You are on page 1of 37

D ~ A M ~ J E DRVENOM MUNAROM SA U BOSNI I HERCEGOVINI

Po osnovnoj koncepciji, diamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini ilajEeSCe pripadaju tipu jednoprostornih diamija. Samo nekoliko diamija ima dmgaCije rjegenje tipa diamije sa stupovima. Meáutim, da bi se zadovoljile razliiiite potrebe vremena i mjesta, razvilo se vige varij anti koncipiranja unutragnj eg prostora, pa Lemo to analizirati u ovom odjeljku. Prostoini oblik standardne jednoprostoine diamije sa drvenom munarom obuhvata trijem sa sofaina i glavni prostor za molitvu, koji su povezani Cetvorovodnim krovom iz kojeg izlazi drvena munara (sl. 37, 38). Ulazni trijem razliEite dubine od 2 do 5 metara foimiran je sa Cetiri ili vige drvenih stupova koji nose divenu stropnu i krovnu konsti-ukciju. Srednji dio trijema sluii ltao ulazni prostor koji vodi do portala, ispred koga se formira poviSen plato na koji se stupa bez obuCe. BoEni dijelovi trijema su podignuti na visinu od oko 50 cm. To su sofe koje imaju drveni pod, a sluie kao vanjski otvoreni prostor za molitw. Sofe su obiEno ogradene dwenom ogradoin, dok ulazni dio ostaje otvoren. U-lazni trijem se obicno nalazi na sjeverozapadnoj strani, odnosno nasuprot mihrabu. Iz trijema se ulazi u prostor za mo-

litvu koji moie biti kvadratnog ili pravougaonog oblika. Kod veCine diamija prostor za molitw, odnosno glavni prostor diamije, ukoliko nije kvadrat, ima oblik blago izduienog pravougaonika, jer se taj oblik moie najbolje prilagoditi potrebnoj velicini objekta, a nekad i raspoloiivoj parceli i osnovnim zahtjevima konstruktivne prirode. Prostor za molitvu ve6inom je formiran tako da mu je dubina veka od Sirine, Sto znaCi da je izduien prema mihrabu, a samo u izuzetnim slucajevima formira se po Sirini. Iina slijedece elemente: mihrab, minber, kurs i mahfil. Ako objekat sluii kao mesdiid, tada nema minbera. Mihrab je polukiuina niga, a nalazi se u jugoistoiinom zidu diamije, te omaEava pravac okretanja vjernika prilikom obavljanja molitve. NiSa vecinom ima zidani pravougaoni okvir koji je istaknut iz ravni zida. Ispred mihraba moie bjti drveni podijum Sirine oko jedan metar i duiine olto dva metra. Podijum girinejedan metar moi e da se proteie d u i Citavog zida sa mihrabom. (s1.38, 39). Minber je stepenasto postolje postavljeno desno od mil~raba.Sluii za odriavanje hutbe (propovijedi) u vrijeme glavne

- -

S1 38. Tlocrt stnndardne jed7zopmtome dZn>

-.

SI. 39. Mihrab d5anlije Peltek H~isarizzldir~n L[ Snrajevu sn stnlnktitriinz ulcrnsonz izve~ieninz u

molitve petkom i na Bajram. Minber je obavezail za dzamije, a kod onih sa drvenom munarom izveden je od drveta. (SI. 40). je mala driiena kaiedra postavIjena u uglu, lijevo od mihraba. Sluii za odrzavanje predavanja pri Cemu predavac sjedi. ObiEno je kvadratnog oblilta veliCine olto 90x90 cm (sl. 41). Mahfil je galerija na drvenim stupoviina Itoja sluii za m~~jezina, za pote vecanje prostora za molitvu. Mahfil ve&noril koriste ?ene. Namahfil se penje drveniin stepeniitem, a odatle vode diuge strmije stepenice u potkrovlje i ila munaiu. Kod mnogih d2amija sa divenom munarom mahfil ima znacajnu ulogu u poveCanju prostora za molitvu, pa zato poprima i razliCite oblike. Moze biti foimiran du5 jednog, dva ili tri zida, a negdje se razvija i u dva nivoa, Sto ne nalazimo Itod drugih diamija. (~1.42). Gore opi sani standardni oblik diamij e ?sa di-venom inunarom doiivio je u Bosni innoge varijante u pogledu tlocrtilog rjeSenja, formiranja unutraSnjeg prostora, primjene razlititih materijala za cradnju, te arhitektonskog oblikovanja objekta kao cjeline i nsjegovil eleinenata. Unutar ove sltupiile diamija uoCavaju se mnogo veke razlike nego kod onih sa kamenom munarom. Ovo pivenstveno zbog Einjeilice Sto su one bile mnogo brojilije, pa je i inoguknost variranja bila veca. U ovom poglavlju zadriakemo se ila analizi naCina formiranja unutragnjeg prostora za molitvu. Kod diamija sa drvenom munarom uocljiva je teinja da se u okviiu jednog objekta, uz minimum materijalnih sredstava, ostvari maksiinum prostomog efekta, te da se pnhvati Sto vjSe vjeinika. To se Cesto izvodi razlicitom postavom mahfila, Eime se stvarajuraznovrsni unutraSnji prostori u okviiu istog tipa objekta. Upravo je zato poloiaj mahfila uzet za osnovni elemenat podjele objekata.

urs

SI. 40. Minber od dn~eta d2amiji SczgrHnd5i u Alije u Sarnjei)u

prostora. Negdje sofe imaju poviSen pod. Za razliku od prethodne. SpecifiCnost d2amije je u tome Sto je porkivena kupolom koja j e utoplj ena u drvenu konstiukciju visokog krova sa poluovom od Sindre. Kupola je takoder utopljena u krovnu konstnikciju. pa ni kod onih sa kupolom. Nekoliko primjera to pokazuje (SI. Dizdareva diamija u Jajcu se nalazi ispred ulaza u tvrdavu. Pored mihraba. OBJEKTI SA MAHFILOM DUA JEDNOG ZIDA . Ulazni prostor je na donjoj etaii. . tako da se uz njega u prizemlju mogu formirati unutraSnje sofe.Prema 11aEinu postavljanja mahfila sve diamije sa drvenom munarom u Bosni mo5emo podijeliti u nekoliko skupiila: . U njihovoj unutraSnjosti obramje se jedinstven prostor koji se potpuno moie obulivatiti jedilim pogledom ukljuCujuki zidove. . U pravilu to je ulazni zid. samo je negto vekih dimenzija 5.objekti bez mahfila. Diamija u tvrdavi Podzvizd u Krajini izgradena je od drvenih talpi iznad kapikule.objekti sa mahfilom d u i dva zida.PREDNJI MAHFIL Kod ovih diamija mahfil je redovno postavljen du5 zida kqji se nalazi nasuprot mihrabu. a sluiila je posadi utvrdenja. Upravo to Sto nema mahfila u ovim ilevelikim objektima stvara iluziju veke. Pored toga u ovom poglavlju analizirakemo i pojavu diamija velikih dimenzij a. . ova diamija ima ulazni prostor zatvoren zidom.objekti sa mahfilom u dva nivoa. a nekad i lukovima. U velikoj skupini diamija koje imajii prednji mahfil mogu se izdvojiti dvije pod- . Iako je diamija mala.8 m. pa se i u ovim diamijama stvaraju razliCiti unutraSnji prostori. To je mali objekat od kamena koji se sastoji saino od jednog kvadratnog prostora za molitvu velicine 4. a iznad njih mahfil.objekti sa mahfilom u potkrovlju i . - OBJEKTI BEZ MAHFILA Veoma je malo diamija koje nemaju inahfila.8 m i visine 2. Ovaj mallfil 6emo nazvati prednji mahfil. 43). a u boCnim zidovima po dva prozora. To su o b i h o objekti malih dimenzija sa manjom visinom. pod i strop. Prostor za molitvu veliCine 7x7.objekti sa mahfilom ~LL? jednog zida. Ostvaren je jedinstven unutsaSnji prostor Cija je visina do tjemena kupole pribli2no jednaka njeilom rasponu. Ima samo prostor za inolitvu sa mihrabom.2 m nema mahfila. tu su joS minberi i drveno stepeniste koje vodi do munare u potkrovlju. Dubina mahfila se razlikuje od objekta do objekta.2x5.4x5 m sa mihrabom. Sinan-begova dEamija u Gornjoj mahali u Jajcu ima isti prostor za molitvu kao i Dizdareva. Sofe su odijeljene niskom drvenom ogradom od prostora za molitvu. Diarnija u selu Blagaj ltod Bosanskog Novog j e manj a j ednostavna gradevina bez ulaznog prostora i bez mahfila. objekti sa mahfilom du2 tri zida. U Dizdarevoj i Sinan-begovoj diamiji u Jajcu ostvareni su unutragnji prostori kakve ne nalazimo ni u jednoj drugoj diamiji. drvena munara je vitka.

6~ 8. Radi uporedenja date su i dvije d5anlije sa l~iuyolanza .6 SI. 5 2. Prilnjeri d?anzijn bez tnahJila i sa predrzjim nzahfilonz.PREDNI1 PlAHFIL i 1.D?ami]o Tabak Hadi1 Sulejmono 8.Jajce ~ i n c n b e g w a d i a m [ja 5. 43. i o 8.Fbdrv.2 x 5.zd 7 x 2 8 ~ i a m i j a gradu u 2.1 8.D i a r n k Balibega ~ a l k o 6 e v .OBJEKT1 BEZ MAHFILA 1.8 i OBJEKT1 'SA MAHFILOM UZ ULAZNI Z I D .SaraJevo .Sam~evo.3 O 10 .Jajce 414x5 Dizdarew diamija 3.

Begova. Dva primjera to dobro ilustruju. Sinan-begova u C a j n i ~ u Glavica u Livnu te i diuge. 45). Ovaj istak je postavljen na sredini ili sa desne strane mahfila. Kod mesdiida Sinana Volodera ulaz je postavljen asimetritho. Jajcu. a takoder i vekina diamija sa kupolom u k os ni' (Sl. a mahfil ga svojim dlvenim detaljima oplemenjuje. a druga ima duboki mahfil koji pokriva 113-213 prostora za molitvu. prema naci-tu koji je donio BejtiC.6-2. VeCina diamija sa drvenom munarom ima takav mahfil. U inesdiidu Kasim Katiba nema unutraSnji11 sofa ispod mahfila. pa je forI rnirana samo jedna sofa sa lijeve strane. samo onda kada je trebalo da diamija primi vige vjemika. a trebalo je daprimi mnogo vjemika prilikom povremenih religioznih obreda.1x8. a dubina mahfila je 1. 1956. Druga diamija se nalazi u selu Kariki kod VareSa. Ferhadija i Arnaudija u Ban-ioj Luci. uz komparaciju sa kupolnim diamijama (sl.' Isti mahfil imaju i druge diamije u FoEi.jcst i umjctnost FoEc na Drini. Interesantno je da ~ e j h Pirijin mesdiid u FoEi.skupiile. Mnoge diamije van Sarajeva nemaju sofe ispod mahfila. Mahfil bez istaka dubine 3.8 m. Jedino u diamijarna Behram-efendije i Hadii Zulfikara u Novoseliji mahfil je zadriao stari oblik sa istakom ila desnoj strani (SI.2 m.l m pokriva skoro polovinu duiine objekta da bi time bio uvekan prostor za molitvu njene posade. pa je unutraSnji prostor vise povezan.5 m. jedna ima prednji mahfil srednje ili noimalne dubine koji pokriva 114 . . Sve diamije u Sarajevu imale su prednji mahfil srednje dubine i obavezan istak u sredini ili sa desne strane.113. Na podruEju centralne i istotne Bosne samo izuzetno se javlja duboki prednji mahfil. zatim u Banjoj Luci i Hercegovini. Mahfil srednje dubine nalazimo naroCito u veCim gradskim naseljima gdje je bilo vige sakralnih objekata. odnosilo u diamijama koje su gradene do XVIII vijeka. Ali-pagina i Fcrhadija u Sarajcw. Prostor za molitvu je veliEine 8. Skoro u svim diamijama u Banjoj Luci mahfil je obnavljan pa nema istaka. BcjtiC. zatim u svim diamijama sa drvenom inunarom u Banjoj Luci. Nalazimo ga skoro u svim diamijama centralne i istoEne Bosne i na graniEnom podruEju prema zapadnoj Bosni. 44. Sarajevo. ogradene dlvenom ogradom. Pov. To je takoder manji objekat (6. Jusuf-pagina u Maglaju.5 m) mahfil dubine 3. 43. 44). 45). pa su sofe i mahfil vimelno jaEe odvojeni od glavnog prostora.3 m. a dubina istaka za mujezina 30-100 cm. Banjoj Luci i drugim mjestima. ali je prostor za molitvu neSto manji 7.2x6. Tuzli.8x6. Jeni diamija u Travniku. U diamiji Bali-bega MalkoEeviCa ispod mahfila su formirane sofe sa podignutim podom. To je tipicno rjeSenje mahfila u diamijama u centralnoj i istoEnoj Bosni. Fojnici. GrafiCki prilozi ilustruju vise primjera diamija sa drvenom munarom koje imaju ovakav mahfil. u diamijama u Sarajevu. Kod diainije l'abak hadii Sulejmana i I-Iubjar-age stupovi mahfila su povezani lukovima. Dubina mahfila je ista kao kod prethodile diamije. A. TeSnju. Kod veCine diamija dubina mahfila iznosi 1. Prednji mahfil srednje dubine je uobiEajena forma mahfila koja stvara karakteristitan unutraSnji prostor skoro u svim diamijama.4x8 m. U granitinom podruEju prema zapadnoj Bosni mahfil srednje dubine nalazimo u Ibrahim-begovoj diamiji u Jajcu. Kod taltvih diainija nije bitno naruSeno jedinstvo unutraSnjeg prostora. 58 2 Mahfil sa dcsnc stranc imaju viSc diamija u Bosni. Kod male diamije u tvrdavi KuSlat (6.2x7). Neke promjene koje se mogu uoEiti nastale su naknadnim prepravkama. NaSe starine III. ima mahfil samo sa desile strane ulaza iako je prostor za molitvu mali 6.3 m pokriva skoro polovinu diamije.

KuSbt .3 Sarajevo .Sinan Voloder mesdiid 74x 8 m 5 Fo~nlco.5 m o 5 1 1 ~ o r a.&6.E a r ~ i j h &mip 6.4m l .Sejh Pirilin rnesdiid 62x 62m 8.8 x 7 6 m 6.Srebrenica.Alik j diarn~ja 66x7m 10 1 12.M a m ila 68 x 6.Fok .Atik diamrja 6.

Kod Atik diainije u KljuEu mahfil dubiile 3. Duboki mahfil javlja se u zapadiioj Bosni. Duboki prednji mahfil izvodi se u vige varijanti (sl. S obzirom ila veCu dubinu objekta.35 m.2x12 m.5x10. Zavisno od velitine dkamije. jer nema stupova. Ovakav mahfil je karakteristitan za diamije u Bosanskoj kajini.Ovdje se prilikom ovakvih obreda koristi i potkrovlje (Sl.7 m pokriva skoro polovinu pros- tora za molitvu. Obitno poluiva polovinu diamije. bez podupiraEa. graditelji pribjegavaju gradnji diamija sa razlititiin postavama mahfila velike povrsine. Ferhad-pagina diamija u Banjoj Luci izgradena je 1579. 45). ltoje spadaju u veke objekte. 46). mahfil pokriva samo trekinu diamije. Nakon Karlovackog mira 1699. ali ne naruSava njegovo jedinstvo. a dubina mahfila 4. Time se postiie jedinstvo unutragnjeg prostora. Duboki prednji mahfil iinaju i dvije diamije u Prijedoru. Obitno se kombinuje duboki predilji mahfil sa botnim. pored ostalog.O In. Velitina prostora za molitvu Cai-Sijske diamije iznosi 9. godine i sa Gazi Husrev-begovom u Sarajevu predstavlja dvije najmonumentalnije i arl-iitektonskinajzna- . upukuje i na to da su se graditelji.s m oslanja na dva reda stupova. U Gradskoj diamiji uilutragnji prostor je 8. a ispod njega se nikad ne formiraju sofe sa ogradom. odnosno tamo gdje je bilo potrebno poveCati prostor za molitvu u okviix jednog objekta. Kod inanjih objekata rnahfil nema stupove. dok se mahfil dubine 4. Sto cemo kasnije detaljno prikazati. Produienjem mahfila iznad ulaznog dijela stvara se iluzija produienog prostora. mallfil je foimiran u potkrovlju. Vojnitke diamije u tvi-davama morale su da prime i posadu i oltolno stanovnigtvo. Diamija u SturliCu je jedinstvena i po formi unutraSnjeg prostora u vidu izduienog pravougaonika (5x1 1 m) i po formi mahfila. OBJEKT1 SA MAHFILOM DUZ DVA ZIDA Nemali broj diainija sa drvenom munarom ima inalifil du2 dva zida. I u diamiji u Velikoj KladuSi mahfil takoder pokriva polovinu prostora za Inol i t n i nema stupova. ali se za razliku od prethodne diamije produiava iznad ulaznog prostora. ugledali na monumentalnu diamiju Ferhadiju u Banjoj Luci (sl. U diamiji Vidoriji u Bosanskom Novom mallfil dubine 3.5 in leii na dva zidana stupca. Nekoliko varijanti pokazuju slij edeCi primj eri. Osim toga. Dalja specifitiiost ove diamije jest u tome Sto je u pothovlju ostvaren novi mahfil. jer bi se time degradirao osnovni prostor za molitvu. Sto je novi kvalitet enterijera. Pojava ovakvog mahfila saino u zapadnim dijelovimaBosne. 44). U zapadiioj Bosni najvige diamija je izgradeno u specifitnim polititkim i ekonomsltim uslovima u XVII i XVIII vijeku. dubine prednje i Sii-ine botnog mahfila mijenja se i svijetli prostor ispred mihraba i unutraSnji ugodaj. U sredini ima istak za muzejina dubiile 1 . To je kombinacija prednjeg i botnog mahfila u! koji se prote2ii d? sjeveroistotnog zida. Da bi zadovoljili potrebe. rjegavajuci problem povecanja prostora za molitvu. nego se oslanja na bocne zidove. a prostor za molitvu se moie znatno poveCati.4 in pokriva dvije treCine prostora za molitvu. godine dolazi do priliva stanovnigtva iz Slavonije i Like.O5 m. Prednji mahfil dubiile 7. Kod ovih diamija ostvaren je novi prostor za molitvu koji je sa dvije strane uokviren mahfilom. Kod vekih objekata oslanja se na jedan ili dva reda stupova.

pa podsjeca na stare anadolske diamije sa drvenim stupovima iz X111 i XIV vijeka koje se u osmanskoj arhitekturi kasnije ne javljaju. nema neku praktiEnu vrijednost. ali je ovdje dio krova iznad svijetlog prostora opgiven daskama. Te vremenski i prostorno daleke diamije nisu mogle biti uzor za diamiju u Buiimu. nije postignut ni u diamiji sa drvenom munarom u Maglaju niti u Cazinu. U Buiimskoj diamiji izrazito veliki prostor je formiran sa vise redova stupova.3 m. Obimni zidovi imaju visinu 3. U diamiji za gradom u Velikoj KladuSi nalazimo primjer takvog mahfila (sl. koji su graditelji dobro iskoristili. neiman diamija sa divenom munarom progiruju boEne mahfile na raEun centralnog prostora. Glavna preokupacija graditelja u Bosni bila je ostvarenje velikog prostora za molitvu. pa se i njihovo tlocrtno rjeSenje veie za opSta kretanja u osmanskoj arhitekturi toga doba (sl. Mahfil pokriva polovicu prostora za moliha i produiava se iznad ulaznog prostora. Citav mahfil i svijetli prostor ispred mihraba otvoreni su prema krovu. te Car~ijska diamija u Zenici. u stvari. ali je visina objekta negto veka (3. graditelji su doSli na originalnu ideju da potkrovlje iskoiiste za mahfil. tako da se iznad njega formira mali nadozid sa vjenEanicom. koja ima mahfil du? tri zida. Arhitektonski je najvrij ednija Sulejmanija u Travniku. a pod mahfila je postavljen na visinu od 3 m. kod koje je mahfil samo dopuna velikom centralnom prostom. bilo podraiavanje uzora velikih diamija. To su Sulejmanija i Hadii Ali-begova diamija u Travniku. OBJEKT1 SA MAHFILOM U POTKROVLJU U Krajini nalazimo i diamije sa drvenom munarom koje imaju mahfil u potkrovlju. mahfil u potkrovlju proteie se du5 dva zida. zatim Azizija diamija u OraSju i Bosanskoj Kostajnici. DanaSnji oblik ovih diamija potiEe iz XVIII i XIX vijeka. u blizini Kljuca. 47). To mogu biti diamije sa manjom visinom i jednim redom prozora. zatvara veliki slobodan prostor potkrovlja. koja se sastoji od rogova i horizontalnih paj anti. Naime. Sto odgovara prizemnom objektu. ali se razlikuje od diamija u Maglaju i Cazinu. Graditelj pri tom nije vodio raEuna o tome da C ograda u novoj koncepciji poremetiti e jedinstvo prostora u prizemlju. To su diamije velikih dimenzija koje su gradili . Ovakav unutraSnji prostor se ne moi e naCi izvan Krajine. Eemu treba da teii svaka diamija. TraieCi moguG nost da u takvom objektu sa manjom visinom poveCaju prostor za molitvu. Visina mahfila do pajanti imosi 2. . Tako su u specifiEnim uslovima nastali specifiEni unutragnji prostori u diamijama u Bosni.75 m). ali su one izdvojene u posebnu. Postavljanje ograde izmedu stupova u prizemlju diamija. ve6 po tradiciji gradenja krovovi su bili visoki. u Maglaju i Cazinu. Diamija u IzaEiCu kod BihaCa ima mahfil u potkrovlju. IduCi tom cilju. 47). Krovna konstrukcija je vidljiva. Posebno je to izraieno kod diamjje u Buiimu. narednu grupu. medutim. Krovna konstrukcija. neg0 je to. Ona je nastala kao svojevrsno rjegenje graditelja koji je imao za cilj da jednostavnim konstrukcijama ostvari veliki prostor za molitvu u prizemlju i na mahfilu. pokriveni gindrom. Taj kvalitet prostora. To se nije ni moglo oEekivati od graditelja u pograniEnoj pokrajini u vrijeme kada je u svoj Carevini doSlo do promjene u arhitektun zbog opadanjapolitiEke i ekonomske moCi driave.bosanske valije i carigradski sultani. U diamiji u Budelju.narom koje imaju mahfil dui tri zida.15 m. kao Sto je Sulejmanija u Travniku. Ovakav mahfil nalazimo joS kod diamije u StruliCu i Todorovu.

Tipoui kuCa i zgrada u predainjoj BiH. Na osnovu izloienog moge se zakljuciti da su dzamije sa drvenom munarom u Bosni pratile razvojni put ostalih diamija sa Cetvorovodnim krovom u pogledu primjene odrebenog tipa i sreliEine objekta. nas. Pojas sjeverne Bosne. odnosno ograniEen je granicom prema Hercegovini i Dinarskim planinama vinskog materijala od kojeg su izvedeni prema Dalmaciji. Han-Pijeska i da Ove objekte grade domaii majstori-dunVlasenice. Vidjeli smo da su kod mnogih diamija graditelji taj problem rijegili postavom raznih varijanti mahfila velike povrgine. OBLIKOVANJE D ~ A M I J A ZAVISNO OD PRIMJENE GRADEVINSKOG MATERIJALA ZA OSNOVNI KORPUS Ako obratimo painju ila vrsiu grabehovo. Razlike se javljaju u originalnom prisiupu priinjene razlicitih mahfila. 5 1. Zatim ni pri gradnji arhitektonskih objekata kod se kamena kuCa javlja oko Krupe. 51). uoiiikemo da su priljuje kamena kuca i d5amija od kamena. pa se u tom poj asu j avlja i d2amij a od drveta. i to je zona rasprostiranja drvene kuCe. Rasprostranjenost drvene. gdje je priliv stanovnistva veCi. SrediSnji dio Bosne i Hercegovine. a broj diamija n~anji. Kljuca. a dopunio M. Starinska seoska kuca u BiI-I. M. ~ a d i C ~ (sl. bogat je sumom. KadiE. Beograd. Skoro ss7e novoizgrabene diamije imaju drvenu munaru. a to su drvo. 1932. grade se i nove diamijevelikih dimenzija. Prozor i Bosansko Grai kanlene kude u Bosni i Hercegovini 8 9 3.U zapadnoj Bosni. Ovaj pojas je na jugu ogranieen linijom koja S1. BuduCi Jajca. koji se protege od sjeverozapada prema jugoistoku. soldo8. 112. kamene i zemljane kuCe najbolje prikazuje karta koju iz izradio S. To nam omoguCuje da rasprostranjenost sakralnih objekata od razlicitih materijala vegemo za rasprostranjenost stainbene kuce od istog materijala. 1967. oni primjenjuju gradevinske materijale prema prirodnom bogatstvu pojedinih krajeva Bosne. zenzljane poven~jeFoCu. U zonu drvene kuCe ulazidovi d5anlija sa drvenom munarom u ze i kragka podruCja na kojima se pojavBosni i Hercegovini. koje seu Bosni grade u XVIII i XIX vijeku. Zenice. Velike dgamije sa drvenom munarom grade se po uzom na velike diamije sa kamenom inunarom. Pored toga. mjenjivani svi materijali koji su zastupljeTo su polja oko Livna i GlamoCa. Travnika. cerpii: i kamen. te se u tom pogledu ne razlikuju od njih. . koji se deri. usljed Cega su nastala specifiCna rjesenja bosanskih dZamija sa drvenom munarom. dok mesdiidi nisu ni postojali. moralo se pribjeti diugacijem nacinu obezbjedenja prostora za molitvu. uglavnom na isti naEin kao Sto isti matenjal koriste za stambenu arhitektuiu. Swajevo. Soldo.sprostiranja drveile. Karta ra.

Tako nalazimo veliku primjenu cei-pica za stambene kuCe i diamije u dolinamarijeka i u veCim naseljima.u naselju Priluk kod Tuzle.Simla i Sindra. Sarajevo 1985. AhmiE navodi da jc prcma predanju najstarija diamija u Zenici Osman Celebijina ili PotoCka. 1974. od hrastovinel .u selu KariCi kod VareSa. Medutim. Islamska misao VII. Izgradcna jc. a naroEito u Sarajevu i Foci. Osman telebija je izgradio novu od kamena.9. Lukavcu i BanoviCima. Brvnara je osnovni oblik kuCe u planinskim predjelima'O. novija . od hrastovineI2 ' ' 10 Prema karti koju jc objavio A. uticaj je jo5 potpuniji. OBJEKT1 OD DRVETA Bosna obiluje Sumama sa raznim vrstama bjelogoriEnog i crnogoriEnog drveta pogodnog za gradnju. Ako se tome doda i materijal za pokrivanje. srednjovjekovna naselja Bosne. od koje se izraduju kraCe talpe i stupci za gradnju. ali i ti rijetki primjeri mogu posluiiti kao dobra ilustracija gradnje drvetom. postoji . koju sve vige potiskuje. 79-31 12 A.u PuraCiCu kod Tuzle. Danas je ostalo malo tih objekata. 11 Ibni Hasan. od kojih postoje samo Sest.spugta prema dolini Save. crijep i kamene ploEe. Danas ima divenu munaiu sa visokoin ogradom. To Cemo najbolje uoEiti ako posebno obradimo svaku vrstu diamij a.1980. ZeniCke diamije. od hrastovih stabala koja su sjetena u neposrednoj blizini. AhmiE. od hrastovine1 . a koja prikazuje tipove seoskih kuta u Jugoslaviji. Pored drveta u srednjovjekovnoj Bosni se upotrebljava i kamen za gradnju utvrdenja. Temeljito je popravljena 1976. postoji .u tvrdavi Podzvizd. 73. CerpiE se ne primjenjuje samo u sjevernom pojasu Bosne.u naselju Poljice kod Tuzle. . postoji . pa je drvo kao gradevinski materijal imalo veliku psimjenu od najstasijih vremena. 14. Pieporod od 15. jeste zona u kojoj preovladavaju kuCe od CerpiEa. U viSim predjelima Bosne ima dosta borovih Suma i jelovine.u naselju Buiim. Prema podacima sa terena i iz pisanih izvora evidentirane su diamije od drveta u sljedeCim mjestima: .u selu Diebar kod Tuzle . A. Upravo zbog primjene tako razlicitih materijala mnogo vise raznolikosti ima kod diamija sa drvenom munarom neg0 kod ostalih.drvo. postoji . Upotreba razliEitih gradeviilskih materijala ne utiEe bitno na prostornu kon- cepciju diamije. Diamija u Puratitu.u selu Tuholj kod Kladnja. neg0 prodire i u srednju zonu divene kuCe. a u niiim predjelima se koristi hrastovina. Drvo je bilo i glavni materijal za pokrivanje gradevina . crkava i nekih gradevina u naseljima. odmah nakon osvojenja. A. a u Hercegovini je zastupljena kuCa od kamena. kuCa brvnara jc tipiCna za Bosnu i Slavoniju. i 15. br. Evidentirano je oko trideset diamija od drveta. Zato nije cudno Sto su i mnoge diamije sa divenom munarom bile izgradene od drveta. od kojih se dobivaju dugacka brvna. Deroko.gornj i dijelovi srednjovjekovnih utvrdenja. postoji. kao i sva proizvodna arhitektura bili su od drveta. Deroko. Folklorna arhitektura u Jugoslaviji.u BanoviCima kod Tuzle. postoji . Istraiivanje ovih diamija bilo je oteiano zbog toga Sto u narodu i nekim pisanim izvorima naziv drvena diamija ima Sire znaEenje. koji je takoder razlicit . Beograd. Ceramida. ali se to odraiava na oblikovne karakteristike i arhitektonski izraz objekta. odnosno ne oznacava samo diamiju od drvenih talpi i brvana. Kada je dotrajala.stara PotoEka diamija u Zenici.

ispod tvrdave Vinac kod aj ca" .L] Bosanskom ~ e t r o v c u l ~ . i 6 Postoji tradicija da je stara fiamija ii selu Seherdiiku. 53). Kraljevski grad Jajce.u selu Golubiki kod ~ i h a k a l ' . tako da je gornja greda ujedno i vjeneanica na koju nalijeh rogovi krovne konstrukcije.u tvrdavi ~ i . a sada je prepokiiven limom. koje leie direktno na zemlji.u okolini Zenice od brvana13 u Ostruinici kod ~ojnice'' . na strani 379. 53a).u Oborcima kod Donjeg vakufa16 . . godine. Visina krova je 4. 57-55.LI tvrdavi Velika JSladuSa18 . Kraljeva Sutjeska Bobovac. Tiuhelka. "Nedaleko Zenice 13 sela saEinjavaju diemat Balino. Ovaj veliki prostor potkrovlja sa podom od SaSovaca koristi se kao prostor za molitvu. Preko stropnih greda postavljeni su SaSovci debljine 4 cm. a zidova 18 cm.u Maloj IKladuSil7 . Zagreb. 1s C. Podnica drvene munare u potkrovlju se oslanja na jaku divenu gredu 20x23 cm.4 m.u tvrdavi Mala Pek zapadno od Cazina17 . koje su na uglovima spojene na preklop.1980. 1904.9.u starom Sipovu. NaSi gradovi.u selu Krakaci kod pe6igrada17 .u Jezeru kod ~ a j c a ' ? . diamiju je sagradio serif-paSa 1716. 13 O postojanju dnrene diamije u okolini Zenice samajemo iz biljeSke koja jc doncsena u Glasriiku VIS XI/1960. visoko iznad VareSa. Prema pisanju fra Bernardina Matika i prof.I9 To je manja gradevina sa ulaznim trijemom dubine 2. Sto je joS jedan originalan naiiin poveCanja prostora dgamije.u Rastoci kod JS1jueal7 . godine u Oborcima izgradena sultanska diarnija.3 m prihvaken sa dva drvena stupa. koji je do 1959. stara diamija'? .n o g r a ~ l ~ - D ~ A M I J E SELU WCI U KOD VARESA Usred Sumom obraslog proplanka. Pritesane talpe. Ne navodi se iz kojih se sredstava plaEaju sluibenici diamije.u Bosanskoj ~ o s t a j n i c i l ~ .u okolini la mo ca'^ . Talto se opterekenje inunare prenosi na vige stropnih greda. Drveni zidovi su uevrgceni vertikalnim stupovima (10x10 cm) koji su u razmacima postavljeni sa vanjske i unutraSnje strane (SI. Uz ulazni zid postavljen je prednji mahfil dubine 3.2x7 m i visine 4 m (s]. debljine 6 cm i visine 22-30 cm. koji ujedno Eine pod potkrovlja. godine imao staru diamiju gradenu od bnrana i to u jcdnoj uvali" 14 U Ostiuinici kod Fojnice izgradena je nova diamija u blizini stare iz XVII vijeka gradene od diveta. Sarajevo.u tvrdavi Jezerski kod 0toke17 .9 m. 70. od tesanih talpi na preklop17 . u selu K a n 6 nalazi se diamija od drveta iako sada u selu nema muslimanskog stanovnigiva. Danadnja obnovljena diamija neina posebnih arhitektonskih vrijednosti. od borovih talpi17 .7 m i prostorom za mo- lihu velicine 6.u selu Klokot kod illat ta'^ . poput bivnase. 69. Turistkomerc. 17 Podaci prema usmenom kazivanju i crteni. Krovna konstrukcija je u vidu rogova povezanih pajantama. izmedu kojih su ucepljene stropne grede 14x14 cm. 15 Dr e. dr fia Ignjacije Gavran. a visina do pajanti 2.u tvrdavi Todorovo. ltoja se proteie sredinom objekta preko stropnih greda. Krov je ranije bio pokriven Sindrom. ranije Oborci. Diamija se odriala zahvaljujuki redovnom odriavanju religijskih svecanosti.u selu Turija kod ~ i h a c a ' ~ . 19 Fra Beinard MatiC i prof. kod Donjeg Vakufa bila napravljena 06 drveta borovine. Ovo saznajemo iz biljedke u Preporodu od 15. dr fra Ignjacija Gavrana.u Plivi. Bocni zidovi su zavrSeni sa po dvije grede velicine 1 1 x20 cm. Prostor za molitwi je izgraden kao samostalna konstrukcija od dugackih borovih horizontalnih talpi. poloiene su na drvene temeljne grede velicine 16x37 i 16x46 cm. 52. Truhelka. Preklop temeljnih greda na uglovima iznosi 30 Cm. U cvidenciji Zavoda za zaBLiiu spomenika BiH stoji da je prema zabiljedci u defteiu iz 1574. 44-49.

Prozori na ulaznoj fasadi su posebne izrade. Presjek ciianzije il Karicinza . a na zidu mihraba Cetiri prozora u dva reda. Na fasadama se izraiavaju horizontalni potezi talpi sa vertikalnim stupovima.S1. Iznad prozora je izveden dvostmki prelomljeni luk. Diamija ima dosta ukrasnih detalja koji su izvedeni od drvenih daSCica. jer je okruiena Sumom. Tlocrt dzanzije od drverzih talpi u Karikinza kod VareSa U vanjskom izgledu dzamije. 54). ali se diamij a vise doiivljava preko strukture drvenih talpi. tako da veci itna skoro istu visinu kao SI. Krov iina istu visinu kao i zidovi. 53. pa se ne moie u cijelosti sagledati (sl. Iako je trijem izveden kao posebna konstrukcija od drvenih stupova i dasaka. povezan je krovom u jednu cjelinu. na bo:nim fasadama vidimo prozore u jednom redu. Prozor skoro kvadraticnog oblika uokviren je Sirokim drvenim okvirom i zatvoren drvenom reSetltom neobicne izrade. 52. pa ima istu visinu kao i prostor za molitvu.

zamijenjeni novim veiih dimenzija. Diamija je do 1927. Tu je joS mihrab i minber. 62. a umjesto poligonalnog . Ostao je samo jedan stari prozor u ulaznom zidu sa otvorom velitine 50x70 cm. U haremu je veliko groblje sa starim niganima od kamena pjeSCara.7x8. Zidovi su u visini mahfila povezani sa dvije grede postavljene jedna na dnigu. unutar velikog harema obraslog crnogoricom. Diamija u Priluku se nalazi pored puta.25 m i prostor za molitvu velitine 6. Zidovi glavnog prostora su izvedeni od hrastovih stupova i talpi koje su postavljene l~orizontalno uiljebljene u stupove. U neposrednoj blizini postojao je i mekteb. U tloci-tnom rjegenju diamija ima ulazni prostor dubine 3. (1735/36). a prepisao ga je i preveo bivSi imam Muharem Abdihodiii. 61. Zadriani su mali otvoi-i na galeriji. koje su poloiene na kainenu podlogu.6 m sa prednjim mahfilom dubine 3. a tada je postavljen crijep. koji remete izgled objekta. zapadno od Tuzle. neSto sjevernije od Banoviia postoje dvije diamije od drveta. Talpe imaju debljinu 7 cm i visinu 25-30 cm. ali su stari prozori. urezan na zidu desno od mihraba. na petoj talpi odozdo. Tada je zatvoren trijem. ali je munara obloiena uskim daskama. Ispod zidova su postavljene jake drvene temeljne grede velitine oko 25x46 cm. koje kao neki serklai opasuju objekat.DZAMIJA U NASELJU PRILLX KOD TUZLE U pitomoj dolini rijeke Sprete. Natpis je sada prekriven. na brekljku. a srednji 25x18 cm. navode se kao graditelji Sejh Mustafa i Sejh Hasan i godina 1148. pa je prilikom obnove zatvoren daskama Sirine 20 cm sa letvicama na spojevima (SI. S1. Drvo za gradnju dovoieno je iz planine Konjuh. unutragnji zidovi obloieni lesonitom i obnovljena munara. Mahfil sa malim polukruinim istakom u sredini je pridrian samo jednim stupom. 62). To su diamije u Priluku i Poljicama. Pogled iz tvrdave na dgarniju u Podzvizdu C S1.8 m. koji je kasnije prepravljen. U natpisu koji se nalazi u diamiji. Tlocrt dganzije od drvenih talpi u Priltlktl kod Tuzle U vanjskom izgledu ostala je vidljiva struktui-a drvenih zidova. Sto znati da je diamija stara 250 godina. godine. prilikom obnavljanja 1963. godine bila pokrivena Sindrom. Sto ukazuje na starost diamije. Ulazni prostor je ranije bio otvoren u vidu trijema. i Ugaoni stupovi su 20x20 cm.

unutragnja vrata. Na sreku. dok je sedlo iznad kapitela bogato profilirano i izrezbareno. Iilteresantno je da je u natpisu izragena zahvalnost majstorima i kovaEima a poscbno majstoni koji je izradio srednja vrata. Donji je dio baze je Cetvltastog presjeka 17x19 cm. visine 10 cm. Minber je bogato iikraSen. Stablo stupa ima zarezane uglove. 63. Dvokrilna vrata imaju unutragnji okvir i ukrasili umetak od da3cica koje se uklapa-ju u vidu cik-cak dekoracije. 63). a sada su obojsni masnom bojom. mihrab. kapitel je samo profiliran bez rezbarije. Na boenim stranama su izvedeni veki otvori sa profiliranim lukovima. UnutraSrija vrata su ranije bila glavni ulazni portal. 63). a pri dnu natpisa na desnoj strani navedeno je ime Mustafa-paSa i ispod imena godina 1219 (180415). Segmentno zavrSen ulazni otvor je malih dimenzija 100x 160 cm. na kapitelu srednjeg drvenog stupa. a ograda je u vidu rezane rezbarije sa motivom isprepletenih polukrugova. pri vrhu polukiuino zavrSena. Mihrab iportal cl2arnije L ( PriZuku dobila je okrugli oblik. Imaju dvostruki pravougaoni okvir. . negto je veka po dimenzijama. Goinji dio ima vise redova perfoiirane rezbarije. Ispod prve reSenice natpisa navedeno je hadiibaba. Time je izmijenjen njen pivobitni izgled. Svaka diuga daSEica ima u5lijebljene linije. DZAMIJA U NASELJU POLJICE KOD TUZLE DFamija u naselju Poljice. I niSa i okvir koji jc prati ukraSeili su dagcicaina u vidu cik-cak ukrasa (sl. ali neSto mlada od olle u Priluku. koje se nalazi u blizini Priluka. Iznad toga su tri proiilirana pojasa ukragena rezbarijom. Donedavno su portal. postavljena je drvena daska sa natpisom. Niga mihraba je Sestougaona. Jednostavnim postupkom postigilut je ukras kakav nismo ilaSli u drugim diamijama. minber i stup sa sed10111 imali izgled prirodnog diveta. Mihrab ima isti ukras kao i vrata. najvrijedni-ji. dijelovi diamije. Stup n~al-ifila posebno ukraSen. U enterijeru dEamijc. svaki Sirine 15 cm. mihrab i minber nisu izmijenieni (sl.SI.

dok je Sirina boEnih po 1. Prednji mahfil je veoma dubok 6. Iako je munara skoro potpuno zatvorena. pa mahfil pokriva vise od dvije tretine diamije. Da bi se olakgalo punjenje i prainjenje diamije postavljen je poseban ulaz na mahfil. Munara je osmougaona opSivena je Sirokim daskama sa vertikalnim SI. Ranije je i ovdje ulami prostor bio u vidu tiijema. Razlika je u tome Sto su ovdje temeljne grede podignute na kameni temelj visine 50 cm. koji se nalazi u desnom uglu ulaznog prostora.9x10 m i visine 4. 65. a njen pocetak je naznacen profiliranom daskom. GAtfija j n & ~ t pxo'S~xwa. imzev trijema.26 m. Mahfil je pridrian sa nekoliko drvenih stupova sa sedlima. Kod diainija u Poljicama i Priluku zidovi su izvedeni istim postupkom kao kod dianlije u Podzvizdu.15 m zatvoren je daskama i ima prizemlje i sprat kao i kod prethodne diamije. lijepo je oblikovana zahvaljujuki raSclanjivanju letvicama i izraienoj stmktun drveta. 64. Prozori su poredani u dva reda kao kod . ukupno 155 m2 povrSine bez vanjskih mahfila. PoSto Ove diamije imaju mahfil. polukmino zavrSeni. PovrSina prostora za molitvu u prizemlju je 89 m a na mahfilu 66 in2. diamija je zadi-iala izvorni izgled sa prozorima velicine 62x96 cm koji imaju profilirane okvire. pa je to jedina diamija sa drvenom munarom sa takvim mahfilom u ovom dijelu Bosne (sl. 65). visina je veta. Glavni prostor za molitvu je velicine 8. ali je imao jednovodan krov i manju visinu.4 m. Tlocrt d5amije od drvenih talpi u Poljicama kod Tuzle \e%x\cama. ~Zljebljenjernlrabih horizontalnih talpi u drvene stupove S1. Otvori na galeriji su mali. ali je dobivena potpuno dmgacija arhitektura diamije. 64). Izgled ciz'arnije sa rnunarom visine oko 2 m. Diamija je pokrivena crijepom.Po tlocrtno-prostornom rjegenju spada u one sa mahfilom d u i tri zida. a ranije je bila poknvena Sindrom. Ulazni prostor dubine 2. Zidovi diamije su izvedeni od drvenih talpi i stupova na isti nacin kao i u prethodnoj diamiji. Siroka krognja obliinjeg stabla nadvisuje diamiju i harmonira sa munarom (sl. U vanjskom izgledu. pa su na fasadama dobivena dva odvojena pojasa koja odgovaraju prizemlju i spratu.6 m. Time su drveni zidovi mnogo bolje zaStiteni od vlage.pa diamija ima ' .

Ovako fino ragclanjene fasade. 67). Tome je dodata i sredignja profilirana letva i dvije manje metalne rozete sa halkama. Stupovi koji nose mahfil su kva- O q S1.ostalih diamija. 67. samo je niga negto dublja. 66). izraiena strukturs diveta na horizontalnim talpanla. ali su svi pravougaonog oblika. Oba portala su ukragena daSticama i rezbarijoin. harmonican raspored prozora. Svi un~itragnji elementi su bi-iiljivo dekorisani. Na dvokrilnim vratima izveden je ukias od daSCica koje foimiraju rombove i touglove. (sl. Mihrab je ukragen na isti naEin kao kod diamije u Priluku sa cik-cak ukrasinia.Sirine 20 cm i ulazni otvoï 105x185 cm zavrgen segmentnim lukoin. Portal riinniije u Poljicnnzn . Vrata djeluju veoma dckoratil~no. Glavni portal ima drveni okvir. svaki romb je obrubljen profiliranom letvicom i ukragen rezbarenom rozetom. a okvir ima rezbarije. te munara kao visinski akcent daju ovim diamijanla reprezentativan izgled (sl. ali svaki na poseban naCin.

moguCe je naziv Behram-begova. pa su tada mogle izgorjeti te prvoodnosno njih osam. jerje ta podjela neprecizna. od kraja XVII vij eka dobiva nje) koje se spominje u Tuzli. S obzirom na veliku primjenu drdiamijom. a Donje Brdo i Mejdanska. ne moiemo prihvatiti podjelu na tip kamenih i tip drvenih. Poljice i druge) govore o vesa vige mahala i diamija. Sto svjedoEi i sredSve do XVIII vijeka ta diamija se naziva njovjekovni Drveni grad (drveno utvrdei Atik ili Stara. mogu podijeliti na dvije osnovne grupe: diamije sa kupolom i diamije sa Eetvorovodnim krovom. bila je pogranitna munarom. Sto svjepostoje Eetiri sa kamenom munarom . vjekovnim gradnjama. Zna se da su te diamije naru. Sve d2amije se. Na postoje nikakvi pisani podaci o izgledu najstarijih diamija u Tuzli. godine evidentirana samo 4 1 uprave. danas imaju dwene munare. a od posljednjeg da su i neke diamije koje danas imaju renoviranja 1888. u Tuzli danas obnavljane i krajem XIX vijeka. 165-188. je evidentirano 9 sa kamenom i 50 sa drgodine. dijele na one sa kamenom i one sa drvenom munarom. kao i veCina &amija u Bosni. koja ima svoju tradiciju u srednjobez imena osnivaca. Adem HandiiC pretpostavlja da je formiralo 13 mahala sa 13 diamija. svoj jzrasla u kasabu sa pet muslimanskih i danainji izgled dobile su u XVIII i XIX jednom krgCanskom mahalom i jednom vijeku. 37 A. Isti odnos je i u tuzlanskom oblast prema Srebrenickoj banovini. CarSijska. bila vaino podruije kako u drvenom munarom. Naziv drvena diamija se moie upotrijebiti samo za diamije koje su gradene od drveta. opet. zbog eksploatacije slateristieno je da ima veliki broj diamija sa nih izvora. Tuzla i njena okoIine u XVI vijeku. gdje su diamjje najbrojnije i gdje se razvoj naselja moie pratiti tek od 1533. Sto znaEi da je carska. Donja i Gomja Tuzla. kada bolje poznajemo diamije.Diindijska. a 205 sa drvenom dine i sve do 15 12. HandiiC. kamenu munaru prvobitno bile sa drveDo sredine XVII vijeka u Donjoj Tuzli se nom. Sada. StatistiEki podaci kao i postojanje drvenih diamija u okolini Tusantno jer su se na maloj udaljenosti formirala dva naselja. U tuzlanskom muftijsredn-iemvijeku tako i u vrijeme osmanske stvu j e 1933. rena.naziv se upotrebljava i u Turskoj za diamije koje imaju drvene stupove i drvenu tavanicu bez obzira na to kakva je munara. Za sjeveroistoEposebno Cemo opisati one za koje se zna nu Bosnu kao i za Bosansku krajinu karakda su imale drvenu munaru.37Kokrajem XVI vijeka Tuzla stradala od pol i k ~ zna. veta. godine Sarena diamija. I tuzlanDonja Tuzla je sredinom XVI vijeka ske. DZAMIJE SA DRVENOM MUNAROM U TUZLI Donja Tuzla Oblast Tuzle je. Definitivno je zauzeta 1474. koja se naziva casna diamija. . vige od polovine tih diamija. godiamija sa kamenom. imalo je drvenu mubitne grabevine. Zato Cemo dati popis svih diamjja. Stoga srezu. se iara. zle (Priluk. Za nas je ovo podrutje interevenom munarom. Jalska i Turali-begova i tri sa drvenom munarom .SadoEi njihov sadaSnji izgled. Od svih tih diamija. Kod nas sve diamije od drveta imaju drvenu munaru. jer je tada jasno da se to odnosi na grabevinski materijal od kojeg su izgradeni zidovi objekta. od kojih neke i likoj primjeni drveta u ovom kraju. kako smo ranije naveli. Ove druge se. JOSje preciznije kad se upotrijebi naziv diamija od drveta.

1548. PotoEka diamija u mahali Mosnik 1548-1600. nastala je u drugoj polovini XVI vijeka. 97). a gornji luEno zavrgeni. prema Handiiku. Diamija Ismail-efendije u Tugnju 1548-1645. Mosnik diamija u mahali Mosnik 11. Diindije su. 7. r ~ ~ e 96. kao Sto su okrugli stupovi i drvena ograda. od kojih su donji pravougaoni. Diamija je nedavno obnovljena prema starom izgledu koji vidimo na skici koju je donio ~ e r i n ~(sl. i peta diamija. D5amija SagrakEije Murge 1548-1600. Interesantno je da trijem dubine 3. 3. Progirenje je izvedeno na spratu i prihvakeno kosnicima. Handiit. 39 Meringer. Tlocrt Dtindijske djamije u Suzli prosirenje od jednog metra na tri strane (sl. Iz visokog krova izlazi jednostavna drvena munara sa pokrivenom galerijom i otvonma srednje velicine. Puc'ka kuta u BiH. 10. 8. Mesdiid Osmana ~ e h a j e -Donje Brdo 1548-1600. 2. Hadii Hasanova diamija-CarSjjska 1548-1600. 6. Turali-begov mesdiid 5. Poznate su jo5 dvije koje su ranije imale ovakav trijem. Sagradio ju je Mustafa Diindija u drugoj polovini XVI vijeka na sjeveinoj strani naselja. bili vjeSti konjanici koji su imali aktivnu ulogu u za5titi n a ~ e l j a . godine spo- A. svjedote da je u Tuzli bio razvijen zanat obrade drveta. 95). 95. GZM XIl1899. a 1600. Izgradena je od 6erpiCa i pokrivena visokim h o v o m sa pokrovom od Sindre. 12. Atik &amija-Gradska. koja je porugena. pnje 1572. 75. 13.3x7.1. Ovo je danas jedina diamija u Bosni sa izbaEenom galerijom u trijemu. Kösundje Osman-begova na Gornjem Brdu poslije 1600. Sulejmana u Sarajevu. koje smo naprijed naveli. To su Mejdanska diamija u Tuzli i diamija Tabak H. tabela I .8 m sa istakom za mujezina na desnoj strani. Diamija pruia primjer visokog stilskog izraza koji se moie postiki kod objekata koji su pokriveni Sindrom. Arslan-agina diamij a-Vikalijska 1600-1645. ~ ' Diamija je srednje velicine sa prostorom za molitvu 6. Diamija Donje Brdo. Tamni krov kao neka kapa pokriva Eitav objekat. Sarena 1533. u kome se nalazi prednji mahfil dubine 1. 4.2 m. Mehmed-agina diamija-Jalska 1548-1600. Tuzla i njena okolina u XVI vijeku. Behram-begova.7 m ima 38 S1. imala je kamenu. 9. Fino obradeni detalji trijema. Dielalina ili Mejdanska diamij a 1548-1644. Diamija Mustafe Diindije 1548-1600. a ostalih osam je imalo drvenu munaru. Tako je na spratu trijema dobiven vanjski mahfil velike povrgine. koju jo5 nazivaju Kethoda ili Brdska. Pored Eetiri prve diamije sa kamenom munarom. Diindijska diamija je arhitektonski najvredniji objekat sa drvenom munarom. Na svakom zidu ima po Cetiri prozora.

SI. 97. Mosnik. a izgradio ju je kao mesdiid Dielal Vaiz Mehmed-efendija prije 1644. Gornje Brdo. . g ~ d i n e .40 Nalazi se na liievoi obali Jale. 96. vige Jalske . 98. Isto. Mejdanska ili Vaiz Ali-efendijina diamija nalazi se zapadno od Brdske. a prema Meringeru imala je trijem sa progirenom galerijom na spratu kao i Diindijska. 98).s m (sl. ranije su u Tuzli postojale i druge diamije sa drvenom munarom. Potok. 187. a svi imaju pravougaoni oblik.4 m i prednjim mahfilom. Pored ovih. te diamija u TuSnju. 184. ali se diamija po arhitektonskom izrazu razlikuje od Diindijske i vige ima izraz stambene arhitekture (sl. 44). Sada je to jednostavna grabevina. prenza hferingerzr minje se kao mesdiid Osmana cehaje. 99). Dfirzclijska diainija h a j e m clevetnaestog vijeka sa izbaFenonz galerijorn u trijemu. Prozori su rasporebeni u dva reda. Dubina trijema je oko 2 m. Vikalijska. Munara je slicna onoj kod Diindijske diamije.1x5.13rdska dianzija u Tuzli A. ali jednostavnije izvedbe (sl. Handiit.1 m sa prednjim mahfilom dubine 1. I o njima postoje neki podaci.3x8. ~ ' je To manja diainija sa unutragnjim prostorom 5.diamije. Tuzla i njena okolina. 40 41 SI. Danaiizji izgled Dii~zdijslie dzanzije nakon restauracije SI. Ima trijem i prostor za molitvu 7.

Diamija je pokrivena Sindrom. Handiit. sa drvenom munarom. razvilo se naselje Gornja Tuzla. ne razlikuju bitno od onih u Sarajevu. Vikalijsku diamiju je izgradio Arslan-aga na takozvanom Vikaliju izmedu 1600. Nalazila se vige Brdo Diamije. Prema Meringeru. na samoj rijeci Jali. po osnovnoj koncepciji.9 m. pa se od tada d5amije i drugi objekti pokrivaju crijepom. a postojala je do 1954.1645. Vekinom su bile rnanje gradevine sa ulaznim trijemom i prednjim mahfilom.5x5.Potocka diarnija u mahali Mosnik nalazila se na lijevoj strani Jale. to je bio mali mesdiid bez minbera. Prema navodima mjegtana. Tu je formirano 13 mahala sa 11 diamija i m e ~ d i i d a . kojoj je vraken stari pokrov prilikom nedavne obnove. 154. Mosnik diamija je druga diamija u mahali Mosnik. Diamiju na Gomjem Brdu izgradio je Osman-beg Kesindie poslije 1600. Sluibenici veCine diamija su plakani od zakupa slanih izvora. u enterijeru.5 in i prostorom za molitvu veliEine 5. 188. PoruSena je 1954. ?Ovako brzorn ~ razvoju kasabe doprinijela je okolnost Sto 42 43 A. koji su diamijarna dali poseban arhitektonski izraz. SI. u nekadagnjein selu TuSnju. Vaiz Ali-efendijina diamija premaMeringeru U Tuzli su bile pokrivene Sindrorn kao i diugi objekti u Tuzli. godine. . HandLit Tuzla i njena okolina. koje je u drugoj polovini XVI vijeka bilo najrazvijeniji kulturni centar sjeveroistitne Bosne.3x5. A. Razvoj Gomje Tuzle zavrSen je do kraja XVI vijeka. Gomji prozori pravougaonog oblika imaju drveni mugebak. Gradene su od CerpiEa sa zidovima debljine 60-80 cm. Sve imaju pravougaone prozore osim Diindijske. zapadno od Mejdanske. Krajem XIX vijeka u Tuzli je izgradena ciglana. Prema navedenim primjerima. godine. 153. 189-208. postojala je diamija koju je sagradio Ismail-efendija izmeáu 16001645. Po izgledu je slitina onoj u Potoku.4 m i trijemom dubine 2 m. Arhitektura diarnija u Donjoj Tuzli ima lokalno obiljeije koje se izraiava u velikoj prirnjeni drveta u trijernu. na fasadarna. to je mala diainija sa prostorom za molitvu 4. a drvena munara ima vece otvore na galeriji. Prema Meringeru. godine."2 Na desnoj obali Jale. u kome je prednji mahfil. Eksploatacija slanih izvora i privredni razvoj Tuzle omogukili su angaiovanje iskusnih majstora. godine. to je inanja dZamija sa tnjemorn dubine 2. diamije u Donjoj Tuzli. odnosno danaSnjoj Tuzli se. Tuzia i njena okolina. Eiji su gomji prozori luCno zavrgeni. Danas u Tuzli vise neina pokrova od Sindre imzev na Diindijskoj diamiji. D2amije Uzvodno od Tuzle. Za eksploataciju slanih izvora vezana je ne samo piivreda tuzlanskog kraja neg0 i razvoj naselja i osnivanja i izdriavanja diamija. godine. 99.

Hadiimehanovik navodi jo5 tri diamije sa drvenom munarom koje su porugene. Mesdiid Amila Alije ili ZagredaEka diamija (za gradom) nastala je negto poslije 1533. Danas u Gornjoj Tuzli postoje tri diamije sa kamenom munarom . a poru5ena je 1954. Hadiimeha- no vi^. impozantna gradevina sa vitkom kamenom munarom. imala je drvenu munaru. 7. Hadii Husejnova diamija Potur 1 548. HadiimehanoviC. nastala u dlzigoj polovini XVI vijeka na mjestu ranijeg mesdiida Hajrudina Emina. Drvena munara je jednostavna sa lutno zavrSenim otvorima srednje veliEine na g a l e ~ j i Obliko. Hadii Iskenderova diamija Stara. NajviSe podataka o arhitekturi diamije u Gomjoj Tuzli dao je R. Ima jednostavnu drvenu munaru. n~ihrab bez dekoracije i skromno izraden drveni minber i mahfil. koja je bila bez trijema. CarSijska prije 1533. Mesdiid Hasana sina Alijina prije 1533. Hadii Hajdarov mesdiid 1 1. Mesdiid Hajrudina Emina . ima 12 pravougaonih prozora. Imala je drvenu munaru. Mesdiid. od kojih su gornji luEno zavrseni. Hadii Hasanov mesdiid u mahali Mostar 10. Hadii Bajazidova. danagnja CarSijska diamija je najstarija. pa sve do danas razvoj Gornje Tuzle neprekidno zaostaje za Donjom.1600.^^ Hadii Iskenderova. Do 1971. Bijela i Potur i dvije sa drvenom munarom . godine. a za ostale tri se ne zna kako su izgledale. UnutraSnji prostor je 7x7 m. Arhitektonski najvrednija je Bijela diamija. jer se naziva i Stara (Atik). Trijem je nadograden i zatvoren.CarSijska.Musala diamija poslije 1600.ZagradaEka prije 1533.Bijela diamija prije 1533. Od pocetka XVIII vijeka. Ulazni trijen~ ima manju visinu i krov na jednu vodu. velicine 7x7 m. Mesdiid Mustafa-bega 9.ZagradaEka i Potok. 2. 6. godine. 3. 44 Refik M. 5. Za sedam drugih diamija se zna da su imale drvenu munaiu. Hadii Hasanov mesdiid (6x6) i Musala diamija. Mesdiid Anlila Alije . ulazni prostor je zatvoren. VeliEina diamije je 8x8 m. Tada je temeljito obnovljena i uz nju je izgradena nova betonska munara. BeSir-efendijin mesdiid . To su DrakEin (5x9. nastala je prije 1600. Sto pospjeSuje dalji razvoj te kasabe. 6 13-5l l . Hadii Bajazidova diamija Potok 1548-1600. Medutim. Mihrab je bez naroEite dekoracije kao i drveni mahfil i minber. ili Potur diamija se nalazi na desnoj obali Jale. 109 . najvjerovatnije. koja se danas naziva Tuzla.su tu do kraja XVI vijeka povremeno rezidirali zvornicki sandiak-bezi. vana je kao i munare u Donjoj Tuzli. DrakEin diamija 1548-1600. Ovo je siguino bilanajbolje oblikovana diamij a. Sarajevo. godine. Do kraja XIX vijeka bila je pokrivena Sindrom. Hadii Husejinova. To je bila jedina diamija sa kemenom munarom. UnutraSnji prostor je kao i kod prethodne 7x7 m. 8. M. ali ima 14 prozora. ili Potok diamija izgradena je izmedu 1548-1600. Imala je 16 prozora. Diamija je. vek u prvoj lovini XVII vijeka sandiak-bezi rezidiraju u Donjoj Tuzli. Nastalaje negtoprije 1533. Glasnik VIS XLIVI198 1. godine. godine. Popis dzamija u Gornjoj Tuzli: I . 4. Prije renoviranja imala je trjjem sa Eetiri stupa ograden drvenom ogradom. Mesdiidi i diamije u Gornjoj Tuzli.

Sada se taj crijep zamjenjuje novim.Sirena. ~ ~ D2a1nije od CergiEa nalazimo u onim ~laseljimau kojima su ljudi bili upukeni na taj gradevinski materijal. pa nije postojala potreba izvodenja dubokih mahfila. a nekada i resetke od rezbarenog drveta. na isti nacin kao i kod stambene arhitekture koja se izvodi od Cel-pita. Suprotno urezanim otvorima kod gradevina od kamena. koji se jasno ocrtavaju na bijelo okreCenirn zidovima. U svim naseljima u kojima se stambena arhitektura gradi od Eei-pitia nalazimo i diamije od Eel-pita.jeeitanin Alir-aga MujEiC. u Tuzli i okolnim naseljima. . dokumentai-nu vrijednost. dok u drugiin naseljima Bosne preovladava Sindra na visokim krovovima. pa tako i diamije gube svoju originalnu. neg0 tradicije gradenja u naseljima u kojima se taj ~naterijalprimjenjuje. Dispozicija diamije ne zavisi od tog materijala. ali se ne zna kada je gradena. Cesto se primjenjuju drveni muSepci. razvila su se naselja sa velikim brojem dZamija. Prostor za molitw (8. ovdje su prozori uokvireni Sirokim drvenim okvirima. dok su otvori na galeriji srednje velicine i lutno z a v r ~ e n i . ali to nije posljedica primjene Cerpica. ali se vide drveni stupovi i profilirana sedla. 10 1). skeletni zidovi od dn~etn sa ispunom od pletere 46 Prije drngog svjetskog rata munara se prevmula. Temeljne grede su drvene 24x28 cm. Sindre gotovo i nema. D2amija je srednje velitine. stara diamija zvana Atik diamija. i danas ima diamija i stainbenih kuca pokrivenih starim oblikom biber ciljepa. Ve6 preina nazivu Atik moZe se zakljuCiti da je to najstarija diamija u tom kraju. a zidovi su debljine 15 cm. Tlocrt Atik diamije u Gol-i?jimVukovijanza kod Tuzle. stara je 300 godina. 101. U velikim naseljima. Objekti od Eerpita mogu imati pokrov od drveta na visokom krovu ili od Ceramide na krovu blagog nagiba. Sarajevu i FoCi. U centralnoj i istohoj Bosni. postojalaje u selu Goi-nje Vukovije. Prema usmenom predanju. gdje je Ceramida imala veliku upotrebu i diamije su pokrivene Ceramidom. gdje se najvige upotrebljava EergiC. OBJEKT1 SA BONDRUK KONSTRUKCIJOM ATIK D ~ A M I J A SELU GORNJE VUKOVIJE U Godine 1977.4 m) ima prednji mahfil dubine 3. I navedenih primjera vidimo da diaz mije od CerpiCa imaju standardnu dispoziciju sa ulaznim trijemom i prostor za molitvu sa prednjim mahfilom normalne dubine.1x8. Jedino ii vanjskom oblikovanju diamija od CerpiEa zapaiaino poseban tretman prozora koji se oblikuju sa vige dr- venih detalja. Gradena je poput onih od drveta. kod Tuzle.2 m sa istakom na desnoj strani (SI. pa je n o w munaru i n o w h-ovilu konstrukciju napravio i diamiju pokrio cnjepom m. Ima ulazni trijem koji je zatvoren. Zavisno od toga razlititi su i oblikovani izrazi. Osnovnu kon- o i 5 l SI.

Visoki krov dominira volumenom i strukturom drvenom po- . 103). Postignut je isti arhitektonski izraz kao kod diamija od CerpiEa. godine. Ovaj naEin gradnje sve je vige zamjenjivao pnmj enu punog drveta. $to je bilo karakteristiEno za gradnju u srednjem vijeku. Zidovi diamija su omalterisani tako da se kamen ne izra2ava na fasadi. Ovaj primjer pokazuje da se bondruk konstrukcija primj enjivala kod gradnje diamija. 102). imaju drvene okvire. pa munara djeluje veoma dekorativno. kao i one u okviru nekih naselja. KuSlat je utvrdenje koje se nalazi na visokoj litici u blizini uSCa rijeke Jadar u DrinjaEu. ali joj je dio ispod galerije rijeSen u vidu zvijezde. U svim oblastima i naseljima gdje kamen predstavlja glavni gradevinski materijal. Prema svim detaljimavidi se daje diamiju gradio majstor sa velikim iskustvom (sl. 102. Krov ima istu visinu kao i zidovi. To je posljedica prorjedivanja i nestajanja Suma. skladnih dimenzija 65x85 cm. Stranice su obloiene kosim daSEicama. Diamija je u svemu zadriala stari izgled. ali ima i mnogo diamija sa drvenom munarom Eiji su zidovi izvedeni od kamena. NaveSCemo neke pojedinatne primjere. Evlija Celebi navodi da se tu nalazi Ebul Fethova diamija.strukciju zidova Eini drveni kostur od stupova i greda. ranije je bio pokriven Sindrom koja je zamijenjena crijepom. Zidovi su omalterisani i iznutra i izvana. I mnoge diamije sa zidanom munarom su od kamena. erp pit i bondi-uk konstrukcija su imali veliku primjenu u stambenoj arhitekturi osmanskog periods. Afz~nara Atik dgamije obloiena kosin? das'2cama gradnju. Kamen kao gradevinski materijal naSao je veliku primjenu prilikom gradnje diamija. u osnovi je osmougaonog oblika. Znamo da su takve diamije postojale u nekim selima. Drvena munara je srednje vitka. i diamije sa drvenom munarom su od kamena. U pravilu se sve diamije sa kupolom grade od kamena. I danas se na toj litici nalaze ostaci tvrdave i mala diamija koja ima samo prostor za molitvu sa dubokim prednjim mahfilom (sl. nmsovna primjena bondruk konstrukcije u stambenoj arhitekturi nije nagla tako masovnu primjenu pri gradnji diamija. godine. a ispuna je od pletera. a time i obilja drveta za SI. Svi prozori su pravougaoni. Pravougaoni otvori imaju drvene okvire. NajviSe ih ima u zapadnoj Bosni. Sto znati da je izgrabena za vrijeme sultana Mehmeda II Fatiha izmedu 145 1 i 1481. Prema vanjskom izgledu diamija ima sredenu kompoziciju sa 16 prozora. Medutim. svakako poslije pada Bosne 1463.

Rjede su prozori uokvireni drvenim okvirima. vek prema velicini i regiji u kojoj se nalaze. Sirina polukruhe niSe mihraba je ista kao i kod drugih diamija i kreCe se od 76 do 144 cm. Prema naCinu uhagavanja niSe. Tako se mihrab. plava. Ukrasi kod ovih diamija su izvedeni u malteru. Iz istog razloga niga mihraba je u gornjem dijelu Cesto dekorisana plastitnim ukrasima razlicitog oblika. VeCina diamija od kamena u Bosni imala je visoke krovove sa pokrovom od Sindre. Polukruina niga mihraba je pri vrhu zasvedena. 4 . pa i onih koje nemaju munaru. a rijetko je ista kao kod monumentalnih diamija. . a visina niSe moie biti od 2 do 4 m.5 m. ali visina ispod 2. po velicini okvira. Mihrab diamija sa di-venom munarom zadriava isti oblik. Ukrasi su negdje precizno imedeni. kao kod diamije u StruliCu. kao kod diamije u KuSlatu. negdje i primitivna. crvena.5 m. Za Krajinu su karakteristicne fasade sa jednim redom izduienih prozora. a na vrhu je ukrasni zavrsetak. ali su ukrasi i izvedba jednostavniji. veoma rijetko je kamen vidljiv na fasadi. Ukrasi u mihrabu su uvijek bojeni razlititim bojama. a veCinom je imedba jednostavna.5-4. a hercegovacke diamije su prepoznatljive po niskim krovovima i kamenim pokrovima. Upotrebljavaju se sve vrste boja. Kasnijim prebrojavanjem Cesto je taj sklad narngen. Okvir mihraba je uvijek istaknut iz ravni zida za dubinu 10-30 cm. negdje je ona veoma jednostavna. Medutim. Kod monumentalnih diamija pravougaoni okvir ima vige profilacija koje prate liniju okvira. terakota. oker. Pravougaoni okvir je jako naglagen. Gornji dio niSe je ukraSen stalaktitnim ukrasom precizne izrade.2 do 4. bogato profilirana. U posljednje vrijeme neki mihrabi se oblaiu keramitkim ploCicama. zelena. Cesto ne razlikuje od drugih diamija. okvir kod diamija sa di-venom munarom Cesto nema nikakvu profilaciju. a za velike diamije nizovi prozora. To je mjesto za imama koji vodi molitvu. Sirine je oko 100 cm i visine 2. Fasade su oblikovane sa 3 . NaglaSavanjem okvira ieli se istaCi znaCaj mihraba. Fasade su omalterisane i bijelo okreEene kao i kod diamija od CerpiCa. koji je trebao da skromnim sredstvima izrazi znaEaj mihraba. a zatim uokvirena istaknutim pravougaonim okvirom. veoma su raznoliki i Cesto izraiavaju originalnu zamisao majstora. Ove obloge bi trebalo ukloniti.5 m nalazimo samo kod nekih diamija. Visoki krov sa drvenom munarom je bosanska varijanta diamije. UspjeSnost bojenja zavisi od odabranih boja i tonova i preciznosti bojenja. Cime se v e k za folklomu arhitektum. Sto degradira znaCaj mihraba. pa dostiie visinu preko 7 m. ali postoje i mihrabi bez ukrasa. Sama nisa mihraba nije velika. Visina okvira je 2. tako da svaki mihrab ima polihromnu dekoraciju. OBLIKOVANJE UNUTRASNJIH I VANJSKIH ELEMENATA Mihrab je obavezan elemenat svake diamije i mesdiida.se na fasadi vide otvori u vidu oStrih ureza bez okvira. kruna. Negdje su prozori zaStiCeni metalnim demirima. crna i druge. Vige sklada nalazimo kod starih mihraba koji su saCuvali originalnost. Mihrab je polukruina niga koja se nalazi u jugoistocnom zidu i oznaCava pravac okretanja vjemika za vrijeme molitve. 6 i vige prozora. koji je klesan u kamenu. sve mihrabe moiemo podijeliti u Sest grupa koje Cemo predstaviti nekim karakteristicnim primj erima.

S a a W T a b a k H.1 .Luka H. Sulejman Diamija u Cazinu ~ijedor-tar$& BLuka -Seferbeg S1. Sheme mihrabn .Brdska 1 Sarajevo -Hu bjaraga Sarajeva .Sinanbeg hrajew-Mirar Sinan 1 3. 156.Zulfikar - T a l a .~ e i . ~ 1 3MIHRABA ~ BEZ UKRASA l I tri Sarajevo-Zagriii Koraj -Ati k diamija B.o.r a d e Diamip u ~ e i i g r a d u Diarnija Stijeni 1 I Saajevo -1plidiik Sinan hrajevo -Gwden nisein Jajce . UKRAS U VIDU TROUGLASTIH OMIKA I i m N .

(sl. Sto je jedin- . SliEnu ogradu. obicno. pojavljuje se istak za mujezina. Raznolikost rezbarenih ukrasa pokazuje mahfil Hubjar-agine diamije u Sarajevu. pa se uzulazni zid formiraju nutragnje sofe. kod veCine mahfila je ova donja ograda uklonjena. Donji dio ima poluluu?ne. polukruga i osmougaonih visuljaka (sl. Kod diamije Tabak Hadii Sulejmana u Sarajevu nalazimo jedini primjer oslikanog mahfila. a Eitava povrgina lukova je oslikana. Dubina mahfila je oko 2. PodnoZje lukova i ovdje je naznaceno profiliranim ukrasom. Podnoije luka uvijek je ukrageno ili sa negto profilacija kao kod CarSjjske dgamije u Srebrenici ili rezbarenim ukrasima kao kod Avdi-paSine diamije u TeSnju. 170. 30-40 cm. ali je negdje i veki od jednog metra. Cime je ostvareno oblikovano jedinstvo enteiijera. koji moie biti u sredini ili sa desne strane. Ako je u sredini. Na galeiji prednjeg mahfila. 169). koji se obiCno nalaze samo u prizemlju. U diamijama koje su saEuvale originalan izgled nalazimo staru ogradu. desno od ulaza ili du? ulaznog zida. Tako su pomoCu mahfila ostvareni razliEiti unutragnji prostori bez promjene osnovne koncepcije diamije.MAHFIL Skoro sve diamije sa drvenom munarom imaju mahfil u prostom za molitvu. kod kojeg se na svakom stupu javlja drugaEija rezbarija koja naznaCava poEetak luka. 171). Visina ograde je 50-70 cm. mahfil oplemenjuje enterijer diamije. a sluii za mujezina te za poveCanje prostora za molitvu. Oslikana je i unutrainja povrSina likova. Motivje floralnog karaktera neprekinuti preplet stabljika i cvjetova. Ovdje su rezbareni oblici u vidu trougla. pomoCu kojih se formira galerija sa divenom ogradom. Istak moie biti manji. a gornji plitke viticaste lukove (sl. Osnovnu konstrukciju mahfila Eine drveni stupovi i drvene grede. Slikarski ukras u ovoj diamiji pokriva i sve povrgine minbera. 168). Pored praktiEne uloge. u pravilu. Negdje boEni dijelovi ispod mahfila imajupovigen pod. Ispred ograde na galeriji nalazi se vijenac Sirine 25-50 cm. ali veCe visine ponekad nalazimo i u trijemu diamije. Ranije smo vidjeli sve postave mahfila. moie biti polukruino zavrSen. a mogu biti i na galeriji. Kod diamija sa drvenom munarom postava mahfila u prostotu za molitvu je raznolika. Na Zalost. Negdje je na mahfilu dobivena ista ili Cak i veka povrgina od osnovnog prostora. koja se sastoji od letvica i rubnih stubiCa sa profiliranim zavrgetkom. Vidjeli sino da kod nekih mahfila ima veliki znaEaj u poveCanju prostora za molitvu. minberu i ispred mihraba.5 m. To je galerija na stupovima. ZavrSni friz je u vidu loze sa cvjetovima. a sada cemo se zadriati samo na njegovom oblikovanju. 172). Kod nekih diamija sa prednjim mahfilom stupovi mahfila su povezani drvenim lukovima. Kod diamija sa prednjim mahfilom normalne dubine i prostor ispod mahfila je Eesto ograden drvenom ogradom. Ovakva ograda vekinom se nalazi i na Cursu. Kod monumentalnih diamija u Bosni mahfil ima malu povrginu i nalazi se. Sto umanjuje vrijednost unutragnjeg prostora. koji je pridrian drvenim konzolicama (sl.

pa se ispod njega formira prolaz (SI. U podnoiju su Eetiri niSe bogato profilirane. 178).8 m. 176). pa uz naglagenu visinu ostavlja dobar utisak (sl. (sl. Duiina minbera je 2-3 m. Na prednjoj strani je ulazni otvor sa vratima ili bez njih. a svako polje je ukraSeno rezbarenom rozetom. Iznad pokrova je zavrgni dio u vidu niskog osmougaonog tambura i Satorskog zavrgetka. Ovakav najjednostavniji minber nalazimo u diamiji Hitri Sulejmana u Sarajevu. Najljepge je ukragen minber diamije u Buiimu (SI. Primijenjen je isti floralni motiv kao i na mahfilu iste diamije. U monumentalnim diamijama minber je izveden od kamena i bogato je ukragen profilacijama. Minbere sliEnog oblika sa punim boEnim stranama nalazimo kod mnogih diamija. ili sa profiliranim lukovima. Na ogradi minbera PetriEke diamije u Srebrenici izvedene su krupne zvjezdaste perforacije. Alijine diamije u Sarajevu. . jednostavne je izvedbe bez ukrasa ili sa negto profilacija. perforacijama i slikarskim ukrasom. 177). ali je na minberu neprekinuti preplet formiran u pravougaona polja.2-4. BoCne strane su zatvorene daskom. Ima piimjera da je minber ukragen perforiranom rezbarijom. Najbogatiji ukrasi su u gornjem dijelu minbera u Priluku. ali je izveden od drveta i Cesto je veoma jednostavan (sl. Nalazimo ga u svakoj diamiji. 73).Minber je stepenasto postolje postavIjeno desno od mihraba. 174). Kod diamija sa drvenom munarom minber ima isti oblik. minber moie biti i slikarski ukrasen. u diamiji za gradom u Velikoj KladuSi i u SturliCu. BoEne strane su izdijeljene na kvadrarna i trougaona polja. Slikarske ukrase ima i minber Sagr H. Minber diamije Bali-bega MalkoceviCa u Sarajevu ima zatvorene boEne strane i suzdrianu dekoraciju. kao kod Mejdanske diamije u Tuzli. 174). a visina 3. ali su izvedeni sa vige painje i ukrasnih detalja. Neki minberi imaju boEne strane ukragene otvorima koji mogu biti polukruino zavrSeni. Stepenigte sa boEnom ogradom vodi do podijuma. kao kod Atik diamije u Koraju (SI. a na ogradi je rezana rezbarija u vidu isprepletenih polukrugova. Kod minbera diamije Tabak H. Sulejmana sve povrgine su slikarski ukraiene (sl. 175. a u podnoiju je niz niga sa prelomljenim lukovima. Najljepgi ukrasi su na boEnim stranama i ogradi. 79). koji je uokviren sa Eetiri stubiCa koji nose pokrov. Kod manjili diamija minber je manjih dimenzija. dok ga mesdiidi nemaju. Kod minbera u diamiji u Pecigradu boCne strane su ukragene letvicama koje formiraju kvadrate. Na ostaliin dijelovima dekoracija prati lukove. Ima ustaljeni oblik. Takve primjere naSli sino samo u Sarajevu. Pored ovih raznih vrsta ukragavanja. Taj dio ima najveku visinu. ali su svi elementi rastlanjeni profilacijama.

gradska d i Cazin . Shenze nzinbera.diamija 1 Peiigrad . pwa tri pripadaju kupolnim dzamijama .Saralm-Hrtri Sulelman Sarajevo-Tabak H Sulepnan VKladuia-diamija Tuzla-Mejdanska Prijedor.F erhadila I .l ini Sarajevo -Gan Huvevbegma I Saralevo -Alipaiina P Banja Luka .diamija ' Buiirn-d?amip B. Luka : Perviz H Kcraj -At1 k diamja SI. 174.

Tako C e objekat saCuvati stvame arhitektonske vrijednosti. Vrijeme je nametnulo racionalno koristenje prostora diamije. Ograda i profilacije su sliCne onirn na ogradi mahfila. Vek od kraja XIX vijeka poeinje prepravka diamije. 188). Na vrhu se zavr5avaju profiliranirn sedlom. pa sada veliki broj diamija ima zatvoren trijem. koja je izvedena od tankih lehica sa rubnim stubikima koji imaju profiliran zavrsetak (sl. Sofe trijema su ogradene drvenom ogradom visine 110-140 cm. ali zatvaranjem trijema diamija gubi od svog originalnog izgleda. U Krajini diamije imaju ulazni prostor poluzatvoren. 186: 187). a gornji dio je u vidu trijema sa 168 stupovima. stara vrata. Vidjeli smo da je galenja u trijemu Diindijske diamije u Tuzli proiirena na tli strane i prihvatena kosnicima. 145). Pri tome treba saCuvati sve ono Sto karakterige Ove objekte kao oblik prozora. U pravilu trijem ima istu visinu kao i prostor za molitvu. Avdi-paSinoj u Teinju i u dvije diamije u Srebrenici. Takav trijem nalazimo u diamiji Tvlakovali H. Zatvaranje trijerna se nastavilo do danas. pa se trijem Cesto zatvara zidom. Najbolji primjer takvog tnjema saCuvao se u diamiji u Todorovu (sl. stupove i ogradu. SI. kao i munam. Drveni stupovi mogu biti povezani drvenim lukovima.TRIJEM Standardno tlocrtno rj egenje svake diamije u Bosni podrazumijeva postojanje ulaznog trijema. Kod veCine diamija stupovi su kvadraticnog oblika bez baza i kapitela. u trijemu se nekada izvodi galerija koja sluii kao vanjski mahfil. Kod nekih diarnija stupovi su vretenasto oblikovani i dopunjeni bazom i kapitelom. Sulejmana u Sarajevu galerija je bila izbaCena samo na prednju stranu. 186. Ukoliko su pojedini dijelovi dotrajali. U teinji da se taj prostor Sto bolje iskoristi. a unutar njega se izvodi vanjski mahfil. a sliCnu je ranije imala i Mej danska diamija u Tuzli. Ove diamije karakteiiie velika piimjena drveta u trijemu. U nekim objektima ograda je izvedena od SaSovaca ili dasaka. Stara ograda trijenza . Takve stupove nalazimo u Difndijskoj diarniji u %zli i Avdi-paSinoj u TeSnju. Kod diarnije Tabak H. a moie biti i vige stupova. ObiCno se na ulaznoj strani postavljaju Cetiri stupa koji formiraju tri otvora. Mehmed u Sarajevu. kapke i musepke na prozorima. Sto daje poseban arl~itektonski izraz ovim objektima (sl. Donji dio je zatvoren zidom. treba ih obnoviti u istom obliku mijenjajuti samo one komade koji su stvarno propali. a stupovi su bili povezani lukovima. Zato bi trebalo nastojati da se stare diamije oCuvaju u izvornom obliku. Diamije sa drvenom munarom u Bosni imaju trijem sa drvenim stupovima.

189). 2. Ulazni otvor j e povuEen u niSu koja je zavrSena visokim lukom. 189).S1. U posljednje vrijeme se ova stara vrata zamjenjuju novim bez ikakvih oblikovnih vrijednosti. Stari dunderi oplemenili su ovaj portal Sirokim drvenim okvirom i drvenim vratima posebne izrade.5 J. Tu je luk iznad otvo- . Crte. eesto su bogato ukraSena. Vrata mesdiida Mimar Sinana izdijeljena su u kvadratna polja i ukragena rozetama i ekserima. Stari izgled ciz'amije Tabak Hudsi Sulejmana u Sarajevu sa galerijom u trijenzu. ili moie biti urezan u zid kao kod diamije u Todorovu. Kod svih portalaulazni otvorje dosta malih dimenzija. Sve je uokvireno Sirokim drvenim okvirom. Drugi oblik portala ima lucno zavrgen otvor. 3. Portal sa raSElanjenim lukom kao kod Arnaudije diamije u Banjoj Luci (sl. Kod drugih diamija vrata su jednostavnija. Tome su dodate dvije metalne ukrasne rozete sa halkama. u pravilu. koji dostiie visinu 5-6 m. Kod diamija sa drvenom munarom oblici portala su vise raznoliki (sl. Prema oblikovanju tog luka portali se mogu podijeliti u tri osnovne grupe: 1. Portal sa lukom stepenastog oblika koji -moie biti ukraSen nizom stalaktita. Kod monumentalnih diamija portal je izveden od kamena i uvijek je naglasen visokim pravougaonim okvirom. Medu njima ima onih najjednostavnjjih i onih koji imitiraju portale monumentalnih diamija. Najjednostavniji portali su urezani u zidu u vidu pravougaonog otvora. Mogu biti od Sirokih dasaka sa glatkom povrginom i okvirima rusticne obrade ili su Citava vrata rustiEno obradena. Kod vetine diamija portalu se poklanja velika painja naroeito kod onih sa kupolom. Portal sa prelomljenim lukom kao kod Ferhadije diamije u Banjoj Luci. a visina 170-220 cm. Vrata su uvijek drvena sa dva krila. Njegova Sirina je 90-125 cm. koji moie biti formiran u drvenom okviru kao kod diamije Ivlakovali u Sarajevu. Pospis'ila PORTAL Glavni ulazni portal se. 1 88. kao kod Ali-paSine diamije u Sarajevu. nalazi u sjeverozapadnom zidu diamije.

Luka .Arnaud ila l Krasulje - diamija ~ k u k -H.Zulfikar a I Peiigrad . 189.'sarajev0 . plva tri pripadaju kupokzim diamijama .diamija " saralevo-s as im Katib l I BLuka. Sheme portala.AlipaSina Banja l u k a - Ferhadija B.Seferbeg Sarqjevo-Baii beq S1.

sa visokim okvirom i lukom. a velitina ulaznog otvora 120x180 cm. Portal istog oblika sa stepenastim lukom.ra izveden kao udubl-jenjeu malteru. Kod portala Sefer-begove i Mehdi-begove diamije u Banjoj Luci niga iznad portala zavrSena je visokim lukom po uzo- . a luk iznad otvora izbacen. Visina je 2. Otvor je lucno zavrgen.4 m. Sve je obojeno u nekoliko tonova (sl. 147). Vrata su izdijeljena u polja i ukrasena rozetama. 192). kod diamije u PeCigradu okvir je uvuCen u zid. Ulazni otvor je pravougaoni. NajuspjeSnije oblikovan portal irna mesdiid ASik Memije u Sarajevu (sl. rezbarenim rozetama i geometrijskom kompozicijom od letvica. Svi detalji pokazuju veliko umijeCe majstora izvodaEa (sl. a visoki luk iznad njega je stepenasto zavrSen kao kod mnogih diamija u Sarajevu. Cesto zauzima Citavu visinu objekta. SliCno rjegenje portala nalazimo i kod Ali-paSine diamije u Sarajevu. Donji dio je izdijeljen u Sestougaona polja sa ukrasnim ekserima. Vrata su ovdje ukraSena tankim drvetom u vidu valova. Portal mesdiida Kasim Katiba u Sarajevu ima okvir visine 3. Vrata nemaju nikakvih dodatnih ukrasa. Vrata su ukra5ena metalnim ekserima. pravougaonika.5 m. Original portal nalazimo u maloj diamiji u selu Krasulje kod KljuCa. kapljica. 1 90. Nasuprot jednostavnom okviru. Kod nekih diamija portal je raden po uzom na monurnentalne diamije. 190). Luk i neSto profilacija iznad njega izvedeni su u malteru. vrata imaju raznovrstan ukras. Poluk m h o zavrSen otvor je zavrgen eliptiCnim lukom koji je raSClanjen na manje niSe (sl. Vrata su lutno zavrSena. Tu su jo5 i dvije metalne rozete sa halkama i metalni okov.3-5 m. ona djeluju svojom drvenom strukturom. S1. Sestokrake zvijezde i geometrijskih oblika. Visina poi-tala je 5 m.3 m. Izveden je po uzom na portal Ferhadije diamije u TeSnju. Izuzetno. ali ukraSenim gutarna nalazimo u Avdi-paSinoj diamiji u TeSnju. VeCina diamija sa drvenom munarom ima por-tal naglasen pravougaonim okvirom koji izlazi iz ravni zida 10-30 cm. polukrugova. a svako krilo je izvedeno od jednog komada dweta Sirine 35 cm koji je ubaCen u okvir Sirine 15 cm. Iznad otvora je pravougaona niga za natpis. Hadii Zulfikarova diamija u Novoseliji u Banjoj Luci irna najmanji okvir portala visine 2. Okvir inoie biti jednostavan ili profiliran. Visoki stepenasti luk je ukraSen nizom stalaktita. Portal dzamije u selu Krasulje Portal mesdiida Iplidiik Sinanau Sarajevu irna naglasen okvir visine 4. Svako krilo je podijeljeno u dva pravougaonika. 88). U gomjem dijelu Siroki okvir od kosih da5Cica obuhvata vertikalni niz Sestougaonih polja sa rezbarenim rozetama i ukrasnim ekserima. 19 1.

Kao Sto se kamena munara. Oko jarbola se postavljaju drvene spiralne stepenice koje vode do galerjje. Portal dznmije u PeCigradu SI. tako se i drvena postavlja u desni dio krova. Tako se stvara sprega munare sa stropnom i krovnom konstrukcijom. te da se udalji od sljemena i grebena krova. Arnaudije u Banjoj Luci i Jusuf-paSine diamije u Maglaju. Na odredenoj visini drveni kostur se Siri u galeriju-Serefe. a Cesto i na ulaznom zidu. Sto zavisi od Sirine objekta i dubine trijema. Spiralne stepenice povezuju jarbol sa rubnim stupovima. Osnovica ima pribliine dimenzije 1. nalazi na desnoj strani. Slican zavrgni luk nalazimo u portalu Ferhadije diamije u Sarajevu. Munara izlazi iz krova. 1 9 1 . a postavljena je na osnovicu od poduinih i poprecnili divenih greda. IVa nljestu izlaza munara se fiksira za krovnu konstnikciju. 192. NIUNARA OD DRVETA Dlvena munara je karakteristican elemenat sakralnih objekata koje posmatramo. leii na stropnim gredama. Majstor je teiio da munaru postavi na ulazni zid. Munara zauzima razliEite poloiaje i po Sirini i po dubini objekta.5 m. Kod diamije Bali-bega MalkoceviCa u Sarajevu zavrgni luk portala je raSClanjen polukmhim nigama.5x 1.SI. koji formiraju vigeugaonik. . Detalj ubasa na vratirnn ru na portal Ferhadije diamije u Banjoj EUC~. Citav kostur munare je opgiven daskarna. Sto omogukava izvodenje vitkih munara. Na osnovicu se postavlja konstrukcija munare koja se sastoji od srednjeg drvenog jarbola i rubnih stupova. u pravilu. Mnogo rjede se munara izvodi od talpi bez primjene nibni11 stupova. pa se na taj naCin dobiva prostorna divena konstrukcija koja djeluje kompaktno.

Ova konzola se odriava u ravnoteii prostornim .Brdska Tajrii:-Atik diarnija TeSanJ-Avdipatire Todorovo. Ukotvljena je u osnovicu koja leii na stropnim gredama.1 MUNARE SA POKRIVENOM GALERIJOM I Sarajevo-ipli d i i k sinan %)evo-Arab Atlk A ( Tuzla. Slobodno dejstvo konzole djeluje iznad prodora kroz krov.diarnila I 1 Bos Novi-Vidorija StatiEki munara djeluje kao konzola koja treba da se odupre boEnom pritisku.diarni j a Sturlii.

10. Sto se prenosi i na kromiu i stropnu konstrukciju. 193). 194). Nekoliko primjera iz Sarajeva pokazuje raznovrsnost oblikovanja. odnosno uglova. Sto stvara harmonican odnos zatvorenog i otvorenog dijela. a Sirina donjeg dijela iznosi 120-146 cm.100 cm. pa su ovo manje vitke munare. u Sarajevu se grade dvije vrste munara. a sastavi su zatvoreni letvicama. Krov se zavriava alemom koji je uobieajen za sve munare. 197). Mogu se razlicito oblikovati. One Ciju konstrukciju Cine stupovi imaju visinu sa galerijom oko osam metara. Mogu imati 8. To je munara srednje vitkosti koja je najEeSCa. Rad munare i atmosferilije dosta utiCu na razna ostekenja munare i Citave gradevine. S obzirom na konstrukciju i visinu. Prelaz ka galeriji je profiliran i opSiven horizontalnim dastiicama. pa je potrebno neprekidno odria- vanje i povremeno obnavljanje munare i Eitavog objekta. Odnos Sirine i visine je oko 1:5. njena ograda takoder ima vertikalne letvice. Svaka strana poligona je zatvorena jednom daskom Sirine 30 cm. 12. Osnovnu konstrukciju cine 12 stupova 8x8 cm. Proporcijski odnos Sirine i visine je oko 1:6. Pri obnavljanju bi trebalo zadriati proporcijske odnose stare munare i sve karakteristicne detalje. Prema osnovnom obliku. Munare bez stupova su neSto niie. Kod mesdiida Mimar Sinana izvedena je munara bez stupova. a visina ograde 90. drvene munare u Bosni moiemo podijeliti u dva osnovna tipa. Sarajevske munare se prepoznaju po prozracnoj galeiiji sa velikim otvorima. Stupovi su povezani prstenovima koji formiraju Sesnaestougaonik. narocito kod onih kod kojih nema letvica na sastavima dasaka. 13 i 16 stranica. UoCavaju se tri varijante oblikovanja galerije: - munare sa velikim otvorima munare sa otvorima srednje velicine munare sa malim otvorima. MUNARE SA POKRIVENOM GALERIJOM Munare sa pokrivenom galerijom predstavlj aju standardan oblik drvene munare u Bosni. Letvice na uglovima munare doprinose boljem oblikovnom izrazu i Cine munaru vitkijom. Galerija je izvedena od 16 stupova. Osnovnu konstrukciju Cine osam stupova 12x12 cm sa zakoSenim vanjskim stranama. 196. Stranice su zatvorene daskama i iubnim letvicama. Njena specificnost je i u tome Sto se oslanja na mahfil (sl. Dvanestougaona munara mesdiida Arabi Atik postavljena je uz sam boEni zid (sl. agalerije 162 cm. I pored pokrivene galerije javlja se mogucnost prodiranja atmosferilija u tavanski prostor. U Sarajevu su najljepie oblikovane. Munara mesdiida Iplidiik Sinana u Sarajevu ima 16 stranica (sl. Sirina munare je 120 cm. PoCetak galerije je naznacen sa dvije profilirane daSCice. Galerija je pokrivena gatorastim krovom sa dva nagiba. pa munara pod dejstvom vjetra radi. sirina munare je 146 cm. Otvori galerije su uvijek zavrgeni profiliranim lukom. Konstrukciju munare Eine 1 1 .dejstvom Citave konstrukcije munare koja je elasticna. Sarajevske munare su raznovrsne po obliku. sa pokrivenom i sa otvorenom galerijom (sl. pa time zadrZati oblikovne varijacije starih munara. Visina galerije je 2 m. Mzrrzare sa velikzm otvorima na galeriji nalazimo u Sarajevu i okolini. 195). Sto znati da je progirenje galerije 20 cm sa svih strana. imaju visinu oko 6 m i Sirinu 115-130 cm. koji daju posebno obiljeije svakoj od njih. Svakom stupuje odsjeten unutraSnji ugao da bi se povecala svijetla Sirina munare. a galerije 180 cm.

godine.6-5 m diamija je formirana kao jednospratna gradevina skladnih proporcija. Za ovo . drugi zapadna Bosna. godine i do 1512. Od sredine XV vijeka grade se diamije sa kamenom munarom. ~ e r p i E se dosta upotrebljava u Sarajevu. Za gradnju diamija primjenjuju se svi gradevinski materijali kao drvo. Posebnu grupu Eine diamije od drvenih talpi. imali su odraza i na gradnju drugih vrsta diamija i drugih objekata. Munara je ukraSena letvicama i profilacijama. Da bismo shvatili sve specificnosti u gradnji diamija. koje su vezane za Siri ili uii region Bosne i Hercegovine. naroEito poslije zauzimanja Jajca i Banje Luke 1528. ali se ne grade diamije velikih dimenzija. To su vetinom diamije srednje veliEine sa unutragnjim prostorom od 5090 m'. a ima i onih sa razliEitim brojem prozora. Ove nevelike ali arhitektonski znaEajne diamije i prisustvo poznatih neimara Carstva. koja ima ulazni trijem i prostor za molitvu sa prednjim mahfilom dubine do 2. Koraju. Sto ostavlja utisak prozraEnosti. Cerpic. Nakon toga produiavaju se osvajanja na sjever preko Save i na zapad. U tom smislu mogu se izdvojiti tri osnovna regiona i neka uia podrueja unutar njih. pa i manjih diamija sa jednim redom prozora. kada i te oblasti dolaze pod tursku upravu. mogle su se zapaziti mnoge specifitnosti kod diamija sa drvenom munarom. rjede su one sa po Sest prozora na boenim fasadama. a treti Hercegovina. Zenici i Donjoj Tuzli. Prvi region Cini centralna i istocna Bosna. godine grade se monumentalne diamije sa kupolama kao produietak ovakvih gradnji u Makedoniji i Kosovu. U XIX vijeku je izgradena samo jedna veta diamda sa stupovima u Maglaju. FoEi. Uz visinu glavnog prostora od 3.REGIONALNE ARHITEKTONSKE SPECIFI~NOSTI Na osnovu iznesenih primjera i svih podataka o diamijama. To je ujedno i vijek najveCeg prosperiteta Carevine. Travniku i drugim naseljima. koje su podloga svakoj ljudskoj djelatnosti pa i razvoju arhitekture. godine bio je prema sjeveru i zapadu ogranieen SrebreniEkom i JajaEkom banovinom. a na galeriji ima velike otvore. koji su ih gradili. CENTRALNA I Geografski ovaj region moiemo ograniEiti rijekom Drinom na istoku i rijekom Vrbas na zapadu. U ovom regionu se gradi standardni tip jednoprostorne diamije sa drvenom munarom. Na oblikovne karakteristike diamija veliki uticaj ima oblikovanje krova i primjena razlicitih pokrova. te na razvoj dunderskog zanata. kamen i bondruk konstrukcija. gdje su vet u XV vijeku nastala znaEajna arhitektonska ostvarenja.5 m. U centralnoj i istoenoj Bosni diamije imaju drvenu munaru odmjerene vitkosti koja izlazi iz krova i skladno je ukomponovana u cjelinu objekta. pa Cemo posmatrati diamije u tim oblastima. Tamo gdje ima vige kamena kao u Srebrenici. privrednom i kulturnom centm toga doba. Tako je ova oblast ostala u pozadini osvajanja. kada dolazi do urbanizacije naselja i procvata arhitektonske djelatnosti. Od 15 18. zatim ISTOCNA BOSNA mnogo diamija sa drvenom munarom u svim naseljima i vetim i manjim. Ovaj region je doSao pod osmansku vlast odmah nakon pada Bosne 1463. diamije su od kamena. odnosno 1528. najviSe ima diamija sa standardno oblikovanim fasadama sa po Eetiri prozora. moramo se ukratko osvrnuti na drugtveno-ekonomske i politicke prilike. NajviSe diamija sa kupolom izgradeno je u XVI vijeku u ovom regionu i u samom Sarajevu kao politickom. Razvijaju se mnoga naselja sa vise diamija i mahala. Sto je omoguCilo dug i miran razvoj u XVI vijeku i kasnije. Sto se tiEe vanjskog oblikovanja. ima i malih.