Sie sind auf Seite 1von 1216

SVEDOANSTVA 33 Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji

RAT U BROJKAMA
priredila i uredila

Ewa Tabeau
Demografski gubici u ratovima na teritoriji bive Jugoslavije od 1991. do 1999.

Svedoanstva br. 33 Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji

Rat u brojkama
demografski gubici u ratovima na teritoriji bive Jugoslavije od 1991. do 1999.
Glavni izvetaji demografskih vetaka predstavljeni od strane tuilatva na suenjima u Meunarodnom krivinom sudu za bivu Jugoslaviju DRUGO IZDANJE

priredila i uredila Ewa Tabeau

Beograd, 2009

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teritoriji bive Jugoslavije od 1991. do 1999.
DRUGO IZDANJE

priredila i uredila EWA TABEAU


biblioteka Svedoanstva knjiga br. 33 izdava Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji za izdavaa Sonja Biserko korice i obrada sloga Ivan Hraovec tampa Zagorac, Beograd Tira: 300 primeraka Drugo izdanje ove knjige omoguila je Ambasada Kraljevine Norveke u Bosni i Hercegovini. ISBN: 978-86-7208-156-5 COBISS.SRID 170210572
CIP Katalogizacija u publikaciji Narodna biblioteka Srbije, Beograd 314.117-058.65(497.1)1991/1999(083.41) 341.322(497.1)1991/1999 TABO, Eva, 1952 Rat u brojkama : demografski gubici na teritoriji bive Jugoslavije od 1991. do 1999. / [Ewa Tabeau]. 2. izd. Beograd : Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji, 2009 (Beograd : Zagorac) 1216 str. : Ilustr. ; 23 cm. (Svedoanstva / Helsinki Odbor za ljudska prava u Srbiji ; 33) Tira 300. Biograja [autorke]: str. 1213-1214. Napomene i bibliografske reference uz tekst. Bibliograja uz pojedina poglavlja. ) 1991-1999 ) 19911999

SADRAJ

str. 8

Uvod

ISTONA BOSNA, 1992. (BiH) str. 49 E. Tabeau, 2008, Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Viegrad, 1991 and 1997 (Promene u etnikom sastavu u Optini Viegrad, 1991. i 1997.), Izvetaj o svedoenju u predmetu LUKI I LUKI (IT-9832/1). str. 103 E. Tabeau and M. Zoltkowski, 2002, Demographic Consequences of the Conict in the Municipality of Vlasenica, May-September 1992 (Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.). Izvetaj o vetaenju u predmetu NIKOLI (IT-94-2-PT). str. 137 E. Tabeau and J. Bijak, 2001, Changes in the Ethnic Composition of Bosanski amac and Odak, 1991 and 1997 (Promene u etnikom sastavu u Bosanskom amcu i Odaku, 1991. i 1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu SIMI i drugi (IT-95-9). BOSANSKA KRAJINA, 1992. (BiH) str. 191 E. Tabeau, 2002, Basic Demographic Characteristics and Socio-Economic Status of Missing and Killed Persons from the Municipality of Prijedor, 30.0430.09.1992 (Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih lica iz Optine Prijedor, od 30. aprila do 30. septembra 1992.). Izvetaj o vetaenju u predmetu STAKI (IT-97-24). str. 229 E. Tabeau and J. Bijak, 2002, Missing and Killed Persons in the Autonomous Region of Krajina in 1992: Basic Demographic Characteristics, Timing and Location of Incidents (Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992: osnovne demografske karakteristike, vreme i mesto incidenata). Izvetaj o vetaenju u predmetu BRANIN i TALI (IT-99-36). HERCEG-BOSNA, 1993-1994. (BiH) str. 263 E. Tabeau, M. Zoltkowski, J. Bijak and A. Hetland, 2006: Ethnic Composition, Internally Displaced Persons and Refugees from Eight Municipalities of Herceg-Bosna, 1991 to 1997-98 (Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne, od 1991. do 1997-98.). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (IT-04-74-PT).

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

str. 387

str. 449

E. Tabeau, 2006: Wounded Persons Related to the Siege of Mostar (Ranjeni tokom opsade Mostara). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (IT-04-74-PT). E. Tabeau and A. Hetland, 2006: Killed Persons Related to the Siege of Mostar: A Statistical Analysis of the Mostar War Hospital Books and the Mostar Death Registries (Poginuli tokom opsade Mostara: statistika analiza evidencije iz mostarske ratne bolnice i mostarskih matinih knjiga umrlih). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (IT-04-74-PT).

SREBRENICA, 1995. (BiH) str. 483 Helge Brunborg and Henrik Urdal, 2000: Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica. (Izvetaj u broju nestalih i ubijenih u Srebrenici). Izvetaj o vetaenju u predmetu general KRSTI (IT-98-33). str. 499 H. Brunborg, E. Tabeau and A. Hetland, 2005: The 2005 Srebrenica Report and List of Missing and Dead (Izvetaj o Srebrenici iz 2005. i spisak nestalih i ubijenih). Izvetaj o vetaenju u predmetu VUJADIN POPOVI i drugi (IT-05-88). str. 535 E. Tabeau and A. Hetland, 2008: Srebrenica Missing: The 2007 Progress Report on the DNA-Based Identication by ICMP (Nestali u Srebrenici: Izvetaj Meunarodne komisije za nestala lica iz 2007. o rezultatima identikacije na osnovu DNK). Izvetaj o vetaenju u predmetu POPOVI i drugi (IT-05-88). OPSADA SARAJEVA, 1992-1995. (BiH) str. 565 E. Tabeau, M. Zoltkowski and J. Bijak, 2002: Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994 (Gubici stanovnitva tokom opsade Sarajeva, od 10. septembra 1992. do 10. avgusta 1994.). Izvetaj o vetaenju u predmetu general GALI (IT-98-29-I). str. 669 E. Tabeau, J. Bijak, N. Lonari, 2003: Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 1992 to December 1995: A study of Mortality Based on Eight Large Data Sources (Broj umrlih tokom opsade Sarajeva, od aprila 1992. do decembra 1995: studija smrtnosti zasnovana na osam obimnih izvora podataka). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI / BOSNA (IT-02-54).

Sadraj

str. 683

E. Tabeau and A. Hetland, 2007: Killed and Wounded Persons from the Siege of Sarajevo: August 1994 to November 1995 (Poginuli i ranjeni tokom opsade Sarajeva: od avgusta 1994. do novembra 1995.). Izvetaj o vetaenju u predmetu general DRAGOMIR MILOEVI (IT-98-29/I).

PROMENE U ETNIKOM SASTAVU, VEA PODRUJA U BOSNI I HERCEGOVINI, 1991-1997. str. 835 E. Tabeau, M. Zoltkowski, J. Bijak and A. Hetland, 2003, Ethnic Composition in and Internally Displaced Persons and Refugees from 47 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 to 1997 (Etniki sastav 47 optina u Bosni i Hercegovini i interno raseljena lica i izbeglice iz tih optina, od 1991. do 1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54). SUKOB NA KOSOVU, 1999. str. 1081 Patrick Ball, Wendy Betts, Fritz Scheuren, Jana Dudukovich and Jana Asher, 2002: Killings and Refugee Flow in Kosovo, March-June 1999 (Ubistva i reka izbeglica na Kosovu, mart-juni 1999.). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), 3. januar 2002. str. 1161 Patrick, Ball, Meghan Lynch and Amelia Hoover, 2007: Revisiting Killings and Migration in Kosovo: responses to additional data and analysis (Ponovno razmatranje izvetaja Ubistva i migracije na Kosovu: reagovanje na dodatne podatke i analiza). 28. januar 2007. Izvetaj o vetaenju u predmetu MILUTINOVI i drugi (IT-05-87-T). str. 1191 Helge Brunborg, 2002: Report on the size and ethnic composition of the population of Kosovo (Izvetaj o broju i etnikom sastavu stanovnika na Kosovu). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), 14. avgust 2002. str. 1213 Biograja Ewe Tabeau

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

IZVETAJI DEMOGRAFSKIH VETAKA TUILATVA SA SUENJA U MEUNARODNOM KRIVINOM SUDU ZA BIVU JUGOSLAVIJU

UVOD

Ewa Tabeau1

Stavovi izneti u ovom tekstu predstavljaju iskljuivo miljenje autora te stoga ne moraju obavezno da budu

stavovi Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju ili stavovi Ujedinjenih nacija.

10

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

11

1. Uvodne napomene Izvetaj demografskog vetaka


Hronoloki prvi demografski ekspertski izvetaj pojavio se pretresu na sasluanju u Meunarodnom Prvi izvetaj demografskog vetaka pojavio se na jednom u Tribunalu juna 2000. krivi nom sudu za bivu Jugoslaviju (ITCY) juna 2000. godine. Izvetaj se1995, odnosio na nestala godine. Taj izvetaj odnosio se na nestala lica iz vremena pada Srebrnice a predo en lica prilikom pada Srebrenice 1995. i predstavljen je u slu aju Krsti (IT-98-33). Potpisala je u predmetu general KRSTI (IT-98-33). Sastavila su ga dva norveka demografa, Helge su ga dva norveka demografa Helge Brunborg, vii istraiva Statisti kog NorveBrunborg, vii istraiva i stalni saradnik u Zavodu za statistiku Norveke zavoda a u vreme ke, koji je pre toga radio kao demograf pri Tuilatvu tribunala u Hagu (ITCY), i Henrik Ursastavljanja tog izvetaja i demografski vetak Tuilatva Tribunala i Henrik Urdal, u to dal, u to vreme pomoni istraitelj Tuilatva, a potom istraiva Instituta za mirovne studije vreme pomonik istraitelja pri Tuilatvu Tribunala, kasnije istraiva u Institutu za (Peace Research Institute) u Oslu. Izvetaj je napisan za potrebe Tuilatva u sluaju Krsti prouavanje mira u Oslu. Izvetaj je od demografa zatraio tuilac u predmetu KRSTI, a s ciljem da rezimira odmazdu prilikom pada Srebrenice. Iako su se podaci korieni u izvetrebalo je da rezimira viktimizaciju posle pada Srebrenice. Iako se podaci iskorieni za taju iskljuivo odnosili na nestala lica, a ne na potvren broj ubijenih na osnovu ekshumacija ovaj izvetaj iskljuivo odnose na nestala lica, poto dokumentacija o ubijenima potvrena (jer ti podaci gotovo da i nisu bili dostupni u vreme suenja Krstiu; do tada je bilo identiekshumacijama koriena (u vreme su enje enja eksperta generaluTuilatva KRSTIU prakti no je bila kovano samo 70 nije stradalih), izvetaj i svedo Helge Brunborg pokazali

nedostupna), i svedo enje vetaka Tuilatva Helgea BrunborgaKRSTI dali su zna ajne su se izuzetnoizvetaj uspenim; u obrazloenju presude generalu RADISLAVU U, osu erezultate; bitnih referenci presudi u predmetu KRSTIbitnih uneto demografskih je na osnovu pokanom na 46nekoliko godina zatvora (odnosnou 35 po albi) nalo se nekoliko
zatelja iz izvetaja, izvedenih u dokaznom demografskih podataka iz ovog izvetaja. postupku.

Uspeh prvog izvetaja o Srebrenici bio je podstrek za nekoliko narednih demografskih studija i strunih izvetaja u vezi sa sukobima u bivoj Jugoslaviji devedesetih godina. U 2009. godini, ovakvi izvetaji se jo predoavaju na procesima u Tribunalu, a bie ukljueni i u predstojea, izuzetno vana suenja (na primer, u predmetu KARADI). Izvetaji koji se danas dostavljaju predstavljaju aurirane i poboljane verzije prethodnih, ili su isti kao one. Stoga je ovo pravi trenutak da se najvaniji izvetaji prikupe i zajedniki objave kako bi itaocu pruili sveobuhvatne podatke. Ova knjiga sadri odabrane izvetaje demografskih vetaka Tuilatva dostavljenih Tribunalu. Taj izbor sam sainila s idejom da dobro osvetlim rad na demografskim posledicama rata obavljen u vezi sa suenjima u Tribunalu, tojest, predmet izvetaja, izvore i koriene metode i dokumentovana ratna deavanja, kao i zato da bih ukljuila najnovije nalaze. U uvodnom delu razmotriu vie pitanja koja predstavljaju temelj za bolje razumevanje izvetaja odabranih za ovu knjigu. Ta pitanja ukljuuju sledee:

koje se teme i izvori razmatraju u ovim izvetajima; kakav je njihov istorijski znaaj, ukoliko postoji;

12

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

koja pravna pravila su omoguila da se ovi izvetaji iznesu na suenjima u Tribunalu; zato su demografski izvetaji bili vani i privlani za Tuilatvo; koga je Tuilatvo pozvalo da saini takav izvetaj; koliko i kakvih demografskih izvetaja je do sada sainjeno; kako je odbrana reagovala na ovaj rad; koliko uspeha je Tuilatvo zaista postiglo davanjem na uvid ovih izvetaja.

Pitanje istorijskog znaaja posebno je vano i odnosi se na to kako e se itati i tumaiti demografske posledice rata, koje otkrivaju ovi izvetaji. Uoptenije, to pitanje zadire u pouzdanost ratnih statistikih podataka, njihov obuhvat, ogranienja i preostali prostor koji se moe iskoristiti za pogrena tumaenja i manipulacije. Po meni, ovaj aspekt je izuzetno znaajan za analizu sukoba te u ga podrobnije razmotriti u jednom od poetnih odeljaka ovog Uvoda. Preostali deo Uvoda sledie navedeni redosled pitanja.

Moje razmatranje nipoto ne moe da se shvati kao potpuno i sveobuhvatno; svako navedeno pitanje moglo bi se obraditi u posebnom lanku ili ak izvetaju, ali za to u ovoj knjizi nemam dovoljno prostora. Ono e stoga ostati kratko, ali se nadam da e biti dovoljno i da e, to je jo vanije, moi da sprovede itaoca kroz umu esto komplikovanih brojeva, grafikona, mapa i drugih podataka iz izvetaja. 2. Teme i izvori razmotreni u demografskim izvetajima u Meunarodnom krivinom sudu za bivu Jugoslaviju Glavni predmeti izvetaja demografskih vetaka dostavljenih Tribunalu podseaju na mnoge take optunica u suenjima koja se vode pred tim sudom, a odnose se na demografske posledice sukoba. Oni ukljuuju broj poginulih i ranjenih, nestalih, ekshumiranih posmrtnih ostataka i identifikovanih lica, proteranog stanovnitva, intereno raseljenih lica usled ratnih sukoba (internu migraciju) i iseljavanje iz zemlje. Ovo su ujedno i glavne kategorije rtava. Postoje jo mnoge kategorije rtava rata, koje se mogu pomenuti, kao to su rtve sledeih deavanja: korienje ivih titova i dece ratnika, silovanja i drugi oblici seksualnog nasilja, muenja, nezakonito liavanje slobode, ubijanje zatvorenika itd. (cf. Hicks and Spagat, 2008, str. 1660-1661). Sve navedene kategorije takoe su bile prisutne u jugoslovenskim ratovima devedesetih godina. U nekoliko suenja

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

13

u Tribunalu, pojedini svedoci su navodili primere ovakvih krivinih dela. Meutim, u vezi s tim vrstama viktimizacije nisu sainjeni nikakvi demografski izvetaji.

Kada se govori o rtvama rata, ili ire o demografskim posledicama rata, mora se shvatiti da e brojevi varirati u zavisnosti od primenjenog analitikog postupka. Na primer, prilikom istraivanja posledica rata na opte zdravstveno stanje stanovnitva, kao i uopteno posledica oruanih sukoba u demografskom smislu, obino se pravi mala ili nikakva razlika izmeu civilnih i vojnih rtava, okolnosti pod kojima je dolo do pogibije ili ranjavanja, tojest, objanjenja da li je smrt nastupila u borbi ili izvan nje, odnosno, da li je bila direktna ili indirektna posledica vojnih dejstava, zatim naina ubijanja ili ranjavanja, da li je u pitanju bilo namerno ubijanje, pogubljenje ili ubistvo, ili pak kolateralna pogibija, da li se meu rtvama nalazilo mnogo ena, dece i starih (cf. IV i V deo u: Brunborg, Tabeau, Urdal /ur./, 2006). Istraivai koji prouavaju zdravstveno stanje i demografske posledice rata obino su zainteresovani za iroku sliku viktimizacije, to znai za ukupne brojeve poginulih i prisilno iseljenih tokom rata, povean broj smrtnosti porodilja i dece mlae od pet godina, povean broj obolelih, invaliditeta i trauma u stanovnitvu, ukupne gubitke stanovnitva ukljuujuu povean broj smrtnih sluajeva usled ratnih dejstava, kao i smanjenje plodnosti i oekivane duine ivota i slino (ibid.). Ovi istraivai su manje skloni da razmotre posebne kategorije rtava. S druge strane, posebne kategorije rtava eksplicitno su definisane u meunarodnom humanitarnom pravu kao i u ratnom pravu. I jedno i drugo proisteklo je iz etiri enevske konvencije iz 1949. i Prateih potokola I i II iz 1977, kao i IV Hake konvencije iz 1907. Odreene kategorije rtava posledica su ozbiljnih krenja ljudskih prava i obiaja i zakona rata, naroito nepruanja zatite civilnom stanovnitvu i civilnoj imovini u ugroenim podrujima, kao i ratnim zarobljenicima. Gore pomenuta kategorizacija rtava bitna je za sudski postupak u okviru kojeg su odgovorni za krenja meunarodnog humanitarnog prava i ratnog prava izvedeni pred lice pravde, kao to je bio sluaj s izvriocima krivinih dela poinjenih devedesetih godina u bivoj Jugoslaviji, a koji su izvedni pred Meunarodni krivini sud za bivu Jugoslaviju. Meunarodno humanitarno pravo i ratno pravo razvijeni su kako bi se u ratnim sukobima smanjila neto patnja ljudi i neto teta naneta civilnim objektima (cf. Fenrick, 2005, str. 179). Bez obzira na to to je svrha ovih zakona zatita civila i njihove imovine, oni ne

14

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

mogu (a i ne pokuavaju) da u potpunosti eliminiu rtve oruanih sukoba, poto rat sa sobom nosi smrt i razaranje. Vaan aspekt meunarodnog humanitarnog prava i ratnog prava jeste mogunost njihove primene; suvie visoki standardi nametnuti meunarodnim humanitarnim pravom i ratnim pravom po svoj prilici e rezultirati veim brojem krenja i rtava nego realistini standardi. Realistini standardi koji se primenjuju u meunarodnom humanitarnom pravu i ratnom pravu imaju za rezultat alosnu, ali neizbenu injenicu da ratni sukobi proizvode zakonite i nezakonite rtve (ibid.). Takozvana kolateralna teta izraz je koji se koristi da bi se objasnile neizbene, a time i zakonite rtve ije se stradanje, to je jo alosnije, u sudskim postupcima ne kvalifikuje kao krivino delo. Kolaterlna teta ukljuuje procenu znaaja ratnih ciljeva kojima se tei u odnosu na rtve meu civilnom stanovnitvom u oblasti ratnih dejstava. Samo ukoliko bi oekivani gubici delovali kao preterani (ta god to znailo), planirani napad ne bi smeo da se izvede, odnosno, ukoliko bi se izveo, njegove rtve bi se smatrale nezakonitim. Svi demografski izvetaji ukljueni u ovu knjigu uraeni su zato da bi bili upotrebljeni u sudskim postupcima. U njima se, kad god je to mogue, istie razlika izmeu pojedinih pravno znaajnih kategorija rtava i okolnosti njihove pogibije, ranjavanja, nestanka ili migracija. Zbog toga su predmeti ovih izvetaja svakako mnogo detaljnije obraeni nego kada su u pitanju vie uopteni izvetaji o demografskim posledicama jugoslovenskih ratova ili njihovim posledicama po stanje zdravlja. Vano je to to demografski vetaci angaovani od strane Tuilatva Meunarodnog suda nisu ni pokuavali da rtve obeleavaju kao zakonite ili nezakonite.

Druga vana karakteristika izvetaja demografskih vetaka dostavljenih Tribunalu jeste to to esto pokazuju minimalan broj rtava (ili takozvane najmanje brojeve), za koje je karakteristino to to je obuhvat oigledno nepotpun. Ako se iznose, potpuniji statistiki podaci se moraju uzeti kao konzervativni, to znai da su brojevi relativno mali, tojest, umanjeni. esto je umesto jednog broja dat raspon od do, dakle, od najmanjeg broja do najveeg kako se procenjuje na osnovu podataka. Prema tome, manji broj nesumnjivo predstavlja najmanju vrednost, a vei najmanju odreenu vrednost koja podrazumeva izvesnu nesigurnost koja bi statistiki mogla da se kvantifikuje kada bi se pokazala greka u proceni. Statistiki podaci u izvetajima raenim za potrebe Tribunala moraju se itati uz voenje rauna o pomenutim injenicama. Postoje brojni razlozi zato su za statistike podatke koriene konzervativne vrednosti. Oni pre svega ukljuuju specifinost sudske

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

15

analize. Za Tuilatvo je strateki vano da bude u mogunosti da iznese broj koji se moe dobro dokumentovati, na primer, prilaganjem spiska s imenima i pojedinostima u vezi sa pogibijom rtava koje se preko svedoka mogu povezati s relevantnim dogaajem. Manji brojevi obino su takvi. S druge strane, ne bi bilo mudro dati veliki broj od kojeg samo deo moe da se dokae pomou dodatnih informacija o rtvama, dok bi sve ostalo predstavljalo nagaanje prilino tano, ali ipak nagaanje. Stoga se esto deava da iz konteksta ili sekundarnih izvora znamo da je broj rtava bio vei, ali pred sud izlazimo s manjim brojevima koje, kako verujemo, moemo vrsto i ubedljivo da branimo. Drugi razlozi ukljuuju, na primer, prirodu izvora koliko su oni nepotpuni u smislu obuhvata i nedostajuih vrednosti, pogrenih podataka, granica u kojima se greke mogu ispraviti, prikrivene pristrasnosti izvora itd. Manje pouzdani ili nepotpuni podaci iskljueni su iz analize, to dodatno objanjava zato su brojevi o kojima mi govorimo relativno mali. Konano, postoje i metodoloke granice sudske analize. Najpoeljniju vrstu statistikih podataka predstavljaju rezultati prebrojavanja; demografske stope, odnosi, verovatnoe i druge relativne mere koje se primenjuju na smrtne sluajeve, nestanke ili migracije ve e biti dovedeni u pitanje, a sloene statistike procene i rezultati statistikih modela i ekstrapolacija uvek e biti estoko osporavani, ili u potpunosti zanemarivani. Pretresna vea ne sainjavaju strunjaci za statistiku metodologiju, te stoga nije lako u sudnici objasniti komplikovane metode, a rezultati iznoenja sloenih prorauna u okviru izvetaja i svedoenja demografskih vetaka obino su manje uspeni od jednostavnih rezultata dobijenih na osnovu pouzdanih i dobro dokumentovanih izvora. A kada doe do predoavanja brojeva, minimalni brojevi se na sudu najlake prihvataju, te je stoga i dalje najbolje da strunjaci njih i navode.

Izvori koji se koriste za izradu izvetaja demografskih vetaka uvek su bili mnogo vie podloni kritici nego izvori koji se koriste u vansudskim istraivanjima. U svim izvetajima demografskih vetaka analizirani su pojedinani podaci. Zbirni izvori igrali su dopunsku, a ne glavnu ulogu. Govorei o izvorima, korisno je primetiti da je u svim sukobima na svetu veoma teko, esto ak nemogue, pronai pouzdane, nepristrasne, potpune, sveobuhvatne i iscrpne izvore. Sukob donosi brze promene koje istovremeno utiu na veliki broj stanovnika,

16

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

izazivaju haos i unitavanje, remete kontinuitet, slabe strunost, redukuju izvore, dovode do erozije profesionalizma i promene prioriteta, ukljuuju politiku propagandu i manipulaciju s brojevima, a esto i druge remetilake faktore to sve zajedno ozbiljno utie na raspoloivost valjanih (ponekad i bilo kakvih) podataka o rtvama sukoba. Zahvaljujui postojanju Tribunala, ogromnom trudu osoblja Tuilatva i saradnji vlasti novih zemalja nastalih posle sukoba u tom regionu, izvori o rtvama jugoslovenskih ratova iscrpni su, mada ne uvek pouzdani i nikad potpuni.

Spisak izvora iz kojih je Tuilatvo dolazilo do imena rtava, ili koji se koriste kako bi se potvrdile navodne okolnosti smrti, dug je i sloen, ali se na njemu svakako nalaze: izjave svedoka i seanja preivelih, poznata javna i/ili poverljiva dokumenta, kao to su spiskovi iz logora, policijski i obavetajni dosijei, sudski dosijei, dokumentacija o razmeni zaroboljenika, kao i vojna dokumentacija, spiskovi mrtvih i ranjenih, koje su sastavile meunarodne i/ili dravne komisije, instituti koji prouavaju ratne zloine ili statistiari, kao i meuvladine i nevladine organizacije, spiskovi nestalih lica i izvetaji o njima (pre svega Meunarodni komitet Crvenog krsta i lokalno sastavljene i objavljene knjige o nestalim licima iz odreenih oblasti), izvetaji sa ekshumacija, autopsija, medicinski i forenziki izvetaji i umrlice, zapisnici sa identifikacije ekshumiranih ostataka, ukljuujui klasian i DNK metod, zvanina evidencija registrovanih interno rasljenih lica, izbeglica i povratnika u zemljama bive Jugoslavije (zajednika evidencija o interno raseljenim licima i izbeglicama UNHCR i vlada), evidencija s graninih prelaza o odlasku stanovnitva tokom sukoba na Kosovu, dokumentacija o ozbeglicama iz kolektivnih centara u zemljama destinacije na Balkanu i u Zapadnoj Evropi.

Navedni spisak, mada ne potpun, valjano odraava glavne izvore koje je Tuilatvo koristilo prilikom sastavljanja spiskova rtava. Ako se izuzmu izjave svedoka, mnogi od

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

17

ovih izvora korieni su za izvetaje demografskih vetaka predoene na suenjima u Hakom tribunalu. Izjave svedoka strunjaci nisu prouavali. Te izjave su uglavnom koriene za sastavljanje optunica i za kasnija svedoenja na sudu. One uglavnom potvruju dokumentaciju o rtvama dostupnu iz drugih izvora.

Sve u svemu, rtve sukoba u bivoj Jugoslaviji devedesetih godina relativno su dobro dokumentovane u poreenju s nekim drugim sukobima. Kao to sam ve napomenula, ipak postoje problemi i u vezi s izvorima. Pozivam itaoce da se iz izvetaja ukljuenih u ovu knjigu bolje upoznaju i s jakim i sa slabim stranama tih izvora. 3. Istorijski znaaj demografskih izvetaja u Hakom tribunalu Pitanje da li sudovi mogu i treba da se ukljue u izradu istorijskih prikaza masovnih krenja ljudskih prava dugo se potee u raspravama sociologa i pravnika (Wilson, 2005, str. 909). Nekoliko uticajnih kola miljenja nastalo je posle Drugog svetskog rata, ezdesetih i kasnije, devedesetih godina prolog veka. Preovlaujui stav dugo je bio da sudovi nisu pravo mesto za pisanje istorije. Oni pre svega ne bi trebalo ni da se ukljuuju u to s obzirom na svoju ulogu delioca pravde pojedincima odgovornim za ovakva krenja. Prema tome, smatralo se da sudovi nisu duni da piu i tumae istoriju. Odnosno, ako bi ipak odluili da to ine, sudovi ne bi mogli da prue pouzdani prikaz istorijskih dogaaja. Zato je to tako navedeno je nekoliko razloga, kao to su na primer (Wilson, 2005, str. 912916): Nekompatibilnost: pravo i istorija primenjuju razliite naine razmiljanja: pravniki nain razmiljanja je logian i konsekventan, masovno nasilje je iracionalno, dok logika nije osnovno pravilo prilikom pisanja istorije; anglo-ameriki pravni sistem je akuzatorski, istorijska analiza odvija se kroz raspravu i saradnju naunika; sudovi, konano, moraju da tee jednoj verziji dogaaja i da iskljue sve alternativne; istoriari esto prihvataju suprotne verzije;

18

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Ograniena ravnotea:2 pravne konvencije, propisi, kategorizacije itd. esto ograniavaju pronalaenje uravnoteenog i tanog pristupa istorijskim dogaajima o kojima je re. Sudski izvetaji stoga mogu da izazovu nenamerne posledice pa ak i apsurdne stavove o istorijskim dogaajima. Parcijalnost: sudovi su selektivni i ogranienog obima, te stoga ne mogu da otkriju kompletnu priu, dok su istoriari zainteresovani za to je mogue potpuniju sliku. Dosadna istorija: pravo je preterano struno i detaljno to podrazumeva da je s pravnog stanovita istorija jedstavno suvie kompleksna (mada esto nepotpuna i fragmentarna) i stoga dosadna.

Vano je primetiti da su navedena razmatranja izneta u kontekstu nekoliko suenja nacistikim zloincima i njihovim pomagaima, odranih posle Nirnberga i to pred nacionalnim sudovima, uglavnom u Izraelu i Francuskoj. Vilson (2005, str. 909-912) rezimira vie lanaka i izvetaja koji se odnose na te procese; to je najvanije, on razmatra delo Hane Arent (1964) o suenju Adolfu Ajhmanu, nacistikom birokrati optuenom za zloine protiv jevrejskog naroda u procesu koji je trebalo da doprinese prerastanju izraelske drave u naciju. Taj proces je, kako oslanjajui se na Arentovu pie Vilson, holokaust smestio u okvire dve hiljade godina duge patnje jevrejskog naroda, i time postao primer potinjavanja pravde nacionalistikoj mitologizaciji. Pored toga, naglaena je kolektivna krivica svih Nemaca. Sline situacije Vilson je razmotrio na osnovu nekoliko primera suenja u vezi s holokaustom odranih u Francuskoj, kao to su bila suenja Klausu Barbiju, Polu Tuvijeu, Morisu Paponu (Wilson 2005; cf. fusnotu 15, str. 911). Sve u svemu, nacionali sudovi nisu se smatrali obavezno najpogodnijim za ukljuivanje istorije u sudski postupak, poto njihovi rezultati nisu uvek davali karakteristine slike istorijskih realnosti. Meutim, Vilson je u svom lanku ispoljio i jedan optimistian stav (str. 910-992). On veruje da je poslednjih godina pomenuta pesmistika perspektiva iscrpljena. U vezi s Daglasovim (2001) preispitivanjem Nirnberkog procesa, Vilson zakljuuje da to to pravo treba istovremeno da presuuje i predstavlja masovne zloine nije nespojivo

U vezi s ovim Vilson kae da je zakon glup (str. 913).

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

19

(str. 917) i da potreba da se donese presuda podstie i pokree zajedniko istorijsko ispitivanje. Vilson dalje navodi vie razloga zato je to tako: pravo i istorija esto koriste iste metode i imaju iste ciljeve i jedno i drugo odmerava dokaze i procenjuje vrednost injenica i jedno i drugo koristi svedoenja oevidaca i jedno i drugo traga za dokumentovanim dokazima i jedno i drugo istrauje detalje u vezi s pojedinostima vodei rauna o irem kontekstu konano, pravo uvek navodi injenice hronolokim redom i u narativnom obliku, a isto ini i istorija. Najvaniji deo Vilsonovog lanka odnosi sa na analizu suenja u Hakom tribunalu, posebno u predmetima TADI (str. 924-934) i KRSTI (str. 934-939), a povremeno i SLOBODAN MILOEVI (str. 918). On zakljuuje da: iako se smatra da detaljna naracija i pravo nisu kompatibilni, meunarodno krivino pravo sada kao da se oslanja na istorijska razmatranja i kontekstualizaciju kako bi se omoguilo donoenje presuda (str. 940). Objanjenje ove injenice je jednostavno: Haki tribunal je zahvaljujui svom meunarodnom karakteru osloboen nacionalistikih mitologija. Drugo, a moda jo znaajnije, jeste to to su standardi dokaznog postupka u Hakom tribunalu u vezi s genocidom i drugim zloinima protiv ovenosti bili visoki. Ti zloini se nisu sluajno dogodili, oni su posledica kolektivne politike unitenja. Sistematski i planirani karakter ovih zloina zahteva da se njihovo dokazivanje zasnuje na podnoenju dokumentacije i analizama koje idu mnogo dalje od samih tih dela. Pokazivanje ireg konteksta i dua trajanja nego kada su u pitanju konvencionalni sluajevi, postalo je imperativ u tribunalima kakav je Meunarodni krivini sud za bivu Jugoslaviju. Demografski izvetaji u Hakom tribunalu ne iznose samo statisike podatke o rtvama, odnosno, poginulima, nestalima ili raseljenima usled konkretnih dogaaja navedenih u optunicama; oni obino prikazuju iri kontekst i due trajanje, dinamiku i intenzitet dogaaja, povremeno i dugorone demografske posledice (kao to su interne i eksterne migracija izazvane sukobima) koje su trajale due od nego sami sukobi. Dopalo se to

20

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

nekome ili ne, demografski izvetaji iz Hakog tribunala zaista su doprineli pisanju istorije o jugoslovenskim ratovima voenim devedesetih godina. Da li je ta istorija tana ili netana? Ona je, u stvari, neto najtanije to postoji u pogledu izvora, metoda i transparentnosti. Ona svakako nije jo potpuna, a ponekad ni sasim tana, stoga to se koriste procene ili informisane pretpostavke, kao i upuivanje na relevantne materijale za koje se ponekad samo pretpostavlja da su dobro argumentovani. Meutim, niko od onih to neto znaju o jugoslovenskim sukobima iz devedesetih ne bi se usudio da u potpunosti odbaci ove izvetaje. Oni nisu samo poetak: oni ve daju veliki istorijski doprinos daljim istraivanjima demografskih posledica ratova voenih devedesetih u Jugoslaviji i predstavljaju prvi ozbiljan korak ka pisanju jedne jo tanije istorije o tim ratovima. 4. Pravna pravila za podnoenje izvetaja na suenjima u Hakom tribunalu Osnovni dokument koji regulie rad Tribunala, kao i pripremu i voenje procesa pred tim sudom jesu Pravila o radu i dokaznom postupku (u daljem tekstu: Pravila). Pravila su napisale sudije Hakog tribunala i ona se sistematski menjaju i dopunjavaju (poslednja izmena i dopuna izvrena je 4. novembra 2008.), kako bi se prevazili problemi do kojih dolazi tokom suenja i omoguilo da Tribunal efikasno i na vreme ispuni svoje obaveze. Pravila se sastoje od 10 delova:

I DEO II DEO III DEO IV DEO V DEO VI DEO

OPTE ODREDBE PRIMAT TRIBUNALA ORGANIZACIJA TRIBUNALA ISTRANE RADNJE I PRAVA OSUMNJIENIH PRETPRETRESNI POSTUPAK POSTUPAK PRED PRETPRETRESNIM VEIMA TRIBUNALA

VII DEO VIII DEO IX DEO X DEO

ALBENI POSTUPAK PREISPITIVANJE POSTUPKA POMILOVANJE I PREINAENJE KAZNE VREME

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

21

Nominalno, postoji ukupno 127 pravila; neka od njih imaju isti broj a meusobno se razlikuju stoga to imaju sufiks bis, ter ili quarter. Na primer, postoje Pravilo 92, Pravilo 92 bis, Pravilo 92 ter i Pravilo 92 quarter. Prema tome, broj pravila je u stvari vei od 127. U sadanjoj verziji Pravila, Pravilo 94 bis Svedoenje vetaka u VI delu, eksplicitno se odnosi na izvetaje i svedoenja vetaka (integralan tekst Pravila 94 bis videti u Aneksu I). Pravilo 94 bis jednostavno glasi: Integralni iskaz i/ili izvetaj bilo kog vetaka koga pozove neka strana bie obelodanjeni u vremenskom roku predvienom od strane Pretresnog vea ili pretpretresnog sudije.

Suprotna strana treba da reaguje na objavljeni materijal u roku od 30 dana od dana njegovog prijema tako to e obavestiti strane da li prihvata izvetaj/iskaz, da li eli unakrsno da ispita vetaka ili ospori njegovu kvalifikovanost. U sluaju da ih suprotna strana prihvati, iskaz i/ili izvetaj vetaka bie ukljueni u dokazni materijal bez pozivanja vetaka da se pojavi na sudu.

Obratite panju na to da obe strane, Tuilatvo i odbrana, imaju pravo da pozivaju svoje vetake i podnose njihove pismene izjave i/ili izvetaje.

Postoje jo tri druga pravila (pod brojem 92) koja reguliu prijem pisanih izjava, izvetaja i prethodnih transkripta sa suenja u Tribunalu bez pozivanja svedoka da lino svedoe. Ta tri pravila takoe su u celini prilioena u Aneksu I ovog Uvoda, gde je njihov tekst potpuno isti kao u poslednjoj verziji Pravila od 4. novembra 2008. Prijem pisanog materijala umesto usmenog svedoenja naziva se pismenom izjavom pod zakletvom (afidavitom). Pravila 92 bis, 92 ter i 92 quarter (iz VI dela) reguliu ovo pitanje. Svako od njih odnosi se na druge aspekte pismene izjave pod zakletvom: Prijem pismenih izjava i transkripta umesto usmenog svedoenja Prijem drugih pismenih izjava i transkripta Nedostupna lica

Pravilo 92 bis: Pravilo 92 ter: Pravilo 92 quarter:

22

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Pravilo 92 bis odnosi se na pitanja koja se razlikuju od postupaka i ponaanja optuenog navedenih u optunici. Pravilo 92 ter odnosi se na pitanja koja mogu da ukljue dokaze koji potvruju postupke i ponaanje optuenog. Konano, Pravilo 92 quarter odnosi se na situacije kada je osoba koja je dostavila pismenu izjavu/transkript mrtva, ili iz drugih opravdanih razloga nedostupna, te stoga ne moe lino da svedoi. Obratite panju da u skladu s Pravilima 92 bis i 92 ter, Pretresno vee moe da odlui da svedok treba da se pojavi radi unakrsnog ispitivanja. Nijedno od Pravila 92 ne navodi tano da li pismenu izjavu pod zakletvom daje vetak ili neki drugi svedok. S aspekta demografskih statistikih podataka kakvi se obino predoavaju u demografskim izvetajima, od navedena tri pravila, Pravilo 92 bis moe da se koristi pred Tribunalom i primenjuje na izvetaje i izjave vetaka, to je u stvari povremeno i injeno. Pravilo 92 bis objanjava u kojim situacijama Pretresno vee moe da se opredeli za pismene izjave, izvetaje ili transkripte umesto za direktna svedoenja. Pominje se nekoliko mogunosti, a naroito navedeni sluajevi: kada su dokazi kumulativnog karaktera, budui da e drugi svedoci svedoiti ili su svedoili usmeno o slinim injenicama; kada se dokazi odnose na relevantnu istorijsku, politiku ili vojnu pozadinu; kada se dokazi sastoje od opte ili statistike analize etnikog sastava stanovnitva u mestima na koja se optunica odnosi; kada se dokazi tiu uticaja krivinih dela na rtve.

Gore pomenute smernice iz Pravila 92 bis direktno podstiu i davanje pismene izjave pod zakletvom od strane vetaka i oigledno nude dodatnu mogunost za ukljuivanje izvetaja/iskaza i ranijih svedoenja vetaka u dokazni materijal.

Da rezimiramo, s obzirom na sadanju praksu u Hakom tribunalu, postoje dobro definisane mogunosti za podnoenje izvetaja/iskaza vetaka i njihovo svedoenje u sudskom postupku, a te mogunosti su oigledno esto koriene od strane Tuilatva, kao i nekoliko puta od strane odbrane.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

23

5. Razlozi za prihvatanje demografskih i drugih izvetaja vetaka od strane Tuilatva Da bi se bolje razumeo iri kontekst predoavanja izvetaja demografskih vetaka na suenjima u Hakom tribunalu, korisno je pozvati se na lanak nekadanje sudije tog suda Patrie Vold (2001). Voldova u svom lanku preispituje razvoj Pravila Hakog tribunala koja se odnose na pisane izjave i iskaze svedoka od osnivanja Tribunala do aprila 2001. godine. Ona istie da su prvobitna Pravila o postupku i dokazivanju koja je Tribunal usvojio 1994. davala mnogo veu prednost neposrednom svedoenju nego pismenim izjavama svedoka. Ovo je potpuno suprotno praksi iz Nirnberga gde se na sudu pojavilo samo devedeset etiri svedoka optube i jo devetnaest svedoka odbrane. Tuioci u Nirnberkom procesu imali su praktino neogranien pristup inkriminiuim nacistikim nareenjima i drugim dokumentima koji su svedoili o namerama i postupcima nacistikih voa. Voenje besprekorne evidencije bilo je u stvari tipian nemaki manir od kojeg su saveznici imali velike koristi i u Nirnbergu.

Iako Haki tribunal nije mogao da se potui na nedostatak pisanog materijala iz bive Jugoslavije, prvobitna Pravila davala su prednost neposrednom svedoenju. Situacija se promenila krajem devedesetih godina, a posebno oko 2000, u vreme kada je, kao to Voldova to kae: Meunarodni krivini sud Ujedinjenih nacija za bivu Jugoslaviju kao i za Ruandu nepodnoljivo sporo radio (str. 552). I dalje: Veina suenja pred Hakim tribunalom... bila je nedopustivo duga, poto su trajali od 10 do 224 dana, odnosno, u proseku 107 radnih dana. Bilo je mnogo razloga za ovakvu duinu trajanja suenja. Ponekad se sudilo nekolicini optuenih istovremeno, a ponekad su dogaaji koji su se zbili u brojnim selima ili u razliito vreme spajani u jednu optunicu to je zahtevalo da pred sud bude izveden veliki broj svedoka. Na nekim suenjima pojavilo se vie od 200 svedoka, a na sedam od deset koliko ih je do sada zavreno pojavilo se vie od 100 svedoka. (Wald, 2001, str. 535).

24

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Bilo je oigledno da postupak mora da se ubrza. Godine 1999, Ekspertska grupa UN dala je svoje preporuke za unapreenje postupka3 u dva tribunala, od kojih je veina odmah usvojena, ali to, prema Voldovoj, nije imalo dramatian uticaj na njihov tempo rada. Stoga su se dodatna unapreenja potraila i u skraenju svedoenja svedoka koji su se pojavljivali na sudu, odnosno, u veem korienju pismenih izjava pod zakletvom, kao i davanju veeg prostora svedoenjima vetaka. Demografski izvetaji korieni na suenjima u Hakom tribunalu samo su jedna od mnogih grupa takvih izvetaja, kao to su istorijski, vojni, imovinski kao i izvetaji u unitavanju kulturnog naslea i slino. Neophodnost da se skrate suenja u Hakom tribunalu predstavljala je veliki izazov za sve strunjake ukljuene u pripremu suenja kao i u samo suenje, ali posebno za tuioce poto su ovi obavezni da o poinjenim krivinim delima podnesu dokaze, koji su izvan razumne sumnje, te se stoga ne mogu osporiti. Voldova daje sledee saeto objanjenje izazova s kojima se suoavaju suenja u Hakom tribunalu: Gonjenje poinilaca ratnih zloina stvara zaista jedinstvene probleme. esto je neophodno da se podnesu dokazi o deavanjima koja su podstakla izbijanje neprijateljstava, kako bi se utvrdila pozadina odreenih dogaaja koji su doveli do navodnih ratnih zloina. Definicija ratnog zloina, zloina protiv ovenosti ili genocida zahteva dokaz da su se stekli odreeni uslovi kao to su postojanje meunarodnog oruanog sukoba, veza izmeu navodnih nezakonitih radnji i oruanog sukoba, postojanje sistematske i iroke kampanje protiv civila iji deo su i navodne radnje ili namera da se u potpunosti ili delimino uniti neka verska, etnika ili rasna grupa. Tribunal se obino opredeljuje za dokumentovanje jednog dogaaja, ili ak jednog perioda meunacionalnih ili meuuetnikih sukoba, nego za dokazivanje nekog pojedinanog izolovanog dogaaja. (Wald, 2001, str. 537) Struni izvetaji istoriara, vojnih analitiara, demografa i/ili drugih strunjaka iz oblasti drutvenih nauka mogu da budu veoma korisni za uspeno prevazilaenje ovih problema. Tuilatvo moe lake da ostvari svoje ciljeve ako angauje ugledne strunjake koji e sud

U ovim smernicama naglasak je stavljen na unapreenje voenja pretpretresnog postupka od strane jednog

pretpretresnog sudije. Trebalo je da sudija suzi predmet i da gde god je to mogue smanji broj svedoka koji e se pojaviti na sudu, odnosno, da skrati njihovo svedoenje.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

25

upoznati s obiljem esto veoma sloenog, usko strunog materijala. Uloga vetaka i njihovih izvetaja stoga bi zaista mogla da postane dragocena. Postoji, naravno, jo nekoliko drugih razloga za ukljuivanje strunjaka u rad Hakog tribunala, kao to su lini interes tuilaca za odreene usko strune oblasti, lino iskustvo s vetacima nasuprot onog sa svedocima, specifinost sluaja, ogranieno nasuport znatnom iskustvu u gonjenju poinilaca ratnih zloina itd. Sve u svemu, ini se da bi priloen spisak mogao da poslui kao rezime svih navedenih razloga, posebno razloga za korienje izvetaja demografskih vetaka:

obim i sloenost predmeta u Hakom tribunalu potreba da se prikae okruenje u kojem su se odigrali odreeni dogaaji obuhvaeni optunicom potreba da se dokae rairenost i sistematinost krivinih dela potreba da se prikae iri kontekst krivinih dela obuhvaenih optunicom potreba da se dokumentuje patnja pojedinaca i grupa potreba da se potkrepe i proire pojedinani iskaz svedoka krivinog dela potreba da se nekoliko vrsta dokaza meusobno poveu, na primer, dokazi o nestalima s podacima o ekshumiranim posmrtnim ostacima i identifikovanim pojedincima

potreba da se uopteno podre postavke iz predmeta neophodnost da suenja u Tribunalu budu to je mogue kraa lino iskustvo tuilaca s vetacima lini interes tuilaca za pojedine strune oblasti raspoloivost vetaka podobnost vetaka

Po meni, uopteno postoji vie nego dovoljno razloga za ukljuivanje vetaka u sudski postupak koji se vodi protiv poinilaca ratnih zloina.

26

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

6. Profil demografskih strunjaka koje Tuilatvo ukljuuje u rad Tribunala Ovaj odeljak zapoeu osvrtom na jedan kratak odlomak iz svog linog svedoenja u predmetu EELJ. Odabrani odlomak potie od unakrsnog ispitivanja od strane gospodina eelja: Pitanje: Vi, meutim, svoj posao obavljate onako kako smatrate da bi Tuilatvo 7 8 9 10 elelo da to radite, jer da niste to tako uinili, oni vas ne bi tamo drali osam godina, ve biste ranije bili otputeni. Vi stoga ne moete da budete jedna nepristrasna meunarodna linost u naunom i strunom smislu, nije li to tano? Odgovor: Ne mislim da je to tano. Vaa primedba ide veoma daleko. Vi kaete da meni Tuilatvo govori kakve rezultate treba da predoim. Ja sam samo rekla da sam u svom radu nezavisna i da mi niko ne govori kako da radim svoj posao i do kakvih rezultata da dolazim. Rezultati su dobijeni na osnovu prouavanja izvora i obrade podataka, kao i na osnovu prouavanja relevantnih materijala. To je nain na koji mi to radimo. Zato me dre osam godina? To morate da pitate njih. To je drugo pitanje.

11 12 13 14 15 16 17

Izvor: SESELJ case, Transcript 21 October 2008, p. 10906; expert witness Ewa Tabeau (A) cross-examination by Mr. Seselj (Q).

Gospodin eelj je nagovestio da mi je Tuilatvo tokom svih ovih godina dok sam bila angaovana od strane Hakog tribunala davalo uputstva kako bih im predoavala rezultate koji im odgovaraju u dokazivanju krivice. Ja sam naravno odgovorila da to nije bilo tako. Bilo bi naivno i pogreno verovati da Tuilatvo odreene pojedince angauje kao sudske vetake zbog vrsta nalaza koje podnose. S druge strane, svesna sam da postoje mnogi samoproklamovani strunjaci ili oni koji su zvanino proglaeni za strunjake, ali ih Tuilatvo ipak nikada nee pozvati i ukljuiti da kao vetaci rade na nekom sluaju. U ovu grupu bi se svrstali nacionalisti bez obzira na etniku pripadnost, oni to insistiraju na iskljuivom postojanju jedne istine; to je istina koja odgovara njihovim stavovima i perspektivi.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

27

Lino iskustvo iz Hakog tribunala kae mi da Tuilatvo angauje vetake prema navedenim kriterijumima: izuzetan struni ugled visok poloaj u struci bogata bibliografija radova objavljivanih u svetu uee u radu prizatnih strunih tela na domaem i meunarodnom nivou prethodne savetodavne strune usluge visokog nivoa nepristrasnost prema stranama u sukobu (kao to su, na primer, etnike grupe) po mogustvu rad u svojstvu spoljnog saradnika Tuilatva sposobnost predstavljanja rezultata istraivanja u skladu s pravilima izvetavanja u sudu saet i celovit nain izraavanja stavova prilikom utvrivanja dokaza kao i svedoenja u sudu dostupnost utvrivanja rokova za podnoenje strunih izvetaja, zasedanja na kojima se podnose dokazi, svedoenja i rasporeda putovanja karakterne osobine

Poslednji kriterijum, karakterne osobine, povremeno moe da ima veliki uticaj prilikom angaovanja vetaka. Na primer, nesigurne i introvertne osobe, bez obzira na to to mogu da budu izvrsni strunjaci, po svoj prilici na sudu nee delovati onako ubedljivo kao to je potrebno da deluje sudski vetak. tavie, takve osobe ne odgovaraju zahtevnim i sloenim situacijama s kojima vetak moe da se suoi prilikom pripremanja strunog izvetaja i svedoenja. U vezi s predmetima se je nalaze u Hakom tribunalu, Tuilatvo je kao kako demografske Tuilatvo tribunala ukoji Hagu kao svedoke pozivalo demografske eksperte iz samog
Tribunala tako i spolja, iz drava bive Jugoslavije i me unarodne struime njake. Kao toisam vetake koristilo i interne strunjake i one angaovane sa strane, kao unarodne ve pomenula na po etku Dr. Helge je od svih ekspedoma e strunjake. Na poovog etkuteksta, ovog lanka ve Brunborg sam napomenula dame se uunarodnih meunarodne rata prvi svedo io dr pred tribunalom u Hagu. Po profesiji demograf i ekonomista. U Statistru njake ubraja Helge Brunborg, koji je prvi svedoje io u Tribunalu. On je po struci stikom zavodu Norveke radi od 1974. godine, uz nekoliko prekida je bio angaovan demograf i ekonomista. Od 1974. godine zaposlen je u Statisti kom dok zavodu Norveke iz na projektima u Holandiji (ICTY) i drugim zemljama, kao to Botsvana, Zambija, Zimbabkojeg je nekoliko puta uzimao odsustvo da bi se ukljuivao u projekte u inostranstvu: u ve, Namibija, Mozambik, palestinske teritorije, Banglade i Albanija. Prvi put je svedoio Holandiji (Haki tribunal) i nekoliko drugih zemalja, kao to su Bocvana, Zambija, u sluaju Krsti (IT-98-33), a potom u sluajevima Blagojevi i ostali (IT-02-60), SloZimbabve, Namibija, Mozambik, palestinske teritorije, Bosna i Hercegovina i Albanija. bodan Miloevi (IT-02-54), Popovi i ostali (IT-05-88), Milutinovi i ostali (IT-05-87) Njegovo prvo svedoenje bilo je u predmetu KRSTI (IT-98-33), a kasnije u predmetu i, nedavno, u sluaju Perii (IT-04-81). Brunborg je bio ekspert Tuilatva za nestala i

28

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999 stradala lica prilikom pada Srebrenice 1995. i za stanovnitvo Kosova tokom sukoba 1999. godine. Mada angaovan kao spoljni ekspert, bio je upuen u rad ITCY. Od sredine 1997. do kraja 1998. bio je stalno zaposlen u Tuilatvu da bi se potom vratio u Statistiki zavod Norveke. Kasnije je radio za ITCY u svojstvu konsultanta ili strunog svedoka. U pisanju izvetaja o Srebrenici, nastalih nakon 2000, saraivao je sa Odsekom za demograju Tuilatva ICTY.

Dr Patrik Bol, meunarodni strunjak, bio je angaovan kao spoljni saradnik. On sada radi u Beneteku, nevladinoj organizaciji iz Kalifornije (SAD), koja promovie primenu inovativnih tehnikih dostignua u zadovoljavanju socijalnih potreba. Bol se nalazi na elu Benetekovog Programa iz oblasti ljudskih prava (HRP) i Grupe za prikupljanje i analizu podataka (HRDAG). Prethodno je (2003) radio u Amerikom udruenju za unaprenje nauke, na Programu iz oblasti ljudskih prava. Poslednje na emu je bio angaovan jeste procena ukupnog broja nastradalih u Peruu od 1980. do 2000. godine, obavljena za potrebe Peruanske komisije za istinu i pomirenje. Bol je ukljuen i u projekte HRDAG u Sijera Leoneu, adu, ri Lanki, Istonom Timoru, Kolumbiji itd.

Patrik Bol je 1999. bio angaovan u vreme sukoba na Kosovo, posebno u vezi s poginulima i migracijama izazvanim sukobom. On je proverio vei broj pretpostavki u vezi s migracijom stanovnitva tokom tog sukoba i pokuao da ih povee s takama optunice. Svedoio je u predmetima SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54) i MILUTINOVI i drugi (IT-05-87). Sledei meunarodni vetak Tuilatva Hakog tribunala sam ja, dr Eva Tabo. Bavim se statistikom i ekonometrijom kao i matematikom demografijom. Potiem iz Poljske gde sam najpre radila kao profesor na Ekonomskom univerzitetu Poljske u Varavi. Kasnije sam se preseilila u Holandiju gde sam najpre, oko 9 godina, radila kao istraiva u Holandskom Interdisciplinarskom demografskom institutu (NIDI) u Hagu. Glavna oblast mog istraivanja bili su izrada statistikih modela i predvianje smrtnosti, posebno prema uzrocima smrti, kao i kretanja u pogledu duine ivota i zdravlja u Holandiji i drugim

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

29

zemljama Zapadne i Centralne Evrope. Od 2000. godine, u svojstvu internog vetaka nalazim se na elu Demografske jedinice Tuilatva Hakog tribunala. Spisak predmeta u kojima sam svedoila veoma je dug: EELJ (IT-03-67), LUKI I LUKI (IT-98-32/1), POPOVI I DRUGI (IT-05-88), PRLI I DRUGI (IR-04-74-PT), DRAGOMIR MILOEVI (IT-98-29/1), SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), STAKI (IT-97-24), GALI (IT-98-29-1), SIMI I DRUGI (IT-95-9) i VASILJEVI (IT-98-32-1). U moj domen spadaju opsada Sarajeva, 1992-1995; pad Srebrenice, 1995; sukobi u Bosanskoj Krajini i na istonoj granici BiH sa Srbijom; sukob u Herceg-Bosni i opsada Mostara, 1993-1994; sukob na Kosovu, 1999; konflikt u Vojvodini (Srbija), 1992; i konano masovna iseljavanja i prisilno premetanje stanovnitva na celoj teritoriji Bosne i Hercegovina, 1991-1997, kao i na teritoriji bive Jugoslavije.

elela bih da istaknem da smo svi troje, demografski vetaci Tuilatva Hakog tribunala, pripremili svoje izvetaje uz pomo nekoliko osoba, istaknutih mladih istraivaa, demografa i drugih strunja iz oblasi drutvenih nauka, iji su maternji jezici bosanski, hrvatski i srpski, a kojima elim ovde da zahvalim na doprinosu i pomoi: u stvari, grupa ljudi angaovana na sastavljanju demografskih izvetaja za Tuilatvo mnogo je vea od trojice vetaka koji se pojavljuju u sudnici. Moram da se osvrnem i na injenicu da je za razliku od svih ostalih tribunala, Tuilatvo Hakog tribunala ima u svom sastavu Demografsku jedinicu koja je, iako mala trenutno samo 4 osobe odigrala vanu ulogu u pripremi predmeta i na suenjima. Pisanje strunih izvetaja bilo je prva i najvanija dunost, ali pored toga obavljeno je jo mnogo korisnog posla, ukljuujui, na primer, prikupljanje izvora, uspostavljanje i odravanje informacionih sistema za korienje u analizi podataka i na suenjima, temeljno istraivanje demografskih posledica jugoslovenskih sukoba na osnovu primarnih i sekundarnih podataka i kontekstualnih izvora, kao i razvoj metoda i postupaka za unakrsno proveravanje izvora na osnovu pojedinanog sravnjivanja.

Radili smo na projektima u vezi s kvantifikacijom demografskih posledica sukoba i ratova voenih devedetsetih godina u bivoj Jugoslaviji, najvie u Bosni i Hercegovini, kao i na proceni izvora o rtvama tih sukoba, ukljuujui i kvantitativne izvore, na primer, popise stanovnitva, anketiranje stanovnitva, spiskove interno raseljenih lica i izbeglica, zapise o

30

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

ekshumacijama, izvetaje patologa itd. kao i kvalitativne izvore kao to su izjave svedoka, izvetaji meunarodnih posmatraa i druge. Predmet naih istraivanja ukljuivao je merenje i procenu interno raseljenih lica i izbeglica i stradalih u ratovima, tojest, mrtvih, ranjenih, nestalih, ekshumiranih, identifikovanih (pomou DNK) i slino, kao i vreme, mesto i razloge za ono to se dogodilo. Struni izvetaji koje smo uradili uspeno su ukljueni u dokazni materijal u mnogim suenjima u Tribunalu. Dopalo se to nekom ili ne, bio je to znaajan uspeh jedne male grupe koja je dala veliki doprinos u oblasti ratne demografije uopteno, a posebno sudskim vetaenjem iz oblasti demografije. Na kraju, mada ne i najmanje vano, elela bih da pomenem da su i neki domai strunjaci takoe bili pozivani od strane Tuilatva, uglavnom da bi svedoili o dogaajima u vezi s ratom u Hrvatskoj. Pukovnik Ivan Gruji iz Kancelarije za zatoena i nestala lica u Vladi Hrvatske pozvan je da svedoi na suenjima u predmetima: SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), MILAN MARTI (IT-95-11) i MILE MRKI (IT-95-13). U skorije vreme, Ana-Marija Radi i Vesna Bili svedoile se u svojstvu vetaka Tuilatva u predmetu EELJ (predmet IT-03-67). Ovi vetaci poseduju veliko struno znanje, iskustvo i impresivne karijere; sve troje su slubenici Vlade Hrvatske visokog ranga, ali naalost nisu demografi, a ni istraivai. Njihovi struni izvetaji i izjave daju statistike podatke iz zvaninih izvora Vlade Hrvatske. Ti izvori ukljuuju i hrvatske spiskove interno raseljenih lica i izbeglica i zvaninu evidenciju o nestalim, ekshumuranim, poginulim i zatoenim licima. Kvalitet ovih izvora je dobar, a podaci stoga pouzdani, meutim, etnika ravnotea moe da se dovede u pitanje. Izvori uglavnom predstavljaju hrvatsko gledanje na rtve rata u Hrvatskoj, posebno one iz prvih godina tog rata. Statistiki podaci o rtvama meu Srbima iz Hrvatske nisu lako dostupni, ali se mogu nai u nevladinim izvorima, kao to su arhive i publikacije Helsinkog odbora za ljudska prava u Zagrebu, na primer, izvetaj iz 2001. godine Vojna operacija Oluja i njene posledice. Jo mnogi domai i meunarodni strunjaci dostavili su svoje strune izvetaje i/ili izjave, kao to su i svedoili u postupcima voenim pred Tribunalom. Posle strunjaka iz oblasti demografije, najvaniju kategoriju strunjaka, iji rad je delimino povezan s demografijom, predstavljaju oni angaovani na ekshumacijama i identifikaciji rtava. Meutim, pitanje ekshumacija je sloeno i veoma obimno; ono svakako zahteva poseban izvetaj, dok ova knjiga treba da sadri iskljuivo demografske podatke.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

31

7. Zakljune napomene U zakljunim napomenama ukratko u se dotai tri poslednje teme pomenute na poetku Uvoda, naime: Koliko i kakvih demografskih izvetaja je do sada uraeno? Koliko je Tuilatvo zaista uspelo da iskoristi te izvetaje? Kako je odbrana reagovala na njih?

U Aneksu II ovog Uvoda, priloila sam potpuniji spisak demografskih izvetaja Hakog tribunala. Spisak se sastoji od izvetaja Tuilatva. On je obimniji od sadraja ove knjige, ali je i dalje nepotpun. Ukljueni su samo glavni izvetaji; mnogi od njih imaju nekoliko priloga i aneksa koji nisu navedeni, osim izvetaja o Srebrenici gde su spiskovi njihov sastavni deo. Pored priloga, postoje i odgovarajui materijali pretresani u sudu tokom svedoenja svedoka i njihovog unakrsnog ispitivanja. Ni navedeni materijal nije ukljuen. Prema tome, na Aneks II treba jednostavno gledati kao na smernicu za korienje arhiva s demografskim podacima, koji je dostupan u Hakom tribunalu i koji prevazilazi obim jedne knjige. U stvari, spisak glavnih izvetaja samo je spisak predmeta iz Hakog tribunala u koje je bila ukljuena ova vrsta vetaenja. itaoci zainteresovani za pojedine predmete treba da potrae svedoenja odreenih vetaka, kao i da provere transkripte odgovarajuih sudskih pretresa kako bi eventualno nali ono to trae. Aneks II sadri vie od 30 izvetaja. Ja sam ih svrstala prema hronologiji dogaaja u jugoslovenskim ratovima, poto je tako lake da se sagleda njihov istorijski kontekst. Rat u Bosni i Hercegovini (BiH), voen 1992-1995, najei je predmet izvetaja Hakom tribunalu. Dokumentovano je nekoliko dogaaja; prvo, ono to se deavalo u Bosanskoj Krajini, na istonoj granici Bosne sa Srbijom i u Bosanskoj Posavini. italac zatim moe da vidi tri izvetaja o sukobima u Herceg-Bosni 1993-1994, ukljuujui i opsadu Mostara. Druga tragina opsada dokumentovana u izvetajima Hakom tribunalu, odnosi se na opsadu Sarajeva 1992-1995. Zatim vidimo vei broj izvetaja o padu Srebrenice 1995. Konano, nekoliko izvetaja rezimira promene u etnikom sastavu i statistike podatke o interno raseljenim licima i izbeglicama iz Bosne i Hercegovine, ukljuujui i izvetaj o 47 optina uraen za korienje u predmetu SLOBODAN MILOEVI. Treba napomenuti da su svi izvetaji o etnikom sastavu BiH, kao i o interno raseljenim licima i izbeglicama nainjeni u okviru jedinstvenog projekta koji je od 1998. do 2003. raen za potrebe Tiuilatva. Svrha ovog projekta bila je da se dobiju podaci potrebni za predmet SLOBODAN MILOEVI, ali su u okviru njega uraene kalkulacije za sve optine u toj

32

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

zemlji; ak smo uradili kompjuterski program za automatsko biranje teksta koji objanjava statistike podatke. Zahvaljujui tome, bilo je mogue proi kroz kalkulacije i nainiti identine izvetaje za svaku oblast u Bosni i Hercegovini. Tako je za vei broj predmeta uraeno vie izvetaja. Odbrana je povremeno stavljala primedbe zbog toga to ponavljamo svoje stavove. Meutim, na princip je bio da nita ne menjamo u projektima koji su se odnosili na interno raseljena lica, izbeglice i etniki sastav, poto verujemo da je ogroman trud uloen u ovaj posao bio toga vredan. Jo jedan dogaaj dokumentovan u izvetaju demografskog vetaka odnosi se na neto to se dogodilo u selu Hrtkovci u Vojvodini 1992. godine. Iako se posledice ovog dogaaja na stanovnitvo ne mogu porediti s posledicama slinih dogaaja u Bosni ili na Kosovu, izvetaj o Hrtkovcima je vaan. Pre svega zato to se indirektno tie postojanja ireg politikog i istorijskog konteksta kofliktnih dogaaja, konteksta koji ukljuuje sve vrste aktivnosti. Drugo, zato to nam govori da sukobi nisu bili nasumini, ve planirani, pripremani i publikovani. rtve su direktna ili indirektna posledica aktivnosti onih to su uestvovali u toj igri. Vie izvetaja vetaka sainjeno je i u vezi sa sukobom na Kosovu 1999. Obuhvaena su i ubistva i premetanje stanovnitva (i interno i eksterno). Jedan izvetaj se ne odnosi na rtve, ve na broj stanovnika i njihov etniki sastav. Njegova vanost se povezuje sa injenicom da je 2001. godine albansko stanovnitvo na Kosovu bojkotovalo popis stanovnitva, kao i da je Pretresnom veu u predmetu SLOBODAN MILOEVI bila potrebna struna procena u vezi s ovim pitanjem. Konano, zvanini izvetaji hrvatskih vetaka rezimiraju rtve rata u Hrvatskoj. Letimian pregled izvetaja priloenih u Aneksu II mogao bi da navede na zakljuak da u njemu nisu zastupljeni predmeti u kojima su Srbi bili rtve. Moglo bi se ak pomisliti da takvi predmeti uglavnom nisu bili ni procesuirani u Tribunalu. Ovakav zakljuak bio bi netaan, jer se nekoliko predmeta odnosilo iskljuivo na dogaaje iz rata u Bosni i Hercegovini u kojima su progonjeni bili bosanski Srbi, ukljuujui predmete kao to su, na primer, HADIHASANOVI i KUBURA, RASIM DELI, NASER ORI i MUCI i drugi (ili predmet Logor elebii). Isto tako, u vezi s ratom u Hrvatskoj, procesuirani su

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

33

predmeti kao to su GOTOVINA i drugi (suenje je jo u toku) i JANKO BOBETKO4, gde je progon hrvatskih Srba bio eksplicitno ukljuen u nekoliko optunica. U vezi sa sukobom na Kosovu, mogu se pomenuti predmeti LIMAJ i drugi i HARADINAJ i drugi. U stvari, u vezi s tim predmetima izvetaji demografskih vetaka nisu raeni. Glavni razlog za to bila je njihova priroda. Izuzev u predmetu GOTOVINA i drugi, koji podrazumeva ogroman broj rtava, za ostale se smatra da je baza zloina relativno mala. Demografske posledice krivinih dela za koja se terete optueni mogle su da budu predstavljene u ovim predmetima uglavnom na osnovu svedoenja pojedinanih svedoka, to je i uinjeno. Drugo, neka suenja (na primer Logor elebii, presuda doneta novembra 1998. godine) zavrena su mnogo pre nego to je juna 2000. u predmetu KRSTI predoen prvi izvetaj demografskih vetaka. U predmetu GOTOVINA i drugi, gde e sudski postupak trajati jo izvesno vreme, nekoliko izvetaja koje nisu sainili vetaci, prikazae razmere patnji rtava, Srba iz Hrvatske. U ovom sluaju, pre svega je re o prisilnoj migraciji koja je hiljade i hiljade Srba oterala iz njihovih domova u Hrvatskoj; oni su se preselili u Srbiju, Bosnu i Hercegovinu, zapadnoevropske zemlje, Skandinaviju, Sjedinjene Drave itd. Ovi izvetaji o rtvama prikupljeni za predmet GOTOVINA i drugi ukljuuju izvetaje organizacija kao to su Hjuman rajts vo, OEBS, Visoki komesar UN za izbeglice, zatim rezultate istraivanja Helsinkog odbora za ljudska prava u Hrvatskoj, nekoliko knjiga autora iz Hrvatske (i Srba i Hrvata), pojedinane novinske lanke, izvetaje meunarodnih posmatraa i druge materijale. Verujem da e u vreme kada se suenje u predmetu GOTOVINA i drugi zavri, vani izvetaji biti potvreni u presudi i da e to biti pouzdani izvori koji dokumentuju srpske rtve vojnih operacija u Hrvatskoj u leto 1995. godine. Jo jedno zapaanje treba dodati ve navedenim primedbama. Vano je razumeti da je glavnu demografsku posledicu jugoslovenskih ratova predstavljala prisilna migracija (i interna i eksterna), a ne ubijanje, ranjavanje, liavanje slobode ili silovanje. Na primer, na kraju rata u Bosni, decembra 1995. godine, oko 50% tamonjeg predratnog stanovnitva, odnosno, 2,2 miliona ljudi, bilo je raseljeno. U ovaj broj ukljuene su sve etnike grupe Bonjaci, Hrvati, Srbi i ostali. On je potvren u nekoliko izvetaja demografskih vetaka
4

Suenje je obustavljeno aprila 2003. zbog smrti optuenog.

34

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tuilatva. Svaki izvetaj koji je Tuilatvo predoilo u predmetima u vezi s interno raseljenim licima i izbeglicama iz Bosne i Hercegovine, ukljuivao je statistike podatke o svim etnikim grupama, bez obzira na to na ta se predmet konkretno odnosio. Prisilna migracija bila je najea kategorija viktimizacije i u sukobima u Hrvatskoj i na Kosovu, a pogodila je sve etnike grupe. Ja iskreno verujem da je ova injenica bila prepoznata i prihvaena u svim suenjima pred Hakim tribunalom.

elim da dodam da istorijski obuhvat predstavljen izvetajima ne treba obavezno da se poistoveuje s prioritetima Tuilatva Hakog tribunala. U stvari, kada smo pozvani da radimo na izvetaju prioriteti uopte nisu bili utvreni ni istorijski ni politiki, niti bilo kakvi drugi. U Hakom tribunalu je sve vreme postojala velika potreba za ovakvim izvetajima raenim za Tuilatvo. Mi smo izvetaje sastavljali u skladu s vremenskim okvirima koje su postavljala suenja, stoga njihov redosled odgovara logici Hakog tribunala u celini.

Reakcija odbrane na izvetaje demografskih vetaka nije bila zanemarljiva, mada poetkom 2000. uopte nije bila impresivna. U predmetima KRSTI i VASILJEVI, odnosno, predmetima u kojima su prvi put korieni izvetaji Tuilatva, praktino uopte nije bilo osporavanja. Ovo moda zato to u to vreme odbrana nije mogla da predvidi posledice ukljuivanja ovih izvetaja u dokazni materijal. A posledice su bile znaajne. Gotovo svaki put kada su uvreni (u dokazni materijal), izvetaji demografskih vetaka su imali uticaj na presudu. Do sada je samo jedan izvetaj eksplicitno odbijen i nije ukljuen u dokazni materijal (izvetaj o Bosanskoj Posavini iz 2001.), zato to teritorija analizirana u izvetaju i teritorija definisana u optunici nisu bile identine. Podrobna analiza uticaja izvetaja demografskih vetaka jo nije zavrena, te stoga nije ni detaljnije razmotrena u ovoj knjizi. Kao to smo i mi od 2000. godine mnogo nauili, nauila je i odbrana. Odbrana danas gotovo uvek angauje sopstvene vetake koji osporavaju na rad. Do sada je kao odgovor na izvetaje Tuilatva predoeno najmanje est izvetaja vetaka angaovanih od strane odbrane. Iako najvei deo njihovog rada naalost ne odgovara meunarodnim naunim standardima, bilo je i trenutaka kada sam uivala u tome to me neko osporava na razumnom strunom nivou. Meutim, najee se dogaalo da je glavno oruje tih vetaka bio uvredljiv renik.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

35

Moglo bi se rei jo dosta o naoj borbi s vetacima koje je dovela odbrana, njihovim izvetajima, kao i savetnicima odbrane, ali kako je ve reeno, tome nema mesta u ovoj knjizi. Moda u kroz pedesetak godina napisati drugi rad u kojem u otkriti sve fascinantne pojedinosti te borbe. Poto sam ovo rekla, nema potrebe da vie ita objanjavam itaocima, oni ve znaju sasvim dovoljno da otponu s itanjem izvetaja. Samo se nadam da e neki od njih smatrati da je ovaj rad vredeo truda, moda zbog korienih metoda i pristupa ili izvora, ili zbog njihovog uticaja na presude. Meutim, to je najvanije, iskreno se nadam da e porodice rtava i same rtve smatrati da su ovi izvetaji znaajni i tani. Nai statistiki podaci predstavljaju dokument o njihovim patnjama. Nai brojevi su konzervativni, tojest, blii donjoj granici stvarnih brojeva, poto tako zahteva pristup koji se koristi u sudu. Meutim, mi smo se dobro potrudili da iznesemo to je mogue bolje i objektivnije istorijske podatke. Nadam se da smo taj cilj ostvarili. ao mi je ako nismo.

Bibliografija: Arendt, H., 1964: Eichman in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. Izmenjeno i dopunjeno izdanje, 1964, After Wilson (2005), str. 909. Brunborg, H., E. Taveau and H. Urdal (urednici), 2006: The Demography of Armed Conflict. International Studies in Population Vol. 5, Springer. Douglas, I., 2001:The Memory of Judgement: Making Law and History in the Trials of Holocaust, str. 185-196, 207-210. After Wilson (2005), str. 911 i 917. Hicks, M.H-R. And M. Spagat, 2008: The Dirty War Index: A Public Health and Human Rights Tool for Examining and Monitoring Armed Conflict Outcomes. PLOS Medicine, 5/12, str. 1658-1664. http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=getdocument&doi=10.1371/journal.pmed.0050243 Puhovski, Z., and N. Popovic (urednici), 2001: Military Operation Storm and Its Aftermath, Report, Helsinki odbor za ljudska prava u Hrvatskoj , Zagreb. Wald, P., 2001: To Establish Incredible Events by Credible Evidence: The Use of Affidavit Testimony in Yugoslavia War Crimes Tribunal Proceedings, Harvard International Journal, 42/2, str. 535-553.

36

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Wilson, R.A., 2005: Judging History: The Historical Record of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia. Human Rights Quarterly 27, str. 908-942.

Pravni dokumenti: Pravila o postupku i dokazivanju Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju. http://www.icty.org/sections/LegalLibrary/RulesofProcedureandEvidence Meunarodno humanitarno pravo: Haka konvencija IV (Zakoni i obiaji rata na kopnu), 1907. enevska konvencija I (Ranjeni i bolesni), 1949. enevska konvencija II (Zakoni i obiaji rata na moru), 1949. enevska konvencija III (Ratni zarobljenik), 1949. enevska konvencija IV (Civili), 1949. Dodatni protokol I (API), 1977.

http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng().nsf/htmlall/section_ihl_treaties_and_customary_la w/?OpenDocument

ANEKS I Izvodi iz Pravila o postupku i dokazivanju Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju (Verzija od 4. novembra 2008.)

Pravilo 92 bis Prihvatanje pisanih izjava i transkripta umesto usmenog svedoenja (Usvojeno 1. decembra 2000. i 13. decembra 2000, izmenjeno i dopunjeno 13. septembra 2006.) (A) Pretresno vee svedoka moe da oslobodi obaveze linog pojavljivanja u sudu i da umesto toga prihvati u celini ili delimino svedoenje u obliku pisane izjave ili transkripta njegovog svedoenja u postupku pred Tribunalom, umesto usmenog svedoenja kojim treba da se utvrdi neka injenica koja se ne odnosi na dela i ponaanje optuenog kako je navedeno u optunici.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

37

(i)

inioci koji idu u prilog prihvatanju svedoenja u vidu pisane izjave ili transkripta ukljuuju sledee okolnosti, ali se na njih ne ograniavaju: (a) svedoenje je kumulativnog karaktera, to znai da e drugi svedoci usmeno svedoiti ili su ve usmeno svedoili o slinim injenicama; (b) svedoenje se odnosi na relevantan istorijski, politiki ili vojni kontekst; (c) svedoenje se sastoji od optih ili statistikih analiza etnikog sastava stanovnitva na mestima navedenim u optunici; (d) svedoenje se tie uticaja krivinih dela na rtve; (e) svedoenje se odnosi na pitanja u vezi s karakterom optuenih; ili (f) svedoenje se odnosi na inioce koji se moraju uzeti u obzir prilikom utvrivanja kazne. inioci koji ne idu u prilog prihvatanju svedoenja u vidu pisane izjave ili transkripta ukljuuju, ali se ne ograniavaju na sledee: (a) postojanje ogromnog interesa javnosti da svedoenje o kojem je re bude usmeno; (b) strana koja se protivi ovome moe da pokae kako priroda i izvor ini ovakvo svedoenje nepouzdanim, ili da tetan efekat pretee nad dokaznom vrednou takvog svedoenja; ili (c) postoje bilo kakvi drugi inioci zbog kojih je potrebno da se svedok pojavi kako bi bio unakrsno ispitan.

(ii)

(B) Ako Pretresno vee odlui da svedoka oslobodi obaveze pojavljivanja pred sudom, pismena izjava u skladu s ovim Pravilom bie prihvatljiva ukoliko je uz nju priloena izjava osobe koja ju je dala da je sadraj te izjave po njenom najboljem saznanju i verovanju istinit i taan i (i) izjavu potvruje: (a) osoba ovlaena da potvrdi takvu izjavu u skladu sa zakonom i postupkom drave, ili (b) predsedavajui koga je u tu svrhu postavio registrator Tribunala;

38

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

(ii) lice koje potvruje izjavu mora napismeno da verifikuje: (a) da je izjavu dala osoba ije se ime navodi u reenoj izjavi; (b) da je osoba koja daje pismenu izjavu izjavila da je sadraj te izjave po njenom najboljem saznanju i uverenju istinit i taan; (c) da je osoba koja daje pismenu izjavu obavetena da ukoliko sadraj te izjave nije taan moe krivino da odgovara zbog lanog svedoenja; i (d) datum i mesto izjave. Ova izjava e biti priloena uz pismenu izjavu dostavljenu Pretresnom veu. (C) Poto saslua strane, Pretresno vee e odluiti da li e od svedoka zatraiti da se pojavi radi unakrsnog ispitivanja; ukoliko to odlui, primenjivae se odredbe Pravila 92 ter.

Pravilo 92 ter Drugi sluajevi prihvatanja pismenih izjava i transkripta (Usvojeno 13. septembra 2006.) (A) Pretresno vee moe pod navedenim uslovima da prihvati, u celini ili delimino, svedoenje u vidu pismene izjave ili transkripta njegovog svedoenja u postupku pred Tribunalom:

(i) (ii)

svedok je prisutan u sudu; svedok je dostupan za unakrsno ispitivanje i bilo kakvo drugo ispitivanje od strane sudija; i svedok potvruje da pismena izjava ili transkript tano odraavaju ono to je izjavio i ta bi rekao kada bi bio ispitivan.

(iii)

(B) Svedoenje prihvaeno u skladu s paragrafom (A) moe da ukljui svedoenje potrebno da bi se utvrdila injenica koja se odnosi na dela i ponaanje optuenog kako je navedeno u optunici.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

39

Pravilo 92 quarter Nedostupne osobe (Usvojeno 13. septembra 2006.) (A) Svedoenje u vidu pismene izjave ili transkripta osobe koja je kasnije umrla, ili kojoj se vie ne moe uz ulaganje razumnog truda ui u trag, ili koja je zbog fizikog ili mentalnog stanja nesposobna da usmeno svedoi, moe se prihvatiti, bez obzira da li je pismena izjava data na nain predvien Pravilom 92 bis, ukoliko je Pretresno vee:

(i) (ii)

prihvatilo da je osoba nedostupna iz gore navedenih razloga; i utvrdilo da je izjava pouzdana na osnovu okolnosti u kojima je data i zabeleena.

(B) inilac koji nee ii u prilog prihvatanju takvog svedoenja bilo u celini bilo delimino jeste mogunost da svedoenje slui za utvrivanje injenica koje se odnose na dela i ponaanje optuenog kako je navedeno u optunici.

Pravilo 94 bis Svedoenje vetaka (A) Integralan tekst izjave i/ili izvetaj bilo kog vetaka koga e pozvati neka strana bie dat na uvid u roku predvienom od strane Pretresnog vea ili pretpretresnog sudije. (Izmenjeno i dopunjeno 14. jula 2000, 1. decembra 2000. i 13. decembra 2000, 13 decembra 2001. i 13. septembra 2006).

(B) U roku od 30 dana od davanja na uvid izjava i/ili izvetaja vetaka, ili u drugom roku predvienom od strane Pretresnog vea, ili pretpretresnog sudije, suprotna strana e dostaviti obavetenje da li:

(i)

prihvata izjavu i/ili izvetaj sudskog vetaka ili (izmenjeno i dopunjeno 13. septembra 2006.);

(ii)

eli da unakrsno ispita sudskog vetaka; i

40

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

(iii)

osporava strune kvalifikacije vetaka ili relevantnost izjave i/ili izvetaja u celini ili njihovih delova i to kojih.

(Izmenjeno i dopunjeno 12. decembra 2002, 13. septembra 2006) (Izmenjeno i dopunjeno 13. decembra 2001. i 13. septembra 2006.)

(C) Ako suprotna strana prihvati izjavu i/ili izvetaj sudskog vetaka, takva izjava i/ili izvetaj moe da se ukljui u dokazni materijal od strane Pretresnog vea, a da se vetak ne poziva da lino svedoi. (Izmenjeno i dopunjeno 13. septembra 2006.)

ANEKS II GLAVNI IZVETAJI DEMOGRAFSKIH VETAKA PREDOENI OD STRANE TUILATVA NA SUENJIMA U MEUNARODNOM KRIVINOM SUDU ZA BIVU JUGOSLAVIJU 15. januar 2009.

BOSNA I HERCEGOVINA (BiH)

BOSANSKA KRAJINA, 1992 (BiH) E. Tabeau, 2002, Basic Demographic Characteristics and Socio-Economic Status of Missing and Killed Persons from the Municipality of Prijedor (Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih lica iz Optine Prijedor), 30.04-30.09.1992. Izvetaj o vetaenju u predmetu STAKI (IT-97-24). 0184-6093-0184-6119. Prevod ERN L008-3048-L008-3087. E. Tabeau and J. Bijak, 2002, Missing and Killed Persons in the Autonomous Region of Krajina in 1992: Basic Demographic Characteristics, Timing and Location of Incidents (Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992: Osnovne demografske karakteristike, vreme i mesto incidenata). Izvetaj o vetaenju u predmetu BRANIN i TALI (IT-99-36). 0218-6107-0218-6133. BCS 02186107-0218-6133. H. Brunborg, T. Lyngstad and E. Tabeau, 2001, Population Changes in Prijedor from 1991 to 1997 (Demografske promene u Prijedoru od 1991. do 1997.). Izvetaj o

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

41

istraivanju obavljenom za predmet LOGOR KERATERM (IT-9598). Meunarodni krivini sud za bivu Jugoslaviju, Hag. 0202-7470-0202-7506. Prevod ERN 0190-2364-0190-2406. ISTONA BOSNA I BOSANSKA POSAVINA, 1992. (BiH) E. Tabeau, 2008: Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Visegrad (Bosnia and Herzegovina), 1991 and 1997 (Promene u etnikom sastavu u Optini Viegrad, Bosna i Hercegovina, 1991. i 1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu LUKI i LUKI (IT-98-32/1). ENG: 0638-3185-0638-3233, BCS R109-7140R109-7188. E. Tabeau and J. Bijak, 2001, Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Visegrad, 1991 and 1997, (Promene u etnikom sastavu u Optini Viegrad, 1991. i 1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu VASILJEVIi drugi (IT-98-32-1). 0213-8385-0212-8433 (stari), R109-7140-109-7188 (novi), BCS R109-7140R109-7188. E. Tabeau and M. Zoltkowski, 2002, Demographic Consequences of the Conflict in the Municipality of Vlasenica, May-September 1992 (Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.). Izvetaj o vetaenju u predmetu NIKOLI (IT-94-2-PT). 0118-9480-01189514, prevod ERN: 0307-4685-03074719. E. Tabeau and J. Bijak, 2001, Changes in the Ethnic Composition of Bosanski Samac and Odzak, 1991 and 1997 (Promene u etnikom sastavu u Bosanskom amcu i Odaku, 1991. i 1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu SIMI i drugi (IT-95-9). 0208-3390-0208-3431, prevod ERN: 0301-9616-0301-9668.

HERCEG-BOSNA, 1993-1994. (BiH) E. Tabeau and A. Hetland, 2006: Killed Persons Related to the Siege of Mostar: A Statistical Analysis of the Mostar War Hospital Books and the Mostar Death Registries (Poginuli tokom opsade Mostara: statistika analiza evidencije iz mostarske ratne bolnice i mostarskih matinih knjiga umrlih). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (IT-04-74-PT). 0503-4341-0503-4362. E. Tabeau, 2006: Wounded Persons Related to the Siege of Mostar (Ranjeni tokom opsade Mostara). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (ITt-0474-PT). 0503-4363-0503-4404.

42

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

E. Tabeau, M. Zoltkowski, J. Bijak and A. Hetland, 2006: Ethnic Composition, Internally Displaced Persons and Refugees from Eight Municipalities of Herceg-Bosna, 1991 to 1997-1998 (Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina u Herceg-Bosni, do 1991. do 1997-1998.). Izvetaj o vetaenju u predmetu JADRANKO PRLI i drugi (IT-04-74-IT). 0503-1625-0503-1730.

OPSADA SARAJEVA, OD APRILA 1992. DO DECEMBRA 1995. (BiH) E. Tabeau and A. Hetland, 2007: Killed and Wounded Persons from the Siege of Sarajevo: August 1994 to November 1995 (Poginuli i ranjeni tokom opsade Sarajeva: od avgusta 1994. do novembra 1005.). Izvetaj o vetaenju u predmetu DRAGOMIR MILOEVI (IT-98-29/1). ERN: 0617-6372-0617-6471, prevod ERN: 0617-6372-0617-6471. E. Tabeau, M. Zoltkowski and J. Bijak, 2002: Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994 (Gubici stanovnitva tokom opsade Sarajeva, od 10. septembra 1992. do 10. avgusta 1994.). Izvetaj o vetaenju u predmetu GALI (IT-98-29-I). ERN: 0219-4741-0219-4844, prevod ERN: 03032060-0303-2163. E. Tabeau, M. Zoltkowski and J. Bijak, 2002: Addendum I to the GALIC Report: Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994 (Dodatak I izvetaju u predmetu GALI: Gubici stanovnitva tokom opsade Sarajeva, od 10. septembra 1992. do 10. avgusta 1994.) (mogui duplikati). 3. juni 2002. ERN: 0139-9958-0139-9971. Prevod ERN: nije raspoloiv (?) E. Tabeau, M. Zoltkowski and J. Bijak, 2002, Addendum II to the GALIC Report: Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992. to 10 August 1994 (Dodatak II izvetaju u predmetu GALI: Gubici stanovnitva tokom opsade Sarajeva, od 10. septembra 1992. do 10. avgusta 1994.) (izostavljeni podaci). 24 juli 2002. ERN: 0329-6650-0329-6652, prevod ERN: nije raspoloiv (?) E. Tabeau, J. Bijak, N. Loncaric, 2003: Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 19992 to December 1995: A Study of Mortality Based on Eight Large Data Sources (Broj umrlih tokom opsade Sarajeva, od aprila 1992. do 10. avgusta 1005: studija smrtnosti zasnovana na osam obimnih izvora podataka). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI / BOSNA (IT-02-54). ERN: 0329-66530329-6663. Prevod ERN: 0308-9835-0308-9846.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

43

SREBRENICA 1995. (BiH) E. Tabeau and A. Hetland, 2008: Srebrenica Missing: The 2007 Progress Report on the DNA-Based Identification by ICMP (Nestali u Srebrenici: Izvetaj iz 2007. o rezultatima identifikacije na osnovu DNK od strane Meunarodne komisije za nestala lica). Izvetaj o vetaenju u predmetu POPOVI i drugi (IT-05-88). ERN: 0626-5765-0626-5781. Prevod ERN: 0626-5765-0626-5781-BCST. Spisak rtava u vezi s navedenim izvetajem: - SREBRENICA MISSING: Persons Reported Missing and Dead after the TakeOver of the Srebrenica Enclave by the Bosnian Serb Army on 11 July 1995. The 2007 Progress Report on the DNA-Based Identification by ICMP (NESTALI U SREBRENICI: Lica nestala i poginula posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 1. jula 1995. Izvetaj Meunarodne komisije za nestala lica 2007. o rezultatima identifikacije na osnovu DNK), Hag, 11. januar 2008. R092-0124-R092-0322. Helge Brunborg, Ewa Tabeau and Arve Hetland, 2005: Missing and Dead from Srebrenica: The 2005 Report and List (Nestali i poginuli u Srebrenici: Izvetaj i spisak iz 2005.). Izvetaj o vetaenju u predmetu VUJADIN POPOVI i drugi (IT-05-88), 16. novembar 2005. (ERN 0501-6180-0501-6209. Dokaz br. P02413). U vezi s ovim izvetajem postoje dva spiska rtava: - SREBRENICA MISSING: Persons Reported Missing and Dead after the Take-Over of the Srebrenica Enclave by the Bosnian Serb Army on 11 July 1995 (NESTALI U SREBRENICI: Lica nestala i ubijena posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 11. jula 1995.). Hag, 126. novembar 2005. (ERN 0501-5985-0501-6177, Dokaz br. P02414). - SREBRENICA MISSING. Possible Survivors Excluded from Persons Reported Missing and Dead after the Take-Over of the Srebrenica Enclave by the Bosnian Serb Army on 11 July 1995 (NESTALI U SREBRENICI: Mogui preiveli izuzeti iz spiska nestalih i ubijenih posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 11. jula 1995.). Hag, 16. novembar 2005. (ERN 0501-6178-0501-6179; Dokaz br. P02415). Helge Brunborg, Ewa Tabeau and Arve Hetland, 2005: Identified Persons among the Missing and Dead from Srebrenica. An Addendum to the Expert Report: Missing and Dead from Srebrenica. The 2005 Report and List, 21 November 2005 (Identifikovane osobe sa spiska nestalih i ubijenih u Srebrenici. Dodatak izvetaju

44

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

o vetaenju: Nestali i ubijeni u Srebrenici. Izvetaj i spisak iz 2005, 21. novembar 2005). Izvetaj o vetaenju u predmetu VUJADIN POPOVI i drugi (IT-05-88). ERN R089-6474-R089-6490); Dokaz br. P02416). U vezi s ovim izvetajem postoje dva spiska: - SREBRENICA IDENTIFIED: Identified Persons (ICMP) Included among Those Reported Missing and Dead after the Take-Over of the Srebrenica Enclave by the Bosnian Serb Army on 11 July 1995 (IDENTIFIKOVANI IZ SREBRENICE: Identifikovana lica (Meunarodna komisija za nestala lica) ukljuena u spisak nestalih i ubijenih posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 11. juli 1995.). Hag, 16. novembar 2005. ERN R089-6406-R089-6469; Dokaz br. P02417). - SREBRENICA IDENTIFIED: Identified Persons (ICMP) not Included among Those Reported Missing and Dead after the Take-Over of the Srebrenica Enclave By the Bosnian Serb Army on 11 July 1995 (IDENTIFIKOVANI IZ SREBRENICE: Identifikovana lica (Meunarodna komisija za nestala lica) koja nisu ukljuena u spisak nestalih i ubijenih posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 11. jula 1995.). Hag, 16 novembar 2005. ERN R089-6470-R089-6473; Dokaz br. P02418). H. Brunborg and H. Urdal, 2000, Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica (Izvetaj o broju nestalih i poginulih u Srebrenici). Izvetaj o vetaenju u predmetu KRSTI (IT-98-33). Predoen i u predmetima SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), BLAGOJEVI i drugi (IT-02-60). 0092-6372-00926384. Prevod ERN 0093-9724-0093-9737. U vezi s ovim izvetajem postoji sledei spisak rtava: - SREBRENICA MISSING: Persons Reported Missing and Dead after the Take-Over of the Srebrenica Enclave by the Bosnian Serb Army on 11 July 1995 (NESTALI U SREBRENICI: Lica nestala i ubijena posle zauzimanja srebrenike enklave od strane vojske bosanskih Srba 11. jula 1995.). Hag, 2. maj 2000. ERN: (nije raspoloiv), Dokaz br. 271 (KRSTI). H. Brunborg, E. Tabeau and A. Hetland, 2004, Rebuttal Report on: H. Brunborg and H. Urdal, 2000: Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica, from KRSTIC (IT-98-33) (Izvetaj o broju nestalih i ubijenih u Srebrenici iz predmeta KRSTI (IT-98-33). Rebuttal Report for BLAGOJEVI et al. (IT-02-60) (Opovrgavanje navoda u predmetu BLAGOJEVI i drugi (IT-02-60)). Poverljivo.

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

45

PROMENE U ETNIKOM SASTAVU VEIH OBLASTI U BiH, 1991-1997. E. Tabeau, M. Zoltkowski, J. Bijak and A. Hetland, 2003: Ethnic Composition in and Internally Displaced Persons and Refugees from 47 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 to 1997 (Etniki sastav 47 optina u Bosni i Hercegovini i interno raseljena lica i izbeglice iz tih optina, 1991-1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu MILOEVI (IT-02-54). 0291-5501-0291-5738. BCS: 0308-1733-03081814 (izvetaj), BCS: 0308-0726-0308-0900 (aneksi). E. Tabeau, M. Zoltkowski, 2002, Ethnic Composition and Displaced Persons and Refugees in 37 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 and 1997 (Etniki sastav 37 optina u Bosni i Hercegovini i interno raseljena lica i izbeglice iz tih optina, 1991-1997.). Izvetaj o vetaenju u predmetu KRAJINIKPLAVI (IT-0039&40). ERN 0291-0974-0291-1047, BCS: 0308-3432-0308-3507.

SUKOB U VOJVODINI, 1992. E. Tabeau, 2006: The Out-migration of Croats and Other Non-Serbs from the Village of Hrtkovci in the Autonomous Province of Vojvodina in 1992 (Iseljavanje Hrvata i drugih nesrba iz sela Hrtkovci u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini 1992.). Izvetaj o vetaenju u predmetu VOJISLAV EELJ (IT-03-67-PT). ERN 0505-2248-05052313, BCS 0505-2248-0505-2313. Jo nije raspoloiv za distribuciju.

SUKOB NA KOSOVU, 1999. Patrick Ball, Wendy Betts, Fritz Scheuren, Jana Dudukovich, and Jana Asher, 2002: Killings and Refugee Flow in Kosovo, March June 1999 (Ubistva i reka izbeglica na Kosovu, mart-juni 1999.). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), 3. januar 2992, ERN: K021-3816-K021-3893. BCS: 0303-9164.0303-9232. Patrick Ball, Wendya Betts, Fritz Scheuren, Jana Dudukovich, and Jana Asher, 2002: Re-examining the killing-refugee flow correlation (Preispitivanje korelacije ubistava i reke izbeglica). Dodatak uz izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54), 19. februar 2002. ERN: K021-8322-K0218328. Patrick Ball et al., 2002: Corrigendum to the report of Dr Patrick BALL et al.: Killings

46

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

and Refugee Flow in Kosovo March-June 1999 (Ispravka greke u izvetaju dr Patrika Bola i saradnika: Ubistva i reka izbeglica na Kosovu, mart-juni 1999.). Predoeno u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IR-02-54), 15. novembar 2002. ERN: K035-0375-K035-0389. BCS: 0307-9043-0307-9057. Patrick Ball, Meghan Lynch, and Amelia Hoover, 2007: Revisiting Killings and Migration in Kosovo: responses to additional data and analysis (Ponovno razmatranje izvetaja Ubistva i migracije na Kosovu: reagovanje na dodatne podatke i analiza), 28. januar 2007. Izvetaj o vetaenju u predmetu MILUTINOVI i drugi (IT-05-87-T). ERN: K053-7582-K053-7607, BCS: K0537582-K053-7607. Helge Brunborg, 2002: Report on the size and ethnic composition of the population of Kosovo (Izvetaj o broju i etnikom sastavu stanovnitva na Kosovu). Izvetaj o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54). 14. avgust 2002. ERN: K023-1607-K0230-1624. Hegle Brunborg, 2002: Addendum on the size and ethnic composition of the population of Kosovo (Dodatak u vezi s brojem stanovnika i etnikim sastavom stanovnitva na Kosovu), 12. septembar 2003. Dodatak izvetaju o vetaenju u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54). ERN: 0299-1393-0299-1396. (nova oznaka: K037-1218-K037-1221, BCS: 0038-8839-0038-8843).

SUKOB U HRVATSKOJ Ivan Gruji, 2006, Expert Statement of Col. Grujic (Izjava vetaka pukovnika Grujia), Vlada Republike Hrvatske, Ured za zatoene i nestale, 13. mart 2006. Izvetaj predoen u predmetu MILAN MARTI (IT-95-11-T) i MILE MRKI. ERN BCS: 0468-7742-0468-7757. Eng.: 0468-7742-0468-7757. Ivan Gruji, 2003, Expert Statement of Col. Gruji (Izjava vetaka pukovnika Grujia), Vlada Republike Hrvatske, Ured za zatoene i nestale, 17. januar 2003. Izvetaj predoen u predmetu SLOBODAN MILOEVI (IT-02-54). ERN BCS: 01176613-0117-6674. Eng.: 0307-2018-0307-2035. Ana-Marija Radi, 2008, Expert Report on the Expelled Population of the Republic of Croatia in 1991 (Izvetaj vetaka o proteranom stanovnitvu Republike Hrvatske 1991.). Odjel za podruja od posebnog dravnog interesa ranije Ured za proterana lica i izbeglice. Izvetaj o vetaenju u predmetu VOJISLAV EELJ

Izvetaji demografskih vetaka tuilatva sa suenja u MKSJ Uvod

47

(IT-03-67-PT). ERN: BCS 0643-1599-0643-1628. Eng.: 0643-1599-06431628.doc. Vesna Bili, 2008, Expert Statement of Vesna Bili (Izvetaj vetaka Vesne Bili), Vlada Republike Hrvatske, Ured za zatoene i nestale. 1 avgust 2008. Predoen u predmetu VOJISLAV EELJ (IT-03-67-PT). ERN: BCS 0424-8924-0424-8943. Eng.: 0424-8924-0424-8943.

48

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PROMJENE NACIONALNOG SASTAVA STANOVNITVA U OPTINI VIEGRAD IZMEU 1991. I 1997.1

EWA TABEAU DEMOGRAFSKO ODJELJENJE, TUILATVO, MKSJ

IZVJETAJ VJETAKA ZA PREDMET MILAN LUKI I SREDOJE LUKI (IT-98-32/1)

1. septembar 2008. godine

1 Ovaj izvjetaj je aurirana verzija izvjetaja vjetaka:E. Tabeau i J. Bijaka, 2001, Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997. pripremljenog za predmet Vasiljevi (IT-98-32); ERN: 0213-8385-0213-8433 (verzija na engleskom). Verzija iz 2001. godine predstavljena je Pretresnom vijeu tokom svjedoenja vetaka Ewe Tabeau, 19. septembra 2002. godine.

50

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

51

Rezime rezultata U ovom izvjetaju daje se rezime promjena u nacionalnom sastavu stanovnitva u optini Viegrad, u srednjem dijelu istone Bosne i Hercegovine, u periodu od 1991. do 1997. godine. Svrha izvjetaja je da prui pouzdane demografske statistike podatke koji omoguavaju procjenu vrste i obima tih promjena. Drugo, u izvjetaju se razmatraju osnovni demografski profili lica koja su tokom rata nestala u viegradskoj optini. Cilj istraivanja vezanog za nestala lica je da se pokae ko su lica koja su nestala i utvrdi da li su ona nestajala u nekim odreenim periodima. U ovom izvjetaju analiziram tri izvora podataka: Popis stanovnitva iz 1991. godine, biraki spiskovi iz 1997. godine i spisak nestalih lica koji je sainio MKCK (izdanje iz 2005. godine) i koristim standardne statistike i demografske metode. Glavni nalazi su sljedei: U Viegradu su 1991. godine ivjele dvije glavne nacionalne grupe: Muslimani (63,5%) i Srbi (31,8%). Tamo su takoe ivjeli i pripadnici drugih grupa uglavnom Jugosloveni (4,5%) i Hrvati (0,2%). Meutim, 1991. godine stanovnitvo viegradske optine bilo je neravnomjerno rasporeeno: u 93 od ukupno 159 naselja veinu su inili Muslimani, dok su u 60 naselja veinu inili Srbi, a samo est naselja moglo se smatrati "mjeovitim", ukljuujui grad Viegrad. U posljeratnom nacionalnom sastavu stanovnitva Viegrada prevladavali su Srbi (95,9%). Muslimani su tokom rata sasvim nestali iz Viegrada. To se takoe odrazilo na nivou naselja. Proces promjena nacionalnog sastava stanovnitva Viegrada znatno je veeg obima nego u drugim optinama u okolini (izuzev u Srebrenici i Bratuncu). Veliku veinu lica koja su nestala u Viegradu ine Muslimani, mukarci, uglavnom uzrasta od 15 do 44 godine. Proces nestajanja bio je najintenzivniji u maju i junu 1992. godine; vie od polovine nestalih lica nestalo je u gradu Viegradu. Viegradu je 1992. godine nestao vei broj lica nego u ijednoj drugoj optini u okolini. U Viegradu su se 1992. godine nestanci deavali otprilike u isto vrijeme kao u okolnim optinama.

52

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Referentna karta viegradske optine i okolnih optina prije rata


ivinice Kalesija Zvornik ekovii Kladanj Vlasenica Olovo Srebrenica Bratunac
Area shown on the main map Bosnia and Herzegovina

Han Pijesak Sokolac

SRBIJA Pale Rogatica


Legend:

Vi{egrad Gorade ajnie Fo~a CRNA GORA Rudo

State borders Municipal borders Olovo Municipality names Dayton Line Major towns Approximate scale: 0 10 20

km

/U gornjem desnom uglu: Bosnia and Herzegovina: Bosna i Hercegovina Area shown on the map: Podruje koje je prikazano na glavnoj karti/ U donjem desnom uglu: Legenda: State borders: Dravne granice Municipal borders: Optinske granice Municipality names: Nazivi optina Dayton line: Dejtonska linija Major towns: Glavna mjesta

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

53

1.

Uvod

U ovom izvjetaju dat je saeti prikaz promjena nacionalnog sastava stanovnitva optine Viegrad, u centralnom dijelu istone Bosne i Hercegovine, u periodu od 1991. do 1997. godine. Cilj mu je da prui pouzdane statistike podatke koji omoguavaju procjenu vrste i obima tih promjena. U ovom izvjetaju analiziramo tri izvora podataka: Popis stanovnitva iz 1991. godine, birake spiskove iz 1997. godine i spisak nestalih lica koji je sainio MKCK (izdanje iz sredine 2005. godine). Ti izvori su pouzdani i relevantni za ciljeve ovog izvjetaja. Promjene nacionalnog sastava stanovnitva prikazane su poreenjem statistikih podataka zasnovanih na Popisu stanovnitva iz 1991. godine sa statistikim podacima na birakim spiskovima iz 1997. godine. Popis stanovnitva iz 1991. godine predstavlja posljednji kompletan Popis stanovnitva koji je izvren neposredno prije rata i prua veoma tanu sliku o stanovnitvu i njegovom nacionalnom sastavu u tom periodu. to se tie birakih spiskova iz 1997. godine, jasno mi je da bi za poreenje sa Popisom iz 1991. godine bilo idealno uzeti period blii poetnoj fazi sukoba. Takvi izvori, meutim, u principu nisu dostupni i stoga se ovdje ne mogu analizirati. Iako je vremenski razmak izmeu 1997. i perioda u kojem je bilo najvie pomjeranja stanovnitva prilino velik, biraki spiskovi iz 1997. godine mogu se smatrati dragocjenim izvorom za razmatranje promjena nacionalnog sastava stanovnitva vezanih za rat. Prvo, zbog toga to su 1997. godine (kao to u u ovom izvjetaju pokazati) mnoga raseljena lica i dalje ivjela na podrujima na kojima nisu ivjela 1991. godine. Drugo, zbog toga to broj interno raseljenih lica koja su se 1996.-1997. godine vratila svojim domovima nije bio velik, to upuuje na zakljuak da su 1997. godine mnoga raseljena lica ivjela u mjestima privremenog prebivalita gdje su dospjela tokom rata. Izvjetaj se sastoji od "Rezimea rezultata" (na poetku izvjetaja), etiri glavna dijela i tri dodatka. Prvi dio je opti "Uvod". U drugom dijelu detaljno razmatram "Izvore podataka i metode", a u treem dijelu rezimiram "Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u periodu od 1991. do 1997. godine". etvrti dio je posveen "Osnovnim demografskim distribucijama nestalih lica u Viegradu". Konano, Dodaci pruaju itaocu neke dodatne informacije. Dodatak A sadri spisak nestalih lica u viegradskoj optini koji je dio spiska nestalih lica MKCK-a. Dodatak B prua podatke o nacionalnom sastavu stanovnitva svih naselja u viegradskoj optini 1991. godine, kao i stanovnitva tamonjih odabranih naselja 1998. godine. Dodatak C sadri prikaz statistike metodologije (hi-kvadrat test saglasnosti) koja je koritena u izvjetaju. U vezi s koritenjem registra biraa, iz praktinih razloga treba napomenuti da uzorci koji se dobiju kada se ukupan broj biraa iz 1997. godine podijeli prema mjestu gdje su oni registrovani mogu biti veoma mali. Da bi poveala obim uzorka, birake spiskove iz 1997. godine esto koristim u kombinaciji sa birakim spiskovima sa izbora iz 1998. godine, koje je takoe nadzirao OEBS. Ta dva registra pruaju istu vrstu podataka. Registar spiskova iz 1998. godine koristi se samo za birae koji su se 1998. godine prvi put registrovali. Priblino 95% biraa prvi put se registrovalo 1997. godine, a 1998. samo 5%. Moje rezultate, prema tome, treba smatrati rezultatima zasnovanim na brojevima iz 1997. godine (i tako e se dalje navoditi).

54

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

2. 2.1

Izvori podataka i metode Popis stanovnitva Bosne i Herzegovine iz 1991. godine

Moj izvor podataka o predratnom stanovnitvu Viegrada je Popis stanovnitva Bosne i Hercegovine iz 1991. godine. Popis je izvren u aprilu 1991. godine (zvanino 31. marta 1991.), neposredno prije izbijanja neprijateljstava u bivoj Jugoslaviji. U statistikoj praksi, Popis stanovnitva je najvei i najkompletniji izvor informacija o stanovnitvu u jednoj zemlji. Popis stanovnitva uz 1991. godine pokrio je kompletno stanovnitvo Bosne i Hercegovine do 31. marta 1991. godine. Tokom Popisa, sakupljene su informacije o oko 4,4 miliona lica. Informacije o licima dobijene su tokom neposrednih razgovora na osnovu popisnog upitnika pripremljenog na jedinstven nain za cjelokupnu zemlju, tj. za bivu Jugoslaviju. Pripreme za Popis stanovnitva 1991. godine zapoele su oko deceniju ranije i ukljuivale su, izmeu ostalog, pripremu i usvajanje Zakona o popisu na saveznom i republikom nivou, imenovanje organa odgovornog za popis (u Bosni i Hercegovini to je bio Republiki Zavod za statistiku u Sarajevu; optinski odjeli za statistiku su bili lokalne agencije odgovorne za samo popisivanje), razradu popisnog upitnika, izdavanje uputstava i obuku popisnih inspektora i anketara, razradu postupaka za eliminaciju duplikata, provjeru greaka i korekcije, izradu shema za obradu podataka i provoenje probnog popisa, a nakon samog Popisa 1991. godine, provoenje kontrolnog popisa, plana objavljivanja itd. Elektronski dosjei Popisa sadre po jedan unos za svako navedeno lice. Ti dosjei sadre informacije o velikom broju varijabli, kao to su optina i mjesto prebivalita, ime i prezime, ime oca, redni broj domainstva, jedinstveni matini broj graanina, datum i mjesto roenja, pol, zanimanje, nacionalnost, maternji jezik, vjerska opredijeljenost, obrazovanje, broj djece (samo za ene), te mnoge druge. Opti kvalitet podataka je dobar, osim to su imena esto pogreno pisana. Te greke su uglavnom posljedica loeg optikog skeniranja originalnog upitnika za popis stanovnitva (na primjer, pogreno oitavanje slova V umjesto U, kao kod prezimena koj je oitano kao MVSI) i injenice da nakon toga nije izvrena provjera. Da bismo uklonili greke u pisanju imena, Demografsko odjeljenje Tuilatva primijenilo je nekoliko strategija. Prvo, izradili smo raunarski program za otkrivanje kombinacija slova koje ne postoje u B/H/S jeziku. Program je koristio sintaksu B/H/S-a kako bi procijenio podobnost kombinacija. Nemogue kombinacije su ispravljane eliminisanjem nepravilnih (neloginih) znakova i ubacivanjem najvjerovatnijih ekvivalenata. Zatim smo izradili tablice za ispravke kako bismo uklonili greke u skeniranju imena. Te tablice su sadrale stvarna imena i njihove ispravne verzije, a program je koristio i jedna i druga kako bi mogao da predloi potrebne promjene. Nakon toga, ti prijedlozi su runo kontrolisani kako bi se odbacile pogrene ispravke koje je unio raunarski program. Prihvaene korekcije su potom unesene u podatke. Te zadatke su obavile osobe kojima je B/H/S maternji jezik i koje su upoznate s tradicijom nadijevanja imena u Bosni i Hercegovini. Pored toga, razvili smo i primjenili raunarski program koji je koristio podatke o domainstvima radi ispravljanja prezimena u okviru domainstava. Program je provjeravao tanost i konsistentnost prezimena u okviru istih domainstava. lanovi domainstava ije je prezime bilo razliito od (tanog) prezimena ostalih lanova tog konkretnog domainstva, dobijali su tano prezime. Na primjer, ukoliko bi prezime MUSI bilo tano prezime odreenog domainstva, osoba navedena kao pripadnik tog domainstva s prezimenom MVSI bila bi preimenovana u MUSI.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

55

Drugi problem vezan za kvalitet podataka je taj to je u vie dosijea trinaestocifreni matini broj (jedinstveni matini broj, JMB), koji je u bivoj Jugoslaviji uveden 1981. godine, samo djelimino dostupan. JMB se sastoji od datuma roenja (DR, 7 cifara), regije roenja (dvije cifre), sekventnog broja koji oznaava pol (tri cifre) i kontrolnog broja (jedna cifra). Za nae potrebe, kljuni je datum roenja, dok su ostali dijelovi JMB-a od manjeg znaaja. Puni datum roenja nedostaje za samo nekoliko procenata stanovnitva; na primjer, 4,3% stanovnika Viegrada popisanih 1991. godine. Po mom miljenju, problemi vezani za podatke ne umanjuju vrijednost Popisa iz 1991. godine kao znaajnog izvora podataka o stanovnitvu Bosne i Hercegovine prije sukoba. Popis sadri varijabilu nacionalne pripadnosti popisanih pojedinaca. To nam omoguava da analiziramo stanovnitvo u kontekstu nacionalne pripadnosti 1991. godine svih onih pojedinaca iji su dosjei povezani izmeu dva izvora podataka (tj. Popisa iz 1991. godine i Spiska MKCK-a). Pitanje nacionalne pripadnosti u popisnom upitniku je bilo otvoreno, to je znailo da su pojedinci mogli da se izjasne da pripadaju bilo kojoj nacionalnoj grupaciji. Veina stanovnitva se na osnovu Popisa 1991. godine izjasnila da pripada jednoj od tri najvee nacionalne grupacije u Bosni i Hercegovini, to jest Srbima, Muslimanima ili Hrvatima. Pored tih nacionalnih grupacija, na Popisu iz 1991. godine ljudi su se mogli izjasniti kao Jugosloveni (relativno esto), kao osobe mjeovite nacionalnosti, kao to su "srpsko-hrvatska" ili "muslimansko-srpska" (ne tako esto), ili neke druge nacionalnosti (na pr. vlaka, romska) ili strane nacionalnosti (na pr. kao Maari - ne tako esto). Oni koji su sebe nazivali Jugoslovenima ili osobama koje pripadaju mjeavini dviju nacionalnosti, obino su bili djeca iz mjeovitih brakova. Jugosloveni nisu osjeali da pripadaju bilo kojoj pojedinanoj nacionalnoj grupaciji i esto nisu voljeli svrstavanja po nacionalnoj osnovi. U svrhu ovog izvjetaja, razlikovane su etiri nacionalne grupacije na osnovu izjanjavanja tokom Popisa iz 1991. godine: Srbi, Muslimani, Hrvati i ostali. Posljednja grupacija, ostali, je rezidualna kategorija i ukljuuje osobe koje su se izjasnile kao Jugosloveni, kao pripadnici mjeovitih nacionalnih grupacija ili kao pripadnici drugih ili stranih nacionalnosti. OEBS-ovi biraki spiskovi iz 1997. i 1998. godine

2.2

Biraki spiskovi koji se razmatraju u ovom odjeljku sastavljeni su pod okriljem OEBS-a (Organizacija za bezbjednost i saradnju u Evropi) i stoga se esto navode kao Biraki spiskovi OEBS-a. Osnova za sastavljanje ovih spiskova bio je Popis stanovnitva iz 1991. godine, koji je nakon sukoba bio najsvjeiji kompletan izvor podataka o stanovnitvu Bosne i Hercegovine, a posebno onih s pravom glasa. Da bi se registrovali za glasanje, ljudi su morali biti obuhvaeni popisom stanovnitva iz 1991. godine, u vrijeme izbora su morali imati barem 18 godina, ili su morali podnijeti neki drugi dokaz da imaju pravo glasa. U svim optinama u Bosni i Hercegovini i u mnogim stranim zemljama uspostavljena su mjesta za registraciju biraa. Ljudi su mogli da se registruju u optini trenutnog boravita (tj. boravite tokom 1997. ili 1998.), koja nije bila optina u kojoj su ivjeli prije rata. Istovremeno, birai su mogli da glasaju za optine svog predratnog boravita. Optina birake registracije je tako bila dobra zamjena za stvarno mjesto ivljenja biraa 1997. i 1998. godine. Registracija biraa bila je dobrovoljna, to implicira da na spiskovima biraa nije bilo onih koji se nisu registrovali jer nisu bili zainteresovani, ili su bili bolesni, ili isuvie stari ili isuvie mladi. Ipak, budui da se na nivou drave za izbore registrovalo barem 75% stanovnitva s

56

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

pravom glasa, nije dolo do znatnijeg tetnog uticaja na rezultate iz izvjetaja koji se odnose na interno raseljena lica (dalje u tekstu: IRL) i izbjeglice. Razlog za to je jednostavno u tome to se za glasanje registrovao tako veliki dio stanovnitva da greke do kojih je moda dolo zbog onih koji se nisu registrovali nisu bile tolike da bi ozbiljno ugrozile te rezultate. Zbog dobrovoljnog karaktera registrovanja, registri biraa se ne mogu koristiti kao izvor podataka za cjelokupno stanovnitvo 1997. i 1998. godine. Tih godina je broj stanovnika u Bosni i Hercegovini sigurno bio vei od priblino 2,7 miliona biraa koji su obuhvaeni registrima (vjerovatno priblino 3,5 miliona ili vie). Meutim, registri se mogu sa sigurnou smatrati velikim uzorkom stanovnitva koje je preivjelo sukob u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995 godine, ukljuujui IRL i izbjeglice. Treba primjetiti da je to stanovnitvo koje je u vrijeme izbora bilo starije od 18 godina; djeca mlaa od 18 godina, koja nemaju pravo glasa, nisu zastupljena u registrima. Biraki spiskovi iz 1997.-98. godine predstavljaju veliki uzorak stanovnitva Bosne i Hercegovine s pravom glasa. Svi birai koji su registrovani 1997. i 1998. godine obuhvaeni su ovim izvorom. Demografsko odjeljenje Tuilatva spojilo je dva biraka spiska (iz 1997. i iz 1998. godine) u jedan (1997.-98.). Ova dva spiska se uveliko preklapaju. U 1998. godini bilo je samo 150.000 novih upisa (prva registracija 1998. godine). Svi drugi upisi zavedeni u spisku iz 1998. godine su takoe obuhvaeni spiskom iz 1997. godine. Prilikom spajanja spiskova, uvrstili smo sve uneske iz 1997. godine (prva registracija 1997. godine) i dodali nove uneske iz 1998. godine (150.000 unesaka iz prve registracije 1998. godine). U veini sluajeva, inilo se da unesci iz 1998. godine pokrivaju optine u kojima je registracija 1997. godine bila manje potpuna. Ukupna veliina spojenog birakog spiska 1997.-98. godine sadri 2.674.506 upisa i uglavnom obuhvata 1997. godinu. Pored varijabli kao to su prezime, ime, pol, datum roenja i matini broj (JMB), registrovane su etiri vrste lokacija: optina prebivalita 1991. godine, optina (i centar) registrovanja za glasanje 1997. (ili 1998. godine) i optina za koju je osoba htjela da glasa 1997. (ili 1998. godine). U spisku iz 1998. godine postoji stavka mjesto registrovanja. Biraki spiskovi imaju neke iste kvalitativne probleme kao i Popis iz 1991. godine, mada ne toliko njih, a tu se posebno radi o pogreno napisanim imenima i potpunom ili djeliminom odsustvu datuma roenja ili matinog broja. Nedostaci su uglavnom posljedica optikog skeniranja registracionih formulara. Matini broj je provjeravan i ustanovljeno je da je potpun i ispravan za 83,7% biraa iz Viegrada koji su registrovani 1997. godine. Imena su provjeravana i ispravljena pomou raunarskog programa i drugih postupaka koji su pomenuti gore u odjeljku o Popisu iz 1991. godine. Bilo je pritubi da su se neki ljudi lano registrovali za glasanje na izborima 1997. godine, koristei lana imena (tj. imena umrlih ljudi). Ove navode su u vezi sa Srebrenicom detaljno istraili Brunborg i Urdal (2000. godine) i nisu pronali nikakve dokaze o masovnom lanom registrovanju biraa 1997. i 1998. godine. to se tie Srebrenice, samo 12 lica (od 7.661 nestalih) pronaeno je i na spiskovima nestalih lica i u birakim spiskovima za 1997. i 1998. godinu.2
2

Helge Brunborg, Ewa Tabeau and Arve Hetland, 2005: Missing and Dead from Srebrenica: The 2005 Report and List /Nestali i poginuli iz Srebrenice: Izvjetaj iz 2005. godine i Spisak/. Izvjetaj vjetaka za predmet VUJADIN POPOVI i drugi. (IT-05-88), 16. novembar 2005. godine, ERN 0501-6180-0501-6209, dokazni predmet br. P02413. Tih 12 lica je iskljueno sa spiska nestalih u Srebrenici iz 2005. godine.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

57

2.3

Baza podataka MKCK-a o nestalim licima

Meunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK) zapoeo je prikupljanje podataka o nestalim osobama sa teritorije Bosne i Hercegovine (BiH) ve tokom sukoba 1992-1995. godine, prvenstveno radi registrovanja osoba za koje se vjerovalo da su pritvorene.3 Registrovanje nestalih lica iz Bosne predstavljalo je jednu od najveih operacija MKCK-a nakon Drugog svjetskog rata. Nacionalna organizacija Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca BiH bila je ukljuena u prikupljanje zahtjeva za potragu kao i u javne kampanje voene u Bosni i Hercegovini kako bi se ira drutvena zajednica upoznala s aktivnostima MKCK-a. Registracija je nastavljena nakon rata sve do danas, mada u skorije vrijeme u mnogo sporijem tempu. Tokom 2007. godine zabiljeeno je 40 dodatnih zahtjeva za potragu. Rad MKCK-a u Bosni i Hercegovini je do sada rezultirao objavljivanjem osam izdanja njihovog Registra nestalih lica (osmo izdanje objavljeno je 2007. godine), kao i dodatka koji sadri priblino 1.000 unesaka (objavljen 2000. godine). Posljednja izdanja knjiga MKCK-a (poevi od etvrtog izdanja) sadre uneske o licima koja se i dalje vode kao nestala kao i poznatim smrtnim sluajevima. Pored objavljivanja tih knjiga, MKCK vodi internet stranicu s imenima lica iz Bosne i Hercegovine koja se i dalje vode kao nestala. Stranica se nalazi na internet adresi: http://www.familylinks.icrc.org/mis_bos.nsf/bottin, i redovno se aurira. MKCK je koristio standardne upitnike prilikom obrade zahtjeva za potragu. Stoga su isti podaci prikupljani za sve nestale osobe: imena (ime, ime oca, prezime), datum i mjesto roenja, datum i mjesto nestanka, ko je prijavio nestanak i dr. Svakoj nestaloj osobi dodijeljen je jedinstveni identifikacioni broj (tzv. BAZ broj). Kao podnosioci prijava prihvatani su samo bliski roaci ili oevici. Podatke su u raunare unijeli strunjaci za informacijsku tehnologiju i oni su dostupni u formatu baze podataka. Podaci su sistematski dostavljani iz Sarajeva u enevu na dalju obradu unakrsnu provjeru s drugim izvorima i unoenje na internet stranicu. Bitno je da je MKCK unakrsnom provjerom sistematski iskljuivao rijeene sluajeve, kako preivjele, tako i preminule osobe, kao i administrativna iskljuenja. Aurirani spisak nestalih osoba za cjelokupnu Bosnu i Hercegovinu koju je MKCK sainio 2005. godine i koji je koriten za ovaj izvjetaj dostavio nam je direktno enevski ured MKCK-a, 17. avgusta 2005. godine (ERN: D000-1714-D000-1714). Spisak koji je u avgustu 2005. godine dostavljen Tuilatvu iri je nego spisak "onih koji se i dalje vode kao nestali" koji se nalazi na Internetu, te sadri neke informacije o tijelima onih koji se i dalje vode kao nestali i onima koji se vie ne vode kao nestali. Spisak MKCK-a iz 2005. koji je dostavljen Tuilatvu ima pet komponenti: oni koji se i dalje vode kao nestali, a informacije o njihovim tijelima jo uvijek nisu dostupne (14.105 unesaka); oni koji se i dalje vode kao nestali, a informacije o njihovim tijelima su dostupne (1.528); rijeeni sluajevi po MKCK-u, tj. potvreni smrtni sluajevi (6.093); ive osobe, tj. sluajevi koji vie ne spadaju u kategoriju nestalih (434); administrativna iskljuenja (52).

3 Izvori za ovaj odjeljak ukljuuju: Specijalni izvjetaj MKCK The issue of missing persons from Bosnia and Herzegovina, Croatia and the Federal Republic of Yugoslavia /Pitanje nestalih osoba iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije/, februar 1998., ERN 0349-2128-0349-2143; Godinji izvjetaj MKCK-a za 2007. godinu - preuzet sa internet stranice MKCK-a.

58

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Sveukupno, spisak sadri 22.212 unesaka od kojih se 21.726 odnosi na nestala ili umrla lica, a 486 unesaka vie nije relevantno. Spisak MKCK-a iz 2005. godine, kao i sva prethodna izdanja spiska, sadri podatke o prezimenu, imenu, imenu oca, polu, datumu i mjestu roenja i datumu i mjestu nestanka (koje je na spisak upisano kao "mjesto optina"). Treba napomenuti da, uprkos tome to je MKCK tokom perioda od objavljivanja svog prvog spiska 1996. godine oigledno poboljao svoje podatke, u spisku iz 2005. godine i dalje ima praznih ili nekompletnih polja. Najee nedostaju podaci o datumu roenja (28,8 % nepotpuno; meu ukupno 22.212 unesaka, nalazi se 6.403 nekompletnih datuma roenja; ali samo 12 bez godine roenja) i datumu nestanka (11,8 % nekompletno; od ukupno 22.212 unesaka 2.624 nekompletno, ali samo jedan unesak bez godine nestanka). Druge varijable su zabiljeene za skoro svakog ali to nuno ne znai da su ti podaci uvijek tani. Uoene su greke u pisanju imena ljudi i mjesta. Pored toga, na osnovu uporeivanja nekoliko spiskova znamo da ima greaka, mada uglavnom manjih, u varijablama kao to je datum roenja. Takve greke u podacima prikupljenim putem upitnika u anketama, popisima i slino, uobiajene su irom svijeta. Stoga ne iznenauje da ima greaka u varijablama koje su prikupljene u haotinoj i traumatinoj situaciji, a odnose se na tragine dogaaje. U okviru istraivanja broja lica nestalih u Srebrenici, Demografsko odeljenje Tuilatva izvrilo je podrobnu provjeru kvaliteta spiska MKCK-a iz 2005. godine. Utvrdili smo da su podaci u naelu pouzdani i dobrog kvaliteta, premda ima nekoliko manjih nedostataka, kao to se navodi gore u tekstu. Spisak MKCK-a je prevashodno spisak nestalih, a ne umrlih lica. Meutim, opta je pretpostavka da je veina tih lica mrtva (ako ne i sva ta lica). To miljenje je izrazio i sam MKCK. 4

2.4

Metode

Na pristup je bio da podatke o licima iz Popisa iz 1991. godine uporedimo s podacima o licima iz spiskova nestalih/mrtvih lica i OEBS-ovih birakim spiskovima za izbore 1997. godine. Prilikom poreenja raznih spiskova s podacima o licima, za traenje podataka navedenih na jednom spisku koji se podudaraju s podacima navedenim na drugom spisku, koristili smo raunarski program Access za bazu podataka. Ako su na dva spiska kljune varijable bile identine, za sparene podatke se pretpostavljalo da se odnose na isto lice, a u suprotnom ne. Takva procedura bi bila brza i lagana kada bi na svim spiskovima svako lice bilo jedinstveno definisano s jednom ili vie varijabli, poput matinog broja. Meutim, to nije sluaj sa svim spiskovima koji su nam bili dostupni. Iako je jedinstveni matini broj u bivoj Jugoslaviji uveden 1981. godine, njega, na primjer, MKCK ne koristi u svojoj bazi podataka. tavie, tamo gdje se taj broj koristi, kao, na primjer, u obrascima Popisa stanovnitva iz 1991. godine i u OEBS-ovim birakim spiskovima, on ponekad nedostaje ili se ne podudara.

4 Vidi specijalni izvjetaj MKCK-a: "The issue of missing persons from Bosnia and Herzegovina, Croatia and the Federal Republic of Yugoslavia"/"Pitanje nestalih lica u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Saveznoj Republici Jugoslaviji"/, objavljen u februaru 1998. godine. ERN 0349-2128-0349-2143.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

59

Uporeivanje dvaju spiskova uvijek je poinjalo traganjem za unosima sa istim imenima i datumima roenja. Vrlo je neuobiajeno da dva razliita lica imaju isto ime i prezime i da su roena potpuno istog datuma, naroito ako se posmatra samo stanovnitvo jednog ogranienog podruja, kao to je jedna optina. Prilino esto, meutim, imena su drugaije napisana ili je datum roenja upisan na malo drugaiji nain ili taj datum nedostaje na jednom ili oba spiska. Stoga smo za lica za koja pri prvom pokuaju nije postignuto sravnjivanje podataka postepeno proirili kriterijume traganja u vezi s jednom ili vie varijabli, na primjer, tako to smo uvrstili godinu (a ne puni datum) roenja ili, pored prezimena, samo poetno slovo imena. Meutim, da bi se ustanovilo da li je vjerovatno da se podudarni podaci odnose na isto lice ili ne, rezultate takvog sravnjivanja treba provjeriti golim okom, obraajui panju na druge prikupljene informacije, kao to su optina i mjesto roenja ili optina i mjesto prebivalitva. Mjesto roenja, na primjer, moe na jednom spisku biti navedeno kao optina, a na drugom kao zaselak koji se nalazi u datoj optini. Bilo bi veoma komplikovano takvo provjeravanje automatizovati, ako bi to uopte i bilo mogue. Mi smo, u teim sluajevima, u obrascima Popisa stanovnitva iz 1991. godine potraili dodatne podatke, kao to su, na primjer, podaci o lanovima porodice datog lica. U svrhu evidentiranja kvaliteta i osnove sravnjenih podataka, svakom licu za koje su sravnjeni podaci pripisan je odreeni parametar (indikator, pokazatelj kvaliteta), zavisno od kriterija koritenih za sravnjivanje. Taj parametar je koriten za analizu vie prihvaenih sravnjenih podataka prema tipu i kvalitetu sravnjenih podataka. Smatramo da je ta metoda veoma precizna i da daje pouzdane rezultate. U tom procesu sravnjivanja podataka, Demografsko odjeljenje (DO) Tuilatva je od 21.198 lica za koje je prilikom popisa stanovnitva 1991. godine zabiljeeno da ive u Viegradu, identifikovalo 10.522 preivjela lica (to jest registrovana biraa iz 1997. i 1998. godine), ili njih 49,63%.5 Neke promjene su odraz prirodnih procesa vezanih za stanovnitvo prije, tokom i poslije rata, konkretno prirodne smrti i iseljavanja. Najvei broj ljudi o kojima nemamo nikakve podatke su ljudi s pravom glasanja koji se nisu registrovali za glasanje. Isto tako, ne posjedujemo nikakve posljeratne informacije o preivjelim licima u starosnoj grupi od 0 do 17 godina. Stoga su sve procjene preivjelih u ovom izvjetaju minimalni brojevi. Stvarni brojevi su znatno vii. Mnoge analize izloene u ovom izvjetaju nainjene su u odnosu na nacionalnu pripadnost, ako je ona bila potpuno isto definisana i u izvorima iz 1991., i u izvorima iz 1997-98. godine, kao i u trenutku nestanka. Definicija koju sam primjenila je ona koja je koritena u upitniku za Popis iz 1991. godine, gdje je ljudima omogueno da se sami izjasne o svojoj nacionalnoj pripadnosti. U originalnim popisnim formularima, graani Bosne i Hercegovine naveli su otprilike stotinu nacionalnih kategorija. Demografsko odjeljenje Tuilatva je te kategorije svrstalo u etiri glavne grupe: one koji su se izjasnili kao Muslimani, Hrvati ili Srbi uzeti su kao pripadnici tih konkretnih grupa, a sve preostale kategorije, ukljuujui Jugoslovene, uzeti su zajedno kao "Ostali". Vezano za definiciju interno raseljenih lica, za svako lice je uporeivana njegova optina boravita 1991. godine i 1997-98 godine. Ukoliko bi osoba 1991. godine imala razliito boravite od onog gdje se registrovala za glasanje 1997-98. godine, tada je ta osoba smatrana
Termin "preivjeli" kako se ovdje koristi, odnosi se na podatke sravnjene izmeu Popisa iz 1991. godine i birakih spiskova iz 1997-98. U irem smislu, pored birakih spiskova, radi identifikovanja preivjelih mogu se upotrijebiti i izvori kao to su registri nestalih lica i izbjeglica Vlade BiH. Dobijeni broj je tada neto vei iod 10.870 i iznosi 12.658.
5

60

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

interno raseljenom. Napravljena su poreenja za postdejtonske optine, to je ukljuivalo stvaranje nove varijable nazvane postdejtonska optina, i to za sve osobe obuhvaene Popisom. Taj zadatak je uspjeno obavljen za podruje Viegrada (ukljuuje Viegrad i druge optine koje su prouene u ovom izvjetaju). Treba napomenuti da je interna migracija u bivim socijalistikim zemljama kao to je Jugoslavija, a posebno Bosna i Hercegovina, u godinama prije 1991. bila ograniena. Naa analiza razlika boravita prije i poslije sukoba je stoga u potpunosti opravdana kao metod za procjenu kretanja stanovnitva tokom sukoba 1992-95. godine. Interna migracija prije sukoba u Bosni i Hercegovini je bila zanemarljiva. tavie, uobiajeni uzroci interne migracije (trite rada, stanovanje, obrazovanje i dr.) nisu funkcionisali tokom sukoba. Loi stambeni uslovi su bili jedan od razloga niske mobilnosti stanovnitva u Bosni i Hercegovini prije 1991. godine. Takoe, urbanizacija je u Bosni bila relativno spora kada se uporedi s dinaminim zapadnim zemljama. Proces je kontrolisala socijalistika partija. Radna migracija nije igrala veliku ulogu, poto nezaposlenost u socijalistikom sistemu nije postojala. Svi su imali zagarantovan posao. Napredovanje u karijeri bilo je povezano za faktore koji su uglavnom prevazilazili pojedinane ambicije i spremnost na preseljenje radi posla. Ti faktori su bili povezani sa, na primjer, lanstvom u socijalistikoj partiji ili politikom zapoljavanja partije na vlasti. Meutim, stanovnitvo radnosposobne dobi bive Jugoslavije, ukljuujui Bosnu, a to se odnosilo uglavnom na mukarce, putovalo je u zapadnoevropske zemlje radi privremenih poslova i bolje zarade, ali se ta privremena migracija (spoljna, a ne interna) sistematski vraala kui. Izbjeglice su bile osobe koje su 1991. godine prijavljene kao stanovnici Bosne i Hercegovine (ukljuujui one na privremenom boravku u inostranstvu), a koje su se 1997-98. godine registrovale za glasanje u drugim zemljama izvan Bosne. Bilo je otprilike 300.000 biraa izvan Bosne i Hercegovine koji su ispunjavali taj kriterij. Treba napomenuti da su nae definicije interno raseljenih lica i izbjeglica statistike, a ne pravne prirode. Kao takvi, brojevi IRL i izbjeglica predstavljeni u ovom izvjetaju treba da budu sagledani kao procjene stvarnih brojeva. Treba takoe napomenuti da je, po naem miljenju, dobijanje stvarnih brojeva nemogu zadatak, i to zbog ogranienih postojeih izvora informacija i nepotpunih informacija sadranih u tim izvorima.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

61

3.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u viegradskoj regiji u periodu od 1991. do 1997. godine Optina Viegrad u periodu od 1991. do 1997.

3.1

U ovom dijelu razmatram promjene nacionalnog sastava stanovnitva u viegradskoj optini, uporeujui njegovu strukturu iz 1991. sa strukturom iz 1998. godine. Pored toga, uporedila sam nacionalni sastav stanovnitva odabranih naselja (tj. upravnih podjedinica unutar optine) iz 1991. i 1997. godine. Na kraju razmatranja, promjene koje su se dogodile u Viegradu stavljam u kontekst slinih promjena u okolnim optinama. Prije rata, broj stanovnika Viegrada postojano je rastao, od 18.923, koliko ih je bilo 1948. godine, do 21.199 godine 1991. (Tabela 1). Ta optina je 1991. godine bila relativno rijetko naseljena (47,3 lica po kvadratnom kilometru), pri emu je vei dio stanovnitva ivio u samom gradu Viegradu. Muslimani su 1991., kao to je bio sluaj i 1981. godine, inili veinsku nacionalnu grupu, (1991. godine 63,5%, a 1981. godine 62,1%). Srbi su bili druga najvea grupa; oni su 1981. godine inili 33% stanovnitva, a 1991. godine 31.8% (Tabela 2).
Tabela 1. Ukupno stanovnitvo Viegrada od 1948. godine 1948. 18.923 1953. 21.566 1961. 24.557 1971. 25.389 1981. 23.201 1991. 21.199

Izvor: Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. CROSTAT, Zagreb, april 1995. Tabela 2. Nacionalni sastav stanovnitva Viegrada 1981., 1991. i 1997. godine

Godina 1981. 1981. 1991. 1991. 1997. (18+) 1997. (18+)

Ukupno 23.201 100,0 21.199 100,0 9.241 100,0

Hrvati 60 0,3 32 0,2 60 0,6

Muslimani 14.397 62,1 13.471 63,5 3 0,0

Srbi 7.648 33,0 6.743 31,8 8.861 95,9

Ostali 1.096 4,7 953 4,5 317 3,4

Izvor: Za 1981.i 1991.: Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. CROSTAT, Zagreb, april 1995. Za 1997.: Biraki spiskovi OEBS-a

Tabela 2 takoe pokazuje nacionalni sastav stanovnitva Viegrada 1997. godine. Brojevi za 1997. godinu ne podudaraju se sasvim s brojevima za 1981. i 1991. godinu. Za 1997. godinu ukljueni su samo stanovnici od 18 i vie godina starosti tj. stanovnici koji imaju pravo glasa, dok su za 1981. i 1991. godinu prikazane sve starosne grupe. tavie, birai iz 1997. godine predstavljaju uzorak cijelog stanovnitva, a brojevi za 1981. i 1991. godinu obuhvataju sve graane koji ive na tom podruju. Uprkos tim nedostacima, brojevi iz 1997. godine predstavljaju dobar odraz nacionalnog sastava stanovnitva 1997. godine. Kao to se vidi iz Tabele 2 koja se odnosi na Viegrad kao optinu, nacionalna grupacija Muslimani, koja je prije rata bila u veini, 1997. godine uopte vie nije bila prisutna. Procenat Srba 1997. godine je bio znatno vei nego 1991., dok je preostali udio Hrvata i ostalih ostao na nivoima slinim

62

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

predratnim. Srbi su postali ne samo dominantna nacionalna grupa u Viegradu, nego gotovo i jedina nacionalna grupa koja je ostala u optini. Da bi se stekla jasnija slika o promjenama u nacionalnom sastavu stanovnitva, potrebno je za obje godine o kojima je rije analizirati stanovnitvo od 18 i vie godina starosti. To je navedeno kao slijedi.
Slika 1a. Nacionalni sastav stanovnitva Viegrada: predratno i posljeratno

100 80 60 40 20 0 Serbs Muslims Croats Others 1991 1997

Legenda: Serbs Srbi

Muslims Muslimani

Croats Hrvati

Others Ostali

Slika 1b. Birai registrovani 1997 . godine koji potiu iz Viegrada, prikazani prema nacionalnoj pripadnosti i mjestu registracije
Serbs 100 80 60 40 20 0 This Mun. Other Mun. Out of country 100 80 60 40 20 0 This Mun. Other Mun. Out of country Muslims

Croats 100 80 60 40 20 0 This Mun. Other Mun. Out of country 100 80 60 40 20 0 This Mun.

Others

Other Mun.

Out of country

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

63

Legenda: Serbs Srbi This Mun. - Ova optina Out of country - Izvan zemlje Croats- Hrvati Muslims - Muslimani Other Mun. - Druga optina Others- Ostali

Stanovnitvo Viegrada 1991. godine procjenjeno je na 21.199 osoba (Tabela 2), od kojih je 17.883 imalo 18 ili vie godina 1997. godine (Tabela 3a) i steklo pravo glasa. Lica s pravom glasa su predmet svih analiza koje slijede u narednim odjeljcima ovog izvjetaja. Meu stanovnitvom Viegrada 1991. godine veinu su inili Muslimani (oko 62,5%; Grafikon 1a i Tabela 3a). Nacionalni sastav stanovnitva Viegrada 1997. godine, kako je procijenjeno na osnovu naeg uzorka od 9.241 registrovanih biraa, bio je potpuno drugaiji od nacionalnog sastava stanovnitva 1991. godine. Naime, 1997. godine prevladavali su Srbi, jer su inili 95,9% stanovnitva. Grafikon 1b i Tabela 3b dodatno potvruju da su se praktino svi birai Muslimani, koji su 1991. godine ivjeli u Viegradu, 1997. godine registrovali da glasaju u drugim optinama u Bosni i Hercegovini ili u inostranstvu (6.798 ili gotovo svi od 6.799 registrovanih biraa). Za razliku od Muslimana, Srbi iz Viegrada registrovali su se 1997. godine uglavnom u viegradskoj optini (3.704 ili 96,9% od 3.822 registrovanih biraa). Meu biraima iz 1997. godine Hrvati su bili slabo zastupljeni, to moe znaiti da je na podruju Viegrada ta nacionalna grupa 1997. godine uglavnom bila odsutna. Ni "ostali" nisu bili brojni. Za glasanje se 1997. godine oko 63% "ostalih" registrovalo izvan granica viegradske optine (22% u drugim optinama u BiH i 41% u inostranstvu).
Tabela 3a. Nacionalni sastav Viegrada: predratno i posljeratno stanovnitvo (lica od 18 i vie godina) _________________________________________________________________________________ Apsolutni brojevi Procenti Nacionalnost Popis iz 1991. Biraki spisak iz 1997. Popis iz 1991. Biraki spisak iz 1997. __________________________________________________________________________________ Srbi 5.837 8.861 32,64 95,89 Muslimani 11.178 3 62,51 0,03 Hrvati 30 60 0,17 0,65 Ostali 838 317 4,69 3,43 Ukupno 17.883 9.241 100,00 100,00 __________________________________________________________________________________

64

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 3b. Birai registrovani 1997. koji potiu iz Viegrada, prikazani prema nacionalnom porijeklu i mjestu registracije

___________________________________________________________________________
Apsolutni brojevi Nacionalnost Ova optina Druge optine Izvan zemlje Ukupno ____________________________________________________________________________ Srbi Muslimani Hrvati Ostali 3.704 1 13 79 34 4.717 0 47 84 2.081 3 87 3.822 6.799 16 213

___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________
Procenti Nacionalnost Ova optina Druge optine Izvan zemlje Ukupno

___________________________________________________________________________
Srbi 96,91 0,89 2,20 100,00 Muslimani 0,01 69,38 30,61 100,00 Hrvati 81,25 0,00 18,75 100,00 Ostali 37,09 22,07 40,85 100,00 ____________________________________________________________________________

Najveu grupu interno raseljenog stanovnitva viegradske optine inili su Muslimani. Za ukupno 4.717 registrovanih biraa utvrdila sam da su registrovani u drugim optinama, a ne u viegradskoj optini. Mjesta registracije raseljenog muslimanskog stanovnitva 1997. godine prikazana su na Grafikonu 1c. Muslimansko stanovnitvo je otilo na podruja koja se nalaze u Federaciji Bosne i Hercegovine. Mnogi Muslimani pobjegli su u dio goradanske optine koji pripada Federaciji, kao i u dijelove Sarajeva (Centar, Stari Grad, Novi Grad, Novo Sarajevo, Ilida, Ilija, Hadii, Vogoa) koji pripadaju Federaciji, i okolne optine, kao to su Visoko, Kakanj i Zenica.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

65

Grafikon 1c. Podruja na koje je raseljeno stanovnitvo iz Viegrada (RS): predratno i posljeratno stanovnitvo
Se r b s M u sli m s

R eg io n o f o ri gi n Vi s egr a d (R S ) Si ze of p o pul at io n f lo w 0% - 0 % 0% - 2 .9 % 2. 9% - 5 . 9% 5.9% - 1 1 .8 % 11 .8 % - 2 9. 4%

Reg io n o f o rigin Visegra d (RS ) Size of po pulat io n f lo w 0% - 0.5 % 0.5% - 3 .1% 3.1% - 6 .7% 6.7% - 1 7.3 % 17.3 % - 28.3%

O t h er s

Reg io n o f o rigin Visegra d (RS ) Size of po pulat io n f lo w 0% - 0% 0% - 2.1 % 2.1% - 4 .3% 4.3% - 1 0.6 % 10.6 % - 25.5%

Legenda: Serbs - Srbi Others - Ostali

Muslims - Muslimani

Region of origin - Podruje porijekla Viegrad (RS) Size of population Obim raseljenog stanovnitva

Nai rezultati prikazani na gornjoj karti u velikoj mjeri se podudaraju s distribucijom raseljenih lica koju je 1998. godine u svom izvjetaju naveo UNHCR u Sarajevu (Tabela 4).

66

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 4. Distribucija interno raseljenih lica iz Viegrada, prema izvjetaju UNHCR-a iz 1998. godine

Optina

Broj raseljenih lica Optina

Broj raseljenih lica

Tuzla Breza Kakanj Visoko Zenica Fojnica Sarajevo Centar

139 50 129 853 616 102 516

Sarajevo Hadii Sarajevo Ilida Sarajevo Ilija Sarajevo Novi Grad Novo Sarajevo Sarajevo Stari Grad Sarajevo Vogoa Ukupno

255 601 244 3.576 906 227 384 8.598

Izvor: Raseljena lica po opinama i kantonima (regijama) prebivalita i boravita. Stanje: 31.12.1998. UNHCR Sarajevo, 1998. Tabela 5. Stanovnitvo koje se iselilo iz Viegrada u periodu od 1991. do 1997. ___________________________________________________________________________ Struktura iseljenih lica (birai izvan zemlje) Nacionalnost Hrvatska SRJ Druge zemlje Ukupno Broj Procenat Broj Procenat Broj Procenat Broj Procenat __________________________________________________________________________________________ Srbi 0 0,00 73 86,90 11 13,10 84 Muslimani 1 0,05 19 0,91 2061 99,04 2.081 Hrvati 0 0,00 0 0,00 3 100,00 3 Ostali 0 0,00 15 17,24 72 82.76 87 __________________________________________________________________________ Izvor: Biraki spiskovi iz 1997. i Popis stanovnitva iz 1991. za BiH 100,00 100,00 100,00 100,00

Na Tabeli 5 saeto je prikazana struktura iseljenih lica (tj. lica koja su otila u druge zemlje) iz optine Viegrad. Upeatljiv je podatak da su od 2.255 lica koja su ovu optinu napustila i koja su 1997. godine i dalje ivjela izvan svog predratnog mjesta boravita, i to izvan granica Bosne i Hercegovine, najveu grupu (njih 2.081 ili otprilike toliko) inili Muslimani. Od svih Muslimana koji su se iselili, njih 2.061 ili otprilike toliko oigledno je otilo u zemlje izvan teritorije bive Jugoslavije. Preostalu grupu iseljenika iz Viegrada inili su Srbi i ostali (84, odnosno 87 lica). Od tih Srba, njih priblino 87% otilo je u SRJ (praktino u Srbiju), dok je od ostalih 83% otilo u zemlje izvan bive Jugoslavije.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

67

3.2 Promjene nacionalnog sastava u odabranim naseljima u optini Viegrad u periodu od 1991. do 1998. U viegradskoj optini je 1991. godine bilo 159 naselja (upravnih podjedinica). U veini njih (93) oiglednu veinu stanovnitva inili su Muslimani (znatno iznad 50% ), dok su u 60 naselja oiglednu veinu inili Srbi. Samo est naselja se moglo smatrati "mjeovitim" tj. naseljima u kojima je razlika u zastupljenosti dviju glavnih nacionalnih grupa bila manja od 15%. U ta naselja spadaju grad Viegrad i sela Koritnik, Pijavice (sa zaseokom Uzamnice), Prelovo, Sase i Velji Lug (sa zaseocima Krevine, Omar, ipovac i ilii). U priloenom Dodatku B dat je detaljni spisak svih naselja u optini Viegrad s podacima o njihovom nacionalnom sastavu 1991. godine, koji se zasniva na podacima iz Popisa stanovnitva. Taj dodatak takoe sadri nacionalni sastav stanovnitva odabranih naselja 1998. godine, koji je procijenjen na osnovu birakih spiskova iz 1998. godine (podaci o naseljima u kojima su ivjeli birai dati su samo za 1998. godinu). Meutim, treba imati na umu da su, poto su biraki spiskovi samo uzorak posljeratnog stanovnitva, tu prikazana samo ona naselja za koje je taj uzorak bio dovoljno velik, tj. iji je broj opservacija vei od 50. Taj uslov je ispunjen za 15 naselja (grad Viegrad i neka vea sela, spisak svih tih naselja dat je u Dodatku B). Iz tog primjera se moe jasno vidjeti da su sva ta naselja u periodu od 1991. do 1998. godine postala gotovo iskljuivo srpska, bez obzira na njihov predratni nacionalni sastav.

3.3

Odabrane optine u viegradskoj regiji u periodu od 1991. do 1997.

Cilj analize predoene u ovom odjeljku izvjetaja je poreenje promjena nacionalnog sastava stanovnitva u Viegradu s promjenama koje su se dogodile u okolnim optinama. Sve optine koje su odabrane za analizu od 1995. godine potpuno pripadaju Republici Srpskoj. To su sljedee optine: Bratunac, ajnie, Han-Pijesak, Milii, Rogatica, Rudo, Sokolac, Srebrenica i Vlasenica. Ovom analizom nije obuhvaena optina Gorade, koju je dejtonska linija podijelila i koja se od 1995. godine sastoji od dva dijela (Gorade Federacija BiH i Srpsko Gorade Republika Srpska). Gorade smo iskljuili zato to je u svim podijeljenim optinama dolo do veoma velikog kretanja stanovnitva izmeu srpskih i federalnih dijelova tih optina. Takve ekstremne promjene ne mogu se direktno porediti s promjenama koje su se dogodile u nepodijeljenim optinama. Takoe treba napomenuti da su Han-Pijesak, Milii, Rogatica (jedan dio), Sokolac i Vlasenica pripadali takozvanoj Srpskoj autonomnoj oblasti Romanija-Bira a da su ajnie i Rudo pripadali Srpskoj autonomnoj oblasti Hercegovini (koju je osnovala Skuptina srpskog naroda u BiH 21.11.1991.) Meutim, optine sa znatnom muslimanskom veinom (Srebrenica, Vlasenica, Viegrad i dio Rogatice) nisu dodijeljene nijednoj od tih srpskih autonomnih oblasti. Da bi se utvrdio obim promjena nacionalnog sastava stanovnitva u navedenim optinama i te optine navele prema veliini utvrenih vrijednosti, koriten je statistiki obrazac " 2 statistika" (hi-hvadrat). Taj obrazac ima jednostavno tumaenje: to vea vrijednost 2, to su se dogodile dramatinije promjene nacionalnog sastava stanovnitva. Na osnovu izraunate vrijednosti " 2" mogue je izvriti statistiku provjeru i koja ukazuje na to da li dobijeni rezultati odraavaju pravi (bitni) obrazac ili su moda sluajno dobijeni. Na Tabeli 6, optine oko Viegrada navedene su prema vrijednostima hi-hvadrata koje pokazuju obim promjena nacionalnog sastava stanovnitva u tim optinama. U Dodatku C opisana je statistika metodologija na kojoj poivaju sve te izraunate vrijednosti i zakljuci.

68

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 6. Odabrane optine u viegradskoj regiji navedene prema obimu promjena nacionalnog sastava stanovnitva u periodu od 1991. do 1997. godine
Post-Dayton Municipality 105 - Srebrenica 104 - Bratunac 147 - Vi{egr ad 146 - Rogatica 103 - Vlasenica 121 - Sokolac 185 - Mili}i 169 - ^ajni~e 170 - Rudo 123 - Han Pijesak Ser bs 91 24.7 36.4 32.6 38.8 39.1 66.1 49.0 53.0 70.1 58.7 Ser bs 97-98 96.3 97.0 95.9 97.7 96.8 97.9 98.8 97.3 97.5 97.4 Muslims Muslims 91 97-98 73.2 61.8 62.5 59.4 57.9 32.5 49.2 44.5 27.5 39.2 0.1 0.1 0.0 0.0 0.2 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 Cr oats 91 0.1 0.1 0.2 0.1 0.2 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 Cr oats 97-98 0.5 0.4 0.6 0.3 0.4 0.3 0.1 0.1 0.2 0.2 Other s 91 2.0 1.7 4.7 1.7 2.8 1.2 1.7 2.5 2.4 2.0 Other s 97-98 3.1 2.5 3.4 1.9 2.6 1.8 1.1 2.6 2.3 2.5 Chi-squar e Statistic 21027.7 17744.7 17254.7 10812.5 10555.3 4086.0 3770.0 2711.6 1935.5 1620.5 P-Value 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000

Legenda: Post-Dayton Municipality - Post-dejtonska optina Serbs- Srbi 91 Srbi 97-98 Muslims-Muslimani 91.. Muslimani 97-98 Croats - Hrvati 91 Hrvati 97-98 Others - Ostali 91 Ostali 97-98 Chi-square Statistic- hi-kvadrat P-value- vjerovatnoa sluajnog dobijanja ovog rezultata

Moe se vidjeti da su se najdramatinije promjene dogodile u Srebrenici, Viegradu i Bratuncu. Imajui u vidu da su promjene u Srebrenici i Bratuncu uglavnom vezane za jedan dogaaj pad enklave Srebrenica u julu 1995. godine (vidi takoe odjeljak 4.2), ini se da je od svih optina u toj regiji Viegrad, iskusio najdramatinije promjene nacionalnog sastava stanovnitva. tavie, provjere koje su izvrene za sve optine pokazale su da su sve promjene statistiki znaajne, pri emu je vjerovatnoa sluajnog dobijanja takvih rezultata praktino ravna nuli. Ukratko, promjene nacionalnog sastava stanovnitva u Viegradu odraavaju obrazac koji je uoen irom te cijele regije, koja je nakon rata postala gotovo sasvim srpska. Konano, te promjene su u Viegradu znatno veeg intenziteta nego u okolnim optinama (osim u Srebrenici i Bratuncu).

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

69

4. 4.1

Osnovne demografske distribucije nestalih lica u Viegradu Optina Viegrad

Na spisku nestalih lica koji je sainio MKCK (objavljen 2005. godine) pronala sam 705 lica koja su nestala u optini Viegrad. Od tih lica, 560 je identifikovano na osnovu Popisa stanovnitva iz 1991. godine (79,4%).6 Za lica iji je identitet potvren povezivanjem s odgovarajuim podacima iz Popisa, mogli bismo da prikaemo osnovne demografske distribucije kao to su pol, vrijeme i mjesto nestanka i nacionalnost. Od identifikovanih lica, 542 su se 1991. godine izjasnila kao Muslimani (96,8%), a 18 kao "ostali" - Jugosloveni i neopredijeljeni (3,2%). Osnovne demografske distribucije prikazane su na grafikonima 2, 3 i 4 i tabelama 7 i 8. Potpuni spisak lica nestalih u optini Viegrad, koji je dio spiska MKCK-a iz 2005. godine, priloen je u Dodatku A.
Grafikon 2. Broj lica nestalih u Viegradu, prema polu, starosti i nacionalnosti

Lica mukog pola

75+ 60-74 45-59 30-44 15-29 0-14

Lica enskog pola

200

150

100 Muslims Others

50 unknown

50

Legenda: zeleno Muslimani, sivo ostali, bijelo nacionalna pripadnost nepoznata Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.) i Popis stanovnitva BiH iz 1991.

6 Podatke koji nisu sravnjeni karakteriu pogreno napisana imena i nepotpunost. Manuelna pojedinana pretraga za tim podacima u Popisu iz 1991. godine verovatno bi dala vie sravnjenih podataka. Meutim, neki podaci mogu biti isuvie loi da bi se mogli smatrati sravnjenim.

70

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 7. Broj lica nestalih u Viegradu, prema polu, starosti i nacionalnosti


Men Age Group 0-14 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ Total Muslim 23 106 148 80 68 10 435 Other Unknown 0 4 2 2 1 0 9 5 19 27 21 16 2 90 Total 28 129 177 103 85 12 534 Women Muslim 15 12 28 28 20 4 107 Other Unknown 0 5 0 1 2 1 9 4 8 10 11 11 11 55 Total 19 25 38 40 33 16 171

Note: 1 Serb male, age 15-29, is included in "Others"

Napomena: 1 Srbin, starosti 15-29 godina ukljuen je u kategoriju "Ostali" Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.) i Popis stanovnitva BiH iz 1991 Legenda: Age group - Starosna grupa Muslim -Muslimani Total-UKUPNO

Men - Lica mukog pola Women - Lica enskog pola Other -Ostali Unknown -Nepoznato

Grafikon 3. Broj lica nestalih u Viegradu, prema nacionalnosti i mjesecu nestanka

350 300 250 200 150 100 50 0 Oct 94 Dec 94 Oct 93 Dec 92 Dec 93 Feb 94 Feb 95 Oct 92 Jun 94 Apr 95 Jun 95 Aug 93 Aug 92 Aug 94 Aug 95 Feb 93 Jun 93 Apr 92 Apr 93 Apr 94 Jun 92

Muslim

Other

Unknown

Legenda: zeleno Muslimani, sivo ostali, bijelo nepoznata nacionalnost Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.) i Popis stanovnitva BiH iz 1991.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

71

Grafikon 4. Broj nestalih lica iz Viegrada, prema nacionalnosti i datumu nestanka (u periodu april-juni 1992.)

25

20

15

10

Muslims

Others

unknown

Legenda: zeleno Muslimani, sivo ostali, bijelo nepoznata nacionalnost Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.) i Popis stanovnitva BiH iz 1991.

Tabela 8. Distribucija nestalih lica u Viegradu, prema mjestu nestanka (navedena su samo mjesta s pet i vie nestalih lica)

Mjesto nestanka

Broj nestalih lica

VIEGRAD 396 BIKAVAC 28 DRINSKO 21 DOBRUN 20 DUE 18 RODI BRDO 14 MUII 13 PRELOVO 12 VELIKA GOSTILJA 12 SASE 10 MALA GOSTILJA 9 BAN POLJE 9 KLANIK 8 KABERNIK 7 VUINE 7 MEEA 6 KORITNIK 6 BABIN POTOK 6 BOSANSKA JAGODINA 6 SEGANJE 6 BARIMO 5 ZLATNIK 5 DRUGA MJESTA 81 UKUPNO 705 Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.)

72

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Iz Grafikona 2 i Tabele 7 se vidi da su ogromnu veinu lica nestalih iz Viegrada inili mukarci, Muslimani, uglavnom izmeu 15 i 44 godina starosti (mlaa vojnosposobna lica). Grafikoni 3 i 4 pokazuju da je proces nestajanja bio najintenzivniji u maju i junu 1992. godine, posebno oko 25. maja, te 14. i 20. juna 1992. tavie, iz Grafikona 3 jasno se vidi da je u Viegradu do nestajanja lica dolazilo gotovo iskljuivo krajem proljea i poetkom ljeta 1992. Tabela 8 pokazuje da je, od svih mjesta u optini iz kojih su lica nestajala, najvie njih nestalo u samom gradu Viegradu, i to 396 (56%).

4.2

Odabrane optine u viegradskoj regiji

Cilj pregleda izloenog u ovom odjeljku je poreenje broja lica nestalih u Viegradu s brojevima lica koja su nestala u okolnim optinama. Spisak optina koje su uzete u obzir je isti kao u analizi predoenoj u odjeljku 3.3. Za sve te optine (ukljuujui Viegrad), ustanovila sam da je tokom rata 9.719 lica prijavljeno MKCK-u kao nestala lica. Od svih tih lica, njih 83,8% pronaeno je u evidenciji Popisa stanovnitva iz 1991. godine, a od tog procenta njih 98,1% izjasnili su se 1991. kao Muslimani. Na Tabeli 9 dati su precizni brojevi po optinama.

Tabela 9. Distribucija nestalih lica u Viegradu i okolini prema nacionalnosti i optini nestanka
Procenat identian u evidenciji Popisa iz 1991. - od kojih je procenat Muslimana

Optina nestanka Hrvati

Muslimani

Srbi

Ostali

nepoznato

UKUPNO

BRATUNAC 2.972 15 28 489 3.504 AJNIE 67 25 92 HAN PIJESAK 47 1 1 7 56 ROGATICA 2 353 7 4 102 468 RUDO 52 40 92 SOKOLAC 1 95 1 6 33 136 SREBRENICA 1 3.144 24 28 578 3.775 SREBRENIK 3 1 4 VIEGRAD 542 1 17 145 705 VLASENICA 1 713 5 11 157 887 UKUPNO 5 7.985 57 95 1.577 9.719 Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.) i Popis stanovnitva BiH iz 1991.

86,0 72,8 87,5 78,2 56,5 75,7 84,7 75,0 79,4 82,3 83,8

98,6 100,00 95,9 97,0 100,00 93,1 98,4 0,00 96,8 97,8 98,1

Da bi se eliminisao otklon prouzrokovan time to su se incidenti u optinama oko Viegrada deavali u razliitim periodima (naroito incidenti vezani za pad enklave Srebrenica u julu 1995., to odravaju brojevi za Srebrenicu i Bratunac), ukupni brojevi s Tabele 9 dalje su podijeljeni prema godini nestanka, kako je prikazano na Tabeli 10.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

73

Tabela 10. Distribucija nestalih lica u Viegradu i okolini Viegrada prema godini i optini nestanka

Optina nestanka BRATUNAC AJNIE HAN-PIJESAK ROGATICA RUDO SOKOLAC SREBRENICA SREBRENIK VIEGRAD VLASENICA UKUPNO

1992. 372 90 41 343 71 127 181 684 619 2.528

1993. 43 2 3 6 21 6 54 4 66 205

1994. 4 2 6 3 25 4 6 50

1995. 3.085 10 113

3.515 17 196 6.936

UKUPNO 3.504 92 56 468 92 136 3.775 4 705 887 9.719

Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.)

Tokom 1992. godine, od deset odabranih optina, najvie lica nestalo je u Viegradu (684). Brojevi za 1992. godinu dalje su po mjesecima, prikazani na Tabeli 11.

Tabela 11. Distribucija lica nestalih u Viegradu i okolini 1992. godine, po mjesecu i optini nestanka Optina BRATUNAC AJNIE HAN-PIJESAK ROGATICA RUDO SOKOLAC SREBRENICA VIEGRAD VLASENICA apr. 92. maj 92. juni 92. juli 92. avg. 92. sept. 92. okt . 92. Nov. 92. dec. 92. 15 7 14 7 8 23 14 273 66 40 9 3 94 192 102 21 11 2 162 17 8 28 350 194 793 44,1% 17 3 1 38 18 17 27 89 89 299 29,8% 8 3 69 17 18 5 15 32 167 9,0% 12 2 1 15 67 7 5 110 219 2,3% 9 1 1 3 10 3 4 40 71 5,6% 10 2 6 30 2

1 8 2 17 40 5,0%

3 2 16 59 3,4%

UKUPNO 88 779 u procentima 26,1% 24,6% Izvor: Spisak nestalih lica MKCK-a (2005.)

Iz ove tabele se vidi da se u Viegradu i okolini najvie nestajanja dogodilo krajem proljea i poetkom ljeta 1992. godine. Konkretno, proces nestajanja bio je najintenzivniji u maju i junu 1992. godine u ta dva mjeseca zajedno nestalo je 62,2% od svih lica nestalih tokom 1992. godine. Tokom 1992. godine, nestajanja u Viegradu deavala su se otprilike u isto vrijeme kao i u okolnim optinama, to ukazuje na to da su dogaaji u Viegradu mogli biti dio

74

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

procesa irih razmjera koji se odvijao na tom cijelom podruju krajem proljea i poetkom ljeta 1992. godine.

Izvori: ERN D000-0070-D000-0070 and D000-0079-D000-0079: Popis stanovnitva u Bosni i Hercegovini iz 1991. godine (dosijei podataka) ERN D000-0072-D000-0072: OEBS-ov Biraki spisak iz 1997. za optinske izbore u BiH (dosijei podataka) ERN D000-0103-D000-0103: OEBS-ov Biraki spisak iz 1998. za optinske izbore u BiH (dosijei podataka) ERN D000-1714-D000-1714: Spisak MKCK nestalih osoba iz Bosne i Hercegovine koji je sainio MKCK, izdanje za 2005. godinu

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

75

DODATAK A

Spisak lica koja su nestala u optini Viegrad DioMKCK-ovog spiska nestalih lica koji je sainio MKCK i objavio 2005. godine

76

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Date and place of disappearance 18.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VLAHOVICI 03.06.1992 RODIC BRDO 18.07.1992 KOSOVO POLJE 15.06.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD 15.06.1992 SEGANJE --.05.1992 CRNCA 15.06.1992 SEGANJE 14.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD 25.07.1992 VELJI LUG 04.08.1995 VISEGRAD 21.09.1992 BIOCE 25.06.1992 MALA GOSTILJA 23.06.1992 MALA GOSTILJA 18.06.1992 OKOLISTA 05.08.1992 HRANJEVAC 25.05.1992 VISEGRAD 25.07.1992 VELJI LUG --.05.1992 KORITNIK 23.07.1992 VISEGRAD 23.07.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 05.08.1995 KLASNIK 05.08.1995 TRSEVINE 05.08.1995 KLASNIK 17.06.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 12.04.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD 02.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAS-001633-01 BAZ-108241-01 BAZ-108241-02 HRZ-022041-01 BAZ-105988-01 BAZ-105988-02 BAZ-108250-01 BAZ-104551-01 BAZ-108250-02 BAS-002934-01 BAS-001487-01 HRZ-022041-02 BAZ-105097-01 BAZ-104805-01 BAZ-102816-02 BAZ-102816-01 BAZ-109325-01 BAZ-100171-01 BAZ-102997-01 BAZ-109111-01 BAZ-109107-01 BAZ-110997-02 BAZ-110997-01 BAZ-109128-01 BAZ-109219-01 BAZ-105977-03 BAZ-105977-01 BAZ-105977-02 BAS-002159-01 BAZ-108023-01 BAZ-110635-01 BAZ-108557-02 BAZ-108557-01 BAZ-108083-01 BAZ-107066-01 BAZ-108083-03

Name of the sought person AGIC MEHO AHMETAGIC SALKO AHMETAGIC SAMIR AHMETSPAHIC ALMAS AHMETSPAHIC AMIR AHMETSPAHIC HALIL AHMETSPAHIC HAMED AHMETSPAHIC HASAN AHMETSPAHIC HASIBA AHMETSPAHIC JASMINA AHMETSPAHIC MUSTAFA AHMETSPAHIC RAZIJA ALIC DAHMO ALIHODZIC MUJO ALIJASEVIC HANKA ALIJASEVIC NURA ALISPAHIC DZEVAD ALISPAHIC SEMSUDIN ALJIC FAHRUDIN ALJIC SAFIJA ALJIC SMAIL ALJUSEVIC DELIJA FATA ALJUSEVIC MERSIHA ARNAUT ELVIR ARNAUTOVIC JUSUF ARUKOVIC FADIL ARUKOVIC SEMSUDIN ARUKOVIC SEUDIN AVDAGIC IBRAHIM AVDAGIC SABIT AVDIC ALENA AVDIC AMEL AVDIC AMELA AVDIC FADILA AVDIC FADILA AVDIC JASMIN

Sex Date and place of birth 02.01.1930 M 14.06.1947 VLAHOVICI - VISEGRAD M 10.01.1975 VLAHOVICI - VISEGRAD M 17.11.1972 VELJI LUG - VISEGRAD M 24.09.1990 FOCA 01.10.1956 M 20.05.1928 VELJI LUG - VISEGRAD M 03.03.1953 VISEGRAD F 11.03.1936 ILOVACA - GORAZDE F 28.01.1968 VISEGRAD 00.00.1929 27.12.1948 M --.--.1958 GRUJICICI - SREBRENICA M 28.08.1950 STRMAC - PRIBOJ F 01.06.1968 MALA GOSTILJA F 20.04.1938 KLASNJIK - VISEGRAD 20.12.1958 M 15.06.1958 HRANJEVAC - VISEGRAD M 14.06.1965 VISEGRAD F 09.07.1904 KLASNIK - VISEGRAD M --.--.1967 KORITNIK - VISEGRAD F 20.10.1947 VISEGRAD F 04.11.1978 SARAJEVO M 28.12.1971 KONJIC M 05.03.1948 VISEGRAD M 08.03.1975 BERKOVICI - ROGATICA M 05.09.1967 BERKOVICI - ROGATICA M 12.06.1971 BERKOVICI - ROGATICA M 17.10.1951 KLASNIK - VISEGRAD M 14.04.1965 VLAHOVICI-VISEGRAD F 31.08.1975 TITOVO UZICE M --.--.1982 VISEGRAD F --.--.1981 VISEGRAD F --.--.1955 VISEGRAD F --.--.1957 BABIN POTOK - VISEGRAD M --.--.1978 VISEGRAD

Father's name AHMET LATIF SALKO HAMDO HALIL UZEIR HASAN ARIF HALIM DELJO MEHMED HASAN DAUT DULAN MEHMED IZET HASAN KARAHODZIC MUNIB SEMSO HAMDIJA IBRO BESLIJA MEHMED HAMED DELIJA NUSRET ALIJA NURKO OSMAN OSMAN OSMAN HASAN MEHO SABRIJA RASIM RASIM FEHIM BALESIC MEHMED OMEROVIC JUSO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M F F

M F M M M F M M M M F M F M F M M M M F M M M M M M F M M M F M

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 Date and place of birth --.--.1950 PRELOVO - VISEGRAD --.--.1952 PRELOVO - VISEGRAD --.--.1939 BLAZ - VISEGRAD 18.05.1928 00.00.1955 --.--.1980 VISEGRAD 01.01.1961 DRINSKO-VISEGRAD 07.11.1949 VISEGRAD 27.01.1975 V.GOSTILJA-VISEGRAD 03.03.1968 VISEGRAD 14.08.1914 VISEGRAD --.--.1941 SARAJEVO --.--.1957 BARIMO - VISEGRAD 08.03.1965 31.03.1965 PROZOR --.--.1933 VISEGRAD --.--.1925 VISEGRAD 01.01.1920 HRANJEVAC-VISEGRAD 15.02.1914 ORAHOVCI-VISEGRAD 25.04.1933 DOBRUN - VISEGRAD --.--.1926 VISEGRAD 12.12.1927 HAMZICI - VISEGRAD 10.10.1936 VISEGRAD --.--.1940 VISEGRAD --.08.1941 SARAJEVO 05.06.1925 23.05.1949 VLAHOVICI-VISEGRAD 12.08.1960 LASCI-VISEGRAD 22.05.1936 DUBOVO - VISEGRAD 03.07.1947 DUBOVO-VISEGRAD 06.05.1930 DUBOVO-VISEGRAD --.--.1929 DUBOVO-VISEGRAD 12.09.1971 CAJNICE --.--.1934 --.--.1926 MUSICI --.--.1985 FOCA --.--.1929 KURTALICI - VISEGRAD 10.05.1957 VISEGRAD --.--.1922 MUSICI - VISEGRAD Date and place of disappearance --.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 00.05.1992 VISEGRAD 00.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD 17.07.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.02.1993 KAMENICA 18.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VELIKA GOSTILJA 14.06.1992 VELIKA GOSTILJA 20.05.1992 BARIMO 09.08.1992 BARIMO 15.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 12.06.1992 BIKAVAC --.08.1992 BIKAVAC 01.07.1992 VISEGRAD 03.05.1992 DUSCE 03.05.1992 DUSCE 14.06.1992 D. CRNCA 14.07.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 15.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 RODIC BRDO --.06.1992 RODIC BRDO 18.06.1992 RODIC BRDO 18.06.1992 OKOLISTA 18.06.1992 OKOLISTA 29.10.1992 D. LIJESKA 15.05.1992 VISEGRAD 14.04.1992 VISEGRAD 23.06.1992 BIKAVAC 02.05.1992 VISEGRAD 23.06.1992 BIKAVAC 17.05.1992 MUSICI

ICRC Number BAZ-108083-06 BAZ-108083-04 BAZ-106806-01 BAZ-110333-01 BAZ-108083-05 BAZ-108083-02 BAZ-106131-01 BAZ-104806-01 BAZ-309498-01 BAZ-107092-01 BAZ-108753-01 BAZ-106994-02 BAZ-101017-02 BAZ-101017-01 BAZ-106555-01 BAZ-109612-01 BAZ-109612-02 BAZ-109119-02 BAZ-109119-01 BAZ-102687-01 BAZ-106807-01 BAZ-106807-02 BAZ-104351-01 BAZ-109772-01 BAZ-106210-01 BAZ-109849-01 BAZ-105612-02 BAZ-108666-04 BAZ-108666-01 BAZ-108236-01 BAZ-108666-03 BAZ-108666-02 BAZ-108727-01 BAZ-109850-01 BAS-003224-01 BAZ-104782-02 BAZ-101665-02 BAZ-104782-01 BAZ-103007-01

Name of the sought person AVDIC JUSO AVDIC MUSA AVDIC NAZIJA AVDIC NURA AVDIC RASIM AVDIC SAMIR AVDIC SEVALA BAHTOVIC MIRSAD BAJIC MIRZET BAJRAKTAREVIC MUHAREM BAJRAMOVIC IBRUMSA BAJRAMOVIC MEHMED BAJRIC FADIL BAJRIC NIJAZ BALIC AHMET BALIC CAMIL BALIC DZEVAHIRA BARIMAC ABDULAH BARIMAC EMINA BASIC HIMZO BECIROVIC AISA BECIROVIC MUJO BEGIC ALMAS BEGIC MUJO BESIC FARUK BESIREVIC AHMET BESIREVIC HANIFA BESIREVIC LATIF BESIREVIC RASIM BESIREVIC SABAN BESIREVIC SACIR BESIREVIC UZEIR BESO HASAN BOSNJAK FADILA BOSNO CAMIL BOSNO HARIS BOSNO IBRISIM BOSNO MIRSADA BOSNO SABIT

Father's name HASAN HASAN AVDIC OSMAN SJUTROVIC HILMO HERENDA HASAN JUSO OMER TABAKOVIC BAJRO RASIM MUHIDIN HRUSTEM AVDIBEGOVIC NAIL MUSTAFA MUSTAFA SALKO JUSUF JUSUF BALIC SALKAN MUKAN SETKIC BECO CAMIL OHRANOVIC HAMID SAHIN SAHIN OSMAN MUSTAFA REDZO JUNUZOVIC RASIM HADZO IDRIZ HADZO HADZO OMER IMSIR REDO SADIK SECO AHMET KARISIK REDZO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Other Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim

77

78

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F F F M M M M M M F M F M M M F F M M M M M M M M M M M M M M F M M M Date and place of birth --.--.1925 MENZILOVIC - VISEGRAD --.--.1927 RODIC BRDO 05.03.1927 FOJNICA 26.10.1966 BOROVAC - ROGATICA 28.08.1960 NEZUCI - VISEGRAD 30.08.1963 MEDEDA - VISEGRAD 00.00.1936 16.03.1959 VLAHOVICI-VISEGRAD 05.11.1955 28.12.1952 GORAZDE 13.02.1964 CRNI VRH - VISEGRAD 20.06.1957 GOSTILJA - PRELOVO --.--.1955 VISEGRAD --.--.1955 DZANKICI - VISEGRAD --.--.1952 KABERNIK - VISEGRAD 17.05.1922 KABERNIK-VISEGRAD 20.02.1973 VISEGRAD --.--.1937 VISEGRAD --.--.1908 VELJI LUG 31.01.1955 VISEGRAD 29.11.1963 16.03.1905 SMRIJECE 18.01.1965 GORAZDE 15.03.1970 STITAREVO - VISEGRAD 00.00.1966 18.12.1952 STITAREVO - VISEGRAD --.--.1969 STITAREVO - VISEGRAD 07.01.1957 VISEGRAD --.--.1928 VISEGRAD 28.03.1955 DUBOVO - VISEGRAD --.--.1930 DUBOVO-VISEGRAD 17.06.1956 DUBOVO-VISEGRAD 28.02.1965 PRELOVO 06.10.1965 ZENICA 16.10.1965 MICIVODE-SOKOLAC --.--.1922 DOBRUN-VISEGRAD 15.08.1945 VISEGRAD 27.10.1990 VISEGRAD 06.05.1949 MILOSEVICI-VISEGRAD Date and place of disappearance 17.05.1992 MUSICI 24.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 16.06.1992 VLAHOVICI 23.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 MEDEDA 21.07.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 29.06.1992 SEGANJE 02.08.1992 VISEGRAD 26.05.1992 VISEGRAD 20.07.1992 PRELOVO --.07.1992 KABERNIK --.07.1992 KABERNIK --.07.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 01.06.1992 VISEGRAD 01.06.1992 VISEGRAD 17.05.1992 VISEGRAD 00.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 KUSTURPOLJE 16.06.1992 DOBRUN 30.07.1995 G. GOSTILJA 19.05.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD 05.08.1995 KLASNIK 22.05.1992 POVJESTACA 20.06.1992 POVJESTACA 13.06.1992 VISEGRAD 19.06.1992 DUBOVO 03.08.1995 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 16.10.1992 MEDEDA 08.08.1995 BOSANSKA JAGODINA 15.07.1992 VISEGRAD 29.05.1992 RODIC BRDO 14.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 DUSCE

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114

ICRC Number BAZ-103007-02 BAS-003225-01 BAZ-105617-01 BAZ-106132-01 BAZ-109057-01 BAZ-108080-01 BAZ-104409-01 BAZ-106971-01 BAZ-109430-01 BAZ-106142-01 BAZ-106809-01 BAS-002208-01 BAZ-108583-03 BAZ-108583-01 BAZ-108583-02 BAZ-108549-01 BAZ-109029-01 BAS-003378-01 BAS-003377-01 BAZ-104469-01 BAZ-106520-01 BAS-004193-01 BAZ-107037-01 BAZ-104231-02 BAZ-108734-01 BAZ-102088-01 BAZ-107717-01 BAZ-102611-02 BAZ-102611-01 BAZ-107108-01 BAZ-109443-01 BAZ-106689-01 BAS-003233-01 BAS-002810-01 BAZ-106690-01 BAZ-107186-01 BAZ-108096-01 BAZ-109377-03 BAZ-109010-01

Name of the sought person BOSNO SULEJMA BOSNO ZEMKA BRANKOVIC CAMILA BRGULJA SARIJA BRKO SEVAL BUKVA IBRAHIM BULATOVIC HUSO BULATOVIC ISMET BULATOVIC SAFET CAGARA SALKO CAKAR SEAD CAKIC HAJRA CANCAR ALIJA CANCAR BESIMA CANCAR MUSAN CANCAR OMER CANCAR SIDIK CANTO NAZA CANTO NURA CELIK AVDO CELIK MUSAN CELIK REDZO CELJO SABAHUDIN COCALIC AVDIJA COCALIC FAHRUDIN COCALIC MUHAMED COCALIC RAMIZ CORMEHIC ISLAM CORMEHIC VEJSIL COSIC SABIT COSIC SADIK COSIC SAFET CUKOJEVIC MUHAMED DAVIDOVIC LJUBINKO DEDIC HAMDIJA DEDIC MUSA DELIBASIC HUSO DELIJA ADIS DELIJA AHMET

Father's name MEDO MENZILOVIC VAHID LIPA MEHMED SALIHAGIC MEDO SEVKIJA NEDZIB MEHMED IBRAHIM ABID SERIF MUAHREM REDZO CAKIC MEHO IBRAHIM DZANKO MEHO AVDIJA HAMED SULJO CANTO REDZO MUJKIC ERSEF ESREF RIZVO IZET HIMZO MUJO AHMO CAMIL VEJSIL SIFAN SADIK BJELKAN MUSTAFA IBRAHIM PETAR VELAGA BAJRO MUTAPCIC AVDIJA OMER NEZIR

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F F M M M M M M M F M F M F M F M M M M M M M M M F M M M M F M M M M Date and place of birth --.--.1946 ZEPA - ROGATICA 11.08.1967 KORITNIK-VISEGRAD 01.06.1930 MILOSEVICI-VISEGRAD --.--.1956 DOBRUN - VISEGRAD 09.01.1957 VISEGRAD 09.07.1974 VISEGRAD 04.04.1938 VISEGRAD 29.04.1937 JELACICI - VISEGRAD 18.09.1952 CRNI VRH-VISEGRAD --.--.1925 DOBRUN - VISEGRAD --.--.1931 VELJI LUG-VISEGRAD --.--.1931 ZLIJEB - VISEGRAD --.--.1930 PRESJEKA - VISEGRAD --.--.1928 DOBRO - VISEGRAD 15.02.1940 28.06.1977 VISEGRAD --.--.1969 GLUMINA - ZVORNIK --.--.1932 VISEGRAD --.--.1929 DOBRUN - VISEGRAD 28.12.1938 DOBRUN - VISEGRAD 21.03.1938 DOBRUN - VISEGRAD --.--.1932 DOBRUN - VISEGRAD --.--.1924 DOBRUN - VISEGRAD 25.05.1973 VISEGRAD 19.12.1956 KAPETANOVICI - VISEGRAD --.--.1959 VISEGRAD 00.00.1935 17.05.1965 LICANI - NASICE 01.01.1962 KAMENICA - VISEGRAD --.--.1935 KAMENICA - VISEGRAD 01.01.1959 03.11.1955 KAOSTICE-VISEGRAD --.--.1959 KAOSTICE-VISEGRAD 16.09.1960 VISEGRAD 11.04.1940 VISEGRAD 17.05.1956 HOLIJACI - VISEGRAD 00.00.1958 15.02.1936 HOLIJACI - VISEGRAD 13.03.1931 HOLIJACI - VISEGRAD Date and place of disappearance 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 DUSCE --.06.1992 VISEGRAD 26.07.1992 G. LIJESKA 04.04.1992 VISEGRAD 28.05.1992 VISEGRAD 12.06.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 09.06.1992 PAOCICI 09.06.1992 PAOCICI 23.07.1992 VISEGRAD 31.05.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD 06.04.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 18.06.1992 DOBRUN 14.04.1992 VISEGRAD 15.06.1992 DOBRUN --.07.1992 DOBRUN --.07.1992 DOBRUN 06.06.1992 ZAMNICA 29.05.1992 VISEGRAD 06.04.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD 26.07.1992 VISEGRAD --.06.1992 DUSCE --.06.1992 DUSCE 25.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 03.05.1992 VISEGRAD 06.06.1992 BIKAVAC 07.06.1992 HOLIJACI 00.06.1992 VISEGRAD 06.07.1992 BIKAVAC 07.06.1992 VISEGRAD

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153

ICRC Number BAZ-109377-01 BAZ-109377-02 BAZ-109010-02 BAZ-107114-02 BAZ-108234-01 BAZ-107863-01 BAZ-106200-01 BAZ-104441-01 BAZ-108607-01 BAZ-107114-03 BAZ-107114-01 BAZ-107016-01 BAZ-107016-02 BAZ-100056-01 BAZ-108198-01 BAZ-302130-01 BAZ-109296-01 BAZ-103526-01 BAZ-105860-01 BAZ-110145-01 BAZ-108569-01 BAZ-109413-01 BAS-003516-01 BAZ-100964-01 BAZ-107522-01 BAZ-104383-01 BAZ-108447-01 BAS-002587-01 BAZ-105565-02 BAZ-105565-01 BAZ-107348-01 BAZ-109855-01 BAZ-109855-02 BAZ-106807-03 BAZ-103741-01 BAZ-106661-02 BAZ-103542-01 BAZ-108081-01 BAZ-106661-03

Name of the sought person DELIJA AJNIJA DELIJA JASMINA DELIJA NEZIR DEMIR AZEM DEMIR DZEVAD DEMIR ELZEDIN DEMIR HIMZO DEMIR MUSTAFA DEMIR MUSTAFA DEMIR NEFA DEMIR OSMAN DERVISAGIC MALKIJA DERVISAGIC RAMO DERVISEVIC DIKA DERVISEVIC EJUB DERVISEVIC SAMIR DILIC SADIJA DIZDAREVIC IBRO DIZDAREVIC ISMET DIZDAREVIC IZET DIZDAREVIC MUHAREM DIZDAREVIC NEZIR DIZDAREVIC SAHIN DOLOVAC KEMAL DOLOVAC MUSTAFA DRAGULJ MIRSAD DRAGULJ SAHIN DRAZIC MIRA DUDEVIC HAJRUDIN DUDEVIC SABAN DZAFEROVIC DZEVAD DZAFEROVIC ENES DZAFEROVIC ENVER DZAFEROVIC IGBALA DZAFIC EDHEM DZAFIC EKREM DZAFIC FAID DZAFIC JAKUF DZAFIC MEHO

Father's name NURIF IMAMOVIC SAFET KURSPAHIC OMER OSMAN IBRAHIM HIMZO MEHO MUJO AVDIJA DERVIS RASIDOVIC CAMIL EDHEM PJEVO ADEM HAJDAREVIC MUSAN SALIH NURKO HUSEIN MEHO HASIB NAIL DULBO SALKO BEKTO DURMO DOLOVAC BECIR SAMIN MUJO MILAN SABAN HASO DZAFER DZAFER DZAFER MUJO BECIROVIC RASID MEHO ZAJKO RASID MEDO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Other Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim

79

80

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M F M F M M F M F

F M F M M F F M F M M M M M M M M M M M M M M M

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 Date and place of birth --.--.1930 VISEGRAD --.--.1988 VISEGRAD 15.01.1919 G.VRANOVCI-TITOV VELES --.--.1903 VISEGRAD --.--.1937 OKRUGLA - VESEGRAD 13.07.1973 VISEGRAD --.--.1937 VISEGRAD 00.00.1940 11.12.1959 OMERAGICI-VISEGRAD 15.02.1923 VISEGRAD 29.03.1930 01.03.1963 --.01.1959 DRINSKO - VISEGRAD 16.01.1981 VELIKA GOSTILJA --.--.1932 KLASNIK - VISEGRAD 30.06.1979 VELIKA GOSTILJA --.--.1930 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1970 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1969 DOBRUN --.--.1963 DOBRUN - VISEGRAD --.--.1930 ZLATNIK - VISEGRAD --.--.1928 DOBRUN 00.00.1937 10.02.1928 SIP - VISEGRAD 13.10.1977 25.05.1969 TRAVNIK 24.02.1965 DRINSKO-VISEGRAD 27.09.1973 18.08.1961 DRINSKO - VISEGRAD 28.08.1937 VISEGRAD --.--.1934 DRINSKO - VISEGRAD 28.01.1959 DRINSKO-VISEGRAD --.--.1953 VISEGRAD 04.09.1955 VISEGRAD 10.05.1932 DRINSKO-VISEGRAD 12.12.1936 DRINSKO - VISEGRAD 01.07.1974 DRINSKO - VISEGRAD 04.09.1955 DRINSKO-VISEGRAD 05.05.1977 DRINSKO - VISEGRAD Date and place of disappearance --.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VELJI LUG --.06.1992 VISEGRAD 13.07.1992 VISEGRAD 20.07.1992 JARCI 29.10.1992 D. LIJESKA 13.07.1992 VISEGRAD 00.05.1992 SEGANJE 21.05.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD 13.06.1992 DRINSKO 13.06.1992 DRINSKO 25.06.1992 VELIKA GOSTILJA 25.06.1992 VELIKA GOSTILJA 20.06.1992 VELIKA GOSTILJA 25.06.1992 VELIKA GOSTILJA 20.06.1992 VELIKA GOSTILJA 20.06.1992 VELIKA GOSTILJA 20.06.1992 DOBRUN 20.06.1992 D. CRNCA 20.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 DOBRUN 12.07.1992 DUSCE 18.06.1992 VISEGRAD 07.06.1992 VISEGRAD 24.05.1992 DRINSKO 17.07.1992 VISEGRAD 22.05.1992 DRINSKO 07.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VUCINE 27.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VUCINE 01.06.1992 BAN POLJE 23.05.1992 DRINSKO 24.05.1992 DRINSKO 24.05.1992 DRINSKO 02.06.1992 PIJAVICE 18.06.1992 DRINSKO

ICRC Number BAZ-103498-01 BAZ-108984-01 BAZ-106097-01 BAZ-101825-02 BAZ-108425-01 BAZ-108709-01 BAZ-101825-01 BAZ-108652-01 BAZ-106862-01 BAZ-107118-01 BAZ-108573-01 BAZ-108573-02 BAZ-105599-01 BAZ-105599-02 BAS-000366-02 BAZ-105599-03 BAS-000366-01 BAS-000366-03 BAZ-108594-04 BAZ-108594-03 BAZ-108594-05 BAZ-108594-02 BAZ-108594-01 BAZ-110626-01 BAZ-108564-01 BAZ-105981-02 BAZ-109361-01 BAZ-107188-01 BAZ-107537-01 BAZ-105981-01 BAZ-108588-01 BAZ-108542-02 BAZ-108588-02 BAS-003372-01 BAZ-108284-01 BAZ-314505-02 BAZ-314505-01 BAZ-108542-01 BAZ-109003-01

Name of the sought person DZAFIC ZAJKO DZAFO MELIHA DZAGADUROVSKI SABAN FEHRIC DULSA FEHRIC IZET FEHRIC KENAN FEHRIC TIDZA FEJZIC ENIZ FEJZIC JUSUF FELEKATOVIC ZUHRA FERHATOVIC ALIJA FERHATOVIC AVDIJA FERIC FAHRA FERIC HAJRUDIN FERIC MUSA FERIC SABAHUDIN FERIC SABIT FERIC SABRIJA GACKA DZENANA GACKA FAHRUDIN GACKA HAMSA GACKA MEHO GACKA MUJO GADZO RESID GLUSCEVIC HASIB GUSO ALMIR GUSO ASIM GUSO ELVEDIN GUSO HAJRUDIN GUSO HILMO GUSO HILMO GUSO MIRSAD GUSO MULAIM GUSO RAMIZ GUSO SABAN GUSO SALKO GUSO SENAD GUSO SEVAL HADZIC ALMIR

Father's name MUJO MEHMEDALIJA DZAFO ISEIN SALKO RAMOVIC MEDO ASIM MEHMED CORMEHIC SULJO ALIJA AVDO AVDIJA ALIJA FEHIM MEHMEDALIJA AHMET FERIC MEHMEDALIJA IBRO SABIT MEHO MEHO REDZO KASAPOVIC BEKTO BEKTO BESIR HASAN HILMO TAIB RASID TAIB MEHO LATIF HALIL HILMO HAJRAN HUSO SABIT SALKO HALIL MUSTAFA

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Unknown Other Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 Date and place of disappearance 11.06.1992 VISEGRAD 19.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 DRINSKO 28.05.1992 VISEGRAD 14.07.1992 VISEGRAD 14.07.1992 VISEGRAD 14.07.1992 VISEGRAD 16.06.1992 VISEGRAD 16.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 DOBRUN 03.06.1992 VISEGRAD 16.06.1992 VISEGRAD 20.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 00.06.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 SASE --.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 15.05.1992 SIP 19.07.1992 VISEGRAD --.04.1992 VISEGRAD 19.07.1992 VISEGRAD 19.07.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.08.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 22.07.1992 VISEGRAD 06.06.1992 VISEGRAD 29.10.1992 D. LIJESKA 11.06.1992 VISEGRAD 07.07.1992 BABIN POTOK 16.06.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAS-001545-04 BAZ-104553-01 BAZ-109003-02 BAZ-109792-01 BAZ-100362-01 BAZ-100362-02 BAZ-100362-03 BAZ-107196-01 BAZ-108408-02 BAZ-109125-01 BAZ-107536-01 BAZ-108092-01 BAZ-108408-01 BAS-001641-01 BAZ-108875-01 BAZ-108875-02 BAZ-109198-01 BAZ-104388-02 BAZ-106799-01 BAZ-100257-01 BAZ-104388-01 BAZ-101696-01 BAZ-107660-03 BAZ-105194-01 BAZ-107660-01 BAZ-107660-02 BAZ-107397-01 BAZ-106401-01 BAZ-106401-02 BAZ-108999-01 BAZ-107362-01 BAZ-103540-01 BAZ-107677-01 BAZ-108548-01 BAZ-104613-01 BAZ-108753-02 BAZ-108753-03 BAZ-101795-02 BAZ-105612-04

Name of the sought person HADZIC ELMA HADZIC HUSO HADZIC MUSTAFA HADZIC SALKO HADZIHALILOVIC EMINA HADZIHALILOVIC JASMIN HADZIHALILOVIC NERMIN HAJDAREVIC ESAD HAJDAREVIC HABIB HAJDAREVIC HANIFA HAJDAREVIC ISMET HAJDAREVIC MUNIB HAJDAREVIC SALKO HAJDAREVIC SUADA HAJDARPASIC HATIDZA HAJDARPASIC MURAT HALILOVIC AHMET HALILOVIC ENES HALILOVIC HAJRA HALILOVIC MEHO HALILOVIC MUJO HALILOVIC NAZIF HASECIC ALMA HASECIC HANA HASECIC NERMIN HASECIC VEZIMA HASIC KASIM HASKIC AVDO HASKIC ESMA HASKIC FERIDA HASKOVIC RIZO HECIMOVIC MUJO HECIMOVIC MURAT HECO MEHMED HERCEGLIC SAID HODZIC AJNA HODZIC DZELAL HODZIC EDIN HODZIC FATA

Sex Date and place of birth 00.00.1985 M 01.04.1947 JAROVLJE - VLASENICA M --.--.1939 DRINSKO - VISEGRAD M 25.04.1934 DRINSKO - VISEGRAD F 01.01.1958 DUSCE - VISEGRAD M 29.01.1979 VISEGRAD M 22.03.1981 VISEGRAD M 07.03.1951 VISEGRAD M --.--.1920 DOBRUN - VISEGRAD F 15.03.1926 DOBRUN-VISEGRAD 20.05.1940 M 18.12.1938 DOBRUN - VISEGRAD M 01.05.1954 DOBRUN - VISEGRAD F 29.11.1954 KAHRIMANOVICI - SOKOLAC F 20.11.1940 VISEGRAD 15.02.1934 M 13.08.1930 SASE - VISEGRAD M 30.04.1963 SASE - VISEGRAD F 21.10.1951 NOVOSEOCI - FOCA M 08.03.1938 VISEGRAD M 08.11.1941 SASE - VISEGRAD M --.--.1907 SIP - VISEGRAD F 19.05.1982 VISEGRAD F --.--.1937 ORAHOVCI - VISEGRAD M 27.04.1977 VISEGRAD F --.--.1952 DOBRUN - VISEGRAD M --.--.1914 DOMANOVICI-CAPLJINA M --.--.1935 VISEGRAD F 15.08.1938 DOBRUN-VISEGRAD F --.--.1958 VISEGRAD M --.--.1968 BISTRICA - BIJELO POLJE M 13.05.1968 VISEGRAD M 20.05.1930 VISEGRAD M 29.10.1966 VISEGRAD M --.--.1938 VISEGRAD 00.00.1942 15.01.1959 M 19.08.1972 VISEGRAD F 28.02.1979 VISEGRAD

Father's name ESAD SALKO IBRAHIM IBRAHIM ZUKIC SAIT FAIK FAIK ZAIM IMSIR HUSEIN CAMIL ZAIM HABIB EMIN IBRISIM KASAPOVIC OSMO OSMAN HALILOVIC MUJO ZGALJ JUSUF OSMAN SALKO REMZO MUSAN CATO REMZO OSMAN DEMIR HASAN SULJO SALKO MUJO HASKIC HUZEIR DAFIC MUSTAFA MUSTAFA ADEM NEZIR HASAN ALIJA KADRIJA SALKO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim

81

82

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 Date and place of disappearance --.06.1992 VISEGRAD 19.05.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 19.05.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD 30.05.1992 VISEGRAD 04.05.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD 03.06.1992 RODIC BRDO 03.06.1992 RODIC BRDO --.06.1992 BLAZ 16.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 DUSCE 10.06.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 09.06.1992 VISEGRAD 23.05.1992 DRINSKO 17.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 D. DUBOVIK 05.07.1992 KOSOVO POLJE --.05.1992 D. DUBOVIK 15.07.1992 RODIC BRDO 15.07.1992 RODIC BRDO 15.07.1992 RODIC BRDO 14.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 DOBRUN 20.06.1992 VISEGRAD 24.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.08.1992 DUSCE 15.07.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD --.04.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-105612-03 BAZ-110555-01 BAS-001545-01 BAZ-105612-05 BAZ-110555-02 BAZ-101795-01 BAZ-108814-01 BAZ-105749-01 BAS-001545-03 BAZ-105612-01 BAS-001545-02 BAZ-105731-02 BAZ-105731-01 BAZ-108629-01 BAZ-105195-01 BAZ-107373-01 BAZ-108442-01 BAZ-108442-02 BAZ-109433-01 BAZ-105878-01 BAZ-107248-01 BAZ-105938-01 BAZ-104375-01 BAZ-111387-02 BAZ-104375-02 BAZ-107237-01 BAZ-107237-03 BAZ-107237-02 BAZ-107534-01 BAZ-104468-01 BAZ-104468-02 BAZ-109020-01 BAZ-108806-01 BAZ-103485-01 BAZ-102101-01 BAZ-102714-01 BAZ-108735-01 BAZ-103430-01 BAZ-108544-02

Name of the sought person HODZIC FATIMA HODZIC HAMDIJA HODZIC HASAN HODZIC IBRAHIM HODZIC JASMIN HODZIC KADRIJA HODZIC MUHAMED HODZIC NIHAD HODZIC NIRMELA HODZIC PASIJA HODZIC SABIHA HODZIC SALKO HODZIC SELIM HOTA ABDULAH HOTA ESAD HOTA FIKRETA HOTA HUSO HOTA MIRSAD HRUSTIC BESIR HUBIC EMINA HUBIC MEHMED HUREM KEMAL HUSOVIC MUSTAFA HUSOVIC RASIM HUSOVIC SULEJMAN IBISEVIC FATIMA IBISEVIC INDIRA IBISEVIC NIHAD IBISEVIC OSMAN IMAMAGIC AHMED IMAMAGIC MUHAREM ISIC EDHEM ISIC SADIK JAKUBOVIC BECIR JAKUBOVIC RASID JAMAK HUSO JAMAK JUSUF JAMAK ZEJFA JASAREVIC ASIM

Sex Date and place of birth F --.--.1984 TITOVO UZICE M 25.12.1934 VRELO - ZEPA 00.00.1928 M --.--.1982 VISEGRAD 28.04.1961 17.11.1944 M 29.03.1967 DAKOVICI - CAJNICE M 17.12.1971 VISEGRAD 00.00.1985 F 12.02.1958 VLAHOVICI-VISEGRAD 00.00.1964 M 30.03.1955 ZLIJEB - VISEGRAD M 07.03.1959 ZLIJEB - VISEGRAD M --.--.1914 BLAZ - VISEGRAD M 07.04.1958 VISEGRAD F 15.02.1964 SIP-VISEGRAD M 19.03.1931 BLAZ - VISEGRAD M 07.04.1958 VISEGRAD M 25.05.1930 DOBRUN - VISEGRAD F 16.06.1976 VISEGRAD 01.01.1953 M --.--.1961 VISEGRAD M --.--.1902 DONJI DUBOVIK - VISEGRAD M --.--.1905 VISEGRAD M --.--.1953 DONJI DUBOVIK F 28.05.1950 PRESJEKA-VISEGRAD F 06.03.1980 VISEGRAD M 25.08.1985 VISEGRAD 01.12.1951 M 29.04.1964 VISEGRAD M 12.05.1956 VISEGRAD M --.--.1926 DOBRUN-VISEGRAD M 15.02.1955 TITOVO UZICE M 01.05.1947 ZEPA M 31.07.1943 VISEGRAD M 09.11.1934 DUSCE - VISEGRAD M --.--.1923 DUSCE - VISEGRAD F 25.02.1938 POVJESTACA - VISEGRAD M 15.04.1954 VISEGRAD

Father's name SALKO ABDURAHMAN AVDIJA SALKO HAMDIJA HALIL BESIR JUSUF IBRAHIM REDZO JUNUZOVIC SABAN OSMAN OSMAN SELIM HUSO OMRAN FEHIM HUSO MEHO HASAN IBRO IBRAHIM SULEJMAN SULEJMAN MUSTAFA AHMET CUKOJEVIC ISLAM ISLAM VAHID UZEIR UZEIR IBRO SERIF SEJFO SEJFO RASID SALKO SACIR USTAMUJIC SABAN

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M M M M M M F M M F M M M

M M M M M M

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 M M M M M M F F M M F Date and place of birth --.--.1956 SASE-VISEGRAD --.--.1928 CRNCA - VISEGRAD 09.03.1976 SARAJEVO --.--.1918 SASE - VISEGRAD --.--.1960 SASE - VISEGRAD --.--.1954 SASE-VISEGRAD --.--.1931 CRNCA-VISEGRAD 01.01.1956 --.--.1949 VISEGRAD 20.11.1938 VISEGRAD 13.06.1932 DUSCE - VISEGRAD 21.06.1952 KAOSTICE - VISEGRAD --.--.1956 VISEGRAD 07.06.1958 POKREVENIK-ROGATICA 00.00.1939 09.10.1943 24.04.1961 HLADILJE-GORAZDE --.--.1968 DUSCE - VISEGRAD --.--.1938 PRELOVO - VISEGRAD 00.00.1957 --.--.1921 ORAHOVICE - VISEGRAD 20.06.1956 VELJI LUG 25.05.1959 KLASNIK - VISEGRAD 30.12.1960 00.12.1948 12.05.1967 05.07.1950 SMRIJECJE-VISEGRAD 29.11.1949 OKRUGLA - VISEGRAD 20.09.1969 00.00.1932 14.05.1965 VISEGRAD --.--.1946 VISEGRAD 06.04.1941 VISEGRAD 30.06.1967 VISEGRAD 15.01.1941 VISEGRAD 08.12.1942 DOBRUN-VISEGRAD --.--.1945 VRLAZIJE-ROGATICA 27.06.1928 VISEGRAD 20.11.1980 VISEGRAD Date and place of disappearance --.06.1992 SASE 20.06.1992 SASE --.04.1992 VISEGRAD 20.06.1992 SASE 20.06.1992 SASE --.06.1992 SASE --.06.1992 SASE 03.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD 26.05.1992 VISEGRAD 10.06.1992 VISEGRAD 08.06.1992 VISEGRAD 30.05.1992 BAN POLJE 30.05.1992 VISEGRAD 28.05.1992 VISEGRAD 15.08.1993 VISEGRAD 30.04.1992 BARIMO 12.06.1992 VISEGRAD 12.06.1992 DUSCE 18.06.1992 VISEGRAD 22.05.1992 VISEGRAD 17.04.1992 BOSANSKA JAGODINA 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 SMRIJECJE 09.07.1992 DUSCE 02.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 SMRIJECJE --.05.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 16.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 DOBRUN 12.06.1992 VISEGRAD 23.06.1992 BIKAVAC

ICRC Number BAZ-108956-03 BAZ-102599-01 BAZ-108544-01 BAZ-102599-02 BAZ-102599-03 BAZ-108956-02 BAZ-108956-01 BAZ-105612-06 BAZ-104459-01 BAZ-108715-01 BAZ-103430-03 BAZ-111364-01 BAZ-102096-01 BAZ-108848-01 BAZ-105937-01 BAZ-106842-01 BAZ-108580-01 BAZ-309541-01 BAZ-102715-01 BAZ-112441-01 BAZ-110655-01 BAZ-108098-01 BAZ-101884-01 BAZ-105288-01 BAZ-107386-02 BAZ-108581-01 BAZ-106042-01 BAZ-102637-01 BAZ-107386-01 BAZ-108476-01 BAZ-107070-01 BAZ-106121-01 BAZ-107070-03 BAZ-108628-01 BAZ-109612-03 BAZ-107070-02 BAZ-107072-01 BAZ-101870-01 BAS-003351-02

Name of the sought person JASAREVIC HAJDAR JASAREVIC HANIFA JASAREVIC MUHAMED JASAREVIC RESID JASAREVIC SEFIK JASAREVIC SENAD JASAREVIC ZARFA JUNUZOVIC HAMED JUSIC HASAN JUSIC SELIM KABAKLIJA HATIDZA KADRIC AHMO KADRIC ISMET KADRIC MUHAMED KADRIC MUSTAFA KADRIC SAHMAN KADRIC SINAN KAHRIMAN ABDULAH KAHRIMAN DERVO KAHRIMAN EKREM KAHRIMAN JAKUP KARAHODZIC RASIM KARAHODZIC SABIT KARAMAN ESAD KARAMAN FIKRET KARAMAN HASAN KARAMAN RAMIZ KARAMAN SAFET KARAMAN SAFET KARAMAN ZARIF KARCIC EDIN KARCIC IBRAHIM KARCIC ISMET KARCIC NEDZAD KARCIC SEVALA KARCIC TIFA KARIC RAMIZ KARISIK AHMET KARISIK CAMKA

Father's name MUJO MEHO ASIM RESO RESID MUJO CAMIL NALO REDZO PASAN PASAN SULJO JAMAK ZEJNIL ESAD NEZIR RAMO RAMO HADZO HASAN HALIL JAKUP RAMO HAMED NESIB IBRAHIM ABID HAMED HAMED MUSTAFA JUSUF SABIT ISMET SACIR IBRAHIM JUSUF MEHMED KARCIC IBRISIM MUHIC KARIC HALIL IBRAHIM AHMO KARISIK

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Unknown Unknown

83

84

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F M M F M M M M M M F M F F M F F M M M F M M F F M M M F F M M M F F Date and place of birth --.--.1964 PALJEVICI - DRINJACA - ZVORNIK 25.01.1988 MUSICI - VISEGRAD --.--.1958 KUKA-VISEGRAD 10.05.1961 MUSICI - VISEGRAD 05.04.1954 MIRLOVICI - VISEGRAD 17.02.1945 25.03.1967 VISEGRAD --.--.1938 ZANOZJE - VISEGRAD 30.07.1965 VISEGRAD --.--.1922 ZANOZJE - VISEGRAD 10.08.1956 MIRLOVICI - VISEGRAD --.--.1938 NJUHE - USTIKOLINA 04.07.1962 ZLIJEB - VISEGRAD 01.02.1941 OKRUGLA-VISEGRAD 01.06.1945 19.04.1947 DUSCE - VISEGRAD --.--.1900 KOS.POLJE-VISEGRAD --.--.1924 DUBOVO-VISEGRAD --.--.1915 VELJI LUG --.--.1904 KOSOVO POLJE-VISEGRAD 04.01.1951 KOSOVO POLJE-VISEGRAD 04.12.1972 19.11.1958 RODIC BRDO - VISEGRAD 00.00.1939 --.--.1944 VISEGRAD --.--.1960 VISEGRAD 19.05.1930 VISEGRAD 10.05.1979 KORITNIK - VISEGRAD --.--.1926 KURTALICI - VISEGRAD --.--.1937 KORITNIK - VISEGRAD 04.08.1980 KORITNIK - VISEGRAD 18.01.1982 VISEGRAD --.--.1934 KORITNIK - VISEGRAD 25.09.1965 BARIMO - VISEGRAD --.--.1962 KORITNIK - VISEGRAD 18.11.1957 KORITNIK - VISEGRAD 30.07.1990 KORITNIK - VISGRAD 30.04.1960 BRSTANICA - VISEGRAD 27.09.1988 KORITNIK - VISEGRAD Date and place of disappearance 23.06.1992 BIKAVAC 17.05.1992 MUSICI --.04.1992 VISEGRAD 17.05.1992 MUSICI 10.06.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 02.12.1992 VISEGRADSKA BANJA 15.06.1992 SECE KARISIKA 25.05.1992 VISEGRAD 25.05.1992 ZANOZJE 12.06.1992 BIKAVAC 15.06.1992 SECE KARISIKA 29.05.1992 MEDEDA 10.07.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 01.06.1992 VISEGRAD --.07.1992 KOSOVO POLJE 09.08.1992 BARIMO 15.05.1992 VISEGRAD 17.05.1992 VISEGRAD 00.08.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.04.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 29.05.1992 DOBRUN 17.06.1992 KORITNIK 17.06.1992 KORITNIK 29.05.1992 DOBRUN 25.05.1992 VISEGRAD 17.06.1992 KORITNIK 14.06.1992 VISEGRAD 17.06.1992 KORITNIK

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348

ICRC Number BAS-003351-01 BAZ-103007-04 BAZ-109207-01 BAZ-103007-03 BAZ-108451-01 BAZ-108916-01 BAZ-104858-02 BAZ-102686-01 BAZ-104505-01 BAZ-104552-01 BAZ-102428-01 BAZ-102686-02 BAZ-108743-01 BAZ-109141-01 BAZ-108189-01 BAZ-105630-04 BAZ-109005-01 BAZ-109005-02 BAS-003379-01 BAZ-108804-01 BAZ-108815-01 BAZ-109110-01 BAZ-105940-01 BAS-002633-01 BAS-003380-01 BAS-003401-01 BAZ-109398-01 BAS-003257-01 BAS-003257-03 BAZ-108305-01 BAS-003257-05 BAZ-106678-01 BAZ-106432-01 BAZ-106432-02 BAZ-100713-02 BAZ-105567-01 BAZ-106432-03 BAS-003257-02 BAZ-106432-04

Name of the sought person KARISIK FATA KARISIK NIHAD KARISIK OMER KARISIK ZLATA KASAPOVIC AHMET KASAPOVIC ASIM KASAPOVIC DZEMAL KASAPOVIC HILMO KASAPOVIC MITHAD KASAPOVIC NEZIR KASAPOVIC UZEIR KASAPOVIC ZUHRA KESMER IZET KLACAR FATIMA KOPIC CAMIL KORIC HAJRA KOS BEGO KOS FATA KOS MULA KOS NAIL KOS SALKO KUJOVIC HAJRUDIN KULOVIC ZIJAD KUPUS HALIL KUPUS HAMSA KUPUS MIRSAD KUPUS MUJO KURSPAHIC AIDA KURSPAHIC AJKA KURSPAHIC ALIJA KURSPAHIC ALMIR KURSPAHIC ANER KURSPAHIC BULA KURSPAHIC DZEHVA KURSPAHIC FIKRET KURSPAHIC HIDAJET KURSPAHIC ISMET KURSPAHIC ISMETA KURSPAHIC MIRELA

Father's name ABID MEHMEDOVIC SEAD IBRAHIM SABIT BOSNO ALIJA HASAN ALIJA DULBO RAGIB IBRO ALIJA KADRIJA KUNOVAC IBRAHIM ZULFO FEHRIC HASAN HASAN TUFEKCIC IBRO ARIF SMAJIC REDZO MUJKIC RAMO SULEJMAN DULAGA ZULFO MUSTAFA AGIC MUJO MUSTAFA HIDAJET KURSPAHIC IBRAHIM KURTALIC SULJO HIDAJET OMER MUJO HADZIC SMAIL SAMARDZIC HASAN OSMAN FEHRAT MEHO VATRES FEHRAT

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Unknown Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Other Muslim Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F F M M M F M M M M F M M M M

M M

M M F M F M M M F

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379 380 381 382 383 384 385 386 387 Date and place of birth --.--.1964 KORITNIK-VISEGRAD --.--.1939 ROGATICA 05.06.1957 KORITNIK - VISEGRAD 27.02.1954 KORITNIK - VISEGRAD --.--.1925 KORITNIK - VISEGRAD --.--.1972 POLJE-VISEGRAD 23.03.1963 19.11.1981 KORITNIK - VISEGRAD --.04.1943 VOLJEVICA - BRATUNAC 20.11.1951 --.--.1920 KURTALICI-VISEGRAD 02.07.1953 KURTALICI - VISEGRAD --.--.1931 CRIJEP-VISEGRAD 17.03.1928 ZLATNIK-VISEGRAD 24.10.1935 DUBOVIK - VISEGRAD 16.11.1962 21.08.1960 VISEGRAD --.--.1967 VISEGRAD 00.00.1958 00.00.1938 15.01.1929 DOBOVIK - VISEGRAD 13.08.1959 25.10.1950 VISEGRAD 08.08.1930 11.01.1955 00.00.1937 00.06.1965 20.08.1947 --.--.1925 BREZJE - VISEGRAD 30.03.1955 VISEGRAD --.--.1937 VISEGRAD 00.00.1915 --.--.1955 BREZJE - VISEGRAD 27.09.1963 13.05.1939 KOZJA LUKA - FOCA 22.04.1964 STRGACINA - RUDO 02.03.1961 VISEGRAD 09.12.1959 VISEGRAD 03.05.1933 VISEGRAD Date and place of disappearance 11.06.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD 29.05.1992 DOBRUN 17.05.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD --.08.1992 KORITNIK 00.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 SASE 04.06.1992 VISEGRAD 20.05.1992 KURTALICI 25.02.1992 KURTALICI 10.05.1992 BREZIJA 20.05.1992 SEGANJE 28.05.1992 VISEGRAD 18.07.1992 VISEGRAD 17.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 01.05.1992 ZLATNIK 27.05.1992 ZLATNIK 02.07.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 VISEGRAD 27.05.1992 ZLATNIK 17.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 D. DUBOVIK 02.09.1992 BREZIJA 10.05.1992 BREZIJA 13.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 01.05.1992 ZLATNIK 14.07.1992 BAN POLJE 14.06.1992 D. DUBOVIK --.07.1992 VISEGRAD 28.05.1992 VISEGRAD 20.05.1992 VISEGRAD 05.06.1992 VISEGRAD 05.06.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-108305-03 BAZ-108305-02 BAZ-100713-01 BAZ-103199-01 BAS-003257-04 BAZ-915206-02 BAZ-110670-01 BAS-003257-06 BAS-003391-01 BAZ-109013-01 BAZ-107395-01 BAS-000933-01 BAZ-108705-02 BAZ-108266-01 BAZ-106202-01 BAZ-109952-01 BAZ-101873-01 BAZ-107535-04 BAZ-102784-01 BAZ-108266-02 BAZ-106231-01 BAZ-108730-01 BAZ-108521-01 BAZ-107133-01 BAS-001543-01 BAZ-107535-02 BAZ-100052-01 BAZ-109653-01 BAZ-108705-01 BAZ-107094-01 BAZ-107535-03 BAZ-102784-02 BAZ-108675-02 BAZ-107535-01 BAZ-107862-02 BAZ-107862-01 BAZ-108461-01 BAZ-109220-02 BAZ-109220-01

Name of the sought person KURSPAHIC MUNEVERA KURSPAHIC MUNIRA KURSPAHIC OMER KURSPAHIC OSMAN KURSPAHIC OSMAN KURSPAHIC SADETA KURSPAHIC SAKIB KURSPAHIC VAHID KURTALIC AMIR KURTALIC NIJAZ KURTALIC NURIF KURTALIC SALKO KUSTURA ADILA KUSTURA ASIM KUSTURA AZIZ KUSTURA DZEMAL KUSTURA DZEVAD KUSTURA ESAD KUSTURA FATIMA KUSTURA FATIMA KUSTURA HAMED KUSTURA HASAN KUSTURA IBRAHIM KUSTURA IBRAHIM KUSTURA IBRAHIM KUSTURA MEDO KUSTURA MUHAMED KUSTURA RAMIZ KUSTURA REDZO KUSTURA SAFET KUSTURA SEVALA KUSTURA SUHRA KUSTURA SULEJMAN KUSTURA ZAIM LEPIR NURA LEPIR ZIJAD LIPA ALMIR LIPA HAMLET LIPA NASIHA

Father's name ALIJA SERIF HAJDAREVIC HASAN HASIB ADEM HAMED ALJIC BECAR HIDAJET CAMIL UZEIR SELIM IBRAHIM SALIH ZUNIC HASAN HASAN OSMAN SABAN MEDO DERVIS MEHO SMAJIC HALIL IBRAHIM NURIF VEJSIL ISLAM MEHO ALIJA REDZO SAHMAN IBRAHIM IBRO KASAPOVIC HAJDAR SALIHOVIC LATF MEDO HUSO BARUCIJA JAKUB ASIM ASIM ABDULAH MUJEZINOVIC

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Other

85

86

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 388 389 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 406 407 408 409 410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 421 422 423 424 425 426 M F M F M M Date and place of birth 14.09.1963 RODIC BRDO - VISEGRAD 15.09.1962 VISEGRAD 15.05.1931 RUTENOVICI 02.01.1955 RUTENOVICI - VISEGRAD --.--.1968 SELISTA - BRATUNAC 06.09.1965 VISEGRAD 09.09.1946 VISEGRAD --.--.1963 KABERNIK - VISEGRAD --.--.1958 KABERNIK - VISEGRAD 21.12.1936 KABERNIK - VISEGRAD 15.08.1949 SARAJEVO 02.08.1939 BOGDASICI - VISEGRAD 25.10.1949 VISEGRAD 04.08.1970 VISEGRAD 10.01.1926 DUBOVO-VISEGRAD 01.06.1941 BABIN POTOK - VISEGRAD 26.05.1935 BABIN POTOK - VISEGRAD 18.07.1989 VISEGRAD --.--.1952 KAOSTICE-VISEGRAD 27.01.1952 OMERAGICI-VISEGRAD 23.09.1990 PRELOVO - VISEGRAD 11.08.1973 PRELOVO - VISEGRAD --.--.1934 KUKA-PRELOVO-VISEGRAD 22.07.1958 PRELOVO - VISEGRAD 07.01.1943 OMERAGICI - VISEGRAD 16.03.1923 DRINSKO - VISEGRAD --.--.1936 VISEGRAD --.--.1937 SIP - VISEGRAD 19.09.1953 ZAGRA - VISEGRAD 16.06.1986 VISEGRAD 03.05.1953 KUKA - VISEGRAD 10.10.1952 MENZILOVICI-PRELOVO 15.10.1939 12.04.1947 MENZILOVICI 11.07.1978 VISEGRAD --.--.1968 PRELOVO-VISEGRAD 15.01.1931 VISEGRAD 13.06.1969 VISEGRAD 04.04.1924 DRINSKO-VISEGRAD Date and place of disappearance 17.05.1992 VISEGRAD 12.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 18.07.1992 VISEGRAD 11.04.1992 VISEGRAD 26.05.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD 15.05.1992 KABERNIK 21.05.1992 VISEGRAD 18.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 SASE 12.06.1992 BAN POLJE 20.05.1992 VISEGRAD 11.05.1992 OKOLISTE 15.06.1992 VISEGRAD 01.06.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 RODIC BRDO 29.07.1992 HRANJEVAC --.06.1992 PRELOVO --.06.1992 PRELOVO 26.06.1992 BIKAVAC 26.06.1992 BIKAVAC 21.05.1992 PRELOVO --.05.1992 DRINSKO --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 PRELOVO 11.06.1992 PRELOVO 11.06.1992 PRELOVO 01.06.1992 PRELOVO 14.06.1992 MENZILOVICI 08.07.1992 DRINSKO 11.06.1992 PRELOVO 22.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 23.05.1992 DRINSKO --.05.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-102102-01 BAS-004518-01 BAZ-104406-01 BAZ-109426-01 BAZ-103116-01 BAZ-106815-01 BAZ-107190-01 BAZ-100259-02 BAZ-100259-01 BAZ-105931-01 BAZ-104368-01 BAZ-109010-03 BAZ-106087-01 BAZ-102415-01 BAZ-109049-01 BAZ-107860-01 BAZ-105703-01 BAZ-105703-02 BAZ-109340-01 BAZ-106951-02 BAZ-103201-01 BAZ-103201-02 BAS-003370-02 BAS-003370-01 BAZ-102596-01 BAS-000890-01 BAZ-105569-02 BAZ-105569-01 BAZ-103201-03 BAZ-108695-03 BAZ-108695-02 BAZ-108097-01 BAZ-108606-01 BAZ-108695-01 BAZ-108695-04 BAZ-106984-01 BAZ-108964-02 BAZ-106107-01 BAZ-108964-01

Name of the sought person LONCAR FAJKO LONCARIC RUDOLF LOSIC IBRAHIM LOSIC MUJO MALAGIC LUTVIJA MALUHIC KEMAL MALUHIJA MEHMED MAMELEDZIJA ESAD MAMELEDZIJA MIRSAD MAMELEDZIJA SABIT MANGAFIC HAMDO MASLO ADEM MASLO CAMIL MEDIC EDIN MEDUSELJAC AVDULAH MEDUSELJAC IBRAHIM MEDUSELJAC MASA MEDUSELJAC MUNEVER MEDUSELJAC MUNIBA MEMISEVIC ABDULAH MEMISEVIC ALMEDIN MEMISEVIC ALMEDINA MEMISEVIC DEVLA MEMISEVIC EMINA MEMISEVIC HABIB MEMISEVIC KASIM MEMISEVIC RASIM MEMISEVIC VAHIDA MEMISEVIC VASVIJA MENZILOVIC ADMIR MENZILOVIC AJKA MENZILOVIC HAMED MENZILOVIC OMER MENZILOVIC SALKO MENZILOVIC SELINA MENZILOVIC SUVAD MESANOVIC HAJRA MESANOVIC IDRIZ MESANOVIC MEHO

Sex M M M M F M M M M M M M M M M M F M F M M F F F M M M F F M F M

Father's name ADIF SIMUN MEHO IBRAHIM MEHMED RASIM MUJO OSMAN OSMAN AVDO IBRAHIM IBRAHIM IBRAHIM SABIT AVDO DEMAIL RASIM SAHIN NEZIR JELIC FEHIM MEHMED MEHMED MEHO SABANOVIC OSMAN MEMISEVIC JUSUF HALIL MEHMED EJUB AVDIC RASIM MUTAPCIC SALKO MEHMED KARISIK BEHADIL HUSEIN IBRO SALKO HUSO SULJO ZULCIC AZIZ SULJO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Unknown Muslim Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M M M M

M M M M M M M F F M M M F

M F F F M M F F F M M M M

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 427 428 429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 448 449 450 451 452 453 454 455 456 457 458 459 460 461 462 463 464 465 Date and place of birth 11.09.1958 VISEGRAD 05.01.1972 VISEGRAD 03.11.1971 DRINSKO - VISEGRAD 16.07.1965 VISEGRAD 10.11.1945 17.03.1969 24.09.1965 VISEGRAD 14.12.1968 09.11.1950 DIPI - VISEGRAD 22.01.1956 MEDEDA - VISEGRAD 24.06.1950 MEDEDA - VISEGRAD 04.02.1971 DOBRUN - VISEGRAD 09.04.1959 DOBRUN - VISEGRAD --.08.1930 G.GOSTILJA-VISEGRAD --.--.1926 VELATOVO-VISEGRAD 18.11.1958 --.--.1930 PRESJEKA - VISEGRAD 05.08.1955 DOBRUN - VISEGRAD --.04.1930 VISEGRAD 15.03.1938 VISEGRAD --.10.1956 VISEGRAD 00.00.1940 29.05.1970 10.06.1929 MEREMISLJE-VISEGRAD 01.01.1961 28.06.1914 RAKITNICA-ROGATICA --.--.1909 M.GOSTILJA-VISEGRAD --.--.1936 TRBUHOVICI - GORAZDE --.--.1930 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1958 MUSICI-VISEGRAD --.--.1960 KAMENICA - VISEGRAD --.--.1932 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD 20.04.1933 PALEZ - VISEGRAD --.--.1966 FOCA 15.10.1958 OSATICA - SREBRENICA 30.04.1961 --.--.1967 TURIJAK-VISEGRAD 07.07.1952 02.06.1947 TURIJAK - VISEGRAD Date and place of disappearance 03.06.1992 VISEGRAD 23.05.1992 DRINSKO 24.05.1992 DRINSKO 25.05.1992 VISEGRAD 00.06.1992 VISEGRAD 15.05.1992 BAN POLJE 07.06.1992 BAN POLJE 17.06.1992 RODIC BRDO 21.05.1992 VISEGRAD 07.07.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 30.08.1992 VISEGRAD 10.04.1992 DOBRUN 28.07.1992 BABIN POTOK 15.07.1992 BABIN POTOK 17.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VUCINE 28.05.1992 BIKAVAC 25.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 25.05.1992 VISEGRAD 25.05.1992 KABERNIK 15.05.1992 VISEGRAD 00.07.1992 VISEGRAD --.04.1992 BREZJE 27.06.1992 BIKAVAC 27.06.1992 BIKAVAC 27.06.1992 BIKAVAC 31.05.1992 MUSICI 28.04.1992 VISEGRAD 27.06.1992 BIKAVAC --.06.1992 VISEGRAD 24.06.1992 VISEGRAD 24.05.1992 DRINSKO 27.05.1992 ZLATNIK 20.06.1992 LIJESKA 07.06.1992 BIKAVAC 16.06.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-108964-03 BAZ-106107-02 BAZ-102643-01 BAZ-103432-01 BAZ-109157-01 BAZ-108928-02 BAZ-108928-01 BAZ-108409-01 BAS-002586-01 BAZ-302139-01 BAZ-107341-01 BAS-003352-01 BAZ-108781-01 BAZ-109016-01 BAZ-108675-01 BAZ-107372-01 BAS-003390-02 BAZ-102417-01 BAZ-108070-01 BAZ-110190-01 BAZ-108070-02 BAZ-101875-02 BAZ-101875-01 BAZ-109849-02 BAZ-316306-01 BAZ-108667-01 BAZ-109014-01 BAZ-109014-02 BAZ-111399-01 BAZ-109024-01 BAZ-102603-01 BAZ-111399-02 BAZ-105176-01 BAZ-110316-01 BAZ-107103-01 BAS-001541-01 BAZ-109144-01 BAZ-106518-02 BAZ-103664-01

Name of the sought person MESANOVIC MIDHAT MESANOVIC RAMIZ MESANOVIC RAMIZ MIRVIC MIRSAD MIRVIC MUHAMED MRDIC MEHMED MRDIC OSMAN MUCOVSKI RESAD MUHAREMOVIC HAKIJA MUHAREMOVIC NUSRET MUHIC ADIL MUHIC SAKIB MUHIC SENAD MUJEZINOVIC AJKA MUJEZINOVIC DERVISA MUJKIC HAJRUDIN MUJKIC IZETA MUJKIC KEMAL MULAHASIC MEDO MULAHASIC RIZAH MULAHASIC SEVALA MULAOMEROVIC HAMED MULAOMEROVIC MUSTAFA MUNIC MEHO MUNIKOZA IBRAHIM MURATOVIC MAGBULA MURTIC FATA MURTIC FATIMA MURTIC HRUSTEM MURTIC KASIM MURTIC MUNIRA MURTIC SEVKA MUSANOVIC AJKA MUSTAFI MUSTAFA MUSTAFIC SULJO MUTAPCIC AHMET MUTAPCIC HAJRUDIN MUTAPCIC HASAN MUTAPCIC MEDO

Father's name MEHO AZIZ RAMO NEZIR HASIB AVDO AVDO AVDIJA SABRIJA NURKO RASIM ZAIM MUJO SALKO CAKO MUJO OMEROVIC SALKO SAHIN SUCESKA IBRAHIM SALKAN RASID HAMID BECIROVIC MUSTAFA HAMED MULAOMEROVIC SULJO MUJO SEMSO TANKOVIC ADEM SEHIC SECO BAJRAMOVIC BEGO SULJO NEZIR DUDEVIC AGAN SABANOVIC HAJRAN RAMIC MUHAREM NURIJA SALKO HUSEIN ABDULAH ZECO

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Other Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Unknown Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown

87

88

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M M M M M M M M M M F M M M M M M F M M M M M M M M F M M M M M M F Date and place of birth --.--.1962 TURIJAK-VISEGRAD 26.07.1975 BABIN POTOK - VISEGRAD 01.01.1948 IGOCE-FOCA 07.02.1964 VISEGRAD 17.09.1950 17.05.1951 DRINSKO - VISEGRAD 07.08.1974 DRINSKO - VISEGRAD 00.00.1952 15.08.1954 CURICI - RUDO 06.12.1963 KLASNIK-VISEGRAD --.02.1992 VISEGRAD --.--.1962 BODEZNIK - VISEGRAD 10.10.1962 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1969 VISEGRAD 06.09.1954 BOSANSKA JAGODINA --.--.1969 DUSCE - VISEGRAD --.--.1932 DRINSKO-VISEGRAD --.--.1926 VELATOVO-VISEGRAD 15.08.1937 --.--.1967 UNISTA-VISEGRAD --.--.1907 MEDUSELJE-VISEGRAD 13.03.1949 VISEGRAD 10.03.1949 15.02.1953 DRINSKO - VISEGRAD 24.05.1954 GODENJE - HAN PIJESAK 07.03.1978 GODENJE - HAN PIJESAK 10.10.1945 VISEGRAD 01.07.1983 FOCA 03.03.1928 ZLIJEB - VISEGRAD --.--.1933 MEDEDA - VISEGRAD --.--.1934 BOSANSKA KRUPA 17.07.1960 VELIKA GOSTILJA 27.07.1938 02.10.1936 MENZILOVICI-VISEGRAD 10.12.1962 M.GOSTILJA-VISEGRAD 31.01.1973 KAMENICA-VISEGRAD --.--.1949 KAMENICA-VISEGRAD 01.01.1973 VISEGRAD 19.04.1959 HOLIJACI-VISEGRAD Date and place of disappearance 14.09.1992 DRINSKO 07.06.1992 BIKAVAC 16.06.1992 DOBRUN 13.06.1992 DUSCE 16.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 04.06.1992 CRNCA 09.06.1992 CRNCA 25.05.1992 VISEGRAD 27.06.1992 BIKAVAC 08.05.1992 VISEGRAD 27.06.1992 BIKAVAC --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 DOBRUN 13.06.1992 MEREMISLJE --.06.1992 VISEGRAD 02.06.1992 BABIN POTOK 14.06.1992 VISEGRAD 02.05.1992 UNISTA --.06.1992 SEGANJE --.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 01.05.1992 VISEGRAD 05.08.1995 KLASNIK 05.08.1995 KLASNIK 25.05.1992 OKRUGLA 17.07.1992 DRINSKO 01.06.1992 VISEGRAD 20.04.1992 VISEGRAD --.--.1992 VISEGRAD --.05.1992 DUSCE 12.04.1993 MEDEDA 18.06.1992 VISEGRAD 12.07.1992 MALA GOSTILJA 26.07.1995 DOBRUN --.05.1992 VISEGRAD 13.07.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 466 467 468 469 470 471 472 473 474 475 476 477 478 479 480 481 482 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 493 494 495 496 497 498 499 500 501 502 503 504

ICRC Number BAZ-109144-02 BAZ-106518-01 BAZ-109448-01 BAZ-107677-02 BAZ-106579-01 BAZ-102759-01 BAZ-102759-02 BAZ-105568-01 BAZ-105642-01 BAZ-105734-01 BAZ-111399-04 BAZ-105620-01 BAZ-111399-03 BAZ-108913-02 BAZ-104455-01 BAZ-108528-01 BAZ-108913-01 BAZ-107066-02 BAZ-108295-01 BAZ-109855-03 BAZ-109021-01 BAZ-108836-01 BAZ-102104-01 BAZ-107150-01 BAZ-107715-02 BAZ-107715-01 HRZ-019004-02 HRZ-019004-01 BAZ-108941-01 BAZ-104362-01 BAS-002873-01 BAZ-109147-01 BAZ-106233-02 BAZ-108844-01 BAZ-108942-01 BAZ-106679-01 BAS-003503-01 BAS-003503-02 BAZ-108963-02

Name of the sought person MUTAPCIC MEHMED MUTAPCIC MIRSAD NEZIR JUSUF NUHANOVIC MIDHAT NUHANOVIC RASIM NUHANOVIC SACIR NUHANOVIC SAMIR OGLECEVAC HASAN OGLECEVAC RAMIZ OHRANOVIC MEHO OMERAGIC ERVIN OMERAGIC MURAT OMERAGIC SUHRA OMEROVIC AHMET OMEROVIC DERVIS OMEROVIC ERMIN OMEROVIC HIMZO OMEROVIC MEHMED OMEROVIC MEHO OMEROVIC NERMIN OMEROVIC RABIJA OMEROVIC RASIM OMEROVIC SALKO OMEROVIC ZIHNIJA OMERSPAHIC AGONJA OMERSPAHIC BELMIR OPRASIC HAMED OPRASIC HIMZO OSMANBEGOVIC NAIL PAJO NEZIR PASALIC FATIMA PECIKOZA REMZIJA PESIC STEVAN PIRIC CAMIL PJEVO KADRIJA PJEVO NERMIN PJEVO NEZIR PJEVO SEAD PODZIC CAMKA

Father's name HUSEIN HASAN MASO IBRO ASIM SMAJO SACIR AHMO AHMO AHMET FADIL OMERAGIC RASID HRUSTEM HIMZO DURMO SULJO FEHIM HAMED HAMED SULJO ARNAUTOVIC MEHO ZAJKO OMEROVIC HASIB AGO AGONJA HIMZO HAMED MALIC HASIM MUHAREM HASAN PECIKOZA BOZO HASAN MUHAREM MUHAREM MEHO NEZIR MEHMED DZAFIC

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Unknown Unknown Muslim Other Unknown Unknown Unknown

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M M M M M M M M M F M M M M M M M M M M F M F F M M M M M F M M M M Date and place of birth 17.08.1988 FOCA 06.06.1974 VLAHOVICI - VISEGRAD 20.08.1967 VLAHOVICI --.--.1920 M.GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1971 VLAHOVICI 21.05.1954 VLAHOVICI - VISEGRAD 09.01.1965 VLAHOVICI --.--.1923 STARA GORA --.--.1952 VLAHOVICI - VISEGRAD --.--.1923 DONJI DUBOVIK 11.08.1964 STRGACINA - RUDO 09.09.1973 VISEGRAD --.--.1964 VISEGRAD 17.12.1956 RADMILOVICI-GORAZDE 23.10.1969 PRIPECAK - ROGATICA 12.08.1956 PRIPECAK - ROGATICA 03.01.1953 VISEGRAD 02.05.1942 05.06.1935 REPUSEVICI-VISEGRAD 18.09.1963 VISEGRAD 06.05.1928 VISEGRAD --.09.1952 BOGDASICI - VISEGRAD --.--.1974 CRNI VRH - VISEGRAD 07.12.1957 --.--.1972 CRNI VRH - VISEGRAD --.--.1932 BRCIGOVO - ROGATICA 02.08.1915 --.--.1927 VELIKA GOSTILJA --.--.1934 V.GOSTILJA-VISEGRAD --.--.1929 VISEGRAD --.--.1920 MALA GOSTILJA 06.04.1972 11.04.1954 KUKA - VISEGRAD 00.00.1961 --.--.1903 STITAREVO-VISEGRAD 12.09.1939 NASELJE SIP --.--.1932 VISEGRAD --.--.1949 VISEGRAD 04.05.1951 VISEGRAD ADEM EDHEM MEHMED MUJO SALIH OMER IBRAHIM ASIM HALID SISIC SALKO SALIH SALKO MAHMUT ALIC MURAT PASAN AGAN NURIJA MUSAN OMER HASIB HASIB AVDO FEJZIC ABID HOTA TAIB TAIB TAIB Date and place of disappearance 15.06.1992 VISEGRAD 15.05.1992 VISEGRAD 22.07.1992 MALA GOSTILJA --.05.1992 VISEGRAD 22.07.1992 MALA GOSTILJA 27.05.1992 VISEGRAD 22.07.1992 MALA GOSTILJA 15.07.1992 BABIN POTOK 26.06.1992 VUCINE 15.07.1992 BABIN POTOK 05.09.1992 DRINSKO 26.05.1992 BOSANSKA JAGODINA 16.05.1992 VISEGRAD 07.06.1992 VISEGRAD 13.07.1992 G. GOSTILJA 01.08.1995 BOSANSKA JAGODINA 05.11.1992 MEDEDA 20.06.1992 VISEGRAD 13.06.1992 DUSCE 22.05.1992 VISEGRAD 29.05.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD 15.05.1992 MEREMISLJE 15.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VELIKA GOSTILJA 18.06.1992 POVJESTACA --.07.1992 VELIKA GOSTILJA --.06.1992 DOBRUN 18.06.1992 VISEGRAD 29.05.1992 DUSCE 22.07.1992 MALA GOSTILJA 17.06.1992 KUKA 11.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VELIKA GOSTILJA 14.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD Father's name JAKUF SEMSO OMER IBRO IDRIZ MUSTAFA OMER HASAN MUAHREM SALKO HUSOVIC EDHEM HASAN

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 505 506 507 508 509 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519 520 521 522 523 524 525 526 527 528 529 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539 540 541 542 543

ICRC Number BAZ-108963-01 BAZ-105793-02 BAS-003388-02 BAZ-110034-01 BAS-003388-03 BAZ-101827-01 BAS-003388-01 BAZ-108534-02 BAZ-105793-01 BAZ-108534-01 BAZ-107656-01 BAZ-108968-01 BAZ-103750-01 BAZ-107200-01 BAZ-103548-01 BAZ-104755-01 BAZ-109881-01 BAZ-108617-02 BAZ-107918-01 BAZ-100059-01 BAZ-108946-01 BAZ-107004-01 BAZ-107004-02 BAZ-108531-01 BAZ-107004-03 BAZ-108907-02 BAS-001544-01 BAZ-108737-01 BAZ-108907-01 BAS-001366-01 BAS-003385-01 BAS-001664-01 BAZ-102837-01 BAS-001545-05 BAZ-108907-03 BAS-003399-01 BAZ-108617-03 BAZ-108617-01 BAZ-103311-01

Name of the sought person PODZIC HARIS POLJO ALMIR POLJO JUSO POLJO JUSUF POLJO RAMIZ POLJO RAMIZ POLJO RAMO POLJO SEMSO POLJO SEMSO POLJO ZINETA PRIBISIC OSMAN RACIC HIDIN RACIC SMAJO RADMILOVIC MIRSAD RAMIC ALAGA RAMIC ESREF RAMIC SELIM REDZOVIC NAHOD REPUH HAMED RIBAC NEDZAD RIZVANOVIC OSMAN SABANIJA DULSA SABANIJA ENVER SABANIJA MEVZET SABANIJA MUNEVERA SABANOVIC BEHIJA SABANOVIC HASIB SABANOVIC IBRO SABANOVIC MEHMED SABANOVIC MUSTAFA SABANOVIC NAIL SABANOVIC NERMIN SABANOVIC REDZO SABANOVIC SENAD SABANOVIC TIJA SADIKOVIC RABIJA SAKIC ISMET SAKIC MUSTAFA SAKIC NEDZAD

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim

89

90

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 544 545 546 547 548 549 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579 580 581 582 Date and place of disappearance 00.07.1992 KABERNIK 02.06.1992 VISEGRAD 02.06.1992 VISEGRAD 05.09.1992 DRINSKO 02.06.1992 VISEGRAD 01.06.1992 VISEGRAD 25.06.1992 VISEGRAD 25.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 13.06.1992 MUSICI 12.07.1992 VELIKA GOSTILJA 13.06.1992 MUSICI --.06.1992 MALA GOSTILJA 02.08.1992 DROKAN --.05.1992 KABERNIK 16.05.1992 VISEGRAD 16.05.1992 VISEGRAD 06.08.1995 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 DOBRUN --.06.1992 ROHCI 12.07.1992 VISEGRAD 21.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRADSKA BANJA --.04.1992 VISEGRAD --.04.1992 VISEGRAD 11.06.1992 VISEGRAD 11.08.1995 BOSANSKA JAGODINA 19.05.1992 VISEGRAD --.08.1992 VISEGRAD 30.08.1995 MALA GOSTILJA 14.06.1992 JELASCI 20.06.1992 VISEGRAD 04.04.1992 DOBRUN 14.06.1992 JELASCI 13.06.1992 VISEGRAD 07.06.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-105927-01 BAZ-104749-01 BAZ-102355-01 BAZ-108221-01 BAZ-102355-02 BAS-001466-01 BAZ-108961-02 BAZ-108961-01 BAZ-108602-01 BAZ-109751-02 BAZ-109129-01 BAZ-109751-01 BAZ-108936-01 BAZ-108593-01 BAZ-108549-02 BAZ-108619-01 BAZ-108619-02 BAZ-104849-01 BAS-003800-01 BAS-003800-02 BAZ-105885-01 BAZ-104316-01 BAZ-108991-01 BAZ-107742-01 BAZ-104454-01 BAZ-107742-02 BAZ-100140-01 BAZ-109284-01 BAZ-107104-01 BAZ-967211-01 BAZ-100368-01 BAZ-102777-04 BAS-000047-01 BAZ-107104-02 BAZ-102777-03 BAZ-107863-02 BAZ-107104-03 BAZ-103430-02 BAZ-106661-01

Name of the sought person SALIC BEKTO SALIC HAMED SALIC MUJO SALIC RAMIZ SALIC RASIM SALIC ZAIM SARACEVIC FATIMA SARACEVIC MURAT SEHIC BESIMA SEHIC FARUK SEHIC FAZILA SEHIC KADA SEHIC MUSTAFA SEJDIC FAHRIJA SEJDIC FATA SELAK ALIJA SELAK NEZIR SELIMOVIC RAMIZ SELMAN FEJZULAH SELMAN SEVKA SENDO RASIM SETA OMER SETKIC MEHMED SISIC BAJRO SISIC HASIB SISIC IBRAHIM SISIC REMZO SMAJIC ENIZ SMAJIC FADIL SMAJIC KEMAL SMAJIC MUHIDIN SMAJIC MUSTAFA SMAJIC MUSTAFA SMAJIC NEZIR SMAJIC SALIH SMAJIC SUAD SMAJIC SUMBULA SMAJLOVIC ALMASA SMAJLOVIC EDHEM

Sex Date and place of birth 00.07.1936 M 01.05.1940 VISEGRAD M 01.09.1972 DRINSKO - VISEGRAD M 01.05.1954 DRINSKO - VISEGRAD M 15.03.1938 DRINSKO - VISEGRAD M --.--.1932 VISEGRAD F --.--.1931 VISEGRAD M --.--.1933 PRIBOJ F 16.10.1954 MEDEDA-VISEGRAD M 28.12.1979 VISEGRAD F --.--.1918 VELIKA GOSTILJA F 31.01.1948 VISEGRAD M --.--.1932 M.GOSTILJA-VISEGRAD F --.--.1951 DROKAN - VISEGRAD F 11.03.1894 HRANJEVAC-VISEGRAD M --.--.1946 PRACA-VISEGRAD M --.--.1972 VISEGRAD M 10.01.1969 STITAREVO - VISEGRAD M 17.04.1921 U. SKOPSKO F 13.03.1916 BABIN POTOK - VISEGRAD M --.--.1962 SENDICI - VISEGRAD M 23.07.1954 VISEGRAD M --.--.1924 ROHCI-VISEGRAD M 27.03.1968 MEDEDA - VISEGRAD M 29.09.1965 MEDEDA M --.--.1936 MEDEDA - VISEGRAD M 01.06.1952 MEDEDA - VISEGRAD M --.--.1947 DUBOVO - VISEGRAD M 03.01.1960 DUBOVO-VISEGRAD M 02.03.1977 DUBOVO-VISEGRAD M 03.11.1970 VISEGRAD M 31.12.1929 VISEGRAD M 22.09.1972 VISEGRAD M 16.03.1937 DUBOVO - VISEGRAD M 11.10.1956 VISEGRAD M 04.04.1958 DOBRUN - VISEGRAD F 23.04.1938 HOLIJACI - VISEGRAD F 15.08.1936 DUSCE - VISEGRAD M 03.12.1959 LASCI-VISEGRAD

Father's name ABID EDHEM RASIM ABID ETHEM MEHO MEDO JAMAK AVDO ZAHID RASIM MEHMED FERIC HASIB KURSPAHIC MEHMED IBRO ALISPAHIC MUJO NEZIR ALIJA OSMAN SAIT IBRO MARIC MEDO ABID HASIM ADEM HASIM IBRO OSMAN OSMAN NEZIR SABRIJA MUSAN SALIH SABRIJA ALIJA MUSTAFA AVDO MEDO TUROHAN SULJO JAMAK SABAN

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F M F F M M M M M M M F F M F M F F M M M M M M M M M M M M F

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 583 584 585 586 587 588 589 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 620 621 M M Date and place of birth --.--.1925 FOCA --.01.1977 FOCA- VISEGRAD --.--.1954 DUBOVIK-VISEGRAD --.--.1954 VISEGRAD --.07.1955 VISEGRAD --.02.1974 FOCA- VISEGRAD 23.08.1962 KAOSTICE - VISEGRAD --.--.1953 ZLIJEB - VISEGRAD --.--.1924 ZLIJEB - VISEGRAD 30.01.1975 10.07.1923 MEDUSELJE - VISEGRAD --.--.1952 CENGICI - VISEGRAD --.--.1914 DOBRUN-VISEGRAD 19.04.1992 GORAZDE --.--.1917 BIKAVAC - VISEGRAD 05.11.1964 VISEGRAD --.--.1934 PRESJEKA - VISEGRAD --.--.1933 GOSTILJA 15.02.1932 VELIKA GOSTILJA - VISEGRAD 17.07.1960 PRESEKA-VISEGRAD 24.12.1964 PRESJEKA 09.07.1944 02.01.1967 PRESJEKA - VISEGRAD 00.00.1954 --.--.1975 LUKA - SREBRENICA --.--.1953 LUKE - SREBRENICA --.--.1956 LUKE - SREBRENICA 10.10.1943 VISEGRAD 17.08.1963 VISEGRAD 05.01.1935 VISEGRAD --.--.1984 VISEGRAD --.--.1945 VISOKO 00.00.1926 16.10.1962 BRCKO --.--.1923 BIJELJINA 17.05.1933 13.06.1956 --.--.1938 DRINSKO - VISEGRAD 14.06.1967 DRINDKO - VISEGRAD Date and place of disappearance 26.06.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD 17.05.1992 KAOSTICE 15.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD 18.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VUCINE --.08.1992 BIKAVAC --.07.1992 BIKAVAC --.07.1992 BIKAVAC 16.06.1992 BIKAVAC 11.06.1992 KLASNIK 11.06.1992 KLASNIK --.06.1992 PAOCICI 06.06.1992 PRELOVO 24.06.1992 VISEGRAD 00.05.1992 VISEGRAD 22.05.1992 VUCINE 17.05.1992 VISEGRAD 05.08.1995 KLASNIK 05.08.1995 PRELOVO 17.05.1992 VISEGRAD 12.06.1992 VISEGRAD 26.05.1992 BOSANSKA JAGODINA 12.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 26.06.1992 VISEGRAD 25.06.1992 VISEGRAD 26.05.1992 DRAGOMILA --.05.1992 VISEGRAD 19.05.1992 VISEGRAD 19.05.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 19.05.1992 VISEGRAD

ICRC Number BAZ-106112-01 BAZ-106112-03 BAZ-109858-01 BAZ-106112-04 BAZ-106112-02 BAZ-106112-05 BAZ-104332-01 BAS-001367-03 BAS-001367-01 BAS-001367-02 BAZ-102015-01 BAZ-100182-01 BAZ-107197-01 BAS-002456-01 BAZ-107197-02 BAZ-105630-03 BAZ-103199-02 BAZ-103199-03 BAZ-100712-01 BAZ-106126-01 BAS-003390-01 BAZ-108784-01 BAZ-102572-01 BAZ-105787-01 BAZ-107716-01 BAZ-905258-04 BAZ-103653-01 BAZ-106342-01 BAZ-108082-01 BAZ-108850-01 BAZ-110853-01 BAZ-105648-01 BAZ-109135-01 BAZ-103411-01 BAZ-108426-02 BAZ-104334-03 BAZ-104334-01 BAZ-103411-02 BAZ-104334-02

Name of the sought person SMAJLOVIC HAJRIJA SMAJLOVIC KEMAL SMAJLOVIC MEVLA SMAJLOVIC NESIBA SMAJLOVIC SAFET SMAJLOVIC SENAD SOFOVIC HASO SOFTIC DERVIS SOFTIC MEHO SOFTIC SAMIR SOLAK MUJO SPAHIC ZULFO SUBASIC AISA SUBASIC IRMA SUBASIC PASAN SUBASIC SABAHETA SUCESKA HASIB SUCESKA MEVA SUCESKA MUSA SUCESKA SALKO SUCESKA SENAD SUCESKA SMAJO SUCESKA SUAD SUCESKA UZEIR SULEJMANOVIC AZMIR SULEJMANOVIC HAZIM SULEJMANOVIC IBRAHIM SUSKO AVDO SUSKO SEJAD SUSKO SMAIL SUTROVIC MUAMER TABAKOVIC ALIJA TABAKOVIC BIDO TABAKOVIC ESAD TABAKOVIC FATIMA TABAKOVIC FEHIM TABAKOVIC FERID TABAKOVIC HASIB TABAKOVIC IZET

Father's name HALIL HADZIMUSIC SAFET ARIF NESIB GLUSEVIC JUSUF SAFET ARIF MEHO MEHMED DERVIS SULJO JAKUF OMER HAJDAREVIC EMIR HALIL HASAN TUFEKCIC HASAN SALKO CAKIC CAKIC HALIL AMIR ESAD GALIB AVDULAH RAMIZ HAZIM NURKO NAZIF ABID FIKRET ABID MUSTAFA RASIM MEHMED TABAKOVIC HASIB HADZIBEGANOVIC ABID FEHIM ZAHIR FEHIM

Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Ethnicity* Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim

91

92

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex F M M M F M M M M F F M F F M F F M F F M M M F M M M M F F M F

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

No. 622 623 624 625 626 627 628 629 630 631 632 633 634 635 636 637 638 639 640 641 642 643 644 645 646 647 648 649 650 651 652 653 654 655 656 657 ALIJA HAMED CAMIL SEMSO TESKEREDIC MEHO SULEJMEN MUSTAFA MUJO SALKO RASIM MEHO TABAKOVIC ABDULAH LATIF

ICRC Number BAZ-109372-01 BAZ-108426-01 BAS-003395-01 BAZ-106196-01 BAZ-106196-03 BAS-001656-01 BAZ-109364-01 BAZ-108216-02 BAZ-108216-01 BAZ-103494-01 BAZ-103494-03 BAZ-103494-02 BAS-003262-03 BAS-003262-01 BAS-003262-02 BAZ-105630-02 BAZ-105630-01 BAZ-110132-01 BAZ-110132-02 BAZ-109138-01 BAZ-110875-01 BAZ-102711-01 BAZ-108849-02 BAZ-109814-01 BAZ-109814-02 BAZ-108831-01 BAZ-106196-02 BAZ-107090-01 BAZ-108849-03 BAZ-108849-01 BAZ-108437-01 BAZ-108919-01 BAZ-102711-03 BAZ-102711-02 BAZ-108462-01 BAS-002585-01

Name of the sought person TABAKOVIC RABIJA TABAKOVIC SEVAL TANKOVIC TEUFIK TESKEREDZIC AHMET TESKEREDZIC ZEJNEBA TOMIC STOJA TOPALIC HAJRUDIN TOPALIC RAMIZ TOPALIC RASIM TOSKIC MEVZET TOSKIC SAMIR TOSKIC ZUMRA TUFEKCIC DZEHVA TUFEKCIC EKSAD TUFEKCIC ELMA TUFEKCIC HASA TUFEKCIC RAMIZ TURJACANIN AIDA TURJACANIN DULKA TURKIC FADILA TUROHAN RASIM TURUDIC VASVIJA TVRTKOVIC ABIDA TVRTKOVIC HAMED TVRTKOVIC HUSEIN TVRTKOVIC MUHAREM TVRTKOVIC RABIJA TVRTKOVIC SAFET TVRTKOVIC SELIM TVRTKOVIC SULEJMEN USTAMUJIC DZEVAD USTAMUJIC MEHO USTAMUJIC MUAMERA USTAMUJIC RAZIJA USTAMUJIC SALEM UZEIRBEGOVIC SAFA

Date and place of birth 12.06.1974 DRINSKO-VISEGRAD 15.10.1917 VISEGRAD 06.11.1937 RAKITNICA - ROGATICA --.--.1906 ROGATICA 07.09.1946 VISEGRAD 04.08.1936 13.09.1975 OMERAGICI-VISEGRAD --.--.1928 OMERAGICI-VISEGRAD 02.03.1963 --.--.1932 VISEGRAD --.--.1964 VISEGRAD 29.07.1938 TUZLA 07.08.1964 VISEGRAD 24.08.1990 FOCA 14.01.1987 VISEGRAD 18.03.1917 VISEGRAD 20.06.1950 DUSCE - VISEGRAD --.--.1983 BIKAVAC - VISEGRAD --.--.1941 BISEVICI - RUDO 20.01.1969 --.12.1952 DRINSKO - VISEGRAD --.--.1940 DRINSKO - VISEGRAD --.--.1953 SEGANJE-VISEGRAD 08.08.1938 KABERNIK - VISEGRAD 06.02.1966 VISEGRAD --.--.1933 CRNCA-VISEGRAD --.--.1902 ROGATICA 00.00.1951 --.--.1975 VISEGRAD --.--.1951 VISEGRAD 22.07.1951 SARAJEVO 16.05.1922 VISEGRAD 09.04.1974 VISEGRAD --.--.1944 VISEGRAD - DRINSKO 28.03.1954 NEZUCI - VISEGRAD 16.11.1929 VISEGRAD Father's name MEDO HASAN ISMET SEMSO AHMET TESKEREDZIC VOJIN MUTAPCIC MEHMED MUSAN RAMIZ MALIC MEVZET AHMET HADZIC JAKUF TURJACANIN ESAD ESAD OSMO KUKA HASAN JAKUF ABID ABAZ SACIR TURKIC MUSTAFA MEHO TABAKOVIC Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Date and place of disappearance 09.06.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 SASE 17.07.1992 VISEGRAD 17.07.1992 VISEGRAD 00.06.1992 VISEGRAD 24.05.1992 DRINSKO 13.07.1992 RODIC BRDO 15.06.1992 RODIC BRDO --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 19.06.1992 BAN POLJE 19.06.1992 BAN POLJE 19.06.1992 BAN POLJE --.07.1992 VISEGRAD --.07.1992 VISEGRAD 19.06.1992 VISEGRAD 19.06.1992 VISEGRAD 00.11.1992 VISEGRAD --.06.1992 VISEGRAD 20.06.1992 BIKAVAC --.05.1992 VISEGRAD 12.06.1992 KOCARIM 12.06.1992 KOCARIM 09.08.1992 BARIMO 17.07.1992 VISEGRAD 06.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD --.08.1992 VISEGRAD --.05.1992 VISEGRAD 20.06.1992 OSOJNICA 20.06.1992 OSOJNICA 08.06.1992 CRNCA 20.06.1992 VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Unknown Muslim Other Other Muslim Muslim Other Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Sex M M M M M

M M M F M F M M M M F M F F M F M M M M F M

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

No. 658 659 660 661 662 663 664 665 666 667 668 669 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679 680 681 682 683 684 685 686 687 688 689 690 691 692 693 M M F

ICRC Number BAZ-108425-02 BAS-003318-01 BAZ-106825-01 BAZ-101700-02 BAZ-101700-01 BAZ-104130-01 BAZ-108592-02 BAZ-108592-01 BAZ-109368-01 BAZ-104598-02 BAZ-107125-01 BAZ-105917-02 BAZ-105917-01 BAZ-107300-02 BAZ-107300-03 BAZ-107300-01 BAZ-305167-01 BAZ-107111-01 BAZ-109999-01 BAZ-109999-04 BAZ-109999-03 BAZ-109999-02 BAZ-102359-01 BAS-003329-01 BAZ-110273-01 BAZ-104605-01 BAZ-101932-01 BAZ-107535-06 BAZ-100362-04 BAZ-106442-01 BAZ-104488-01 BAZ-100042-03 BAZ-106442-02 BAZ-103627-02 BAZ-103627-01 BAZ-107535-05

Name of the sought person UZICANIN HASIB UZICANIN KASIM VALJEVCIC SAFET VARNICA HASIB VARNICA MUJO VATRES ADIL VELAGIC SABAHUDIN VELAGIC SULJO VELATOVAC MIRSAD VELETOVAC BEGO VELJAN ISMET VIDRAK DERVISA VIDRAK IBRAHIM VILA JASMINA VILA MUSTAFA VILA NERMIN VILA SULJO VILA UZEIR VILIC MINA VILIC NIHAD VILIC NIHADA VILIC ZIHMETA ZDERO SUVAD ZDRALOVIC VALIDA ZEJNILOVIC SAFET ZUBAN ESAD ZUBAN HAJRUDIN ZUKIC ALEN ZUKIC BEHIJA ZUKIC DZEMAIL ZUKIC DZEMAL ZUKIC FADIL ZUKIC FARUK ZUKIC MUHAMED ZUKIC MUHAREM ZUKIC SEHIJA

Date and place of birth --.--.1952 KABERNIK - VISEGRAD --.--.1947 KABERNIK - VISEGRAD 29.09.1946 VITI GRAB - RUDO 06.07.1922 06.02.1950 MALA GOSTILJA - VISEGRAD --.--.1931 ZEPA 15.11.1967 15.05.1939 --.10.1959 VELETOVO-VISEGRAD --.--.1928 VELETOVO - VISEGRAD 12.11.1952 VISEGRAD --.--.1930 PRELOVO-VISEGRAD --.--.1930 BREZJE - VISEGRAD 24.02.1971 MUSICI-VISEGRAD 08.05.1934 MUSICI-VISEGRAD 24.10.1963 MUSICI - VISEGRAD 22.11.1957 MUSICI - VISEGRAD --.--.1937 MUSICI - VISEGRAD --.--.1956 VISEGRAD --.--.1985 VISEGRAD --.--.1981 VISEGRAD --.--.1984 VISEGRAD 10.03.1963 VISEGRAD 02.12.1968 BUGOJNO 26.02.1946 LOZNICA - BIJELO POLJE --.--.1956 MUSICI - VISEGRAD 07.03.1963 MUSICI - VISEGRAD --.--.1990 VISEGRAD 18.03.1928 ISLAMOVAC - BRCKO --.--.1948 D. DUBOVIK- VISEGRAD 10.05.1955 20.05.1956 --.--.1974 15.08.1953 DUBOVIK - VISEGRAD 11.10.1955 --.--.1961 VISEGRAD Father's name SALIH SALIH VEJSIL BEGO HASIB MEDO SULJO MUJO ALIJA AHMO DELIJA OMER KAHRIMAN RUSTEM MUSTAFA SULJO MUSTAFA UZEIR SULJO IBRAHIM HAMDIJA HAMDIJA HAMDIJA IBRAHIM SEAD SABAN HIMZO SABAN DZEMO FAZLOVIC NUKO MEHMED SALKO ZUKIC HASAN DZEMAIL MEHMED MEHMED MEDO Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD

Date and place of disappearance 30.05.1992 VISEGRAD --.07.1992 KABERNIK --.05.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD --.06.1992 MUSICI 10.06.1992 VISEGRAD 16.05.1992 SLAP 25.05.1992 VISEGRAD --.06.1992 VELETOVO 25.05.1992 VISEGRAD --.07.1992 BIKAVAC --.07.1992 BIKAVAC --.07.1992 VUCINE --.05.1992 MUSICI --.05.1992 MUSICI 31.05.1992 MUSICI 30.05.1992 MUSICI 28.06.1992 VISEGRAD 28.06.1992 VISEGRAD 28.06.1992 VISEGRAD 28.06.1992 VISEGRAD 28.05.1992 VISEGRAD 12.12.1992 VISEGRAD 02.05.1992 VISEGRAD 25.05.1992 MUSICI 25.05.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD 14.07.1992 VISEGRAD 15.04.1992 DUSCE 00.05.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD 15.04.1992 DUSCE 26.05.1992 VISEGRAD 14.06.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD

Ethnicity* Muslim Unknown Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Unknown Unknown Unknown Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Other Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim

93

94

Izvod iz Spiska nestalih lica u Bosni Hercegovini koji je sainio MKCK 2005. godine : Nestali u optini Viegrad
Father's name ZUKIC HASAN ZUKIC RAMO DZEMO HADZAN HADZAN EMIN HAJDAR HALIL ENIZ MUJO MUNIB ADEM Date and place of disappearance 29.05.1992 VISEGRAD 15.06.1992 VISEGRAD 17.06.1992 VISEGRAD 10.07.1992 TURJAK 10.07.1992 TURJAK --.06.1992 BIKAVAC 29.05.1992 VISEGRAD 13.06.1992 DUSCE 29.05.1992 VISEGRAD 27.02.1993 PRELOVO 25.05.1992 VISEGRAD 19.05.1992 MEDEDA Opstina VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD VISEGRAD Ethnicity* Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Unknown Muslim Other Muslim Muslim

No. ICRC Number Name of the sought person Sex Date and place of birth 694 BAZ-100042-02 ZUKIC SEVAL M 16.09.1963 VISEGRAD 695 BAZ-100042-01 ZUKIC SMAIL 11.04.1949 696 BAZ-107535-07 ZUKIC VILDANA F --.--.1986 VISEGRAD 697 BAZ-107216-02 ZUKO MIRSAD M 02.01.1967 VISEGRAD 698 BAZ-107216-01 ZUKO RAMIZ M 01.03.1971 TURJAK - VISEGRAD 699 BAS-003397-01 ZUKO RASID M 15.05.1920 STRGACINA 700 BAZ-107106-01 ZULCIC ENIZ 00.00.1938 701 BAS-002287-01 ZULCIC MUSTAFA M 01.05.1928 VISEGRAD 702 BAZ-107106-02 ZULCIC SABAHUDIN M 08.09.1969 REPUSEVICI-VISEGRAD 703 BAS-001093-01 ZULICIC ZVJEZDAN M 28.12.1969 SARAJEVO 704 BAZ-105708-01 ZULOVIC BAKIR M 30.04.1963 RODIC BRDO- VISEGRAD 705 BAZ-109859-01 ZUNIC NEZIR M 03.01.1955 MEDEDA-VISEGRAD * Ethnicity as self-reported in the 1991 Population Census for Bosnia and Herzegovina.

Legenda: No. - Br. ICRC Number - MKCK br. Sex- pol

Name of the sought person - Ime traenog lica

Date and place of birth - Datum i mjesto roenja Ethnicity - nacionalnost

Fathers name- Ime oca

Date and place of disappearance - Datum i mjesto nestanka

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

*nacionalnost na osnovu izjanjenja u Popisu stanovnitva Bosne i Hercegovine iz 1991. godine.

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

95

DODATAK B

Nacionalni sastav u odabranim naseljima u Viegradu 1991. i 1998. godine

96

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Predratni nacionalni sastav u naseljima u optini Viegrad, na osnovu Popisa stanovnitva iz 1991. godine

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

97

Predratni nacionalni sastav u naseljima u optini Viegrad, na osnovu Popisa stanovnitva iz 1991. godine
Settlement Ser bs Muslims Cr oats Other s Total % Ser bs % Muslims % Cr oats % Other s Major ity

HRANJEVAC JABLANICA JARCI JELA^I]I JELA[CI JELI]I JEZERNICE KABERNIK KAMENICA KAPETANOVI]I KLA[NIK KLISURA KO^ARIM KOPITO KORITNIK KOSOVO POLJE KRAGUJEVAC KUKA KUPUSOVI]I KURTALI]I KUSTUR POLJE LASCI LOZNICA MACUTE MAD@AREVICI MALA GOSTILJA MANGALIN HAN MASALI ME\E\A ME\USELJE MENZILOVICI MEREMI[LJE Settlement

57 28 13 131 31 90 27 48 1 2 26 62 14 84 47 48 2 343 188 45 134 1 2 2

80 120 65 60 70 71 29

2 2

46 34 5 1 80 2 19 13 94 19 383 38 58 68 2

2 1

57 28 13 131 31 90 27 393 191 47 134 27 62 14 164 167 48 65 64 72 71 29 46 34 13 101 20 80 387 57 59 68 Total

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 12.2 0.5 4.3 96.3 100.0 100.0 51.2 28.1 100.0 3.1 87.3 98.4 95.7 100.0 3.7 0.5 1.0

48.8 71.9 100.0 93.8 97.2 100.0 100.0

3.1 2.8

100.0 100.0 5.0 5.0 100.0 0.5 33.3 100.0 93.1 95.0 99.0 66.7 98.3 100.0 2.0

0.5 1.7

Muslim Serb Muslim Muslim Serb Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Serb Serb Serb mixed Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Serb Serb Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Major ity

Ser bs Muslims Cr oats Other s

% Ser bs % Muslims % Cr oats % Other s

MILO[EVI]I MIRLOVI]I MU[I]I NEBOGOVINE NEZUCI OBRAVNJE OD@AK OKOLI[TA OKRUGLA OMEROVI]I OPLAVE ORAHOVCI PALE@ PAO^I]I PIJAVICE (UZAMNICE) PODGORJE POLJANICE POLJE POVJESTA^A POZDER^I]I PRELOVO PRESJEKA PRETI[A PRISOJE RAONI]I REPU[EVI]I RESNIK ZAGRADE RODI] BRDO ROHCI RUJI[TA RUTENOVI]I

21 22 3 12 38

26 3 118 260 12 22 89 152 113 123 47 1

1 12 2

1 2 1

17

44 52 47 33 5 126 84 4 15 64 5 49 13 29

50

1 2

58 78 22 93 41 5 50 58 32 116 53 18 38

1 5

3 2

26 25 130 22 263 15 34 127 153 115 17 124 47 44 103 47 35 58 83 149 182 45 20 64 50 65 32 49 132 53 49 38

84.0 100.0 20.0 35.3 29.9

100.0 12.0 90.8 98.9 80.0 64.7 70.1 99.3 98.3 99.2 100.0 0.4

4.0 9.2 0.8

0.7 1.7 0.8

100.0

100.0 50.5 100.0 94.3 6.0 84.6 46.2 8.9 75.0 100.0 7.7 100.0 9.8 59.2

48.5

1.0 5.7

100.0 94.0 14.8 51.1 91.1 25.0 100.0 89.2 100.0 87.9 100.0 36.7 100.0

0.7 2.7

3.1

2.3 4.1

Muslim Serb Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Serb mixed Serb Serb Muslim Muslim Serb mixed Muslim Serb Serb Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Serb Muslim

98

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Predratni nacionalni sastav u naseljima u optini Viegrad, na osnovu Popisa stanovnitva iz 1991. godine
Settlement Ser bs Muslims Cr oats Other s Total % Ser bs % Muslims % Cr oats % Other s Major ity

RZAV SASE SENDI]I SMRIJE^JE STANI[EVAC STOLAC STRA@BENICE [EGANJE [IP [UMICE TR[EVINE TUPE[I TURJAK TUSTA ME\ TVRTKOVI]I UBAVA UNI[TA VELETOVO VELIKA GOSTILJA VELJE POLJE VELJI LUG VI[EGRAD VI[EGRADSKA BANJA VLAHOVI]I VODENICE VU^INE ZAGORAC ZAKRSNICA ZANO@JE ZEMLJICE ZLATNIK @AGRE Settlement

101 54

40 17 44

1 1 1

36 17 26 116 6 83

182 31 25 35 29 34 44

10

94 8 76 30 47 164 2619 14 8 35 118

44 121 142 3463 5 140 21 30 19 61 11 26 60

1 4 1 4 797 1 3 3

23

45

102 99 17 45 36 17 26 308 37 25 83 35 29 34 44 95 56 76 152 47 310 6902 19 149 59 151 19 61 11 46 26 60 Total

99.0 54.5

40.4 100.0 97.8

4.0

1.0 1.0 2.2

100.0 100.0 100.0 37.7 16.2 100.0

59.1 83.8 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

3.2

98.9 14.3 100.0 19.7 100.0 52.9 37.9 73.7 5.4 59.3 78.1

78.6 79.6 45.8 50.2 26.3 94.0 35.6 19.9 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

1.1 7.1 0.7 1.3 11.5 0.7 5.1 2.0

0.3

97.8

2.2

Serb mixed Muslim Muslim Serb Serb Serb Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Serb Muslim Serb mixed mixed Serb Muslim Serb Serb Muslim Muslim Muslim Serb Muslim Muslim Major ity

Ser bs Muslims Cr oats Other s

% Ser bs % Muslims % Cr oats % Other s

@LIJEB TOTAL

37 6740

142 13469 32 958

179 21199

20.7 31.8

79.3 63.5 0.2 4.5

Muslim Muslim

Source: Stanovni{tvo Bosne i Hercegovine - narodnosni sastav po naseljima, CROSTAT, Zagreb, Travanj 1995.

Legenda: Settlement- Naselje Others- Ostali Total - Ukupno mixed= mjeovita source= izvor

Serbs - Srbi Majority - Veina

Muslims- Muslimani

Croats - Hrvati

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

99

Posljeratni nacionalni nacionalni sastav u naseljima u optini Viegrad, na osnovu Birakog spiska iz 1998. godine (stanovnitvo od 18 i vie godina starosti)

Settlement

Ser bs

Muslims

Cr oats

Other s

Total

% Ser bs

% Muslims % Cr oats

% Other s

Major ity

TOTAL - of which in: BAN POLJE DOBRUNSKA RIJEKA DONJA JAGODINA DONJI DOBRUN DU[^E HALUGE KORITNIK NEZUCI OKOLI[TA POZDER^I]I PRELOVO SASE [EGANJE VI[EGRAD VU^INE ALL ABOVE-LISTED

8854

60

318

9235

95.9

0.0

0.6

3.4

Ser b

135 99 81 185 360 60 85 561 623 56 195 53 58 4824 90 7465

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 3

0 0 0 0 1 0 0 7 2 0 0 3 0 38 0 51

3 3 0 8 9 0 0 44 10 0 4 3 0 210 0 294

138 102 81 193 370 60 85 612 635 56 199 59 58 5075 90 7813

97.8 97.1 100.0 95.9 97.3 100.0 100.0 91.7 98.1 100.0 98.0 89.8 100.0 95.1 100.0 95.5

0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 0.0 0.0

0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 0.0 0.0 1.1 0.3 0.0 0.0 5.1 0.0 0.7 0.0 0.7

2.2 2.9 0.0 4.1 2.4 0.0 0.0 7.2 1.6 0.0 2.0 5.1 0.0 4.1 0.0 3.8

Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Serb Ser b

Note. To ensure the reliability of the sample, only settlements with 50 or more registered voters are shown. Nevertheless, voters from these settlements constitute about 85% of all registered in Vi{egrad in 1998.

Legenda: of which in od ega u Settlement- Naselje Serbs - Srbi Muslims- Muslimani Total - Ukupno Majority - Veina SVI GORENAVEDENI

Croats - Hrvati

Others - Ostali

Napomena: Kako bi se obezbjedila pouzdanost uzorka, prikazana su samo naselja sa 50 i vie registrovanih biraa. Uprkos tome, birai iz tih naselja sainjavaju oko 85% svih registrovanih biraa 1998. godine u Viegradu.

100

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

DODATAK C Obim promjena nacionalnog sastava stanovnitva utvren pomou testa saglasnosti hi-kvadrat: Metodologija Metodologija koja je u ovom izvjetaju koritena u cilju utvrivanja obima promjena nacionalnog sastava stanovnitva u odabranim optinama u BiH u statistici je poznata kao test saglasnosti 2 (hi-kvadrat). Taj test je opteprihvaena neparametrijska statistika metoda kojom se utvruje koliko je vjerovatno da su uoene frekvencije mogle biti odabrane kao uzorak stanovnitva s datim oekivanim vrijednostima. U naem sluaju, pretpostavka da su distribucije nacionalnosti 1997. godine (uoene frekvencije) ostale iste kakve su bile 1991. godine (oekivane frekvencije) provjerena je pomou sljedee 2statistike, koja se izraunava na sljedei nain:
2 =

(Srbi97 Srbi91 )2
Srbi 91

(Muslimani97

(Hrvati97 Hrvati91 ) (Ostali97 Ostali91 ) Muslimani 91 ) + + Muslimani 91 Hrvati91 Ostali 91


2 2

. Oznake Srbi97, Muslimani97, Hrvati97 i Ostali97 ovdje se odnose na uoene brojeve biraa iz odgovarajuih nacionalnih grupa u datoj optini koji su pronaeni u birakom spisku iz 1997. godine, dok se oznake Srbi91, Muslimani91, Hrvati91 i Ostali91 odnose na oekivane brojeve biraa iz date optine. Ti oekivani brojevi biraa iz navedenih nacionalnih grupa izraunati su na osnovu pretpostavke da e se distribucija ukupnog broja biraa meu nacionalnim grupama podudarati s distribucijom nacionalnosti iz 1991. godine. Treba imati na umu da je biraki spisak samo uzorak posljeratnog stanovnitva i da je, stoga, za poreenje predratnih i poslijeratnih struktura potrebna detaljnija statistika procjena od procjene zasnovane samo na poreenju procenata. To je obrazloeno nie u tekstu. I sama vrijednost 2-statistike izraunata na taj nain moe se tumaiti kao proporcionalni stepen promjena nacionalnog sastava stanovnitva: to vea vrijednost 2, to su dramatinije promjene nacionalnog sastava stanovnitva koje su uoene. Ako se pretpostavi da se uoeni brojevi biraa (koji ine uzorak posljeratnog stanovnitva) podudaraju s uobiajenom distribucijom, ta statistika odraava 2 distribuciju uz stepen odstupanja od k 1 = 3, gdje k = 4 oznaava broj klasa tj. nacionalnih grupa. Ovaj obrazac se moe koristiti u svrhu provjere, odnosno utvrivanja da li dobijene vrijednosti pokazuju da se struktura stanovnitva zaista (znatno) promijenila ili je takav rezultat dobijen sasvim sluajno. Male vrijednosti 2 ne ukazuju na znatne razlike u nacionalnoj strukturi, dok

Promjene nacionalnog sastava stanovnitva u optini Viegrad izmeu 1991. i 1997.

101

velike vrijednosti 2 znae da, uz visok stepen vjerovatnoe, uoene promjene odraavaju stvarni obrazac promjena. Opte uzev, vjerovatnoa da neka nasumino odabrana varijabla zasnovana na 2 distribuciji dobije vrijednost veu od statistike vrijednosti dobijene iz uzorka (takozvani stepen vjerovatnoe) ukazuje na vjerovatnou odbacivanja, grekom, pretpostavke da nije dolo ni do kakvih promjena distribucije nacionalnosti. Ta vjerovatnoa greke je, prema tome, opadajua funkcija 2-statistike. Stoga, to je vrijednost 2 izraunata na osnovu uzorka vea, to je manja vjerovatnoa pogrene inferencije tj. odbacivanja pretpostavke da nije dolo ni do kakvih primjena u korist prepostavke da je dolo do znatnih promjena, u sluaju kada nije dolo ni do kakvih stvarnih promjena nacionalne strukture i kada je data vrijednost dobijena sasvim sluajno. Izvor: Frederick J. Gravetter, Larry B. Wallnau (2000), Statistics for the Behavioral Sciences /Statistika za bihevioristike nauke/, Wadsworth, Belmont (CA), USA, str. 582-594.

102

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

DEMOGRAFSKE POSLEDICE SUKOBA U OPTINI VLASENICA, MAJSEPTEMBAR 1992.

E. Tabeau and M. Zoltkowski

Izvetaj o vetaenju u predmetu NIKOLI (IT-94-2-PT).

104

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

105

MEUNARODNI KRIVINI TRIBUNAL ZA BIVU JUGOSLAVIJU _____________________________________________________________________ IZJAVA VJETAKA EWE TABEAU DATA U SKLADU S PRAVILOM 94 BIS PRAVILNIKA O POSTUPKU I DOKAZIMA MKSJ-a _____________________________________________________________________

1.

Okvir, ciljevi i struktura izjave

Ja sam demograf na radu u Demografskoj sekciji (Demographic Unit DU) pri Tuilatvu Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju (MKSJ). Saetak mojih profesionalnih kvalifikacija i iskustva u oblasti demografije dat je u Dodatku A ove izjave. Moja glavna oblast rada pri Uredu tuitelja je izuavanje demografskih posljedica sukoba devedesetih godina u bivoj Jugoslaviji, a posebno u Bosni i Hercegovini. Glavne teme koje se izuavaju u DU su sukobima uzrokovane promjene veliine i etnikog sastava stanovnitva, pomjeranja stanovnitva i izbjeglice, mortalitet uzrokovan sukobom i nestale osobe. Pouzdani izvori podataka na individualnom nivou, kao to su npr. popis stanovnika, druge velike ankete ili detaljni spiskovi ubijenih ili nestalih osoba, kao i iroko priznate standardne statistike metode, ine osnovu demografskih izuavanja koja se vre u Demografskoj sekciji. Na cilj je da pruimo pouzdanu statistiku koja e omoguiti ocjenu tipa i opsega demografskih posljedica sukoba. Studiju o kojoj je rije u ovoj izjavi pripremila sam ja, uz pomo Marcina ltkowskog saradnika istraivaa u Demografskoj sekciji. Osnovni cilj te studije je da se utvrde demografske brojke za promjene etnikog sastava u optini Vlasenica u srednje-istonom dijelu Bosne i Hercegovine tokom perioda 19911997., kao i za raseljene osobe i izbjeglice (priruna mapa Vlasenice data je na kraju ovog odjeljka). Drugo, razmatramo i osnovne demografske profile osoba koje su nestale u optini Vlasenica tokom sukoba od maja do septembra 1992. Izuavanje nestalih osoba tei da utvrdi apsolutan broj i etniki sastav onih koji su nestali izmeu maja i septembra 1992. i da utvrdi da li je bilo nekih konkretnih perioda kada su ljudi nestajali. U naem izvjetaju analiziramo tri izvora podataka: popis stanovnitva iz 1991., koji je izvren u Bosni i Hercegovini kao dio popisa iz 1991. u bivoj Jugoslaviji, biraki spiskovi koje je sainila Organizacija za sigurnost i suradnju u Evropi (OSCE) za izbore 1997. i 1998. godine, te spisak nestalih osoba koji je utvrdio Meunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK). Uporedili smo spiskove osoba koje su obuhvaene birakim spiskovima i spisak nestalih osoba MKCK-a s imenima i podacima za osobe obuhvaene popisom iz 1991. Potraga za jednom istom osobom u dva ili vie razliitih izvora naziva se povezivanje individualnih podataka i takva potraga poveava koliinu informacija o osobama. To povezivanje nam je omoguilo da zajedno analiziramo podatke koji su dolazili iz vie izvora. Na primjer, poto smo okonali proces provjere podudarnosti birakih spiskova sa popisom iz 1991., analizirali smo njihov broj iz 1997. po etnikoj pripadnosti koja je

106

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

prijavljena u popisu 1991. i grupisali smo birae po mjestu stanovanja 1991. godine. Glavna analiza biraa izvrena je njihovim grupisanjem po etnikoj pripadnosti, mjestu stanovanja 1991. i mjestu registracije za glasanje 1997. Poreenje podataka o te dvije lokacije pruilo nam je uvid u promjene u odnosu na predratno mjesto boravka biraa i u broj raseljenih osoba i izbjeglica iz optine Vlasenica. Analiza je izvrena po etnikoj pripadnosti registrovanoj u popisu iz 1991. godine. Povezivanje nestalih osoba sa spiska MKCK-a sa popisom iz 1991. omoguilo nam je da analiziramo nestale pojedince po etnikoj pripadnosti na temelju podataka iz popisa 1991. Podaci o izvorima i metodima analize detaljno se razmatraju u Dodatku B. U glavnom tekstu ove izjave (odjeljci 2 do 4), rije je jedino o glavnim rezultatima nae studije. Ovaj izvjetaj ine sljedei odjeljci: 1. 2. 3. Uvod: Okvir, ciljevi i struktura izjave Saetak nalaza Nalazi 3.1 Ukupno stanovnitvo i etniki sastav optine Vlasenica, 19711991. 3.2 Etniki sastav optine Vlasenica prije i poslije rata 3.3 Mjesto registracije za glasanje 1997. Muslimana koji su ivjeli u optini Vlasenica 1991. 3.4 Raseljene osobe iz optine Vlasenica 3.5 Emigracija iz optine Vlasenica, 1991-1997. 3.6 Nestale osobe u optini Vlasenica, majseptembar 1992. 3.7 Nestale osobe u optini Vlasenica, januar 1992decembar 1995. 3.8 Broj nestalih osoba u optini Vlasenica po entikoj pripadnosti i mjesecu nestanka, majseptembar 1992. 3.9 Broj nestalih osoba u optini Vlasenica po etnikoj pripadnosti i danu nestanka, majseptembar 1992. 3.10 Rasprostranjenost nestalih osoba u optini Vlasenica po mjestu nestanka, januar 1992decembar 1995. 3.11 Nestali Muslimani u optini Vlasenica i oko nje, majseptembar 1992. 3.12 Nestale osobe u optini Vlasenica i oko nje po mjesecu nestanka, maj septembar 1992. 4. Zakljuak Dodatak A. Saetak profesionalnih kvalifikacija autora Dodatak B. Izvori podataka i metodi koriteni u ovoj studiji Dodatak C. Etniki sastav mjesnih zajednica optine Vlasenica registrovan u Popisu stanovnitva iz 1991.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

107

Priruna mapa predratne optine Vlasenica i njene okoline

1991. godine optina Vlasenica1 bila je optina srednje veliine smjetena u centralnom dijelu istone Bosne i Hercegovine. inile su je 92 manje zajednice, tj. naselja. Njena povrina bila je 532 kvadratna kilometra, a stanovnitvo je brojalo 33.942 osobe. Gustina stanovnitva bila je 63,8 osoba po kvadratnom kilometru 1991. i Vlasenica je spadala u prosjene optine u Bosni i Hercegovini. Glavno mjesto u optini, Vlasenica, imala je 7.909 stanovnika. Daytonskim mirovnim sporazumom predratna optina Vlasenica podijeljena je u dvije nove optine: Vlasenica i Milii. Poslijeratna optina Vlasenica sastoji se od 35 naselja (ukljuujui i grad Vlasenicu) i otprilike je upola manja u odnosu na predratnu veliinu. Milie ini 56 naselja. Jedno (veoma malo) naselje, Zaklopaa, podijeljeno je izmeu Vlasenice i Milia. U ovom izvjetaju mi izuavamo predratnu optinu Vlasenica, kako je definisana popisom iz 1991. godine. 2. Saetak nalaza

Od 1971. do 1991., broj stanovnika optine Vlasenica poveao se od 26.623 na 33.942 stanovnika. Muslimani i Srbi bili su dvije glavne etnike grupe i inili su 97,5% stanovnika 1991. Do 1991. udio Muslimana u ukupnom stanovnitvu porastao je za 6,8%, a broj Srba je opao za 8,1%. Muslimani ine ogromnu veinu nestalih osoba (80%) iz optine Vlasenica. Veina (58,8%) nestalih osoba nestala je u periodu majseptembar 1992. Vie od 88% nestalih Muslimanki nestalo je u periodu majseptembar 1992. Broj osoba koje su prijavljene kao nestale u Vlasenici bio je najvii u junu i septembru 1992.
Ovaj odjeljak se zasniva na hrvatskom izdanju popisa stanovnitva iz 1991.: Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. Narodnosni sastav po naseljima. CROSTAT, Zagreb, travanj 1995.
1

108

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skoro svi birai Muslimani koji su ivjeli u optini Vlasenica 1991. godine postali su raseljene osobe (napustili su optinu, ali su ostali u zemlji) ili izbjeglice (napustili su zemlju) do 1997. godine. Broj Muslimana u dobi s pravom glasa (18 godina i stariji) u optini Vlasenica smanjio se sa 53,38% 1991. na 0,07% 1997. Nestanak stanovnika Muslimana u dobi s pravom glasa do 1997. godine poklapa se s opadanjem apsolutnog broja stanovnika Muslimana u optini Vlasenica izmeu 1991. i 1997. godine. Apsolutni broj stanovnika Muslimana starih 18 ili vie godina spao je sa 14.037 1991. godine na 7 registriranih biraa 1997. godine. Mali broj biraa Muslimana u optini Vlasenica 1997. godine meutim, nije uzrokovan apstiniranjem biraa od uea u izborima: Muslimani porijeklom iz optine Vlasenica glasali su u drugim optinama u Bosni i Hercegovini ili u inostranstvu. Na zakljuak o smanjenju muslimanskog stanovnitva u Vlasenici slae se sa statistikim podacima UNHCR-a o raseljenim osobama iz Vlasenice. Usto, ogromna veina izbjeglica (tj. ljudi koji su napustili zemlju) porijeklom iz optine Vlasenica su Muslimani. Apsolutni broj nestalih Muslimana iz optine Vlasenica je trei po veliini u poreenju s okolnim optinama. Udio nestalih Muslimana iz Vlasenice, u poreenju s drugim optinama u susjedstvu Vlasenice, drugi je po veliini u optini Vlasenica (97,30%). U periodu od maja do septembra 1992., tokom 3 od 5 mjeseci, broj nestalih osoba iz optine Vlasenica bio je najvii u poreenju s okolnim optinama.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

109

3.

Nalazi

3.1. Ukupno stanovnitvo i etniki sastav optine Vlasenica, 19711991. Od 1971. do 1991., stanovnitvo optine Vlasenica poraslo je od 26.623 do 33.942 stanovnika. Muslimani i Srbi bili su dvije najbrojnije etnike grupe i inili su 97,5% stanovnitva 1991. Do 1991. udio Muslimana u ukupnom stanovnitvu porastao je za 6,8%, a udio Srba se smanjio za 8,1% (tj. postotaka).

Kako je ilustrovano tabelom 1, ukupno stanovnitvo optine Vlasenica 1971. brojalo je 26.623 stanovnika. Ukupno stanovnitvo poraslo je 1991. godine na 33.942. Muslimani i Srbi bili su dvije najbrojnije etnike grupe. inili su 98,8% stanovnitva 1971. i 97,5% stanovnitva 1991. godine. Udio Muslimana u ukupnom stanovnitvu porastao je sa 12.881, ili 48,4% stanovnitva 1971. godine na 18.727 ili 55,2% stanovnitva u 1991. Srpsko stanovnitvo se povealo sa 13.431 1971. godine na 14.359 1991. godine, ali udio Srba u ukupnom stanovnitvu opao je sa 50,4% 1971. godine na 42,3% 1991. godine Tabela 1. Ukupno stanovnitvo i etniki sastav optine Vlasenica od 1971.

Godina

Ukupno

Hrvata

Muslimana

Srba

Ostalih

1991. 1981. 1971. 1991. 1981. 1971.


Izvor:

33.942 30.498 26.623 100 100 100

39 44 42 0,1 0,1 0,2

18.727 15.337 12.881 55,2 50,3 48,4

14.359 13.531 13.431 42,3 44,4 50,4

817 1.586 269 2,4 5,2 1,0

Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. Narodnosni sastav po naseljima. CROSTAT, Zagreb, travanj 1995.

110

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

3.2. Etniki sastav optine Vlasenica prije i poslije rata Udio Muslimana s pravom glasa (18 godina i stariji) u optini Vlasenica opao je sa 53,38% 1991. na 0,07% 1997. Dramatini pad udjela biraa Muslimana u optini Vlasenica povezan je s opadanjem apsolutnog broja stanovnika Muslimana od 18 godina i starijih sa 14.037 1991. godine na samo 7 registrovanih biraa 1997. godine.

Tabela 2 i slika 1 pokazuju da su 1991. nekih 44,2% stanovnika s pravom glasa u optini Vlasenica bili Srbi, a 53,38% Muslimani. Do 1997. Srbi su ostali u apsolutnoj veini sa 97,6% svih biraa, a glasai Muslimani su gotovo nestali (0,07%, tj. 7 osoba od 10.339). Poreenje apsolutnih brojki (1991. prema 1997.; tabela 2) pokazuje da se veliina uzorka smanjila sa 26.296 1991. godine na 10.339 1997. godine. Razlika iznosi 15.957. Promjena sa 26.296 na 10.339 moe se u velikoj mjeri objasniti nestankom muslimanskog stanovnitva u periodu od 19911997. Muslimansko stanovnitvo se smanjilo za 14.030 osoba. Da bi se ocijenile promjene etnikog sastava i veliine stanovnitva u optini Vlasenica izmeu 1991. i 1997., primijenjen je uzorak stanovnitva. Obratite panju na to da je uzorak od 26.296 iz 1991. potpun. On obuhvata sve osobe stare 12 godina ili starije, koje su registrovane u popisu stanovnitva iz 1991. godine. Uzorak ine osobe koje su imale pravo glasa 1997. (stare najmanje 18 godina 1997. godine, iste osobe imale su najmanje 12 godina 1991.). Uzorak iz 1997. godine je nepotpun. Samo oni birai koji su se registrovali za glasanje obuhvaene su uzorkom iz 1997. godine. Neregistrovani birai su iskljueni. Meutim veliina uzorka iz 1997. je velika (10.339) i procjene utemeljene na tom uzorku su pouzdane.2 Tabela 2. Etniki sastav u optini Vlasenica (RS): predratno i poslijeratno stanovnitvo (18 godina ili starije 1997. godine)
Apsolutne brojke Etnika pripadnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Postoci

Popis iz 1991. Biraki spisak iz 1997. Popis iz 1991. Biraki spisak iz 1997. 11624 14037 33 602 26296 10091 7 34 207 10339 44,20 53,38 0,13 2,29 100.00 97,60 0,07 0,33 2,00 100.00

2 Razlog za koritenje upravo ovog uzorka bio je dostupnost podataka o poslijeratnom stanovnitvu. Izuzev birakih spiskova iz 1997. ili kasnijih godina, ne postoje nikakvi drugi poslijeratni izvori koji bi se mogli koristiti za poreenje sa popisom stanovnitva iz 1991.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

111

Slika 1. Etniki sastav optine Vlasenica (RS): Predratno i poslijeratno stanovnitvo (staro 18 ili vie godina 1997.)

100 80 60 40 20 0 Serbs Muslims Croats Others 1991 1997

3.3. Mjesto registracije za glasanje 1997. Muslimana koji su ivjeli u optini Vlasenica 1991. Skoro svi birai Muslimani koji su 1991. ivjeli u optini Vlasenica postali su raseljene osobe (napustili su optinu, ali su ostali u zemlju) ili izbjeglice3 1997. Mali broj biraa Muslimana u optini Vlasenica 1997. nije uzrokovan uzdravanjem biraa od glasanja. Muslimani koji potiu iz optine Vlasenica glasali su u drugim optinama u Bosni i Hercegovini ili u inostranstvu.

Tabela 3 i slika 2 pokazuju mjesta registracije Muslimana biraa iz 1997. koji su u popisu iz 1991. bili popisani u optini Vlasenica. Tri mogue lokacije su date: sama optina Vlasenica, druge optine u Bosni i Hercegovini (raseljene osobe) i druge zemlje (izbjeglice). Od 6.832 biraa Muslimana koji su imali mjesto boravka u Vlasenici 1992. godine samo 0,07% (5 osoba) se registrovalo da glasa u optini Vlasenica 1997. godine, dok se 76,52% (5.228 osoba) registrovalo u drugim optinama u Bosni, a 23,41% (1.599) se registrovalo u inostranstvu. Samo sedam etnikih Muslimana registrovalo se da glasa u Vlasenici 1997. godine, 5 biraa Muslimana ranije je ivjelo u Vlasenici 1991. godine, a 2 biraa Muslimana bili su novi stanovnici. Svih pet etnikih Muslimana koji su poticali iz Vlasenice bili su osobe iz mijeanih muslimanskosrpskih ili muslimansko jugoslavenskih porodica. Bili su iz pet razliitih domainstava. Tabela 3 i slika 2 pokazuju da je malo uee biraa Muslimana 1997. godine povezano sa malom populacijom Muslimana biraa u optini Vlasenica 1997. (samo 7 osoba, vidi tabelu 2). Muslimanski glasai koji su poticali iz optine Vlasenica
3

Termin izbjeglice koristi se u ovom izvjetaju za graane optine Vlasenica koji su napustili svoje mjesto stanovanja iz 1991. tokom perioda 19911997. i preselili se u inostranstvo. Oni su se 1997. godine registrovali za izbore u drugim zemljama. Nije primijenjena nijedna druga formalna definicija.

112

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

registrovali su se da glasaju u drugim optinama Bosne i Hercegovine ili u drugim zemljama. Tabela 3 i slika 2 ukazuju na injenicu da su birai Muslimani doista nestali iz Vlasenice tokom perioda 19911997. Tabela 3. Mjesto registracije za glasanje 1997. za birae Muslimane obuhvaene Popisom stanovnitva iz 1991. u optini Vlasenica
Optina Vlasenica Broj Udio 5 0,07 Raseljene osobe Izbjeglice
5.228 1.599

Ukupno
6.832

76,52

23,41

100

Slika 2. Mjesto registracije za glasanje biraa Muslimana obuhvaenih Popisom stanovnitva iz 1991. u optini Vlasenica
Muslimani 100 80 60 40 20 0 This Mun. Other Mun. Out of country

3.4. Raseljene osobe iz optine Vlasenica Smanjenje broja Muslimana stanovnika Vlasenice koje je prikazano u odjeljku 3.3 u skladu je sa statistikim podacima UNHCR-a o raseljenim osobama iz optine Vlasenica.

Tabela 4 sadri brojke o raseljenim osobama iz Vlasenice koje je prikupio UNHCR 1998. godine. (Projekt registracije raseljenih osoba 1998.). Ukupan broj raseljenih osoba iz optine Vlasenica koje je registrirao UNHCR je 17.409. Ukupan broj raseljenih osoba je samo neznatno vei od razlike u veliini muslimanskog stanovnitva izmeu 1991. i 1997. (14.030, a razlika za sve etnike grupe je 15.957) o emu se govori u odjeljku 3.2 ovog izvjetaja (vidi i tabelu 2). Iako brojke UNHCR-a nisu neposredno uporedive s naim statistikama iz tabele 24, slinost meu njima je upadljiva. Napominjemo da iz spiska prihvatnih optina (tj. gdje su raseljene osobe iz
4 Brojke UNHCR-a prikazane u tabeli 4 su agregatne brojke za sve raseljene osobe, ne samo Muslimane. Nae statistike govore samo o osobama starim 18 ili vie godina koje su se registrovale da glasaju 1997. godine. Prema tome, nae brojke ne obuhvataju one koji nemaju pravo glasa (tj. starosti od 0 do 17 godina 1997.) i one koji imaju pravo glasa (tj. stare 18 godina ili starije 1997.) koji se nisu registrovali da glasaju.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

113

Vlasenice ivjele 1998.) vidimo da su najvee grupe ivjele u: ivinicama, Tuzli, Kladnju, Srebreniku i Lukavcu. S druge strane, taj spisak se neposredno slae s naim nezavisnim nalazima da se broj Muslimana stanovnika Vlasenice izrazito smanjio izmeu 1991. i 1997. Tabela 4. Rasprostranjenost raseljenih osoba iz Vlasenice po izvjetaju UNHCR-a, 1998. Optina ivinice Tuzla Kladanj Srebrenik Lukavac Banovii Graanica Zavidovii Sarajevo Vogoa Sarajevo Novi grad Zenica Sarajevo Ilida Novo Sarajevo Sarajevo Centar Gradaac Sarajevo Ilija Kalesija Breza Broj raseljenih 3973 3264 2684 2599 1261 521 357 352 334 302 269 251 251 232 165 144 122 71 Optina Kakanj Visoko Sarajevo Hadii Olovo Sapna Vare Travnik Brko Biha Bosanski Petrovac Teanj Busovaa eli Maglaj Fojnica Cazin Klju Ukupno Broj raseljenih 41 30 28 25 23 21 20 14 11 10 8 7 6 5 4 2 2 17,409

Napomena: sve optine iz Tabele 4 su u Federaciji Bosne i Hercegovine

3.5. Emigracija iz optine Vlasenica, 19911997. Veina izbjeglica (tj. ljudi koji su napustili zemlju) koji potiu iz optine Vlasenica su Muslimani.

Informacije o izbjeglicama (tj. ljudima koji su se odselili van teritorije BiH), koji potiu iz Vlasenice mogu se nai u tabeli 5, koja pokazuje rasprostranjenost izbjeglica po etnikoj pripadnosti i zemlji odredita. Pronali smo ukupno 1.789 izbjeglica koji potiu iz optine Vlasenica. Nekih 1.599 izbjeglica su Muslimani (uporediti s tabelom 3). Veoma malo muslimanskih izbjeglica odselilo se u Hrvatsku (devet osoba) ili u Saveznu Republiku Jugoslaviju (deset osoba). Veina muslimanskih izbjeglica (1.580 osoba) otilo je u zemlje van podruja bive Jugoslavije. Brojke iznesene u ovoj tabeli zasnovane su na birakom spisku iz 1997. i popisu stanovnitva iz 1991. (samo za one koji su imali 18 ili vie godina 1997.) i moe se uporediti sa svim prethodnim rezultatima, izuzev sa onim iznesenim u tabeli 4 (kako je ranije objanjeno).

114

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 5 Emigracija iz Vlasenice, 19911997.


Izvor: Biraki spisak iz 1997. i popis stanovnika iz 1991. za BiH

Etnika pripadnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali

Struktura iseljavanja (birai van zemlje)


Hrvatska Broj Procenat 0 9 0 0 0.00 0.56 0.00 0.00 Broj 118 10 0 11 SRJ Procenat 94.40 0.63 0.00 17.46 Druge zemlje Broj Procenat 7 1580 2 52 5.60 98.81 100.00 82.54 Broj Ukupno Procenat 100.00 100.00 100.00 100.00

125 1599 2 63

3.6. Nestale osobe u optini Vlasenica, majseptembar 1992. Muslimani ine ogromnu veinu nestalih osoba (80%) u optini Vlasenica

Tabela 6 i slika 3 predstavljaju rasprostranjenost osoba koje su registrovane kao nestale u optini Vlasenica tokom perioda od maja do septembra 1992., po spolu, starosti i etnikoj pripadnosti5. Procenat Muslimana u populaciji nestalih je 80,5% (329 mukaraca i 67 ena). Druga po veliini grupa nestalih su osobe nepoznate etnike pripadnosti, koje ine 17,3% (69 mukaraca i 16 ena) svih nestalih osoba. Meu nestalim Muslimanima (396), 83,1% nestalih bili su mukarci (329). Starosna rasprostranjenost pokazuje da su 84,2% od 329 Muslimana koji su prijavljeni kao nestali imali izmeu 15 i 59 godina. Nestali Muslimanni inili su 80,4% svih nestalih mukaraca. Meu nestalim Muslimanima (396), 16,9% nestalih su ene (67). Starosna rasprostranjenost tih ena bila je gotovo jednoobrazna. Broj Muslimanki meu svim enama koje su prijavljene kao nestale u optini Vlasenica je 80,7%. Tabela 6. Broj nestalih osoba u Vlasenici izmeu maja i septembra 1992. po spolu, starosti i etnikoj pripadnosti

Dobna grupa Muslimani Srbi

Mukarci Hrvati Ostali

Nepoznato UKUPNO

Muslimanke

ene Nepoznato

UKUPNO

0-14
5

11

10

Etnika pripadnost nestalih osoba nije registrovana na spisku MKCK. U naoj studiji, etnika pripadnost nestalih osoba utvrena je iz popisa stanovnitva iz 1991. preko veza koje su uspostavljene izmeu registara MKCK i popisa. Za osobe koje nisu pronaene na oba spiska (69 mukaraca i 83 ene) etnika pripadnost ostala je nepoznata.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

115

15-29 30-44 45-59 60-74 75+ UKUPNO

92 121 64 42 1 329

3 2 1

3 1 1

16 30 15 4 2 69

111 156 81 47 3 409

15 14 10 14 5 67

4 4 3 3 1 16

19 18 13 17 6 83

Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998) i Popis stanovnika iz 1991. za BiH

Slika 3. Broj osoba nestalih u Vlasenici izmeu maja i septembra 1992. po spolu, starosti i etnikoj pripadnosti

75+ 60-74 45-59 30-44 15-29 0-14 160 120 80

Mukarci

ene

40 Srbi
Hrvati

Muslimani

0 Ostali

40
Nepoznato

3.7. Nestale osobe u optini Vlasenica, januar 1992decembar 1995. Veina (58,8%) nestalih osoba nestala je u periodu majseptembar 1992. Vie od 88% nestalih Muslimanki nestalo je u periodu majseptembar 1992.

Kao tabela 6, tabela 7 prikazuje nestale osobe iz optine Vlasenica, ali za dui vremenski period (januar 1992decembar 1995). Ona pokazuje da je 58,8% svih nestalih osoba (491 ukupno ili 409 mukaraca i 83 ene) prijavljeno kao nestali u periodu majseptembar 1992. Od ukupnog broja nestalih ena (99 ena), oko 76,8% su Muslimanke (76 ena). Od ukupnog broja nestalih Muslimanki, nekih 88,2% (67 ena) nestalo je izmeu maja i septembra 1992. Od ukupnog broja nestalih mukaraca (738), nekih 81,4% (601) su Muslimani. Od ukupno 601 nestalih Muslimana, nekih 54,7% (329) nestalo je izmeu maja i septembra 1992.

116

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 7. Broj nestalih osoba u Vlasenici od januara 1992. do decembra 1995, po spolu, starosti i etnikoj pripadnosti

Starosna grupa

Muslimani

Srbi

Mukarci Hrvati Ostali

Nepoznato

Ukupno

Muslimanke

ene Ostale

Nepoznato

Ukupno

0-14 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ Ukupno

10 232 211 97 48 3 601

3 2 1

1 5 1 1

2 40 50 22 7 2 123

12 276 268 121 56 5 738

9 19 15 12 15 6 76

1 6 4 5 5 1 22

10 26 19 17 20 7 99

Izvor: Spisak nestalih osoba ICRC (1998.) i Popis stanovnitva iz 1991. za BiH

Slika 4. Broj osoba nestalih u Vlasenici od januara 1992. do decembra 1995. po spolu, starosti i etnikoj pripadnosti
75+ 604530150-14 300 250 200 150
Muslimani

100
Srbi Hrvati

50
Ostali

0
Nepoznato

50

Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998.) i Popis stanovnitva iz 1991. za BiH

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

117

3.8. Broj nestalih osoba u optini Vlasenica po etnikoj pripadnosti i mjesecu nestanka, majseptembar 1992. Broj osoba nestalih iz Vlasenice bio je najvii u junu i septembru 1992. Rasprostranjenost nestalih osoba u optini Vlasenica u periodu od maja do septembra 1992. po mjesecu nestanka prikazana je na slici 7. Broj nestalih osoba je znaajno vii u junu nego u drugim mjesecima (37,6% svih osoba koje su registrovane kao nestale u periodu majseptembar 1992.). U avgustu taj broj je vidljivo nii nego u drugim mjesecima (5,7% svih osoba koje su registrovane kao nestale u periodu od maja do septembra 1992.). U septembru je dolo do uoljivog porasta broja nestalih osoba.

Slika 7. Broj nestalih osoba u Vlasenici, po etnikoj pripadnosti i mjesecu nestanka, majseptembar 1992.
200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Maj Juni
Muslimani

Juli
Srbi

August
Hrvati Ostali

Sep
Nepoznato

Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998.) i Popis stanovnitva za BiH iz 1991.

118

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

3.9. Broj nestalih osoba u optini Vlasenica po etnikoj pripadnosti i danu nestanka, majseptembar 1992. U periodu majseptembar 1992. bilo je 10 dana kada je nestalo 11 ili vie osoba. Slika 8 prikazuje iste podatke kao i slika 7, ali podijeljeno u pojedinane dane. Moe se vidjeti da je bilo 10 dana (18. maja 1992., 02. juna 1992., 05. juna 1992., 06. juna 1992., 26 juna 1992., 10. jula 1992., 11. jula 1992., 12. septembra 1992, 13. septembra 1992. i 15. septembra 1992.) kada je nestalih osoba bilo 11 ili vie. Slika 8. Broj nestalih osoba u Vlasenici, po etnikoj pripadnosti i danu nestanka, majseptembar 1992.
70 60 50 40 30 20 10 0
01 -M ay -9 11 -M 2 ay -9 21 -M 2 ay -9 31 -M 2 ay 10 92 -J un 20 92 -J un 30 92 -J un 10 92 -J ul 20 92 -J ul 30 92 -J ul 09 -92 -A ug 19 -92 -A ug 29 -92 -A ug -9 08 2 -S ep 92 18 -S ep 28 -92 -S ep -9 2

Muslim

Serb

Croats

Others

unknown

3.10. Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998.) i Popis stanovnitva za BiH iz 1991.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

119

Nestali Muslimani u optini Vlasenica i oko nje, majseptembar 1992. Broj Muslimana koji su prijavljeni kao nestali u optini Vlasenica je trei po veliini u poreenju s okolnim optinama. Udio nestalih Muslimana u Vlasenici, u poreenju s drugim optinama u kojima je nestajalo muslimansko stanovnitvo, drugi je po veliini u optini Vlasenica i iznosi 97,30%.

U tabeli 8 poredi se rasprostranjenost nestalih osoba u optini Vlasenica s okolnim optinama. Samo u dvije optine, Zvornik i Viegrad, od dvanaest okolnih optina, registrovano je vie nestalih Muslimana nego u optini Vlasenica. Za optinu Vlasenica, od ukupnog broja nestalih (492), za 407 su pronaeni podaci u popisu iz 1991. Meu tim osobama koje su identifikovane u popisu, 396 su bili Muslimani, to ini 97,3% svih identifikovanih. Tabela 8. Rasprostranjenost nestalih osoba u Vlasenici i oko nje od maja do septembra 1992. po etnikoj pripadnosti i optini nestanka
Optina Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Nepoznato
% Muslimana % od identifikovani identifikovanih

Zvornik Viegrad Vlasenica Rogatica Bratunac Srebrenica Sokolac Kalesija Bijeljina Sekovici Lopare Han Pijesak Ugljevik Ukupno

1.066 578 492 290 261 122 101 63 44 17 12 8 3 3.057

11 6 6 9 12 2 2 1

874 464 396 218 197 84 80 53 31 11 9 5 1 2.423

10 13 4 5 5 3 2 2 3 2 1 1

171 101 85 61 50 23 18 6 10 4 2 1 532

83,96 82,53 82,72 78,97 80,84 81,15 82,18 90,48 77,27 76,47 100,00 75,00 66,67 82,60

97,65 97,27 97,30 95,20 93,36 84,85 96,39 92,98 91,18 84,62 75,00 83,33 50,00 95,96

49

51

Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998.) i Popis stanovnitva za BiH iz 1991.

120

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

3.11. Nestale osobe u optini Vlasenica i oko nje po mjesecu nestanka, majseptembar 1992. U periodu od maja do septembra 1992., tokom 3 od 5 mjeseci, broj nestalih osoba u optini Vlasenica bio je najvii u poreenju sa okolnim optinama.

Tabela 9 prikazuje mjesenu rasprostranjenost nestalih osoba u optini Vlasenica i njenoj okolini, ne uzimajui u obzir etniku pripadnost (u poreenju s tabelom 8). Tabela 9 pokazuje da je broj nestalih osoba u optini Vlasenica u mjesecima juli (87 osoba), avgust (28 osoba) i septembar (104 osobe) bio vii nego u bilo kojoj drugoj okolnoj optini. U junu, broj nestalih osoba iz optine Vlasenica (185) bio je trei po veliini u poreenju s okolnim optinama. Tabela 9. Rasprostranjenost osoba nestalih u Vlasenici i oko nje 1992., po mjesecu i optini nestanka
Optina Maj Juni Jul Aug Sept Ukupno

Zvornik Viegrad Vlasenica Rogatica Bratunac Srebrenica Sokolac Kalesija Bijeljina ekovii Lopare Han Pijesak Ugljevik Ukupno U procentima

304 186 88 36 215 76 2 31 5 7 3 2 1 956 31,27

711 299 185 152 17 23 8 26 6 8 6 2

27 75 87 39 16 14 12 4 2 2 2 1 2 301 9,85

10 13 28 52 2 3 14 2 4 1 2

14 5 104 11 11 6 65 27

1.066 578 492 290 261 122 101 63 44 17 12 8 3 3.057 100

1.469 48,05

146 4,78

244 7,98

Izvor: Spisak nestalih osoba MKCK (1998.)

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

121

4.

Zakljuci

Po mom miljenju, na temelju rezultata iznesenih u ovom izvjetaju, demografske promjene u optini Vlasenica izmeu 1991. i 1997, koje su dovele do smanjenja muslimanskog stanovnitva sa 53,38% na 0,07% ukupnog stanovnitva (nekoliko hiljada raseljenih osoba (najmanje 5.228 muslimanskih raseljenih lica, podatak UNHCR-a za sve etnike grupe je 17.409) i izbjeglica (1.599) Muslimana, i stotine nestalih osoba (492 u periodu na koji se odnosi optunica, od ega 396 Muslimana)) ne mogu se pripisati uobiajenim demografskim ili drutveno-ekonomskim faktorima.

122

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

DODATAK A: KVALIFIKACIJE I ISKUSTVO AUTORA

A.1 SAETAK PROFESIONALNIH KVALIFIKACIJA EWE TABEAU (ET) ET je diplomirala ekonometriju i statistiku (magisterij odbranjen 1981., s najviom ocjenom) i odbranila doktorat (1991., s najviom ocjenom) iz oblasti matematike demografije na Varavskom ekonomskom fakultetu. Od 1983. do 1991. bila je akademski nastavnik na Varavskom ekonomskom fakultetu, gdje je predavala deskriptivinu i matematsku statistiku i demografiju na dodiplomskom nivou. Nakon toga se preselila u Nizozemsku, gdje sada ivi i radi. Od septembra 2000. radi kao demograf i voa projekta u Demografskoj sekciji pri Tuilatvu MKSJ-a. Od jula 1991. do septembra 2000., ET je radila u Nizozemskom interdisciplinarnom demografskom institutu (NIDI) u Hagu (to je holandski nacionalni demografski institut) kao vii istraiva i voa projekta. Njene dunosti u NIDI-ju obuhvatale su izvoenje i predlaganje istraivanja u pogledu modeliranja i predvianja procesa mortaliteta i zdravlja u Nizozemskoj i drugim evropskim zemljama. Nekoliko tih projekata raeno je po ugovoru za Komisiju evropskih zajednica, druge su finansirane na osnovu istraivakih projekata predloenih Holanskoj organizaciji za nauno istraivanje, samom NIDIju ili drugim holandskim ili neholandskim organizacijama (npr. Holandskom institutu za javno zdravstvo i okoli ili Francuskom nacionalnom demografskom institutu). ET su, kao eksperta, pozivale nacionalne i meunarodne organizacije (npr. Eurostat Statistiki biro Evropske Unije, ING grupa - Life Insurance NL, Goldman & Sachs-Life Insurance USA, Statistics Netherlands, British Governments Actuarys Department) kao konsultanta na njihovim projektima koji su se bavili pitanjima mortaliteta i razvijanja i predvianja zdravlja. Nadzirala je mlade istraivae u njihovom radu na magistarskim ili doktorskim tezama. Meunarodni i nacionalni asopisi iz oblasti demografije pozivali su je da pie recenzije za primljene lanke. ET je autorica vie od 80 istraivakih radova. Meu odabranim novijim radovima su: 3 meunarodno objavljene monografije (Kluwer Academic/Plenum Publishers) u Nizozemskoj i u Poljskoj, 24 lanka objavljena u meunarodnim i nacionalnim asopisima, 14 radova prezentiranih na meunarodnim konferencijama, 40 istraivakih radova i radnih materijala. ET je povezana sa demografima irom Evrope, ali posebno u Belgiji, ekoj Republici, Finskoj, Francuskoj, Njemakoj, Maarskoj, Italiji, Norvekoj, Poljskoj i Velikoj Britaniji. ET odlino poznaje nekoliko vrsta kompjuterskih programa. Ona govori i pie poljski (maternji jezik), engleski, nizozemski, ruski i njemaki.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

123

Tokom svog rada u Tuilatvu, ET je pripremila nekoliko ekspertskih izvjetaja i svjedoila je kao sudski vjetak na Meunarodnom sudu za bivu Jugoslaviju. Analitiki izvjetaji ET za ICTY 2001-2002: E. Tabeau, 2002., Basic Demographic Characteristics and Socio-Economic Status of Missing and Killed Persons from the Municipality of Prijedor, 30.0430.09.1992. (Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih osoba iz optine Prijedor, 30. 04-30. 09. 1992.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj STAKI (IT-97-24). E. Tabeau, M., ltkowski, 2002., Ethnic Composition and Displaced Persons and Refugees in 37 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 and 1997. (Etniki sastav i raseljene osobe i izbjeglice u 37 optina Bosne i Hercegovine, 1991 i 1997.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj KRAJINIK PLAVI (IT-00-39&40). E. Tabeau, M. tkowski i J. Bijak, 2002., Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Stradanja stanovnitva u opsadi Sarajeva, 10 septembra 1992. - 10. avgusta 1994.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj GALI (IT-98-29-I), LRT/ET/100-02. E. Tabeau, J. Bijak, M. Duncker i M. tkowski, 2002., Demographic Analysis Project Sarajevo (DAPS), Overview of the Survey and Survey Statistics. (Demografska analiza-projekt Sarajevo (DAPS). Pregled ankete i anketne statistike.) Istraivanje Tuilatva pripremljeno za sluaj GALI (IT-98-29-I), LRT/ET/043-02. E. Tabeau and J. Bijak, 2001, Changes in the Ethnic Composition of Bosanski amac and Odak,1991 and 1997. (Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.). Struni izvjetaj pripremljen za sluaj SIMI i drugi (IT-95-9), LRT/ET/208A-01. E. Tabeau i J. Bijak, 2001., Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Viegrad, 1991 and 1997. (Promjene u etnikom sastavu u optini Viegrad, 1991. i 1997.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj LUKI (IT-98-32-1), LRT/ET/229-01. E. Tabeau i J. Bijak, 2001., Missing and Killed Persons in the Autonomous Region of Krajina in 1992: Basic Demographic Characteristics, Timing and Location of Incidents. (Nestale i ubijene osobe u Autonomnoj oblasti Krajina 1992: Osnovne demografske karakteristike, vrijeme i lokacija incidenata.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj BRANIN i TALI (IT-99-36), LRT/ET/077-02. E. Tabeau i J. Bijak, 2001., The Range of 1992-95 Mortality in Bosnia and Herzegovina. (Raspon mortaliteta u Bosni i Hercegovini 1992-95.) Istraivanje Tuilatva, LRT/ET/332-01. J. Bijak i E. Tabeau, 2001., Fertility Differences between Ethnic Groups in BH and a FertilityBased Simulation of the Population Development 1991-2010. (Razlike u fertilitetu meu etnikim grupama u BiH i projekcija rasta stanovnitva u periodu 19912010. zasnovana na fertilitetu.) Istraivanje Tuilatva, LRT/JB/139-01. E. Tabeau, T. Lyngstad, i H. Brunborg, 2001., Changes in the Ethnic Composition of the Population in the Autonomous Region of Krajina from 1991 to 1997. (Promjene etnikog sastava stanovnitva u Autonomnoj oblasti Krajina od 1991.

124

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

do 1997.) Istraivanje pripremljeno za sluaj BRANIN i TALI (IT-99-36). MKSJ, Hag. H. Brunborg, T. Lyngstad, i E. Tabeau, 2001., Population changes in Prijedor from 1991 to 1997. (Promjene stanovnitva u Prijedoru od 1991. do 1997.) Istraivanje pripremljeno za sluaj logora KERATERM (IT-95-8). MKSJ, Hag. Sudska vjetaenja Ewe Tabeau 2001.-2002.: LUKI i drugi, (IT-98-32-1, Viegrad)., 19. 09. 2001. SIMI i drugi,. (IT-95-9, Bosanski amac, Odak), 10. 07. 2002. GALI (IT-98-29-I, Sarajevo), 22-23. 07. 2002. STAKI (IT-97-24, Prijedor), 24-25. 07. 2002. GALI (IT-98-29-I, Sarajevo), 30. 07. 2002. STAKI (IT-97-24, Prijedor), 23. 09. 2002.

A.2 SAETAK PROFESIONALNIH KVALIFIKACIJA MARCINA TKOWSKOG (MZ) 2001. godine, MZ je stekao diplomu iz bankarstva i finansija na Varavskom ekonomskom fakultetu u Poljskoj (Magistarski rad iz bankarstva i finansija, sa ocjenom odlian najviom ocjenom), a usto je na Varavskom ekonomskom fakultetu zavrio program Kvantitativne metode i informacioni sistemi. Sada zavrava matematiku na Varavskom univerzitetu (4. godina, 2002. je uzeo jednu godinu odsustva zbog zaposlenja pri Tuilatvu), gdje specijalizira teoriju vjerojatnoe. 2001., MZ ukljuio se u doktorski program iz finansijske matematike na Varavskom ekonomskom fakultetu. 2000.-2001. MZ je radio kao studentasistent na Institutu za ekonometriju na Varavskom ekonomskom fakultetu, gdje je predavao ekonometriju i stohastike procese na dodiplomskim kursevima. 2001.2002., predavao je Kapital i trita novca na postdiplomskom programu na Meunarodnoj koli za menadere u Varavi. Od februara 2002. radi kao pomoni istraiva u Demografskoj sekcji pri Tuilatvu MKSJ-a u Hagu. 1998. 99. bio je aktivan lan grupe za istraivanje vjetake inteligencije na Varavskom ekonomskom fakulteta, organizovao i uestvovao na konferencijama o vjetakoj inteligenciji. MZ je strunjak za kompjutersko programiranje (C/C++, Delphi, Pascal, VB, HTML, itd.), software (MS Access, MS Excel, MS Word, GIS and ArcView, SPSS, Statistica, Mathematica, Matlab, Maple, LaTeX, itd.), hardware i operativne sisteme (Windows, Linux). MZ govori i pie poljski (maternji jezik), engleski, njemaki i ruski. Tokom svog angamana u Demografskom odjeljenju, bio je autor slijedeih izvjetaja:

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

125

E. Tabeau, M., ltkowski, 2002., Ethnic Composition and Displaced Persons and Refugees in 37 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 and 1997. (Etniki sastav i raseljene osobe i izbjeglice u 37 optina Bosne i Hercegovine, 1991. i 1997.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj Momilo Krajinik i Biljana Plavi (IT-00-39&40), Memo: LRT/ET/174-02 E. Tabeau, M. tkowski i J. Bijak, 2002., Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Stradanja stanovnitva u opsadi Sarajeva, 10. septembra 1992.-10. avgusta 1994.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj Stanislav Gali (IT-98-29-I), LRT/ET/100-02. E. Tabeau, M. tkowski i J. Bijak, 2002., Addendum to the Demographic Report:
Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994 with additional list of possible duplicates among those killed and wounded,

(Dodatak demografskom izvjetaju: Stradanja stanovnitva u opsadi Sarajeva, 10 septembra 1992 - 10 avgusta 1994. sa podacima za koje postoji mogunost da su dva puta uneeni za ubijene i ranjene). Struni izvjetaj pripremljen za sluaj Stanislav Gali (IT-98-29-I), Memo: LRT/MZ/126-02 E. Tabeau, M. tkowski i J. Bijak, 2002., Addendum-II to the Demographic Report:
Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994,

(Drugi dodatak Demografskom izvjetaju: Stradanja stanovnitva u opsadi Sarajeva, 10. septembra 1992.-10. avgusta 1994.) Struni izvjetaj pripremljen za sluaj Stanislava Galia (IT-98-29-I). Memo: LRT/ET/175-02 E. Tabeau, J. Bijak, M. Duncker i M. tkowski, 2002., Demographic Analysis Project Sarajevo (DAPS): Overview of the Survey and the Survey Statistics (Demografska analiza-projekt Sarajevo (DAPS). Pregled ankete i anketne statistike.) Istraivanje Tuilatva pripremljeno za sluaj Stanislava Galia (IT-98-29-I), LRT/ET/043-02.

126

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

ANEKS B. IZVORI PODATAKA I METODI KORITENI U OVOJ STUDIJI

B.1 POPIS STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE IZ 1991. GODINE Na izvor podataka o predratnom stanovnitvu podruja Vlasenice je popis stanovnitva Bosne i Hercegovine za 1991. godinu. Popis je izvren od 1. do 30. aprila 1991. (pri emu je 31. mart bio zvanini dan popisa), neposredno prije izbijanja neprijateljstava u zemlji, i obuhvatio je cjelokupno stanovnitvo zemlje. Popisni dokumenti sadre po jedan obrazac za svaku popisanu osobu. Ti popisni obrasci obuhvataju podatke o velikom broju varijabli, kao to su optina i mjesto boravka, ime i prezime, ime oca, redni broj domainstva, jedinstveni matini broj, datum i godina roenja, spol, zanimanje, etnika pripadnost, maternji jezik, religija, nivo obrazovanja i broj roene djece (samo za ene). Ukupni kvalitet podataka je dobar, izuzev estih greaka u imenima pojedinaca. Te greke su uglavnom posljedice slabog optikog skeniranja originalnih formulara (npr. itanja V kao U, kao u MVSI umjesto MUSI) i odsustva naknadne provjere i urednikih intervencija. Kako bismo korigovali greke pri skeniranju, upotrijebili smo nekoliko strategija. Prvo, razvili smo kompjuterski softver koji smo primijenili da otkrijemo kombinacije slova nemogue u bhs. jeziku. Upotrijebljeni softver je koristio sintaksu bhs. jezika kako bi utvrdio mogunost pojedinih kombinacija. Nemogue kombinacije su korigovane tako to su se eliminirala pogrena slova i umetali njihovi najvjerovatniji ekvivalenti. Drugo, razvili smo tablice za korekciju kako bismo iz imena eliminirali greke prilikom skeniranja. Te tablice sadre data imena i njihove korektne verzije, koje su obje koritene u jednom kompjuterskom programu kako bi se dobili prijedlozi potrebnih ispravki. Onda je izvrena runa kontrola tih prijedloga kako bi se odbacile sve pogrene ispravke koje bi proizveo taj program. Prihvaene ispravke su onda primijenjene na podatke. Sve te poslove vrili su izvorni govornici bhs. jezika, kojima je usto bila poznata tradicija nadijevanja imena u Bosni i Hercegovini. tavie, razvili smo i primijenili kompjuterski program koji je koristio podatke o domainstvu kako bi se ispravila prezimena unutar domainstava. Taj program je provjeravao ispravnost i dosljednost prezimena u istim domainstvima. lanovima domainstava ije je prezime bilo drugaije od (tanog) prezimena drugih u tom konkretnom domainstvu davalo se ispravno ime. Na primjer, ako je tano prezime u jednom domainstvu bilo MUSI, osoba koja je, kao dio tog domainstva, popisana kao MVSI postala bi MUSI. Drugi problem s kvalitetom podataka je u tome to je kod brojnih obrazaca jedinstveni 13-cifreni matini broj, koji je u bivoj Jugoslaviji uveden 1981., bio samo djelimino dostupan. MB se sastoji od datuma roenja (7 cifara), regiona roenja (2 cifre), rednog broja karakteristinog za dati spol (3 cifre) i kontrolne brojke (1 cifra). Za nae potrebe bio je kljuan datum roenja, a druge komponente MB-a su za nas imale manju vrijednost. Datum roenja nedostaje samo za nekoliko procenata stanovnitva iz 1991. Popis obuhvata varijablu koja se odnosi na etniku pripadnost popisanih pojedinaca. To nam omoguava da izuavamo stanovnitvo u kontekstu jednake izjave o etnikoj

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

127

pripadnosti za obje izuavane godine, 1991. i 1997., za sve one osobe za koje su popisni dokumenti mogli biti identifikovani u obje baze podataka (u popisu iz 1991. i birakom spisku iz 1997.). Pitanje o etnikoj pripadnosti u upitniku popisa bilo je formulisano tako da su se pojedinci mogli otvoreno izjanjavati kao pripadnici bilo koje etnike grupe. Veina na popisu stanovnitva 1991. deklarisala se kao pripadnici jedne od tri velike etnike grupe u Bosni i Hercegovini: Srbi, Muslimani ili Hrvati. Druga izjanjavanja o etnikoj pripadnosti u popisu iz 1991. obuhvatila su Jugoslavene (relativno esto), kombinacije etnikih grupa, kao to su Srbin-Hrvat, ili Musliman-Srbin (rijetko), druge nacionalne (npr. Vlasi ili Romi), ili strane (npr. Maari) etnike grupe (manje esto). Oni koji su se nazivali Jugoslavenima ili imenima u kojima su kombinovani nazivi dvije etnike grupe esto su bili djeca iz mjeovitih brakova. Jugoslaveni nisu osjeali da pripadaju ijednoj datoj etnikoj grupi i esto nisu voljeli etniku kategorizaciju. Sva analiza iznesena u ovom izvjetaju raena je za etiri etnike grupe koje se prepoznaju na temelju iskaza o etnikoj pripadnosti iz popisa 1991.: Srbe, Muslimane, Hrvate i Ostale. Posljednja grupa, Ostali, je rezidualna kategorija i obuhvata osobe koje su se izjanjavale kao Jugoslaveni, kombinacije etnikih grupa i druge nacionalne ili strane etnike grupe. Predratna Bosna i Hercegovina bila je podijeljena na optine, koje su se dalje dijelile na nie jedinice zvane mjesne zajednice. Broj predratnih optina bio je 109, a broj mjesnih zajednica 5.831. Daytonski sporazum podijelio je neke predratne optine izmeu Federacije i Republike Srpske, to je dovelo do nove podjele zemlje u sada 185 postdaytonskih optina. Informacije iz popisa iz 1991. o mjesnoj zajednici u kojoj boravi svaka osoba omoguile su nam da analiziramo postdaytonske optine, a posebno odvojeno svaki dio podijeljenih predratnih optina, kako bismo uoili promjene u stanovnitvu izmeu 1991. i 1997. godine. Plan konverzije za agregiranje mjesnih zajednica u postdaytonske optine dobijen je iz Ureda za registraciju biraa OSCE-a u Sarajevu i upotrijebljen je da se mjesne zajednice grupiraju u optine. Nekoliko mjesnih zajednica je podijeljeno izmeu optina u Federaciji i Republici Srpskoj. Za podijeljene mjesne zajednice nismo mogli da utvrdimo postdaytonsku optinu boravka. Meutim, za optinu Vlasenica to je mali problem. Kako je pomenuto u prethodnom tekstu, mjesto boravka je zabiljeeno u popisu iz 1991., ali nije bilo navedeno za oko 2% popisanih zbog nie navedenih razloga. B.2 BIRAKI SPISAK OSCE IZ 1997. Svi postdaytonski izbori u Bosni i Hercegovini, ukljuujui i one 1997., vreni su pod nadzorom Organizacije za sigurnost i suradnju u Evropi (OSCE). Za potrebe izbora, OSCE je uspostavio registar ljudi s pravom glasa, tzv. biraki spisak OSCE-a. Izradu tog spiska i unoenje podataka obavio je Ured OSCE-a u Sarajevu. Pravo glasa se razmatra u lanu IV aneksa 3 Daytonskog mirovnog sporazuma: Svaki graanin Bosne i Hercegovine star 18 godina ili stariji, ije ime se pojavljuje

128

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

na popisu stanovnitva Bosne i Hercegovine za 1991. godinu imae, u skladu sa izbornim pravilima i propisima, pravo glasa. Mjesta za registraciju uspostavljena su u svim optinama Bosne i Hercegovine i u mnogim stranim zemljama. Poto je pravo glasa 1997. bilo zasnovano na zastupljenosti osobe u spiskovima iz popisa 1991., biraki spisak je podskup popisa iz 1991. Svaka osoba u birakom spisku, prema tome, treba da je obuhvaena popisom. Meutim, neke osobe mogle su se nalaziti u inostranstvu tokom popisa ili nisu na popisu iz drugih razloga. Ako takvih osoba ima, to bi se odnosilo samo na beznaajan dio stanovnitva. tavie, takve osobe su mogle dostaviti potvrdu o svom pravu glasa i ipak dobiti pravo da glasaju. Osobe koje su htjele da glasaju na lokalnim izborima 1997. morale su se prvo registrirati. Formular za izbornu registraciju zabiljeio je sljedee osnovne stavke: prezime, ime, spol, datum roenja i matini broj. Spisak iz 1997. sadri i etiri stavke koje se odnose na lokacije biraa 1997. i 1991.: Optina boravka 1991., prema popisu iz 1991.; Optina boravka 1997., po vlastitoj izjavi; Optina ili zemlja gdje je izvrena registracija; Optina za koju je osoba htjela da glasa.

Bilo je dozvoljeno registrovanje i glasanje u odsustvu. Optina registracije smatra se dobrim pokazateljem podruja gdje su ljudi zaista ivjeli kada su se registrovali. Ta varijabla se stoga moe smatrati znaajnim izvorom statistikih podataka o de facto stanovnitvu koje je ivjelo u Bosni i Hercegovini 1997. Razlike u podacima o optinama gdje su ljudi ivjeli i registrovali se 1997. mogu se upotrijebiti kako bi se prouavale promjene mjesta boravka izmeu 1991. i 1997. Da bismo bili sigurni u mjesto boravka 1991. biraa iz 1997., primijenili smo tehniku Spajanja individualnih podataka kako bismo povezali podatke iz 1991. sa onima iz 1997. Podatke sadrane u birakom spisku iz 1997. na raspolaganje nam je stavio OSCE. Podaci iz birakog spiska pokazuju neke od problema s kvalitetom kao i oni u popisu. Iako su greke u birakom spisku iz 1997. naelno rjee nego u popisu iz 1991., netanosti u imenima koje su uzrokovane optikim skeniranjem formulara za registraciju esto izazivaju probleme kod identifikacije osoba. Imena iz birakog spiska, kao i ona iz popisa, sva su provjerena i ispravljena raznim kompjuterskim programima i manuelnim postupcima. I to je uraeno uz pomo izvornih govornika bhs. jezika kojima je poznata tradicija nadijevanja imena u Bosni i Hercegovini. Registracija za glasanje bila je dobrovoljna, to ukazuje da je spisak samo uzorak poslijeratnog stanovnitva, koji ne obuhvata one koji se nisu registrovali za glasanje jer nisu bili zainteresovani, bili su bolesni, premladi ili prestari. Broj osoba koje su se registrovale za izbore 1997. bio je 2,56 miliona. Od 2,56 miliona, oko 2 miliona glasaa pronali smo u popisu iz 1991. u okviru naeg projekta. Ukupno stanovnitvo zemlje bilo je oko 4,3 miliona 1991. godine, dok je za 1995. godinu dokument Perspektive o stanovnitvu svijeta (World Population Prospects) (Ujedinjene Nacije, 1999.) dao procjenu o 3,4 miliona. Jasno je da 2 miliona biraa ine velik i

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

129

pouzdan uzorak stanovnitva starijeg od 18 godina. Njegova veliina je dovoljna da sprijei greke koje se odnose na osobe koje nisu registrovane za glasanje. Bilo je tvrdnji da su se neki ljudi lano registrovali da bi glasali na izborima 1997. Smatra se da su tu navodnu prevaru poinile osobe koje su se iz politikih razloga registrovale pod lanim imenima. To je detaljno istraivano za Srebrenicu i nisu pronaeni nikakvi dokazi za masovnu prevaru u registraciji biraa 1997.6 Sljedei problem povezan sa birakim spiskom iz 1997. je povratak izbjeglih i raseljenih osoba. Konkretnije, ukoliko se vei broj ljudi prije 1997. vratio u svoja predratna mjesta boravka, biraki spisak iz 1997. bi ukazivao na manji broj osoba koje su pobjegle iz svojih domova. Daytonski mirovni sporazum jasno je odredio da treba omoguiti povratak izbjeglih i raseljenih osoba iz Bosne i Hercegovine. Budui da su nai poslijeratni podaci prikupljeni tokom 1997., neke izbjeglice i interno raseljene osobe mogle su se ve vratiti u svoje predratne optine boravka. Meutim, smatra se da je utjecaj tog problema mali za period 1996-97., budui da je, prema zvaninim statistikama (vidi u daljem tekstu), povratak izbjeglica i interno raseljenih osoba njihovim predratnim domovima u periodu do 1997. bio daleko od okonanja. Naposlijetku, ako je bilo izbjeglih i raseljenih osoba koje su se vratile na svoje ranije lokacije, to bi samo umanjilo broj raseljenih osoba i izbjeglica. Prema procjenama Visokog komesarijata za izbjeglice UN (UNHCR) iz 1998. sredinom 1998., unutar Bosne i Hercegovine jo uvijek je 820.000 ljudi bilo raseljeno iz svojih predratnih domova, meu kojima 450.000 u Federaciji Bosne i Hercegovine i 366.000 u Republici Srpskoj. tavie, do sredine 1998. vie od 550.000 izbjeglica iz Bosne i Hercegovine jo je bilo u potrazi za stalnim rjeenjem. Najvei broj izbjeglica iz Bosne i Hercegovine primile su Jugoslavija (tj. Srbija i Crna Gora, 226.000) i Hrvatska (34.500), pri emu je manji broj bio u Bivoj Jugoslavenskoj Republici Makedoniji (3.000) i Sloveniji (4.500). Van bive Jugoslavije, Njemaka i vicarska prihvatile su najvei broj izbjeglica (ukupno 254,000). Prema podacima Ureda UNHCR-a u Sarajevu (http://www.unhcr.ba i neposrednim kontaktima sa Odjelom za javno informisanje), ukupan broj povrataka izbjeglica i raseljenih osoba u Republiku Srpsku bio je 1996.-97. godine 83.518. Od tih osoba, samo se 966 Muslimana i 159 Hrvata vratilo u RS 1996-97. (1,2%, odnosno 0,2% ukupnog broja povrataka). Skoro svi koji su se vraali u RS u ovom periodu bili su Srbi, 82.306 (98,5%). S druge strane, ukupan broj povrataka u Federaciju 1996.-97. godine bio je oko 347.837, meu kojima su 291.024 (83,7%) bili bosanski Muslimani (tj. Bonjaci), 47.249 (13,6%) Hrvati, a samo 1.013 (0,3%) Srbi. Sve u svemu, 1996-97. svojim domovima vratilo se nekoliko stotina hiljada ljudi. Meutim, poreenjem broja povrataka 1996.-97. s ukupnim brojem izbjeglih i raseljenih osoba kojima je 1998. jo trebalo trajno rjeenje, moe se vidjeti da je
6 Od 7.490 osoba za koje se smatra da su nestale nakon pada srebrenike enklave, samo 9 osoba je pronaeno i na spiskovima nestalih i na birakim spiskovima iz 1997. i 1998. Vidi Izvjetaj o broju nestalih i mrtvih iz Srebrenice, Helga Brunborga i Henrika Urdala, Tuilatvo, MKSJ, 12. februara 2000.

130

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

opseg povrataka 1996-97. jo bio mali. tavie, entitet RS se 1996.-97. izgleda jo smatrao nesigurnim za Muslimane i Hrvate, poto su se u tom periodu u RS jo vraali uglavnom Srbi. Situacija u Federaciji bila je suprotna onoj u RS. Etnika struktura povrataka je dodatni razlog zato povraci 1996-97. ne mijenjaju znaajno optu sliku etnikih promjena tokom ratnog perioda. Meutim, zbog gore pomenutih problema, rezultati koji se iznose u ovom izvjetaju mogu se smatrati samo procjenom broja raseljenih osoba i izbjeglica koji je registrovan 1997. a ne kao procjena ukupnih etnikih promjena od 1991. do 1997. godine.

B.3 POVEZIVANJE PODATAKA Naa analiza promjena etnikog sastava podruja Vlasenice zasnovana je na tri varijable ije su vrijednosti utvrene za svaku pojedinu osobu: mjesto boravka prije rata, mjesto nakon rata i etnika pripadnost. Popis iz 1991. sadri informacije o etnikoj pripadnosti i mjestu boravka prije rata, ali ne o mjestu boravka osoba nakon rata. Biraki spisak iz 1997. sadri, s druge strane, mjesto boravka osoba poslije rata, ali ne predratno mjesto boravka niti etniku pripadnost, tako da su te dvije potonje varijable dostupne samo u popisu iz 1991. Kombiniranjem te dvije baze podataka u jednu mogli smo da izvrimo zajedniku analizu predratnih i poslijeratnih promjena u stanovnitvu. Kombiniranje srodnih baza podataka metodom individualnog povezivanja omoguilo je rekonstrukciju podataka u ovoj studiji. Za povezivanje naih baza podataka, primijenili smo viefaznu proceduru. Svaki korak sastojao se od nekoliko poreenja izmeu dvije srodne baze podataka na individualnom nivou. Jedni podaci uvijek opisuju jednu osobu i predstavljaju skup njegovih/njenih karakteristika po vie stavki, kao to su npr. ime, prezime, ime oca, datum roenja itd. U svim fazama primjenjivana je ista logika (vidi u niem tekstu). Razlike izmeu faza bile su neznatno razliiti kriteriji koriteni za spajanje individualnih podataka i injenica da se stanovnitvo raspoloivo za uspostavljanje drugih moguih veza smanjivalo nakon svakog koraka. Drugim rijeima, kada bi jednom bile utvrene veze izmeu veeg broja podataka u dvije povezane baze podataka, ti podaci bi bili eliminisani iz sljedee runde spajanja individualnih podataka. U sljedeem koraku, primjenjeni kriteriji za spajanje individualnih podataka mijenjani su u poreenju s prethodnim kako bi se ostvarila nova spajanja individualnih podataka. Svaki korak sastojao se od tri odvojena kruga. Prvi krug je sluio da se identifikuju podaci u birakom spisku koji odgovaraju podacima u popisu kao i da se zabiljee redni brojevi tih podataka u jednoj tabeli. Informacije zajednike za obje baze podataka koritene su kako bi se identifikovali podaci koji se meusobno podudaraju. Polja koritena pri spajanju individualnih podataka su: ime, prezime, matini broj, datum roenja i optina boravka. Ta polja su u okviru podataka iz birakog spiska uporeivana odgovarajuim poljima u podacima iz popisa. Za svaki podatak u birakom spisku koji je odgovarao jednom podatku u popisu, redni brojevi svake grupe podataka (tj. izvora) registrovani su u posebnoj tabeli. Te kombinacije rednih brojeva podataka nazvane su sparivanjima.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

131

Drugi korak se koncentrisao na provjeru kvaliteta i dosljednosti naenih sparivanja. Za sve povezane podatke je provjeravano da li postoje duplikati kako bi se osiguralo da svaki podatak u birakom spisku ima jedan jedini podudarni podatak u popisu, i obratno. Duplikati su brisani7. Nakon provjere da li postoje duplikati i drugih mjera kontrole kvaliteta, kao to je vizuelno provjeravanje uzoraka sparivanja, oni su registrovani u bazama podataka kao konana sparivanja. Trei korak bio je da se odobrena sparivanja registruju u skupovima podataka kao veze izmeu podataka u birakom spisku i podataka u popisu. Rezultat tog procesa bio je da su za vie od 2 miliona podataka od ukupno 2,56 miliona u birakom spisku pronaene veze odgovarajuim podacima iz popisa 1991. Skup povezanih podataka predstavlja osnovu za nae proraune koji govore o poslijeratnom stanovnitvu. Znaenje veze koja se uspostavlja izmeu birakog spiska i popisa je u tome to se osoba iji su podaci povezani identifikuje kao preivjeli8. Za identifikovanog preivjelog zna se da je bio iv nakon rata, poto se ta osoba registrovala za glasanje 1997. Sva upuivanja na poslijeratnu populaciju preivjelih upuuju na skup individualnih podataka koji su naim procedurama uspjeno povezani. Zbog dobrovoljnog karaktera registrovanja za glasanje, svaki apsolutni broj dat u ovom izvjetaju je u stvari minimalna procjena stanovnitva iz 1997., npr. minimalan broj pripadnika jedne etnike grupe, raseljavanje stanovnitva, rasprostranjenost po spolu i starosti itd. Stvarne apsolutne brojke su vie zbog injenice da se jedan dio stanovnitva nije registrovao za izbore. Meutim, ako se populacija registrovanih biraa posmatra kao uzorak stvarne populacije, onda se taj uzorak moe smatrati kao izuzetno velik i pouzdan. Zbog toga su relativne brojke (tj. udjeli ili procenti) dobra mjera stvarne rasprostranjenosti i s pouzdanjem se mogu koristiti. Biraki spisak se koristio kao izvor statistikih podataka o stvarnom stanovnitvu zemlje 1997. Za registrovane birae, njihova optina boravka 1997. nije izriito navedena u spisku. Meutim, mjesto registracije je navedeno za svakog registrovanog biraa sa svim potrebnim pojedinostima. U analizama koje su obuhvatale populaciju iz 1997., pretpostavili smo da je mjesto gdje se neka osoba registrovala za glasanje (tj. mjesto registracije) dobra aproksimacija mjesta gdje je ta osoba zaista i ivjela kada su se on ili ona registrovali. Optina gdje su se registrovali onda se naziva optinom boravka biraa. Osobe koje su imale pravo glasa na izborima 1997. morale su se roditi prije 1980. Prema tome, sva poreenja koja govore o biraima iz 1997. s jedne strane i populaciji iz popisa 1991. s druge moraju se ograniiti na osobe koje su roene najkasnije 1979. Sva poreenja predoena u ovom izvjetaju ograniena su na one koji su 1997. bili stari 18 godina ili stariji. Starosne kohorte9 roene nakon 1979. iskljuene su iz
7 Obratite panju na to da su duplikati viestruka sparivanja, a ne viestruki podaci. Brisanje duplikata znai brisanje duplih veza a ne zapisa koji ostaju na raspolaganju za sljedei krug sparivanja. 8 Obratite panju na to da je preivjeli standardni termin koji se koristi u analizi tablica ivota u demografiji za osobu koja nije umrla do dobi od x godina. Taj termin nema nikakve negativne konotacije. 9 Starosna kohorta je grupa ljudi koji su roeni iste godine.

132

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

podataka iz popisa u naim analizama (ne bi trebalo da je ijedna takva osoba registrovana u birakim spiskovima). Konani skup podataka o stanovnitvu starijem od 18 godina u popisu, koje je nekad ivjelo na podruju Vlasenice prije rata, obuhvatio je 26.296 osoba. Otprilike 10.339 pojedinaca identifikovano je kao birai koji su se registrovali da glasaju u optini Vlasenica. Povezivanje individualnih podataka je uobiajeno u demografiji i statistici. Skandinavske zemlje primjenjuju taj pristup otprilike 30-40 godina. Operativni sistem jedinstvenih matinih brojeva je preduslov za takvo povezivanje. Ako ne postoji takav sistem, ili postojei sistem nije u potpunosti funkcionalan, kao u zemljama bive Jugoslavije, moraju se koristiti druge stavke podataka, prije svega imena i prezimena i datumi roenja. Sline stavke koriste se i u istorijskoj demografiji za povezivanje podataka iz matinih ureda, podataka iz popisa i drugih pojedinanih podataka, u tzv. studijama o uspostavljanju porodica. Povezivanje pojedinanih podataka, mada kao pristup utemeljeno i dobro znano demografima, obino se ne koristi u svijetu. U brojnim zemljama s visokim prihodima taj metod se rijetko primjenjuje zbog brojne populacije, nepostojanja dosljedne evidencije linih karata i strogih propisa koji reguliu zatitu privatnosti. Taj metod se rijetko primjenjuje u zemljama s niskim prihodima jer ove zemlje sebi ne mogu priutiti trokove za visoko obrazovano osoblje i skupu opremu neophodnu za pristup povezivanjem individualnih podataka. tavie, veina zemalja s niskim prihodima ne moe priutiti ili nisu u stanju da sistematski vode visokokvalitetne individualne podatke o stanovnitvu. Poreenja populacija na nivou itave zemlje izmeu razliitih perioda ili geografskih lokacija obino se vre bez pojedinanog povezivanja, ali uz koritenje intersektorskih ukupnih (ili makro) podataka. Pristup sa makro nivoa, npr., obino primjenjuju zvanine nacionalne i meunarodne statistike agencije kako bi proizvele i uporedile osnovne demografske statistike, kao to su mortalitet i natalitet, broj brakova i statistika o migracijama, kao i druge. Upotrebna vrijednost makro pristupa je i dalje velika, poto velika populacija i veliki broj demografskih dogaaja koji se prate garantuju solidan stepen pouzdanosti rezultata. Smatramo da je, za nae potrebe, pristup individualnim povezivanjem superioran u odnosu na makro pristup, ali ne samo u smislu tanosti statistike na ukupnom nivou, koja pokazuje relativnu rasprostranjenost stanovnitva. Ovdje prednosti mogu biti od manjeg znaaja. Stvarna prednost u pristupu povezivanjem indiivdualnih podataka je da moemo pratiti iste pojedince izmeu dvije godine o kojima je rije. tavie, naelno se smatra da pristup povezivanjem individualnih podataka daje veoma pouzdane rezultate. Jedini problemi sa tim pristupom naslijeeni su iz nedostataka u kvalitetu podataka, koji su, meutim, u naem projektu uglavnom prevazieni kontrolom kvaliteta i uz primjenu opsenih procedura za spajanje individualnih podataka.

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

133

B.4 SPISAK NESTALIH MKCK Od 1991., Meunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK) je prikupljao podatke o osobama iz bive Jugoslavije, ukljuujui Prijedor, koje su prijavljene kao nestale, kako bi pomogao porodicama da otkriju sudbinu onih srodnika koji se i dalje vode kao nestali. 10 Ta organizacija prikuplja podatke uglavnom od lanova ue porodice, a povremeno prihvata izvjetaje daljih srodnika i prijatelja i susjeda. Oni registruju osobe za koje se zna da su mrtve, ali ija tijela nisu pronaena. MKCK je objavio poseban spisak osoba za koje se zna da su mrtve (naelno su te osobe ranije bile registrovane kao nestale)11. MKCK je objavio nekoliko verzija (tj. auriranja) svog spiska nestalih osoba iz Bosne i Hercegovine. Za analizu iznesenu u ovom izvjetaju, koritena je 4. verzija, objavljena u junu 1998.. Temeljna analiza kvaliteta spiska MKCK ukazala je na to da je kvalitet podataka dobar i pouzdan, iako u podacima ima sitnijih nedostataka, kao to su, npr., nepotpuni datumi roenja. Spisak MKCK je prije svega spisak nestalih, a ne mrtvih osoba. Meutim, naelno se pretpostavlja da su veina (ako ne svi) tih ljudi mrtvi. I sam MKCK je izrazio slino miljenje12.

Iz uvoda u Nestale osobe na teritoriji Bosne i Hercegovine, etvrto izdanje, objavljeno 30. juna 1998. abecednim redom, Meunarodni komitet Crvenog krsta. Mjesto izdavanja nije navedeno (moda Sarajevo). 11 Smrt je utvrena na temelju iskaza oevidaca i/ili dokaza koje je dala porodica. 12 Vidi Specijalni izvjetaj MKCK Problemi nestalih osoba iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije, objavljen u februaru 1998.
10

134

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

ANEKS C. ETNIKI SASTAV MJESNIH ZAJEDNICA OPTINE VLASENICA REGISTROVAN U POPISU STANOVNITVA IZ 1991.13 Tabea C.1 Etniki sastav u mjesnim zajednicama optine Vlasenica Popis stanovnitva iz 1991.
Kod 160482 160504 160512 160539 160547 160555 160563 160571 160580 160598 160601 160610 160628 160636 160644 160652 160679 160687 160695 160709 160717 160725 160733 160741 160750 160768 160776 160784 160792 160806 160814 160822 160849 160857 160865 160873 160881 160890 160903 160911 160920 160938 160946 160954 160962 160989 160997 Ime naselja BACICI BAKICI BESICI BI JELO POLJE BI SINA BRDA BUKOVICA DONJA BUKOVICA GORNJA BULJEVICI CERSKA BO ZICI / DERVENTA DONJE VRSINJE DRAGASEVAC DRUM DUBACKO DUBNICA DUKICI DURAKOVICI DURICI DZEMAT DJILE DJURDJEVICI GEROVI GLUSAC GOBELJE GOLICI GORNJE VRSINJE GRABOVICA GRADINA NAZDA / GUNJACI JASEN JEREMICI KLJESTANI KOJCEVINA KOKANOVICI KOPRIVNO KOSTRACA KOZJA RAVAN KRAJCINOVICI KULINA KULJANCICI LUKAVICA LUKICI RAZISTA / MACESI MAJSTOROVICI MILICI MISARI Apsolutne brojke Srbi Musliman Hrvati Ostali i 500 0 0 2 116 0 0 0 388 2 0 0 25 0 0 0 54 0 0 0 70 0 0 1 109 30 0 0 0 178 0 0 177 43 0 0 12 1389 0 8 308 1 1 14 62 262 0 3 219 1 0 19 43 589 2 90 81 0 0 0 195 0 0 0 46 2 0 0 0 119 0 0 0 309 0 0 1 344 0 6 0 287 0 1 161 0 0 0 0 260 0 2 87 0 0 0 11 216 0 0 82 2 0 0 19 233 0 0 528 0 1 8 0 754 0 1 1 0 0 0 134 0 0 0 50 0 0 0 82 0 0 0 163 0 0 8 107 0 0 1 169 0 0 0 81 0 0 1 44 0 0 0 194 0 0 2 132 0 0 0 1 247 0 1 94 0 0 0 223 0 0 1 5 680 0 2 121 0 0 4 2229 107 3 75 229 2 0 1 Uk. 502 116 390 25 54 71 139 178 220 140 9 324 327 239 724 81 195 48 119 309 351 288 161 262 87 227 84 252 537 755 1 134 50 82 171 108 169 82 44 196 132 249 94 224 687 125 241 4 232 Procenti Srbi Musliman Hrvati Ostali i 99.6 0.0 0.0 0.4 100.0 0.0 0.0 0.0 0.0 99 .5 0.0 0.5 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 98.6 0.0 0.0 1.4 78.4 21 .6 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 80.5 19 .5 0.0 0.0 0.9 98 .6 0.0 0.6 95.1 0.3 0.3 4.3 19.0 80 .1 0.0 0.9 91.6 0.4 0.0 7.9 5.9 81 .4 0.3 12.4 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 95.8 0.0 0.0 4.2 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.3 98 .0 0.0 1.7 0.0 99 .7 0.0 0.3 100.0 0.0 0.0 0.0 0.0 99 .2 0.0 0.8 100.0 0.0 0.0 0.0 4.8 95 .2 0.0 0.0 97.6 0.0 0.0 2.4 7.5 92 .5 0.0 0.0 98.3 0.0 0.2 1.5 0.0 99 .9 0.0 0.1 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 100.0 0.0 0.0 0.0 95.3 0.0 0.0 4.7 99.1 0.0 0.0 0.9 100.0 0.0 0.0 0.0 98.8 0.0 0.0 1.2 100.0 0.0 0.0 0.0 99.0 0.0 0.0 1.0 100.0 0.0 0.0 0.0 0.4 99 .2 0.0 0.4 100.0 0.0 0.0 0.0 99.6 0.0 0.0 0.4 0.7 99 .0 0.0 0.3 96.8 0.0 0.0 3.2 92.3 4.4 0.1 3.1 98.7 0.9 0.0 0.4 Uk. 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

13 Izvor: Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. Narodnosni Sastav po Naseljima. CROSTAT, Zagreb, Travanj 1995

Demografske posledice sukoba u Optini Vlasenica, maj-septembar 1992.

135

Tabela C.1

Etniki sastav u naseljima optine Vlasenica Popis stanovnitva iz 1991. - Nastavak


Apsolutne brojke Srbi Muslimani Hrvati Ostali 239 0 119 76 0 55 127 95 0 53 110 255 106 1 56 104 170 133 66 79 56 34 0 116 0 200 67 131 58 224 0 161 93 91 65 65 41 2743 91 561 218 217 83 89 146 14359 4 98 618 814 241 0 0 126 186 0 0 0 0 458 491 0 0 331 151 0 0 0 1236 8 332 0 1067 0 447 0 168 0 0 3 397 12 0 4800 7 5 0 0 0 0 288 18727 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 26 0 1 0 1 0 0 0 39 3 0 1 152 0 1 0 3 0 0 1 2 0 0 5 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 1 10 1 0 12 0 4 0 4 0 2 0 340 0 12 1 0 0 0 3 817 Procenti Srbi Musliman Hrvati Ostali
i

Kod 161004 161012 161039 161047 161055 161063 161071 161080 161098 161101 161110 161128 161136 161144 161152 161179 161187 161195 161209 161217 161225 161233 161241 161250 161268 161276 161284 161292 161306 161314 161322 161349 161357 161365 161373 161381 161390 161403 161411 161420 161438 161446 161454 161462 161489 Sve

Naziv naselja MISICI MRSICI NEDELJIST NOVA KASABA NURICI ODZAK PAVKOVICI PESEVINA KUSELJ / PLAKALOVIC PODBIRAC PODCRKVINA PODGORA POMOL PUSTOSE RACA RAJICI RASEVO RASICA GAJ RASKOVICI RISTIJEVIC ROGOSIJA ROVASI RUPOVO BRDO SEBIOCINA SIMICI SKUGRICI SUPAC SADICI DONJI SADICI STEDRA TIKVARIC TOLJEVIC TUGOVO TURALICI VISNJICA VITICI VLASENICA VRLI VRTOCE VUKOVICI VUKSICI ZABRDE ZAGRADE ZAKLOPACA UKUPNO VLASENICA:

Uku. 247 98 738 1042 241 56 127 224 186 53 111 257 106 459 552 104 170 464 218 79 56 34 1236 125 332 204 1144 132 505 236 168 165 93 98 462 79 41 7909 98 579 219 218 83 89 437 33942

Uku. 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

96.8 0.0 16.1 7.3 0.0 98.2 100.0 42.4 0.0 100.0 99.1 99.2 100.0 0.2 10.1 100.0 100.0 28.7 30.3 100.0 100.0 100.0 0.0 92.8 0.0 98.0 5.9 99.2 11.5 94.9 0.0 97.6 100.0 92.9 14.1 82.3 100.0 34.7 92.9 96.9 99.5 99.5 100.0 100.0 33.4 42.3

1.6 100.0 83.7 78.1 100.0 0.0 0.0 56.3 100.0 0.0 0.0 0.0 0.0 99.8 88.9 0.0 0.0 71.3 69.3 0.0 0.0 0.0 100.0 6.4 100.0 0.0 93.3 0.0 88.5 0.0 100.0 0.0 0.0 3.1 85.9 15.2 0.0 60.7 7.1 0.9 0.0 0.0 0.0 0.0 65.9 55.2

0.4 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 1.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 0.0 0.2 0.0 0.5 0.0 0.0 0.0 0.1

1.2 0.0 0.1 14.6 0.0 1.8 0.0 1.3 0.0 0.0 0.9 0.8 0.0 0.0 0.9 0.0 0.0 0.0 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.8 0.0 0.5 0.9 0.8 0.0 5.1 0.0 2.4 0.0 4.1 0.0 2.5 0.0 4.3 0.0 2.1 0.5 0.0 0.0 0.0 0.7 2.4

136

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

138

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

139

140

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

141

142

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

143

144

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

145

146

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

147

148

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

149

150

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

151

152

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

153

154

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

155

156

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

157

158

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

159

160

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

161

162

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

163

164

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

165

166

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

167

168

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

169

170

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

171

172

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Figure 2a.

Figure 2b.

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

173

Figure 2b.

174

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Figure 2c.

Figure 2d.

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

175

Figure 2d.

176

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Figure 3. Figure 3.

184 001 005 002 006 004 032 003 030 059 031 058 057 060 063 084 085 108 109 107 110 106 124 126 127 154 148 156 150 149 172 173 157 153 155 151 158 176 178 177 180 158 152 158 161 164 163 166 114 115 129 125 130 066 088 087 089 111 112 113 116 117 118 121 146 144 143 165 167 168 169 170 147 061 065 091 093 094 095 096 123 105 098 101 103 185 104 068 064 067 075 077 078 070 074 033 034 035 007 009 011 013 038 183 037 039 073 072 042 036 044 045 047 049 052 050 082 080 079 081 083 054 056 055 008 010 012 014 016 018 017 021 024 026 025 027 028 029 020 022 023

135 136 138 133 139 137 131 140 132 142 141

171

174

179

181 182

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

177

178

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

179

180

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

181

182

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

183

184

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

185

186

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

187

188

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Promjene u etnikom sastavu Bosanskog amca i Odaka, 1991. i 1997.

189

190

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih osoba iz Prijedora u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992.

Ewa Tabeau Demografski odjel LRT

Izvjetaj o istraivanju provedenom za potrebe predmeta MILOMIR STAKI (IT-98-24)

9. septembar 2002.

192

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

193

Saetak statistikih rezultata U ovom izvjetaju navode se statistiki podaci o osobama iz optine Prijedor koje su navodno ubijene ili nestale u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine. Izvjetaj je pripremio domografski odjel Tuilatva za predmet br. IT-98-24, tuilac Meunarodnog suda protiv Milomira Stakia. Autor je koristio tri izvora podataka u vezi s nestalim ili ubijenim osobama: spisak nestalih osoba Meunarodnog komiteta Crvenog krsta (MKCK), "Knjigu nestalih iz Prijedora" (KN) i bazu podataka o ekshumacijama i baze podataka o potvrdama o smrti (EXH). Posljednje dvije baze podataka Tuilatvo je sastavilo na osnovu dokumenata o ekshumacijama i odlukama bosanskih sudova kojima su osobe proglaene mrtvim. Identitet svih osoba navedenih u tim dokumentima utvren je poreenjem njihovih imena i podataka u popisu stanovnitva koji je vlada Jugoslavije izvrila 1991. godine. Nadalje, imena osoba koje se vode kao nestale ili mrtve uporeena su s imenima osoba navedenih u birakim spiskovima za izbore u Bosni 1997. i 1998. godine kako bi se izbjegla mogunost da osoba koja je izala na jedno od ta dva izbora bude krivo upisana u spisak nestalih ili mrtvih. Na osnovu analize podataka, utvreno je sljedee:

Sva tri izvora sadre ukupno 2.789 imena. Imena osoba navedenih u bazama podataka uporeena su s imenima i drugim podacima o osobama iz popisa stanovnitva 1991. godine. Ime neke osobe pronaene u popisu stanovnitva iz 1991. godine uporeeno je s birakim spiskovima za izbore 1997. i 1998. godine koje je prikupila Regionalna

194

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

kancelarija za Bosnu i Hercegovinu Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS). Svako ime koje se pojavilo na bilo kojem od tih birakih spiskova izbrisano je poto je to znailo da postoji mogunost1 da je ta osoba preivjela sukob. Takoe smo meusobno uporedili imena sa spiskova nestalih, ekshumiranih ili osoba koje su proglaene mrtvim kako bismo odstranili sve dvostruke upise, odnosno, svako ime koje se pojavljuje u vie od jedne od tri baze podataka o nestalim ili ekshumiranim osobama ili osobama koje su proglaene mrtvim. Gorenavedenim postupkom smanjili smo originalni spisak imena (2.789) na ukupno 1.731 osoba. Imena svih tih osoba navedena su u popisu stanovnitva iz 1991. godine, a ne pojavljuju se na birakim spiskovima iz 1997. i 1998. godine. U isto vrijeme, te osobe se u spiskovima MKCK-a ili u Knjizi nestalih navode kao nestale u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992., ili su navedene u spisku ekshumiranih osoba, uz napomenu da su ubijene u periodu izmeu 30. aprila i 30. septembra 1992. godine ili su sudskom odlukom proglaene umrlim u tom periodu. Jasno je da je taj broj, 1.731, nii od ukupnog broja osoba ubijenih 1992. godine poto lanovi porodica nekih ubijenih osoba nisu prijavili njihovu smrt, niti su dobili potvrdu o njihovoj smrti, a njihova tijela nisu ekshumirana ni identifikovana. Kako bi dao neki uvid u stvarni broj rtava iz Prijedora ubijenih u tom periodu, autor se koristio priznatim statistikim sredstvom za vrenje takvih procjena (npr. metodom obuhvata i ponovnog obuhvata). Tri navedene baze podataka koritene su kako bi se dala stohastika procjena ukupnog broja rtava iz Prijedora koritenjem metode obuhvata i ponovnog obuhvata, koja se podrobnije opisuje u dodatku ovog izvjetaja. Prema tom metodu, procjenjuje se da je u Prijedoru ubijeno ili nestalo otprilike 2.190 osoba od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine. Velika veina nestalih/ubijenih osoba iz Prijedora bili su Muslimani (1.651 osoba od 1.731 ili 95,4% svih rtava). Najvie na udaru bile su osobe iz starosne grupe izmeu 20 i 49 godina najvie su pogoena (1.313), a najvei broj rtava bili su mukarci (1.665).

Nekonzistentni dokazi mogu takoe ukazivati na mogunost prevare pri upisu.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

195

Meutim, meu rtvama smo pronali i djecu (77 u starosnoj dobi od 0-18 godina), ene (65) i ljudi poodmakle dobi (61 osoba starija od 65 godina). Od svih optina u Autonomnoj regiji Krajini najvei broj rtava 1992. godine bio je iz Prijedora, a osobe iz Prijedora koje su nestale ili su ubijene u periodu od 30. aprila do 30. septembra predstavljaju ogromnu veinu ukupnih rtava u 1992. godini. Prouili smo i drutveno-ekonomski status nestalih ili ubijenih, odnosno njihov obrazovni profil ili radnopravni status. Pronali smo da su osobe sa srednjim ili viim stepenom obrazovanja, naroito Muslimani, bile izloene veem riziku da nestanu ili budu ubijene nego osobe nieg stepena obrazovanja. Meutim, osobe s osnovnim stepenom obrazovanjam takoe su bile izloene relativno visokom riziku da nestanu ili budu ubijene. Osim toga, osobe s najviim stepenom obrazovanja nisu bile izloene najveem riziku da e nestati ili biti ubijene. Stoga, obrazac utvren na osnovu naih spiskova nestalih/ubijenih ne ukazuje da su osobe odreenog obrazovanja iz Prijedora konzistentno birane za rtve.

Za razliku od biranja rtava na osnovu obrazovanja, jasno je vidljivo biranje rtava meu stanovnitvom odreenog profesionalnog statusa. Pronali smo da su svi nesrbi, ali je to najjasnije vidljivo kod Muslimana, u dvije najvie kategorije profesionalnog statusa - privatnici i osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo pomono osoblje - bili izloeni najveem riziku da nestanu ili budu ubijeni. Osobe u dvije nie kategorije profesionalno neangaovane osobe i zaposleni - konzistetno su bile najmanje izloene riziku da nestanu ili budu ubijene. tavie, moe se govoriti ak i o sistematskom, redovnom porastu rizika od nestanka ili ubistva osoba na vioj drutveno-ekonomskoj ljestvici zbog njihovog vieg profesionalnog statusa. Od sve tri nacionalne grupe nesrba, najveem riziku bili su izloeni Muslimani, ali je gotovo isti obrazac primijenjen na Hrvate i ostale. Rezultati za mukarce pokazuju sutinski isti obrazac, a rizik je znatno vei poto mukarci predstavljaju najvei broj rtava u Prijedoru. Takoe smo procijenili razlike u riziku da osoba nestane ili bude ubijena poreenjem rizika kojem je bila izloena odreena grupa osoba s rizikom kojem

196

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

su izloene osobe iz grupe nezaposlenih. Takoe smo procijenili statistiku vanost tih razlika. Utvreno je da su statistiki znaajni svi relativni rizici da e neki Musliman nestati ili biti ubijen i da su oni najvii u poreenju sa svim nacionalnim grupama. Obrazac koji je dobiven za Muslimane konzistentno je ukazivao na to da su pripadnici te nacionalnosti na drutveno-ekonomskom planu bili ciljani kao rtve, a da je njihov radnopravni status sluio kao mehanizam za ciljanje. Hrvati i ostali u Prijedoru takoe su bili pogoene grupe, a rizici da e pripadnici tih nacionalnih grupa nestati ili biti ubijeni bili su konzistentno vii za osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo pomono osoblje i za one sa srednjokolskim i viim stepenom obrazovanja. Rezultat ukazuje na to da su i te grupe ciljane, ali za obje varijable drutveno-ekonomskog statusa (DES), razlika u rizicima da e neki Hrvat na jednoj, ili nezaposleni pripadnik neke nacionalne grupe na drugoj strani, nestati ili biti ubijen statistiki nije znaajna poto postoje naznake slinog nivoa gubitaka meu te dvije nacionalne grupe.

1.

Uvod

Za ovaj izvjetaj koritena su tri izvora informacija o osobama koje su nestale ili su ubijene u optini Prijedor u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine. Spisak nestalih osoba MKCK-a bio je glavni izvor podataka o nestalim osobama. Na raspolaganju je bila i "Knjiga nestalih" iz Prijedora i baze podataka o ekshumacijama i potvrdama o smrti koje su nedavno sastavljene u Tuilatvu kako bi se dobio bolji uvid u zloine poinjene u Autonomnoj regiji Krajina (Sbire, 2001.)2 U Dodatku A1 ukratko su opisana ta tri izvora. U drugom dijelu predoeni su brojevi rtava prema svakom izvoru, analizirane razlike izmeu podataka iz sva tri izvora, a ta tri izvora koritena su za stohastiku procjenu ukupnog broja rtava iz Prijedora. Takoe smo naveli osnovne demografske karakteristike rtava iz Prijedora, ukljuujui podatke o polu, starosnoj dobi i nacionalnosti.

2 Nicolas Sbire, 2001., "Exhumations and Proof of Death, Autonomous Region of Krajina", Izvjetaj Tuilatva.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

197

U treem dijelu izvjetaja usredotoili smo se na drutveno-ekonomski status rtava prouivi njihov stepen obrazovanja i radnopravni status.

2.

rtve iz Prijedora: Apsolutni brojevi i osnovne distribucije

2.1.

Apsolutni brojevi

Koristei se trima izvorima3 pomenutim u Dodatku A1, utvrdili smo ukupan broj rtava iz optine Prijedor (dalje u tekstu: Prijedor) koje su ubijene ili su nestale u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine:4

MKCK: 1.063

(od ukupno 1.168 upisanih u spisak MKCK-a uporeenih s popisom stanovnitva iz 1991. za Prijedor)

"KNP": 1.092

(od ukupno 1.122 upisanih u "Knjigu nestalih iz Prijedora" uporeenih s popisom stanovnitva iz 1991. za Prijedor) (od ukupno 1.953 upisanih u EXH uporeenih s popisom stanovnitva iz 1991. za Prijedor)

EXH: 960

Prema ova tri izvora, radi se o ukupno 2.789 osoba, a njihova imena uporeena su s imenima iz popisa stanovnitva iz 1991. godine. Poreenjem sa spiskom iz popisa stanovnitva, potvren je identitet 2.789 rtava. U preostalom dijelu ovog poglavlja analizirali smo samo one rtve ija imena smo uporedili s popisom stanovnitva, a ne sve rtve koje navode ova tri izvora. To smo uinili kako bismo obezbijedili pouzdanost analize, a naroito kako bismo izbjegli dvostruko pribrajanje rtava iz razliitih baza

Iz analize je kao izvor iskljuen MAG /skraenica nepoznata/, koji je za Prijedor sadravao gotovo iste informacije kao i spiskovi MKCK-a i "Knjige nestalih". U MAG-u je bilo samo 23 upisa u vezi sa Stakiem koji se nisu preklapali s upisima iz spiskova MKCK-a, "Knjige nestalih iz Prijedora" i baze podataka o ekshumacijama. Zbog dvostrukih upisa i jednostavnosti izraunavanja (tj. metode obuhvata i ponovnog obuhvata), odluili smo da u analizu ne ukljuimo MAG. 4 Svi ukupni iznosi u ovom dijelu ne sadre nekonzistentne podatke, tj. imena osoba koja se istovremeno nalaze na spiskovima mrtvih i birakim spiskovima za 1997./1998. godinu.
3

198

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

podataka i iskljuili nekonzistente podatke (npr. podatke o nestalim ili mrtvima koji se na birakim spiskovima navode kao preivjeli). Sva tri izvora, koja su nezavisna, ali se preklapaju, ukupno sadre 2.789 imena. Mogue je da se osoba koja se prema spisku MKCK-a vodi kao nestala nalazi i u "Knjizi nestalih iz Prijedora", da kasnije ta ista osoba bude identifikovana pri ekshumaciji, a da zahtjev da se ona proglasi mrtvim bude zavedeno kod optinskog suda. Da bi se izbjeglo ubrajanje istih rtava, imena koja se pominju dvaput odstranili smo iz objedinjenog spiska imena sainjenog na osnovu sva tri izvora i doli do ukupnog broja od 1.731 rtve (u obzir su uzete osobe ija imena su navedena u popisu stanovnitva iz 1991., vidi Skicu 1 dolje): Preklapanje podataka iz razliitih izvora: - MKCK i KNP: - MKCK i EXH: - KNP i EXH: - MKCK, KNP i EXH: 263 osobe 210 271 157

Dolje je naveden broj osoba ija se imena pojavljuju u samo jednom od tri izvora: - MKCK: - KNP: - EXH: 433 397 0

Skica 1. Pregled izvora za podatke o potvrenim rtvama iz optine Prijedor

Ekshumacije i osobe koje su sudovi proglasili mrtvima


0 271 397 157 263 210 433

Knjiga nestalih

Nestali prema spisku MKCK-a

Do ukupnog broja rtava iz Prijedora (1.731) dolo se na osnovu podataka iz sva tri izvora nakon provjere moguih dvostrukih upisa istog imena i nekonzistentnosti. Meutim, opravdano je vjerovati da je stvarni broj rtava vii nego to pokazuju brojke poto postoji

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

199

mogunost da neke osobe, naroito u sluajevima kada su ubijene cjelokupne porodice, nisu prijavljene kao nestale, da niko nije traio sudsku odluku o proglaenju njihove smrti ili da njihovi leevi nisu ekshumirani i identifikovani, naroito u sluajevima kada nije bilo preostalih lanova ue porodice da identifikuju rtve. Konano, postupak poreenja nije savren, tako da odreeni broj podataka koji se tiu predmeta Staki nije provjeren u odnosu na podatke iz popisa stanovnitva (obino se radilo o otprilike 20% podataka koji nisu provjereni prema popisu stanovnitva).

U namjeri da priblinije utvrdimo koliki je stvarni gubitak stanovnitva, primijenili smo takozvanu tehniku obuhvata i ponovnog obuhvata5 kako bismo stohastiki utvrdili broj rtava iz Prijedora (Bishop, Fienberg i Holland, 1975.). Taj metod omoguuje sabiranje zabiljeenih i nezabiljeenih brojeva dogaaja (npr. nestale osobe i mrtvi) koritenjem nekoliko kvazinezavisnih izvora. Smatra se da je spisak nestalih MKCK-a najsistematskiji i najobuhvatniji od sva tri izvora koje smo imali na raspolaganju. U ovom sluaju, procjenjiva varijance za procjenu obuhvata i ponovnog obuhvata rtava u Prijedoru moe se utvrditi kao to su to predloili Bishop, Fienberg i Holland (1975.; str. 241, jednaine 6.4-20). Sve relevantne formule navedene su u Dodatku A2.1 ovog izvjetaja.

Rezultat metode obuhvata i ponovnog obuhvata je procjena da je stvarni broj nestalih ili ubijenih iz optine Prijedor u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. iznosio ukupno 2.190, uz interval pouzdanosti od 95% u rasponu od 2.115 do 2.265 osoba. Na uzorak od 1.731 identifikovane rtve predstavlja otprilike 79% ukupnog broja dobivenog stohastikom procjenom.

2.2

Nacionalnost, starosna dob i pol rtava

Ukupni broj stanovnika u optini Prijedor 1991. godine zabiljeen u slubenim izvorima iznosio je 112.543, od ega su 56.092 osobe bili mukaraci, a 56.451 ene. Poto smo odstranili osobe koje su zabiljeene dvaput (iz procjene smo iskljuili 140 podataka),
5

Taj metod je razvijen 1940.-ih godina u cilju procjene veliine razliitih ivotinjskih vrsta. Otada se esto koristi za procjenu razmjera teko mjerljivih procesa kao to je rasprostranjenost upotrebe narkotika, virusa HIV-a ili prostitucije. Primjeri publikacija u kojima se pominje metoda obuhvata i ponovnog obuhvata nalaze se u "Political Killings in Kosova/Kosovo", mart-juni 1999. (vidi Dodatak A2.1 radi detalja).

200

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

dobili smo brojku od 112.403 stanovnika od ega su 56.019 mukarci, a 56.384 ene. Neke osobe su nestale, a neke su ubili bosanski Srbi.

U ovom poglavlju uzeli smo u obzir mjesto stanovanja rtava 1991. godine i analizirali sve rtve koje su 1991. godine ivjele u optini Prijedor. Uporeujui broj rtava koje su porijeklom bile iz Prijedora sa stanovnitvom Prijedora 1991. godine, doli smo do mjera rizika kojima je stanovnitvo Prijedora bilo izloeno 1991. godine, a odnosili su se na mogunost da neko osoba nestane ili bude ubijena.6

Tablica 1.

rtve iz optine Prijedor, od 30. aprila do 30. septembra 1992.


Broj 112.403 64948 8335 Nestali ili mrtvi, od 30.4. do 30.9.1992 Broj 1.730 1.727 169 Smrtni slu~ajevi na 100.000 stanovnika prema popisu iz 1991 1539,10 2659,05 2027,59

Stanovni{tvo prema popisu iz 1991. - korigovano Stanovni{tvo pr ema popisu iz 1991. kor igovano - nesrbi - vlasnici, osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost s pomo}nim osobljem - djeca (0-18 godina) - starija lica (65 i vi{e godina) - `ene

Nestali ili mr tvi, od 30.4-30.9.1992. - nesrbi - vlasnici, osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost s pomo}nim osobljem - djeca (0-18 godina) - starija lica (65 i vi{e di ) - `ene

30803 7735 56384

77 61 65

249,98 788,62 115,28

Primjedba: U slu`benu evidenciju 1991. godine upisano je 112.543 stanovnika, od ~ega je 140 upisano dvaput

Podaci u tabeli 1 saimaju glavne rezultate u ovom poglavlju. Ukupni broj od 1.731 odnosi se na 1.645 mrtvih civila i 86 vojnika Armije BiH. U relativnom smislu (tj. nakon to je taj broj uporeen s referentnim stanovnitvom), ukupni broj (1.731) odgovara brojci od otprilike 1.539 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika u Prijedoru 1991. godine. Obratite panju da je opta stopa mortaliteta posljednji put zabiljeena u Bosni i Hercegovini prije rata (1991.) bila 720 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika.7 Mortalitet stanovnitva u Prijedoru u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. uzrokovan sukobom, tj. natprosjeni mortalitet do kojeg ne bi dolo u mirnodopskim uslovima, prekoraio je za 214% brojku iz 1991. godine. Iznenauje da su 1.727 rtve bili nesrbi, to predstavlja 99,83% svih zabiljeenih smrtnih sluajeva u tom periodu (1.731) koji prevazilaze prosjek. Stopa smrtnosti nesrba, tj. otprilike 2.659 smrtnih sluajeva na

Obratite panju da se mjesto smrti navedeno u naim izvorima odnosi na mjesto gdje su rtve viene posljednji put (tj. mjesto nestanka) , na lokaciju masovnih grobnica ili na mjesto smrti (ili nestanka) koje su roaci rtava naveli na sudu. Za veliku veinu tih mjesta uglavnom je navedeno da se nalaze u Prijedoru ili njegovoj okolici. 7 Statistiki godinjak Republike Bosne i Hercegovine, 1992. Dravni zavod za statistiku, Sarajevo, svibanj 1994., str. 42.
6

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

201

100.000 stanovnika, vea je za 369% od opte stope smrtnosti u Bosni prije rata, 1991. godine. Drugi najvei gubitak stanovnitva u Tablici 1 zabiljeen je za vlasnike i osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo osoblje. Ta populacijska grupa definisana je na osnovu drutveno-ekonomskog statusa (DES) nestalih ili ubijenih. Ona obuhvaa dvije gornje klase drutveno-ekonomske strukture: osobe koje su bile vlasnici preduzea, trgovine i sl., pripadnike slobodne profesije i poljoprivrednike s njihovim zaposlenima (tj. porodice i rodbinu osoba koje obavljaju samostalnu djelatnost). Stopa smrtnosti za vlasnike i osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo osoblje iznosila je 2.028 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika ili otprilike 282% vie od stope smrtnosti zabiljeene u Bosni 1991. godine. Na naim spiskovima mrtvih pojavile su se i uobiajeno najzatienije populacijske grupe, tj. djeca, ljudi poodmakle dobi i ene, ali u znatno manjem razmjeru nego nesrbi ili osobe na vioj drutveno-ekonomskoj ljestvici. U periodu relevantnom za predmet Staki 77 djece od 0 do 18 godina poginulo je u uslovima izazvanih sukobom (u prosjeku otprilike 250 djece na 100.000 stanovnika iste starosne dobi). Tokom 1992. godine ubijeno je ili je nestalo 65 ena, to je otprilike 115% na svakih 100.000 ena koje su ivjele u Prijedoru 1991. godine. Takoe je umrla 61 osoba od 65 i vie godina (stopa smrtnosti je iznosila otprilike 789 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika iste ivotne dobi zabiljeenih u popisu stanovnitva). Stopa smrtnosti za osobe poodmakle dobi ukazuje na to da su smrtni sluajevi meu tom populacijskom grupom bili esti, to se moe dovesti u vezu sa njihovom slabom prostornom mobilnou pri brzom naputanju podruja zahvaenog sukobom. U nastavku podrobnije razmatramo demografske distribucije rtava. Tablica 2 prikazuje nacionalnost rtava, a tablica 3 distribuciju po starosnoj dobi. Obratite panju da su gotovo sve rtve koje se pominju u ovom poglavlju umrle ili nestale u optini Prijedor ili u neposrednoj okolici Prijedora. U posljednjoj tablici u ovom poglavlju, tablici 4, brojano je prikazana smrtnost izazvana sukobom na irem podruju na kojem se Prijedor nalazio 1992. godine. Na osnovu tablice 4 mogue je uporediti stopu smrtnosti u Prijedoru sa stopom smrtnosti u okolici Prijedora.

202

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tablica 2.

rtve iz optine Prijedor, od 30. aprila do 30. septembar 1992., prema nacionalnosti
Smrtni slu ajevi na 100.000 stanovnika prema popisu stanovnitva iz 1991. 3350,18

Nacionalna pripadnost

Ukupno 1991.

Umrli 1992. 30.4.-30.9. 1651 95,4 23 1,3 53 3,1 1727 99,8 4 0,2 1731

Muslimani % od ukupnog broja Hrvati % od ukupnog broja Ostali % od ukupnog broja ne-Srbi % od ukupnog broja Srbi % od ukupnog broja Sve nacionalnosti

49281 43,8 6303 5,6 9364 8,3 64948 57,8 47455 42,2 112403

364,91

566,00

2659,05

8,43

1539,99

Primjedba: Referentna populacija je podijeljena prema nacionalnoj pripadnosti

Tablica 2 prikazuje da je veina rtava bila muslimanske nacionalnosti (1.651 ili otprilike 95,4% svih rtava). Hrvati, Jugosloveni i pripadnici ostalih nacionalnosti (osim Srba) zabiljeeni su u manjem broju sluajeva kao rtve (76 ili otprilike 4,4%). Stopa smrtnosti za Muslimane (3.350) nekoliko puta premauje stopu smrtnosti u cijeloj Bosni i Hercegovini (720) prema podacima iz 1991. godine, a razlika u stopama smrtnosti je 465%. Stopa smrtnosti za Hrvate i pripadnike ostalih nacionalnosti bila je nia i iznosila je 365 i 566 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika relevantnih karakteristika (to je 51%, odnosno 79% na prostoru cijele BiH prema podacima iz 1991.godine).

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

203

Skica 2.

rtve iz optine Prijedor, od 30.04. do 30.09.1992., prema starosnoj dobi, smrtni sluajevi na 100.000 stanovnika prema popisu stanovnitva iz 1991. u Autonomnoj regiji Krajina

3.500 3.000 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0

Skica 3.

rtve iz optine Prijedor, od 30.04. do 30.09.1992., prema starosnoj dobi i nacionalnosti, smrtni sluajevi na 100.000 stanovnika razliite nacionalnosti prema popisu stanovnitva u Autonomnoj regiji Krajina
6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0

Muslimani

Hrvati

Ostali

Srbi

204

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skice 2 i 3 ilustruju distribuciju rtava prema starosnoj dobi. Skica 2 prikazuje pripadnike svih nacionalnosti zajedno. Skica 3 pokazuje obrasce smrtnosti prema starosnoj dobi za svaku pojedinu nacionalnost. Razlika izmeu ta dva prikaza je referentna populacija koritena za izraunavanje stopa smrtnosti. Na skici 1 kao referenca se koristi ukupna populacija Prijedora (razdvojena prema starosnoj dobi), a skica 2 prikazuje referentnu populaciju prema (starosnoj dobi i) nacionalnoj pripadnosti. Stoga se smrtnost Muslimana uporeuje u odnosu na muslimansko stanovnitvo prema popisu iz 1991., smrtnost Srba u odnosu na srpsko stanovnitvo prema popisu iz 1991. i tako dalje. Na osnovu obrazaca prikazanih na skici 2 i tablici 3 moemo razlikovati etiri razliite stope smrtnosti: stope smrtnosti djece i omladine: relativno niske stope, naroito kod djece izmeu

(a)

0 i 14 godina, izrazito vie stope kod omladine izmeu 15 i 19 godina starosti (otprilike 1.160 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika), izgubljene godine ivota8 su, meutim, meu ovom sub-populacijom jo uvijek prilino znaajne, stope smrtnosti odraslih ljudi mlae dobi: izrazito najvie stope u cijeloj

(b)

populaciji, ova grupa obuhvaa starosnu dob od 20 do 49 godina, uz najveu smrtnost osoba u dobi izmeu 25 i 29 godina (otprilike 3.126 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika),

(c)

stope smrtnosti odraslih ljudi starije dobi: stopa smrtnosti za starije odrasle ljude u

dobi od 50 do 64 godine druga je po veliini u populaciji i neto via od 1.100 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika; vidljiva je mala varijacija u stopama),

(d)

stope smrtnosti ljudi poodmakle dobi: stope smrtnosti ljudi u dobi od 65 godina i

vie kreu se priblino od 600 do 1.000 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika; ta brojka je trea po veliini i treba je smatrati relativno visokom.

8 Oni koji su rano umrli mogli su ivjeti due, na primjer, jednako dugo koliko ivi cijelo stanovnitvo. Duina ivota stanovnitva izraena je kvantitativno kao oekivani ivotni vijek od trenutka roenja, a taj pojam se nairoko koristi u demografiji i drugim drutvenim znanostima. Izgubljene godine ivota predstavljaju razliku izmeu starosne dobi neke osobe u asu smrti i njezinog oekivanog ivotnog vijeka. to je preminula osoba mlaa, to je razlika i broj izgubljenih godina vei.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

205

Stopa smrtnosti ljudi odreene starosne dobi prema nacionalnoj pripadnosti (skica 2) u skladu je s obrascem prikazanim u tabeli 2, pa su, prema tome, Muslimani najee rtve u poreenju sa pripadnicima svih ostalih nacionalnosti, a daleko najvei broj smrtnih sluajeva zabiljeen je meu nesrbima.

Skica 3 prikazuje starosni profil za svaku nacionalnost posebno. Ti obrasci koji se odnose na osobe podijeljene prema nacionalnoj pripadnosti jasno odraavaju ve opisani opti obrazac strosne dobi za sve nacionalnosti zajedno. Obratite panju na to da je smrtnost Muslimana izuzetno visoka, dok smrtnost Muslimana gotovo svih starosnih dobi, od 1519 navie, premauje 2.000 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika (to je gotovo tri puta vie od opte stope smrtnosti za Bosnu i Hercegovinu prema podacima iz 1991. godine). Najvia stopa za starosne grupe od 20-49 (otprilike 4.000 do 6.000 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika) est do osam puta je via od opte stope smrtnosti za Bosnu i Hercegovinu prema podacima iz 1991. godine. Konano, mora se napomenuti da se gorepomenuti obrasci starosne dobi dramatino razlikuju od obrazaca smrtnosti ljudi odreene starosne dobi meu dananjim stanovnitvom koje ivi u mirnodopskim uslovima. Starost je uzrok smrti veine dananjeg stanovnitva. Poveanje stope smrtnosti uzrokovane starou ubrzano raste od dobi od otprilike 40-44 do najvie starosne dobi (otprilike 124 godine). Prilino visoka smrtnost oita je takoe meu malom djecom i odraslima izmeu 20 i 24 godine (takozvani nagli porast smrtnosti uzrokovan nesreama). Predoene brojke koje se odnose na Prijedor ne pokazuju nikakve slinosti s uobiajenim obrascem i potvruju da su ovi gubici stanovnitva posve nekarakteristini.

206

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tablica 3.

Distribucija rtava iz Prijedora prema starosnoj dobi, od 30.04. do 30.09.1992.

Starosna dob 1991. 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 nepoznato Ukupno

Umrli od 30.4. do 30.9.1992. Broj 1 3 9 110 284 307 263 217 124 118 88 79 66 25 14 11 8 3 1 1731

Smrtni slu~ajevi na 100.000 stanovnika Ukupno 1991. prema popisu Procenat stanovni{tva iz 1991. 0,06 0,17 0,52 6,35 16,41 17,74 15,19 12,54 7,16 6,82 5,08 4,56 3,81 1,44 0,81 0,64 0,46 0,17 0,06 100,00 6848 8231 8214 9479 9683 9820 9007 8587 7137 5292 7260 6986 5699 3374 1838 1250 804 469 2425 112403 14,60 36,45 109,57 1160,46 2932,98 3126,27 2919,95 2527,08 1737,42 2229,78 1212,12 1130,83 1158,10 740,96 761,70 880,00 995,02 639,66 41,24 1539.99

Posljednja tablica koju opisujemo u ovom dijelu je tablica 4. Ona prikazuje rtve iz Autonomne regije Krajine (ARK) 1992. godine. Tablica 4 pokriva cijelu 1992. godinu, to je neto due od pet mjeseci izmeu 30. aprila do 30. septembra 1992. Prijedor se nalazio u ARK-u i sukob u Prijedoru je bio jedan od dogaaja u ARK-u tokom 1992. godine. Autonomna regija Krajina tokom 1992. godine je stoga relevantan i znaajan kontekst za poreenje stopa smrtnosti uzrokovanih sukobom u Prijedoru sa slinim stopama smrtnosti u drugim optinama u ARK-u.

Broj rtava iz tablice 4 naveden je iz tri izvora: spiska nestalih MKCK-a (izdanje iz 1998. godine) i baza podataka o ekshumacijama i sudskim odlukama Tuilatva. Za Prijedor nismo koristili "Knjigu nestalih". Zbog toga je vjerovatno ukupni broj za Prijedor neto vii za 1992. godinu.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

207

Tablica 4 pokazuje naroito visoke stope smrtnosti u etiri optine: Prijedor sa 1.7479 smrtnih sluajeva, Klju (377), Sanski Most (283) i Kotor Varo (207). Poreenjem s optom stopom smrtnosti za Bosnu i Hercegovinu prema podacima iz 1991. godine, dolazi se do sljedeih procenata: Prijedor 215,87%, Klju - 140,31%, Sanski Most 65,25% i Kotor Varo - 78,18%. Stopa smrtnosti za Prijedor je najvia na cijelom podruju Autonomne regije Krajina. Takoe je vidljivo da je veina rtava iz Prijedora nestala ili bila ubijena u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine.

Obratite panju da je ukupni broj za Prijedor pomenut u tablici 4 neto vii od ukupnog broja od 1.732 smrtnih sluajeva koji su pokazali nai rezultati. Podaci koji se odnose na ARK pokrivaju dui period, tj. cijelu 1992. godinu, i dobiveni su iz razliitih izvora.

208

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tablica 4.

Broj rtava iz Prijedora 1992. godine u poreenju s brojem rtava u ARK-u 1992. godine Stopa smrtnosti 1991. na 100.000 stanovnika, po optini stanovanja

Op{tina

Ukupno 1991. Umrlih

Smrtni slu~ajevi na 100.000 stanovnika prema popisu stanovni{tva iz 1991.

Banja Luka

broj % Biha} broj % Bos Dubica broj % Bos Gradi{ka broj % Bos Krupa broj % Bos Novi broj % Bos Petrovac broj % ^elinac broj % Donji Vakuf broj % Jajce broj % broj Klju~ % Kotor Varo{ broj % Mrkonji} Grad broj % Prijedor broj % broj Prnjavor % Sanski Most broj % Skender Vakuf broj % [ipovo broj % Tesli} broj % Ukupno broj %

195126 20,0 70607 7,2 31538 3,2 59907 6,1 58227 6,0 41609 4,3 15586 1,6 18669 1,9 24533 2,5 44974 4,6 37317 3,8 36774 3,8 27332 2,8 112403 11,5 46994 4,8 60238 6.2 19345 2,0 15535 1,6 59766 6,1 976480 100

16 0,5 134 4,5 3 0,1 10 0,3 31 1,0 63 2,1 20 0,7 7 0,2 28 0,9 29 1,0 377 12,5 207 6,9 4 0,1 1747 58,0 1 0,0 283 9,4 4 0,1 1 0,0 45 1,5 3010 100

8,20 189,78 9,51 16,69 53,24 151,41 128,32 37,50 114,13 64,48 1010,26 562,90 14,63 1554,23 2,13 469,80 20,68 6,44 75,29 308,25

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

209

3.

Stepen obrazovanja, profesionalna djelatnost i nacionalnost nestalih i ubijenih osoba iz Prijedora u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. godine

Ovo poglavlje govori o statistikoj vezi izmeu drutveno-ekonomskog statusa stanovnika Prijedora (dalje u tekstu: DES) i rizika da neko od njih nestane ili bude ubijen (dalje u tekstu: nestali) u periodu izmeu 30. aprila i 30. septembra 1992. Drutvenoekonomski status mjerili smo koristei se dvama varijablama: stepenom obrazovanja (dalje u tekstu: OBRAZ) i profesionalnom djelatnou (dalje u tekstu: PROF), koje smo dobili iz upitnika o popisu stanovnitva iz 1991. Dalje u tekstu za svaku variablu DES-a prvo dajemo empirijski prikaz nestalih i ubijenih meu stanovnitvom optine Prijedor 1991. godine. Na taj nain utvrdili smo odreene obrasce DES-a meu nestalim i ubijenim. Drugo, provjerili smo te obrasce procijenivi relativne rizike od nestanka ili pogibije i stepene njihove vanosti za varijable DES-a i sve nacionalnosti. Kao statistiko sredstvo procjene koriteni su modeli logistike regresije.

Pitanje iz upitnika za popis stanovnitva koje je posluilo da bi se utvrdio stepen obrazovanja odnosilo se na broj kolskih godina koje je ispitanik zavrio. Popisivai su predvidjeli da se na to pitanje odgovori na jedan od 10 moguih naina. Kasnije smo razvrstali originalne odgovore u sljedee kategorije: (1) bez ikakvog obrazovanja, (2) nezavrena osnovna kola, (3) osnovna kola, (4) srednja kola (tj. srednjokolsko obrazovanje), (5) vie ili fakultetsko obrazovanje (tj. visokokolsko obrazovanje), (6) na kolovanju (tj. produno obrazovanje) i (7) bez odgovora. Kategorije (6) i (7) nisu uzete u obzir pri analizi.

Radnopravni status je definisan na osnovi dva pitanja iz upitnika koja su spojena u jednu varijablu. To su bila sljedea pitanja: profesionalna djelatnost (ZAN: u radnom odnosu za razliku od raznih kategorija nezaposlenosti; svi ispitanici su odgovorili na to pitanje) radnopravni status (PZAN: zaposlenici za razliku od vlasnika, osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo pomono osoblje; na to pitanje odgovorili su samo profesionalno angaovane osobe)

210

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Varijablom utvrenom na osnovu dva gorepomenuta pitanje mjeri se radnopravni status osoba u radnom odnosu kao i nezaposlenih. Posluila nam je da klasifikujemo stanovnitvo u sljedeih pet kategorija: (1) nezaposleni, (2) vlasnici preduzea ili privatne trgovine, (3) osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost (ukljuujui i poljoprivrednike) bez ili uz pomo drugih lanova kuanstva, (4) lanovi kuanstva koji pruaju pomo (tj. pomau) osobama koje obavljaju samostalnu djelatnost. Varijabla PROF je dobivena kombinacijom svih originalnih odgovora na PZAN i ZAN, iz koga smo iskljuili zajedniki kod o profesionalnoj neangaovanosti.10 Prouavani podaci o nestalim/ubijenim osobama navedeni su u spisku nestalih MKCK-a, 4. verzija, "Knjizi nestalih iz Prijedora" i bazama podataka o ekshumacijama i sudskim odlukama Tuilatva. U svim analizama uzeli smo u obzir samo osobe ija imena smo nali i u popisu stanovnitvu iz 1991. godine. Sve analizirane osobe morale su imati 18 godina ili vie, zbog ega smo iz analize iskljuili sve one koji su se jo uvijek kolovali 1991. godine i one koji jo uvijek nisu mogli stupiti u radni odnos.

U optini Prijedor nestalo je ili ubijeno ukupno 1.665 mukaraca i 65 ena u periodu od 30. aprila do 30. septembra 1992. Stanovnitvo Prijedora je 1991. /kao u originalu; popis stanovnitva iz 1991. ?/ sastojalo se od valjanih podataka11 za 56.019 mukaraca i 56.384 ena. Kao to je ranije pomenuto, starosna dob stanovnitva ograniena je na osobe od 18 i vie godina. Na taj nain iz analize su iskljuene osobe koje jo uvijek pohaaju kolu ili su premlade da rade. Utvreno je da se neka osobe od 18 i vie godina i dalje koluju, ali je taj broj bio malen i, stoga, zanemariv. Ukupni broj stanovnika od 18 i vie godina u optini Prijedor 1991. godine iznosio je 83.518, od ega su 41.361 bili mukarci, a 42.157 ene.

10 Nekoliko osoba koje su rekle da su nezaposlene takoe su izjavile da su profesionalno angaovane, naroito domaice, aci i studenti koji su naveli oba odgovora uz pitanje o njihovoj profesionalnoj djelatnosti. Njihove odgovore na PZAN smo nadredili onima koje su dali za ZAN. Drugim rijeima, kategorizirali smo ih kao angaovane i zanemarili njihovu profesionalnu neangaovanost. 11 Navedeni brojevi ne ukljuuju dvaput unesene podatke. Opte uzev, valjani podatak je onaj koji je potpun u smislu informacije koja je potrebna za odreenu vrstu analize. Ukoliko, na primjer, za neku osobu nije navedena njena nacionalno pripadnost, podaci o takvoj osobi nisu bili ukljueni u analizu nacionalne pripadnosti. Stoga, ukupan broj valjanih podataka nije nuno jednak u svim tipovima analize i moe se razlikovati od istog ukupnog broja koji je naveden iz slubenih izvora.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

211

Skica 4a.

Stope za nestale/ubijene osobe iz Prijedora, od 30.04. do 30.09.1992. prema nacionalnoj pripadnosti i obrazovanju (18 i vie godina)

6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

Srbi

Muslimani

Hrvati

Ostali

Primjedba:Stope za nestale/ubijene na 100.000 stanovnika od 18 i vie godina 1991. godine

Skica 4b.

Stope za nestale/ubijene mukarce iz Prijedora, od 30.04. do 30. 09.1992. prema nacionalnoj pripadnosti i obrazovanju (18 godina i vie)

12000 10000 8000 6000 4000 2000 0

Srbi

Muslimani

Hrvati

Ostali

Primjedba:Stope za nestale/ubijene na 100.000 stanovnika od 18 i vie godina 1991. godine

212

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skica 5a.

Nestale/ubijene osobe iz Prijedora, od 30.04. do 30.09.1992. prema nacionalnoj pripadnosti i obrazovanju (18 i vie godina)

Varijabla Umrli sa 18 i vi{e godina

Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

Bez obrazovanja 0 94 1 2 97 6406 4977 839 463 12685 0 1889 119 432 765

Nezavr{ena osn. {kola 2 258 0 1 261 6852 6886 949 577 15264 29 3747 0 173 1710

Osn. {kola 0 496 3 10 509 7695 8816 1199 1193 18903 0 5626 250 838 2693

Srednja Visoko{kolsko Nepoznato obrazovanje {kola 2 695 12 34 743 13253 12301 1725 3308 30587 15 5650 696 1028 2429 0 57 5 4 66 2142 1226 258 692 4318 0 4649 1938 578 1528 0 9 0 1 10 591 731 53 386 1761 0 1231 0 259 568

Ukupno 4 1609 21 52 1686 36939 34937 5023 6619 83518 11 4605 418 786 2019

Stanovnici koji su 1991 . imali 18 i vi{e godina

Broj umrlih na 100,000 stanovnika

Skica 5b.

Nestali/ubijeni mukarci iz Prijedora, od 30.04. do 30-09.1992. prema nacionalnoj pripadnosti i obrazovanju (18 i vie godina)

Varijabla Umrli sa 18 i vi{e godina

Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

Bez obrazovanja

Nezavr{ena osn. {kola

Osn. {kola

Srednja Visoko{kolsko Nepoznato obrazovanje {kola

Ukupno

0 74 1 1 76 1173 1075 104 224 2576 0 6884 962 446 2950

2 240 0 1 243 3104 2780 381 237 6502 64 8633 0 422 3737

0 488 2 10 500 4206 4719 600 499 10024 0 10341 333 2004 4988

2 687 12 31 732 8045 7889 1067 1729 18730 25 8708 1125 1793 3908

0 56 5 4 65 1357 760 159 364 2640 0 7368 3145 1099 2462

0 9 0 1 10 310 354 23 202 889 0 2542 0 495 1125

4 1554 20 48 1626 18195 17577 2334 3255 41361 22 8841 857 1475 3931

Stanovnici koji su 1991 . imali 18 i vi{e godina

Broj umrlih na 100,000 stanovnika

Broj nestalih/ubijenih osoba od 18 i vie godina iznosio je 1.626 mukaraca i 20 ena. Jasno je da prouavanje nestale muke populacije Prijedora daje najvjerodostojnije rezultate.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

213

U relativnim odnosima, karakteristini pokazatelj za nestalo/ubijeno stanovnitvo je stopa nestalih/ubijenih osoba zabiljeenih u popisu stanovnitva iz 1991. godine (nakon dijeljenja sa 1.000, stopa postaje odnos nestalih/ubijenih u cjelokupnom stanovnitvu prema podacima iz 1991. godine). Skica 4a pokazuje stopu nestalih/poginulih prema obrazovanju i nacionalnoj pripadnosti, a odnosi se i na mukarce i ene zajedno. Skica 4b pokazuje stope nestalih/ubijenih, ali se odnosi samo na mukarce. Odreeni broj nestalih Muslimana (mukaraca i ena) iz Prijedora bez sumnje ima vie stepene u obrazovnim kategorijama 3 (osnovno obrazovanje), 4 (srednjokolsko obrazovanje) i 5 (visokokolsko obrazovanje) - vidi Skicu 4a i Tablicu 5a. Izraeno u procentima to iznosi otprilike 5,6%, 5,7% i 4,6%. Osobe "bez obrazovanja" ili "nezavrenog osnovnog obrazovanja" izloena su manjem riziku od nestanka ili pogibije. Jo jedan rezultat istog tipa odnosi se na vei broj nestalih/ubijenih Hrvata iz Prijedora koji su pripadali u tri gornje kategorije stepena obrazovanja (osnovno obrazovanje: 0,3%, srednjokolsko obrazovanje: 0,7% i visokokolsko obrazovanje: 1,9%). Takoe meu ostalima iz Prijedora pojavljuje se slian obrazac poveanog broja nestalih/ubijenih koji je povezan s viim stepenom obrazovanja (osnovno obrazovanje: 0,8%, srednjekolsko obrazovanje: 1,0%, visokokolsko obrazovanje: 0,6%). Brojke za Hrvate i ostale izrazito su nie nego za Muslimane. Ukratko, osobe sa srednjokolskim i visokokolskim obrazovanjem, naroito Muslimani, izloeni su veem riziku da nestanu ili budu ubijene nego osobe s niim stepenom obrazovanja. Meutim, osobe s osnovnim obrazovanjem izloene su relativno visokom riziku da nestanu ili budu ubijene. Osim toga, osobe s najviim stepenom obrazovanja nisu uvijek izloene najveem riziku da nestanu ili budu ubijene. Rezultati dobiveni za mukarce potvruju gorenavedene rezultate koji se odnose na oba pola. Stoga, obrazac dobiven na naem spisku nestalih/ubijenih ne ukazuje s dosljednou na to da je populacija Prijedora vieg stepena obrazovanja automatski izloena veem riziku da nestane ili bude ubijena.

Druga varijabla DES-a koju smo ovdje analizirali je radnopravni status rtava (vidi Skicu 5 i Tablice 6a i 6b dolje).

214

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skica 5.

Stope za nestale i ubijene osobe iz Prijedora, od 30.04. do 30.09.1992. Starost 18 godina i vie, prema radnopravnom statusu

8.000 Muslimani: mu{karci i `ene 6.000 4.000 2.000 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

12.000 Muslimani: mu{karci 9.000 6.000 3.000 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina pr ema popisu iz 1991. pr ema popisu iz 1991.

1.000 Hrvati: mu{karci i `ene 750 500 250 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

2.000 Hrvati: mu{karci 1.500 1.000 500 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina pr ema popisu iz 1991. pr ema popisu iz 1991.

2.000 Ostali: mu{karci i `ene 1.500 1.000 500 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

3.000 Ostali: mu{karci 2.250 1.500 750 0 Profesionalno neanga`ovani Zaposleni

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Osobe koje obavljaju Vlasnici samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina Pr imjedba: smr tni slu~ajevi na 100.000 stanovnika sa 18 i vi{e godina pr ema popisu iz 1991. pr ema popisu iz 1991.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

215

Neupitno je da rezultati za sve nesrbe u dvije najgornje kategorije radnopravnog statusa, tj. vlasnici i osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i njihovo pomono osoblje konzistentno pokazuju najvei rizik da nestanu ili budu ubijeni. Dvije nie kategorije, profesionalno neangaovani i zaposleni, konzistentno pokazuju izloenost niim rizicima od nestanka ili pogibije. Takoe je jasno da je sistematsko poveanje rizika od nestanka/pogibije povezano sa drutveno-ekonomskim porastom radnopravnog statusa. Rizici za Muslimane su najvei u poreenju sa pripadnicima svih triju nacionanosti, iskljuujui Srbe. Rezultati za mukarce u osnovi upuuju na isti obrazac, a njihovi rizici su znatno vei zato to su oni bili glavnina rtava s podruja Prijedora.

Skica 6a.

Nestale i ubijene osobe iz Prijedora, od 30.04. do 30.09.1992. Starost 18 i vie godina, prema radnopravnom statusu
Osobe koje Profesionalno Zaposleni Vlasniciobavljaju neanga`ovani samostalnu djelatnost 0 4 0 0 268 1114 32 110 4 14 0 3 11 33 2 3 283 1165 34 116 10019 9133 1875 1516 22543 0 2934 213 726 1255 21395 20786 2426 4023 48630 19 5359 577 820 2396 372 479 38 144 1033 0 6681 0 1389 3291 2741 1657 316 218 4932 0 6639 949 1376 2352

Varijabla Umrli sa 18 i vi{e godina

Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

Pomo}no Nepoznato osoblje 0 13 0 1 14 177 136 30 16 359 0 9559 0 6250 3900 0 72 0 2 74 2235 2746 338 702 6021 0 2622 0 285 1229

Ukupno 4 1609 21 52 1686 36939 34937 5023 6619 83518 11 4605 418 786 2019

Stanovnici koji su 1991. imali 18 i vi{e godina

Broj umrlih na 100.000 stanovnika

216

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skica 6b.

Stope za nestale i ubijene osobe iz Prijedora, od 30.04. do 30.09.1992. Starost 18 godina i vie, prema radnopravnom statusu
Profesionalno Osobe koje neanga`ovani Zaposleni Vlasniciobavljaju samostalnu djelatnost

Varijabla Umrli sa 18 i vi{e godina

Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

Pomo}no osoblje

Nepoznato

Ukupno

0 250 4 10 264

4 1082 13 31 1130

0 31 0 2 33

0 107 3 2 112

0 13 0 1 14 62 50 12 7 131 0 26000 0 14286 10687

0 71 0 2 73 1421 1872 189 386 3868 0 3793 0 518 1887

4 1554 20 48 1626 18195 17577 2334 3255 41361 22 8841 857 1475 3931

Stanovnici koji su 1991. imali 18 i vi{e godina

3801 3648 689 765 8903 0 6853 581 1307 2965

11294 10796 1257 1904 25251 35 10022 1034 1628 4475

210 268 20 69 567 0 11567 0 2899 5820

1407 943 167 124 2641 0 11347 1796 1613 4241

Broj umrlih na 100.000 stanovnika

U namjeri da ispitamo znaaj gorepomenutih empirijskih obrazaca, postavili smo modele logistike regresije koji su nam omoguili da izmjerimo relativne rizike od nestanka/pogibije neke osobe, kao i stepene znaaja tih rizika prema radnopravom statusu te osobe. Model je napravljen za rizik od nestanka/pogibije, nacionalnu pripadnost i radnopravni status. Logistika regresija nam omoguava da procijenimo rizike od nestanka/pogibije neke osobe i razlike koje postoje kod tih rizika u vezi s nacionalnom pripadnosti te osobe i varijabli DES-a (Hutcheson i Sofroniou, 1999., vidi takoe Dodatak). Tokom procjene obino se kao referenca uzima rizik kojem je izloena jedna prethodno izabrana populacijska grupa, kao to su, naprimjer, profesionalno "neangaovani" pripadnici ostalih nacionalnosti. U ovoj studiji izraunali smo nekoliko modela logistike regresije, ali smo dalje u tekstu analizirali samo modele interakcijskih efekata (Skica 6, Tablica 7). Ti modeli su nuni da bi se pokazao zajedniki efekt pripadanja pojedinoj nacionalnoj grupi i istovremenog posjedovanja odreenog radnopravog statusa.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

217

Parametri exp () predstavljaju interakcijske efekte nacionalnosti i radnopravnog statusa s obzirom na mogunost nestanka/pogibije, odnosno injenice da osoba nije

nestala/poginula, i uzimanja profesionalno neangaovanih "ostalih" kao referentne grupe. Za Muslimane iz Prijedora statistiki su znaajni svi efekti (tj. exp ()). Za Hrvate znaajan je samo efekt zaposlenosti. Stoga moemo openito govoriti o statistiki znaajenom obrascu za biranje rtava koje smo dobili za Muslimane koji su, kao to to pokazuje Tablica 7 i Skica 6, izloeni nekoliko puta veim rizicima nego to referentna kategorija profesionalno neangaovanih "ostalih". tavie, rizici kojima su izloeni Muslimani vidljivo se poveavaju rastom radnopravnog statusa. Taj rezultat vrijedi kako za oba pola, tako i za mukarce. Mogunost da profesionalno neangaovani "ostali" nestanu ili ne nestanu iznosi otprilike 0,0121 (otprilike 12 nestalih/poginulih "ostalih" na 1.000 profesionalno neangaovanih "ostalih" koji nisu nestali). Zaposleni Muslimani su imali vrijednost exp () otprilike 4,7, to znai da je opasnost za zaposlene Muslimane bila 4,7 puta vea od opasnosti za profesionalno neangaovane "ostale". Drugim rijeima, rizik da zaposleni Muslimani nestanu bio je 4,7 puta vei nego rizik kojima su bili izloeni profesionalno neangaovani "ostali". tavie, kod Muslimana od 18 i vie godina iz Prijedora procijenjeni relativni rizik od nestanka ili pogibije (tj. exp ()) poveao se sa porastom radnopravnog statusa s otprilike 4,7 na 6,1. Kod Hrvata znaajni su samo efekti za zaposlene, a efekti za one sa viim radnopravnim statusom statistiki su neznaajni. Efekti za Hrvate su nii od 1, to upuuje na to da su rizici za "ostale" vii nego za Hrvate. Uprkos tome, osobe koje obavljaju samostalnu djelanost i njihovo pomono osoblje izloeni su najveim rizicima u poreenju s osobama svih radnopravnih kategorija.

218

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Skica 6.

Relativni rizici nestanka/pogibije Muslimana u Prijedoru, od 30.04. do 30.09.1992. U odnosu na profesionalno neangaovane "ostale"
7 6 5 4 3 2 1 0 oba pola
zaposleni vlasnici

mu{karci
osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Skica 7.

Relativni rizici nestanka/pogibije Muslimana u Prijedoru, od 30.04. do 30.09.1992. U odnosu na profesionalno neangaovane "ostale"
Exp()

Nacionalnost Polo`aj DES

Zna~aj

Zna~aj

Exp() Mu{karci 0,0005 0,3730 0,8568 0,0013 0,3957 0,6084 0,0000 0,0000 0,0000 0,0000 0,5587 0,1220 0,0000 3,9754 4,6683 4,9058 0,0127 0,0013 0,0013 0,0280

Hrvati Hrvati Hrvati Muslimani Muslimani Muslimani Srbi Srbi Srbi Konstanta

Zaposleni 0,0073 Vlasnici 0,8280 Osobe koje obavljaju samostalnu 0,5779 djelatnost i pomo}no osoblje Zaposleni Vlasnici Osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje Zaposleni Vlasnici Osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost i pomo}no osoblje

Mu{karci i `ene 0,4799 0,0031 0,7231 0,0000 0,0000 0,0000 0,0000 0,4968 0,0570 0,0000 4,6819 5,9187 6,0894 0,0158 0,0031 0,0031 0,0121

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

219

Saimajui rezultate opisane u ovom poglavlju, navodimo sljedee: Muslimani (naroito mukarci) bili su birani kao rtve u Prijedoru mnogo ee nego ostali nesrbi. Prema procjenama, rizici da Muslimani, ovisno o svom radnopravnom statusu, nestanu ili budu ubijeni bili su znaajni i najvei od svih ostalih nacionalnosti. Kao rtve su najvie birani Muslimani koji su bili vlasnici nekog preduzea, trgovine i sl. ili koji su se bavili samostalnom djelatnou, a naroito mukarci. Za sve nesrbe procijenjeni rizici da e nestati bili su vidljivo vei od onih sa viim radnopravnim statusom, a u manjoj mjeri za one s viim (ali ne obavezno i s najviim) stepenom obrazovanja. Obrazac koji se odnosi na radnopravni status je naroito izraen. Onaj koji se odnosi na obrazovanje je manje izraen. Hrvati i "ostali" su takoe birani kao rtve, a rizici da nestanu bili su konzistentno najvii za vlasnike ili osobe koje obavljaju samostalnu djelatnost s pomonim osobljem i za osobe sa srednjokolskim i visokokolskim obrazovanjem. Rizici kojima su bili izloeni Hrvati i "ostali" bili su znatno nii nego rizici kojima su bili izloeni Muslimani.

220

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

DODATAK A

A1.

IZVORI KORITENI U OVOM IZVJETAJU

A.1.1 SPISAK NESTALIH OSOBA MKCK-a Meunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK) je od 1991. godine prikupljao podatke o osobama koje su se vodile kao nestale u bivoj Jugoslaviji, ukljuujui Prijedor, kako bi "pomogao porodicama da utvrde ta se desilo s njihovim srodnicima koji se i dalje vode kao nestali."12 Ova organizacija je podatke prikupljala uglavnom od lanova ue porodice, a ponekad je prihvatala i prijave daljih roaka, prijatelja i komija. Oni su evidentirali osobe za koje se znalo da su mrtve, ali ija tijela nisu pronaena. MKCK je objavio poseban spisak osoba za koje se zna da su mrtve (koje su ranije openito evidentirane kao nestale).13

MKCK je objavio nekoliko verzija (to jest auriranih izdanja) svog spiska nestalih osoba u Bosni i Hercegovini. U junu 1998. izdali su 4. verziju Knjige nestalih (oko 19.000 imena), a u oktobru 2000. i Dodatak 4. izdanju koji sadri dodatnih 1.000 imena koja su prikupili u periodu od juna 1998. do oktobra 2000. Za analize izloene u ovom izvjetaju koritena je 4. verzija Knjige nestalih, objavljena u junu 1998.

Do 2000. godine, MKCK je primio zahtjeve za traenje ukupno 20.508 osoba koje su nestale u sukobu u Bosni i Hercegovini.14 Od tog ukupnog broja, 1.949 osoba su nakon izvrenih ekshumacija identifikovane kao mrtve, 860 nestalih osoba su proglaene mrtvima, ali njihovi posmrtni ostaci nisu pronaeni, dok je za 292 osobe ustanovljeno da su ive. Porodice 17.407 nestalih osoba jo uvijek nisu dobile potvrdu o sudbini svojih srodnika. Openito se, meutim, pretpostavlja da je veina tih ljudi (ako ne i svi) mrtva. I sam MKCK je izrazio to miljenje.15
Iz uvoda publikacije "Nestale osobe na teritoriji Bosne i Hercegovine", etvrto izdanje od 30.06.1998. po abecednom redu, Meunarodni komitet Crvenog krsta. Nije navedeno mjesto izdavanja publikacije (vjerovatno Sarajevo). 13 Smrt je ustanovljena na osnovu svjedoenja oevidaca i/ili dokaza koje je dostavila porodica. 14 Izvjetaj MKCK-a o "Nestalim osobama u BiH", Sarajevo, oktobar-novembar 2000. 15 Vidi posebni izvjetaj MKCK-a o "Pitanju nestalih osoba u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Saveznoj Republici Jugoslaviji", objavljen u februaru 1998.
12

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

221

A1.2

KNJIGA NESTALIH IZ PRIJEDORA

Prijedorsko udruenje, stacionirano u Sanskom Mostu, kompiliralo je ovu knjigu sa osobama iz optine Prijedor koje su nestale. U njoj su navedena imena tih osoba, njihovi datumi roenja, mjesto i datum nestanka, kao fotografije, u sluajevima u kojima su bile dostupne. Izdanje ove knjige iz 1998. godine sadralo je ukupno 3.146 evidentiranih. Kvalitet ove evidencije varira.

A1.3

BAZA PODATAKA O EKSHUMACIJAMA

Ovu bazu podataka (u daljnjem tekstu: EXH) ustanovio je Nicolas Sbire iz Tuilatva (2001. godine) na osnovu opirne dokumentacije koju je MKSJ primio od strana koje su uestvovale u ekshumacijama u ARK-u. Ta su dokumentaciju prilikom ekshumacija pripremile bosanske vlasti ili tim za sudsko-medicinske pretrage i arheolozi sa Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju.

Sutinski dio te dokumentacije jeste opti izvjetaj o ekshumacijama kojeg je sastavio istrani sudija. Taj se izvjetaj sastoji od opteg opisa lokaliteta ekshumacije i same ekshumacije, kao i broja ekshumiranih tijela i, u veini sluajeva, u njemu se navodi opis sudsko-medicinskih nalaza provedenih obdukcija. U izvjetaju je naveden i identitet ekshumiranih tijela, tamo gdje je on bio poznat, te datum i podaci o okolnostima smrti.

Identifikaciju ekshumiranih tijela izvrila je bosanska policija na osnovu izvjetaja o razgovorima sa svjedocima. Na osnovu tih razgovora bilo je mogue utvrditi okolnosti smrti ili nestanka pojedinaca, kao i datum smrti tih osoba (ili barem godinu). Dokumentacija MKSJ-a sastojala se od nekoliko izvjetaja, ukljuujui zbirne izvjetaje glavnog arheologa i glavnog forenziara, kao i izvjetaje o analizama DNK koje su provedene u cilju identifikacije tijela. Primjeri varijabli koje su sadrane u bazi podataka o ekshumacijama jesu sljedei: optina, lokalitet ekshumacije, datum ekshumacije, broj tijela ekshumiranih na lokalitetu, prezime ekshumirane osobe (P.N. oznaava "prezime nepoznato"), ime ekshumirane

222

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

osobe (I.N. oznaava "ime nepoznato"), datum roenja ekshumirane osobe (i mjesto roenja, ako je poznato), datum smrti ekshumirane osobe, to jest, taan dan, mjesec i godina smrti, ili samo godina smrti. Ovaj podatak u mnogim sluajevima nije naveden.

Baza podataka o ekshumacijama koja je koritena za analize izloene u ovom izvjetaju datira od 23. novembra 2000.

A1.4

BAZA PODATAKA O POTVRDAMA O SMRTI

Nicolas Sbire je ovu bazu podataka (u daljnjem tekstu: SO; Sbire 2001) na osnovu sudskih odluka (odatle SO) koje su u posljednje dvije godine izdala dva optinska suda, i to Optinski sud u Sanskom Mostu i Optinski sud u Kljuu, a kojima su osobe zvanino proglaene mrtvim. Te sudske odluke su izdate na zahtjev lana porodice nestale osobe i zasnovane su na iskazu podnosioca zahtjeva ili, u nekim sluajevima, iskazu svjedoka koji su mogli da posvjedoe o datumu i okolnostima nestanka ili smrti. Dokumentacija se odnosi na 1.668 osoba16 iz optina Prijedor, Sanski Most, Banja Luka, Bosanski Novi, Bosanska Dubica, Klju i Kotor Varo, koje su ubijene ili nestale. Spisak je sastavljen po optinama i sadri uglavnom osobe koje su umrle ili nestale 1992. godine (1.465 rtava je umrlo 1992. godine, a 203 rtve u drugom periodu). Spiskovi nisu konani jer se ovakva vrsta sudskih odluka izdaje samo na zahtjev lana porodice nestale osobe. Ovakvi zahtjevi mogu se podnijeti bilo kojem optinskom sudu u Bosni i Hercegovini, pod uslovom da se mjesto boravka podnosioca zahtjeva nalazi unutar podruja nad kojim je dotini sud nadlean. Baza podataka o sudskim odlukama koja se razmatra u ovom izvjetaju datira od 13. marta 2001.

16 Prvobitno su u bazi podataka bile evidentirane 1.672 osobe. Pronaena su i iskljuena etiri duplikata, pa je ukupni broj smanjen na 1.668 osoba.

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

223

A2.
A2.1

STATISTIKI TEMELJ ANALIZE


METODA OBUHVATA I PONOVNOG OBUHVATA

Metoda obuhvata i ponovnog obuhvata izvorno je predloena za procjenjivanje nepoznatog broja ivotinjskih populacija. Od tada su je prihvatile mnoge druge istraivake discipline. U ovom dodatku obrazloiemo logiku ove metode i objasniti kako smo je upotrijebili u naem istraivanju. Metoda obuhvata i ponovnog obuhvata primjenjuje se u sluajevima kada imamo stanovnitvo nepoznatog obima, a zadatak nam je da procijenimo ukupan broj lanova tog stanovnitva. To radimo u dva koraka. Prvo izvrimo sluajni odabir uzorka stanovnitva i oznaimo sve obuhvaene pojedince, a zatim ih vratimo stanovnitvu iz kojeg potiu i pustimo ih da se pomijeaju sa preostalim stanovnitvom. Svaki pojedinac trebao bi imati jednaku mogunost da bude obuhvaen kao i ostali. U drugom koraku odabiremo sljedei sluajni uzorak. Ta dva uzorka treba uzimati nezavisno. Zbog toga vjerovatnoa da pojedinac ponovno bude obuhvaen u uzorku 2 nema nikakve veze s tim da li je obuhvaen i oznaen u uzorku 1. Sa matematikog gledita, nezavisnost ove dvije pojave znai da je vjerovatnoa da se neke dvije pojave dogode zajedno jednaka vjerovatnoi dogaanja prve pomnoene sa vjerojatnoom dogaanja druge. Ovo moemo napisati na sljedei nain:

P( A B ) = P( A) P( B ). Kad odaberemo drugi uzorak, u njemu izbrojimo ponovno obuhvaene pojedince. Treba primijetiti da su "ponovno obuhvaeni" pojedinci oni, od svih obuhvaenih u uzorku 2, koji su prethodno takoe bili obuhvaeni (i oznaeni) u uzorku 1. Osnovni princip metode obuhvata i ponovnog obuhvata jeste da se na osnovu udjela ponovno obuhvaenih pojedinaca u uzorku 2 procjenjuje udio obuhvaenih (i oznaenih) pojedinaca iz uzorka 1 u itavom stanovnitvu. Kako je broj oznaenih pojedinaca u itavom stanovnitvu poznat (iz koraka 1), a poznat je i procijenjeni udio oznaenih pojedinaca u stanovnitvu (iz koraka 2), moemo izraunati ukupan broj pojedinaca u stanovnitvu. To radimo tako to broj oznaenih pojedinaca podijelimo sa njihovim procijenjenim udjelom u stanovnitvu.

224

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Ako M predstavlja ukupan broj pojedinaca u stanovnitvu, p je procijenjeni udio svih oznaenih pojedinaca u stanovnitvu (tj. udio ponovno obuhvaenih pojedinaca u drugom uzorku), a M10 je broj pojedinaca oznaenih u prvom koraku (tj. onih koji su obuhvaeni u uzorku 1), dobivamo:17 M=
^

M 10 . p

(1)

Ako je M01 broj pojedinaca u drugom uzorku a M11 broj ponovno obuhvaenih pojedinaca u drugom uzorku (tj. onih koji su takoe obuhvaeni i oznaeni u prvom uzorku) dobivamo da je:
p= M 11 . M 01 (2)

Procijenjeni ukupni broj stanovnika moe se stoga izraziti kao: M=


^

M 10 M 01 . M 11

(3)

Ovakvo razmiljanje ima smisla ako su uzorci veliki kao i preklapanje izmeu oba uzorka (tj. broj ponovno obuhvaenih pojedinaca u drugom uzorku).18

Cilj nam je bio da izvrimo procjenu ukupnog broja osoba iz Prijedora koje su nestale ili poginule tokom datog perioda (30.04-30.09.1992.). Na raspolaganju smo imali tri uzorka, Spisak nestalih osoba MKCK-a (u daljnjem tekstu: MKCK), Knjigu nestalih (u daljnjem tekstu: KN) iz Prijedora, te baze podataka o ekshumacijama i sudskim odlukama (u daljnjem tekstu: EXH). Ti izvori su veliki i meu njima je dolazilo do znaajnog preklapanja. Spisak MKCK-a smo smatrali prvim uzorkom, a sve zapise iz ovog uzorka smatrali smo obuhvaenim i oznaenim. Ostala dva izvora (KN i EXH) uzeli smo kao drugi, odnosno trei uzorak. Zatim smo izbrojali "ponovno obuhvaene" zapise u bazama podataka KN i EXH. To znai da smo izmjerili preklapanje ta tri izvora. Pod realnom pretpostavkom da su oba izvora nastala nezavisno19, prisjetili smo se da je udio "ponovno obuhvaenih" zapisa u bazama podataka KN i EXH isti kao i udio "obuhvaenih" zapisa

Dijakritika iznad M znai da se radi o procijenjenoj vrijednosti. Pojmovi "veliki" i "mali" su vrlo subjektivni, ali neemo se baviti ovim pitanjem jer se nai uzorci sastoje od priblino 1.000 evidentiranih osoba, to definitivno nije mali broj. 19 Nezavisnost izvora znai da to to se neki zapis nalazi na spisku MKCK-a ne utie na mogunost da se on nalazi i u bazama podataka KN i EXH, i obrnuto.
17 18

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

225

(iz MKCK-a) u itavom stanovnitvu i primijenili jednainu 4 (modifikovanu jednainu 3) da bismo dobili ukupan broj poginulih lica.

PREKLAPANJE IZVORA

Simbol

Broj osoba

samo nestale osobe prema MKCK-u samo Knjiga nestalih samo ekshumacije MKCK i Knjiga nestalih MKCK i ekshumacije Knjiga nestalih i ekshumacije MKCK, Knjiga nestalih, i ekshumacije

M001 M010 M100 M011 M101 M110 M111

433 397 0 263 210 271 157

UKUPNO SVI IZVORI

1.731

U sluajevima u kojima se analiziraju tri izvora podataka, od kojih je jedan kvazinezavisan od druga dva (u naem sluaju Spisak nestalih osoba MKCK-a, budui da je to izvor za koji su podaci sistematski prikupljani tokom rata), broj rtava koje nisu ukljuene u tri navedena izvora (M000) moe se procijeniti pomou sljedee jednaine (Bishop, Feinberg and Holland, Discrete Multivariate Analysis: Theory and Practice, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1975, equations 6.4-20, str. 241):
= M M 110 + M 100 + M 010 = 459 M 000 001 M 111 + M 101 + M 011

(4)

Stoga se ukupni broj rtava N moe procijeniti na sljedei nain:


= 1.731 + 459 = 2.190 M =M +M 000
^

Standardna greka procjene moe se izraunati pomou sljedee jednaine:


1 1 1 1 2 ) = SE ( M 000 ) = M 000 SE ( N M +M +M +M + M +M +M + M + M 100 010 000 111 101 011 001 000 110 = 38.3

226

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Kod velikih uzoraka (vie od 120 zapisa, kakav je ovdje sluaj), interval pouzdanosti (1a)100% za ukupni broj rtava N zasnovan je na normalnoj distribuciji koja se kree od
SE ( N ) u do N + SE ( N ) u , pri emu u oznaava kvantil -niza normalne N

distribucije. U naem sluaju, interval pouzdanosti od 95% relativno je uzak i kree se od 2.115 do 2.265.

Izvori:

Y. Bishop, Fienberg and Holland, Discrete Multivariate Analysis: Theory and Practice, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1975, E. Marks, W. Seltzer, K. Krotki, 1974: Population Growth Estimation: Handbook of Vital Statistics Measurement. Quoted after: Political Killing in Kosovo/Kosova, March-June 1999. Political Killings in Kosova/Kosovo, March-June 1999 (Washington: ABA-CEELI and AAAS, 2000) P. Spiegel, P. Salama, 2000, War and Mortality in Kosovo, 1998-1999: An Epidemiological Testimony. Lancet 2204 (355). Stranica obuhvata i ponovnog obuhvata na Internetu: http:/www.pitt.edu

A2.2

MODEL LOGISTIKE REGRESIJE: TEORIJA

Model logistike regresije je P( y = 1) = exp(b0 + b1 x1 + ... + bn xn ) + err P ( y = 0) P( y = 1) jeste omjer vjerovatnoe da osoba P( y = 0)

Zavisna varijabla (ili varijabla reakcije)

nestane (y=1) podijeljene sa vjerovatnoom da osoba ne nestane (y=0). Ovaj se omjer naziva "ansa".

Simboli x1, x2 itd. su kategorije eksplanatornih varijabli. Simboli b0, b1 itd. su koeficijenti (ili parametri modela). Koeficijent bi oznaava promjenu "anse" zapisa y=1 (dogaaj koji

Osnovne demografske karakteristike i drutveno-ekonomski status nestalih i ubijenih, Prijedor 1992.

227

se deava) za promjenu jedinice kod xi, ime se sve eksplanatorne varijable odravaju konstantnim. Jednako tome, exp(bi), koji je eksponent koeficijenta, pokazuje promjenu "anse" y=1 za promjenu jedinice kod xi. Simbol err oznaava greku. Kod logistike regresije se ne prave nikakve pretpostavke o pozadinskoj distribuciji zavisne varijable. Logistika regresija je prikladna za binarne zavisne varijable u sluajevima u kojima se distribucija ciljanog svojstva kree izmeu 0.05 i 0.95 uzorka. Logistika regresija ne proraunava R2, koji se obino koristi kao mjera za kvalitet prilagoenosti. Kod logistike regresije se vjerodostojnost L koristi za procjenu vjerovatnoe uzorka podataka koji se pojavljuju u ovom modelu. Vjerodostojnost jeste proizvod vjerovatnoe svakog od primjera:

= yi ) L = Pj ( y
j =1

to je vea vjerodostojnost, vei su izgledi da se uzorak pojavio u odreenom modelu, to jest bolja je prilagoenost modela. Koeficijenti se procjenjuju tako da se postigne to vea vjerodostojnost. Budui da je vjerodostojnost proizvod vjerovatnoe, njena najvea vrijednost jeste 1 (savrena prilagoenost). U praksi ona ima malu vrijednost koju je teko uporeivati, tako da se umjesto toga koristi funkcija vjerodostojnosti: -2 log (vjerodostojnost) (ili -2LL). to je manja vrijednost -2LL, to je bolji model. Kod savrenog modela vrijednost -2LL iznosi 0).

Izvor: G. Hutcheson, N. Sofroniou, (1999), The Multivariate Social Scientist. Introductory Statistics Using Generalized Linear Models. SAGE Publications. London, Thousand Oaks, New Delhi.
LOGISTIKA REGRESIJA: PRAKTINE OPASKE

A2.3

Model logistike regresije objanjava varijaciju takozvane zavisne varijable putem varijacije kod odreenog broja nezavisnih eksplanatornih varijabli. U naoj studiji nezavisna varijabla jeste omjer izmeu vjerovatnoe nestalih/poginulih osoba i osoba koje

228

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

nisu nestale/poginule. Taj omjer se naziva "ansa". Eksplanatorne varijable su nacionalnost, radnopravni status i varijabla koja mjeri meusobni uticaj (ili interakciju) nacionalnosti i radnopravnog statusa. Pored eksplanatornih varijabli, ovaj model obuhvata nekoliko parametara (zvanih efekti) i jednu konstantu. Parametri su specificirani za svaku kategoriju nezavisnih varijabli. Za varijablu "nacionalnost" moraju se obuhvatiti etiri efekta: jedan za Srbe, jedan za Muslimane, jedan za Hrvate i jedan za ostale. Isto tako, i za radnopravni status broj efekata jeste etiri: efekt "profesionalno neangaovan", efekt "zaposlen", efekt "vlasnik", te efekt "samostalna djelatnost ili pomaganje osobi koja obavlja samostalnu djelatnost". Broj efekata interakcije je 16 (kombinacije svih kategorija nacionalnosti i radnopravnog statusa). Pri vrenju procjene eliminie se jedan od efekata svake pojedine varijable (inae se model ne bi mogao procijeniti; kod nacionalnosti se mogu eliminisati ostali, kod radnopravnog statusa "neangaovani", a kod interakcija sve kombinacije koje ukljuuju kategorije ostali i "neangaovani"). Eliminisani efekti indiciraju referentnu kategoriju (npr. ostali koji su profesionalno neangaovani) koja se koristi za procjenu preostalih komponenti modela. U stvri, svi parametri modela (izuzev konstante) dobijaju se kao relativni pokazatelji (to jest u odnosu na reeferentnu kategoriju). Konstanta je samo efekt referentne grupe.

Kod najkompleksnijeg modela regresije razdvajaju se efekti pripadnosti pojedinoj nacionalnoj grupi (glavni efekti nacionalnosti) od onih koji proizlaze iz pojedinog radnopravnog statusa (glavni efekti radnopravnog poloaja), te od onih koji proizlaze iz pripadnosti pojedinoj nacionalnoj grupi i istovremenog posjedovanja odreenog radnopravnog statusa (efekti interakcije nacionalnosti i radnopravnog statusa). Jednostavniji modeli obuhvataju glavne efekte nacionalnosti i radnopravnog statusa ili samo efekte interakcije. Da bi se pokazale razlike u stepenu rizika od nestanka/pogibije meu nacionalnim grupama, a koje su povezane sa radnopravnim statusom, moe se koristiti bilo koji od ovih modela, pri emu je vano to to se procjene tih rizika dobijaju iz zajednike procjene i one bolje karakteriziraju proces nestanka osoba od bilo kojeg parametarskog testa vanosti za pojedinane veliine.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj oblasti Krajina 1992. godine

Osnovne demografske odlike, vreme i mesto incidenata

Ewa Tabeau i Jakub Bijak

Demografsko odeljenje Tim za istrage o rukovodstvima

Istraivanje i izvetaj sainjeni za predmet BRANIN I TALI (IT-99-36)

10. januar 2002. godine

230

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

231

Saetak istraivanja U ovom izvetaju nalaze se statistiki podaci i analize u vezi s licima koja su 1992. godine u Autonomnoj oblasti Krajina (AOK) ubijena ili prijavljena kao nestala. Izvetaj je sainilo Demografsko odeljenje pri Kancelariji tuioca za predmet Tuilac Meunarodnog suda protiv Radoslava Branina i Momira Talia, predmet br. IT-99-36-PT. Autori izvetaja koristili su tri izvora podataka o nestalim ili ubijenim licima: Spisak nestalih lica Meunarodnog komiteta Crvenog krsta (MKCK), Bazu podataka o ekshumacijama i Bazu podataka s potvrdama o smrti. Potonje dve baze podataka Kancelarija tuioca sainila je za potrebe ovog predmeta, i to na osnovu dokumenata o ekshumacijama i potvrdama o smrti koje su izdali sudovi u Bosni. Identitet ljudi navedenih u tim dokumentima potvren je poreenjem imena i linih podataka, prema popisu stanovnitva koji je vlada Jugoslavije sprovela 1991. godine. Osim toga, imena lica koja su navedena kao nestala ili mrtva uporeena su s birakim spiskovima za izbore u Bosni 1997. i 1998. godine, kako bi se utvrdilo da niko ko je zapravo glasao na jednom od ovih izbora nije pogreno zaveden kao nestao ili mrtav. Ovo su osnovni zakljuci izvedeni iz analize podataka: U sva tri izvora zajedno nalazi se 5.168 imena. Imena lica navedenih u bazama podataka uporeena su s imenima i podacima iz popisa stanovnitva iz 1991. godine. Ukoliko je neko lice identifikovano u popisu iz 1991. godine, ime bi se potom uporedilo s birakim spiskovima koje je Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS), Regionalna kancelarija za Bosnu i Hercegovinu, prikupila za izbore 1997. i 1998. godine. Ime koje bi se pojavilo i na tim birakim spiskovima bilo bi izbrisano, poto je u takvom sluaju mogue1 da je dotino lice preivelo ratni sukob. Tako je prvobitni broj imena sveden na 3.833, sa sva tri spiska: to su lica koja su identifikovana na popisu stanovnitva iz 1991. godine, koja su bila na spisku ekshumiranih, uz naznaku da su ubijena 1992, da ih je sud 1992. proglasio mrtvim ili da

Podaci koji se ne podudaraju mogu da ukazuju i na manipulacije prilikom sastavljanja birakih spiskova.

232

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


su prijavljena kao nestala 1992, a ime im se ne pojavljuje na birakim spiskovima iz 1997. ili 1998. godine. Potom smo uporedili imena s tri spiska i izbrisali ona koja se javljaju dvaput, to jest imena koja se javljaju u dve ili u sve tri baze podataka: na spisku ekshumiranih, spisku onih koji su prijavljeni kao nestali ili spisku onih koji su proglaeni mrtvim. Poto smo izbrisali imena koja se javljaju dvaput, na kombinovanom spisku ostalo je 3.071 ime. Sam taj broj, 3.071 lice, nesumnjivo je prenizak u poreenju s ukupnim brojem ljudi ubijenih tokom 1992. godine, poto svakako ima i ljudi koji su ubijeni a koje njihove porodice ih nisu prijavile kao nestale, nije izdata potvrda o smrti i telo im nije ekshumirano i identifikovano. Kako bi se stekla kakva-takva predstava o pravom broju rtava ubijenih u AOK u ovom periodu, autori ovog izvetaja koristili su se priznatim statistikim metodom za takve procene (metod obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja). Na osnovu tri baze podataka sainjena je procena o verovatnom broju rtava u AOK, korienjem metoda obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja, koji je objanjen u dodatku ovom izvetaju. Prema tom metodu doli smo do procene da je u AOK tokom 1992. ubijeno ili nestalo 6.018 lica. Veina rtava koje su identifikovane u preseku Baze podataka o ekshumacijama i Baze podataka s potvrdama o smrti ubijene su u leto 1992. godine (od kraja maja do kraja avgusta). Mnoge su ubijene u vie kraih perioda, i to: od 24. do 27. maja, od 30. maja do 3. juna, od 9. do 10. jula, 20. jula i od 23. do 27. jula. Na osnovu podataka o ekshumacijama i potvrda o smrti, pokazalo se da su ljudi ubijeni u AOK ogromnom veinom (97%) Muslimani. Da bismo proverili taj zakljuak, sproveli smo analognu analizu, koristei pri tom Spisak nestalih lica koji je sainio Meunarodni komitet Crvenog krsta. Veina lica koja su MKCK-u prijavljena kao nestala nestala su u optini Prijedor (gotovo 57,2% ljudi nestalih u celoj AOK), Kotor Varo, Biha i Sanski Most. Veina lica nestala je u AOK ili u leto 1992. godine (u periodu od kraja maja do kraja avgusta) ili poetkom novembra. Tokom leta postoje periodi s izrazito visokim brojem nestalih, a najvaniji su period od 24. do 27. maja, od 30. maja do 3. juna, od 11. do 14. juna, 20. jun, od 25. do 26. juna, 10. jul i 20, 23. i 25. jul. Ovi periodi podudaraju se u velikoj meri s vremenom ubijanja. Sudei po spisku koji je sainio MKCK, jasna veina (90,6%) lica koja su nestala u AOK tokom 1992. godine jesu Muslimani. Taj zakljuak podudara se s rezultatima dobijenim na osnovu podataka o ekshumacijama i potvrda o smrti. Podaci dobijeni od MKCK-a kao delimino neutralne instance predstavljaju bolju procenu o udelu muslimanskih rtava u AOK, koji iznosi oko 91%. Koeficijent korelacije izmeu broja nestalih i broja ubijenih za period od aprila do decembra 1992. godine iznosi 0,76 (maksimum je 1) i statistiki je relevantan. Na osnovu tog rezultata moe se zakljuiti da ubistva i nestanak ljudi u AOK imaju veoma slinu matricu.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


1. Uvod

233

U ovom izvetaju koriste se tri izvora informacija o nestalim i ubijenim licima u Autonomnoj oblasti Krajina AOK (dalje u tekstu za nestala i ubijena lica koristiemo termin "rtve u AOK"). Glavni izvor podataka za nestala lica u AOK jeste Spisak nestalih lica MKCK-a. Nedavno smo dobili pristup za jo dva izvora podataka, Bazu podataka o ekshumacijama i Bazu podataka s potvrdama o smrti, koje je Kancelarija tuioca sastavila kako bi stekla bolju predstavu o zloinima poinjenim u AOK (Sbire, 2001).2 Ta tri izvora ukratko su navedena dalje u tekstu, u Drugom delu. Dalji podaci o tim skoranjim izvorima Kancelarije tuilatva mogu se pronai u Sbireovom izvetaju Sbire (2001). U Treem delu navodi se broj rtava koji se nalazi u svakom od izvora, analizira se podudaranje podataka triju izvora, a na osnovu sva tri izvora zajedno daje se procena o verovatnom ukupnom broju rtava u AOK. Ukazaemo i na osnovne demografske odlike grupe rtava u AOK, kao to su pol, starosna dob i etnika pripadnost. U etvrtom delu ovog izvetaja govorimo o incidentima koji su se odigrali u AOK tokom 1992. godine i u kojima su rtve navedene u Treem delu izvetaja izgubile ivot. U etvrtom delu naroito se bavimo konkretnim vremenskim periodima u kojima su ljudi nestali ili su ubijeni, kao i mestima na kojima su se odigrali najtei incidenti. Statistiki podaci korieni u Treem i u etvrtom delu potiu iz ista tri izvora. U Treem delu oni su navedeni za konkretne pojedince, u etvrtom za incidente u kojima su ti ljudi stradali.

2 Nicolas Sbire, 2001, Exhumations and Proof of Death, Autonomous Region of Krajina (Ekshumacije i potvrde o smrti, Autonomna oblast Krajina), izvetaj Kancelarije tuioca.

234
2.

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Izvori podataka

2.1.

Spisak nestalih lica MKCK-a

Od 1991. godine Meunarodni komitet Crvenog krsta (MKCK) prikupljao je podatke o licima iz bive Jugoslavije, ukljuujui i AOK, koja su prijavljena kao nestala kako bi "pomogao porodicama da saznaju za sudbinu svojih nestalih roaka".3 MKCK je podatke prikupljao prevashodno od lanova ue porodice, a povremeno je prihvatao i svedoenja od daljih roaka i od prijatelja i suseda. Tako su registrovana lica za koja se znalo da su mrtva ali ija tela nisu pronaena. MKCK je objavio poseban spisak lica za koje se zna da su mrtva (a koja su pre toga uglavnom registrovana kao nestala).4

MKCK je objavio nekoliko (auriranih) verzija spiskova nestalih lica iz Bosne i Hercegovine. Juna 1998. MKCK objavio je poslednju, etvrtu verziju Knjige nestalih (s oko 19.000 imena), a oktobra 2000. i dodatak etvrtom izdanju, s jo 1.000 imena prikupljenih od juna 1998. do oktobra 2000. godine. Za potrebe analize date u ovom Izvetaju koristili smo etvrtu verziju Knjige nestalih, objavljenu juna 1998. godine. Do kraja 2000. godine MKCK je dobio 20.508 zahteva za utvrivanje sudbine lica nestalih tokom ratnog sukoba u Bosni i Hercegovini.5 Od tog ukupnog broja, za 1.949 lica mogao se utvrditi identitet posle ekshumacije, 860 lica proglaeno je mrtvim ali njihovi posmrtni ostaci nisu otkriveni, a 292 je pronaeno ivo. Za 17.407 nestalih lica porodice jo uvek nisu dobile nikakvu potvrdu o njihovoj sudbini. Meutim, uglavnom se pretpostavlja da je veina tih ljudi (ako ne i svi) mrtva. I sam MKCK izrazio je to miljenje.6

2.2.

Baza podataka o ekshumacijama

Ovu bazu podataka (dalje u tekstu: BPE) sainio je za Kancelariju tuilatva Nicolas Sbire (2001), i to na osnovu opsene dokumentacije koju je MKSJ dobio od strana koje su uestvovale u ekshumacijama u AOK. Tu dokumentaciju su tokom ekshumacija pripremale ili bosanske vlasti ili

3 Iz uvoda u izvetaj Nestala lica na teritoriji Bosne i Hercegovine, etvrto izdanje, od 30. juna 1998. godine, po alfabetskom redu, Meunarodni komitet Crvenog krsta. Mesto izdavanja nije navedeno (verovatno Sarajevo). 4 Smrt se konstatovala na osnovu izvetaja svedoka i/ili dokaza koje bi dostavila porodica. 5 Izvetaj MKCK, Nestala lica, Sarajevo, oktobarnovembar 2000. 6 Vidi specijalni izvetaj MKCK-a, Problem nestalih lica iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije, objavljen februara 1998. godine.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


timovi strunjaka za sudsku medicinu i arheolozi Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju. Najbitniji deo dokumentacije ini opti izvetaj o ekshumacijama koji je sainio istrani sudija. Izvetaj se sastoji od opteg opisa mesta na kom se vri ekshumacija, opisa same ekshumacije, broja ekshumiranih tela, a u veini sluajeva i od opisa rezultata autopsije. Tamo gde je to poznato, u izvetaju se navode i identitet ekshumiranih tela i podaci o okolnostima i datumu smrti. Identifikovanje ekshumiranih tela vodila je bosanska policija, koristei se izvetajima svedok. Na osnovu tih svedoenja mogle su se ustanoviti okolnosti smrti ili nestanka, kao i datum (ili makar godina) kad je dotina osoba umrla. Dokumentacija MKSJ sastojala se od nekoliko izvetaja, ukljuujui i saete izvetaje glavnog arheologa i glavnog vetaka za sudsku medicinu, kao i izvetaje o analizi DNK obavljenoj u cilju identifikacije tela. U Bazi podataka o ekshumaciji navode se sledei podaci: optina, mesto ekshumacije, datum ekshumacije, broj ekshumiranih tela na datom mestu, prezime ekshumiranog lica (skraenica "PN" znai "prezime nepoznato"), ime ekshumiranog lica (skraenica "IN" znai "ime nepoznato"), datum roenja ekshumiranog lica (i mesto roenja, ako je poznato), datum smrti ekshumiranog lica, to jest ili taan datum smrti, mesec i godina, ili samo godina. U mnogim sluajevima ovaj podatak nije naveden. Baza podataka o ekshumacijama koriena za analize iznete u ovom izvetaju datirana je na 23. novembar 2000. godine.

235

2.3.

Baza podataka s potvrdama o smrti

Ovu bazu podataka Nicolas Sbire (dalje u tekstu: BPSO; Sbire, 2001) sainio je na osnovu presuda (to jest, sudskih odluka, SO) koje su tokom poslednjih godina donela dva optinska suda, u Sanskom Mostu i u Kljuu, a na osnovu kojih su lica zvanino proglaena mrtvim. Presude su donete na zahtev nekog lana porodice nestalog lica, a zasnivale su se na svedoenju podnosioca zahteva ili, u nekim sluajevima, na iskazu svedoka koji je mogao da potvrdi datum i okolnosti koje su pratile nestanak ili smrt.

236

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Dokumentacija se odnosi na 1.6687 ubijenih ili nestalih lica iz optina Prijedor, Sanski Most, Banja Luka, Bosanski Novi, Bosanska Dubica, Klju i Kotor Varo. Spisak je sainjen po optinama, i u njemu se navode lica koja su u veini sluajeva umrla ili nestala tokom 1992. godine (1.465 rtava umrlo je 1992. a 203 rtve u drugim periodima). Spisak nije potpun, poto se ta vrsta presude donosi samo na zahtev lana porodice nestalog lica. Ovakvi zahtevi mogu se podneti pred svakim optinskim sudom u Bosni i Hercegovini ukoliko podnosilac zahteva ima prijavljeno boravite na teritoriji te optine.

Baza podataka sudskih odluka koja se koristi u ovom Izvetaju datirana je na 13. mart 2001. godine.

3.
3.1.

rtve iz AOK: apsolutni brojevi i osnovna distribucija


Apsolutni brojevi

Koristei tri izvora pomenuta u Drugom delu, ustanovili smo sledee ukupne brojeve rtava8 koje su ubijene ili su nestale u AOK tokom 1992: MKCR: 2.147, od kojih je 1.728 identifikovano u popisu stanovnitva iz 1991, SO: 1.465, od kojih je 1,209 identifikovano u popisu stanovnitva iz 1991, EKSH: 1.556, od kojih je 896 identifikovano u popisu stanovnitva iz 1991.

Ukupan broj lica navedenih u sva tri izvora iznosi 5.168, od kojih se 3.833 podudara s popisom iz 1991. Poreenjem s popisom potvren je identitet 3.833 rtve. U nastavku ovog dela Izvetaja analiziraemo samo one rtve koje smo pronali i na popisu stanovnika, a ne sve rtve navedene u sva tri izvora. Ima mnogo objanjenja za to zato neka lica navedena u bazama podataka nisu navedena u popisu iz 1991. Pre svega, imena koja se pominju u bazi podataka moda su pogreno napisana, ili su imena ili datumi roenja nepotpuni ili netani. Kako bismo garantovali pouzdanost analize, a naroito kako bismo izbegli da se rtve iz razliitih baza podataka javljaju dvaput, odluili smo da se pouzdamo samo u podatke koji se tiu lica navedenih u popisu iz 1991.
7

Prvobitno su se u ovoj bazi podataka nalazila 1.672 dosjea. Utvrena su etiri sluaja u kojima se isto ime ponavljalo na dva mesta, pa su ta imena precrtana, ime je ukupni broj sveden na 1,668 lica. Svi ukupni brojevi koji se pominju u ovom delu Izvetaja ni na jednom mestu ne sadre nepodudarne podatke, to jest lica koja su na spiskovima navedena kao mrtva a koja se ipak pojavljuju na birakim

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

237

Ukupni broj od 3.833 imena dolazi iz tri izvora, koja jesu nezavisna jedan od drugog, ali se i preklapaju. Lice koje je MKCK-u prijavljeno kao nestalo kasnije je moda identifikovano prilikom ekshumacije, a moda je pred nekim optinskim sudom podnet zahtev da neko bude proglaen mrtvim. Da bismo iskljuili mogunost da isto lice raunamo dvaput, sa spiska smo izbrisali sva imena koja se javljaju dvaput i tako doli do ukupnog broja od 3.071 rtve (u razmatranje smo uzeli samo lica identifikovana u popisu iz 1991. godine, vidi Grafikon 1, dole): Izvori su se preklapali na sledei nain: MKCK i SO: MKCK i EKSH: SO i EKSH: MKCK, SO i EKSH: 423 lica 79 182 39

Ukupni broj rtava u AOK (3.071) potie iz sva tri izvora i provereno je da na njemu nema imena koja se javljaju dvaput. Meutim, s razlogom moemo pretpostaviti da je pravi broj rtava ubijenih 1992. godine u AOK vei od ovog, s obzirom na to da neki ljudi, naroito u sluajevima u kojima su ubijene itave porodice, moda uopte i nisu prijavljeni kao nestali, da moda niko nije podneo zahtev da se proglase mrtvim i da njihovo telo moda nije ekshumirano i identifikovano, naroito ukoliko nema lanova blie porodice koji bi mogli da identifikuju telo.

Kako bismo se to vie pribliili stvarnim razmerama gubitka stanovnitva, primenili smo takozvanu tehniku obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja9 kako bismo, po zakonu verovatnoe, procenili broj rtava u AOK (Bishop, Fienberg and Holland, 1975). Zahvaljujui ovom metodu mogue je proceniti i broj evidentiranih i broj neevidentiranih sluajeva (to jest, nestale i ubijene) uz korienje nekoliko kvazinezavisnih izvora. Smatrali smo da je Spisak nestalih lica koje je sainio MKCK najsistematiniji i najiri od sva tri izvora koja su nam bila na raspolaganju. U ovom sluaju, varijanca za procenu datu metodom obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja broja rtava u AOK moe se dobiti onako kako to predlau Bishop, Fienberg i Holland (1975; str. 241, jednaina. 6.4-20). Sve relevantne formule nalaze se u Dodatku iz ovaj Izvetaj.

spiskovima 1997. i 1998. Na spisku MKCK naao se 91 takav sluaj (5%), na Bazi podataka o ekshumacijama 24 (2,6%), a na Bazi podataka sudskih odluka 48 (3,8%). 9 Ovaj metod razvijen je etrdesetih godina XX veka za procenu veliine populacija u ivotinjskom svetu. Posle toga esto je primenjivan za procenjivanje procesa koji se teko mogu meriti, na primer, za rairenost upotrebe droge, infekciju HIV-om ili prostituciju. Primeri publikacija u kojima se primenjuje metod obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja nalaze se u: Political Killings in Kosova/Kosovo. March-June 1999 (Politika ubistva na Kosovi/Kosovu, od marta do juna 1999; detalji u Dodatku).

238

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Grafikon 1. Izvori za potvrene rtve u AOK

Sudske odluke (proglaeni mrtvim) )

Ekshumacije

1209

896

565 423

182 39 1187

596 79

Nestala lica prema popisu MKCK 1728

Kao rezultat primene metode obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja dobijamo procenu pravog broja ljudi ubijenih u AOK tokom 1992. godine: 6.018 rtava, pri emu interval pouzdanosti od 95% pokriva od 5.663 do 6.372 lica. Na uzorak od 3.071 identifikovane rtve ini oko 51% ukupnog broja, procenjenog prema zakonu verovatnoe.

3.2.

Etnika pripadnost, starosna dob, pol i optina na kojoj je prijavljen boravak rtve (Svi izvori zajedno)

Ukupan broj stanovnika koji je AOK imala 1991. godine, raunato prema optinama koje su postojale pre rata,10 iznosio je 976.480, od ega su 488.820 bili mukarci a 487.660 ene. To je ukupan broj stanovnika koji je mogao da nestane i bude ubijen od strane poinilaca zloina, u ovom sluaju bosanskih Srba.

10

Tu spadaju sledee optine: Banja Luka, Biha, Bosanska Dubica, Bosanska Gradika, Bosanska Krupa, Bosanski Novi, Bosanski Petrovac, elinac, Donji Vakuf, Jajce, Klju, Kotor Varo, Mrkonji Grad, Prijedor, Prnjavor, Sanski Most, Skender Vakuf, ipovo i Tesli. Prema podeli na optine koja je vaila pre rata dobija se vei ukupni broj stanovnika nego prema podeli posle potpisivanja Dejtonskog sporazuma, i to zbog daleko manjeg broja iskljuenih dosijea, a naroito je irelevantna podela mesta boravka koja vai izmeu Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


U ovom delu Izvetaja emo, polazei od mesta boravka na kojima su rtve bile prijavljene 1991. godine, analizirati sve one rtve koje su 1991. ivele u optinama AOK. Ako dovedemo u vezu broj rtava koje potiu iz AOK i broj stanovnika AOK iz 1991, dobiemo meru za opasnost od ubijanja ili nestajanja kojoj je stanovnitvo AOK bilo izloeno 1991. godine. Moramo da naglasimo da ukupan broj rtava iz AOK i ukupan broj rtava u AOK nije jedno te isto. U delu 3.1 navodimo podatak da je u AOK identifikovano ukupno 3.071 ubijenih ili nestalih, dok emo u ovom delu analizirati ukupan broj od 3.010 rtava koje su 1991. ivele u AOK i koje su umrle ili nestale u AOK.

239

Tabela 1. rtve u Srpskoj autonomnoj oblasti Krajina tokom 1992. godine

Tip statistike
1991, popis stanovnitva 1992, ukupni broj mrtvih 1992, broj umrlih nesrba

Broj
976.48 3.01

Smrtni sluajevi na 100.000 stanovnika prema popisu iz 1991* 308,25 600,38 73,13 212,13 33,01 1059,45

1992, broj umrle dece (018 godina) 1992, broj umrlih staraca (iznad 65 godina) 1992, broj umrlih ena 1992, broj mrtvih u 4 najee pogoene optine

2.983 202 150


161

2.614

* Referentno stanovitvo uvek se podudara s kategorijama mrtvih i jednako je ukupnom broju ili podgrupi stanovnitva iste etnike pripadnosti, starosne dobi, pola i s istim mestom boravka. U Tabeli 1 dat je pregled glavnih zakljuaka iznetih u ovom delu Izvetaja. Ukupni broj mrtvih iznosi 3.010, i u pitanju su iskljuivo civili. Relativno gledano, to jest, gledano u odnosu na referentno stanovnitvo, taj ukupni broj iznosi oko 308 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika AOK tokom 1991. Treba imati u vidu da je, prema poslednjim predratnim podacima za Bosnu i Hercegovinu (1991), ukupna stopa smrtnosti iznosila 720 na 100.000 stanovnika.11 Stopa smrtnosti civila kao posledica rata u AOK tokom 1992, to jest broj mrtvih vei nego to bi to bio u mirnodopskim okolnostima, iznosi itavih 42,81% nivoa utvrenog za 1991. godinu. Upadljivo je to da broj nesrpskih rtava iznosi 2.983, to ini 99,10% svih umrlih civila u ovom periodu. Stopa smrtnosti nesrba, to jest oko 600 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika, odgovara stopi od 83,39% stope utvrene za celu Bosnu pre rata 1991.

11 Statistiki Godinjak Republike Bosne i Hercegovine, 1992, Dravni Zavod za Statistiku, Sarajevo, svibanj 1994, str. 42.

240

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Grupe stanovnitva koja su inae najzatienije, a to su deca, starci i ene, esto su se nalazile na naim spiskovima mrtvih. Broj dece u starosnoj grupi od novoroenadi do 18 godina koja su 1992. umrla pod okolnostima vezanim za ratni sukob iznosi 202 (u poreenju s prosenim brojem od 73 na 100.000 stanovnika za tu starosnu grupu). Ti ivoti predstavljaju najdrastiniji gubitak, gubitak koji se ni na koji nain ne moe nadoknaditi. Broj ena ubijenih ili nestalih tokom 1992. iznosi 161, to je oko 33 na svakih 100.000 ena koje su 1991. ivele u AOK. Starci koji su umrli tokom 1992. godine pojavljuju se na naim spiskovima jo ee nego deca i ene. Ukupno je u grupi ljudi starijih od 65 godina bilo 150 smrtnih sluajeva, a u grupi starijih od 61 bila su 272 smrtna sluaja za AOK tokom 1992. godine (odgovarajua stopa smrtnosti iznosi 212 odnosno 249 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika dotinih grupa, prema popisu). Stopa smrtnosti za starce ukazuje na to da je u ovoj starosnoj grupi smrt bila veoma esta pojava, to se moe objasniti manjom prostornom pokretljivou starih ljudi, koji ne mogu brzo da se udalje iz podruja zahvaenog ratnim sukobom.

Godine 1991. otprilike 2.614 rtava (86,80% svih rtava) imalo je mesto boravka u jednoj od svega etiri optine: Klju, Kotor Varo, Prijedor i Sanski Most. Te godine je u svakoj od pomenutih optina bilo na stotine i hiljade smrtnih sluajeva, od 207 u Kotor-Varoi do 1.747 u Prijedoru. Stopa smrtnosti izraunata za sve etiri optine zajedno iznosi oko 1.060 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika s popisa, to je daleko vie od stope smrtnosti utvrene u Bosni i Hercegovini 1991. godine (147,15%). U nastavku Izvetaja podrobnije emo objasniti osnovnu distribuciju rtava. Na Tabeli 2 prikazana je etnika pripadnost rtava, na Tabeli 3 rtve su grupisane prema starosnoj dobi, a na Tabeli 4 prema mestu boravka 1991. Treba imati u vidu da su sve rtve navedene u ovom delu Izvetaja umrle ili nestale u AOK, kao i da je u veini sluajeva optina koja im je 1991. bila mesto boravka ujedno bila i optina na ijoj su teritoriji umrli 1992. godine.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


Tabela 2. Etnika pripadnost rtava iz AOK
Smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika prema popisu 1991

241

Etnika pripadnost

Ukupn o 1991

Umrli 1992

Muslimana 323.07 % u svim etn. grupama 33,0 Hrvata % u svim etn. grupama Drugih % u svim etn. grupama 95.30 9,76 78.46 8,04

2.80 93,0 91 3,02 90 2,99 2.98 99,1 27 0,90 3.01 100,0

867,2

95,4

114,7

Ukupno nesrba 496.85 % u svim etn. grupama 50,8 479.62 Srba % u svim etn. grupama 49,1
Ukupno iz svih etn. grupa 976.48

600,3

5,63

308,2

% u svim etn. grupama

100,0

Napomena: Referentno stanovnitvo je dato prema etnikoj pripadnosti

Na Tabeli 2 vidi se da je veina rtava pripadala etnikoj grupi Muslimana (2.802, oko 93% svih rtava). Hrvati, Jugosloveni i druge etnike grupe ree su prijavljivane kao rtve (181, oko 6%). Stopa smrtnosti meu Muslimanima (867) premauje optu stopu smrtnosti u Bosni i Hercegovini 1991. godine (720), odnos dveju rata iznosio je 120,46%. Za Hrvate i druge stopa je bila nia, i iznosila je 95 odnosno 115 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika relevantne grupe (oni su inili 13,26 odnosno 15,93% opte stope smrtnosti u BiH 1991. godine).

242

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Grafikon 2. Smrtni sluajevi u AOK, prema etnikoj pripadnosti i starosnoj dobi. Stopa smrtnosti na 100.000 stanovnika AOK prema popisu

700 600 500 400 300 200 100 0 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80-84
Hrvati
Muslimani Srbi Drugi

Grafikon 3. Smrtni sluajevi u AOK, prema etnikoj pripadnosti i starosnoj dobi. Stopa smrtnosti na 100.000 stanovnika AOK prema popisu

1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80-84
Hrvati Muslimani Srbi Drugi

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


Na grafikonima 2 i 3 prikazane su starosne grupe rtava, pri emu se na Grafikonu 2 vidi opta starosna matrica za stopu smrtnosti (starosne grupe od po pet godina) i etniki sastav za itavu AOK. Na tom grafikonu sve etnike grupe prikazane su zajedno. Na Grafikonu 3 prikazana je stopa smrtnosti prema starosnim grupama, ali za svaku etniku grupu posebno. Ova dva prikaza razlikuju se po referentnom stanovnitvu koje se koristi u obraunavanju stopa. Na Grafikonu 1 kao referentni okvir koristi se uvek ukupno stanovnitvo u AOK 1991, dok je na Grafikonu 2 stanovnitvo razvrstano prema etnikoj pripadnosti. To znai da je stopa smrtnosti meu Muslimanima dovedena u vezu s brojem Muslimana 1991, stopa smrtnosti meu Srbima s brojem Srba 1991. godine, i tako dalje. Na osnovu Grafikona 2 moemo da razluimo etiri klase u stopama smrtnosti: (a) stopa smrtnosti meu decom i omladinom: relativno niska, naroito za starosnu grupu od 0 do 14 godina, upadljivo via za grupu od 15 do 19 godina (oko 280 mrtvih na 100.000), ali je broj izgubljenih godina12 u ovoj podgrupi izuzetno velik; (b) stopa smrtnosti meu mladim odraslim: oigledno najvia u itavoj populaciji; u ovu klasu spadaju starosne grupe od 20 do 44 godine, pri emu je stopa smrtnosti najvia u grupi od 25 do 29 godina (oko 622 smrtna sluaja na 100.000); (c) stopa smrtnosti meu starijim odraslim: stopa smrti meu starijim odraslim, od 45 do 54 godine, jeste druga po visini u itavoj populaciji i iznosi neto vie od 300 smrtnih sluaja na 100.000, a upadljivo je i da su razlike u stopama manje; (d) stopa smrtnosti meu starima: stopa smrtnosti za ljude iznad 65 godina starosti iznosi oko 200 do 250 na 100.000, to je trea stopa po visini i treba je smatrati relativno visokom. Etniki sastav grupa sainjenih po stopi smrtnosti za odreenu starosnu dob (Grafikon 2) podudara se s matricom prikazanom u Tabeli 2, to znai da su rtve meu Muslimanima najee u poreenju sa svim drugim etnikim grupama i da su rtve meu nesrbima ubedljivo najbrojnije. Na Grafikonu 3 prikazan je starosni profil za svaku etniku grupu posebno. Ta etniki specifina matrica jasno odraava optu matricu koja je ve pomenuta za sve grupe zajedno. Treba imati u
12

243

Oni koji umru mladi mogli su iveti due, na primer, onoliko koliko ivi i celo stanovnitvo. ivotni vek stanovnitva izraava se kvantitativno kao verovatni, oekivani ivotni vek prilikom roenja, to je pojam odavno poznat u demografiji i u drugim drutvenim naukama. Razlika izmeu starosti koju je neko dostigao

244

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


vidu da je za Muslimane stopa smrtnosti izuzetno visoka, da je za skoro sve starosne grupe, poev od grupe od 20 do 24 pa nadalje, stopa smrtnosti kod Muslimana via od 720 smrtna sluaja na 100.000 (to je 1991. godine bila opta stopa smrtnosti u Bosni i Hercegovini). Najvia stopa, dobijena za starosnu grupu od 25 do 29 godina (oko 1.640 smrtnih sluajeva na 100.000), vie je nego dvostruko vea od opte stope za Bosnu 1991. godine (konkretno, ona iznosi 227,81%). Druga i trea stopa po visini, naime, za starosnu grupu od 20 do 24 i od 30 do 34, iznose 1.397 odnosno 1.370 smrtna sluaja na 100.000 i predstavlja 194,05% odnosno 190,28% stope za celu BiH 1991. godine. Konano, treba rei i da se maloas pomenuti obrazac smrtnosti za pojedine starosne grupe dramatino razlikuje od obrasca smrtnosti za starosne grupe koje u tom trenutku ive u mirnodopskim prilikama. U takvim prilikama, naime, veina smrtnih sluajeva posledica je starosti. Porast stope smrtnosti vezan za starenje razvija se eksponencijalno, i to od starosne grupe od 40 do 44 godine pa sve do najvie dostignute starosne dobi (oko 124 godine). Dosta visoki brojevi mogu se primetiti i kod dece i u starosnoj dobi od 20 do 24 godine (takozvani skok zbog udesa). Podaci koje smo naveli za AOK odudaraju od poznatog obrasca i svedoe o tome koliko je ovaj gubitak stanovnitva neuobiajeno visok.

u trenutku smrti i oekivanog ivotnog veka jesu izgubljene godine ivota. to neko ranije umre, to je ta razlika vea, pa je vei i broj izgubljenih godina.

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


Tabela 3. Starosna dob rtava13
Smrtni sluajevi 92 Smrtnih sluajeva na 100.000 Ukupno 1991 Broj Procenat prema popisu iz 1991

245

Godine

0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85+ Unknown Total

11 15 22 232 441 501 403 337 201 158 177 169 157 58 37 26 19 10 36 3.010

0,37 0,50 0,73 7,71 14,65 16,64 13,39 11,20 6,68 5,25 5,88 5,61 5,22 1,93 1,23 0,86 0,63 0,33 1,20 100,00

59.022 74.260 77.408 82.791 81.717 80.499 77.018 76.553 63.461 45.298 58.012 57.414 48.014 30.484 16.846 11.715 7.571 4.097 24.300 976.480

18,64 20,20 28,42 280,22 539,67 622,37 523,25 440,22 316,73 348,80 305,11 294,35 326,99 190,26 219,64 221,94 250,96 244,08 148,15 308,25

Poslednja tabela o kojoj e biti govora u ovom delu Izvetaja jeste Tabela 4. Kao to smo ve pomenuli, na njoj se navode mesta boravka rtava stradalih u AOK 1992. U etiri optine vidimo upadljive podatke: 1.747 smrtna sluaja u Prijedoru, 377 u Kljuu, 283 u Sanskom Mostu i 207 u Kotor-Varoi. Kad ove podatke uporedimo s optom stopom smrtnosti u Bosni i Hercegovini 1991. godine, dobijamo sledee podatke: Prijedor 215,87%, Klju 140,31%, Sanski Most 65,25% i Kotor Varo 78,18%. Treba imati u vidu da su te stope visoke i za druge optine. Samo etiri od 19 optina imaju stopu smrtnosti ispod 10, sedam optina imaju stopu smrtnosti vie od 10 a niu od 100, a osam optina ima stopu smrtnosti viu od 100 smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika.

13 Od ukupnog broja stanovnika AOK prema popisu iz 1991. godine (976.480), za oko 24.300 lica nije bio naveden datum roenja, ili je bio naveden samo delimino, ili je bio naveden netano. Ta lica morali smo da zanemarimo prilikom analize po starosnim grupama. Meu rtvama bilo je oko 36 lica ija je starost bila nepoznata.

246

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Tabela 4. rtve u AOK prema optini boravka, 1991. godine Smrtnih sluajeva na 100.000 stanovnika prema popisu iz 1991

Optina Broj % u RISK92 Broj Biha} % u RISK92 Bos Dubica Broj % u RISK92 Bos Gradi{ka Broj % u RISK92 Broj Bos Krupa % u RISK92 Broj Bos Novi % u RISK92 Bos Petrovac Broj % u RISK92 ^elinac Broj % u RISK92 Donji Vakuf Broj % u RISK92 Jajce Broj % u RISK92 Klju~ Broj % u RISK92 Kotor Varo{ Broj % u RISK92 Mrkonji} Grad Broj % u RISK92 Broj Prijedor % u RISK92 Broj Prnjavor % u RISK92 Sanski Most Broj % u RISK92 Skender Vakuf Broj % u RISK92 [ipovo Broj % u RISK92 Broj Tesli} % u RISK92 Total Broj % u RISK92 Banja Luka

Ukupno 1991 Smrtnih sluajeva 195.12 20,0 70.60 7,2 31.53 3,2 59.90 6,1 58.22 6,0 41.60 4,3 15.58 1,6 18.66 1,9 24.53 2,5 44.97 4,6 37.31 3,8 36.77 3,8 27.33 2,8 112.40 11,5 46.99 4,8 60.23 6,2 19.34 2,0 15.53 1,6 59.76 6,1 976.48 100 16 0,5 134 4,5 3 0,1 10 0,3 31 1,0 63 2,1 20 0,7 7 0,2 28 0,9 29 1,0 377 12,5 207 6,9 4 0,1 1.74 58,0 1 0,0 283 9,4 4 0,1 1 0,0 45 1,5 3.01 100

8,20 189,78 9,51 16,69 53,24 151,41 128,32 37,50 114,13 64,48 1.010,26 562,90 14,63 1.554,23 2,13 469,80 20,68 6,44 75,29 308,25

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


4. Mesto i vreme najveih incidenata u AOK

247

U ovom delu Izvetaja najvei incidenti koji su se odigrali u AOK predstavljeni su s dva aspekta: dat je geografski pregled masovnih grobnica i mesta na kojima su ljudi nestali tokom rata, a uz to je sainjena i analiza vremena smrti ili nestanka u AOK tokom 1992. Podaci koji se navode u ovom delu Izvetaja potiu iz istih izvora: Spiska nestalih lica koji je sainio MKCK (4. izdanje, 1998), kao i Baze podataka o ekshumacijama (BPE) i Baze podataka o sudskim odlukama (BPSO) koju je sainio Nicolas Sbire (2001; verzija e biti dostupna 1. maja 2001).

4.1

Geografska rasprostranjenost mesta na kojima je dolo do smrti ili nestanka u AOK tokom 1992. godine

U ovom delu Izvetaja emo putem geografskih karata prikazati mesta u AOK na kojima su ljudi ubijeni ili su nestali tokom 1992. godine. Kod ubijenih lica iji su posmrtni ostaci ekshumirani mogli smo jedino da navedemo mesto na kom se grob nalazi, a ono se moe razlikovati od mesta smrti. To znai da se mesto groba moe uzeti samo kao priblino u odnosu na mesto na kom su poinjeni zloini i zverstva. U sluaju nestalih moe se navesti mesto nestanka (to jest mesto na kom je dotino lice poslednji put vieno). Celovita slika moe se stei poreenjem mapa s mestima ekshumacije i mapa na kojima su naznaena mesta nestanka. Tabela 4. Pribline lokacije s veim brojem leeva u zapadnoj AOK

A
Blagaj Rijeka (6/9)Bi{}ani (13/49)
nepoznato jul 1992

Mlje~anica (1/8)
nepoznato

BOSANSKA DUBICA

Pa{inac Cemetery (1/56)Kozaru{a (25/65) leto 1992 (?) maj-jun 1992 Blagaj Japra (3/16)Rizvanovi}i (5/13) jun 1992 Donji Garevci (1/9) Dera (10/22) leto 1992 9. jul992 (?) leto 1992 Rakov~ani (5/11) leto 1992 Kozarac (25/45) B O S A N S K IHambarine (12/24) maj-jun 1992 jun-jul 1992 (?) N O V I Volari} Kami~ani (2/21) leto 1992 leto 1992 Zecovi (8/31) (10/21) 22-23. jul 1992 Redak (2/63) Sivci-Mektab (1/8) leto 1992 jun 1992 (?) Trnopolje (6/12) Kurevo Mt. (3/16)
maj-avg. 1992 leto 1992 (?)

Jama Lisac (1/56)


kraj jula 1992 (?)

Stara Rijeka (4/18)


nepoznato

PRIJEDOR

BOSANSKA KRUPA

Lukavice (1/14)
1-2. avg.1992

Podvida~a (2/134)
kraj jula, 5. avg1992

Tuti}i-Grahori{te (1/9)
poetak nov. 1992 (?)

Legenda
Jama Lisac (1/56) U zagradi: (broj grobova /
kraj jula 1992 (?)
broj pronaenih tela) Dejtonska linija Optine u AOK (onako kako su navedene u ovom izvetaju) 200 150 100 50 25 10 Napomena. Veliina kruga odgovara ukupnom broju tela na datoj lokaciji. Priblina lokacija (lokalitet) s 8 ili vie od 8 ekshumiranih tela Naziv lokacije i priblino vreme smrti.

(1/26) S A N S K I Kruhari-Greda leto 1992 (?) MOST Hrustovo (10/45)


maj-jun 1992 (?)

BANJA LUKA

Vrhpolje (7/54)
maj-jun 1992 (?)

76

Biljani (7/18)Donja Sanica (8/15) jul 1992 (?) nepoznato Krasulje (9/36) Sanica (6/18) jun-jul 1992 (?) nepoznato Prhovo (3/51)
31.05-01. jun 1992

Rami}i (3/8)
jul-avg. 1992

Pribline razmere: 0 5 10 15 km

Lani{te (2/264)

Velagi}i (7/20)
nepoznato nepoznato

Ju
BOSANSKI PETROVAC

Rejzovi}i (2/9)

KLJUC

Didovi}i (3/12)

avgust 1992 (?), lokacija nepoudzana

248

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Table 4. rtve ekshumirane u AOK 1992, po optinama i lokacijama

Lok. br.

Optina Bosanski Novi Bosanski Novi Bosanski Petrovac Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Klju~ Kotor Varo{

Lokalitet

Grobova

Tela 16 9 12 51 18 36 15 264 8 9 18 20 8 56 57 49 22 9 24 21 45 65 16 8 56 11 63 13 8 12 21 31 134 26 7 9 45 14 11 54 27 9

Priblino vreme jun 1992 (?) avgust 1992 (?) 1. jun 1992 jul 1992 (?) jun-jul 1992 (?) (?) jul 1992 jul-avg. 1992 (?) (?) (?) 12-14. avg. 1992 kraj jula 1992 (?) 23-26. jul 1992 jul 1992 leto 1992 9. jul 1992 (?) jun-jul 1992 (?) leto 1992 maj-jun 1992 maj-jun 1992 maj-avg. 1992 (?) leto 1992 (?) leto 1992 (?) leto 1992 (?) (?) jun 1992 (?) leto 1992 (?) leto 1992 (?) 22-23. jul 1992 kraj jula, 5. avg. 1992 leto 1992 (?) (?) poetak nov. 1992 maj-jun 1992 1-2. avg. 1992 (?) maj-jun 1992 (?) poetak juna 1992

1
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 39 40 41 42 43

Blagaj Japra 3 Blagaj Rijeka 6 Didovi}i 3 Prhovo 3 Biljani 7 Krasulje 9 Donja Sanica 8 Lani{te 2 Rami}i 3 Rejzovi}i 2 Sanica 6 Velagi}i 7 Han, Hanifi}i 1 Krupa na Uni (Bos. Krupa) Jama Lisac 1 Prijedor ^arakovo 27 Prijedor Bi{}ani 13 Prijedor Dera 10 Prijedor Garevci 1 Prijedor Hambarine 12 Prijedor Kami~ani 10 Prijedor Kozarac 25 Prijedor Kozaru{a 25 Prijedor Kurevo Mt. 3 Prijedor / Bos. Dubica Mlje~anica 1 Prijedor Pa{inac 1 Prijedor Rakov~ani 5 Prijedor Redak 1 Prijedor Rizvanovi}i 5 Prijedor Sivci-Mektab 1 Prijedor Trnopolje 6 Prijedor Volari} 2 Prijedor Zecovi 8 Sanski Most Podvida~a 2 Sanski Most Greda - Kruhari 1 Sanski Most Stara Rijeka 2 Sanski Most Groblje Grahori{te-brdo Tuti}i1 Sanski Most Hrustovo 10 Sanski Most Lukavice 1 Sanski Most Stari Majdan-Stara Rijeka 2 Sanski Most Vrhpolje 7 Tesli} Bebe 1 Tesli} Kru{evlje-Stenjak 1

Da bi prikaz bio to jasniji, ograniili smo se samo na lokalitete s osam ili vie tela i mesta na kojima je prijavljen nestanak osam ili vie lica. Termin "lokalitet" koristimo za grad, selo ili zaselak u kom je pronaeno vie grobova, neretko i pojedinanih, ali koje mi prikazujemo zbirno

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


kao jednu lokaciju. Mape br. 4 i 5 sainjene su za konkretna manja podruja u okviru AOK, a zajedno s tabelama br. 4, 5 i 6 one daju pregled konkretnih lokacija i vremena zloina u AOK, kao i predstavu o razmerama manjih zloina (to jest, ukupni broj tela pronaenih u pojedinanim grobovima). Analiza je izvrena na osnovu podataka o 1.566 ekshumiranih tela koji se nalaze u BPE i BPSO i podataka o 2.147 ljudi koje se nalaze na Spisku lica nestalih u AOK tokom 1992. koji je sainio MKCK. Mesta na kojima se nalaze grobovi naznaena su na Grafikonu 4. Na njemu su prikazani grobovi s osam ili vie tela, a broj tela iz tih grobova naveden je za lokalitete u Zapadnoj AOK. Podaci korieni za sastavljanje ove mape navedeni su u Tabeli 4, na kojoj su dati ime lokaliteta, optina, broj grobova i tela i priblini datum smrti lica koja su sahranjena na tim mestima. Ti se podaci mogu predstaviti na razliite naine, u zavisnosti od pouzdanosti informacije o datumu smrti. Ukoliko se zna da je vie od 50% rtava umrlo u odreenom periodu, taj je period naznaen (na primer, jun 1992 ili 31. 05 2. 06. 1992). Ukoliko takvih sluajeva ima izmeu 10% i 50% a za veinu ostalih lica se ne zna datum smrti, posle datuma stavljan je znak pitanja (na primer, jun/jul 1992 (?)). Kod napomene "razliiti periodi" datumi nisu mogli jasno da se utvrde u veini sluajeva, dok je kod oznake "nepoznato" imamo vie od 90% sluajeva u kojima je datum smrti nepoznat. Jasno je da je veina rtava ekshumirana u optinama Prijedor, Klju i Sanski Most. Meutim, treba imati u vidu i da je, na primer, u Prijedoru bilo svega nekoliko masovnih grobnica, a da je veina rtava sahranjena zasebno, pa da se stoga moe pretpostaviti da su rtve ubijene u razliitim incidentima. Dobar primer za to su gradovi Kozarac i Kozarua, u kojima je 45 odnosno 65 lica pronaeno u vie manjih grobova (njih 25). S druge strane, masovne grobnice poput one u Lanitu (Klju), Hrastovoj Glavici Podvidai (Sanski Most), Retku (Prijedor) i Jami Lisac (Bosanska Krupa) svedoe o tome da je na tim podrujima dolo do masovnog ubijanja.

249

250

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 5.

Lica nestala u AOK tokom 1992, prema optini u kojoj su nestali


Op{tina PRIJEDOR KOTOR VARO[ BIHA] SANSKI MOST SKENDER VAKUF KLJU^ JAJCE TESLI] BOS. NOVI DONJI VAKUF BOS. KRUPA BOS. GRADI[KA BANJA LUKA MRKONJI] GRAD BOS. DUBICA BOS. PETROVAC ^ELINAC [IPOVO PRNJAVOR Broj nestalih Procenat 1.229 224 200 113 69 69 58 38 37 30 20 17 17 7 7 5 4 2 1 57,24% 10,43% 9,32% 5,26% 3,21% 3,21% 2,70% 1,77% 1,72% 1,40% 0,93% 0,79% 0,79% 0,33% 0,33% 0,23% 0,19% 0,09% 0,05%

Kao dopunu sainili smo jo pet mapa, s naznaenim mestima na kojima su nestali ljudi u AOK. Ukupan broj lica koja su nestala u svim optinama i na svim lokalitetima prikazan je na Tabeli 5 i Tabeli 6. Obrazac nestajanja prema mestu (u sluajevima u kojima je nestalo osam ili vie lica) prikazan je na Grafikonu 5A. Na grafikonima od 5B do 5E prikazane su razmere takvih dogaaja za Prijedor, severozapadnu AOK, jugoistonu AOK, Sanski Most s Kljuem i za severnu AOK. Lokaliteti na kojima su ljudi nestajali navode se po imenu i priblinom datumu nestanka. I ovde su jasno naznaeni sluajevi u kojima se za vie od 50% rtava zna datum ili period nestanka (na primer, leto 1992 ili 1. jun 1992). Ukoliko u ubedljivoj veini sluajeva nije poznat datum, stavili smo oznaku "razliiti periodi".

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

251

Tabela 6. Lica nestala u AOK tokom 1992, prema lokalitetu i datumu


Lok. br. Op{tina Lokalitet (>7 nestalih) Broj Broj nestalih 16 16 10 25 17 20 75 13 22 16 27 9 9 11 12 10 13 26 22 20 18 9 55 12 12 8 8 65 62 15 17 41 14 27 47 19 10 50 63 35 29 34 22 58 12 Priblian datum leto 1992 jun 1992 11-12. 11-12. jun 1992 leto 1992 sept.1992 11-12. uglavnom sept.-nov.1992 10-15. jun 1992 leto 1992 leto 1992 leto 1992 jesen 1992 jun 1992 31.05-4. sept.-okt. 1992 10. jul 1992 10. jul 1992 26.jul - 16. avg.1992 2-3. nov. 1992 leto 1992 3. 25-27. jun 1992 maj-jun 1992 24-27. maj1992 uglavnom 19-30. jul 1992 26-30. maj 1992 uglavnom 23-28. jul 1992 maj-avgust 1992 jun-jul 1992 uglavnom 17-27. jul 1992 24. maj - 20. jun 1992 maj-jun 1992 20-30. maj 1992 24-30. maj 1992 20-30. jul 1992 jun-jul 1992 maj-avgust 1992 leto 1992, uklj. 30-31. maj 1992 20-30. jul 1992 19-27.07.1992 maj-avgust 1992 20-27. jul 1992 29. maj - 1. jun 1992 leto 1992 30. maj - 3. jun 1992 21. avg.1992 leto 1992

1
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 39 40 41 42 43

44 45 46

BANJA LUKA BANJA LUKA BIHA] [TRBACKI BUK BIHA] ]UKOVI BIHA] BIHA] BIHA] GOLUBI] BIHA] GRABEZ BIHA] ORA[AC BIHA] RIPA^ BOS. NOVI BOSANSKI NOVI DONJI VAKUF DONJI VAKUF JAJCE JAJCE JAJCE JEZERO JAJCE VRBICA KLJU^ BILJANI KLJU^ DONJI BILJANI KOTOR VARO[ DABOVCI KOTOR VARO[ GRABOVICA KOTOR VARO[ KOTOR VARO[ KOTOR VARO[ VECI]I KOTOR VARO[ VRBANJCI PRIJEDOR KOZARA MT. PRIJEDOR BABI]I PRIJEDOR BI[]ANI PRIJEDOR BR\ANI PRIJEDOR ^ARAKOVO PRIJEDOR DONJI GAREVCI PRIJEDOR GOMJENICA PRIJEDOR HAMBARINE PRIJEDOR KAMI^ANI PRIJEDOR KEVLJANI PRIJEDOR KOZARAC PRIJEDOR KOZARU[A PRIJEDOR KUREVO MT. PRIJEDOR LJUBIJA PRIJEDOR OMARSKA PRIJEDOR PRIJEDOR PRIJEDOR RAKOV^ANI PRIJEDOR RIZVANOVI]I PRIJEDOR TRNOPOLJE PRIJEDOR ZECOVI SANSKI MOST HRUSTOVO SANSKI MOST SANSKI MOST SANSKI MOST VRHPOLJE SKENDER VAKUF VLA[I] MT. TESLI] TESLI]

252

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Grafikon 5A. Lica nestala u AOK tokom 1992, prema mestu nestanka

Legenda
Optine na podruju AOK (onako kako su navedene u ovom Izvetaju) Pribline lokacije pojedinih mesta u optinama na podruju AOK s 8 ili vie nestalih lica Dejtonska linija 200 Veliina kruga Napomena. Napomena . odgovara broju nestalih na datoj lokaciji. Ovu mapu treba itati samo kao referentni okvir za vane lokacije na kojima su ljudi 150 nestali. Iz tehnikih razloga nisu prikazane sve relevantne lokacije. Detaljni podaci i precizne lokacije navedeni su na 100 mapama za optine. 50 Pribline razmere: 10 20 25 0 10

30

40 km

Grafikon 5B. Lica nestala tokom 1992. u Prijedoru, prema mestu nestanka

BOSANSKA DUBICA

BOSANSKA GRADISKA

Legenda
Optina Prijedor Pribline lokacije pojedinih mesta u Prijedoru na kojima je nestalo 8 ili vie lica Dejtonska linija Napomena Veliina kruga odgovara broju nestalih na datoj lokaciji. Ovu mapu treba itati samo kao referentni okvir za vane 150 lokacije na kojima su ljudi nestali. 100 50 Pribline razmere: 2 4 25 0 10

P R I J E D O R

200

BANJA LUKA

6 km

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

253

Grafikon 5C. Lica nestala tokom 1992. u severozapadnoj AOK, prema mestu nestanka

Legenda
Biha}, Bos. Krupa, Bos. Novi i Bos. Petrovac Pribline lokacije pojedinih mesta u ovim optinama na kojima je nestalo 8 ili vie lica Dejtonska linija 200 150 100 Napomena. Veliina kruga odgovara broju nestalih na datoj lokaciji. Ovu mapu treba itati samo kao referentni okvir za vane lokacije na kojima su ljudi nestali.

50 Pribline razmere: 3 6 9 25 0 10

12 km

Grafikon 5D. Lica nestala tokom 1992. u jugoistonoj AOK, prema mestu nestanka

LAKTASI

DERVENTA PRNJAVO R DOBOJ

CELINAC BANJA LUKA TESANJ

KOTOR VAROS SKENDER ` GRAD MRKONJIC VAKUF

` TESLIC

Legenda
Banja Luka, ^elinac, Donji Vakuf, Jajce, Kotor Varo{, Mrkonji} Grad, Prnjavor, Skender Vakuf, [ipovo i Tesli} Pribline lokacije pojedinih mesta u ovim optinama na kojima je nestalo 8 ili vie lica Dejtonska linija 200 Napomena. Veliina kruga odgovara broju nestalih datoj na lokaciji. Ovu mapu treba itati samo kao referentni okvir vane lokacije na kojima su za 150 nestaji. ljudi 100 50 25 Pribline razmere: 0 3 6 9

JAJCE TRAVNIK SIPOVO DONJI VAKUF

12 km

10

254

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Figure 5E. Lica nestala tokom 1992. u Kljuu i Sanskom Mostu, prema mestu nestanka

PRIJEDOR BOSANSKA KRUPA SANSKI MOST

BANJA

LUKA

BOSANSKI

PETROVAC

Legenda
Klju~ i Sanski Most Pribline lokacije pojedinih mesta u ovim optinama na kojima je nestalo 8 ili vie lica Dejtonska linija 200 150 100 50 25 10 Pribline razmere: 0 3 6 9 Napomena. Veliina Kruga odgovara broju nestalih na datoj lokaciji. Ovu mapu treba itati samo kao referentni okvir za vane lokacije na kojima su ljudi nestajali.

KLJUC ` MRKONJIC GRAD

12 km

Jasno se vidi da je veina ljudi koji su MKCK-u prijavljeni kao nestali zapravo nestali u optinama Prijedor (gotovo 57% svih nestalih na podruju itave AOK), Kotor Varo, Biha i Sanski Most. U Prijedoru je najvea grupa ljudi nestala u samom gradu Prijedoru i njegovoj okolini (194 nestalih), u gradu Kozarcu (171) i na podruju Brda (arakovo 123, Rakovani 100, Hambarine 65, Rizvanovii 50 i Biani 55). Visok broj nestalih primetan je i na tri druge lokacije: Trnopolje (63), Omarska (47) i Kamiani (62). U Kotor-Varoi veina nestalih prijavljena je iz okoline Grabovice (132), u Bihau u Oracu (75), a u Sanskom Mostu u samom gradu Sanski Most (34).

4.2

Vreme ubistava i nestanaka u AOK tokom 1992. godine

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


Analizom izloenom u ovom pododeljku Izvetaja elimo da ukaemo na one periode tokom 1992. godine u kojima je u AOK dolo do najveeg broja ubistava i sluajeva nestanka. U te svrhe sluili smo se i BPE-om i BPSO-om i Spiskom nestalih lica koji je sainio MKCK. Vreme ubistva i nestanka prikazano je za period od 1. aprila do 31. decembra 1992. godine, i to za svaki dan.

255

Na spisku lica ekshumiranih ili proglaenih mrtvim u AOK datum smrti u periodu od aprila do decembra 1992. mogao je da se potvrdi u 1.295 od ukupno 1.895 sluajeva (dakle, za 68%). U preostalih 600 sluajeva radi se ili o licima za koja nedostaje neki podatak (na primer, datum, mesec ili datum i mesec) ili o licima za koja postoje netani podaci. Opti vremenski okvir ubistava prikazan je na Grafikonu 6, dole. Najvaniji datumi (dani u kojima je ubijeno vie od 20 ljudi) precizno su navedeni na grafikonu.

Grafikon 6. Broj lica koja su ekshumirana ili proglaena mrtvim u AOK, prema datumu smrti (tokom 1992) i etnikoj pripadnosti

160

140 20. jul 120 23. jul 100

80

60

30. maj -3. jun 9-10. jul 24-27. maj

24-25. jul

40

27. jul 5. avg. 21. avg. 3. nov.

20

10. jun 30. jun

0
01-04 06-04 11-04 16-04 21-04 26-04 01-05 06-05 11-05 16-05 21-05 26-05 31-05 05-06 10-06 15-06 20-06 25-06 30-06 05-07 10-07 15-07 20-07 25-07 30-07 04-08 09-08 14-08 19-08 24-08 29-08 03-09 08-09 13-09 18-09 23-09 28-09 03-10 08-10 13-10 18-10 23-10 28-10 02-11 07-11 12-11 17-11 22-11 27-11 02-12 07-12 12-12 17-12 22-12 27-12

Muslimani

Hrvati

Srbi

Ostali

Na osnovu Grafikona 6 vidi se da je veina rtava u AOK ubijena ili na leto 1992. godine (u periodu od kraja maja do kraja avgusta). Tokom leta ima nekoliko upadljivih vrhova, a najvaniji su: 2427. maja, od 30. maja do 3. juna, 910. jula, 20. jula i 2327. jula. Da bi se prikazao obrazac "etnikog ienja", ovaj grafikon se dalje moe precizirati i prema kriterijumu etnike pripadnosti. Za pomenutih 1.295 sluajeva etnika pripadnost dobijena je na osnovu popisa stanovnitva iz 1991. godine, koji je povezan s Bazom podataka o ekshumacijama i Bazom podataka o sudskim odlukama. Kod lica "povezanih" na taj nain podaci o etnikoj

256

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


pripadnosti utvreni su na osnovu popisa. Vreme smrti prema etnikoj pripadnosti prikazano je na Grafikonu 6. Na Grafikonu 6 vidi se da je ogromnu veinu meu ljudima ubijenim u AOK tokom 1992. godine ine Muslimani (oko 97% za one kod kojih je datum smrti poznat). Meutim, kod ovog zakljuka treba biti obazriv, poto se u Bazi podataka o ekshumacijama i Bazi podataka o sudskim odlukama nalaze podaci o ekshumacijama koje je obavila bosanska komisija za ekshumacije. Da bismo mogli da potvrdimo pretpostavku da su Muslimani bili gotovo iskljuiva meta zverstava poinjenih u AOK, sproveli smo analognu analizu, koristei se podacima sa Spiska nestalih lica koji je sainio MKCK. Poto je nezavisan i nepristrasan, MKCK se u ovoj stvari moe uzeti kao institucija od autoriteta. Na spisku koji je sainio MKCK, za period od aprila do decembra 1992. godine navode se puni i ispravni podaci za datum nestanka u 1.504 sluaja, od ukupnog broja od 1.772 sluaja lica nestalih u AOK obuhvaenih ovom analizom (to jest, za 85%). Preostalih 268 sluajeva jesu ili lica kod kojih nedostaje jedan deo podataka ili lica za koja postoje netani datumi. Na Grafikonu 7, dole, prikazana je opta shema za datume nestanka. Najvaniji datumi (dakle, oni dani u kojima je nestalo vie od 20 lica) precizno su navedeni na ovom grafikonu.

Grafikon 7. Broj lica nestalih tokom 1992. godine u AOK, prema datumu nestanka i etnikoj pripadnosti

160 20. jul 140

120

100 11-14. jun 80 24-27. maj 30. maj -1. jun 20, 25-26. 10. jul jun 25. jul 23. jul 21. avg. 3. nov.

60

40

20

0
01-04 06-04 11-04 16-04 21-04 26-04 01-05 06-05 11-05 16-05 21-05 26-05 31-05 05-06 10-06 15-06 20-06 25-06 30-06 05-07 10-07 15-07 20-07 25-07 30-07 04-08 09-08 14-08 19-08 24-08 29-08 03-09 08-09 13-09 18-09 23-09 28-09 03-10 08-10 13-10 18-10 23-10 28-10 02-11 07-11 12-11 17-11 22-11 27-11 02-12 07-12 12-12 17-12 22-12 27-12

Muslimani Hrvati

Srbi

Ostali

Izvor: Spisak nestalih lica, MKCK (4. izdanje, 1998), Popis stanovnitva za BiH 1991. godine

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.


Iz grafikona se vidi da je veina nestalih u AOK nestala ili tokom leta 1992 (od kraja maja do kraja avgusta) ili na samom poetku novembra. U letnjem periodu postoji nekoliko oiglednih vrhova, a najvaniji su period od 24. do 27. maja, od 30. maja do 3. juna, od 11. do 14. juna, 20. juna, od 25. do 26. juna, 10. jula i 20, 23. i 25. jula. Ovaj obrazac u velikoj je meri podudaran s datumima ubistava koji su ve izloeni. I u ovom sluaju se vidi da Muslimani ine ogromnu veinu (90,6%) ljudi koji su tokom 1992. godine nestali u AOK(s poznatim datumom nestanka). Takvom konstatacijom moe se potvrditi zakljuak iznet u ranijoj analizi, naime, onoj koja se tie ljudi ubijenih u AOK tokom 1992. Meutim, na osnovu podataka koje je dostavio MKCK kao nepristrasna institucija moe se napraviti bolja procena o udelu muslimanskih rtava u AOK, i tu dolazimo do 91%. Kako bismo uporedili vremenski okvir dogaaj na osnovu oba nezavisna izvora (lica koja su ekshumirana ili proglaena mrtvim u AOK i Spisak nestalih lica koji je sainio MKCK), sproveli smo korelacionu analizu. Koeficijent korelacije izmeu broja nestalih i broja ubijenih u periodu od aprila do decembra 1992. godine iznosi 0,7568. Ovaj rezultat je statistiki podudaran s rezultatom Studentovog t-testa, koji iznosi 19,061, ime se verovatnoa za neutemeljeno odbacivanje hipoteze o odsustvu korelacije svodi skoro na 0. Tim se rezultatom moe potvrditi da je bilo nekoliko dogaaja koji su doveli do ubijanja i nestanka ljudi u AOK, poto dogaaji oba tipa imaju veoma slian obrazac.

257

258

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


DODATAK

Upotreba metoda obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja u procenjivanju ukupnog broja rtava u AOK Metod obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja uveden je u statistiku etrdesetih godina XX veka, a i danas se esto koristi za procenu ukupnog broja dogaaja na osnovu vie nepotpunih izvora za koje se pretpostavlja da su meusobno nezavisni. Sutina ovog metoda jeste teorem verovatnoe prema kojem se verovatnoa da se dva meusobno nezavisna dogaaja odigraju zajedno izraunava kao proizvod verovatnoa da se oba ta dogaaja odigraju nezavisno jedan od drugog, dakle: Ver (A i B) = Ver (A) Ver (B), pri emu su A i B meusobno nezavisni dogaaji U praksi, tamo gde su u pitanju tri izvora (u naem sluaju, kod rtava u AOK, to su: Spisak nestalih lica koji je sainio MKCK, Baza podataka o ekshumacijama i Sudske odluke kojima se lica proglaavaju mrtvim) procena broja rtava koje se ne pominju ni u jednom od ta tri izvora moe se zasnovati na analizi preklapanja koje postoji izmeu ta tri izvora (vidi tabelu u nastavku):

PREKLAPANJE IZVORA

simbol

broj lica

Nestala lica, samo MKCK Samo ekshumacije Samo sudske odluke MKCK i ekshumacije MKCK i sudske odluke Ekshumacije i sudske odluke MKCK, ekshumacije i sudske odluke

M001 M010 M100 M011 M101 M110 M111

1.786 761 738 81 503 224 46

SVI IZVORI ZAJEDNO

4.139

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

259

Tamo gde se analiziraju tri izvora, od kojih je jedan uslovno reeno nezavisan od druga dva (u ovom sluaju to je Spisak nestalih lica koji je sainio MKCK, poto je to izvor podataka koji su sistematski prikupljani tokom rata, za razliku od Baze podataka o ekshumacijama i Baze podataka o sudskim odlukama), broj rtava koje se ne navode ni u jednom od tri pomenuta izvora (M000) moe se proceniti na osnovu sledee jednaine (prema: Bishop, Fienberg and Holland, Discrete Multivariate Analysis: Theory and Practice, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1975, jednaine 6.4-20, str. 241):

= M M 110 + M 100 + M 010 = 4885. M 000 001 M 111 + M 101 + M 011


Dakle, za ukupan broj rtava, N, moe se dati ovakva procena:

=M +M 000 = 9024. N
Prosena statistika greka moe se dobiti preko sledee jednaine:

1 1 1 1 2 ) = SE ( M 000 ) = M 000 SE ( N M +M +M + M +M +M + M + M 100 010 111 101 011 001 000 110
= 265. Kad je uzorak velik (vie od 120 opaenih dogaaja, kao u naem sluaju), interval pouzdanosti (1-a)100% za ukupan broj rtava N zasniva se na normalnoj distribuciji, koja se kree od

SE ( N )u N

+ SE ( N ) u , pri emu se oznaka u odnosi na kvantil do N

-domena u

odnosu na normalnu distribuciju. U naem sluaju, interval verovatnoe od 95% relativno je uzak, i prostire se od 8.505 do 9.524.

O primeni metoda obuhvatanja i ponovnog obuhvatanja za procenjivanje broja rtava u jednom drugom sukobu na podruju Jugoslavije, vidi:

Political Killings in Kosova/Kosovo, March-June 1999 (Washington: ABA-CEELI and AAAS, 2000)

260

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Nadlenosti i strune kvalifikacije autor izvetaja

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj oblasti Krajina 1992. godine Osnovne demografske odlike, vreme i mesto incidenata

10. januar 2002. godine

Izvetaj Nestala i ubijena lica u Autonomnoj oblasti Krajina 1992. godine. Osnovne demografske odlike, vreme i mesto incidenata (dalje u tekstu: Izvetaj o AOK) nastao je zajednikim radom dvaju naunika, Ewe Tabeau (dalje u tekstu: ET) i Jakuba Bijaka (dalje u tekstu: JB), koji su ovaj izvetaj sainili u okviru aktivnosti Tima za istrage o rukovodstvima Demografskog odeljenja pri Kancelariji tuioca, MKSJ. Radnje o kojima je sainjen ovaj izvetaj sprovedene su 2001. godine. ET je vii istraiva s bogatim iskustvom na polju demografije i statistike, diplomirala je statistiku i ekonometriju, a doktorirala je na demografiji. JB je nauni saradnik. ET je bila odgovorna za analitiku stranu Izvetaja o AOK (metod, podaci, nain obrade podataka i tip analize, tumaenje rezultata itd.). JB je bio odgovoran za razvoj baze podataka. Oba autora su bila krajnje angaovana u sainjavanju ove analize. Oboje su doprineli sastavljanju ovog teksta.

Strune kvalifikacije ET: pregled

ET diplomirala je ekonometriju i statistiku (titula magistra, s najviim ocenama, 1981. godine), a doktorat iz matematike demografije odbranila je (s najviim ocenama, 1991. godine) na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta. Od 1983. do 1991. godine na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta studentima niih godina predavala je deskriptivnu i matematiku statistiku i demografiju. Posle toga, preselila se u Holandiju, gde i sada ivi i radi. Od jula 1991. do septembra 2000. godine ET je radila pri Holandskom interdisciplinarnom demografskom institutu (NIDI) u Hagu (Holandskom nacionalnom institutu za demografiju) kao stariji istraiva i voa projekta. U njene odgovornosti na NIDI-ju spadalo je i voenje i predlaganje demografskih istraivanja u vezi s kompjuterskim modeliranjem i predvianjem stope smrtnosti i obradu podataka o stanju zdravlja u Holandiji i drugim evropskim zemljama. Nekoliko tih projekata naruila je Evropska komisija, neki su finansirani na zahtev za istraivanje podnet Holandskoj

Nestala i ubijena lica u Autonomnoj Oblasti Krajina 1992.

261

organizaciji za nauna istraivanja, NIDI-ju ili drugim holandskim i ne samo holandskim organizacijama (na primer, Holandskom institutu za javno zdravlje i okolinu ili Francuskom nacionalnom demografskom institutu). ET je u svojstvu strunjaka dobijala pozive od dravnih i meunarodnih organizacija (na primer, Eurostat Statistika agencija Evropske Unije; ING Group Life Insurance NL /holandsko osiguravajue drutvo/, Goldman & Sachs Life Insurance USA /ameriko osiguravajue drutvo/, Statistics Netherlands, British Government Actuarys Department /Odeljenje za statistiku pri britanskoj Vladi/) za konsultacije povodom njihovih projekata koji su ukljuivali pitanja stope smrtnosti i razvoja zdravlja i statistika predvianja. Bila je mentor mladim istraivaima koji su zavravali teze za magistarsku i doktorsku titulu. Nacionalni i meunarodni demografski asopisi pozivali su je da bude recenzent dostavljenih radova. ET je autor vie od 80 naunih radova. U novije spadaju: tri monografije objavljene kod meunarodnih izdavaa, u Holandiji i u Poljskoj; 23 lanka objavljena u meunarodnim i nacionalnim asopisima; 14 referata na meunarodnim konferencijama; 30 izvetaja o istraivanjima, s radnim materijalom. ET sarauje s demografima irom Evrope, a naroito s demografima u Belgiji, ekoj republici, Finskoj, Francuskoj, Nemakoj, Maarskoj, Italiji, Norvekoj, Poljskoj i Ujedinjenom Kraljevstvu. ET odlino poznaje nekoliko tipova kompjuterskog softvera. Govori i pie poljski (maternji jezik), vlada engleskim (teno), holandskim (dobro), ruskim (ranije teno, sad pasivno) i nemakim (ranije veoma dobro, sad pasivno).

Strune kvalifikacije JB: pregled

JB je diplomirao kvantitativne metode i informacione sisteme na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta (dalje u tekstu: EFV), gde je, uz najbolje ocene, zavrio petogodinje dodiplomske studije. Tokom 2001. godine bio je asistent istraiva pri Demografskoj sekciji Tuilatva, MKSJ. Od 1999. do 2000. godine JB je radio kao student saradnik na Institutu za statistiku i demografiju pri EFV, gde je studentima niih godina predavao statistiku i vie statistike metode. Godine 1999. dobio je tromesenu

stipendiju od Holandskog interdisciplinarnog demografskog instituta (NIDI) u Hagu, na kom je gostovao kao mlai istraiva. U toku svog univerzitetskog obrazovanja, JB je bio autor brojnih izvrsnih studija i istraivakih tekstova. Kao student, uestvovao je na nekoliko konferencija za mlade istraivae, gde je izlagao brojne zanimljive referate. Osim toga, uestvovao je na nekoliko (poljskih i meunarodnih) istraivakih projekata u vezi s demografskim i ekonomskim aspektima drutva i napisao je nekoliko izvetaja. JB izvanredno vlada kompjuterskim programima (izmeu ostalog: MS Access, MS Excel, MapInfo, ArcView GIS, Statgraphics, SPSS, Statistica) i poznaje programske jezike (Turbo Pascal, Visual Basic). Govori i pie na nekoliko jezika (poljski, engleski, nemaki i u manjoj meri srpskohrvatski i holandski).

ETNIKI SASTAV; INTERNO RASELJENA LICA I IZBEGLICE IZ OSAM OPTINA U HERCEG-BOSNI; OD 1991. DO 1997-98.1

EWA TABEAU, MARCIN TKOWSKI, JAKUB BIJAK, ARVE HETLAND ODELJENJE ZA DEMOGRAFIJU, TUILATVO, MKSJ

IZVETAJ VETAKA U PREDMETU JADRANKO PRLI I DR. (IT-04-74-PT)

17. januar 2006.

Rezultati razmatrani u izvetaju HERCEG-BOSNA dobijeni iz izvora i metodama slinim onima koje smo koristili u svojim ranijim izvetajima dostavljenim za potrebe ranijih procesa pred MKSJ /Meunarodnim krivinim sudom za bivu Jugoslaviju/. Treba naiti da su oni istovetni izvorima i metodama korienim u izvetaju za sluaj MILOEVI: Etniki sastav i interno raseljena lica i izbeglice iz 47 optina u Bosni i Hercegovini, 1991. i 1997/98., koji su sastavili E. TABEAU, M. TKOWSKI, J. BIJAK i A. HETLAND, 4. aprila 2003. godine, ERN: 0291-5501-0291-5738, dokazni predmet 548 Tab 2. Poto su u oba izvetaja korieni isti izvori i metodologija, mi smo (uz malu adaptaciju) u izvetaj HERCEG-BOSNA ukljuili Priloge B do D izvetaja u predmetu MILOEVI.

264

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

265

1.

CILJ I OBIM

Ovaj izvetaj (u daljem tekstu: izvetaj o Herceg-Bosni) rezultat je rada Odeljenja za demografiju (DU) Tuilatva (OTP) Meunarodnog krivinog suda za bivu Jugoslaviju (MKSJ). Mi smo ga sastavili na zahtev tima Tuilatva MKSJ koji radi na predmetu JADRANKO PRLI i DR. (predmet br. IT-04-74-PT). Izvetaj sadri demografske statistike podatke o etnikom sastavu stanovnitva u osam odabranih optina u Bosni i Hercegovini, kao i minimalne brojeve interno raseljenih lica i izbeglica iz tih optina na koje se odnosi predmet JADRANKO PRLI i DR. (u daljem tekstu: optine Herceg-Bosne), 1991. godine i 1997-98. godine. Pored te dve glavne vrste podataka, takoe dajemo priblinu procenu ukupnih brojeva IRL-a /interno raseljenih lica/ i izbeglica za podruje Herceg-Bosne, kao i saeti statistiki prikaz za celu Bosnu i Hercegovinu. Prilog A ovom izvetaju sadri tabelarni pregled rezultata na optinskom nivou (A1 do A5), dok Prilog B (B1 do B6) sadri opis izvora podataka. U Prilogu C (C1 i C2) saeto je opisana metodologija koja je koriena u ovom istraivanju. Najzad, u Prilogu D (D1 do D4) navedene su profesionalne kvalifikacije autora. Pregled izvora podataka korienih u ovom izvetaju

Tabela 1.

Izvor

Period prikupljanja

Odgovorna institucija

Veliina izvora (lica)

Obuhvaeno stanovnitvo

Stanovnitvo koje nije obuhvaeno

Prikupljeni podaci (varijable) Ime i prezime, ime oca, datum i mesto roenja, pol, broj line karte (JMB) /sic/, mesto i optina prebivalita 1991, nacionalnost, veroispovest i dr.

Ogranienja

Popis stanovnitva

1-15. april 1991.

Zavod za statistiku SR BiH

4,4 miliona

Svi stanovnici BiH i graani BiH na radu u inostranstvu zajedno sa lanovima svojih porodica

Lica koja su isputena zbog greaka ili previda; doseljeni nakon popisa

Greke u varijablama, podaci koji nedostaju, duplikati

Biraki spisak

1997-1998.

OEBS

2,7 miliona

Lica s pravom glasa koja su se

Lica mlaa od 18 godina, lica

Ime i prezime, ime

Greke u varijablama,

266

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


registrovala koja se nisu registrovala, lica koja su umrla tokom sukoba oca, datum roenja, pol, broj line karte (JMB), optina prebivalita tokom 1991. i 1997-98. i dr. podaci koji nedostaju, duplikati

Baza podataka raseljenih lica i izbeglica (DDPR)

2000

UNHCR; Vlada BiH

583.816

Podnosioci zahteva za pomo (npr. IRL tokom 1992-95.) i njihovi lanovi porodica koji su jo uvek bili registrovani 2000.

Lica koja se nisu prijavila, lica koja su se vratila kui, lica koja su umrla tokom sukoba

Ime i prezime, ime oca, datum roenja, pol, broj line karte (JMB), odnos s podnosiocem zahteva, optina boravita i dr.

Greke u varijablama, podaci koji nedostaju, duplikati

Za potrebe ovog izvetaja analizirane su pojedinane evidencije o stanovnitvu Bosne i Hercegovine koje se odnose na dve godine, 1991. (popis stanovnitva iz 1991. godine, videti tabelu 1) i 1997-98. godinu (biraki spisak OEBS-a, tabela 1). Te dve godine su ovde predmet razmatranja, iako je period na koji se odnosi optunica poeo u novembru 1991. godine i zavrio se u aprilu 1994. godine. Za period od novembra 1991. do aprila 1994. godine, ne raspolaemo izvorima koji bi se mogli upotrebiti za sloene analize poput onih o kojima je re u ovom izvetaju. Takvi izvori ne postoje. Mi smo u ovom izvetaju takoe uporedili statistike o interno raseljenim licima zasnovane na biraima iz 1997-98. godine (statistiki podaci Odeljenja za demografiju) sa brojanim podacima UNHCR-a i Vlade BiH za 2.000 godinu (DDPR, tabela 1; i Prilog A, tabela 4). Podaci iz 2000. predstavljaju zvaninu statistiku vlade Bosne i Hercegovine i ona je prikupljena i obraena pod pokroviteljstvom UNHCR-a tokom perioda od 1992. do 2000. Vie informacija o ovom izvoru dostupno je u Prilogu B (B6). Glavni rezultati prikazani u ovom izvetaju su sledei: Apsolutna i relativna veliina odreene etnike grupe na celom podruju HercegBosne i u svim pojedinanim optinama Herceg-Bosne: stanje od /sic/ 1991. i

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

267

1997-98. godine. Iskljuivo lica roena pre 1980. godine. Optinske granice od /sic ?iz/ 1997-98. (tabela 1, Prilog A1). Mininalan broj interno raseljenih lica i izbeglica s podruja Herceg-Bosne kao celine i iz svih optina Herceg-Bosne pojedinano: stanje od 1997-98, po optinama stanovanja iz 1991. Zasnovano na minimalnim brojevima, mali postoci IRL i izbeglica u odreenoj etnikoj grupi i u ukupnom broju svih IRL i izbeglica ustanovljenih 1997-98. godine takoe su ukljueni. Iskljuivo lica roena pre 1980. godine. Granice optina iz 1997-98. godine (tabela 2, Prilog A2). Procena nepoznatog ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica s podruja Herceg-Bosne i kao celine i iz svih optina Herceg-Bosne pojedinano: stanje iz 1997-98, po optini stanovanja iz 1991. Iskljuivo lica roena pre 1980. godine. Optinske granice iz 1997-98. godine. Ova analiza ima indikativan karakter. (tabela 3, Prilog A3).

Prilog A sadri kompletne tabele sa podacima pripremljenim za ovaj izvetaj, ukljuujui i one na optinskom nivou. Veina tabela odnosi se jedino na optine koje pripadaju podruju Herceg-Bosne. Pripremili smo tri glavne tabele s podacima. Tabele od 1 do 3, Prilozi od A1 do A3, prikazuju podatke za svaku etniku grupu (tj. Muslimane, Srbe, ostale i Hrvate). U prilogu A, meutim, prikazujemo ukupno 5 tabela. Pored tabela od 1 do 3, Prilog A4 sadri podatke iz baze podataka DDPR-a, tj statistike UNHCR-a i Vlade BiH o IRL i izbeglicama u Bosni 2000. godine. Prikazani su jedino statistiki podaci za lica koja su imala 18 ili vie godina u vreme izbora 1997-98. (direktno uporedivo sa naim statistikim podacima). U Prilogu 5 dat je opti pregled rezultata dobijenih za Bosnu i Hercegovinu. Podaci o izvorima i metodologiji korienoj u ovom izvetaju mogu se nai u Prilogu B, odnosno C. U Prilogu D dat je rezime strunih kvalifikacija autora.

U Odeljku 2 ovog izvetaja dat je rezime glavnih nedostataka u vezi sa naim izvorima. U Odeljcima 3 do 6 izneli smo glavne nalaze u vezi sa svakom od etnikih grupa, pojedinano. Odeljci 7 i 8 sadre pregled statistikih podataka u vezi sa interno raseljenim licima i izbeglicama, kao i pregled podataka o promenama u etnikom

268

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

sastavu stanovnitva za itavo podruje Herceg-Bosne. Konano, Odeljak 9 predstavlja rezime glavnih nalaza koji su bili predmet razmatranja ovog izvetaja. Podruje Herceg-Bosne predstavljeno je u daljem tekstu.

Godine 1991. Bosna i Hercegovina sastojala se od 109 optina (u daljem tekstu: predratne optine). Dejtonskim mirovnim sporazumom iz 1995, zemlja je podeljena na dva politika entiteta, Republiku Srpsku (u daljem tekstu: RS) i Federaciju Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Federacija) i uvedena je nova klasifikacija optina. Mnoge optine ostale su iste kao to su bile 1991, ali je uspostavljen i veliki broj novih. Granica meu entitetima podelila je nekoliko predratnih optina na dva dela, pri emu je jedan deo pripao RS-u, a drugi Federaciji. Po Dejtonskom sporazumu, svakom od ovih delova dat je status regularne optine. Nekoliko manjih podruja koja su se izdvojila iz predratnih optina u periodu izmeu 1992. i 1995. godine takoe je dobilo taj status. Nakon rata, svaka optina (u daljem tekstu: postdejtonska optina) dobila je numeriku oznaku od 1 do 185. Jedan broj oznaka ostao je prazan (36) poto im nije pripisana teritorija. Stvaran broj postdejtonskih optina iznosi 149 (na osnovu klasifikacione eme OEBS-a iz 1997-98. godine). U svrhu ove studije, podruje Herceg-Bosne definisano je kao podruje koje se sastoji od dolenavedenih optina. Sa izuzetkom Mostara i Stoca, sve druge optine ostale su nepromenjene (predratne i posleratne optine su identine). Mostar je podeljen na osam manjih postdejtonskih optina, a Stolac na dve. apljina (FBiH /Federacija Bosne i Hercegovine/); oznaka OEBS-a: 173 Gornji Vakuf (FBiH), 110 Jablanica (FBiH), 126 Ljubuki (FBiH), 171 Mostar: - Mostar, Centar (FBiH), 157 - Mostar, Jug (FBiH), 151 - Mostar, Jugoistok (FBiH), 152 - Mostar, Jugozapad (FBiH), 153 - Mostar, Sjever (FBiH), 154 - Mostar/ Srpski Mostar (RS), 158

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

269

- Mostar, Stari grad (FBiH), 155 - Mostar, Zapad (FBiH), 156 Prozor/ Prozor-Rama (FBiH), 125 Stolac: - Stolac (FBiH), 176 - Stolac/ Berkovii (RS), 177 Vare (FBiH), 095 Sve komponente relevantne za podeljene optine ukljuene su u ovu studiju, tj. analizirane su sve postdejtonske optine koje zajedno ine teritoriju predratne optine. Analiza je, meutim, sprovedena na nivou postdejtonskih optina, to prua mogunost specifinijeg opisa datih demografskih procesa.

Slika br. 1: Referentna mapa Bosne i Hercegovine i Herceg-Bosne /na mapi su obeleene gorenavedene optine; videti izvorni tekst (ERN: 0503-16310503-1631)/ Slika br. 1 prikazuje mapu2 Bosne i Hercegovine podeljene na postdejtonske optine u njihovim granicama iz 1997-98 godine. Na ovoj mapi takoe je prikazana i podela zemlje na dva politika entiteta, RS i Federaciju. Optine koje su prouavane u ovom izvetaju obeleene su plavom bojom (videti mapu). One ine podruje HercegBosne, kojim se mi ovde bavimo. Najvei deo podruja Herceg-Bosne nalazi se u Federaciji Bosne i Hercegovine.

2. NEDOSTACI IZVORA Izvori koji su korieni u ovom izvetaju su obimni i u osnovi pouzdani (videti Prilog B). Ustanovljeni su nedostaci izvora i njihov uticaj na rezultate iznete u ovom izvetaju. Oni su ukratko navedeni u daljem tekstu, a detaljnije u Prilogu B (B1 do B6).

2 Ova mapa slui samo kao ilustracija o tome gde se nalazi Herceg-Bosna, onako kako je definisana u ovom izvetaju, kao i od kojih se optina sastoji.

270

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

U statistikoj praksi, popis stanovnitva je najvei i najsveobuhvatniji izvor informacija o stanovnitvu jedne zemlje. Popis stanovnitva iz 1991. obuhvatio je kompletno stanovnitvo Bosne i Hercegovine, od /dana/ 31. marta 1991. Na taj nain dolo se do podatka da je u Bosni 1991. godine bilo 4,4 miliona stanovnika. Podaci o licima dobijeni su u direktnim razgovrima, zasnovanim na jednoobrazno pripremljenim popisnim upitnicima za celu zemlju, tj. za bivu Jugoslaviju. Metodoloke pripreme, organizacija i sprovoenje popisa, kao i kontrola kvaliteta podataka razmotreni su u izjavi vetaka podnetoj uz Prilog B3 ovog izvetaja. Izjavu su dali predstavnici statistikih institucija u Sarajevu koji su bili direktno ukljueni u popis 1991. godine i to od njegovog samog poetka (tj. negde od oprilike 1984.), kojima su bili dostupni vani dokumenti vezani za popis i koji su, iz tog razloga, bili u stanju da najbolje procene pouzdanost popisa. Najvei nedostaci popisa (u vezi sa skeniranjem) su tipografske greke u imenima i nedovrena kontrola kvaliteta podataka (zbog nestabilne politike situacije 1991. i sukoba u periodu 1992-95.). U Prilogu B2 detaljno objanjavamo kako smo pristupili ovim i drugim problemima s podacima o popisu stanovnitva. Po naem miljenju, problemi sa podacima ne diskredituju popis kao veliki izvor informacija o stanovnitvu Bosne i Hercegovine pre sukoba, i popis se moe s pouzdanou koristiti za izradu statistikih podataka kakvi se navode u ovom izvetaju. Drugi problemi u vezi sa popisom su oni koji su proizali iz ukljuivanja u popis onog stanovnitva koje je privremeno boravilo u inostranstvu (nekih 234.213 osoba od 4.377.032, tj. 5,4 % populacije obuhvaene popisom). Ovo stanovnitvo ukljueno je u popisnu statistiku koju su pripremile i objavile lokalne statistike institucije, te je stoga takoe ukljueno u nae podatke za 1991. i 1997. Ukljuivanje stanovnitva iz inostranstva moe proizvesti otklon u nacionalnom sastavu manjih podruja 1991, kao to su recimo naselja. Istraili smo ovaj otklon za sve optine u Bosni i Hercegovini i ispostavilo se da je do prilino prihvatljivo jer su sve osim tri optine zadrale nacionalni sastav, kako za de facto (tj. stvarno) tako i de jure stanovnitvo3 (tj. stvarno i privremeno u inostranstvu; videti takoe Prilog B4).

3 Izrazi "de facto stanovnitvo" i "de jure stanovnitvo" su demografski, ne pravni. U Prilogu B3 dato je blie objanjenje tih izraza.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

271

Ukljuivanje populacije u inostranstvu takoe moe imati uticaj i na broj biraa van zemlje, koje smo oznaili kao izbeglice 1997-98 (videti Prilog B4). Nekih 87% biraa van zemlje, a koji su iz Bosne i Hercegovine, napustilo je zemlju nakon popisa (tzv. postpopisna emigracija) i nije se vratilo svojim domovima do 1997-98. Preostalih 13% su u inostranstvu boravili 1991. (pre-cenzusna emigracija) i tamo su ostali nakon popisa u martu 1991. Da nije dolo do rata u Bosni i Hercegovini, pre-cenzusni emigranti bi se moda vratili, ali su se 1997-98. upisali kao birai koji jo uvek ive van zemlje. Stoga smatramo da se svi birai izvan zemlje mogu i moraju smatrati izbeglicama. Pitanje pre-cenzusne emigracije se posebno razmatra u Prilogu B4 u kojem su prikazani rezultati nekoliko analiza efekta koji je pre-cenzusna emigracija imala na nae statistike podatke o izbeglicama u Bosni i Hercegovini.

Treba imati u vidu da su procenti postpopisne i pretpopisne emigracije (87% i 13%) dobijeni samo za one birae koji su registrovani u zemljama koje nisu bive jugoslovenske republike. Godine 1997-98, pet bivih jugoslovenskih republika imale su status nezavisne drave: Bosna i Hercegovina, Hrvatska, SRJ, Makedonija i Slovenija. Svi bosanski birai koji su se 1997-98. godine registrovali u Hrvatskoj ili SRJ (a u manjoj meri u Makedoniji i Sloveniji) bili su nastanjeni u Bosni 1991. godine i redovno su putovali na rad u druge jugoslovenske republike (prvenstveno u Hrvatsku i SRJ). injenica da su 1991. bili nastanjeni u Bosni, a 1997-98. u Hrvatskoj ili SRJ, implicira da se moraju smatrati izbeglicama. Ukoliko bi se birai iz Hrvatske i SRJ ukljuili u procenu gorepomenutih procenata, onda bi odgovarajue procene bile: 91,2% (umesto 87%) biraa iz 1997-98. godine bili bi postpopisna emigracija, a 8,8% (umesto 13%) biraa bili bi predcenzusna emigracija. U obe situacije otklon zbog ukljuivanja pretcenzusne emigracije u brojke o svim raseljenim licima (interno raseljenim licima i izbeglicama) je najvie oko 5% za celu zemlju, to se naelno smatra prihvatljivim nivoom greke u statistici. Biraki spisak iz 1997-98. praktino je veliki uzorak populacije Bosne i Hercegovine 1997-98. godine sa pravom glasa (tj. onih sa 18 ili vie godina u vreme izbora). Svi birai koji su se registrovali za glasanje 1997. i 1998. pokriveni su ovim izvorom. Spojili smo ta dva biraka spiska (1997. i 1998.) u jedan (1997-98.). Ova dva spiska se u velikoj meri preklapaju. Godine 1998. bilo je samo oko 150.000 novih upisa (prva registracija 1998. godine). Svi ostali upisi iz 1998. takoe su pokriveni spiskom

272

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

iz 1997. Prilikom spajanja tih spiskova, ukljuili smo sve upise iz 1997. (prva registracija 1997.), kao i nove upise iz 1998. (150.000 upisa iz prve registracije 1998.). U veini sluajeva, izgledalo je da upisi iz 1998 pokrivaju optine u kojima je 1997. godine registracija bila manje kompletna. Taj spojeni biraki spisak iz 1997-98. godine sadri ukupno 2.674.506 upisa i uglavnom pokriva 1997. godinu. Treba imati u vidu da se biraki spisak ne moe koristiti za pravljenje procene ukupnog broja stanovnika 1997. godine ili 1998. godine. Taj broj je tada sigurno bio vei od 2,7 miliona biraa koji su uneti u spisak. Meutim, biraki spisak se sa sigurnou moe koristiti za izradu statistike koja odraava nacionalni sastav tokom 1997-98. godine i interno raseljena lica i izbeglice od 1997-98. godine. Svi apsolutni brojevi dobijeni iz spiska predstavljaju barem /sic - ?najmanje/ vrednosti, to je vezano za nekompletnost ovog izvora. Sve relativne vrednosti (tj. procenti) mogu se ekstrapolirati na kompletno stanovnitvo i smatrati pouzdanim. Biraki spisak ima odreene nedostatke, poput nedostataka razmatranih u vezi sa popisom (npr. tipografske greke, nekompletni ili neuneseni jedinstveni matini brojevi i dr.). Ti nedostaci se mogu ispraviti na isti nain na koji je to uinjeno i sa popisom (Prilog B5). Dve vrste pojedinanih podataka, tj. podaci iz popisa i iz birakih spiskova, spojeni su putem kompleksnog procesa sparivanja. U tom procesu, velika veina lica koja su uvrtena u biraki spisak (oko 80%), pronaena su u popisu stanovnitva iz 1991. godine. Od ukupno 2.674.506 upisa o biraima, povezano je nekih 2.125.999 upisa (tj. tano 79,5%), od kojih je, prema navodima, 319.405 bilo izvan zemlje, a 1.805.419 u zemlji. Tako povezani podaci predstavljali su osnovu za sve analize koje su obavljene u svrhu ovog izvetaja. Povezivanje popisa iz 1991. i birakih spiskova iz 1997-98. omoguilo je da se ukljue svi podaci iz popisa za svakog sparenog biraa. Na taj nain smo bili u mogunosti da za sve birae iz 1997-98. godine koji su povezani s popisom koristimo podatke o njihovoj nacionalnosti iz popisa iz 1991. godine, kao i podatke o tome u kojoj optini su bili nastanjeni 1991. godine.

Sve analize su pravljene prema nacionalnosti, zasnovane na potpuno istoj definiciji za obe analizirane godine - za 1991. godinu, kao i za 1997-98. godinu. Definicija koju

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

273

smo koristili istovetna je definiciji korienoj u upitniku iz popisa sprovedenog 1991. godine, gde je nacionalnost samo odgovor dat na otvoreno pitanje. U originalnim formularima popisa stanovnitva, graani Bosne i Hercegovine naveli su nekoliko stotina nacionalnih kategorija. Mi smo pregrupisali ove kategorije u etiri glavne grupacije: oni koji su se izjasnili kao Muslimani, Hrvati ili Srbi smatrani su za pripadnike tih konkretnih grupa, dok su sve ostale kategorije, ukljuujui Jugoslovene, svrstane u kategoriju "ostalih". Polazei od definicije interno raseljenih lica, za svako obraivano lice uporeeni su podaci o tome u kojoj optini je ono bilo nastanjeno 1991. i 1997-98. godine. Ukoliko je neko lice 1991. godine bilo nastanjeno u optini razliitoj od optine u kojoj se prijavilo kao bira na izborima 1997-98. godine, onda je to lice smatrano interno raseljenim. Napravljena su poreenja za postdejtonske optine, to je ukljuivalo stvaranje nove varijable "postdejtonska optina" - za sva lica koja su uneta u popis. Ovaj zadatak je uglavnom uspeno obavljen i na kraju je iz analize morao biti iskljuen samo mali broj naselja koja su podeljena izmeu politikih entiteta, RS i FBiH. Treba napomenuti da je interna migracija u bivim socijalistikim zemljama, kao to su Jugoslavija i konkretno Bosna i Hercegovina, bila ogranienog obima pre 1991. godine. Naa analiza promena prebivalita pre i posle sukoba je zato u potpunosti opravdana kao metod utvrivanja kretanja stanovnitva tokom sukoba od 1992. do 1995. godine. U Bosni i Hercegovini je interna migracija pre sukoba bila zanemariva. Pored toga, tokom sukoba nisu delovali uobiajeni uzroci interne migracije (trite rada, stambena situacija, kolovanje, itd.). Loa stambena situacija je bila jedan od uzroka niskog stepena migracije stanovnitva u Bosni i Hercegovini pre 1991. godine. Pored toga, u Bosni i Hercegovini se proces urbanizacije odvijao relativno sporo u poreenju s dinaminim zapadnim zemljama. Taj proces je kontrolisala socijalistika partija /kao u originalu/. Migracija radne snage nije igrala posebno vanu ulogu poto u tom socijalistikom sistemu nije bilo nezaposlenih /kao u originalu/. Zaposlenje je bilo svima zagarantovano. Gradnja karijere je bila skopana s iniocima koji su dobrim delom bili izvan domena ambicije pojedinca i njegove spremnosti da se preseli radi zaposlenja. Ti inioci su, na primer, bili povezani sa lanstvom u socijalistikoj partiji /kao u originalu/ ili sa politikom zapoljavanja vodee stranke.

274

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Meutim, radno sposobni stanovnici bive Jugoslavije, ukljuujui i stanovnike Bosne, i to uglavnom mukarci, odlazili su u zapadno-evropske zemlje na privremeni rad i bolje prihode, no ti ljudi privremeno zaposleni u inostranstvu (eksterna, a ne interna migracija) po pravilu su se sistematski vraali kui. U Prilogu B4 razmatra se efekat populacije zaposlene u inostranstvu na nau statistiku o izbeglicama.

Izbeglice su bile ona lica koja su 1991. navedena kao stanovnici Bosne i Hercegovine (ukljuujui lica s privremenim prebivalitem u inostranstvu), a koja su se 1997-98. godine prijavila kao birai u drugim zemljama. Bilo je otprilike 300.000 biraa izvan zemlje koji su ispunili ovaj kriterijum. Neki su bili izuzeti iz statistike izbeglica zbog neuspenog sparivanja sa popisom ili je nedostajao upis postdejtonske optine za 1991. (problem podeljenog naselja). Treba imati u vidu da su nae definicije interno raseljenih lica i izbeglica statistike, a ne pravne. Stoga broj interno raseljenih lica i izbeglica koji je dat u ovom izvetaju treba smatrati priblinim brojem. Napomenuli bismo takoe da je, po naem miljenju, utvrivanje pravog broja nemogu zadatak i to zbog ogranienih postojeih izvora informacija i fragmentarnih informacija koje se nalaze u ovim izvorima. Odeljak 7 ovog izvetaja (Rezime statistikih podataka o interno raseljenim licima i izbeglicama...") sadri, izmeu ostalog, poreenje nae statistike o interno raseljenim licima, zasnovane na podacima koje je za 1997-98. godinu prikupio OEBS, sa statistikim podacima koje su za 2000. godinu prikupili UNHCR i bosanska Vlada. Baza podataka UNHCR-a i Vlade BiH (DDPR) moe se smatrati pravno utemeljenom, poto je formirana kao registracioni sistem za sva interno raseljena lica i sve izbeglice u Bosni i Hercegovini u svrhu obezbeivanja socijalne pomoi i nadoknade tim licima za izgubljenu imovinu. Statistika zasnovana na podacima DDPR-a odnosi se na interno raseljena lica poevi od 2000. godine, za razliku od statistike zasnovane na podacima OEBS-a koja se odnosi na 1997-98. godinu. Ipak, pronali smo mnoge slinosti izmeu ta dva izvora. Takoe su i brojevi u oba izvora znatno nii od stvarnih brojeva koji se odnose na period 1992-95. godinu.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

275

3.

GLAVNI NALAZI O MUSLIMANIMA PROCENAT MUSLIMANA U STANOVNITVU PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1991. I 1997-98. GODINE

3.1.

U osam optina na koje se odnosi optunica procenat Muslimana popeo se sa 34,6% 1991. godine na 37,4% 1997-98. godine, tj. za osam posto (Prilog A; tabela 1M). Ovi podaci se odnose na svih osam optina, kako na optine koje su, nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995. godine, dodeljene Federaciji Bosne i Hercegovine tako i na optine koje su dodeljene Republici Srpskoj. Na podrujima koja su 1997-98. godine pripadala Federaciji Bosne i Hercegovine, procenat Muslimana poveao se sa 34,8% 1991. godine na 37,8% 1997-98. godine (za 8,9%). Uzimajui u obzir samo teritorije koje su na kraju ule u sastav Republike Srpske, procenat Muslimana je u tom istom periodu pao sa 25,9% na 0,1% (tj. za 99,7 posto). Detaljni brojani podaci po optinama dati su u Prilogu A, u Tabeli 1M.

3.2

MINIMALAN BROJ INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA

PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1997-98. GODINE

Tabela 2M, u Prilogu A, sadri brojane podatke o licima koja su 1991. godine bila nastanjena u optinama Herceg-Bosne (i zato bila navedena u popisu iz 1991. godine) i koja su su se registrovala za anje na izborima 1997-98. godine. U Tabeli 2M grupisali smo birae po optinama u kojima su bili nastanjeni 1991. godine.4 Tako tabela 2M prikazuje interno raseljena lica i izbeglice prema optini koju su napustili. Ukljuene su samo optine Herceg-Bosne. Od celokupnog posleratnog stanovnitva koje potie iz osam optina Herceg-Bosne, (tj. stanovnitvo koje je u tim optinama ivelo 1991. godine), 1997-98. je jo uvek

4 U tabeli 1M birai su grupisani po optinama u kojima su se registrovali za glasanje 1997-98. godine. Stoga se biraka populacija prikazana u tabeli 1M, delimino razlikuje od birake populacije prikazane u tabeli 2M.

276

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

bilo najmanje 61,487 izbeglica i raseljenih lica (43,2% od celokupnog broja identifikovanih preivelih lica). Od tog ukupnog broja, 26,663 lica bila su Muslimani. Prema tome, 43,4% izbeglica i lica raseljenih iz osam optina Herceg-Bosne bili su Muslimani. Ekvivalentni indikator za podruje Herceg-Bosne u Federaciji Bosne i Hercegovine iznosi 43,2% interno raseljenih Muslimana i izbeglica Muslimana (26.189 od 60.586). Sa teritorija Herceg-Bosne koje su 1997-98 pripadale Republici Srpskoj, 52,6% od ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica inili su Muslimani (474 od 901). Godine 1997-98. procenat interno raseljenih lica i izbeglica meu muslimanskim stanovnitvom koje potie iz osam optina Herceg-Bosne, iznosio je 49 posto. Taj indikator za Federaciju iznosi 48,6%, a za Republiku Srpsku 100,0% (videti takoe slike 2 i 3 koje slede).

Slika br. 2:

Procenat interno raseljenih Muslimana i izbeglica Muslimana koji od 1997-98. godine ive izvan mesta prebivalita iz 1991. godine: geografski obrazac.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1637-0503-1637). Prevod pojmova u legendi: No Data = nema podataka Daytonline = dejtonska linija/

Slika br. 3:

Procenat interno raseljenih Muslimana i izbeglica Muslimana koji od 1997-98. godine ive izvan mesta prebivalitaiz 1991. godine: Bosna i Hercegovina u odnosu na podruje Herceg-Bosne.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1637-0503-1637). Prevod pojmova u legendi: Whole area = celokupna teritorija RS Part = deo na podruju Republike Srpske (FBH) Part = deo na podruju FBiH Muslims = Muslimani/

U tabelama 2M i 2BH, u Prilogu A, dati su detaljni procenti po optinama.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

277

3.3

PROCENA UKUPNOG BROJA INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE, STANJE 1997-98. GODINE: MUSLIMANI

Apsolutne vrednosti sadrane u Tabeli 2M, u Prilogu A, minimalne su vrednosti, zasnovane na najkonzervativnijem pristupu podacima. Trebalo bi oekivati da stvarne vrednosti budu znatno vee. Napravili smo procenu nepoznatih stvarnih brojeva, koji su prikazani u Tabeli 3M u Prilogu A. Ukupan broj interno raseljenih lica i izbeglica za celo podruje Herceg-Bosne procenili smo na 101.107, uz interval pouzdanosti od 95%, odnosno izmeu 100.137 i 102.078 lica. Procenjuje se da je meu interno raseljenim licima i izbeglicama bilo 40.266 Muslimana (interval pouzdanosti od 95%: izmeu 39.797 i 40.735). Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Federaciji Bosne i Hercegovine, dobili smo brojku od 99.031 (98.092-99.970) interno raseljenog lica i izbeglice, a meu njima ukupno 39.275 (38.806-39.744) Muslimana. Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Republici Srpskoj brojke su sledee: od ukupno 2.076 (2.045-1.108) interno raseljenih lica i izbeglica, Muslimana je bilo 991 (991-991).

278

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

4.

GLAVNI NALAZI O SRBIMA

4.1

PROCENAT SRBA U STANOVNITVU HERCEG-BOSNE: STANJE 1991. I 1997-98. GODINE

U osam optina na koje se odnosi optunica procenat Srba smanjio se sa 13,2% 1991. godine na 2,8% 1997-98. godine tj. za 79,0 posto. Ti podaci se odnose na svih osam optina, kako na optine koje su, nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995, dodeljene Federaciji Bosne i Hercegovine tako i na optine dodeljene Republici Srpskoj. U podrujima koja su 1997-98. godine pripadala Federaciji Bosne i Hercegovine, procenat Srba opao je sa 12,6% 1991. godine na 1,6% 1997-98. godine (za 87,5%). Ako se uzmu u obzir samo podruja koja su na kraju ula u sastav Republike Srpske, procenat pripadnika Srba se u tom istom periodu poveao sa 49,4% na 98.3% (tj. za 99,0 posto). Detaljni brojani podaci po optinama dati su u Prilogu A, u Tabeli 1S.

4.2

MINIMALAN BROJ INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1997-98. GODINE

Tabela 2S, data u Prilogu A, sadri brojane podatke o licima koja su 1991. godine bila nastanjena u optinama na teritoriji Herceg-Bosne (lica koja su popisana u popisu sprovedenom 1991. godine) i koja su se takoe registrovala za glasanje na izborima 1997-98. godine. U Tabeli 2S grupisali smo birae po optinama u kojima su bili nastanjeni 1991. godine.5 Stoga tabela 2S predstavlja prikaz interno raseljenih lica i izbeglica po optinama koje su data lica napustila. Ukljuene su samo optine HercegBosne.

Od celokupnog posleratnog stanovnitva osam optina Herceg-Bosne (tj. stanovnitvo koje je u tim optinama ivelo 1991. godine), 1997-98. je jo uvek bilo najmanje 61.487 raseljenih i izbeglica (43,2% od celokupnog broja identifikovanih preivelih

U tabeli 1S birai su grupisani po optinama u kojima su se registrovali za glasanje 1997-98. godine. Stoga se biraka populacija prikazana u tabeli 1S delimino razlikuje od birake populacije prikazane u tabeli 2S.
5

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

279

lica). Od tog ukupnog broja, 14.614 lica bili su Srbi. Prema tome, od ukupnog broja izbeglica i lica raseljenih iz osam optina Herceg-Bosne, Srbi su inili 23,8%. Ekvivalentni indikator za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine prikazuje 24,0% interno raseljenih Srba i izbeglica srpske nacionalnosti (14,536 od 60,586). Od ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne, koje su 1997-98 godine pripadale Republici Srpskoj, 8,7% njih bili su Srbi (78 od 901).

Tokom 1997-98. procenat interno raseljenih lica Srba i izbeglica Srba poreklom iz osam optina Herceg-Bosne iznosio je 86,9%. Taj indikator za Federaciju Bosne i Hercegovine iznosi 91,6%, a za Republiku Srpsku 8,2% (videti takoe Slike 4 i 5 koje slede).

Slika br. 4:

Procenat interno raseljenih Srba i izbeglica Srba koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta prebivalita iz 1991. godine: geografski obrazac.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1640-0503-1640). Prevod pojmova u legendi: No Data = nema podataka Daytonline = dejtonska linija/

Slika br. 5:

Procenat interno raseljenih Srba i izbeglica Srba koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta prebivalita iz 1991. godine: Bosna i Hercegovina u odnosu na podruje Herceg-Bosne.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1640-0503-1640). Prevod pojmova u legendi: Whole area = celokupna teritorija RS Part = deo na podruju Republike Srpske (FBH) Part = deo na podruju FBiH Muslims = Muslimani/

U Tabelama 2S i 2BH, u Prilogu A, dati su detaljni procenti po optinama.

280

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

4.3

PROCENA UKUPNOG BROJA INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE, STANJE 1997-98. GODINE: SRBI

Apsolutne vrednosti sadrane u Tabeli 2S, u Prilogu A, minimalne su vrednosti, zasnovane na najkonzervativnijem pristupu podacima. Trebalo bi oekivati da stvarne vrednosti budu znatno vee. Napravili smo procenu nepoznatih stvarnih brojeva, koji su prikazani u Tabeli 3S, u Prilogu A. Ukupan broj interno raseljenih lica i izbeglica za celo podruje Herceg-Bosne procenili smo na 101.107, uz interval pouzdanosti od 95%, odnosno izmeu 100.137 i 102.078 lica. Procenjuje se da je meu interno raseljenim licima i izbeglicama bilo 26.304 Srba (interval pouzdanosti od 95%: izmeu 26.039 i 26.569). Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Federaciji Bosne i Hercegovine, dobili smo brojku od 99.031 (98.092-99.970) interno raseljenog lica i izbeglica, a meu njima ukupno 26.148 (26.913-26.382) Srba. Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Republici Srpskoj brojke su sledee: od ukupno 2.076 (2.045-1.108) interno raseljenih lica i izbeglica, Srba je bilo 156 (126187).

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

281

5.

GLAVNI NALAZI O OSTALIMA

5.1

PROCENAT OSTALIH U STANOVNITVU HERCEG-BOSNE: STANJE 1991. I 1997-98 GODINE

U osam optina na koje se odnosi optunica procenat ostalih smanjio se sa 7,8% 1991. godine na 5,7% 1997-98. godine tj. za 27,3 posto (Prilog A, tabela 1O). Ti podaci se odnose na svih osam optina, kako na optine koje su, nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995, dodeljene Federaciji Bosne i Hercegovine tako i na optine dodeljene Republici Srpskoj. U podrujima koja su 1997-98. godine pripadala Federaciji Bosne i Hercegovine, procenat ostalih opao je sa 7,9% 1991. godine na 5,7% 1997-98. godine (za 27,7%). Ako se uzmu u obzir samo podruja koja su na kraju ula u sastav Republike Srpske, procenat ostalih se u tom istom periodu poveao sa 0,9% na 1.4% (tj. za 52,3 posto). Detaljni brojani podaci po optinama dati su u Prilogu A, u Tabeli 1O.

5.2

MINIMALAN BROJ INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1997-98. GODINE

Tabela 2O, data u Prilogu A, sadri brojane podatke o licima koja su 1991. godine bila nastanjena u optinama na teritoriji Herceg-Bosne (lica koja su popisana u popisu sprovedenom 1991. godine) i koja su se takoe registrovala za glasanje na izborima 1997-98. godine. U Tabeli 2O grupisali smo birae po optinama u kojima su bili nastanjeni 1991. godine.6 Stoga Tabela 2O predstavlja prikaz interno raseljenih lica i izbeglica po optinama koje su data lica napustila. Ukljuene su samo optine HercegBosne.

Od celokupnog posleratnog stanovnitva osam optina Herceg-Bosne (tj. stanovnitvo koje je u tim optinama ivelo 1991. godine), 1997-98. je jo uvek bilo najmanje 61.487 raseljenih i izbeglica (43,2% od celokupnog broja identifikovanih preivelih lica). Od tog ukupnog broja, 4.497 lica spadaju u kategoriju ostalih. Prema tome, od
U tabeli 1O birai su grupisani po optinama u kojima su se registrovali za glasanje 1997-98. godine. Stoga se biraka populacija prikazana u tabeli 1O delimino razlikuje od birake populacije prikazane u tabeli 2O.
6

282

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

ukupnog broja izbeglica i lica raseljenih iz osam optina Herceg-Bosne, ostali su inili 7,3%. Ekvivalentan indikator za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine prikazuje 7,4% interno raseljenih ostalih lica i izbeglica (4,490 od 60,586). Sa teritorija Herceg-Bosne, koje su 1997-98. godine pripadale Republici Srpskoj, 0,8% od ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica potpadali su pod ostale (7 od 901).

Tokom 1997-98. procenat interno raseljenih lica i izbeglica u kategoriji ostalih, poreklom iz osam optina Herceg-Bosne iznosio je 51,6%. Taj indikator za Federaciju Bosne i Hercegovine iznosi 51,6%, a za Republiku Srpsku 46,7% (videti takoe Slike 6 i 7 koje slede).

Slika br. 6:

Procenat interno raseljenih lica i izbeglica iz kategorije ostalih koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta prebivalita iz 1991. godine: geografski obrazac.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1643-0503-1643). Prevod pojmova u legendi: No Data = nema podataka Daytonline = dejtonska linija/

Slika br. 7:

Procenat interno raseljenih lica i izbeglica iz kategorije ostalih koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta prebivalita iz 1991. godine: Bosna i Hercegovina u odnosu na podruje Herceg-Bosne.

/Videti sliku u izvornom dokumentu (ERN: 0503-1643-0503-1643). Prevod pojmova u legendi: Whole area = celokupna teritorija RS Part = deo na podruju Republike Srpske (FBH) Part = deo na podruju FBiH Muslims = Muslimani/

U Tabelama 2O i 2BH, u Prilogu A, dati su detaljni procenti po optinama.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

283

5.3

PROCENA UKUPNOG BROJA INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1997-98. GODINE: OSTALI

Apsolutne vrednosti sadrane u Tabeli 2O, u Prilogu A, minimalne su vrednosti, zasnovane na najkonzervativnijem pristupu podacima. Trebalo bi oekivati da stvarne vrednosti budu znatno vee. Napravili smo procenu nepoznatih stvarnih brojeva, koji su prikazani u Tabeli 3O, u Prilogu A. Ukupan broj interno raseljenih lica i izbeglica za celo podruje Herceg-Bosne procenili smo na 101.107, uz interval pouzdanosti od 95%, odnosno izmeu 100.137 i 102.078 lica. Procenjuje se da je meu interno raseljenim licima i izbeglicama bilo 9.391 lice u kategoriji ostali (interval pouzdanosti od 95%: izmeu 8.940 i 9.836). Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Federaciji Bosne i Hercegovine, dobili smo brojku od 99.031 (98.092-99.970) interno raseljenog lica i izbeglice, a meu njima ukupno 9.374 (26.913-26.382) ostalih. Za podruje Herceg-Bosne koje se nalazi u Republici Srpskoj brojke su sledee: od ukupno 2.076 (2.045-1.108) interno raseljenih lica i izbeglica, ostalih je bilo 17 (721).

284

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

6. GLAVNI NALAZI O HRVATIMA

6.1 PROCENAT HRVATA U STANOVNITVU HERCEG-BOSNE: STANJE 1991. I 1997 98. U osam optina na koje se odnosi optunica, procenat Hrvata poveao se sa 44,4% 1991. godine na 54,2% 1997-98, tj. za 22%(Tabela 1C, Prilog A). Ti podaci odnose se na svih osam optina, kako na optine koje su, nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995, dodeljene Federaciji Bosne i Hercegovine tako i na optine dodeljene Republici Srpskoj. Na podrujima koja su 1997 98. godine pripadala Federaciji Bosne i Hercegovine procenat Hrvata se poveao sa 44,8% 1991. godine na 54,9% 1997 98. godine (za 22,6%). Uzimajui u obzir samo podruja koja su na kraju ula u sastav Republike Srpske, procenat Hrvata je u tom istom periodu opao sa 23,8% na 0,2% (tj. za 99,1 posto). Detaljni brojani podaci po optinama dati su u Tabeli 1C u Prilogu A.

6.2 MINIMALAN BROJ INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE: STANJE 1997-98. GODINE Tabela 2C, Prilog A, sadri brojane podatke o licima koja su 1991. godine bila nastanjena u optinama Herceg-Bosne (i popisana u popisu iz 1991. godine) i koja su se registrovala za glasanje na izborima 1997-98. godine. /sic/ U Tabeli 2C grupisali smo birae po optinama u kojima su bili nastanjeni 1991. godine.7 Stoga Tabela 2 predstavlja prikaz interno raseljenih lica i izbeglica po optinama koje su oni napustili. Ukljuene su samo optine Herceg-Bosne.

Od ukupnog posleratnog stanovnitva osam optina Herceg-Bosne (tj. stanovnitvo koje je u tim optinama ivelo 1991. godine) najmanje 61.487 osoba (43,2% od ukupnog broja identifikovanih preivelih lica) je 1997-98. jo uvek bilo raseljeno ili je imalo izbegliki status. Od tog ukupnog broja, 15.713 lica bila su Hrvati. Prema tome, 25,6% izbeglica i lica raseljenih iz osam optina Herceg-Bosne bili su Hrvati.

7 U Tabeli 1C, birai su grupisani prema optini u kojoj su se registrovali za glasanje 1997-98. godine. Stoga se biraka populacija prikazana u Tabeli 1C razlikuje od birake populacije prikazane u Tabeli 2C.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

285

Ekvivalentni indikator za oblast Herceg-Bosne u Federaciji Bosne i Hercegovine iznosi 25,4% IDP /interno raseljenih lica/ i izbeglih Hrvata (15.371 od 60.586). Od svih interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne koja su 1997-98. godine pripadala Republici Srpskoj 38,03% bili su Hrvati (342 od 901). Godine 1997-98. procenat interno raseljenih lica i izbeglica meu hrvatskim stanovnitvom iz osam optina Herceg-Bosne iznosio je 25,2 procenata. Taj indikator za Federaciju je 24,8 procenata a za RS 100% (videti takoe slike 8 i 9 nie).

Slika 8. Procenat interno raseljenih lica i izbeglica Hrvata koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta u kojem su bili nastanjeni 1991. godine: geografski obrazac. /videti original/

Slika 9. Procenat interno raseljenih Hrvata i izbeglica Hrvata koji su 1997-98. godine iveli izvan mesta boravka 1991. godine: Bosna i Hercegovina u poreenju s podrujem Herceg-Bosne. /videti original/

U Tabeli 2C i 2BH u Prilogu A date su detaljne brojke po optinama.

6.3 PROCENA UKUPNOG BROJA INTERNO RASELJENIH LICA I IZBEGLICA SA PODRUJA HERCEG-BOSNE, STANJE 1997-98. GODINE: HRVATI Apsolutne vrednosti sadrane u Tabeli 2C, Prilog A, su minimalne brojke, zasnovane na najkonzervativnijem pristupu podacima. Treba oekivati da stvarne procentualne vrednosti budu znatno vee. Napravili smo procenu nepoznatih stvarnih brojki, koje su prikazane u Tabeli 3C u Prilogu A. Ukupni broj interno raseljenih lica i izbeglica za celo podruje Herceg-Bosne procenili smo na 101.107, uz interval pouzdanosti od 95%, odnosno izmeu 100.137 i 102.078 lica. Meu svim interno raseljenim licima i izbeglicama bilo je 25.147 Hrvata (interval pouzdanosti od 95%: izmeu 24.638 i 25.656).

286

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Za podruje Herceg-Bosne u Federaciji Bosne i Hercegovine dobili smo ukupan broj od 99.031 (98.092-99.970) interno raseljenih lica i izbeglica, od ega je 24.235 (23.726-24.744) bili Hrvati. Za podruje Herceg-Bosne u Republici Srpskoj cifre su bile sledee: od ukupno 2.076 (2.045-2.108) interno raseljenih lica i izbeglica, Hrvata je bilo 912 (912-912).

7. REZIME STATISTIKIH PODATAKA O INTERNO RASELJENIM LICIMA I IZBEGLICAMA: STANJE 1997-98. GODINE U ovom odeljku emo rezimirati nalaze o interno raseljenim licima i izbeglicama prikazanim u odeljcima 2-6 ovog izvetaja. Nie je dat pregled glavnih nalaza koji su predmet razmatranja u ovom izvetaju (Tabela 2). Ovaj pregled je vodi za tumaenje brojnih statistikih podataka koji su predmet razmatranja u ovom izvetaju.

Tabela 2.

Pregled broja stanovnika i brojeva interno raseljenih lica i izbeglica s podruja Herceg-Bosne, 1991. i 1997-98. godine, za lica roena pre 1980. godine.

NACIONALNOST

Stanovnitvo"U" 1991

Stanovnitvo "IZ" 1997.

Stanovnitvo "U" 1997.

MINIMALNI BROJ NAJMANJE IRL + izbeglica meu POP97 IZ

PROCENJENI BROJ UKUPNO" IRL + izbeglica meu POP97 IZ

MINIMALNI BROJ NAJMANJE IRL meu POP97 IZ (Odeljenje za demografiju Tuilatva MKSJ)

MINIMALNI BROJ NAJMANJE IRL meu POP2000 IZ (UNHCR i Vlada BiH)

Nehrvati Muslimani Srbi Ostali Hrvati Sve nacionalnosti

128.742 80.151 30.495 18.096 102.868 231.610

79.928 54.395 16.814 8.719 62.276 142.204

54.425 44.397 3.281 6.747 64.367 118.792

45.774 26.663 14.614 4.497 15.713 61.487

75.961 40.266 26.304 9.391 25.147 101.107

30.119 17.183 10.492 2.444 10.410 40.529

24.357 11.943 12.207 207 7.730 32.087

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

287

U ovom izvetaju razmatrali smo dve vrste brojanih podataka o brojnosti stanovnitva i dve o interno raseljenim licima i izbeglicama. Sve statistike u ovom izvetaju odnose se na lica roena pre 1980. godine, koja su u vreme izbora 1997. godine imala pravo glasa. Referentno stanovnitvo nae studije bilo je stanovnitvo podruja Herceg-Bosne koje je obuhvaeno popisom spprovedenim 1991. godine. Broj nehrvata u tom stanovnitvu bio je 128.742 (Tabela 2 gore). Ta lica su popisana u popisu sprovedenom u osam optina koje predstavljaju sastavne delove podruja HercegBosne. Za to stanovnitvo emo od sada koristiti oznaku POP91 "U". U ovom izvetaju smo takoe razmatrali i stanovnitvo oznaeno sa POP97 "U", koje je obuhvatalo sva lica koja su se registrovala za glasanje u osam optina od kojih se sastoji podruje Herceg-Bosne. Tom stanovnitvu je 1997-98. godine pripadalo 54.425 nehrvata (Tabela 2). Stanovnitvo POP97 "U" su jednim delom inili oni koji su 1991. godine iveli na tom podruju, kao i pridolice koje su se tamo doselile tokom ili nakon sukoba. Procena promena u etnikom sastavu stanovnitva u svakoj pojedinoj optini u ovom izvetaju je izvrena putem poreenja dve vrste stanovnitva tipa "U" (1991. i 1997-98). Te promene su oigledno nastale kako zbog odliva prethodnog stanovnitva, tj. onog koje je 1991. ivelo na podruju Herceg-Bosne, tako i zbog priliva pridolica u to podruje. Naredni faktor koji odreuje te promene je smrt. POP97 "U" nije uzeto u obzir u analizi kretanja stanovnitva u periodu izmeu 1991. i 1997-98. godine. Bitna su bila lica, nastanjena na raznim mestima u Bosni ili izvan Bosne, koja su 1991. godine ivela na predmetnom podruju i koja su pronaena u birakim spiskovima iz 1997-98. godine. To stanovnitvo je u Tabeli 2 oznaeno sa "IZ" (u daljem tekstu: POP97 "IZ"). Identifikovali smo (/pomou/ birakih spiskova) 79.928 nehrvata iz 1997-98. godine koji su u popisu sprovedenom 1991. godine navedeni kao lica nastanjena na podruju Herceg-Bosne. Meutim, iz Tabele 2 se jasno moe videti da se nije ulo u trag svim nehrvatima popisanim u popisu iz 1991. godine. Od ukupno 128.742 nehrvata popisanih u popisu iz 1991. godine identifikovano je njih 79.928 (62%). Taj uzorak, premda nepotpun, je dovoljan za izvlaenje zakljuaka o minimalnim brojevima interno raseljenih lica i izbeglica, kao i

288

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

za pravljenje potpunijih procena brojeva interno raseljenih lica i izbeglica koji potiu s tog podruja. Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica koji potiu od stanovnitva obuhvaenog popisom iz 1991. godine na podruju Herceg-Bosne je za nehrvate 47.774 (od 128.742 1991. godine), a za sve ostale etnike grupe zajedno 61.487 (od 231.610 1991. godine). Ti minimalni brojevi su sigurno sasvim mali. Razlozi za to su sledei: analizirano stanovnitvo iz 1991. nije obuhvatalo lica roena u izmeu 1980. i popisa provedenog marta 1991. godine (iskljueno je ukupno 49.756 lica, tj. 17,7% stanovnitva iz 1991. godine)8, analizirana biraka populacija nije obuhvatala lica iji se podaci nisu poklapali sa /podacima iz/ popisa (iskljueno je oko 36.669 lica)9 analizirana biraka populacija nije obuhvatala one koji se nisu registrovali za glasanje. Nije poznat njihov taan broj i mi procenjujemo da bi oni mogli initi 12% populacije lica sa pravom glasa iz 1997-98. godine. Tih 12%
8 Broj od 49.756 lica dobijen je kao razlika izmeu POP91 U (231.610 lica samo lica roena pre 1980. godine) i ukupnog broja lica popisanih u popisu iz 1991. na podruju Herceg-Bosne (281.366; videti nie).

Optina

Godi na

Ukupno

Hrvati

Musliman i

Srbi

Jugoslove ni

Bosna i 1991 4.377.033 760.852 1.902.956 1.366. 242.682 Herecegovina 104 apljina 1991 27.882 14.969 7.672 3.753 1.047 441 Gornji Vakuf 1991 25.181 10.706 14.063 110 158 144 Jablanica 1991 12.691 2.291 9.099 504 581 216 Ljubuki 1991 28.340 26.127 1.592 65 227 329 Mostar 1991 126.628 43.037 43.856 23.846 12.768 3.121 Prozor 1991 19.760 12.259 7.225 45 100 131 Stolac 1991 18.681 6.188 8.101 3.917 307 168 Vare 1991 22.203 9.016 6.714 3.644 2.071 758 HERCEG1991 281.366 124.593 98.322 35.884 17.259 5.308 BOSNA Stanovnitvo Bosne i Hercegovine. Narodnosni sastav po naseljima. Republika Hrvatska. Dravni zavod za statistiku, Zagreb, travanj, 1995.

Ostali i lica nepoznate nacionalnosti 104.439

9 Broj od 36.669 je procena zasnovana na stopi dobijenoj uparivanjem lica registrovanih za glasanje 1997-98. godine s licima popisanim u popisu 1991. godine (podaci 79.5% registrovanih biraa su upareni) i brojnosti populacije POP97 IZ" (142.204), to obuhvata samo sluajeve uparene prema evidenciji. Ako se 142.204 koriguje brojem neuparenih sluajeva (142.204 se deli sa 0,795), rezultat te jednostavne raunice (178.873 lica) je celokupna (uparena i neuparena) populacija POP97 IZ. Broj od 36.669 je razlika izmeu 178.873 i 142.204.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

289

neregistrovanih biraa iznosilo bi otprilike 24.392 lica s podruja HercegBosne.10 Da bi se dolo do kompletnijih brojeva na osnovu kojih bi se mogla stei jasnija predstava o obimu migracije stanovnitva, napravili smo procenu broja interno raseljenih lica i izbeglica (videti Prilog C2 u vezi sa metodom) na osnovu dela interno raseljenih lica i izbeglica u svakoj pojedinoj etnikoj grupi, ustanovljenog za period do 1997-98. godine (Prilog A, Tabele 2M, 2S, 2O i 2C), koji smo primenili na populaciju roenu pre 1980. godine (Prilog A, Tabele 1M,1S, 1O i 1C). Tako dobijeni brojevi, zajedno s njihovim intervalima pouzdanosti, predoeni su u Prilogu A i tabelama 3M, 3S, 3O i 3C. Procenjeni broj nehrvata iznosi 75.961 lica (Tabela 2 gore, naspram minimalnog broja interno raseljenih lica i izbeglica od 47.774 koji je, u istoj tabeli, dat uz taj broj).

Procenjeni broj od 75. 961 interno raseljenih lica i izbeglica je u, sve u svemu, prilino velik u poreenju s brojem od 231.160 stanovnika iz 1991. godine roenih pre 1980. godine, posebno /ako se uzme u obzir to/ da je taj broj nekompletan i da ga treba uveati kako bi obuhvatio sva ona interno raseljena lica i izbeglice koji su roeni izmeu 1980. i marta 1991. godine. Birai iz 1997. godine koji potiu sa podruja Herceg-Bosne prema nacionalnosti i mestu gde su registrovani da glasaju 1997. godine, apsolutni brojevi.
Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno Neraseljena lica 2.200 27.732 46.563 4.222 80.717 IRL 10.492 17.183 10.410 2.444 40.529 Izbeglice 4.122 9.480 5.303 2.053 20.958 Ukupno 16.814 54.395 62.276 8.719 142.204

Tabela 3a.

Tih 12% neregistrovanih biraa je naa osnovana pretpostavka; ona ne potie od OEBS-a. Uprkos tome to je OEBS tokom izbora 1997. godine nastojao da napravi popis svih lica sa pravom glasa, sva ta lica se nisu registrovala (OEBS, 1997.). Cifra od pretpostavljenih 12% neregistrovanih biraa znaila bi da bi se ukupna biraka populacija mogla proceniti na 2,91 miliona (2,56 / 0,88) , a ukupan broj stanovnika BiH 1997. godine iznosio bi 3,42 miliona (2,91 / 0,85). Broj stanovnika BiH 1997. je i dalje nepoznat, ali se broj od 3,42 milion umnogome popudara sa procenama koje je UN vie puta objavio u World Population Prospects (UN, 2002), to predstavljaj najbolje procene populacije na svetu. Za 1995. godinu se, u izdanju UN Population Prospects 2002. godine, govori o procenjenih 3.42 miliona stanovnika Bosne i Hercegovine. Formula za dobijanje cifre od 24.392 neregistrovanih biraa: 178.873/0.88 (svi birai) 178.873 (registrovani birai).
10

290

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 3b.

Birai iz 1997. godine koji potiu sa podruja Herceg-Bosne, prema nacionalnosti i mestu gde su registrovani da glasaju 1997. godine, izraeno u procentima

Nacionalnost Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

Neraseljena lica 13,1 51,0 74,8 48,4 56,8

IRL 62,4 31,6 16,7 28,0 28,5

Izbeglice 24,5 17,4 8,5 23,5 14,7

Ukupno 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

Tabela 3 (a, b) pokazuje zastupljenost birake populacije 1997. godine (tj. minimalnih brojeva), koji su takoe iveli na podruju Herceg-Bosne 1991. godine, prema mestu na kojem su registrovani da glasaju 1997-98. godine. U tabeli je napravljena razlika izmeu domaeg stanovnitva (neraseljena lica) (NRL), interno raseljenih lica (IRL) i izbeglica (IZB). Prema Tabeli 3b, izuzev Srba,veinu biraa koji potiu iz podruja Herceg-Bosne inila su neraseljena lica koja su 1997. godine bila prijavljena u matinim optinama (56, 8 % od ukupnog broja; tj. najmanje 80.717 od 231.610). Veina neraseljenih lica bila su, po nacionalnosti, Hrvati (najmanje 46.563 od 80.717). Otprilike 28,5% biraa iz 1997-98. godine bili su interno raseljena lica i 1997-98. godine nisu iveli u svojim matinim optinama (najmanje 40.529; uglavnom Muslimana). Pored toga, 14,7% biraa iz 1997-98. godine koji su poticali s podruja Herceg-Bosne je 1997. godine ivelo u inostranstvu (najmanje 20.958; uglavnom Muslimana). Izbeglice sa podruja Herceg-Bosne prema zemlji u kojoj su registrovani i nacionalnosti, stanje 1997. godine
Nacionalnost Hrvatska Broj Srbi Muslimani Hrvati Ostali 26 128 1.835 118 Procenat 0,6 1,4 34,6 5,7 SRJ Broj 3.892 31 106 537 Procenat 94,4 0,3 2,0 26,2 Ostale zemlje Broj 204 9.321 3.362 1.398 Procenat 4,9 98,3 63,4 68,1 Ukupno Broj 4.122 9.480 5.303 2.053 Procenat 100,00 100,00 100,00 100,00

Tabela 3c.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98
Ukupno 2.107 Np /nije primenjivo/ 4.566 np 14.285 np 20.958 Np

291

Izvor: Popis stanovnitva Bosne i Hercegovine 1991. godine i OEBSOV spisak biraa iz 1997-98. godine. Izraunavanje je izvrilo Odeljenje za demografiju, Tuilatvo Meunarodnog suda. Tabela 3C nadalje potvruje da su Muslimani inili najveu grupu izbeglica s podruja Herceg-Bosne (najmanje 9.480 lica) i da je 98,3% izbeglica iz te grupe 1997-98. godine boravilo u zemljama izvan podruja bive Jugoslavije (namanje 9.321 od 9.480). Veina hrvatskih i ostalih izbeglica registrovala se izvan podruja bive Jugoslavije, dok je veina srpskih izbeglica to uinila u Saveznoj Republici Jugoslaviji (Srbija i Crna Gora). REZIME PROMENA U ETNIKOM SASTAVU CELOKUPNOG STANOVNITVA I INTERNO RASELJENIH LICA S PODRUJA HERCEG-BOSNE, 1991. PREMA 1997-98. GODINI. Tabela 4 (a,b) i Slika 10 predstavljaju saeti prikaz promena u etnikom sastavu stanovnitva na podruju Herceg-Bosne u periodu od 1992. do 1997. godine. Navedeni podaci dobijeni su na osnovu evidencije o licima roenim pre 1980. godine. Uzeti su podaci o stvarnom stanovnitvu tj. o svim stanovnicima koji su 1991. godine (ili 1997-98) bili nastanjeni na podruju Herceg-Bosne. /Korien je/ ukupan broj stanovnika iz 1991. godine, dok se broj stanovnika iz 1997-98. godine zasnivao na velikom uzorku (biraki spisak). Tabela 4. Etniki sastav stanovnitva u delovima Herceg-Bosne koji se nalaze na podruju Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine, /stanje/ 1991. naspram /stanja iz/ 1997. godine, stvarno stanovnitvo, roeno pre 1980. godine (a) Podruje Herceg-Bosne u celini
Nacionalnost POP1991 U POP 1997 U Promena u procentima

8.

Muslimani Srbi Ostali Hrvati

80.151 30.495 18.096 102.868

44.397 3.281 6.747 64.367

292

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999


Sve nacionalnosti Muslimani Srbi Ostali Hrvati Sve nacionalnosti 231.610 34,6 13,2 7,8 44,4 100,00 118.792 37,4 2,8 5,7 54,2 100,00 +8,00 -79,00 -27,3 +22,00 -

(b) Podruje Herceg-Bosne po politikim entitetima


Svi Deo Herceg-Bosne na podruju RS Srbi Brojevi 1991 1997 Procenat 1991 1997 1991 1997 Promena Deo Herceg-Bosne na podruju Federacije BiH Srbi Brojevi 1991 1997 Procenat 1991 1997 1991 1997 Promena 100,00 100,00 np 12,6 1,6 -87,5 34,8 37,8 +8,9 44,8 54,9 +22,6 7,9 5,7 -27,7 227.779 117.325 28.603 1.839 79.160 44.396 101.956 64.364 18.060 6.726 Muslimani Hrvati Ostali 100,00 100,00 np* 49,4 98,3 +99,00 25,90 0,1 -99,7 23,8 0,2 -99,1 0,9 1,4 +52,3 3.831 1.467 1.892 1.442 991 1 912 3 36 21 Muslimani Hrvati Ostali

Svi

*) nije primenjivo U periodu 1991-1997. procenat Hrvata se poveao za 22% a Muslimana za 8% (Tabela 4a). Srbi i druge etnike grupe su se u velikoj meri iselile sa podruja HercegBosne i njihov broj je opao za 79% i 27,3%. Na itavom podruju Herceg-Bosne su tokom 1997-98. godine dominirali Hrvati (54,2%), a druga etnika grupa po veini su bili Muslimani (37,4%). Ostalo je veoma malo Srba i ostalih nacionalnosti (2,8 i 5,7%).

Skoro istovetan obrazac promena vidi se na delu Herceg-Bosne koji se nalazi na podruju Federacije BiH (Tabela 4b), dok su u delu koji se nalazi na podruju RS ve

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

293

do 1997-98. godine iveli iskljuivo Srbi, za razliku od meovitog nacionalnog sastava iz 1991. godine. Slika 10, nadalje, predstavlja grafiki prikaz datih promena. Upeatljivo je to to na (u procentima izraenom) nacionalnom sastavu dela Herceg-Bosne koji se nalazi u okviru Federacije, koji, kao to znamo, obuhvata veliki deo teritorije Herceg-Bosne analiziran u ovom izvetaju, nisu vidljive nikakve velike promene. Tokom 1991. godine u delu Herceg-Bosne koji se nalazi u okviru Federacije BiH dominirale su dve etnike grupe, Hrvati (najbrojnija od svih grupa) i Muslimani, a tako je ostalo i tokom 1997-98. godine. Procenat svake od ovih grupa blago se poveao nakon sukoba na raun onih koju su napustili ovo podruje. Meutim, mi dole prikazujemo specifiniju geografsku sliku promena u nacionalnom sastavu u optinama HERCEG-BOSNE od 1991. do 1997-98. godine. Etnike promene u tim optinama pokazuju da je unutranja migracija stanovnitva Herceg-Bosne u okviru tog podruja bila znaajna, iako se to ne moe videti na nivou cele Herceg-Bosne. Slika 10. Etniki sastav stanovnitva Herceg-Bosne u delovima koji se nalaze na podruju Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine, /stanje iz/ 1991. naspram /stanja iz/ 1997. godine, stvarno stanovnitvo roeno pre 1980. godine /videti original/

Promene u optinama Herceg-Bosne prikazane su na slikama 11 do 13. Inverzija proporcionalnih vrednosti je jasno vidljiva u delovima Herceg-Bosne koji se nalaze na podrujima Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine tokom 1991. i 199798. godine i to za sve tri etnike grupe: Hrvate, Muslimane i Srbe. Ta vrsta munjevitih promena ne moe se povezati sa demografskim ili drutveno-ekonomskim iniocima razvoja stanovnitva i mora se pripisati iniocima vezanim za sukob tokom perioda 1992-95. Slika 11. Mapa nacionalnih veina u optinama Herceg-Bosne, 1991. godine /videti sliku/ Slika 12. Mapa nacionalnih veina u optinama Herceg-Bosne, 1997-98. godine U delu Herceg-Bosne koji je na podruju Federacije Bosne i Hercegovine

294

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Hrvati su 1991. godine u tri optine inili apsolutnu veinu (tamno plava boja na Slici 11: Ljubuki i apljina na granici sa Hrvatskom i Prozor u srednjoj Herceg-Bosne), a Muslimani u /ostale/ tri optine (tamno zelena boja na slici 11: Gornji Vakuf, Jablanica i Mostar Jugoistok. Ostali delovi Herceg-Bosne, a posebno ostatak predratne optine Mostar, imali su meovit nacionalni sastav, neka podruja sa Hrvatima u relativnom veinom koju su inili Hrvati (svetlo plava boja na Slici 11: Mostar Zapad, Mostar Jugozapad, Mostar Jug i Vare; Vare je jedina optina na severoistoku, odvojena od ostalih optina Herceg-Bosne), a neka sa relativnom veinom koju su inili Muslimani (svetlo zelena boja na Slici 11: Mostar Sjever, Mostar Stari grad i Stolac). /videti sliku/ U svim optinama u delu Herceg-Bosne obuhvaenom Federacijom Bosne i Hercegovine Muslimani ili Hrvati su inili apsolutnu veinu (Slika 12). Optine koje su 1991. godine imale hrvatsku veinu (apsolutnu ili relativnu) postale su iskljuivo hrvatske, izuzev Varea (relativna hrvatska veina 1991. godine promenila se u apsolutnu muslimansku veinu 1997-98. godine) i Stoca (promena sa muslimanske relativne veine 1991. godine na apsolutnu hrvatsku veinu 1997-98. godine). Optine koje su 1991. godine imale muslimansku veinu (apsolutnu ili relativnu) postale su iskljuivo muslimanske, izuzev Varea i Stoca. Stie se utisak da je nakon kraja sukoba u Herceg-Bosne postignut savren status quo izmeu Hrvata i Muslimana u pogledu kontrole nad teritorijama ove dve glavne nacionalne grupe.

Valja primetiti da su optine u delu Herceg-Bosne koji se nalazi na teritoriji RS obuhvatale samo dve optine: relativno veliku optinu Stolac Berkovii (apsolutna srpska veina 1991. i 1997-98. godine) i relativno malu optinu Srpski Mostar (koja se sastojala od tri odvojena podruja pridruena Istonom Mostaru; apsolutna muslimanska veina 1991. i Srba 1997-98. godine; Slika 12). Jo jednom, meuentitetska granica podelila je stanovnitvo HERCEG-BOSNE po etnikoj liniji. Slika 13. Mapa nacionalnih veina interno raseljenih lica i izbeglica koji su od 199798. godine iveli izvan mesta prebivalita iz 1991. godine, podruje Herceg-Bosne /videti sliku/

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

295

Gornja Slika 13 pokazuje da je etnika veina interno raseljenih lica i izbeglica, koji su poticali s podruja Herceg-Bosne, 1997. godine jo uvek ivela izvan mesta u kojima su bili nastanjeni 1991. godine. Muslimani su se iseljavali iz Ljubukog, Stolca i Prozora a Hrvati iz Gornjeg Vakufa, Jablanice i Varea. Obrazac migracija u okviru predratne optine Mostar je mnogo sloeniji i predoava pokrete sve tri etnike grupe, ne samo Muslimana i Hrvata ve i Srba. Prikazuje veinsku etniku pripadnost interno raseljenih lica i izbeglica koji su, iako poreklom sa podruja Herceg-Bosne, tokom 1997. godine i dalje iveli izvan svojih mesta prebivalita iz 1991. godine. 9. ZAKLJUNE NAPOMENE Cilj ovog izvetaja bio je da se predoi pouzdana statistika o interno raseljenim licima i izbeglicama relevantna za period i podruje Herceg-Bosne na koje se odnosi optunica - za Bosnu i Hercegovinu. Period na koji se odnosi optunica je od novembra 1991. do aprila 1994. godine. Podruje na koje se odnosi optunica obuhvata osam (od 109) predratnih optina u Bosni i Hercegovini. U tih osam optina je 1991. godine ivelo ukupno 281.366 lica, od kojih je 231.610 bilo roeno pre 1980. godine. U ovom izvetaju je razmatrana posleratna sudbina tog referentnog stanovnitva.

Izvori podataka potrebni za analize poput onih iznetih u ovom izvetaju su izuzetno siromani, naroito oni koji se odnose na period sukoba. Sukob u Bosni 1992-95. predstavlja primer humanitarne krize tokom koje je veliki deo civilnog stanovnitva bio pogoen ratom i surovim pokuajima da se promeni etniki sastav stanovnitva, to je dovelo do raseljavanja stanovnitva irokih razmera, pogoranja ivotnih uslova, tekih zdravstvenih problema i poveanja morataliteta. U okolnostima humanitarne krize, redovni statistiki izvori nisu dostupni i umesto toga, koriste se razni drugi statistiki izvori (National Research Council (2001)). Administrativna evidencija, procene zajednica, evidencija o meunarodnoj pomoi, anketiranje domainstava, izrada mapa i fotografisanje, kao i registrovanje lica u logorima, predstavljaju neke od primera izvora koji se predlau za korienje u oklnostima humanitarne krize (National Research Council (2002)), vidi i uputstva: Mdecins Saint Frontirs (1997), United Nations High Commissioner for Refugees /UNHCR/ (1994), i Sphere Project (2000).

296

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Za svrhu ovog izvetaja, identifikovali smo i nabavili obimne izvore informacija, koji ne samo da u potpunosti zadovoljavaju potrebe procene stanovnitva u humanitarnim krizama, ve takoe zadovoljavaju opte zahteve za izvore koji se koriste u uslovima mira. Izvori koje smo razmotrili u ovom izvetaju su sledei: popis stanovnitva sproveden u Bosni 1991. godine, evidencija o biraima iz 1997-98. godine koju je ustanovila i vodila Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS), evidencija o interno raseljenim licima i izbeglicama u Bosni koju je uspostavio UNHCR, a vodila vlada BiH, sa stanjem iz 2000. U naoj studiji sakupljeni su i analizirani pojedinani podaci, a ne zbirne statistike. Prouavali smo samo populaciju od 18 ili vie godina starosti (stanje 1997-98.), poto za posleratni period nisu bili dostupni podaci o licima od 17 godina starosti i manje. Rezultati istraivanja koji su predmet razmatranju u ovom izvetaju upuuju na sledee opte zakljuke: Promene u etnikom sastavu stanovnitva, posebno ako se posmatraju sa stanovita optina, koje su saeto prikazane u 8. odeljku ukazuju na to da je tokom sukoba 1991-94. godine na podruju Herceg-Bosne dolo do znaajnih promena u sastavu stanovnitva. Pre poetka sukoba 1991. godine, nekoliko optina je imalo relativno veinski etniki sastav. U delu Herceg-Bosne koji se nalazi na podruju Federacije Bosne i Hercegovine, a koji obuhvata veinu teritorije Herceg-Bosne o kojoj se govori u ovom izvetaju, tano 7 optina od svih 13 postdejtonskih optina na ovom podruju imalo je relativnu veinu jedne od etnikih grupa; preostalih 6 je imalo apsolutnu veinu. U periodu 1997-98. godine svih 13 optina imalo je apsolutan veinski etniki sastav; neke Hrvata (7) a neke Muslimana (6). Dve optine su u potpunosti promenile etniki profil; jedna od hrvatskog na muslimanski (Vare) a jedna od muslimanskog na hrvatski (Stolac). Do promena u etnikom sastavu stanovnitva dolo je usled masovne migracije stanovnitva, tako da je na hiljade lica s ovog podruja interno raseljeno i otilo u izbeglitvo (odeljak 7). Godine 1997-98. jo uvek je bilo ukupno (kako je procenjeno) 101.107 interno raseljenih lica i izbeglica koji nisu iveli u svojim mestima stanovanja iz 1991. godine (odeljak 7, Tabela 2). Taj broj je procena

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

297

ukupnog broja, no minimalan broj interno raseljenih lica i izbeglica koji je dat u ovom izvetaju iznosi 61.487 (odeljak 7, Tabela 2). Opte uzev, minimalni brojevi koji su dati u ovom izvetaju (kao to je gorenavedeni broj od 61.487 lica) su premali. Razlozi za to su sledei (odeljak 7): analizirano stanovnitvo iz 1991. godine nije ukljuivalo sve one koji su roeni izmeu 1980. godine i marta 1991. godine (nije ukljueno tano 49.756 lica, tj. 17,7% stanovnita iz 1991. godine), analizirana biraka populacija nije ukljuivala lica iji podaci nisu upareni s podacima iz popisa (nije ukljueno oko 36.669 lica), analizirana biraka populacija nije ukljuivala one koji se nisu registrovali za glasanje, njihov taan broj nije poznat, procenjujemo da bi ta lica mogla initi 12% populacije biraa iz 1997-98. godine. Broj tih 12% neregistrovanih biraa iznosio bi 24.392 lica s podruja Herceg-Bosne. Procenjeni ukupni brojevi interno raseljenih lica i izbeglica (to je ukupan broj od 101.107 lica) blii su nepoznatim stvarnim brojevima interno raseljenih lica i izbeglica s podruja Herceg-Bosne od minimalnih brojeva. Procenjeni ukupan broj od 101.107 lica treba tumaiti kao broj koji se odnosi na stanovnitvo iz 1991. godine koje je imalo pravo glasa 1997-98, popisano je kao stanovnitvo nastanjeno na podruju Herceg-Bosne, tj. 231.610 lica (Tabela 1, sve nacionalnosti, Prilog 1 i Tabela 2, odeljak 7). Procenat interno raseljenih lica i izbeglica je u tom stanovnitvu oigledno bio visok. Gorenavedeno stanovnitvo (231.610) obuhvatala su samo lica koja su 1997-98. imala pravo glasa. Stvarni broj stanovnika je 1991. godine bio vei jer je on obuhvatao i decu roenu izmeu 1980. i marta 1991. godine. Pored toga, evidencija biraa iz 1997-98. godine nije bila potpuna (ona nije obuhvatala neregistrovane i neuparene birae) to je moglo imati uticaja na procenjeni broj IRL i izbeglica korien u ovom izvetaju. Iz tog razloga, stvaran broj interno raseljenih lica i izbeglica ak bi bio vei od procenjenog ukupnog broja od 101.107 lica.Veinu raseljenih lica inili su Muslimani (od najmanje 26.663 do procenjenih 40.266) a posle njih dolaze: Hrvati (15.713 do 25.147), Srbi (14.614 do 26.304) i pripadnici ostalih (4.497 do 9.391). Uopte uzev, od najmanje 45.774 do procenjenih 75.691 raseljenih bili su nehrvati to predstavlja najveu grupu meu onima koji su napustili svoje predratne domove (2-6. odeljak; Prilog A, tabele 2 i 3; takoe rezime tabele 2 u 7. odeljku).

298

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Oko 43,2% nehrvata koji su 1991. godine iveli na podruju Herceg-Bosne su 1997-98. godine i dalje bili raseljeni (2-6. odeljak; Prilog A, tabela 2). Zastupljenost svake pojedine etnike grupe izgledala je ovako:

Srbi: 86,9% Muslimani: 49,0% Hrvati: 25,2% Ostali: 51,6%

Nehrvati (koji su veinom bili Muslimani), koji su najvie bili pogoeni sukobom, iveli su 1991. godine u delu Federacije Bosne i Hercegovine obuhvaenim podrujem Herceg-Bosne (8. Odeljak). Veliki procenat nehrvata (15,655) ne samo da je napustio podruje Herceg-Bosne ve i Bosnu i Hercegovinu uope, otiavi u inostranstvo gde su iveli kao izbeglice (tabele 3 i 4 i 7. odeljak).

Uopte uzev, gorenavedene nalaze trebalo bi tumaiti kao pokazatelje tekih posledica sila nasilja koje se po svojim efektima ne mogu porediti s uobiajenim demografskim ili drutveno-ekonomskim iniocima.

Izvori: Baza podataka koja sadri podatke iz popisa stanovnitva iz 1991. za Bosnu i Hercegovinu, Savezni zavod za statistiku, Sarajevo Baza podataka koja sadri podatke iz spiskova biraa za 1997. i 1998., Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS) Baza podataka interno raseljenih lica i izbeglica u Bosni i Hercegovini (DDPR), (2000), Ministarstvo za ljudska prava i izbeglice, Sarajevo, i UNHCR, Regionalni ured za Bosnu i Hercegovinu, Sarajevo

References: W.G. Cochran (1977), Sampling Techniques, 3rd edition. John Wiley & Sons, New York, Chichester, Brisbane, Toronto, Singapore National Research Council (2001), Forced Migration and Mortality. Roundtable on Demography of Forced Migration. H.E. Reed and Ch.B. Keely (eds.), Committee on

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

299

Population, Commission on Behavioural and Social Sciences and Education, Washington, D.C., National Academy Press, ISBN: 0-309-07334-0. Chapter by Ch.B. Keely, H.E. Reed and R.J. Waldman (2001), Understanding Mortality Patterns in Complex Humanitarian Emergencies (p.1). Mdecines Sans Frontires (MSF), (1997), Refugee Health: An Approach in Emergency Situations. London, Macmillan Education Ltd. National Research Council (2002), Demographic Assessment Techniques in Complex Humanitarian Emergencies. Summary of a Workshop, H.E. Reed (rap.), Committee on Population, Commission on Behavioural and Social Sciences and Education, Washington, D.C., National Academy Press, ISBN: 0-309-08497-0 (p.2) Organization for Security and Co-operation in Europe (1997), Annual Report on OSCE Activities (1 November 1996 30 November 1997), A-1010 Vienna, Krntner Ring 5-7. Sphere Project (2000), Humanitarian Charter and Minimum Standards in Disaster Response. Geneva, Sphere Project. Stanovnitvo Bosne i Hercegovine, Narodnosni sastav po naseljima, (1995), Republika Hrvatska. Dravni zavod za statistiku. Zagreb, Travanj 1995 United Nations (1999), World Population Prospects. The 1998 Revision. Department of Economic and Social Affairs, Population Division. New York. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), (1998), A regional strategy for sustainable return of those displaced by conflict in the former Yugoslavia. Report presented to the Steering Board of the Peace Implementation Council on 9 June 1998. Available from the UN High Commissioner for Refugees, Sarajevo Office (http://www.unhcr.ba)

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), (1994), Registration: A Practical Guide for Field Staff. Geneva: United Nations High Commissioner for Refugees.

300

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG A

PRILOG A. PREGLED REZULTATA NA OPTINSKOM NIVOU

Sadraj

A1. Tabela 1.

Procenat pripadnika date nacionalnosti u stanovnitvu HercegBosne. Stanje za period 1997-98; lica roena pre 1980. godine; optinske granice iz 1997-98.

A2. Tabela 2.

Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica date nacionalnosti iz Herceg-Bosne. Stanje za period 1997-98; lica roena pre 1980. godine; optinske granice iz 1997-98.

A3. Tabela 3.

Procena ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica date nacionalnosti iz Herceg-Bosne. Stanje za period 1997-98; lica roena pre 1980. godine; optinske granice iz 1997-98.

A4. BH Tabele

Tabele rezimiranih podataka 1, 2 i 3 za Bosnu i Hercegovinu Geografska rasporeenost interno raseljenih lica iz HercegBosne, koja su roena pre 1980. godine, prema podacima OEBS-a /Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju/ i prema izvorima Vlade BH /Bosna i Hercegovina/, stanje za period 1997-98. i 2000. godine; lica roena pre 1980; optinske granice iz 1997. godine.

A5. Tabela 5.

PRILOG A1

Tabela 1S. Procenat Srba u stanovnitvu Herceg-Bosne, stanje od /sic/ 1991. i 1997. godine,

lica roena pre 1980. godine, optinske granice iz 1997. godine

Optina

Stanovnitvo 1991. godine Sve nacionalnosti Srbi % Srba Uzorak stanovnitva 1997. godine % Srba Sve nacionalnosti Srbi

Promena u % Srba tokom 1991-97. (u procentima)

HercegHerceg-Bosna
231.610 3.831 227.779 23.185 19.947 10.133 23.895 3.231 102 419 62 12.318 11.373 6.964 10.073 622 2.424 4.464 19.516 5.423 118 14.990 11.003 6.425 5.192 1.349 6.538 29 11 3 713 3 116 130 517 9 35 1.326 55 548 1.678 780 4.795 4.154 93 4.135 3.838 39 1.653 1.799 3.169 13.4 54.0 17.2 17.6 24.8 9.2 13.1 34.3 18.7 22.0 20.6 0.3 227 32 52 23 3.110 6.764 8.459 36.489 12.095 498 18.758 18.607 15.594 12.313 3.333 18.430 13.9 0.5 4.1 0.3 1.8 0.3 0.7 0.2 4.7 0.5 0.1 3.7 0.1 98.3 0.9 4.7 0.1 0.7 98.3 0.8 1.892 28.603 49,4 12.6 1.467 117.325 1.442 1.839 98.3 1.6 30.495 13,2 118.792 3.281 2.8

-79.0 +99.0 -87.5 -86.8 -45.0 -81.9 -12.0 -73.5 -98.2 -99.3 -72.2 -99.8 +426.4 -96.1 -77.2 -44.0 -95.0 +82.1 -95.1

od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

301

302

PRILOG A1

Tabela 1M. Procenat Muslimana u stanovnitvu Herceg-Bosne, stanje od 1991. i 1997. godine,

lica roena pre 1980. godine, optinske granice iz 1997. godine

Optina

Stanovnitvo 1991. godine Promena u % Muslimana tokom 1991-97. Uzorak stanovnitva 1997. godine Sve nacionalnosti Muslimani % Muslimana Sve nacionalnosti Muslimani % Muslimana (u procentima)

231.610 34.6 118.792 1.467 117.325 12.318 11.373 6.964 10.073 622 2.424 4.464 19.516 5.423 118 14.990 11.003 6.425 5.192 1.349 6.538 48.0 21.4 29.8 426 37 4.383 1.566 5.319 0 13.646 863 401 18 1 4.138 182 6.999 6.270 148 1.5 61.5 90.0 1.5 68.5 1.5 98.2 8.0 98.1 0.0 91.0 7.8 6.2 0.3 0.1 63.3 1 44.396 0.1 37.8 25.9 34.8 27.0 55.4 71.1 5.6 34.8 22.5 77.1 24.0 42.5 55.6 48.2 22.3 36.4 3.831 227.779 991 79.160 6.252 11.052 7.205 1.345 1.082 1.524 6.525 8.763 5.145 277 9.039 4.155 5.675 5.905 714 5.493 23.185 19.947 10.133 23.895 3.110 6.764 8.459 36.489 12.095 498 18.758 18.607 15.594 12.313 3.333 18.430

80.151

44.397 37,4

+8.0 -99.7 +8.9 -94.5 +11.1 +26.6 -73.9 +96.9 -93.2 +27.3 -66.6 +130.6 -100.0 +88.9 -64.9 -82.9 -99.3 -99.7 +112.4

Herceg-Bosna Hercegod ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. . Mostar: - Mostar Centralno Podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A1

Tabela 1C. Procenat Hrvata u stanovnitvu Herceg-Bosne, stanje od 1991. i 1997. godine,

lica roena pre 1980. godine, optinske granice iz 1997. godine

Optina

Stanovnitvo 1991. godine Sve nacionalnosti Hrvati % Hrvata Uzorak stanovnitva 1997. godine % Hrvata Sve nacionalnosti Hrvati

Promena u % Hrvata tokom 1991-97. (u procentima)

231.610 102.868 44.4 118.792 1.467 117.325 12.318 11.373 6.964 10.073 622 2.424 4.464 19.516 5.423 118 14.990 11.003 6.425 5.192 1.349 6.538 35.4 23.6 40.6 36 2.330 3 15.271 8 1 84 8.277 5.976 4.959 2 1.705 11.372 4.209 348 9.786 92.3 37.0 5.0 97.2 5.8 96.1 0.1 78.2 0.1 0.8 0.6 75.2 93.0 95.5 0.1 26.1 3 64.364 0.2 54.9 23.8 44.8 53.8 42.8 18.6 92.2 23.9 49.0 11.2 47.9 19.9 25.1 15.4 41.6 62.2 912 101.956 12.467 8.529 1.881 22.026 743 3.313 946 17.484 2.408 125 2.881 7.737 9.700 4.363 787 7.478 54.2 3.831 227.779 23.185 19.947 10.133 23.895 3.110 6.764 8.459 36.489 12.095 498 18.758 18.607 15.594 12.313 3.333 18.430

64.367

+22.0 -99.1 +22.6 +71.7 -13.4 -73.1 +5.4 -75.8 +96.2 -99.4 +63.3 -99.3 -96.6 -96.4 +80.9 +49.5 +169.5 -99.4 -35.7

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: . - Mostar Centralno Podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

303

304

PRILOG A1

Tabela 1O. Procenat ostalih u stanovnitvu Herceg-Bosne, stanje od 1991. i 1997. godine,

lica roena pre 1980. godine, optinske granice iz 1997. godine

Optina

Stanovnitvo 1991. godine Sve nacionalnosti Ostali % Ostalih Uzorak stanovnitva 1997. godine % Ostalih Sve nacionalnosti Ostali

Promena u % ostalih tokom 1991-97. (u procentima)

231.610 18.096 7.8 118.792 1.467 117.325 12.318 11.373 6.964 10.073 622 2.424 4.464 19.516 5.423 118 14.990 11.003 6.425 5.192 1.349 6.538 3.2 1.0 12.4 131 46 75 1.966 93 1 1.130 1.346 39 180 20 640 537 133 294 116 4.4 1.2 4.2 1.2 21.1 1.9 1.7 10.1 1.7 0.8 7.5 12.2 0.6 3.5 1.5 9.8 21 6.726 1.4 5.7 0.9 7.9 5.3 1.3 6.2 1.9 23.7 3.7 2.5 14.9 3.2 0.6 14.4 15.5 1.2 36 18.060 1.235 264 628 462 737 249 208 5.447 388 3 2.703 2.877 180 392 33 2.290 5.7 3.831 227.779 23.185 19.947 10.133 23.895 3.110 6.764 8.459 36.489 12.095 498 18.758 18.607 15.594 12.313 3.333 18.430

6.747

-27.3 +52.3 -27.7 -18.2 -11.6 -31.9 -40.4 -11.1 -48.4 -31.7 -32.5 -46.5 +40.7 -47.7 -20.9 -47.4 +8.9 +49.7 -21.2

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: . - Mostar Centralno Podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A1

Tabela 1. Procenat datih etnikih grupa u stanovnitvu Herceg-Bosne, stanje od 1991. i 1997. godine Lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine Promena 1991-97 (%) % ove nacionalnosti

Optina /sic/

Stanovnitvo 1991. % ove Sve Data nacionalnosti nacionalnosti nacionalnost Srbi


13.2 49.4 12.6 1.467 117.325 1.442 1.839 98,3 1,6 118.792 3.281 2.8 -79.0 +99.0 -87.5 231.610 3.831 227.779 1.892 28.603 Sr bi 30.495

Uzorak stanovnitva 1997. % ove Sve Doti?na nacionalnosti nacionalnosti nacionalnost

Her cegceg-Bosna

od ~ega:

- Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Her cegceg-Bosna 3.831 227.779 991 79.160 25.9 34.8 1.467 117.325 1 44.396

231.610

Muslimani 80.151 34.6 118.792

Muslimani 44.397

37.4 0.1 37.8

+8.0 -99.7 +8.9

od ~ega:

- Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Hrvati
231.610 118.792 1.467 117.325 3.831 227.779 23.8 44.8 912 101.956 102.868 44.4

Hrvati
64.367 3 64.364 54.2 0,2 54.9 +22.0 -99.1 +22.6

Her cegceg-Bosna od ~ega:

- Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Ostali
231.610 3.831 227.779 36 18.060 0,9 7,9 18.096 7,8 118.792 1.467 117.325

Ostali
6.747 21 6.726 5,7 1.4 5,7 -27.3 +52.3 -27,7

Her cegceg-Bosna

od ~ega:

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

- Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

305

306

PRILOG A2

Tabela 2S. Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja HercegHerceg-Bosne: Srbi Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine Srpsko stanovnitvo 1997. Svi IRL i izbeglice Procenat Srba Procenat meu IRL i izbeglicama

Optina prebivali{ta iz 1991. Svi

Ukupno stanovnitvo 1997. IRL i izbeglice Procenat

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: 142.204 61.487 43.2 16.814 14.614 78 14.536 1.598 41 204 4 185 973 432 2.101 2.327 3 2.059 1.735 14 911 918 2.030 65.2 46.1 48.1 887 75 1.976 8.2 91.6 89.6 59.4 80.3 26.7 89.8 99.2 99.8 79.6 100.0 10.0 95.6 84.8 70.0 97.4 8.2 97.3 948 15.866 1.783 69 254 15 206 981 433 2.639 2.327 30 2.153 2.045 20 50.6 43.1 43.5 23.1 22.0 12.2 71.1 56.4 59.5 43.3 63.5 86.4 51.5 52.9 42.5 86.9 901 61.586 6.192 3.282 1.637 1.277 1.071 2.429 2.903 10.230 4.655 172 5.552 6.017 4.296 5.307 729 5.738 1.779 140.425 14.247 14.228 7.428 10.503 1.507 4.308 4.879 23.648 7.335 199 10.788 11.381 10.113 8.141 1.580 11.919

23.8 8.7 24.0 25.8 1.2 12.5 0.3 17.3 40.1 14.9 20.5 50.0 1.7 37.1 28.8 0.3 16.7 10.3 34.4

- Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. : . Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A2

Tabela 2M. Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja HercegHerceg-Bosne: Muslimani Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine Procenat Muslimana meu IRL i izbeglicama 43.4 52.6 43.2 96.0 19.2 7.1 83.2 4.024 1.604 391 686 285 917 1.786 4.501 681 113 1.230 2.131 3.612 71.1 56.4 59.5 43.3 63.5 86.4 51.5 52.9 42.5 65.2 46.1 48.1 4.096 361 4.093 4.079 361 262 49.1 97.1 47.9 77.1 20.5 100.0 21.5 78.8 90.3 99.6 100.0 6.4 65.0 48.9 23.9 53.7 26.6 37.8 61.5 44.0 14.6 65.7 22.2 35.4 84.1 76.9 49.5 4.6

Optina prebivali{ta iz 1991. Svi

Ukupno stanovnitvo identif. 1997. IRL i izbeglice Procenat Svi

Muslimansko stanovnitvo identif. 1997. IRL i izbeglice Procenat

142.204 61.487 43.2 54.395 26.663 474 26.189 474 53.921 4.191 8.337 5.535 825 581 944 3.731 5.839 3.321 113 5.724 2.703 4.001 50.6 43.1 43.5 23.1 22.0 12.2 901 61.586 6.192 3.282 1.637 1.277 1.071 2.429 2.903 10.230 4.655 172 5.552 6.017 4.296 5.307 729 5.738 1.779 140.425 14.247 14.228 7.428 10.503 1.507 4.308 4.879 23.648 7.335 199 10.788 11.381 10.113 8.141 1.580 11.919

49.0 100.0 48.6

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. : . Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

307

308

PRILOG A2

Tabela 2C. Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica s podruja HercegHerceg-Bosne: Hrvati Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine Hrvatsko stanovnitvo 1997. Svi IRL i izbeglice Procenat Hrvata Procenat meu IRL i izbeglicama

Optina prebivali{ta iz 1991. Svi

Ukupno stanovnitvo 1997. IRL i izbeglice Procenat

142.204 61.487 43.2 62.276 15.713 342 15.371 290 1.607 966 532 403 470 622 2.251 1.528 55 1.643 1.428 627 2.937 287 4.485 65.2 46.1 48.1 196 287 2.808 100.0 24.8 3.8 28.3 73.9 5.6 93.9 20.5 99.8 18.1 99.5 100.0 95.9 27.2 10.4 6.7 100.0 62.6 342 61.934 7.689 5.683 1.307 9.527 429 2.289 623 12.451 1.535 55 1.714 5.242 6.023 50.6 43.1 43.5 23.1 22.0 12.2 71.1 56.4 59.5 43.3 63.5 86.4 51.5 52.9 42.5 25.2 901 61.586 6.192 3.282 1.637 1.277 1.071 2.429 2.903 10.230 4.655 172 5.552 6.017 4.296 5.307 729 5.738 1.779 140.425 14.247 14.228 7.428 10.503 1.507 4.308 4.879 23.648 7.335 199 10.788 11.381 10.113 8.141 1.580 11.919

25.6 38.0 25.4 4.7 49.0 59.0 41.7 37.6 19.3 21.4 22.0 32.8 32.0 29.6 23.7 14.6 3.7 39.4 48.9

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. : . Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A2

Tabela 2O. Minimalni broj interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne: Ostali Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine Ostalo stanovnitvo identif. 1997. IRL i izbeglice Procenat Procenat ostalih meu IRL i izbeglicama 7.3 0.8 7.4 47.9 21.6 22.9 40.4 280 30 76 55 198 69 63 1.377 119 1 620 723 43 197 14 1.311 65.2 46.1 48.1 145 6 692 68.0 73.4 68.5 50.6 78.3 100.0 51.8 52.0 62.3 73.6 42.9 52.8 4.5 0.9 4.6 4.3 18.5 2.8 2.2 13.5 2.6 0.6 11.2 12.0 1.0 2.7 0.8 12.1

Optina prebivali{ta iz 1991. Svi

Ukupno stanovnitvo identif. 1997. IRL i izbeglice Procenat Svi

HercegHerceg-Bosna od ~ega: 142.204 61.487 43.2 8.719 4.497 7 4.490 46.7 51.6 15 8.704 584 139 332 136 291 94 92 2.719 152 1 1.197 1.391 69 50.6 43.1 43.5 23.1 22.0 12.2 71.1 56.4 59.5 43.3 63.5 86.4 51.5 52.9 42.5 51.6 901 61.586 6.192 3.282 1.637 1.277 1.071 2.429 2.903 10.230 4.655 172 5.552 6.017 4.296 5.307 729 5.738 1.779 140.425 14.247 14.228 7.428 10.503 1.507 4.308 4.879 23.648 7.335 199 10.788 11.381 10.113 8.141 1.580 11.919

- Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. : . Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

309

310

PRILOG A2

Tabela 2. M inimalni br oj inter no r aseljenih lica i izbeglica date nacionalnosti iz Her He r cegceg-Bosn e, Stanje od 1997, godine, lica r o|ena pr e 1980. godine, optinske gr anice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991.

Ukupno stanovnitvo 1997. godine Procenat Raseljena lica Svi i izbeglice Sve etnike grupe Srbi
43.2 50.6 43.1 948 15.866 78 14.536 8.2 91.6 16.814 14.614 86.9 23.8 8.7 24.0 142.204 1.779 140.425 901 60.586 61.487

Stanovni{tvo date nacionalnosti 1997. godine Svi Raseljena lica i izbeglice Procenat

Procenat ove nacionalnosti me u raseljenim licima i izbeglicama

Her cegceg-Bosna Bosna od ~ega: ~ega : - Republik a Sr psk a (RS) - Feder acij a BiH (FBH)

Sve etnike grupe


142.204 43.2 50.6 43.1 474 53.921 474 26.189 1.779 140.425 901 60.586 61.487 54.395 M uslimani 26.663

49.0 100.0 48.6

43.4 52.6 43.2

Her cegceg-Bosna od ~ega: ~ega : - Republik a Sr psk a (RS) - Feder acij a BiH (FBH)

Sve etnike grupe


142.204 1.779 140.425 901 60.586 50.6 43.1 342 61.934 61.487 43.2 62.276

Her cegceg-Bosna od ~ega: ~ega : - Republik a Sr psk a (RS) - Feder acij a BiH (FBH)

Hrvati 15.713 342 15.371

25.2 100.0 24.8

25.6 38.0 25.4

Sve etnike grupe


142.204 1.779 140.425 901 60.586 50.6 43.1 15 8.704 61.487 43.2 8.719

Ostali
4.497 7 4.490 51.6 46.7 51.6 7.3 0.8 7.4

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Her cegceg-Bosna od ~ega: ~ega : - Republik a Sr psk a (RS) - Feder acij a BiH (FBH)

PRILOG A3

Tabela 3S: Procena ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne: Srbi Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. Procena

Procenjeni broj svih IRL Interval pouzdanosti od 95%

Procenjeni broj raseljenih Srba Procena Interval pouzdanosti od 95%

101.107 100.137 102.078 26.304 156 26.148 2.896 61 337 17 492 1.664 778 3.817 4.154 9 3.954 3.256 27 8.038 1.639 9.245 8.101 1.685 9.409 1.609 147 3.085 2.108 99.970 10.023 4.731 2.421 2.638 2.270 4.045 5.059 16.613 7.957 423 10.146 10.229 6.329 2.045 98.092 9.899 4.580 2.338 2.465 2.175 3.971 4.918 16.371 7.863 406 9.972 10.041 6.216 2.076 99.031 9.961 4.656 2.379 2.552 2.222 4.008 4.989 16.492 7.910 414 10.059 10.135 6.272 8.070 1.662 9.327

26.039 126 25.913 2.865 54 324 4 474 1.658 776 3.768 4.154 1 3.930 3.215 22 1.598 125 3.071

26.569 187 26.382 2.926 67 349 29 510 1.670 781 3.867 4.154 18 3.979 3.297 33 1.621 169 3.098

HercegHerceg-Bosna od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBiH) 2. Gornji Vakuf (FBiH) 3. Jablanica (FBiH) 4. Ljubu{ki (FBiH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBiH) - Mostar Jug (FBiH) - Mostar Jugoistok (FBiH) - Mostar Jugozapad (FBiH) - Mostar Sjever (FBiH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBiH) - Mostar Zapad (FBiH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBiH) 7. Stolac: - Stolac (FBiH) - Stolac /Berkovi}i(RS) 8. Vare{ (FBiH)

311

312

PRILOG A3

Tabela 3M: Procena ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne: Muslimani Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. Procena

Procenjeni broj svih IRL Interval pouzdanosti od 95%

Procenjeni broj raseljenih Muslimana Procena Interval pouzdanosti od 95%

101.107 100.137 102.078 40.266 991 39.275 6.003 2.126 509 1.118 531 1.480 3.123 6.755 1.055 277 1.942 3.276 5.123 8.038 1.639 9.245 8.101 1.685 9.409 5.880 714 352 2.108 99.970 10.023 4.731 2.421 2.638 2.270 4.045 5.059 16.613 7.957 423 10.146 10.229 6.329 2.045 98.092 9.899 4.580 2.338 2.465 2.175 3.971 4.918 16.371 7.863 406 9.972 10.041 6.216 2.076 99.031 9.961 4.656 2.379 2.552 2.222 4.008 4.989 16.492 7.910 414 10.059 10.135 6.272 8.070 1.662 9.327

39.797 991 38.806 5.982 2.080 486 1.097 501 1.470 3.055 6.700 1.013 277 1.884 3.238 5.095 5.874 714 331

40.735 991 39.744 6.024 2.173 532 1.140 561 1.490 3.192 6.810 1.097 277 2.001 3.314 5.152 5.887 714 372

HercegHerceg-Bosna od ~ega: - Republika Srpska Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBiH) 2. Gornji Vakuf (FBiH) 3. Jablanica (FBiH) 4. Ljubu{ki (FBiH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBiH) - Mostar Jug (FBiH) - Mostar Jugoistok (FBiH) - Mostar Jugozapad (FBiH) - Mostar Sjever (FBiH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBiH) - Mostar Zapad (FBiH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBiH) 7. Stolac: - Stolac (FBiH) - Stolac /Berkovi}i(RS) 8. Vare{ (FBiH)

PRILOG A3

Tabela 3C: Procena ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne: Hrvati Stanje od 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. Procena

Procenjeni broj svih IRL Interval pouzdanosti od 95%

Procenjeni broj raseljenih Hrvata Procena Interval pouzdanosti od 95%

101.107 100.137 102.078 25.147 912 24.235 470 2.412 1.390 1.230 698 680 944 3.161 2.397 125 2.762 2.108 1.010 8.038 1.639 9.245 8.101 1.685 9.409 291 787 4.682 2.108 99.970 10.023 4.731 2.421 2.638 2.270 4.045 5.059 16.613 7.957 423 10.146 10.229 6.329 2.045 98.092 9.899 4.580 2.338 2.465 2.175 3.971 4.918 16.371 7.863 406 9.972 10.041 6.216 2.076 99.031 9.961 4.656 2.379 2.552 2.222 4.008 4.989 16.492 7.910 414 10.059 10.135 6.272 8.070 1.662 9.327

24.638 912 23.726 437 2.354 1.365 1.153 687 650 943 3.097 2.392 125 2.744 2.055 964 269 787 4.615

25.656 912 24.744 503 2.469 1.415 1.306 709 711 946 3.224 2.402 125 2.779 2.161 1.056 314 787 4.749

HercegHerceg-Bosna od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBiH) 2. Gornji Vakuf (FBiH) 3. Jablanica (FBiH) 4. Ljubu{ki (FBiH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBiH) - Mostar Jug (FBiH) - Mostar Jugoistok (FBiH) - Mostar Jugozapad (FBiH) - Mostar Sjever (FBiH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBiH) - Mostar Zapad (FBiH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBiH) 7. Stolac: - Stolac (FBiH) - Stolac /Berkovi}i(RS) 8. Vare{ (FBiH)

313

314

PRILOG A3

Tabela 3O: Procena ukupnog broja interno raseljenih lica i izbeglica sa podruja Herceg-Bosne: Ostali Stanje iz 1997. godine, lica roena pre 1980, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. Procena

Procenjeni broj svih IRL Interval pouzdanosti od 95%

Procenjeni broj ostalih raseljenih Procena Interval pouzdanosti od 95%

101.107 100.137 102.078 9.391 17 9.374 592 57 144 187 501 183 142 2.759 304 3 1.400 1.495 112 8.038 1.639 9.245 8.101 1.685 9.409 289 14 1.209 2.108 99.970 10.023 4.731 2.421 2.638 2.270 4.045 5.059 16.613 7.957 423 10.146 10.229 6.329 2.045 98.092 9.899 4.580 2.338 2.465 2.175 3.971 4.918 16.371 7.863 406 9.972 10.041 6.216 2.076 99.031 9.961 4.656 2.379 2.552 2.222 4.008 4.989 16.492 7.910 414 10.059 10.135 6.272 8.070 1.662 9.327

8.940 7 8.932 556 45 124 155 471 165 128 2.686 284 * 1.343 1.441 96 271 7 1.168

9.836 21 9.815 628 69 163 219 532 200 157 2.831 324 * 1.457 1.550 128 306 21 1.249

HercegHerceg-Bosna od ~ega: - Republika Srpska Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBiH) 2. Gornji Vakuf (FBiH) 3. Jablanica (FBiH) 4. Ljubu{ki (FBiH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBiH) - Mostar Jug (FBiH) - Mostar Jugoistok (FBiH) - Mostar Jugozapad (FBiH) - Mostar Sjever (FBiH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBiH) - Mostar Zapad (FBiH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBiH) 7. Stolac: - Stolac (FBiH) - Stolac /Berkovi}i(RS) 8. Vare{ (FBiH) * na /nije primenjivo/

PRILOG A3

Tabela 3. 3. Pr ocena ukupnog br oja inter no r aseljenih lica i izbeglica date nacionalnosti iz Her cegceg-Bosne Stanje od 1997. godine, lica r o|ena pr e 1980. godine, optinske gr anice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991.

Procenjeni broj svih raseljenih lica i izbeglica Procena Interval pouzdanosti od 95% (od-do) Sve etnike grupe Srbi
102.078 2.108 99.970 156 26.148 126 25.913 26.304 26.039 101.107 2.076 99.031 2.045 98.092 100.137

Procenjeni broj raseljenih lica i izbeglica Procena Interval pouzdanosti od 95% (od-do)

Her cegceg-Bosna

25.569 187 26.382

od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sve etnike grupe


101.107 2.076 99.031 2.045 98.092 2.108 99.970 991 39.275 100.137 102.078 102.078 40.266

Her cegceg-Bosna od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Muslimani 39.797 991 38.806

40.735 991 39.744

Sve etnike grupe


101.107 2.076 99.031 2.045 98.092 2.108 99.970 100.137 102.078 25.147 912 24.235

Hrvati
24.638 912 23.726 25.656 912 24.744

Her cegceg-Bosna od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sve etnike grupe


101.107 2.076 99.031 2.045 98.092 100.137 102.078 2.108 99.970 9.391 9.391 17 9.374

Ostali
8.940 7 8.932 9.836 21 9.815

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

Her cegceg-Bosna od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

315

316

PRILOG A4

T abela 1BH. Procenat datih etni~kih gr upa u stanovni{tvu Bosne i Her cegovine, stanje od 1991. i 1997. godine, lica r o|ena o| ena pr e 1980, optinske gr anice iz 1997. godine Promena 1991-97 (%) % ove nacionalnosti

Optina

Sve
nacionalnosti

Dotina Sve Srbi


32.2 54.9 18.5 670.125 1.134.017 615.758 21.563 91.9 1.9 1.804.142 637.321 35.3

Stanovnitvo 1991. % ove nacionalnosti nacionalnost

Uzorak stanovnitva 1997. % ove Dotina nacionalnosti nacionalnost nacionalnosti


+9.7

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH) 3.565.703 1.339.341 2.226.362 735.021 412.883

Sr bi 1.147.904

+67.4 -89.7

Bosna i Her cegovina 1.339.341 2.226.362 376.880 1.129.013 28.1 50.7 670.125 1.134.017 8.552 812.292

3.565.703

M uslimani 1.505.893 42.2 1.804.142

Muslimani 820.844

45.5 1.3 71.6

+7.7 -95.5 +41.3

od ~ega

- Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Hrvati
3.565.703 1.804.142 670.125 1.134.017 1.339.341 2.226.362 9.6 22.6 128.490 502.405 630.895 17.7

Hrvati
241.008 7.871 233.137 13.4 1.2 20.6 -24.5 -87.8 -8.9

Bosna i Her cegovina

od ~ega: - Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Ostali
3.565.703 1.339.341 2.226.362 98.950 182.061 1 182.06 7.4 8.2 281.011 7.9 1.804.142 670.125 1.134.017

Ostali
104.969 37.944 67.025 5.8 5.7 5.9 -26.2 -23.4 -27.7

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

PRILOG A4

Tabela 2BH. M inimalni br oj inter no r aseljenih lica i izbeglica date na nacionalnosti cionalnosti iz Bosne i Her cegovine Stanje od 1997, godine, lica r o|ena pr e 1980. godine, optinske gr anice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991.

Ukupno stanovnitvo identif. 1997. godine Procenat Raseljena lica Svi i izbeglice

Procenat ove nacionalnosti Stanovni{tvo date nacionalnosti 1997. godine me?u raseljenim licima Svi Raseljena lica i izbeglice Procenat i izbeglicama

Sve etnike grupe Srbi


34.6 37.6 33.0 435.468 231.803 19.686 212.165 4.5 91.5 667.271 231.851 34.7 2.065.472 735.835 1.329.637 276.864 438.670 715.534

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acije BiH (FBH)

32.4 7.1 48.4

Sve etnike grupe


2.065.472 34.6 37.6 33.0 211.266 747.770 203.210 125.944 735.835 1.329.637 276.864 438.670 715.534 959.036 M uslimani 329.154

34.3 96.2 16.8

46.0 73.4 28.7

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sve etnike grupe


2.065.472 735.835 1.329.637 276.864 438.670 37.6 33.0 45.869 266.547 715.534 34.6 312.416

Bosna i Her cegovina cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Hrvati 112.046 39.495 72.551

35.9 86.1 27.2

15.7 14.3 16.5

Sve etnike grupe


2.065.472 735.835 1.329.637 276.864 438.670 37.6 33.0 43.232 83.517 715.534 34.6 126.749

Ostali
42.483 14.473 28.010 33.5 33.5 33.5 5.9 5.9 5.2 6.4

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

317

318

PRILOG A4

Tabela 3BH. 3BH. Pr ocena ukupnog br oja inter no r aseljenih lica i izbeglica date nacionalnosti iz Bosne i Her cegovine Stanje od 1997. godine, lica r o|ena pr e 1980. godine, optinske gr anice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991.

Procenjeni broj svih raseljenih lica i izbeglica Interval pouzdanosti od 95% (od-do) Pr ocena

Procenjeni broj raseljenih lica i izbeglica Pr ocena Interval pouzdanosti od 95% (od-do)

Sve etnike grupe Srbi


1.317.929 542.182 775.747 34.475 375.778 32.318 373.864 410.253 406.182 1.306.377 538.146 768.230 534.111 534.111 760.714 1.294.825

Bosna i Her cegovina

414.323 36.632 377.691

od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sve etnike grupe


1.306.377 538.146 768.230 534.111 760.714 542.182 775.747 360.774 193.710 1.294.825 1.317.929 554.485

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Repu blika Sr pska (RS) - Feder acije BiH (FBH)

Muslimani 549.421 359.790 189.631

559.540 361.756 197.784

Sve etnike grupe


1.306.377 538.146 768.230 534.111 760.714 542.182 775.747 1.294.825 1.317.929 245.978 109.229 136.748

Hrvati
240.319 107.455 132.865 251.636 111.004 140.632

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sve etnike grupe


1.306.377 538.146 768.230 534.111 760.714 1.294.825 1.317.929 542.182 775.747 95.662 33.668 61.994

Ostali
90.607 31.786 58.822 100.684 35.544 65.140

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Bosna i Her cegovina od ~ega: - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

PRILOG A5

Tabela 5S. Geografska rasporeenost interno raseljenih Srba iz HercegHerceg -Bosne, roenih pre 1980. godine, prema izvetajima OEBSOEBS-a, UNHCRUNHCR-a i izvora vlade BiH, optinske granice granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. % IRL

OEBS 1997. Broj IRL

UNHCR i izvori vlade BiH 2000. Broj IRL % IRL

Herceg-Bosna 70 10.422 0.0 5.8 0.6 0.0 0.1 0.0 0.1 0.4 0.2 0.7 1.0 0.0 0.8 0.5 0.0 740 68 1.786 0.4 0.0 1.0 1.015 24 143 0 122 746 350 1.219 1.786 2 1.520 961 10

10.492 5.8

12.207 8 12.199 1.237 40 170 5 0 758 384 456 2.170 0 1.624 2.288 7 887 8 2.173

6.2 0.0 6.2 0.6 0.0 0.1 0.0 0.0 0.4 0.2 0.2 1.1 0.0 0.8 1.2 0.0 0.4 0.0 1.1

od ~ega:

- Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

319

320

PRILOG A5

Tabela 5M. Geografska rasporeenost interno raseljenih Muslimana iz HercegHerceg-Bosne, roenih pre 1980. godine, prema izvetajima OEBSOEBS-a, UNHCRUNHCR-a i izvora vlade BiH, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. % IRL

OEBS 1997. Broj IRL

UNHCR i izvori vlade BiH 2000. % IRL Broj IRL

17.183 10.1 0.2 9.9 1.8 0.3 0.1 0.1 0.1 0.4 0.9 1.5 0.2 0.1 0.2 0.8 1.6 3.311 312 185 2.0 0.2 0.1 415 16.768 3.032 541 131 147 148 738 1.442 2.567 296 103 274 1.283 2.673

11.943 178 11.765 2.007 460 435 159 0 274 792 1.837 72 17 340 1.052 1.667 1.915 161 755

7.2 0.1 7.1 1.2 0.3 0.3 0.1 0.0 0.2 0.5 1.1 0.0 0.0 0.2 0.6 1.0 1.2 0.1 0.5

Herceg-Bosna Herceg od ~ega: - Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A5

Tabela 5C. Geografska rasporeenost interno raseljenih Hrvata iz HercegHerceg-Bosne, roenih pre 1980. godine, prema izvetajima OEBSOEBS-a, UNHCRUNHCR-a i izvora vlade BiH, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. % IRL

OEBS 1997. Broj IRL

UNHCR i izvori vlade BiH 2000. Broj IRL % IRL

Herceg-Bosna Herceg 28.4 0.9 27.5 0.4 0.7 2.4 0.4 1.0 0.9 1.6 4.2 3.8 0.1 4.1 2.9 0.3 118 266 1.587 0.3 0.7 4.3 314 10.096 141 265 870 161 369 336 594 1.555 1.410 48 1.504 1.076 110

10.410 10.410

7.730 53 7.677 17 923 417 0 0 63 605 351 1.272 0 1.429 338 232 256 53 1.774

27.4 0.2 27.2 0.1 3.3 1.5 0.0 0.0 0.2 2.1 1.2 4.5 0.0 5.1 1.2 0.8 0.9 0.2 6.3

od ~ega:

- Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

321

322

PRILOG A5

Tabela 5O. Geografska rasporeenost ostalih interno raseljenih iz Herceg1980. 980. godine, prema izvetajima OEBSHerceg-Bosne, roenih pre 1 OEBS-a, UNHCRUNHCR-a i izvora vlade BiH, optinske granice iz 1997. godine

Optina prebivali{ta iz 1991. % IRL

OEBS 1997. Broj IRL

UNHCR i izvori vlade BiH 2000. Broj IRL % IRLa

Herceg-Bosna Herceg 12.8 0.0 12.8 0.7 0.1 0.2 0.1 0.6 0.2 0.2 3.6 0.4 0.0 1.8 1.8 0.1 97 2 482 0.5 0.0 2.5 3 2.441 130 11 43 11 122 38 42 679 78 1 351 338 19

2.444

207 0 207 15 13 11 2 0 4 15 16 10 0 36 17 40 7 0 21

13.2 13.2 0.0 13.2 1.0 0.8 0.7 0.1 0.0 0.3 1.0 1.0 0.6 0.0 2.3 1.1 2.6 0.4 0.0 1.3

od ~ega

- Republika Srpska (RS) - Federacija BiH (FBH)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. ^apljina (FBH) 2. Gornji Vakuf (FBH) 3. Jablanica (FBH) 4. Ljubu{ki (FBH) 5. Mostar: - Mostar Centralno podru~je (FBH) - Mostar Jug (FBH) - Mostar Jugoistok (FBH) - Mostar Jugozapad (FBH) - Mostar Sjever (FBH) - Mostar / Srpski Mostar (RS) - Mostar Stari Grad (FBH) - Mostar Zapad (FBH) 6. Prozor / Prozor-Rama (FBH) 7. Stolac: - Stolac (FBH) - Stolac / Berkovi}i (RS) 8. Vare{ (FBH)

PRILOG A5

Tabela 5. Geogr afska r aspr ostr anjenost r aseljenih lica (RL) iz Her cegceg-Bosne pr ema izve{tajima OEBSOEBS-a, UNHCROptinske ptinske gr anice iz 1997. godine UNHCR -a i izvor a vlade BiH, stanje od 1997. i 2000, O Statistika vlade BH 2000. OEBS - 1997. Broj RL-a % RL Broj RL % RL

Optina prebivali{ta

Srbi
12.207 8 12.199 0.0 6.2 6.2

10.492 70 0.0 5.8

Her cegceg-Bosna od ~ega: ~ega : - Republika Sr pska (RS) - Feder acija BiH (FBH)

Sr bi 5.8

10.422
17.183 415 16.768 0.2 9.9 178 11.765 0.1 7.1 Muslimani 10.1 11.943 Muslimani 7.2

Her cegceg-Bosna Od ~ega: - Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Hrvati
10.410 7.730 53 7.677 314 10.096 0.9 27.5 28.4

Hrvati
27.4 0.2 27.2

Her cegceg-Bosna

od ~ega: - Republika Rep ublika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

Ostali
2.444 3 2.441 0.0 12.8 12.8 207 0 207

Ostali
13.2 0.0 13.2

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

Her cegceg-Bosna od ~ega: - Republika Sr pska (RS - Feder acija BiH (FBH)

323

324

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG B1. PRILOG B. PREGLED IZVORA

PRILOG B1. PODRUJE HERCEG-BOSNE: REFERENTNA MAPA I OEBSove IFRE OPTINA

Slika 1(B1). Referentna mapa Bosne i Hercegovine i Herceg-Bosne

/videti original/ Definicija podruja Herceg-Bosne: apljina (FBH), 173 Gornji Vakuf (FBH), 110 Jablanica (FBH), 126 Ljubuki (FBH), 171 Mostar: Mostar Centralno podruje (FBH), 157 Mostar Jug (FBH), 151 Mostar Jugoistok (FBH), 152 Mostar Jugozapad (FBH), 153 Mostar Sjever (FBH), 154 Mostar / Srpski Mostar (RS), 158 Mostar Stari grad (FBH), 155 Mostar Zapad (FBH), 156

Prozor / Prozor-Rama (FBH), 125 Stolac: Stolac (FBH), 176 Stolac / Berkovii (RS), 177

Vare (FBH), 095

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

325

PRILOG B1
ema 1 (B1). Nazivi i OEBS-ove oznake svih postdejtonskih optina u Bosni i Hercegovini

Oznaka Naziv

Entitet

Oznaka Naziv

Entitet

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 16 17 18 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 42 44 45 47 49 50 52 54 55 56 57 58 59 61 64 65

Velika Kladu{a Cazin Biha} Bosanska Krupa Bu`im Bosanska Krupa / Krupa na Uni Bosanski Novi / Novi Grad Bosanska Dubica / Kozarska Dubica Prijedor Bosanska Gradi{ka / Gradi{ka Lakta{i Srbac Prnjavor Derventa Bosanski Brod / Srpski Brod Od`ak Od`ak / Vukosavlje Domaljevac - [amac Bosanski [amac / [amac Ora{je Ora{je / Srpsko Ora{je Modri~a Grada~ac Grada~ac / Pelagi}evo Rahi} / Ravne (Br~ko Federation) Br~ko Bijeljina Bosanski Petrovac Bosanski Petrovac / Petrovac Sanski Most Sanski Most / Srpski Sanski Most Banja Luka ^elinac Doboj - Istok Doboj - Jug Doboj Te{anj Maglaj Gra~anica Gra~anica / Petrovo Lukavac Srebrenik Tuzla ^eli} Lopare Teo~ak Ugljevik Drvar Drvar / Srpski Drvar Klju~ Klju~ / Ribnik Mrkonji} Grad Jajce

FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS RS RS RS RS RS RS RS RS RS FBiH RS FBiH RS FBiH RS RS FBiH RS FBiH RS RS FBiH RS FBiH RS RS RS FBiH FBiH RS FBiH FBiH FBiH RS FBiH FBiH FBiH FBiH RS FBiH RS FBiH RS FBiH RS RS FBiH

66 67 68 70 74 75 77 78 79 80 81 82 83 84 85 88 89 91 93 94 95 96 98 101 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 121 123 124 125 126 127 129 130 131 132 133 135 136

Jajce / Jezero Dobreti}i Skender Vakuf / Kne`evo Kotor Varo{ Tesli} @ep~e Zavidovi}i Banovi}i @ivinice Kalesija Kalesija / Osmaci Sapna Zvornik Bosansko Grahovo / Grahovo Glamo~ [ipovo Donji Vakuf Travnik Zenica Kakanj Vare{ Olovo Kladanj [ekovi}i Vlasenica Bratunac Srebrenica Livno Kupres Kupres / Srpski Kupres Bugojno Gornji Vakuf Novi Travnik Vitez Busova~a Fojnica Kiseljak Visoko Breza Ilija{ Sokolac Han Pijesak Tomislavgrad Prozor / Prozor-Rama Jablanica Konjic Kre{evo Had`i}i Ilid`a Ilid`a / Srpska Ilid`a Novi Grad Sarajevo Vogo{}a Centar Sarajevo

RS FBiH RS RS RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS FBiH RS FBiH FBiH RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS RS RS RS FBiH FBiH RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS FBiH FBiH FBiH

326

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG B1
ema 1 (B1) nastavak Oznaka Naziv Entitet

137 138 139 140 141 142 143 144 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 161 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 176 177 179 180 181 182 183 184 185

Stari Grad Sarajevo Stari Grad Sarajevo / Srpski Stari Grad Novo Sarajevo Novo Sarajevo / Srpsko Novo Sarajevo Trnovo (FBiH) Trnovo (RS) Pale (FBiH) Pale (RS) Rogatica Vi{egrad Posu{je Grude [iroki Brijeg Mostar Jug Mostar Jugoistok Mostar Jugozapad Mostar Sjever Mostar Stari grad Mostar Zapad Mostar Centralno podru~je Mostar / Srpski Mostar Nevesinje Kalinovik Gacko Fo~a Fo~a / Srbinje Gora`de Gora`de / Srpsko Gora`de ^ajni~e Rudo Ljubu{ki ^itluk ^apljina Neum Stolac Stolac / Berkovi}i Ljubinje Bile}a Ravno Trebinje Usora Kostajnica Mili}i

FBiH RS FBiH RS FBiH RS FBiH RS RS RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS RS RS RS FBiH RS FBiH RS RS RS FBiH FBiH FBiH FBiH FBiH RS RS RS FBiH RS FBiH RS RS

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

327

PRILOG B2

PRILOG B2: POPIS STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE IZ 1991. GODINE Na izvor podataka o predratnom stanovnitvu na podruju Bosne i Hercegovine je popis stanovnitva Bosne i Hercegovine iz 1991. godine. Popis je sproveden u periodu od 1. do 30. aprila 1991. godine (dan 31. mart je oznaen kao zvanian datum popisa), uoi samog izbijanja neprijateljstava u zemlji, i uzeo je u obzir celokupno stanovnitvo zemlje.

Dokumentacija o popisu sadri po jedan upis za svaku popisanu osobu. Ova dokumentacija sadri podatke o velikom broju varijabli, kao to su optina i mesto prebivalita, ime i prezime, ime oca, redosledni broj domainstva, jedinstveni matini broj, datum i godina roenja, pol, zanimanje, nacionalnost, maternji jezik, veroispovest, steeno obrazovanje i broj dece (samo za osobe enskog pola). Opti kvalitet podataka je dobar, osim estih greaka u imenima osoba. Ove se greke uglavnom javljaju usled loeg optikog skeniranja izvornih obrazaca (na primer: zamena slova "V" slovom "U", pri emu se dobija "MVSI"), kao i usled toga to se dokumenti naknadno ne proveravaju i ne ureuju. Da bismo ispravili greke koje nastaju prilikom skeniranja, primenili smo nekoliko postupaka. Kao prvo, razvijen je kompjuterski program koji je upotrebljen u otkrivanju kombinacija slova koje su nemogue u B/H/S jeziku. Ovaj softver je koristio B/H/S sintaksu u svrhu pronalaenja moguih kombinacija. Nemogue kombinacije su ispravljene uklanjanjem pogreno napisanih znakova i zamenom istih njihovim najverovatnijim ekvivalentima. Kao drugo, razvili smo korekcione tabele u cilju otklanjanja greaka u imenima koje se javljaju prilikom skeniranja. Tablice su sadrale sama imena i njihove ispravne verzije i oba ova podatka koriena su u raunarskom programu za davanje predloga u vezi sa ispravkama koje je trebalo uneti. Te su ispravke zatim runo kontrolisane kako bi se odstranile bilo kakve pogrene ispravke koje je izvrio program. Prihvaene ispravke su zatim primenjivane na podatke. Ove zadatke obavljale su sobe kojima je B/H/S jezik maternji i kojima je poznata tradicija davanja imena u Bosni i Hercegovini. tavie, razradili smo i primenili kompjuterski program

328

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

koji je primenjivao podatke o domainstvima u svrhu ispravljanja prezimena unutar domainstava. Taj program je proveravao ispravnost i doslednost prezimena unutar pojedinanih domainstava. lanovi domainstva ija su se prezimena razlikovala od (ispravnih) prezimena drugih lanova istog domainstva, dobijali su ispravna prezimena. Na primer, ukoliko je MUSI bilo ispravno prezime u domainstvu, osoba zavedena pod prezimenom MVSI, kao lan tog domainstva, postajala je MUSI. Drugi problem vezan za kvalitet podataka je taj to se za odreeni broj podataka moe samo delimino dobiti trinaestocifreni jedinstveni matini broj (MB), uveden u bivoj Jugoslaviji 1981. godine. Jedinstveni matini broj se sastoji od datuma roenja (sedam cifara), podruja roenja (dve cifre), redoslednog broja koji oznaava pol (tri cifre) i kontrolnog broja (jedna cifra). Za nae potrebe je neophodan datum roenja, a ostale komponente matinog broja su od manje vanosti. Datum roenja nedostaje samo za nekoliko procenata stanovnitva iz 1991. godine. Popis ukljuuje varijablu koja se odnosi na nacionalnu pripadnost popisanih lica. To nam je omoguilo da prouimo stanovnitvo u kontekstu izjava o pripadnosti istoj naciji u obe godine koje smo prouavali, kako 1991, tako i 1997, za sva lica iji su podaci povezani u dve zbirke podataka (u popisu stanovnitva iz 1991. godine i u birakom spisku iz 1997. godine). Pitanje nacionalnosti u upitniku za popis stanovnitva ostavljeno je otvoreno, to e rei da su pojedinci mogli da se izjasne kao pripadnici bilo koje nacionalnosti. Veina stanovnitva izjavila je u popisu 1991. godine da pripada jednoj od tri najvee etnike grupe u Bosni i Hercegovini: Srbima, Muslimanima, ili Hrvatima. Ostale izjave o nacionalnoj pripadnosti, pri istom tom popisu, ukljuivale su: Jugoslovene (relativno esto), kombinacije nacionalnosti kao to su Srbin-Hrvat, ili Musliman-Srbin (ne tako esto), kao i druge nacionalnosti (npr. Vlasi ili Cigani), ili (ree) strane nacionalnosti (npr. Maari). Oni koji su sebe nazivali Jugoslovenima ili imenima nastalim kombinacijom dveju nacionalnosti, esto su bili deca iz meovitih brakova. Jugosloveni nisu oseali da pripadaju bilo kojoj konkretnoj nacionalnoj grupi i esto nisu voleli nacionalnu kategorizaciju. Sve analize prikazane u ovom izvetaju izraene su za etiri nacionalne grupe koje se meusobno razlikuju na osnovu izjava o nacionalnoj pripadnosti tokom popisa stanovnitva 1991. godine, i to: Srbi, Muslimani, Hrvati i ostali. Poslednja grupa -

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

329

ostali, predstavlja preostalu kategoriju i obuhvata lica koja su se izjanjavala kao Jugosloveni, kao kombinacija etnikih grupa, ili kao pripadnici ostalih nacionalnih ili stranih etnikih grupa.

Predratna Bosna i Hercegovina bila je podeljena na optine, koje su bile podeljene na podjedinice zvane "naselja". Pre rata bilo je 109 optina, dok je broj naselja iznosio 5.829. Dejtonski mirovni sporazum podelio je neke predratne optine izmeu Federacije i Republike Srpske, to je rezultiralo novom podelom zemlje na sadanjih 185 postdejtonskih optina. Podaci o naselju /sic/ boravka za svako lice prema popisu iz 1991. godine omoguili su nam da proverimo postdejtonske optine, a posebno da ponaosob proverimo oba dela podeljenih predratnih optina kako bismo ustanovili promene u stanovnitvu nastale izmeu 1991. i 1997. godine.

Konverzionu shemu za objedinjavanje naselja u postdejtonske optine dobili smo od OEBS-ove Kancelarije za registraciju biraa u Sarajevu i njom smo se posluili kako bismo naselja grupisali u optine. Izvestan broj naselja podeljen je izmeu optina u Federaciji i Republici Srpskoj. U sluajevima podeljenih naselja, najpre nismo mogli da utvrdimo postdejtonsku optinu kojoj pripadaju, pa je za populaciju podeljenih naselja primenjena jednoobrazna raspodela (ili raspodela "pola-pola"). To nije bilo zadovoljavajue reenje za pet najveih naselja: Mostar (133.647), Sarajevo-Ilida (192.023), Bosanski amac (105.945), Odak (135.348) i Trnovo (145.700). Stoga smo od Zavoda za statistiku Federacije Bosne i Hercegovine traili dodatne konkretne mape podruja navedenih u popisu koja se nalaze unutar tih naselja. Te mape i podaci o broju stanovnika (prema nacionalnoj pripadnosti) u navedenim relevantnim podrujima dostavljeni su nam 11. novembra 2002. godine. Koristei te podatke, bili smo u mogunosti da statistiki precizno definiemo podruje svih podeljenih naselja o kojima je re. Taj problem uglavnom nije pogaao podruje Herceg-Bosne, osim Mostara, ije smo stanovnitvo morali da podelimo uz pomo mapa podruja nabrojanih na ovoj teritoriji. Deoba stanovnitva je uspeno izvrena (u novembru 2002. godine), tako da nakon toga ni Mostar nije bio pogoen ovim problemom.

Kao to je napred pomenuto, naselje /sic/ boravka je navedeno u popisu stanovnitva 1991. godine, ali se nije moglo dobiti za priblino 2% ispitanika popisa iz razloga objanjenih u daljem tekstu.

330

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Dobili smo dva skupa dokumenata o popisu, a svaki je sadravao 109 dokumenata (po jedan dokument za svaku predratnu optinu). Prvi skup sadrao je ogranien broj osnovnih varijabli (15), ali nije sadravao drutveno-ekonomske stavke, kao to su nacionalna pripadnost i stepen obrazovanja. Drugi skup je sadrao sve podatke prikupljene sa upitnika popunjavanog prilikom popisa (46 varijabli), osim dve kljune stavke: mesto (tj. naselje) i adresu prebivalita iz 1991. godine. Kasnija istraivanja su otkrila da je drugi skup dokumenata praktino isti kao i izvorni dokumenti o popisu stanovnitva. Prvi skup dokumenata bio je kopija dokumenata iz popisa stanovnitva, pripremljenih za OEBS u vezi s prvim posleratnim izborima 1996. godine. U tu svrhu ukljueno je mesto (tj. naselje) prebivalita, koje je dobijeno iz ifre za navedeno podruje.

Morali smo da spojimo dve verzije popisa stanovnitva kako bismo sve varijable ukljuili u jedan skup. Prilikom tog spajanja otkrili smo da su nastale izmene izmeu dve verzije, ukljuujui brisanje i dodavanje podataka za neka lica. U sluaju dodavanja podataka, prihvatana je poslednja verzija izmenjenog podatka. Osim toga, donekle smo proistili podatke, konkretno tako to smo premestili ljude koji su bili upisani kao privremeno nastanjeni u nekom domainstvu. Naposletku, uklonjeni su oigledni duplirani podaci. Ti postupci sveli su ukupan broj podataka sa 4.377.032 (drugi skup evidencije) na 4.298.896 (prvi skup evidencije ). Drugi skup sadravao je 46 varijabli, a prvi samo 15. Pomenuta vrednost od 2% ispitanika bez mesta prebivalita bila su uglavnom lica obuhvaena samo jednim skupom, a ne i drugim, kao i lica za koja se nisu mogle utvrditi pojedinane veze izmeu dva skupa evidencije u vezi sa popisom.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

331

PRILOG B3.

POPIS STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE 1991. GODINE: METODOLOKE PRIPREME, ORGANIZACIJA I SPROVOENJE11

ORGANIZACIJA POPISA STANOVNITVA

lanovima 13. i 14. Zakona o popisu stanovnitva, domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara u 1991. godini ("Slubeni list SFRJ", br. 3/90) odreene su organizacije i zvanini organi koji je trebalo da organizuju i sprovedu popis stanovnitva 1991. godine u bivoj Jugoslaviji. (Savezne organizacije za statistiku, organi savezne uprave i savezne organizacije i organi nadleni za popis stanovnitva u republikama i autonomnim pokrajinama). lanom 2. Zakona o organizaciji i sprovoenju popisa stanovnitva, domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara u 1991. godini i finansiranju popisa stanovnitva ("Slubeni list Socijalistike Republike Bosne i Hercegovine (SRBiH)", br. 22/90) odreeni su organi koji je trebalo da organizuju i sprovedu popis stanovnitva u Bosni i Hercegovini 1991. godine (Republiki zavod za statistiku, optinske komisije i republiki i optinski organi uprave). lanovima 4, 5, 6. i 7. saveznog Zakona o popisu stanovnitva u 1991. godini odreeno je koje podatke treba prikupljati tokom popisa. Svakoj republici bive Jugoslavije dozvoljeno je da sakuplja dodatne podatke, osim standardnih podataka iz upitnika, ukoliko je to bilo od posebnog interesa za tu republiku. To se moglo regulisati republikim Zakonom o popisu stanovnitva. Bosna i Hercegovina nije ukljuila dodatna pitanja u upitinik za popis stanovnitva. Skuptina Socijalistike Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ) usvojila je Zakon o popisu stanovnitva, domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara u 1991. na sednici Saveznog vea odranoj 17. januara 1990. godine. Skuptina Socijalistike Republike Bosne i Hercegovine (SRBiH) usvojila je Zakon o organizovanju i sprovoenju popisa stanovnitva,

11

Ovaj deo napisala je Nora SELIMOVI, struni savetnik za prikupljanje i analizu podataka i razvoj metodologije na polju demografije pri Agenciji za statistiku Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Rezime njenih

332

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara u 1991. godini i donela odluku o sredstvima za finansiranje popisa, na sednici Vea udruenog rada, odranoj 30. jula 1990. godine, kao i na sednici Vea optina odranoj 30. jula 1990. godine. lan 20. saveznog Zakona o popisu stanovnitva i lan 19. republikog zakona obavezivao je organizaciju nadlenu za statistiku pri popisu stanovnitva da, po zavretku poslova i zadataka vezanih za popis, Skuptini dostavi izvetaj o popisu, kao i o potronji finansijskih sredstava. To je trebalo da se obavlja godinje, do kraja marta, za prethodnu godinu. Ti izvetaji su se redovno podnosili. Republiki zavod za statistiku (RZS) obavio je metodoloke i organizacione pripreme za obavljanje popisa 1991. godine u Bosni i Hercegovini. U tu svrhu, pri Republikom zavodu za statistiku ustanovljena je Kancelarija za popis stanovnitva, koja je imala 15 lanova strunjaka iz oblasti u vezi sa popisom. Ta kancelarija je koordinisala sve poslove vezane za popis. U njoj je postojalo nekoliko grupa, a svaka je bila zaduena za obavljanje konkretnih zadataka navedenih dalje u tekstu: Grupa 1 bila je zaduena za planiranje u vezi sa /?odreivanjem podruja popisa/ po naseljima (kao i njihovim delovima), mesnim zajednicama i optinama, pripremu formulara P-8, P-9 i P-10, prelimenarne rezultate za sve teritorijalne jedinice, poevi od /pojedinanog/ podruja popisa do nivoa republike.

Grupa 2 bila je zaduena za tampanje svih neophodnih materijala (kao to su upitnici) i njihovu distribuciju optinskim komisijama za popis stanovnitva, kao i za pohranjivanje pribavljenog materijala vezanog za popis.

Grupa 3 bila je zaduena za promociju popisa i kontakte sa optinskim komisijama za popis stanovnitva tokom priprema popisa. Grupa 4 bila je zaduena za prethodno registrovanje pomonih formulara, za registraciju pojedinaca zaposlenih u jugoslovenskim preduzeima u inostranstvu,

profesionalnih kvalifikacija ukljuen je na kraju Dodatka B3.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

333

za registraciju pojedinaca u kazneno-popravnim institucijama, kao i za registraciju zaposlenih u Sekretarijatu za unutranje poslove. Grupa 5 bila je zaduena za finansiranje popisa stanovnitva, poevi od preliminarnih obrauna trokova, pa do realizacije istih preliminarnih obrauna u optinama, priprema uputstava, kontrole trokova i ibezbeivanje sredstava. Grupa 6 bila je zaduena za pripremu rune i elektronske obrade popisa stanovnitva, regrutovanje /osoblja/ i /pronalaenje/ radnih prostorija.

Grupa 7 bila je zaduena za program kontrole celovitosti dobijenog materijala, logiku kontrolu i dobijanje rezultata. Grupa 8 bila je zaduena za izbor republikih instruktora, voa grupa za runu pripremu podataka, automatsko irfovanje i procesuiranje podataka.

Grupa 9 bila je zaduena za metodoloke aspekte popisa stanovnitva: pripremu i primenu metodolokih smernica (ukljuujui i dodatna uputstva), smernica za obuku ispitivaa (takoe zvanih "popisivai"), zahteve za automatsku obradu podataka, izbor uzoraka za celovitost odziva i kontrolu ispravnosti.

Optinske komisije za popis stanovnitva bile su neposredni organizatori popisa u optinama, dok su popisivai bili neposredni izvoai popisa na terenu. U toku popisa stanovnitva 1991. godine, osoblje za popis brojalo je preko 21.000 neposredno ukljuenih osoba, od kojih je bilo 17.467 popisivaa, 2.423 optinska instruktora, 1.500 lanova optinskih komisija za popis, 124 republika instruktora, kao i brojno pomono osoblje. Republiki instruktori bili su zaposleni od strane RZS, a izabrala ih je Kancelarija za popis stanovnitva, dok su optinske komisije za popis izabrale optinske instruktore i popisivae za svoje optine. Detalji o izbornoj proceduri objanjeni su na 5. strani Uputstva za optinske komisije za popis stanovnitva.

U vreme popisa stanovnitva 1991. godine u BiH bilo je 109 optina i 17.467 popisnih podruja. U svakoj optini osnovana je optinska komisija za popis, koja se sastojala

334

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

od predsednika i 8 do 14 lanova, u zavisnosti od veliine date optine. U svakoj optini bio je bar po jedan republiki instruktor, dok su u veim optinama bila po dva instruktora (Tuzla, Zenica, Banja Luka, Mostar, Sarajevo Centar, Novi Grad, Novo Sarajevo, Ilida).

Svo osoblje ukljueno u sprovoenje popisa stanovnitva (lanovi optinskih komisija za popis, republiki instruktori i popisivai) morali su da prou posebnu obuku. Obuka je bila organizovana na nekoliko nivoa (za republike instruktore, lanove optinskih komisija za popis i, konano, za popisivae). lanovi Kancelarije za popis stanovnitva vrili su obuku republikih instruktora. Republiki instruktori odravali su asove obuke za lanove optinskih komisija za popis i za optinske instruktore, a potom su optinski instruktori obuavali popisivae. Celokupno osoblje za popis stanovnitva dobilo je pismene smernice za svoj rad. Republiki instruktori dobili su Metodologiju za pripremu, organizaciju i sprovoenje popisa stanovnitva. Popisivai su dobili Uputstvo za popisivaa, kao i skicu (plan) popisnog podruja na kom je trebalo da vre razgovore /tj.popis/. Optinske komisije za popis dobile su "Metodologiju i dodatna uputstva za rad optinskih komisija za popis stanovnitva.

NAINI PRIKUPLJANJA PODATAKA

Osnovni nain prikupljanja podataka prilikom popisa stanovnitva 1991. godine bio je takozvani "razgovor licem u lice", to jest postupak pri kom popisiva postavlja pitanja, a zatim odgovore zapisuje u upitnik za popisa. Popisivai su proli obuku iz metodologije popisa stanovnitva i dobili objanjenja u vezi sa izvesnim pitanjima, kao i /obuku/ iz sistema izvetavanja o odgovorima. Upitnici za popis stanovnitva bili su pripremljeni za optiko itanje (to jest skeniranje), tako da su popisivai morali da budu posebno paljivi prilikom upisivanja odgovora. Pomoni formular P-1/IN, predvien za graane BiH na privremenom radu u inostranstvu i njihove porodice, popunjavali su sami graani (sluei se metodom samoregistracije), dok su popisivai bili zadueni za prepisivanje podataka iz tih formulara u formulare predviene za optiko itanje.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

335

Smernice date optinskim komisijama za popis stanovnitva koje su se odnosile na njihova zaduenja u vezi sa formularima koje su ispitanici sami popunili, to je izvreno pre popisa stanovnitva, mogle su se nai u Uputstvima za rad optinskih komisija za popis stanovnitva na stranici 11. Na 30. stranici Metodologije za pripremu i sprovoenje popisa stanovnitva detaljno je objanjeno zato je neophodno ispuniti formular za samoregistraciju pre samog popisa. Za popunjavanje tih formulara bila su pripremljena posebna uputstva. U toku popisa stanovnitva, neke stavke morale su preciznije da se utvrde, te su stoga obezbeena dodatna uputstva (njih pet) u pismenom obliku (ta uputstva su takoe bila priloena uz "Metodologiju").

IZVORI PODATAKA ZA POPIS STANOVNITVA

Odgovori zabeleeni u upitnicima za popis stanovnitva bili su uglavnom zasnovani na izjavama lica koja su popisivau davala podatke. Nije bilo neophodno priloiti dokumente popisivau radi verifikacije odgovora. Meutim, popisiva je imao mogunost da podatke uzima iz dokumenata, posebno kada se radilo o jedinstvenom matinom broju, koji se mogao dobiti iz line karte, pasoa, izvoda iz matine knjige roenih, ili drugih linih dokumenata. Za zaposlene, podaci u vezi sa jedinstvenim matinim brojem, stepenom obrazovanja, zanimanjem, radnim mestom, kvalifikacijama, kao i podaci o datom preduzeu, ifri aktivnosti podgrupe i identifikacionim brojem preduzea, dobijeni su iz dosijea koje je dotino preduzee vodilo za svoje zaposlene. Preduzea su imala obavezu da te stavke dostave svakom zaposlenom na pomonom PL formularu za popis stanovnitva pre samog popisa. U toku razgovora, zaposleni su PL formulare davali popisivau.

336

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

REGISTRACIJA LICA PRIVREMENO ZAPOSLENIH U INOSTRANSTVU

Svrha popisa stanovnitva bila je da se prikupe podaci o svim jugoslovenskim graanima, kako o onima koji su boravili u zemlji u vreme popisa, tako i o onima koji su u to vreme boravili u inostranstvu (zbog zaposlenja ili iz nekog drugog razloga). Podatke o licima koja su boravila u inostranstvu davali su punoletni lanovi porodice/domainstva. Ukoliko su svi lanovi domainstva boravili u inostranstvu, onda bi lica koja su u vreme popisa boravila u njihovom stanu, roaci ili susedi, davali osnovne podatke o odsutnima.

Savezni zavod za statistiku, u saradnji sa Saveznim sekretarijatom za inostrane poslove, organizovao je registraciju lica u inostranstvu preko diplomatskokonzularnih predstavnika i preko klubova i udruenja jugoslovenskih graana u inostranstvu kako bi bilo obuhvaeno to je mogue vie takvih lica. U tu svrhu odtampano je 500.000 pomonih formulara (P-1/IN) i podeljeno tim telima. Ispunjene formulare P-1/IN su sami graani slali optinskim komisijama za popis u optini svog stalnog boravka u Jugoslaviji. To je obavljeno do 20. marta 1991. godine. Zbog vanosti registracije lica koja rade u inostranstvu, Republiki zavod za statistiku BiH odtampao je dodatnih 100.000 pomonih formulara i podelio ih optinskim komisijama za popis stanovnitva u svih 109 optina u Bosni i Hercegovini. Dodatni formulari ispunjeni su prilikom posete tih lica svom mestu stalnog boravka u periodu pre popisa. Precizne smernice o tome kako postupati sa tim pomonim formularima date su na 11. i 12. strani Uputstava za rad optinskih komisija za popis stanovnitva. Populacija koja je boravila u inostranstvu bila je ukljuena u rezultate popisa i poznat je precizan broj tih pojedinaca za bilo koji period. Prema tome, koncept populacije primenjen prilikom popisa stanovnitva bio je koncept de jure.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

337

RAZGOVOR Popisivai i svo drugo osoblje angaovano na popisu stanovnitva postupali su drei se smernica opisanih u Metodologiji za pripremu, organizaciju i sprovoenje popisa stanovnitva i Uputstvom za popisivae. Pre razgovora, popisivai (pod nadzorom lana optinske komisije za popis stanovnitva ili optinskog instruktora) su morali da na licu mesta provere granice svog podruja popisivanja sluei se geografskom kartom i opisom granica. Jedno ili vie podruja popisivanja zajedno ine statistiko podruje. Statistika podruja su stalne statistike teritorijalne jedinice koje obuhvataju celokupnu teritoriju bive Jugoslavije, ukljuujui Bosnu i Hercegovinu. Stvaranje mree statistikih podruja 1959. godine imalo je dva osnovna cilja: prvo, da se obezbedi da celokupna teritorija bude obuhvaena popisom stanovnitva (i drugim velikim popisima), i drugo, ukoliko bude potrebno, da se omogui ponovno proraunavanje podataka od jedne politiko-teritorijalne jedinice do druge. Preko statistikih podruja definiu se naselja, optine i ostale drutveno-politike zajednice. Kada su utvrena statistika podruja, za svako od njih napravljena je dokumentacija koja je sadravala mapu sa opisom granica datog podruja. Revizija te dokumentacije vrila se pre svakog popisa stanovnitva (ili drugih velikih popisa) kako bi se utvrdile sve promene do kojih je moglo da doe na tim podrujima u periodu izmeu dva popisa. Nakon to bi se upoznali sa granicama podruja predvienog za popis, popisivai su bili duni da pripreme, zajedno s instruktorima, plan kretanja kroz to podruje kako bi se izbegla mogunost da se previde neke jedinice registrovane na podruju za popis.

Popis je izvren u periodu od 1. do 15. aprila 1991. godine, prema stanju od dana 31. marta u pono (takozvani kritini trenutak popisa). Nakon to bi obavio razgovor, popisiva je bio duan da popuni formular za kontrolu popisa stanovnitva (Kontrolnik) upisujui /u isti/ preliminarne rezultate za dato podruje popisivanja, predajui ga zatim optinskim instruktorima zajedno sa popisnim materijalom (upitnicima).

338

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Optinski instruktori pregledali su popisni materijal sa svakim popisivaem ponaosob tokom razgovora, kao i prilikom prijema formulara popisa, a posebnu panju poklanjali su tome da li je razgovor u potpunosti obavljen (pokrivajui celokupno podruje popisa), da li su odgovori na sva pitanja potpuni i da li su preliminarni rezultati za podruje popisa precizni. Kad bi bilo neophodno, vraali su materijal popisivaima radi dodatnih informacija i ispravki. Nakon to bi dobili materijal od svih popisivaa, optinski instruktori prosleivali su ga optinskoj komisiji za popis stanovnitva, koja je, po prijemu materijala od svih instruktora, bila duna da pripremi preliminarne rezultate popisa za naselja i optine na podrujima popisa. Zahvaljujui dobroj organizaciji i svesrdnom angaovanju optinskih komisija za popis stanovnitva, popis je u veini optina obavljen bez veih problema, a neke sitnije potekoe reene su blagovremeno. Stoga moemo da zakljuimo da su poslovi i zadaci vezani za popis stanovnitva obavljeni u skladu sa Zakonom o organizaciji popisa stanovnitva i metodolokim uputstvima. Uspeni kontakti izmeu Republikog zavoda za statistiku i optinskih komisija za popis stanovnitva bez sumnje su doprineli tome (uspehu), to je ostvareno pre svega zahvaljujui republikim instruktorima, a potom i zahvaljujui organizovanim danononih deurstvima u Republikom zavodu /?za statistiku/, iji su radnici bili u svakodnevnom kontaktu sa svim optinskim komisijama za popis. Na taj nain su uspeno reavani svi problemi, kako metodoloke, tako i organizacione prirode.

PROBNI POPIS STANOVNITVA

Probni popis stanovnitva obavljen je u Bosni i Hercegovini od 1. do 10. aprila 1988. godine u 10 izabranih podruja popisa u osam optina (Banja Luka, Bijeljina, Kiseljak, Mostar, Ilida i Zenica). Popis su izvrili popisivai, dok su posmatrai, optinski i republiki instruktori, nadgledali njihov rad. Tri zaposlena u Saveznom zavodu za statistiku uestvovali su u probnom popisu kao posmatrai. lanovi Kancelarije za popis stanovnitva pregledali su sva podruja na kojima je izvren probni popis, kako tokom obuke, tako i tokom samog popisa stanovnitva. Iskustva steena tokom probnog popisa stanovnitva posluila su za pripremu i poboljanje upitnika i metodolokih uputstava za popis stanovnitva 1991. godine.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

339

OBRADA I OBJAVLJIVANJE PRIMARNIH REZULTATA POPISA STANOVNITVA

Krajnji rok optinskih komisija za popis stanovnitva za pripremu preliminarnih rezultata u naseljima bio je 21. april, a ti rezultati su potom morali da se do 22. aprila predaju Republikom zavodu za statistiku. Krajnji rokovi su uglavnom bili ispotovani. Nekoliko velikih optina kasnilo je u dostavljanju svojih materijala, ali to nije znatnije uticalo na rokove koje je utvrdio Republiki zavod za statistiku. Materijal iz optine Kupres nije bio primljen na vreme, tako da nije mogao biti ukljuen u preliminarne rezultate. Zatim je Republiki zavod za statistiku poeo sa kontrolom preliminarnih rezultata im su oni stigli iz optina. Zahvaljujui brzom postupku, proieni preliminarni rezultati, pripremljeni za optine i naselja, objavljeni su u posebnoj publikaciji 15. maja 1991. godine. U tim publikacijama izneti su podaci o ukupnom broju stanovnika, domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara, broju lica zaposlenih u inostranstvu, kao i podaci o broju grla stoke u optinama i naseljima. Bio je ukljuen i etniki sastav stanovnitva u optinama. Sve publikacije objavljene su bez podataka za optinu Kupres, a oni su naknadno objavljeni 10. septembra 1991. godine, nakon obavljene kontrole kvaliteta.

U optini Kupres, aktivnosti koje su se odnosile na popis stanovnitva nisu bile obavljene do zakonskog roka, pre svega zbog nedovoljnog rada optinske komisije za popis stanovnitva, nedosledne primene metodologije i, posebno, /?zbog nepotovanja/ lana 2. saveznog Zakona o popisu stanovnitva, kojim je regulisano koja lica je trebalo da budu ukljuena u popis. Zaposleni u Republikom zavodu za statistiku posetili su optinu Kupres nekoliko puta i pokuali da ree te probleme kako bi popis stanovnitva mogao da se obavi do zakonskog roka i da se obrade preliminarni rezultati. Budui da se ti problemi nisu mogli reiti zbog neslaganja u optinskoj komisiji za popis stanovnitva, Republiki zavod za statistiku je obavestio Vladu Socijalistike Republike Bosne i Hercegovine o problemima koji su se javili u toku popisa stanovnitva u toj optini. Predstavnici

340

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Republikog zavoda za statistiku preuzeli su od optine Kupres materijal vezan za popis stanovnitva i smestili ga u posebne prostorije u kojima je mogao da se nastavi rad na kontroli kvaliteta materijala vezanih za popis.

U toku pregleda materijala vezanih za popis, otkrivena su bitna odstupanja od Metodologije i Zakona o popisu. Konkretno, izvesna lica bila su registrovana kao stalni stanovnici optine Kupres suprotno metodologiji i zakonu. Da bi se to je mogue objektivnije utvrdili podaci o populaciji u toj optini, Republiki zavod za statistiku predloio je optinskoj komisiji za popis stanovnitva da obavi kontrolni popis /kao u originalu/, to nije prihvaeno. Posle toga, Republiki zavod za statistiku poeo je da ispituje mesto boravka i dravljanstvo izvesnog broja lica. Detaljno ispitivanje prijave i odjave mesta prebivalita, dravljanstva i jedinstvenog matinog broja graana (JMBG), koji su dobijeni od Sekretarijata za unutranje poslove SRBiH, otkrilo je da je izvestan broj lica prijavljenih sa mestom prebivalita u optini Kupres prethodno odjavio svoje mesto prebivalita u toj optini. Osim toga, izvestan broj lica nije prijavio mesto prebivalita u toj optini, neka lica bila su prijavljena dva puta, neka u dva razliita naselja optine Kupres, ili i u optini Kupres i u optini Bugojno. Neka lica, koja su promenila prezime, bila su registrovana dva puta, jednom pod starim prezimenom (devojakim prezimenom), a drugi put pod novim. Konano, izvestan broj lica bio je lien svog dravljanstva SFRJ, to jest SRBiH. Kada se gorepomenuto ima u vidu, popisni formulari za 1.071 lice bili su iskljueni iz materijala za popis optine Kupres. Vredi napomenuti da je posebna panja posveena broju stavki sa netanim podacima, tako da je odluka o iskljuivanju nekih lica iz popisa stanovnika donoena tek nakon to bi se potvrdilo da je izvestan broj stavki s podacima o datoj osobi netaan. Broj stanovnika u optini Kupres utvren je nakon to su gorepomenuta lica iskljuena iz materijala vezanih za popis stanovnitva. Nakon toga je veliina populacije u veoj meri odgovarala broju koji je oekivao Republiki zavod za

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

341

statistiku na osnovu demografskih analiza (strune studije), i uzimajui u obzir podatke o prirodnim i migracionim kretanjima stanovnitva u toj optini.

KONTROLA KVALITETA PODATAKA PRIKUPLJENIH U TOKU POPISA STANOVNITVA U skladu sa lanom 1, stav 3, Zakona o popisu stanovnitva (Slubeni list SFRJ, br. 3/90), od 16. do 23. aprila, statistika kontrola kvaliteta podataka popisa u vezi sa njihovom celovitou i preciznou izvrena je tako to je nasumino izabrano 80 podruja popisa u 49 optina (1991. godine u Bosni i Hercegovini je bilo 109 optina i 17.467 podruja popisa). Ova vrsta kontrole je uobiajen nain utvrivanja kvaliteta podataka. Zasnovana je na naunim metodima koji se koriste irom sveta. Tokom ove kontrole ponovo su prikupljeni podaci iz izvesnog broja registrovanih jedinica na izabranim podrujima i ponovo su popunjavani upitnici za popis za nasumice izabrana domainstva na tim podrujima. To je uraeno na osnovu posebnih uputstava za vrenje kontrole kvaliteta podataka. Nakon to je zavrena statistika kontrola, uporeeni su novoprikupljeni podaci i podaci prikupljeni u toku zvaninog popisa stanovnitva. Tada je utvreno da nema veih odstupanja izmeu ta dva skupa podataka.

Na 17. sednici Vlade SR Bosne i Hercegovine, odranoj 25. marta 1991. godine, na predlog Komisije za unutranju politiku, pravosue i upravu, donesena je odluka da u periodu od 14. do 20. aprila 1991. godine Republiki zavod za statistiku izvri dodatnu kontrolu podataka za sva lica u vezi sa sledeim stavkama: ime i prezime, oevo ime, jedinstveni matini broj, datum roenja, mesto prebivalita, pol, nacionalnost, maternji jezik i versko opredeljenje. Nakon te odluke, Republiki zavod za statistiku pripremio je nacrt Amandmana na Zakon o organizaciji i sprovoenju popisa stanovnitva, i odtampao posebne smernice za kontrolni popis koje je podelio svim optinama. Na sednici Vea graana i Vea optina, odranoj 22. aprila 1991. godine, Skuptina SR Bosne i Hercegovine je, u vezi sa predlogom Vlade SR Bosne i Hercegovine o kontrolnom popisu stanovnitva, donela sledei zakljuak:

342

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Nacrt Amandmana na Zakon o organizovanju i sprovoenju popisa stanovnitva, domainstava, mesta stanovanja i poljoprivrednih dobara u 1991. godini i sredstvima za finansiranje popisa stanovnitva ne bi trebalo ukljuivati u dnevni red, a Republiki zavod za statistiku trebalo bi da izvri kontrolni popis stanovnitva samo na onim podrujima, ili u onim optinama, gde su utvreni propusti. U skladu sa gorepomenutim zakljukom koji je donela Skuptina SRBiH, Republiki zavod za statistiku primio je devet zahteva za kontrolni popis stanovnitva. etiri zahteva dobijena su od optinskih komisija za popis stanovnitva u optinama Gruda /sic, ?Grude/, Prozor, Novi Grad i Srebrenica, a pet zahteva su dostavile politike stranke. Za optine Nevesinje, ipovo i ajnie, Stranka demokratske akcije poslala je zahtev za kontrolni popis stanovnitva, dok je za optine Novo Sarajevo i Prijedor zahtev poslala Srpska demokratska stranka. Pri Republikom zavodu za statistiku formirana je struna komisija sastavljena od predstavnika sve tri nacije, sa zadatkom da izvri analizu preliminarnih rezultata i da, na osnovu toga, odlui da li da se u tim optinama izvri kontrolni popis stanovnitva. Nakon pregleda materijala vezanog za popis i strune demografske analize, komisija je zakljuila (a ekspertska grupa pri Republikom zavodu za statistiku prihvatila njihov predlog) da su rezultati u gorepomenutim optinama u skladu sa prirodnim i migracionim kretanjima stanovnitva, te da ponavljanje popisa stanovnitva nije neophodno. Optinske komisije za popis stanovnitva obavetene su o toj odluci i dato im je detaljno obrazloenje.

PRIPREME ZA OBRADU MATERIJALA VEZANOG ZA POPIS Nakon to je materijal vezan za popis stanovnitva sakupljen u Republikom zavodu za statistiku, organizovane su pripreme za njegovu kompjutersku obradu, to je podrazumevalo i prenoenje podataka sa upitnika na elektronske medije. Unoenje podataka obavljeno je skeniranjem. Pre nego to bi se materijal prosledio za unoenje u kompjuter, vrene su rune pripreme upitnika. Rune pripreme obavljene su na

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

343

osnovu Posebnog uputstva za runu pripremu materijala vezanog za popis stanovnitva. Pripreme materijala i njegovo unoenje putem optikog itanja zavreno je do 12. decembra 1991. godine, to je bilo u skladu sa predvienim planom. U periodu od maja do decembra, u Republikom zavodu za statistiku priblino 150 saradnika radilo je na pripremama i kompjuterizaciji materijala vezanog za popis stanovnitva.

Po prvi put tokom datog popisa stanovnitva koriten je poseban softver za ifrovanje stavki iz popisnih upitnika, a u svrhu to efikasnijeg i to kvalitetnijeg pripremanja popisnog materijala za obradu. Ova faza okonana je do kraja januara meseca 1992. Pored zaposlenih iz Zavoda za statistiku, 40 saradnika je takoe bilo angaovano na tim poslovima. KONTROLA PROJEKTA I LOGIKA KONTROLA

Nakon to je zavreno unoenje podataka i automatsko ifrovanje, kontrola i ispravljanje materijala vezanih za popis stanovnitva obavljeni su u dve faze kontrola celovitosti i logika kontrola. Kontrola celovitosti zavrena je do kraja februara 1992. godine i Zavod za statistiku objavio je konane rezultate popisa o broju registrovanih jedinica u optinama i naseljenim podrujima, kao i podatke o nacionalnoj strukturi stanovnitva, zatim o verskoj opredeljenosti i maternjem jeziku, o broju lica koja rade u inostranstvu i broju lanova njihovih porodica (Statistiki bilten, br. 233, 234, 236 (verovatno 235) i 236). Nakon kontrole celovitosti, poela je logika kontrola. Logika kontrola je postupak za ispitivanje uzajamnog logikog (ne)sklada odgovora na pitanja iz upitnika. Ispravke su ukljuene u to. U stvari, to je samo konaan korak u nizu logikih kontrola odgovora. Bilo je predvieno da se posle te faze objave i vrednosti za ostale strukture populacije, kao to su obrazovne karakteristike, drutveno-ekonomski poloaj i tako dalje, kao i podaci o domainstvima, mestu stanovanja i poljoprivrednim dobrima.

344

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Zbog agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992. godine, obustavljen je postupak obrade podataka iz popisa stanovnitva, tako da Zavod za statistiku nije bio u mogunosti da izradi i objavi sve tabele koje su morale da se pripreme prema programu obrade podataka. Nakon to je vojni sukob zavren, Zavod za statistiku uspeo je da objavi jo neke podatke u vezi sa stanovnitvom i domainstvima (Statistiki bilten, br. 257, 271 i 272). Podaci o mestu stanovanja i poljoprivrednim dobrima nisu objavljeni jer taj materijal nikad nije proao fazu logike kontrole.

KONCEPT DE JURE

U toku popisa stanovnitva 1991. godine, kao i za vreme svih posleratnih popisa (1948, 1953, 1961, 1971, 1981), stanovnitvo je registrovano na osnovu koncepta permanente populacije. Permanentna populacija sastoji se od lica koja stalno borave na odreenoj lokaciji, to jest tu im je stalno mesto boravka, ne uzimajui u obzir da li su u vreme popisa stanovnitva (na dan 31. marta 1991. godine u 24 asa) bili na toj lokaciji, ili su iz bilo kog razloga bili odsutni.

Lica na privremenom radu u inostranstvu, bilo kod stranih poslodavaca ili privatnici, kao i lanovi njihovih porodica koji sa njima borave u inostranstvu, registrovani su kao stalni stanovnici odgovarajueg naselja u zemlji u kojoj imaju mesto stalnog boravka. Zvanini, objavljeni podaci o stanovnitvu, proli su sve kontrolne faze, ukljuujui i kontrolu duplikata koja je izvrena na nivou svake optine.

Sarajevo, 23. avgusta 2002.

Ovaj deo napisala je (u originalu na B/H/S) Nora SELIMOVI, struni savetnik za sakupljanje i analizu podataka i razvoj metodologije na polju demografije u Agenciji za statistiku Bosne i Hercegovine u Sarajevu.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

345

Nora SELIMOVI (NS) roena je 31. avgusta 1956. godine u Zenici. Diplomirala je na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu 30. juna 1979. godine, a poela je da radi 15. avgusta 1979. godine u preduzeu ZPP (Zajednika proizvodnja i promet) u Zenici. Od 12. decembra 1980. godine bila je zaposlena u Republikom zavodu za statistiku u Sarajevu u Odeljenju za statistiku stanovnitva. Godine 1984, NS je postala ef Odeljenja za statistiku stanovnitva. Od 1985. godine radila je na metodolokim pripremama za popis stanovnitva u 1991. godini, kao lan radne grupe za metodologiju popisa stanovnitva u 1991. godini, pri Saveznom zavodu za statistiku u Beogradu, i kao lan Kancelarije za popis stanovnitva pri Republikom zavodu za statistiku u Sarajevu. Bila je ukljuena u sve aktivnosti vezane za popis stanovnitva, poevi od metodolokih i organizacionih priprema do dobijanja rezultata popisa stanovnitva. U oktobru 1998. godine, nakon osnivanja Dravne agencije za statistiku u Bosni i Hercegovini, poela je da radi u toj instituciji, gde je i danas zaposlena.

346

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG B4.

POPIS STANOVNITVA BOSNE I HERCEGOVINE IZ 1991. GODINE: DRAVLJANI NASTANJENI U INOSTRANSTVU

U daljem tekstu navedeni su rezimirani rezultati analize uticaja predratnog iseljavanja iz Bosne i Hercegovine na de facto nacionalni sastav u zemlji 1991. godine i na procenjeni minimum broja izbeglica do 1998. godine. Termin predratno iseljavanje u daljem tekstu se koristi da opie pojedince koji su ve pre popisa stanovnitva 1991. godine privremeno boravili u inostranstvu (u zemljama izvan Jugoslavije). Jedno lice se smatra predratnim emigrantom ukoliko njegovi/njeni podaci iz popisa stanovnitva pokazuju vrednost DUI varijable (duina rada/boravka u inostranstvu) drugaiju od 00. Taj uslov je u potpunosti dosledan sa drugim, to jest ukoliko je SDRZ varijabla (strana drava rada/boravka) drugaija od 000 ova dva ograniavajua faktora mogu se koristiti alternativno prilikom vaenja podataka. Podaci upotrebljeni u ovoj studiji izabrani su kako bi se obezbedila doslednost sa objavljenim izvorima koji pokrivaju ovo pitanje12, to jest duplikati koje je dodatno nalo Odeljenje za demografiju (priblino 8.500, ukupno za celi popis) nisu iskljuene iz analize. Sve analize izloene u ovoj studiji napravljene za predratne optine zbog neuspeha u konverziji podeljenih naselja u nekim posleratnim (to jest postdejtonskim) optinama, a posebno u Bosanskom amcu, Mostaru, Odaku, Sarajevu-Ilidi i Sarajevu-Trnovu. Sve analize koje su ukljuile raseljena lica i izbeglice izvrene su korienjem samo podataka koji se poklapaju (biraki spisak iz 1997-98. godine pokloio se sa popisom stanovnitva iz 1991. godine). Prosean udeo lica koja su boravila u inostranstvu za celu Bosnu i Hercegovinu ukupno je iznosio priblino 5.4% (234.213 od 4.377.032), ali bilo je znaajnih razlika izmeu konkretnih optina. Tako je najnii udeo iseljenika u odnosu na celokupnu
Pitanja doslednosti odnose se na eliminaciju duplikata, koje su nadleni za statistiku u Bosni samo delimino ostvarili. Kontrolu duplikata treba vriti uporeivanjem podataka unutar optina i izmeu optina. Kontrolu unutar optina obavile su bosanske optinske komisije za popis stanovnitva iz 1991. godine za sve optine i svi pronaeni duplikati su izbrisani. Zvanini dokumenti popisa stanovnitva ne sadre duplikate unutar optina. Kontrolu izmeu optina nadleni za statistiku nisu izvrili zbog izbijanja rata 1992-95. godine. Stoga je Odeljenje za demografiju izvrilo brojne dodatne provere duplikata. Identifikovano je otprilike 17.101 nepouzdanih podataka na osnovu poreenja imena, oevog imena, prezimena i datuma roenja. Od toga je otprilike 8.506 podataka obeleeno kao duplikat. Ti podaci obino se iskljuuju prilikom prouavanja podataka iz popisa stanovnitva. Treba obratiti panju na to da su nadleni za statistiku u Bosni doli do zvaninih statistikih podataka ne proveravajui duplikate na meuoptinskom nivou. Stoga se u vrednostima do kojih se dolo na lokalnom nivou, u Bosni, i onih do kojih je dolo Tuilatvo obino vide male razlike.
12

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

347

populaciju obuhvaenu popisom stanovnitva zabeleen u Kalinoviku (0,3%) i Srebrenici (0,4%), dok je najvei broj zabeleen u Tomislavgradu (26,4%), Odaku (23,1%) i Livnu (20,4%). Tane brojke za sve predratne optine i etnike grupe navedene su u Tabeli 3(B4) na kraju ovog spisa. Brojke dobijene iz baze podataka za stanovnitvo u potpunosti su u skladu sa publikacijom Dravnog zavoda za statistiku RBiH iz 1994. godine13 Uticaj na etniki sastav inilo se da je uticaj iskljuivanja lica koja su radila ili boravila u inostranstvu do 1991. godine iz celokupne populacije obuhvaene predratnim popisom stanovnitva na etniki sastav pojedinih optina u celini bio ogranien. Bila su samo tri izuzetna sluaja predratnih optina u kojima se inilo da je etnika veina iz 1991. godine bila drugaija za de facto i de jure populaciju, to jest kada je populacija koja je boravila u inostranstvu bila iskljuena (de facto), odnosno ukljuena (de jure) u populaciju obuhvaenu popisom stanovnitva. U etiri druge optine dominantna etnika grupa ostala je ista, ali se vrsta te veine promenila, bilo od apsolutne (vie od 50% dominantne grupe) do relativne (manje od 50%) ili od relativne do apsolutne. Navodimo sve gorepomenute optine: Tabela 1(B4). Optine u kojima su bile najvee razlike u etnikom sastavu de facto i de jure populacije

Optina (ifra + ime)

Etnika veina 1991. de facto stanovnitvo

Etnika veina 1991. de jure stanovnitvo

10138 Bosanski amac

Srbi (relativna veina)

Hrvati (relativna veina)

13

Dravni zavod za statistiku Republike Bosne i Hercegovine, Graani R BiH na privremenom radu

boravku u inostranstvu, rezultati za republiku po optinama, Statistiki Bilten, br. 235, Sarajevo, juni 1994. godine.

348

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

10219 Busovaa 10774 Novi Travnik

Muslimani (relativna veina) Muslimani (relativna veina) Muslimani (apsolutna veina) Hrvati (relativna veina) Srbi (apsolutna veina) Hrvati (relativna veina)

Hrvati (relativna veina) Hrvati (relativna veina) Muslim. (relativna veina) Hrvati (apsolutna veina) Srbi (relativna veina) Hrvati (apsolutna veina)

10324 Fojnica 10472 Kiseljak 10502 Klju 10707 Odak

Potpun spisak predratnih optina koji prikazuje njihov etniki sastav kako za de facto tako i za de jure populaciju (iskljuujui emigrante u prvom sluaju i ukljuujui ih u drugom) dat je u Tabeli 4(B4). U njoj je je sedam gorepomenutih optina oseneno sivom bojom.

Uticaj na birae izvan zemlje 1998. godine

Zbog postojanja populacije koja je privremeno boravila u inostranstvu 1991. godine, moglo bi se posumnjati da su procene broja izbeglica koje je dalo Odeljenje za demografiju naduvane tako to su u statistiku Odeljenja za statistiku ukljueni i oni birai koji su u vreme popisa stanovnitva 1991. godine ve boravili u inostranstvu. Ta grupa populacije moe se posmatrati kao predratna emigracija iz Bosne i Hercegovine, koja, prema tome, nema veze sa sukobom 1992-95. godine. Meutim, i to pitanje je pod znakom pitanja jer se, nezavisno od toga kad su ta lica napustila Bosnu, ona nisu vratila do 1998. godine, moda zbog sukoba.

Da bi se istraio uticaj predratne emigracije iz Bosne i Hercegovine na procenjeni minimalan broj izbeglica do 1998. godine, proverili smo mesto prebivalita iz 1991. godini za birae /koji su tada bili/ van zemlje, a koji su prijavljeni u birakom spisku 1998. godine. Drugim reima, proverili smo koliko je biraa koji su 1998. godine bili izvan zemlje napustilo zemlju pre popisa stanovnika 1991. godine (predpopisna emigracija), a koliko ih je zemlju napustilo posle popisa (postpopisna emigracija). Predpopisna emigracija moe se posmatrati kao nevezana sa ratom, dok se za postpopisnu emigraciju moe smatrati da ima veze s ratom.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

349

Pre nego to smo zavrili celu analizu, istraili smo mesto registracije biraa za izbore 1998. godine: da li su se registrovali u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj ili SRJ ili u drugim zemljama. Kako bi se obezbedila vea verodostojnost rezultata, iz analize je iskljueno 55.341 lice registrovano u Hrvatskoj i 54.624 lica registrovana u SRJ. Razlog za ta iskljuenja je u tome to su ti konkretni birai koji su glasali izvan zemlje u stvari bili u Bosni i Hercegovini 1991. godine, iako je mogue da privremeno rade ili borave u dananjoj Hrvatskoj ili SRJ14. U popisu stanovnitva 1991. godine oni su bili prijavljeni kao da zaista borave u Bosni i Hercegovini a ne u inostranstvu. Godine 1998. oni su se prijavili za glasanje u inostranstvu, tako da su prema naoj definiciji izbeglica oni postpopisna emigracija u Hrvatskoj ili Jugoslaviji. Samo se birai iz zemalja izvan republika bive Jugoslavije uzimaju u obzir prilikom utvrivanja kretanja populacije i samo se ta kategorija u daljem tekstu naziva biraima izvan zemlje. Analiza je pokazala da su za celu zemlju, od 209.440, to je ukupan broj biraa izvan zemlje, bile 181.273 (to jest 86.6%) postpopisne izbeglice (lica koja su zemlju napustila posle popisa stanovnitva 1991. godine), a ta su lica u stvari 1991. godine boravila u Bosni i Hercegovini. Drugim reima, samo 28.167 biraa izvan zemlje 1998. godine (to jest 13.4%) bili su oni koji su 1991. godine ve boravili ili radili u inostranstvu. Ta grupa se moe smatrati predpopisnom emigracijom. To navodi na
14 Za birae koji su se registrovali u Hrvatskoj ili SRJ trebalo bi drati da pripadaju de facto populaciji iz 1991. godine. Upitnik o VSP varijabli iz popisa stanovnitva (povraci kui tokom rada ili kolovanja drugde u bivoj Jugoslaviji: svakodnevno, nedeljno, ree ili nije poznato) pokazalo je sledee:

Od onih biraa iz Bosne i Hercegovine koji su bili izvan zemlje, a koji su 1998. godine bili prijavljeni u dananjoj Hrvatskoj (ukupno 55.341), samo 3.117 biraa je 1991. godine sistematski putovalo u druge jugoslovenske republike (2.650 u SR Hrvatsku). Od tih 3.117 putnika, otprilike 1.532 nije poseivalo svoje domove svakodnevno ili jednom nedeljno (iskljueno je 115 sluajeva u kojima su podaci bili nevaei). Tako se ogromna veina od 55.341 biraa moe smatrati de facto populacijom (budui da su se vraali kui svakodnevno ili jednom nedeljno). Od onih biraa iz Bosne i Hercegovine koji su bili izvan zemlje, a koji su 1998. godine bili prijavljeni u dananjoj SRJ (ukupno 54.624), samo 1.265 biraa je 1991. godine sistematski putovalo u druge jugoslovenske republike (308 u Srbiju, 205 u Vojvodinu, 175 u Hrvatsku). Od tih 1.265 putnika, otprilike 784 njih nije poseivalo svoje domove svakodnevno ili jednom nedeljno (iskljuena su 74 sluaja u kojima su podaci bili nevaei). Tako se ogromna veina od 54.624 biraa moe smatrati de facto populacijom (budui da su se vraali kui svakodnevno ili jednom nedeljno).

U zakljuku, iskljuivi birae registrovane 1998. godine u Hrvatskoj i SRJ iz analize o kojoj je re u ovom poglavlju, bitno smo potcenili deo postpopisne emigracije meu svim izbeglicama i time automatski precenili deo predpopisne emigracije.

350

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

zakljuak da, na nivou cele zemlje, jednostrana sklonost ka ukljuivanju predratne emigracije u ukupan broj izbeglica nije bila prevelika. to se tie konkretnih etnikih grupa, moe se videti da 63,8% biraa izvan zemlje a koji su srpske nacionalnosti i 68,5% Hrvata spadaju u postpopisne izbeglice, dok su brojane vrednosti za Muslimane i ostale znatno vie i iznose ukupno 90,8% za Muslimane i 90,7% za ostale. Prema tome, ini se da su nae brojane vrednosti najmanje precenjene kada je u pitanju najvea grupa postpopisnih izbeglica (ili ratnih izbeglica), to jest Muslimani (74,3% od ukupnog broja biraa izvan zemlje). Bez obzira na gorepomenute zakljuke, znaajne razlike mogu da se primete na optinskom nivou. Pet najninih udela postpopisnih izbeglica (ispod 50%) dobijeno je za optine: Grude (18,0%), Posuje (22,0%), Litica/iroki Brijeg (26,3%), Bosansko Grahovo (27,3%) i itluk (35,2%). Precizne brojke za sve predratne optine i etnike grupe navedene su u Tabeli 5(B4).

Treba obratiti panju na to da ukupan najmanji broj izbeglica i raseljenih lica obraenih u ovoj studiji, iz cele Bosne i Hercegovine, iznosi 674.350 lica. Ukoliko su neki od 28.167 predpopisnih emigranata ukljueni u ovaj ukupan broj, onda se dovodi u pitanje 4,2% od ukupnog broja, to je manje od uobiajeno prihvatljive greke od pet odsto. Ukoliko se ukupan broj od 28.167 lica rasporedi proporcionalno na udele etnikih grupa meu izbeglicama, dobijemo sledee pribline brojeve predpopisnih izbeglica za svaku ethiku grupu15:

15

Tabela u ovoj fusnoti objanjava kalkulacije za celu Bosnu:


Raseljena lica i izbeglice Od ~ega izbeglica Nacionalnost izbeglica (%) Odstupanje Odstupanje od aps. veli~ine u procentima

Nacionalnost

Srbi Muslimani Hrvati Ostali Ukupno

217.283 314.382 104.579 38.106 674.350

48.350 152.224 72.591 21.267 294.432

0,164 0,517 0,247 0,072 1.000

4.625 14.563 6.944 2.035 28.167

0,021 0,046 0,066 0,053 np

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

351

Srbi: Muslimani: Hrvati: Ostali:

4.625 14.563 6.944 2.035

(2,1 % od svih raseljenih lica i izbeglica) (4,6 %) (6,6 %) (5,3 %)

Sve u svemu, uticaj ukljuivanja predpopisne emigracije u minimalne brojane vrednosti za raseljena lica i izbeglice u granicama je prihvatljivih greaka. Meutim, nije nuno ispravno pretpostaviti da bi sve te emigrante trebalo iskljuiti iz statistika o izbeglicama.

Istraivanjem jednog drugog pitanja u ovoj studiji pokuava se odgovoriti na to koliki se deo predpopisne emigracije vratio u Bosnu i Hercegovinu, ali ne u svoje predratno mesto boravka, te su stoga ukljueni u nau statistiku raseljenih lica. Moglo bi se tvrditi e ti konkretni povratnici naduvati brojke u vezi sa raseljenim licima do kojih je dolo Odeljenje za demografiju (oni su bili odsutni iz Bosne i Hercegovine za vreme popisa stanovnitva 1991. godine, ali su bili prisutni - kao raseljena lica 1997/98. godine).

Ovo pitanje odnosi se na emigrante iz 1991. godine koji su se vratili u Bosnu, a pronaeni su na birakim spiskovima 1997/98. godine kao registrovani unutar zemlje, to jest u jednoj od 149 novih optina (ne nuno u istoj onoj od pre rata). Od ukupnog broja od 20.248 takvih podataka koji su identifikovani (to jest podaci o popisu stanovnitva upareni sa podacima iz birakih spiskova koji su imali verodostojne ifre REGMUN), izgleda da je bilo samo 1.742 (8,6%) interno raseljenih, to jest registrovanih u predratnim optinama razliitim od onih u kojima su bili registrovani tokom popisa stanovnitva 1991. godine. Jo 17.476 (86,2%) lica bilo je registrovano na istom podruju na kom su registrovani 1991. godine, dok za preostalih 1.066 (5,3%) nema podataka o predratnom mestu boravka u smislu posleratnih optina, budui da oni vode poreklo iz podeljenih naselja. Sledi analiza ovih brojanih vrednosti po etnikoj pripadnosti:

Tabela 2(B4). Povratak predpopisnih emigranata u Bosnu i Hercegovinu na osnovu etnike pripadnosti i statusa raseljenog lica 1998. godine

352

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

SVI Povratak emigranata u BiH

Srbi

Musliman

Hrvati

Ostali

UKUPNO, od ega:

20.284

7.936

5.113

6.468

767

- neraseljeni

17.476 (86,2%)

6.655 (83,9%) 729 (9,2%) 552 (7,0%)

4.383 (85,7%) 554 (10,8%) 176 (3,4%)

5.829 (90,1%) 365 (5,6%) 274 (4,2%)

609 (79,4%) 94 (12,3%) 64 (8,3%)

- raseljeni

1.742 (8,6%)

- nepoznato

1.066 (5,3%)

Imajui u vidu injenicu da velika veina povratnika u Bosnu i Hercegovinu koji su bili predratni emigranati nisu raseljena lica, glavni zakljuak je da broj interno raseljenih lica prikazanih u naem demografskom izvetaju, to jest bez uzimanja u obzir predratnog boravka u inostranstvu, nije uopte bitno subjektivan, posebno na nivou cele zemlje. Ovaj zakljuak vai za sve etnike grupe (Srbe, Muslimane, Hrvate i Ostale). tavie, broj ovih konkretnih povratnika je uopte uzev mali i to je jo jedan razlog to njihov uticaj ne moe biti znaajan.

Tabela 3(B4). Populacija koja je privremeno boravila u inostranstvu u vreme popisa 1991. i njen udeo u ukupnoj populaciji obuhvaenoj popisom, po etnikom sastavu i po optinama

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

353

Op{tina

Ime op{tine

Pop. IN

Pop. OUT

% OUT

% Srbi OUT

% Muslim. OUT

% Hrvati OUT

% Ostali OUT

10014 10022 10049 10057 10065 10073 10081 10090 10103 10111 10120 10138 10146 10154 10162 10189 10197 10219 10227 10235 10243 10251 10260 10278 10286 10294 10308 10316 10324 10332 10359 10367 10375 10383 10391 10405 10413 10421 10430 10448 10456 10464 10472 10499 10502 10529 10537 10545 10553 10561 10570 10588 10596 10600 10618 10626 10634 10642 10669 10677 10685 10693 10707 10715 10723 10731 10740 10758 10766 10774 10782 10804 10812

BANOVICI BANJA LUKA BIHA] BIJELJINA BILE]A BOSANSKA DUBICA BOSANSKA GRADISKA BOSANSKA KRUPA BOSANSKI BROD BOSANSKI NOVI BOSANSKI PETROVAC BOSANSKI SAMAC BOSANSKO GRAHOVO BRATUNAC BRCKO BREZA BUGOJNO BUSOVACA CAZIN CAJNICE CAPLJINA CELINAC CITLUK DERVENTA DOBOJ DONJI VAKUF TOMISLAVGRAD FOCA FOJNICA GACKO GLAMOC GORAZDE GORNJI VAKUF GRACANICA GRADACAC GRUDE HAN PIJESAK JABLANICA JAJCE KAKANJ KALESIJA KALINOVIK KISELJAK KLADANJ KLJUC KONJIC KOTOR VAROS KRESEVO KUPRES LAKTASI LISTICA LIVNO LOPARE LUKAVAC LJUBINJE LJUBUSKI MAGLAJ MODRICA MOSTAR MRKONJIC GRAD NEUM NEVESINJE ODZAK OLOVO ORASJE POSUSJE PRIJEDOR PRNJAVOR PROZOR NOVI TRAVNIK ROGATICA RUDO SANSKI MOST

26268 186709 66308 89789 13140 28566 55887 54869 32088 40518 15005 28743 7859 33073 76121 16969 43808 17604 58724 8874 26889 17652 13168 52344 98096 24124 22083 39821 15121 10668 12205 36712 22452 57289 51707 14080 6250 12306 43542 53196 38833 4655 21477 15542 35823 42206 34379 6209 8416 27917 23413 32307 28536 55457 4126 23720 41626 31304 122071 25680 3974 13886 23106 16652 24683 14131 106968 42377 18040 29570 21597 11426 55702

322 8983 4424 7199 144 3040 4087 3451 2050 1147 616 4217 452 546 11506 348 3081 1275 4685 82 993 1061 1915 4145 4453 420 7926 692 1174 120 388 861 2729 1845 4874 2278 98 385 1465 2754 2976 12 2687 528 1568 1672 2474 522 1202 1915 3747 8293 4001 1613 46 4620 1762 4309 4557 1715 351 562 6950 304 3684 3003 5575 4678 1720 1143 381 145 4605

1.2% 4.6% 6.3% 7.4% 1.1% 9.6% 6.8% 5.9% 6.0% 2.8% 3.9% 12.8% 5.4% 1.6% 13.1% 2.0% 6.6% 6.8% 7.4% 0.9% 3.6% 5.7% 12.7% 7.3% 4.3% 1.7% 26.4% 1.7% 7.2% 1.1% 3.1% 2.3% 10.8% 3.1% 8.6% 13.9% 1.5% 3.0% 3.3% 4.9% 7.1% 0.3% 11.1% 3.3% 4.2% 3.8% 6.7% 7.8% 12.5% 6.4% 13.8% 20.4% 12.3% 2.8% 1.1% 16.3% 4.1% 12.1% 3.6% 6.3% 8.1% 3.9% 23.1% 1.8% 13.0% 17.5% 5.0% 9.9% 8.7% 3.7% 1.7% 1.3% 7.6%

1.8% 5.3% 1.7% 7.8% 1.2% 7.9% 6.3% 4.1% 5.1% 1.7% 2.3% 8.0% 5.3% 1.2% 9.9% 2.1% 3.6% 2.6% 6.9% 1.0% 1.0% 5.5% 0.0% 8.5% 4.4% 1.4% 1.6% 1.4% 4.5% 1.1% 2.5% 1.7% 4.5% 3.0% 8.0% 22.2% 1.7% 0.2% 1.8% 1.5% 9.5% 0.1% 1.9% 2.6% 3.1% 0.5% 3.7% 5.9% 10.2% 5.5% 3.4% 3.7% 15.4% 2.6% 1.0% 4.6% 2.7% 12.9% 1.2% 6.4% 0.0% 3.2% 24.5% 1.7% 4.8% 11.1% 4.2% 10.5% 0.0% 0.9% 1.7% 1.2% 3.7%

0.6% 1.7% 7.1% 3.6% 1.0% 7.0% 5.3% 6.3% 4.4% 4.4% 5.8% 1.7% 0.0% 1.8% 4.7% 1.4% 4.0% 2.3% 7.3% 0.7% 0.8% 3.3% 0.0% 1.8% 1.7% 1.4% 5.7% 1.6% 2.1% 1.0% 4.3% 2.3% 5.7% 1.9% 2.6% 0.0% 1.2% 1.7% 2.0% 1.7% 6.4% 0.5% 5.7% 3.1% 5.3% 2.3% 3.6% 2.0% 3.9% 2.0% 11.1% 4.0% 5.1% 1.9% 1.5% 1.0% 2.9% 2.3% 2.1% 4.0% 0.0% 5.2% 2.5% 1.2% 1.2% 33.3% 5.3% 5.4% 4.3% 1.0% 1.6% 0.9% 9.6%

2.2% 4.7% 7.5% 10.2% 0.0% 6.6% 10.3% 12.9% 6.8% 7.7% 8.3% 18.4% 8.4% 5.0% 28.6% 4.9% 9.7% 11.3% 13.0% 0.0% 5.4% 7.9% 12.4% 8.2% 8.1% 5.9% 29.4% 5.4% 14.5% 0.0% 8.2% 3.8% 17.4% 5.3% 25.4% 13.6% 14.3% 4.5% 5.3% 10.6% 17.1% 0.0% 15.0% 0.0% 5.2% 8.4% 13.9% 9.1% 17.0% 6.0% 13.7% 26.3% 20.6% 5.8% 2.6% 17.0% 6.3% 20.1% 6.6% 5.8% 9.0% 10.0% 29.9% 7.4% 15.8% 17.3% 5.4% 5.4% 11.2% 7.0% 10.5% 0.0% 6.7%

4.6% 4.6% 8.3% 17.7% 0.1% 28.1% 13.0% 12.7% 7.3% 3.6% 25.3% 16.5% 6.5% 2.3% 17.8% 6.2% 16.9% 5.5% 13.0% 2.2% 5.0% 16.2% 60.8% 6.0% 11.3% 7.4% 31.7% 6.6% 2.4% 2.4% 12.9% 5.7% 18.4% 21.7% 29.8% 55.6% 3.2% 15.9% 3.7% 10.3% 12.9% 0.0% 20.9% 13.3% 5.1% 6.1% 6.0% 13.3% 18.0% 15.5% 41.0% 13.2% 30.5% 9.5% 1.9% 27.5% 14.0% 16.9% 3.3% 11.8% 5.9% 11.9% 27.9% 11.7% 10.0% 39.1% 6.5% 14.1% 14.9% 4.8% 7.3% 6.6% 26.9%

Napomena: Populacija 'IN' /engleska naznaka tj. unutar: 'U'/ oznaava lica ija je DUI variabla / duina rada/boravka u inostranstvu/ 00 (ili je, isto tako, SDRZ varijabla 000), populacija 'OUT' /engleska oznaka tj. van: 'V'/ ostale sluajeve, to jest emigrante (one koji privremeno borave u inostranstvu).

354

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 3(B4). - Nastavak


Op{tina Ime op{tine Pop. IN Pop. OUT % OUT % Srbi OUT % Muslim. OUT % Hrvati OUT % Ostali OUT

10839 10847 10855 10863 10871 10880 10898 10901 10910 10928 10936 10944 10952 10979 10987 10995 11002 11029 11037 11045 11053 11061 11070 11088 11096 11100 11118 11126 11134 11142 11169 11177 11185 11193 11207 11215

SARAJEVO-CENTAR SARAJEVO-HADZICI SARAJEVO-ILIDZA SARAJEVO-ILIJAS SARAJEVO-NOVI GRAD SARAJEVO-NOVO SARAJEVO SARAJEVO-PALE SARAJEVO-STARI GRAD SARAJEVO-TRNOVO VOGOSCA SKENDER VAKUF SOKOLAC SRBAC SREBRENICA SREBRENIK STOLAC SEKOVICI SIPOVO TESLIC TESANJ TITOV DRVAR TRAVNIK TREBINJE TUZLA UGLJEVIK VARES VELIKA KLADUSA VISOKO VISEGRAD VITEZ VLASENICA ZAVIDOVICI ZENICA ZVORNIK ZEPCE ZIVINICE Ukupno Bosna i Hercegovina

77749 23850 66295 24623 134860 93638 16021 49779 6927 24034 18722 14570 19328 36518 38373 18070 9408 14986 56412 46311 16944 66512 30739 127833 23948 21789 50601 45178 20636 26463 33161 55879 143080 78048 21827 53271 4142819

1537 350 1642 561 1756 1451 334 965 64 613 696 313 2512 148 2523 611 221 593 3442 2169 182 4235 257 3785 1639 414 2307 982 563 1396 781 1285 2437 3247 1139 1512 234213

1.9% 1.4% 2.4% 2.2% 1.3% 1.5% 2.0% 1.9% 0.9% 2.5% 3.6% 2.1% 11.5% 0.4% 6.2% 3.3% 2.3% 3.8% 5.8% 4.5% 1.1% 6.0% 0.8% 2.9% 6.4% 1.9% 4.4% 2.1% 2.7% 5.0% 2.3% 2.2% 1.7% 4.0% 5.0% 2.8% 5.4%

1.1% 0.6% 1.2% 1.8% 0.9% 1.1% 1.7% 1.3% 0.8% 1.7% 4.0% 1.8% 11.1% 0.5% 11.3% 0.7% 1.7% 3.5% 5.3% 3.6% 1.0% 1.0% 0.7% 2.5% 8.0% 1.0% 1.3% 1.0% 2.6% 1.9% 1.7% 1.5% 1.3% 5.2% 5.7% 4.2% 4.4%

1.5% 1.4% 2.4% 1.5% 1.2% 1.6% 2.0% 1.7% 0.7% 1.8% 0.6% 2.4% 8.8% 0.4% 2.8% 1.5% 0.9% 4.6% 2.1% 2.5% 0.0% 2.1% 1.1% 1.1% 3.3% 0.7% 4.2% 1.5% 2.4% 0.9% 2.1% 1.5% 1.1% 3.1% 2.4% 1.7% 2.9%

2.5% 5.4% 4.9% 5.7% 1.9% 2.2% 3.1% 2.7% 6.3% 5.6% 2.7% 0.0% 15.1% 0.0% 16.1% 6.8% 12.5% 9.7% 10.5% 11.4% 0.0% 12.2% 2.8% 4.4% 10.7% 2.6% 8.1% 7.1% 3.1% 8.3% 0.0% 4.9% 3.1% 13.9% 7.6% 3.3% 12.0%

3.5% 3.6% 4.3% 6.4% 2.0% 1.9% 9.7% 3.8% 8.8% 7.8% 8.3% 11.0% 18.5% 1.1% 27.1% 7.8% 21.6% 7.3% 9.5% 9.9% 2.4% 6.0% 0.7% 5.9% 13.8% 3.4% 10.7% 10.4% 6.6% 9.8% 17.9% 6.1% 2.7% 5.0% 7.3% 14.4% 7.9%

Napomena: Populacija IN /engleska naznaka/ oznaava lica ija je DUI varijabla 00 (ili je, isto tako, SDRZ varijabla 000), populacija OUT /engleska naznaka/ ostale sluajeve, to jest de facto emigrante (one koji privremeno borave u inostranstvu).

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

355

Tabela 4(B4). Etniki sastav u predratnim optinama u Bosni i Hercegovini procenjen za de jure i de facto populaciju prema popisu stanovnitva 1991. godine
Op{tina 10014 10022 10049 10057 10065 10073 10081 10090 10103 10111 10120 10138 10146 10154 10162 10189 10197 10219 10227 10235 10243 10251 10260 10278 10286 10294 10308 10316 10324 10332 10359 10367 10375 10383 10391 10405 10413 10421 10430 10448 10456 10464 10472 10499 10502 10529 10537 10545 10553 10561 10570 10588 10596 10600 10618 10626 10634 10642 10669 10677 10685 10693 10707 10715 10723 10731 10740 10758 10766 10774 10782 10804 10812 Ime op{tine BANOVICI BANJA LUKA BIHAC BIJELJINA BILECA BOSANSKA DUBICA BOSANSKA GRADISKA BOSANSKA KRUPA BOSANSKI BROD BOSANSKI NOVI BOSANSKI PETROVAC BOSANSKI SAMAC BOSANSKO GRAHOVO BRATUNAC BRCKO BREZA BUGOJNO BUSOVACA CAZIN CAJNICE CAPLJINA CELINAC CITLUK DERVENTA DOBOJ DONJI VAKUF TOMISLAVGRAD FOCA FOJNICA GACKO GLAMOC GORAZDE GORNJI VAKUF GRACANICA GRADACAC GRUDE HAN PIJESAK JABLANICA JAJCE KAKANJ KALESIJA KALINOVIK KISELJAK KLADANJ KLJUC KONJIC KOTOR VAROS KRESEVO KUPRES LAKTASI LISTICA LIVNO LOPARE LUKAVAC LJUBINJE LJUBUSKI MAGLAJ MODRICA MOSTAR MRKONJIC GRAD NEUM NEVESINJE ODZAK OLOVO ORASJE POSUSJE PRIJEDOR PRNJAVOR PROZOR NOVI TRAVNIK ROGATICA RUDO SANSKI MOST Svi Srbi 17.0% 54.5% 17.9% 59.1% 80.0% 68.7% 59.6% 23.7% 33.3% 60.2% 74.8% 41.3% 94.9% 34.1% 20.7% 12.2% 18.5% 3.3% 1.2% 52.6% 13.5% 88.5% 0.1% 40.6% 38.8% 38.8% 1.9% 45.2% 1.0% 61.7% 79.0% 26.2% 0.4% 22.9% 19.8% 0.1% 57.9% 4.0% 19.2% 8.8% 18.3% 60.6% 3.0% 24.6% 49.5% 15.1% 38.1% 0.5% 50.6% 81.0% 0.5% 9.6% 56.1% 21.3% 89.8% 0.2% 30.7% 35.2% 18.8% 76.8% 4.8% 74.1% 18.9% 18.8% 14.9% 0.1% 42.2% 71.2% 0.2% 13.3% 38.2% 70.4% 42.1% Svi Muslim. 72.0% 14.5% 66.0% 31.1% 14.6% 20.3% 26.4% 73.9% 12.0% 33.6% 21.0% 6.8% 0.1% 64.0% 44.0% 75.5% 41.9% 44.7% 97.2% 44.8% 27.2% 7.7% 0.7% 12.5% 40.1% 55.0% 10.5% 51.2% 49.2% 35.6% 17.9% 69.9% 55.8% 71.9% 59.6% 0.0% 40.1% 71.6% 38.6% 54.4% 79.2% 36.7% 40.4% 72.2% 47.2% 54.2% 30.1% 22.7% 8.3% 1.4% 0.0% 14.2% 36.8% 66.6% 8.0% 5.6% 45.0% 29.1% 34.5% 11.9% 4.4% 22.9% 20.7% 74.9% 6.7% 0.0% 43.8% 15.2% 36.5% 37.8% 60.0% 27.1% 46.6% Svi Hrvati 2.1% 14.8% 7.9% 0.5% 0.3% 1.5% 5.7% 0.2% 41.0% 1.0% 0.3% 44.7% 2.7% 0.1% 25.4% 4.9% 34.2% 48.1% 0.2% 0.1% 53.7% 0.4% 98.3% 38.8% 12.9% 2.8% 86.6% 0.2% 40.6% 0.3% 1.5% 0.2% 42.5% 0.2% 15.2% 99.1% 0.1% 18.1% 35.1% 29.6% 0.1% 0.4% 51.8% 0.2% 0.9% 26.2% 29.0% 69.8% 39.6% 8.6% 98.9% 72.2% 3.9% 3.7% 0.9% 92.2% 19.3% 27.5% 34.0% 7.8% 87.7% 1.5% 54.3% 3.8% 75.1% 99.0% 5.6% 3.7% 62.0% 39.6% 0.1% 0.0% 7.2% Svi Ostali 9.0% 16.1% 8.2% 9.3% 5.1% 9.5% 8.3% 2.2% 13.7% 5.2% 3.9% 7.2% 2.2% 1.8% 10.0% 7.3% 5.4% 3.9% 1.3% 2.6% 5.6% 3.5% 0.9% 8.1% 8.2% 3.4% 1.0% 3.4% 9.2% 2.3% 1.7% 3.7% 1.3% 5.0% 5.4% 0.8% 2.0% 6.3% 7.1% 7.3% 2.4% 2.3% 4.8% 3.0% 2.4% 4.4% 2.8% 6.9% 1.4% 9.0% 0.5% 3.9% 3.2% 8.4% 1.3% 2.0% 5.0% 8.2% 12.7% 3.4% 3.1% 1.5% 6.1% 2.5% 3.4% 0.9% 8.3% 10.0% 1.2% 9.3% 1.7% 2.5% 4.2% Srbi u BH 16.9% 54.1% 18.8% 58.9% 79.9% 69.9% 59.9% 24.2% 33.7% 60.9% 76.1% 43.6% 95.0% 34.3% 21.4% 12.2% 19.1% 3.4% 1.2% 52.5% 13.8% 88.7% 0.1% 40.1% 38.8% 39.0% 2.6% 45.3% 1.0% 61.7% 79.4% 26.3% 0.5% 23.0% 19.9% 0.0% 57.8% 4.1% 19.5% 9.1% 17.8% 60.6% 3.3% 24.8% 50.1% 15.6% 39.4% 0.5% 51.9% 81.8% 0.6% 11.7% 54.1% 21.4% 89.9% 0.3% 31.1% 34.9% 19.3% 76.7% 5.2% 74.7% 18.5% 18.9% 16.3% 0.1% 42.6% 70.7% 0.2% 13.7% 38.2% 70.4% 43.8% Muslim. u BH Hrvati u BH 72.4% 15.0% 65.4% 32.3% 14.6% 20.9% 26.8% 73.6% 12.2% 33.1% 20.6% 7.6% 0.2% 63.9% 48.3% 76.0% 43.1% 46.9% 97.3% 44.9% 28.0% 7.9% 0.8% 13.3% 41.2% 55.2% 13.4% 51.2% 51.9% 35.7% 17.7% 69.9% 59.0% 72.8% 63.5% 0.0% 40.2% 72.6% 39.1% 56.2% 79.9% 36.7% 42.9% 72.3% 46.7% 55.1% 31.1% 24.2% 9.2% 1.4% 0.0% 17.1% 39.9% 67.2% 7.9% 6.6% 45.6% 32.4% 35.1% 12.2% 4.8% 22.6% 26.2% 75.3% 7.6% 0.0% 43.6% 15.9% 38.3% 38.9% 60.1% 27.2% 45.6% 2.0% 14.8% 7.8% 0.5% 0.3% 1.6% 5.5% 0.2% 40.6% 0.9% 0.3% 41.8% 2.6% 0.1% 20.9% 4.8% 33.0% 45.7% 0.2% 0.1% 52.6% 0.4% 98.6% 38.5% 12.4% 2.7% 83.0% 0.2% 37.4% 0.3% 1.4% 0.2% 39.4% 0.2% 12.4% 99.5% 0.1% 17.8% 34.4% 27.8% 0.1% 0.4% 49.5% 0.2% 0.9% 25.0% 26.8% 68.8% 37.6% 8.6% 99.0% 66.9% 3.5% 3.6% 0.9% 91.4% 18.8% 25.0% 32.9% 7.8% 86.8% 1.4% 49.5% 3.6% 72.6% 99.2% 5.6% 3.8% 60.3% 38.2% 0.1% 0.0% 7.2% Ostali u BH 8.7% 16.1% 8.0% 8.2% 5.2% 7.5% 7.8% 2.0% 13.5% 5.1% 3.0% 6.9% 2.2% 1.8% 9.4% 7.0% 4.8% 3.9% 1.3% 2.6% 5.5% 3.1% 0.4% 8.2% 7.6% 3.2% 1.0% 3.2% 9.7% 2.3% 1.5% 3.5% 1.2% 4.0% 4.1% 0.4% 1.9% 5.5% 7.0% 6.8% 2.2% 2.3% 4.3% 2.7% 2.4% 4.3% 2.8% 6.5% 1.4% 8.1% 0.4% 4.3% 2.5% 7.8% 1.3% 1.7% 4.5% 7.7% 12.7% 3.2% 3.2% 1.4% 5.7% 2.3% 3.5% 0.7% 8.2% 9.5% 1.1% 9.2% 1.6% 2.4% 3.3%

Napomena: Populacija u BH oznaava lica ija je DUI varijabla 00 (ili je, isto tako SDRZ varijabla 000), tj. oni koji su de facto boravili u BiH 1991. godine, dok Svi (de jure) populacija ukljuuje lica koja su privremeno boravila (bila zaposlena ili ne) u inostranstvu.

356

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 4(B4). Nastavak


Op{tina 10839 10847 10855 10863 10871 10880 10898 10901 10910 10928 10936 10944 10952 10979 10987 10995 11002 11029 11037 11045 11053 11061 11070 11088 11096 11100 11118 11126 11134 11142 11169 11177 11185 11193 11207 11215 Ime op{tine SARAJEVO-CENTAR SARAJEVO-HADZICI SARAJEVO-ILIDZA SARAJEVO-ILIJAS SARAJEVO-NOVI GRAD SARAJEVO-NOVO SARAJEVO SARAJEVO-PALE SARAJEVO-STARI GRAD SARAJEVO-TRNOVO VOGOSCA SKENDER VAKUF SOKOLAC SRBAC SREBRENICA SREBRENIK STOLAC SEKOVICI SIPOVO TESLIC TESANJ TITOV DRVAR TRAVNIK TREBINJE TUZLA UGLJEVIK VARES VELIKA KLADUSA VISOKO VISEGRAD VITEZ VLASENICA ZAVIDOVICI ZENICA ZVORNIK ZEPCE ZIVINICE Ukupno Bosna i Hercegovina Svi Srbi 20.9% 26.3% 36.8% 45.0% 27.5% 34.5% 69.0% 10.1% 29.5% 35.7% 68.3% 68.4% 88.7% 22.7% 13.0% 21.0% 93.6% 79.1% 55.1% 6.3% 97.0% 11.0% 68.9% 15.4% 56.5% 16.4% 4.3% 16.2% 31.8% 5.4% 42.3% 20.4% 15.4% 38.0% 9.9% 6.4% 31.2% Svi Muslim. 49.8% 63.4% 43.1% 42.0% 50.6% 35.4% 26.7% 77.4% 68.2% 50.7% 5.5% 30.2% 4.3% 75.2% 74.6% 43.1% 3.4% 19.0% 21.3% 72.0% 0.2% 44.9% 17.8% 47.4% 39.5% 30.2% 91.0% 74.4% 63.5% 41.3% 55.1% 59.7% 55.2% 59.1% 47.0% 80.2% 43.4% Svi Hrvati 6.8% 3.1% 10.2% 6.9% 6.5% 9.2% 0.8% 2.2% 0.2% 4.3% 24.6% 0.1% 0.6% 0.1% 6.7% 33.1% 0.1% 0.2% 15.9% 18.4% 0.2% 36.9% 4.0% 15.3% 0.2% 40.4% 1.4% 4.1% 0.2% 45.4% 0.1% 13.2% 15.4% 0.2% 39.6% 7.2% 17.4% Svi Ostali 22.5% 7.2% 9.9% 6.1% 15.4% 20.8% 3.5% 10.3% 2.1% 9.2% 1.6% 1.3% 6.4% 2.1% 5.8% 2.8% 2.9% 1.7% 7.7% 3.3% 2.7% 7.2% 9.3% 22.0% 3.7% 13.1% 3.3% 5.4% 4.5% 7.9% 2.4% 6.7% 14.0% 2.8% 3.5% 6.2% 8.1% Srbi u BH 21.1% 26.5% 37.3% 45.1% 27.6% 34.7% 69.3% 10.2% 29.5% 36.0% 68.0% 68.6% 89.1% 22.7% 12.3% 21.5% 94.1% 79.4% 55.3% 6.4% 97.0% 11.6% 69.0% 15.4% 55.6% 16.5% 4.4% 16.3% 31.8% 5.5% 42.6% 20.5% 15.4% 37.5% 9.8% 6.3% 31.5% Muslim. u BH Hrvati u BH 50.0% 63.4% 43.1% 42.4% 50.6% 35.4% 26.7% 77.5% 68.4% 51.1% 5.7% 30.1% 4.4% 75.2% 77.3% 43.9% 3.4% 18.8% 22.2% 73.4% 0.2% 46.8% 17.7% 48.2% 40.8% 30.6% 91.1% 74.9% 63.7% 43.1% 55.3% 60.2% 55.5% 59.6% 48.2% 81.1% 44.5% 6.8% 3.0% 9.9% 6.6% 6.4% 9.2% 0.8% 2.2% 0.2% 4.2% 24.8% 0.1% 0.6% 0.1% 6.0% 31.9% 0.1% 0.2% 15.1% 17.1% 0.2% 34.4% 3.9% 15.1% 0.2% 40.1% 1.3% 3.9% 0.2% 43.9% 0.1% 12.9% 15.2% 0.1% 38.5% 7.1% 16.1% Ostali u BH 22.1% 7.1% 9.7% 5.9% 15.3% 20.7% 3.3% 10.1% 1.9% 8.7% 1.5% 1.2% 5.9% 2.1% 4.5% 2.7% 2.4% 1.6% 7.4% 3.1% 2.6% 7.2% 9.3% 21.3% 3.4% 12.9% 3.1% 5.0% 4.3% 7.5% 2.0% 6.4% 13.9% 2.8% 3.4% 5.5% 7.8%

Napomena: Populacija u BH oznaava lica ija je DUI varijabla 00 (ili je, isto tako SDRZ varijabla 000), tj. oni koji su de facto boravili u BiH 1991. godine, dok Svi (de jure) populacija ukljuuje lica koja su privremeno boravila (bila zaposlena ili ne) u inostranstvu.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

357

Tabela 5(B4). Udeo izbeglica koje su napustile Bosnu i Hercegovinu posle popisa 1991. meu biraima izvan zemlje 1998. godine, po optinama i etnikoj pripadnosti
Op{tina 10014 10022 10049 10057 10065 10073 10081 10090 10103 10111 10120 10138 10146 10154 10162 10189 10197 10219 10227 10235 10243 10251 10260 10278 10286 10294 10308 10316 10324 10332 10359 10367 10375 10383 10391 10405 10413 10421 10430 10448 10456 10464 10472 10499 10502 10529 10537 10545 10553 10561 10570 10588 10596 10600 10618 10626 10634 10642 10669 10677 10685 10693 10707 10715 10723 10731 10740 10758 10766 10774 10782 10804 10812 Ime op{tine BANOVICI BANJA LUKA BIHAC BIJELJINA BILECA BOSANSKA DUBICA BOSANSKA GRADISKA BOSANSKA KRUPA BOSANSKI BROD BOSANSKI NOVI BOSANSKI PETROVAC BOSANSKI SAMAC BOSANSKO GRAHOVO BRATUNAC BRCKO BREZA BUGOJNO BUSOVACA CAZIN CAJNICE CAPLJINA CELINAC CITLUK DERVENTA DOBOJ DONJI VAKUF TOMISLAVGRAD FOCA FOJNICA GACKO GLAMOC GORAZDE GORNJI VAKUF GRACANICA GRADACAC GRUDE HAN PIJESAK JABLANICA JAJCE KAKANJ KALESIJA KALINOVIK KISELJAK KLADANJ KLJUC KONJIC KOTOR VAROS KRESEVO KUPRES LAKTASI LISTICA LIVNO LOPARE LUKAVAC LJUBINJE LJUBUSKI MAGLAJ MODRICA MOSTAR MRKONJIC GRAD NEUM NEVESINJE ODZAK OLOVO ORASJE POSUSJE PRIJEDOR PRNJAVOR PROZOR NOVI TRAVNIK ROGATICA RUDO SANSKI MOST OC bira~i '98 316 10476 1669 9428 733 2691 6115 1338 2345 4491 576 1644 11 1918 7783 305 3555 782 2225 529 1163 463 250 3791 6791 972 1534 2214 540 512 643 1520 2026 1246 1650 172 71 323 4121 2104 2370 27 1019 454 3731 1209 3307 239 475 205 429 1586 919 1095 43 875 1375 5040 7169 666 50 267 3037 332 754 182 14987 1996 1298 862 792 741 6181 Izbeglice 270 10093 1081 9068 727 2443 5681 961 2158 4256 531 1302 3 1780 6514 249 2744 467 1359 513 1091 407 88 3364 6234 896 778 2100 390 500 586 1341 1321 987 1099 31 67 264 3731 1684 1734 25 692 346 3321 840 2806 149 338 153 113 973 625 872 39 619 1050 4514 6477 571 31 201 2173 279 435 40 14027 1638 1028 663 746 730 5226 % Izbeglica 85.4% 96.3% 64.8% 96.2% 99.2% 90.8% 92.9% 71.8% 92.0% 94.8% 92.2% 79.2% 27.3% 92.8% 83.7% 81.6% 77.2% 59.7% 61.1% 97.0% 93.8% 87.9% 35.2% 88.7% 91.8% 92.2% 50.7% 94.9% 72.2% 97.7% 91.1% 88.2% 65.2% 79.2% 66.6% 18.0% 94.4% 81.7% 90.5% 80.0% 73.2% 92.6% 67.9% 76.2% 89.0% 69.5% 84.9% 62.3% 71.2% 74.6% 26.3% 61.3% 68.0% 79.6% 90.7% 70.7% 76.4% 89.6% 90.3% 85.7% 62.0% 75.3% 71.6% 84.0% 57.7% 22.0% 93.6% 82.1% 79.2% 76.9% 94.2% 98.5% 84.5% % izb. Srbi 64.0% 58.6% 80.0% 58.0% 80.0% 40.5% 39.5% 60.7% 82.0% 70.0% 34.8% 43.8% 0.0% 50.0% 66.0% 93.3% 87.7% 100.0% 80.0% 75.0% 90.9% 51.2% 47.5% 62.9% 72.7% 100.0% 78.6% 100.0% 47.8% 76.0% 100.0% 66.7% 50.0% 75.0% 89.8% 86.4% 46.7% 66.7% 52.4% 53.1% 100.0% 62.5% 72.0% 53.2% 92.9% 39.3% 79.5% 66.7% 100.0% 70.0% 48.6% 92.7% 34.4% 100.0% 20.0% 38.0% 66.7% 76.9% 61.0% 43.9% 100.0% 94.1% 100.0% 80.0% 50.9% % izb. Muslim. 89.1% 98.9% 64.6% 96.8% 99.3% 93.3% 94.8% 71.5% 97.3% 94.9% 94.7% 97.6% 92.7% 91.4% 80.8% 76.5% 67.8% 61.2% 97.1% 97.3% 96.0% 100.0% 98.4% 94.8% 92.9% 90.9% 95.3% 61.2% 97.6% 93.8% 88.3% 66.9% 83.1% 76.9% 94.3% 83.6% 91.6% 75.1% 72.2% 92.6% 75.6% 77.4% 89.5% 66.7% 90.4% 68.6% 93.8% 94.1% 91.4% 74.2% 80.8% 92.3% 100.0% 80.2% 98.2% 94.6% 89.0% 100.0% 78.6% 97.4% 85.5% 93.3% 94.1% 90.7% 89.7% 83.9% 94.1% 98.8% 86.2% % izb. Hrvati 63.6% 90.3% 51.1% 88.2% 100.0% 93.3% 80.3% 75.0% 83.6% 100.0% 100.0% 71.6% 100.0% 100.0% 61.0% 83.9% 77.4% 56.7% 50.0% 56.8% 100.0% 27.1% 84.0% 81.2% 86.2% 16.9% 85.7% 74.7% 100.0% 40.0% 33.3% 63.7% 100.0% 56.4% 18.2% 76.9% 88.2% 81.3% 100.0% 61.5% 75.0% 69.5% 71.6% 59.7% 56.1% 79.3% 26.5% 27.4% 62.5% 89.7% 20.6% 64.0% 68.0% 61.9% 81.0% 17.4% 48.5% 78.1% 51.0% 22.1% 82.6% 85.0% 48.5% 73.8% 100.0% 77.5% % izb. Ostali 83.3% 96.7% 72.7% 96.3% 100.0% 80.1% 89.2% 91.2% 95.6% 97.1% 92.0% 92.1% 100.0% 100.0% 92.6% 80.0% 75.8% 68.4% 50.0% 100.0% 95.8% 93.1% 83.3% 95.7% 91.0% 92.1% 45.5% 89.6% 100.0% 100.0% 83.3% 97.8% 43.8% 52.6% 58.4% 0.0% 100.0% 70.8% 95.2% 83.3% 96.1% 53.3% 77.3% 90.3% 88.5% 83.1% 100.0% 100.0% 76.5% 0.0% 84.6% 55.9% 70.8% 100.0% 87.5% 73.1% 93.0% 96.6% 89.7% 100.0% 75.0% 85.5% 84.6% 82.1% 0.0% 93.6% 76.6% 100.0% 81.2% 95.8% 85.7% 60.3%

Napomena: Izbeglice su lica ija je DUI varijabla 00 (ili je, isto tako, SDRZ varijabla 000), tj. oni koji su de facto boravili u Bosni i Hercegovini 1991. godine, ali koji su zemlju napustili posle popisa stanovnitva 1991. godine, a registrovani su kao birai izvan zemlje (OC) za izbore 1998. godine, to jest re je o postpopisnim izbeglicama.

358

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 5(B4). - Nastavak


Op{tina 10839 10847 10855 10863 10871 10880 10898 10901 10910 10928 10936 10944 10952 10979 10987 10995 11002 11029 11037 11045 11053 11061 11070 11088 11096 11100 11118 11126 11134 11142 11169 11177 11185 11193 11207 11215 Ime op{tine SARAJEVO-CENTAR SARAJEVO-HADZICI SARAJEVO-ILIDZA SARAJEVO-ILIJAS SARAJEVO-NOVI GRAD SARAJEVO-NOVO SARAJEVO SARAJEVO-PALE SARAJEVO-STARI GRAD SARAJEVO-TRNOVO VOGOSCA SKENDER VAKUF SOKOLAC SRBAC SREBRENICA SREBRENIK STOLAC SEKOVICI SIPOVO TESLIC TESANJ TITOV DRVAR TRAVNIK TREBINJE TUZLA UGLJEVIK VARES VELIKA KLADUSA VISOKO VISEGRAD VITEZ VLASENICA ZAVIDOVICI ZENICA ZVORNIK ZEPCE ZIVINICE Ukupno Bosna i Hercegovina OC bira~i '98 2539 595 2693 464 3517 2414 131 1420 96 873 277 138 238 1745 842 931 65 532 2894 1618 44 2099 2686 1904 1099 753 2043 831 2154 896 1703 1525 2643 8469 789 1032 209440 Izbeglice 2369 522 2523 419 3286 2253 106 1262 86 792 219 101 157 1714 586 864 55 476 2564 1275 35 1512 2660 1651 978 702 1677 648 2007 612 1544 1325 2275 7946 551 888 181273 % izbeglica 93.3% 87.7% 93.7% 90.3% 93.4% 93.3% 80.9% 88.9% 89.6% 90.7% 79.1% 73.2% 66.0% 98.2% 69.6% 92.8% 84.6% 89.5% 88.6% 78.8% 79.5% 72.0% 99.0% 86.7% 89.0% 93.2% 82.1% 78.0% 93.2% 68.3% 90.7% 86.9% 86.1% 93.8% 69.8% 86.0% 86.6% % izb. Srbi 96.7% 90.9% 96.9% 65.0% 91.8% 92.9% 52.4% 84.4% 100.0% 81.3% 52.1% 11.1% 31.6% 85.7% 61.0% 100.0% 33.3% 60.0% 62.7% 82.4% 75.0% 88.9% 75.0% 87.9% 60.0% 88.2% 83.3% 92.0% 63.6% 71.4% 71.4% 93.8% 89.3% 64.2% 84.2% 82.6% 63.8% % izb. Muslim. 92.7% 86.5% 93.6% 90.8% 92.7% 92.4% 84.7% 88.9% 87.8% 91.7% 100.0% 78.4% 92.5% 98.2% 76.5% 96.8% 98.1% 90.6% 94.1% 81.7% 100.0% 72.7% 99.2% 86.8% 90.3% 90.8% 82.4% 77.3% 93.2% 84.3% 91.0% 89.4% 81.3% 93.9% 74.6% 85.4% 90.8% % izb. Hrvati 94.8% 90.0% 92.4% 91.3% 94.5% 92.9% 100.0% 91.3% 100.0% 86.4% 83.4% 100.0% 100.0% 43.9% 49.4% 100.0% 81.6% 70.7% 69.7% 92.9% 83.9% 100.0% 93.0% 80.0% 80.0% 100.0% 61.0% 100.0% 69.5% 92.2% 100.0% 62.0% 95.8% 68.5% % izb. Ostali 94.1% 100.0% 95.9% 95.6% 97.2% 96.5% 100.0% 89.3% 100.0% 91.0% 41.7% 50.0% 70.6% 100.0% 31.3% 100.0% 0.0% 82.4% 94.4% 82.5% 100.0% 89.4% 99.0% 89.3% 83.5% 97.7% 75.3% 74.5% 97.2% 78.5% 81.5% 83.3% 86.7% 98.9% 75.0% 75.6% 90.7%

Napomena: Izbeglice su lica ija je DUI varijabla 00 (ili je, isto tako, SDRZ varijabla 000), tj. oni koji su de facto boravili u Bosni i Hercegovini 1991. godine, ali koji su zemlju napustili posle popisa stanovnitva 1991. godine, a registrovani su kao birai izvan zemlje (OC) za izbore 1998. godine, to jest radi se o postpopisnim izbeglicama.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

359

PRILOG B5.

OEBS-ov BIRAKI SPISAK ZA 1997. GODINU

Svi postdejtonski izbori u Bosni i Hercegovini, ukljuujui i one 1997. i 1998. godine, odrani su pod nadzorom Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS). Za potrebe izbora, OEBS je uspostavio spisak osoba sa pravom glasa, takozvani OEBSov biraki spisak. Razvijanje birakog spiska i unoenje podataka izvreno je pod rukovodstvom OEBS-ve kancelarije u Sarajevu. O pravu glasa raspravlja se u lanu IV Dodatka 3 Dejotnskog mirovnog sporazuma: Svaki dravljanin Bosne i Hercegovine sa navrenih 18 godina, ije se ime nalazi na popisu stanovnitva Bosne i Hercegovine iz 1991. ima prema izbornim pravilima i propisima pravo glasa. Mesta za registraciju ustanovljena su u svim optinama u Bosni i Hercegovini i u mnogim stranim zemljama. Poto je pravo glasa 1997. (i 1998.) godine bilo zasnovano na prisustvu dotine osobe tokom popisa stanovnitva 1991. godine, biraki spisak je podskup popisa stanovnitva iz 1991. godine. Prema tome, sva lica iz birakog spiska trebalo bi da su isto tako ukljuena u popis stanovnitva. Meutim, neki ljudi mogli su biti u inostranstvu za vreme popisa stanovnitva ili iz drugih razloga nisu popisani. Ukoliko je takvih lica stvarno bilo, ovo bi se odnosilo samo na neznatan procenat populacije. tavie, takva lica bi mogla su podneti dokaz o tome da imaju pravo glasa, i imati mogunost da glasaju i dalje.

Lica koja su elela da glasaju na lokalnim izborima 1997. (i 1998) godine morala su prvo da se registruju. Elektronski formular za glasanje beleio je sledee osnovne podatke: prezime, ime, pol, datum roenja i jedinstveni matini broj. Biraki spisak iz 1997. (1998) godine sadrao je i etiri stavke koje su se odnosile na lokaciju biraa 1997. (1998), kao i 1991. godine.

Optina prebivalita iz 1991, prijavljena u popisu stanovnika 1991. godine; Optina prebivalita iz 1997. (1998), samoprijavljeno; Optina ili drava u kojoj je izvrena registracija 1997. (1998); Optina za izbore u kojoj je lice elelo da glasa 1997. (1998).

Bilo je dozvoljeno registrovanje i glasanje i u odsustvu.

360

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Optina registracije smatra se dobrim indikatorom podruja na kom su ljudi u stvari iveli kad su se registrovali. Stoga se ta varijabla moe uzeti kao znaajan izvor statistikih podataka o de facto populaciji koja je ivela u Bosni i Hercegovini 1997. (1998) godine. Razliite stavke o optinama u kojima su ljudi iveli i registrovali se za glasanje 1997. (1998) godine mogu se upotrebiti za prouavanje promena boravita od 1991. do 1997. (1998) godine. Da bismo bili sigurni kada je re o tome gde su 1991. godine boravili oni koji su glasali 1997. (1998), primenili smo pojedinano uparivanje kako bismo podatke za 1991. godinu povezali sa podacima za 1997. (1998). godinu. Informacije sadrane u birakim spiskovima iz 1997. (1998) godine stavio nam je na raspolaganje OEBS. Podaci iz birakih spiskova pokazuju neke od istih problema u vezi sa kvalitetom kao i popisa stanovnitva. Premda su greke uopteno govorei ree u birakim spiskovima iz 1997. (1998) godine nego u popisu stanovnitva iz 1991, manjkavosti kod imena do kojih je dolo usled optikog skeniranja formulara esto stvaraju probleme pri utvrivanju identiteta. Imena sa birakih spiskova, kao i ona iz popisa stanovnitva, sva su proverena i ispravljena pomou razliitih kompjuterskih programa, kao i manuelnim postupkom. Sve to obavljeno je uz pomo ljudi kojima je maternji jezik B/H/S i kojima je bliska tradicija nadevanja imena u Bosni i Hercegovina.

Registracija za glasanje bila je dobrovoljna, to podrazumeva da je biraki spisak samo jedan od uzoraka posleratne populacije, jer iskljuuje one koji se nisu registrovali za glasanje zato to ih to nije zanimalo ili zato to su bili bolesni, premladi ili prestari. Broj lica koja su se registrovala za glasanje na izborima 1997. godine bio je 2,56 miliona, a priblino 150.000 novih biraa registrovalo se dodatno 1998. godine. Tako je preklapanje dva biraka spiska bilo znaajno. Spojili smo pojedinane podatke iz ta dva spiska i uspostavili jedinstvenu bazu za 2.674.506 podataka. Od 2,67 miliona podataka priblino 2,13 miliona (to jest 2.125.999) biraa upareno je u naem projektu sa popisom stanovnitva iz 1991. godine. To je dalo stopu uparivanja od 79,5 odsto. Od ukupno 2,13 miliona podataka, 319.405 biraa prijavljeno je da su izvan zemlje, dok ih je 1.805.419 prijavljeno da jesu u zemlji. Nekih 1.175 podataka

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

361

imalo je neitljivu ifru lokacije, tako da su iskljueni iz analize. Takoe smo proverili duplikate i uporedili spojene birake spiskove sa spiskovima umrlih u Bosni i Hercegovini koje imamo na raspolaganju u Tuilatvu. Dodatno je iskljueno 864 podataka zbog mogunosti da se pojave u izvorima podataka o mortalitetu, a 730 podataka iskljueno je iz analize zbog mogunosti da su duplikati. Treba obratiti panju na to da bi se iskljueni podaci mogli sa izvesniu verifikovati jedino ukoliko vie informacija o dotinim licima bude stajalo na raspolaganju.

Ukupan broj stanovnika Bosne i Hercegovine je 1991. godine iznosio priblino 4,3 miliona, dok je procena od 3,4 miliona za 1995. godinu uzeta prema Predvianjima o razvoju svetske populacije u 1998. godini /1998 World Population Prospects/ (Ujedinjene nacije, 1999). Jasno je da 2,13 miliona biraa predstavlja veliki i pouzdan uzorak populacie starije od 18 godina. Taj broj je dovoljno veliki da se izbegnu greke u vezi sa licima koja nisu registrovana za glasanje.

Bilo je tvrdnji da su se neki ljudi lano registrovali za glasanje, posebno za izbore 1997. godine. Pretpostavlja se da su tu navodnu prevaru izvrila lica koja su se iz politikih razloga registrovala pod lanim imenima. To je detaljno istraeno u sluaju Srebrenice i nije pronaen nikakav dokaz o masovnoj prevari u registraciji biraa 1997. godine.16 Sledei problem karakteristian za birake spiskove iz 1997-98. godine jeste povratak izbeglica i raseljenih lica. Konkretno, biraki spisak iz 1997-98. godine potcenio je broj lica koja su pobegla iz svojih domova ukoliko se vei broj ljudi pre 1997-98. godine vratio u svoje predratno mesto boravka. Dejtonski mirovni ugovor jasno odreuje da treba omoguiti povratak izbeglica i interno raseljenih lica iz Bosne i Hercegovine. Poto su nai posleratni podaci prikupljeni tokom 1997-98. godine, mogue je da su se neke izbeglice ili interno raseljena lica ve vratila u svoju predratnu optinu boravka. Veruje se da je uticaj tog problema neznatan za 1996-1997. godinu, budui da, prema zvaninim statistikim
16

Od 7.490 lica za koja se veruje da su nestala posle pada srebrenike enklave, samo devet lica naeno je kako na spiskovima nestalih lica, tako i u birakim spiskovima za 1997. i 1998. godinu. Videti

362

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

pokazateljima (videti u daljem tekstu), povratak izbeglica i interno raseljenih lica u njihove predratne domove u periodu do 1997. godine nije ni poeo da se privodi kraju. Konano, ukoliko je bilo izbeglica ili raseljenih lica koji su se vratili u svoja predratna mesta boravka, to bi samo smanjilo broj raseljenih lica i izbeglica.

Prema procenama iz 1998. godine koje je dao Visoki komesar Ujedinjenih nacija za izbeglice (UNHCR, UNHCR (1998)), u Bosni i Hercegovini je sredinom 1998. godine priblino 820.000 ljudi ostalo raseljeno iz svojih predratnih domova, od ega je 450.000 bilo u Federaciji Bosne i Hercegovine, a 366.000 u Republici Srpskoj. Osim toga, sredinom 1998. godine, za vie od 550.000 izbeglica iz Bosne i Hercegovine bilo je jo uvek nuno nai postojano reenje. Najvei broj izbeglica iz Bosne i Hercegovine naao je smetaj u Jugoslaviji (to jest u Srbiji i Crnoj Gori, 226.000) i u Hrvatskoj (34.500), dok je manji broj bio u Bivoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji (3.000) i Sloveniji (4.500). Izvan bive Jugoslavije, Nemaka i vajcarska pruili su utoite najveem broju izbeglica (ukupno 254.000). linim

Prema

Kancelariji

UNHCR-a

Sarajevu

(http://www.unhcr.ba

komunikacijama sa Slubom za odnose sa javnou), 1996-97. godine ukupan broj izbeglica i raseljenih lica koja su se vratila u Republiku Srpsku bio je 83.518. Od tog broja, u 1996-97. godini samo se 966 Muslimana i 159 Hrvata vratilo u RS (1,2% Muslimana i 0,2% Hrvata u odnosu na ukupan broj povratnika). Gotovo svi koji su se u tom periodu vraali u RS bili su Srbi, 82.306 (98,5%). U veini sluajeva vraala su se samo interno raseljena lica a ne izbeglice. U drugu ruku, 1996-97. godine ukupan broj povratnika u Federaciju iznosnio je 347.837, od ega su 291.024 (83,7%) bili bosanski Muslimani (to jest Bonjaci), 47.249 (13,6%) Hrvati, a samo 1.013 (0,3%) Srbi. Sve u svemu, 1996-97. godine kui se vratilo nekoliko stotina hiljada izbeglica. Meutim, poredei brojeve povratnika u 1996-97. godini sa ukupnim brojem izbeglica i raseljenih lica kojima je 1998. godine jo uvek bilo potrebno nai trajno reenje, moe se videti da je obim povratka bio relativno nizak 1996-97. godine. tavie, entitet Republike Srpske oigledno je 1996-97. godine jo uvek smatran nesigurnim
Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica /Izvetaj o broju nestalih i mrtvih iz Srebrenice/, Helge Brunborg i Henrik Urdal, Office of the Prosecutor, ICTY, 12. februar 2000.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

363

za Muslimane i Hrvate, budui da su se u tom periodu u RS preteno vraali Srbi. Situacija u Federaciji bila je suprotna situaciji u RS-u. Etnika struktura povratnika predstavlja dodatni razlog to povraci 1996-97. godine ne menjaju u znaajnijoj meri optu sliku etnikih promena do kojih je dolo u ratnom periodu. Meutim, zbog gorepomenutog problema, rezultati izneseni u ovom izvetaju mogu se smatrati samo procenom broja raseljenih lica i izbeglica kako su oni vieni 1997. godine a ne procenom ukupnih etnikih promena do kojih je dolo od 1991. do 1997. godine.

364

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG B6.

RASELJENA LICA I IZBEGLICE U BOSNI I HERCEGOVINI KOJE SU PRIJAVILI UNHCR I IZVORI VLADE BiH (DDPR)

Baza podataka o raseljenim licima i izbeglicama (Database of Displaced Persons and Refugees /DDPR/) je zvanian izvor informacija koje dolaze od Bosne i Hercegovine i UNHCR-a. On pokriva celokupnu teritoriju zemlje i moe posluiti za zvaninu statistiku o interno raseljenim licima (IRL) i izbeglicama u Bosni i Hercegovini za optine, naselja i bilo koja druga podruja (npr. gradove ili sela). Tu bazu podataka su zajedniki uspostavili UNHCR i lokalne vlasti. Pojedinani podaci sa informacijama o raseljenim licima i izbeglicama sakupljeni su u optinama u Bosni i Hercegovini jo tokom sukoba. Nakon to je rat zavren, ti podaci su objedinjeni i ugraeni u bazu podataka. Proces centralizacije i razvoj baze podataka koordinisao je UNHCR, dok su optinske vlasti obezbedile ulazne informacije za bazu podataka. Dve najoiglednije koriene verzije baze podataka su one iz 1998. i 2000. godine. Verzija iz 2000. godine predstavlja poboljanu i auriranu verziju zbirke iz 1998. godine i zasniva se na podacima dobijenim unutar takozvanog projekta ponovnog registrovanja, koji su zajedniki vodili UNHCR i optinske i dravne vlasti. U tom projektu proveren je i, ukoliko je bilo potrebeno, revidiran status svih raseljenih lica i izbeglica u Bosni i Hercegovini. Verzija iz 2000. godine, koja stoji na raspolaganju u Demografskoj jedinici, sadri podatke o licima koja su 2000. godine jo uvek bila registrovana kao raseljena iz svojih predratnih domova i kojima je bilo potrebno trajnije reenje. Jedna kopija DDPR-a dobijena je od Ministarstva za ljudska prava i izbeglice u Sarajevu sredinom avgusta 2002. godine. Baza podataka sadri informacije o priblino 583.816 lica. Meu njima je priblino 60.000 lica roenih posle 1. aprila 1991. godine, koja se ne mogu uparivati sa popisom stanovnitva. Za priblino jednu treinu lica registrovanih u DDPR-u raspoloive informacije su uglavnom potpune (jedna treina je u stvari podnela zahtev: 191.954 lica). Za preostale dve treine (to jest porodice podnosilaca zahteva:

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

365

391.862 lica), informacije su ogranienije tako da su potrebne pretpostavke ili povezane informacije da bi se podaci o njima mogli obraivati (npr. nacionalna pripadnost podnosioca zahteva koristi se za sve lanove porodice). ini se da je opti kvalitet podataka prilino dobar, premda ima nekih problema, kao to je, konkretno taj da je jedinstveni matini broj (JMB) bio nepotpun ili neupotrebljiv u etvrtini svih sluajeva. Najznaajniji nedostatak baze podataka je u tome to su podaci o lanovima porodica ogranieni na ime, datum roenja, pol, srodstvo sa podnosiocem zahteva i jedinstveni matini broj. Ne postoje podaci o mestu roenja ili nacionalnoj pripadnosti lanova porodice. Jedine dodatne informacije su zaposlenje ili zanimanje branog druga podnosioca zahteva i informacija o trenutnom prebivalitu koja se podrazumevala. U zavisnosti od stope uparivanja i svrhe, informacije o predratnom boravitu mogle bi se povezati sa onima iz popisa stanovnika i /?tim putem izvui/. Isto tako nacionalna pripadnost mogla bi se povezati i /?tim putem/ izvui iz popisa stanovnika, premda bi to ograniilo raspoloive informacije na one podatke koji se u stvari slau. Uopte govorei, nacionalna pripadnost mogla se zakljuiti na osnovu porodinih odnosa, to jest deca dobijaju istu nacionalnost kao i glava porodice, dok za brane drugove i njihovu rodbinu jedino pretpostavka da se ne radi o meovitom braku obezbeuje bilo kakvu dodatnu informaciju. Sve u svemu, za priblino 190.000 podataka, DDPR sadri prilino veliki broj informacija. Za preostalih priblino 390.000 podataka raspoloive informacije su ogranienije, tako da moramo pretpostaviti da su one ogranienije i prisiljeni smo da pretpostavljamo i/ili da ih povezujemo sa informacijama iz drugih izvora.

U svrhu prikupljanja informacija svi podaci koji se odnose na podnosioce zahteva i lanove njihovih porodica spojene su u jednu tabelu s podacima. Na osnovu te kombinovane tabele, kao i pretpostavke da su sve porodice iste nacionalnosti kao i glava porodice, dobili smo sledei nacionalni sastav raseljenih lica i izbeglica (ne uzimajui u obzir duplikate):

366

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG B6 Tabela 1(B6). Apsolutan i relativan broj interno raseljenih lica i izbeglica u Bosni i Hercegovini po nacionalnoj pripadnosti, stanje od 2000. godine
IRL Procenat 44,3 7,5 47,8 0,4 100,0 Izbeglice Broj Procenat 27 73 24.571 224 24.895 0,1 0,3 98,7 0,9 100,0 Ukupno Procenat 42,4 7,2 50,0 0,4 100,0

Nacion. Muslim. Hrvati Srbi Ostali Ukupno

Broj

Broj

247.378 41.913 267.350 2.280 558.921

247.405 41.986 291.921 2.504 583.816

Ogromna veina registrovanih lica su IRL-i unutar BiH, ali priblino 25.000 lica su izbeglice iz Hrvatske, oigledno hrvatski Srbi, koji trenutno borave u Bosni. Te izbeglice su iskljuene iz razloga koji se tiu sluaja /?parnice/ Bosne i Hercegovine. Trebalo bi obratiti panju na to da je etniki sastav izbeglica iz Bosne i Hecegovine odvojeno pitanje koje je u ovom izvetaju procenjeno na osnovu biraa izvan zemlje prijavljenih u birakim spiskovima 1997-98. godine (videti Tabelu 2(B6) u daljem tekstu). Birai izvan zemlje napustili su Bosnu i iselili se u inostranstvo gde su jo uvek boravili u vreme izbora 1997. i 1998. godine. Trebalo bi isto tako obratiti panju na to da se etniki sastav interno raseljenih lica u Bosni i Hercegovini i izbeglica iz te zemlje koji borave u inostranstvu takoe u znatnoj meri razlikuje, to se samo delimino moe pripisati razlikama izmeu izvora. Izgleda da su ta dva procesa uticala na razliite etnike grupe. Dok su Muslimani predstavljali apsolutnu veinu meu izbeglicama u inostranstvu, Muslimani i Srbi su meu raseljenim licima inili dve najvee grupe.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

367

PRILOG B6 Tabela 2(B6). Etniki sastav lica raseljenih unutar Bosne i Hercegovine i izbeglice sa sela, stanje od 2000. (IRL) i 1997-98. godine (izbeglice)
Nacion. Muslim. Hrvati Srbi Ostali Ukupno Izbeglice iz BiH 1997-98. 51,0 24,8 16,7 7,5 100,0 IRL u BiH 2000. 44,3 7,5 47,8 0,4 100,0

Ispostavilo se da je uparivanje podataka s podacima iz popisa stanovnitva, kao i kod veine izvora, mogue. Test sa Prijedorom i razliitim kriterijumima za uparivanje pokazao je da je stopa uparivanja gotovo 80%. Neposredno uparivanje s podacima iz birakih spiskova 1997/98. godine moe se isto tako pokazati kao korisno, a probni strogi kriterijum za uparivanje odmah je upario 65% svih onih koji su bili roeni 1980. godine ili ranije. U bazi podataka ima neto duplikata, ali taj problem je prilino ogranien. Na osnovu probnog testiranja, izmeu 1,5% i 3% svih podataka su duplikati.

Isto tako ima drugih relativno neznatnih problema, kao to su pogreno napisana imena, nevaei datumi roenja, i nepoklapanja izmeu jedinstvenog matinog broja i prijavljenog pola i/ili datuma roenja. Neki od tih problema mogli su se, barem delimino, obraditi i ispraviti, ostali se ne mogu doterati. Meutim, razmere tih problema su veoma ograniene. Poto je ukupan kvalitet DDPR-a ocenjen kao relativno zadovoljavajui, u ovom izvetaju smo predstavili neispravljene statistike podatke koje smo dobili pretraivanjem po originalnoj bazi podataka. Uvereni smo da bilo kakvo poboljavanje podataka ne bi u znaajnijoj meri promenilo zbirne brojeve poput onih o kojima je re u odeljku 3.5 /kao u originalu/.

368

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG C.

PREGLED METODA ANALIZE

PRILOG C1.

POVEZIVANJE PODATAKA

Naa analiza promena etnikog sastava stanovnitva podruja HERCEG-BOSNE zasniva se na tri varijable sa vrednostima utvrenim za svakog pojedinca: boravite pre rata, boravite posle rata i nacionalna pripadnost. Popis stanovnitva iz 1991. godine sadri informacije o nacionalnoj pripadnosti i boravitu pre rata, ali ne o boravitu konkretnog lica posle rata. S druge strane, biraki spisak iz 1997. godine sadri podatak o boravitu lica posle rata, ali ne sadri podatak o predratnom boravitu niti o nacionalnpj pripadnosti. Te dve varijable su navedene samo u popisu stanovnitva 1991. godine. Kombinujui ta dva skupa podataka u jedan, bili smo u mogunosti da analizom obuhvatimo predratne i posleratne promene u populaciji. Kombinovanje skupova podataka u meusobnoj vezi putem pojedinanog povezivanja bio je metod kojim je izvrena rekonstrukcija podataka u ovoj studiji.

Da bismo povezali nae skupove podataka, posluili smo se postupkom viestrukih koraka. Svaki korak sastojao se od nekoliko poreenja izmeu dva skupa meusobno povezanih podataka na individualnom nivou. Jedan podatak uvek opisuje jednog pojedinca i predstavlja zbirku njegovih/njenih karakteristika u brojnim kategorijama, kao to su, na primer, ime, prezime, oevo ime, datum roenja, itd. Svi koraci slede jednaku logiku (videti dalje u tekstu). Razlike izmeu koraka bile su kriterijumi koji su se donekle razlikovali, a upotrebljeni su da bi se uparili podaci, kao i injenica da se populacija raspoloiva za sledee mogue uparivanje smanjivala posle svakog koraka. Drugim reima, nakon to bi izvestan broj podataka bio uparen u dva meusobno povezana skupa podataka, ti podaci bivali su iskljueni iz sledeeg niza uparivanja. U novom koraku, primenjeni kriterijum uparivanja modifikovan je u poreenju s prethodnima kako bi obuhvatio nova uparivanja.

Svaki korak sastojao se od tri zasebna niza. U prvom nizu trebalo je identifikovati podatke u birakim spiskovima koji su odgovarali podacima u popisu stanovnitva, a

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

369

onda upisati uzastopne brojeve tih podataka u tabelu. Informacija zajednika za oba skupa podataka upotrebljena je kako bi se identifikovali odgovarajui podaci. Polja koriena prilikom uparivanja bila su sledea: ime, prezime, broj line karte, datum roenja i optina prebivalita. Ta polja u podacima iz birakih spiskova uporeivana su s odgovarajuim poljima u popisu stanovnitva. Za svaki podatak u birakom spisku koji je odgovarao jednom podatku u popisu stanovnitva zapisani su uzastopni brojevi iz svakog skupa podataka (npr. izvor) u posebnu tabelu. Te kombinacije brojeva uzastopnih podataka zovu se uparivanjima.

Drugi korak usredsredio se na proveru kvaliteta i doslednosti dobijenih uparivanja. Sva uparivanja proverena su zbog mogunosti dupliciranja kako bi se obezbedilo da svaki podatak iz birakog spiska ima jedan i samo jedan odgovarajui podatak u popisu stanovnitva, i obratno. Duplikati su izbrisani17. Nakon proveravanja duplikata i drugih mera za kontrolu kvaliteta, kao to je vizuelna provera uzoraka uparenih podataka, oni su registrovani u bazama podataka kao konana uparivanja. Trei korak bio je da se dozvoljena uparivanja zabelee u skupovima podataka kao veze izmeu podataka u birakom spisku i podataka u popisu stanovnitva. Rezultat tog procesa bio je da je vie od dva miliona podataka od ukupno 2,56 miliona u birakom spisku bilo povezano s odgovarajuim podacima iz popisa stanovnitva 1991. godine. Skup povezanih podataka ini osnovu naih prorauna koji se odnose na posleratnu populaciju. Ako se izmeu birakog spiska i popisa stanovnitva uspostavi veza, onda to znai da lice iji su podaci povezani spada u kategoriju preivelih18. Za nekog identifikovanog preivelog se zna da je iv posle rata zato to se to lice registrovalo za glasanje 1997. godine. Sve to upuuje na posleratnu populaciju preivelih odnosi se na skup pojedinanih podataka koje smo uspeno povezali putem navedenog postupka.

17

Treba obratiti panju na to da su duplikati viestruka uparivanja, a ne viestruki podaci. Brisanje duplikata znai brisanje viestrukih veza a ne podataka koji i dalje stoje na raspolaganju za sledei niz uparivanja.

370

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Zbog injenice da se za glasanje registrovalo po slobodnoj volji, bilo koji apsolutan broj naveden u ovom izvetaju u stvari je minimalna procena populacije iz 1997. godine, na primer, minimalna veliina neke etnike grupe, raseljenost stanovnitva, podeljenost po godinama starosti i polu, i tako dalje. Stvarne apsolutne cifre vee su zbog injenice da se jedan deo stanovnitva nije registrovao za glasanje. Meutim, ukoliko uzmemo u obzir populaciju registrovanih biraa kao uzorak stvarne populacije, onda se taj uzorak moe posmatrati kao izuzetno velik i pouzdan. Zbog toga su relativne cifre (tj. razlomci ili procenti) dobar nain prikazivanja stvarnih distribucija i mogu se bezbedno koristiti.

Biraki spisak je upotrebljen kao izvor statistikih informacija o stvarnoj populaciji u zemlji 1997. godine. Za registrovane birae, optina prebivalita 1997. godine nije izriito navedena u spisku biraa. Meutim, mesto registrovanja je navedeno za svakog registrovanog biraa sa svim neophodnim pojedinostima. U analizi koja se odnosila na populaciju 1997. godine, pretpostavili smo da mesto u kome se neko lice registrovalo za glasanje (tj. mesto registrovanja) predstavlja dobru priblinu odrednicu mesta gde je to lice stvarno ivelo kada se registrovalo. Stoga se optina u kojoj su se registrovali za glasanje navodi kao optina prebivalita biraa. Lica koja su imala pravo glasa na izborima 1997. godine morala su biti roena pre 1980. godine. Prema tome, sva poreenja koja su ukljuivala birae iz 1997. godine, s jedne strane, i populaciju na osnovu popisa stanovnitva iz 1991. godine, s druge strane, moraju se ograniiti na lica roena najkasnije 1979. godine. Sva poreenja navedena u ovom izvetaju ograniena su na lica koja su 1997. godine imala 18 godina ili vie. Kohorte roenja19 lica roenih posle 1979. godine u naoj analizi su iskljuene iz podataka popisa stanovnitva (nijedno takvo lice ne bi trebalo da je upisano u biraki spisak). Konaan skup podataka o populaciji iz popisa stanovnitva (18+) koja je pre rata ivela na podruju Herceg-Bosne, ukljuuje i 231.610 lica (videti Tabelu 2, Odeljak 7). Od ukupnog broja stanovnika iz 1991. godine, 142.204

18

Treba obratiti panju na to da je preiveli standardan termin u demografiji koji se koristi u analizi ivotne tabele i oznaava neko lice koje nije umrlo do x godina starosti. Taj termin nema nikakve negativne konotatcije. 19 Kohorta roenja je podgrupa ljudi koji su roeni iste godine.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

371

lica identifikovana20 su u bilo kom mestu u Bosni ili inostranstvu (ibid). Nekih 118.792 lica su identifikovana kao birai koji su se registrovali za glasanje u optinama na podruju Herceg-Bosne (ibid). Povezivanje individualnih podataka uobiajeno je u demografiji i statistici. Skandinavske zemlje primenjuju taj pristup priblino 30-40 godina. Operativni sistem jedinstvenog broja linih karata preduslov je za takvo povezivanje. Ukoliko takav sistem ne postoji ili ukoliko postojei sistem nije u potpunosti operativan, kao u zemljama bive Jugoslavije, moraju se koristiti druge vrste podataka, posebno lino ime i prezime i datum roenja. Sline vrste podataka se, takoe, esto koriste u istorijskoj demografiji za povezivanje optinske dokumentacije, podataka iz popisa stanovnitva i drugih individualnih podataka u takozvanim studijama rekonstrukcije porodinih veza.

Pristup povezivanja, premda vrsto utemeljen i poznat demografima, ne koristi se u celom svetu. Brojna populacija, nepostojanje brojeva linih karata i kruta pravila koja reguliu zatitu privatnosti doprinose tome da se individualno povezivanje retko koristi u brojnim zemljama s visokim nacionalnim dohotkom. Taj metod se retko primenjuje u zemljama s niskim nacionalnim dohotkom poto one ne mogu da priute trokove visokostrunog osoblja i skupe opreme koju zahteva pristup individualnog povezivanja. Osim toga, veina zemalja sa niskim nacionalnim dohotkom ne mogu da priute ili nisu u stanju da sistematski odravaju visok kvalitet voenja evidencije o stanovnitvu.

Poreenja populacije u celoj dravi izmeu razliitih perioda ili razliitih geografskih lokacija obino se obino obavljaju bez povezivanja na individualnom nivou ve korienjem zbirnih (ili makro) podataka koji daju presek. Pristup na makro nivou, na primer, obino primenjuju zvanine dravne ili meunarodne slube kako bi dobile i uporedile osnovne demografske statistike kao to su mortalitet i natalitet, broj sklopljenih brakova i statistike o migracijama, i drugo. Makro pristup je jo uvek

20

Izraz identifikovana upotrebljen je ovde za oznaavanje podataka uparenih sa /onima/ iz popisa stanovnitva iz 1991. godine.

372

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

veoma koristan jer se tim pristupom garantuje prilian stepen pouzdanosti dobijenih rezultata u vezi s brojnom populacijom i mnotvom uoenih demografskih promena.

Smatramo da je za nau svrhu pristup individualnog povezivanja bolji od makro pristupa, ali ne samo u smislu preciznosti statistika zbirnih podataka o relativnoj distribuciji stanovnitva. Tu prednost moe biti manja. Prava prednost pristupa individualnog povezivanja je u tome to moemo da pratimo ista lica izmeu dve posmatrane godine. To je najbolji pristup za rekonstrukciju onoga ta se dogaa sa stanovnitvom. tavie, opte je uverenje da pristup individualnog povezivanja daje veoma pouzdane rezultate. Jedini problem u vezi s tim metodom su nasleene manjkavosti u vezi sa kvalitetom podataka, no taj problem je u naem projektu, dobrim delom prevazien proveravanjem kvaliteta podataka i primenom opsenih postupaka za uparivanje podataka.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

373

PRILOG C2. PROCENA BROJA RASELJENIH LICA I IZBEGLICA

Procena ukupnog broja raseljenih lica i izbeglica dobijena je klasinom statistikom metodom /?proporcija/ uzoraka (W.G. Cochran, 1977). To je metod korienja teoreme koja kae da je proporcija uzorka p (p=a/n; proporcija (p) raseljenih lica i izbeglica (a) u birakoj populaciji 1997-98. godine (n)) nepristrasna procena proporcije stanovnitva P (P=A/N; proporcija (P) raseljenih lica i izbeglica (A) u popisu stanovnitva iz 1991. godine (N)). U ovom sluaju, procena nepoznatog ukupnog broja raseljenih lica i izbeglica (A) dobija se mnoenjem proporcije uzorka (p) sa brojem stanovnitva ukljuenog u popis (N). Intervali pouzdanosti se izraunavaju primenom formula objanjenih u nastavku, pri samom kraju Priloga. Vano je napomenuti da je procena izvrena na optinskom nivou i za svaku etniku grupu ponaosob, a u drugoj fazi je korien sistem ponderacije da bi se dobile konzistentne procene za vea podruja. Sledee varijable slue za procenu broja interno raseljenih lica i izbeglica iz izabranih optina Bosne i Hercegovine: broj stanovnika1991. godine za etniku grupu i (i Srbi, Muslimani, Hrvati, ostali ) iz optine j, Nj Wij ukupan broj stanovnika 1991. godine u optini j (zbir svih Nij vrednosti za i), udeo (ponder) etnike grupe i iz optine j u ukupnoj populaciji Bosne i Hercegovine (N), izraunat na sledei nain:

Nij

Wij = N ij / N = N ij / Wj nij dij

( N ) = N /( N )
j j ij i j ij

udeo (ponder) ukupne optine j u ukupnom broju stanovnika Bosne i Hercegovine (N), izraunat kao Wj = Nj / N (zbir svih Wij vrednosti za i), broj identifikovanih preivelih pripadnika etnike grupe i iz optine j za 1997. godinu (veliina uzorka posleratne populacije), od kojih: broj identifikovanih, preivelih raseljenih lica koja pripadaju etnikoj grupi i iz optine j za 1997. godinu (ukljuujui izbeglice), tj. broj lica registrovanih za glasanje u drugim optinama ili u inostranstvu (kao uoena vrednost).

374

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

pij

deo raseljenih lica iz optine j koja pripadaju datoj etnikoj grupi i (sluajna varijabla), ciljna procena pij, izraunata kao p ij = dij / nij. broj lica date etnike grupe i raseljenih iz optine j
ij

ij p
ij

= pij Nij (sluajna

varijabla): pretpostavlja se da su se raseljavanja pripadnika etnikih grupa iz raznih optina deavala nezavisno,
ij
ciljna procena
ij,

izraunata kao ij = p ij Nij.

Prema tome, za svaku optinu j, brojevi dSerbs,j

/Srbi/ ,

dMuslims,j /Muslimani/ , dCroats,j /Hrvati/ ,

dOthers,j /Ostali/ , predstavljaju minimalne procene o broju lica raseljenih iz te konkretne optine i to Srba, Muslimana, Hrvata i ostalih. Minimalna procena ukupnog broja raseljenih lica iz te optine (dj) dobija se kao jednostavan zbir: dj = dSerbs,j + dMuslims,j + dCroats,j + dOthers,j.
Ciljna procena ukupnog broja izbeglica i raseljenih lica etnike grupe i (i Srbi,

Muslimani, Hrvati i ostali ) iz optine j ( ij ) izraunava se na sledei nain21:


(1)
ij =
d ij nij N ij ,

sa standardnom grekom procene jednakom:


(2)

ij ) = N ij SE (ij ) = N ij SE ( p

d ij d ij 1 n ij n ij n ij 1

( N ij n ij ) = N ij

d ij d ij 1 n ij n ij n ij 1

(N n ) N ij ij ij

Preciznost procene izraunava se na osnovu koncepta intervala pouzdanosti. Interval pouzdanosti ukljuuje nepoznatu vrednost procenjenog broja izbeglica i raseljenih lica koja pripadaju etnikoj grupi i iz optine j, s odreenim stepenom verovatnoe, recimo (1-). Drugim reima, moemo biti sigurni (1-)100% da je taan broj izbeglica i raseljenih lica pokriven tim intervalom Prema tome, to je manji interval pouzdanosti, to je bolja procena. Kod velikih uzoraka, interval pouzdanosti (1-) za
21

Sve jednaine prema knjizi Williama G. Cochrana (1977), Sampling Techniques (Tehnike stvaranja uzoraka), 3. izdanje. John Wiley & Sons, New York, Chichester, Brisbane, Toronto, Singapore. Videti glavu 3, str. 50-53.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98
ij dobija se normalnom distribucijom koja se protee od ij u SE (ij ) do

375

ij + u SE (ij ) , u kojoj je u kvantila reda 1 / 2 u standardnoj distribuciji.

Ciljna procena ukupnog broja izbeglica i raseljenih lica iz optine j ( j ) izraunava

se na sledei nain:
(3)
j = N j p ij j = N j p
i

Wij Wj

Nj Wj

ij
i

Wij N ij

= N ij
i

1 = ij N i

gde je p j procena dela raseljenih lica iz optine j (koja je ponderisana prosena vrednost procenjenih delova za konkretne etnike grupe, sa udelima tih etnikih grupa u ukupnom popisu stanovnitva koji se koriste kao ponderi), a zbir u pogledu i ukljuuje Srbe, Muslimane, Hrvate i ostale. Standardna greka procene j jednaka je (ako sledimo pretpostavku o nezavisnom raseljavanju raznih etnikih grupa):
(4)
SE ( j ) = = Nj Wj
ij

)) (SE ( p
ij i

Wij2 =

Nj Wj

(SE ( ))
ij

2 ij

Wij2 = N

(SE ( ) )
ij i

1 = N2

(SE ( ) )
i

gde zbir u odnosu na i ukljuuje Srbe, Muslimane, Hrvate i ostale. I ovde, kod velikih uzoraka, interval pouzdanosti (1-) za j moe se dobiti iz normalne distribucije koja se protee od j u SE ( j ) do j + u SE ( j ) . Slina analiza se moe provesti za meanu etniku grupu, npr. nesrbe. U tom sluaju, zbir u odnosu na i ukljuuje samo Muslimane, Hrvate i ostale. Da bi se dobio ukupan broj izbeglica i raseljenih lica ( A ) iz bilo koje optine u odreenom skupu optina A (gde A moe biti, na primer, regija, politiki entitet,
itava zemlja ili moe biti izabran proizvoljno), potreban je zbir u odnosu na j (tj. za

sve optine jA):


(5)
A = j .
jA

Slino tome, moe se dokazati da je standardna greka procene A jednaka (pod pretpostavkom da je re o nezavisnim raseljavanjima iz raznih optina):
(6)
SE ( A ) =

(SE ( ) )
j j A

Ista procedura se moe primeniti i za dobijanje procena o broju izbeglica i raseljenih lica iz bilo koje optine iz skupa A, za svaku konkretnu etniku grupu (i), /a/ u jednainama (5) i (6) j zatim treba zameniti sa ij . /sic/

376

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG D. PROFESIONALNE KVALIFIKACIJE AUTORA

Izvetaj Etniki sastav i interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina HercegBosne, 1991. do 1997-98. godine" (u daljem tekstu: izvetaj o Herceg-Bosni) proizvod je rada DU /Odeljenja za demografiju/ pri Tuilatvu MKSJ. Nalazi koji su predmet razmatranja u izvetaju u predmetu STANII dobijeni su tokom ireg projekta realizovanog u Odeljenju za demografiju 2001. i 2002. godine, kojim su bile obuhvaene sve optine u Bosni i Hercegovini. Nalazi o odabranim optinama rezimirani su u izvetaju vetaka pod naslovom "Etniki sastav i interno raseljena lica i izbeglice iz 47 optina u Bosni i Hercegovini, 1991. do 1997-98. godine", koji su sastavili Ewa TABEAU (ET), Marcin TKOWSKI (MZ) Jakub BIJAK (JB) i Arve HETLAND (AH), od 4. aprila 2003. godine, ERN: 0291-5501-0291-5738 (u daljem tekstu: izvetaj u predmetu MILOEVI). Vei delovi ova dva izvetaja se stoga preklapaju (kao, na primer, u delu u kojem se govori o izvorima i metodama) Oba izvetaja su rezultat timskog rada. Tim se sastojao od etiri demografa Odeljenja za demografiju - Ewa TABEAU, Marcin TKOWSKI, Jakub BIJAK i Arve HETLAND. ET je vii istraiva s obimnim iskustvom u demografiji i statistici, diplomirala je statistiku i ekonometriju, i ima doktorat iz matematike demografije. JB je mladi profesionalac, specijalizovao je kvantitativne statistike i ekonometrijske metode, nedavno je uspeno diplomirao matematiku demografiju i poseduje iroko zanimanje i ve znatno iskustvo u statistikim metodima i njihovoj primeni u demografiji. AH je vii kompjuterski strunjak sa obimnim iskustvom na irokom polju obraivanja individualnih podataka, kompjuterskog programiranja i demografije uopte. MZ je kvantitativni istraiva i talentovan programer kompjutera, statistiar i ekonomista, koji je takoe studirao matematiku i specijalizovao se u oblasti teorije verovatnoe. ET je bila ukljuena u sve faze krajnje izrade izvetaja (kontrola kvaliteta podataka i obrada podataka, vizuelni prikaz analize, izbor metoda, tumaenje rezultata i pisanje izvetaja); ona je odgovorna za analitike aspekte Izvetaja u predmetu MILOEVI i Izvetaja o Herceg-Bosni. JB, AH i MZ bili su ukljueni u obradu podataka, kontrolu kvaliteta, razvoj baze podataka, pisanje kompjuterskih programa, kao i analizu. Svi autori dali su svoj doprinos pri pisanju teksta. Izvetaj u predmetu MILOEVI i izvetaj o Herceg-Bosni nadograuju se na rad koji su priveli kraju drugi demografi iz Odeljenja za demografiju, kao to su Helge BRUNBORG,

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

377

Torkild LYNGSTAD i Henrik URDAL, koji su bili ukljueni u projekt Tuilatva o populaciji u periodu 1998-2000. Pojedinosti o strunim kvalifikacijama autora date su u Prilozima D1-D4. Nie su navedeni do sada najznaajniji struni i istraivaki izvetaji pripremljeni u Odeljenju za demografiju i svedoenja sudskih vetaka demografa Odeljenja za demografiju.

378

ANALITIKI IZVETAJI PREDOENI OD STRANE ODELJENJA ZA DEMOGRAFIJU

U PREDMETIMA PRED MKSJ

PRILOG D
Autor E.TABEAU, M.TKOWSKI, J. BIJAK i A. HETLAND E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK August 1994 E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK Addendum I the report: Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Possible duplicates). E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK Addendum II to the report: Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Excluded records). E.TABEAU, J. BIJAK, N. LONARI Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 1992 to December 1995: A Study of Mortality Based on Eight Large Data Sources. E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK August 1994 E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK Addendum I the report: Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Possible duplicates). E.TABEAU, M.TKOWSKI i J. BIJAK Addendum II to the report: Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 August 1994. (Excluded records). BRUNBORG, TABEAU E.TABEAU Basic Demographic Characteristics and Socio-Economic Status of Missing and Killed Persons from the Municipality of Prijedor, 30.049. 2002. septembar T. LYNGSTAD i E. Population changes in Prijedor from 1991 to 1997 10. mart 2001. 24. juli 2002. 3. juni 2002. Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 10. maj 2002. 18. avgust 2003. 24. juli 2002. 3. juni 2002. Naziv Ethnic Composition in and Internally Displaced Persons and Refugees from 47 Municipalities of Bosnia and Herzegovina, 1991 to 1997 Population Losses in the Siege of Sarajevo, 10 September 1992 to 10 10. maj 2002. Datum 4. april 2003.

Predmet br.

Predmet

IT-02-54

MILOEVI (Bosna)

IT-02-54

MILOEVI (Bosna)

IT-02-54

MILOEVI (Bosna)

IT-02-54

MILOEVI (Bosna)

IT-02-54

MILOEVI (Bosna)

IT-98-29-I

GALI (Sarajevo)

IT-98-29-I

GALI (Sarajevo)

IT-98-29-I

GALI (Sarajevo)

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

IT-97-24

STAKI (Prijedor)

IT-97-24

STAKI (Prijedor)

30.09.1992. E.TABEAU i J. BIJAK amac and Odak, 1991 and 1997 E.TABEAU i J. BIJAK 1991 and 1997 EwaTABEAU i Marcin TKOWSKI Vlasenica, May-September 1992 E.TABEAU i M. TKOWSKI Ethnic Composition and Displaced Persons and Refugees in 37 Municipalities of Bosnia and Herzegovina 1991 and 1997 H. BRUNBORG i H. URDAL H. BRUNBORG H. BRUNBORG i H. URDAL H. BRUNBORG H. BRUNBORG, E. TABEAU i A. HETLAND Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica Addendum on the Number of Missing and Dead from Srebrenica Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica Addendum on the Number of Missing and Dead from Srebrenica Rebuttal Report BLAGOJEVI et al (IT-02-60) Regarding Report on the Number of Missing and Dead from Srebrenica by Helge BRUNBORG and Henrik URDAL, 12 February 2000 H. BRUNBORG Kosovo H. BRUNBORG Addendum on the size and ethnic composition of the population of Kosovo 12. 2003. septembar Report on the size and ethnic composition of the population of 14. avgust 2002. 12. februar 2000. 12. april 2003. 12. februar 2000. 12. april 2003. 25. avgust 2004. Demographic Consequences of the Conflict in the Municipality of 1.novembar 2002. 28. juli 2002. Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Viegrad, 17. avgust 2001. Changes in the Ethnic Composition in the Municipality of Bosanski 9. avgust 2001.

IT-95-9

SIMI i dr. (amac i Odak)

IT-98-32-T

VASILJEVI (Viegrad)

IT-94-2

NIKOLI (Logor Suica)

IT-00-39 & 40

KRAJINIK-PLAVI (Bosna)

IT-98-33

KRSTI (Srebrenica)

IT-98-33

KRSTI (Srebrenica)

IT-02-60

BLAGOJEVI i dr. (Srebrenica)

IT-02-60

BLAGOJEVI i dr. (Srebrenica)

IT-02-60

BLAGOJEVI i dr. (Srebrenica)

IT-02-54

MILOEVI (Kosovo)

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

IT-02-54

MILOEVI (Kosovo)

379

380

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

SVEDOENJA VETAKA DEMOGRAFA TUILATVA

H. BRUNBORG, u predmetu: MILOEVI (IT-02-54, Bosna i Hercegovina), 18.02.2004. H. BRUNBORG, u predmetu: BLAGOJEVI (IT-02-60-T, Srebrenica), 03.02.2004. E. TABEAU, u predmetu: MILOEVI (IT-02-54, Bosna i Hercegovina), 07.10.2003. E. TABEAU, u predmetu: STAKI (IT-97-24, Prijedor), 23.09.2002. E. TABEAU, u predmetu: GALI (IT-98-29-I, Sarajevo), 30.07.2002. E. TABEAU, u predmetu: STAKI (IT-97-24, Prijedor), 24-25.07.2002. E. TABEAU, u predmetu: GALI (IT-98-29-I, Sarajevo), 22-23.07.2002 E. TABEAU, u predmetu: SIMI et al. (IT-95-9, Bosanski amac, Odak), 10.07.2002. E. TABEAU, u predmetu: LUKI et al. (IT-98-32-1, Viegrad), 19.09.2001. H. BRUNBORG, u predmetu: KRIST (IT-98-33, Srebrenica), 15.06.2000.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

381

REZIME PROFESIONALNIH KVALIFIKACIJA AUTORA (Prvo je naveden voa projekta, a zatim slede ostali autori abecednim redom)

D1.

PROFESIONALNE KVALIFIKACIJE EWE TABEAU (ET) DEMOGRAFA, VOE PROJEKTA

ET diplomirala je ekonometriju i statistiku (titula M.Sc, s najviim ocenama, 1981. godine), a doktorat je odbranila (s najviim ocenama, 1991. godine) iz matematike demografije na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta. Radila je kao akademski nastavnik 1983-1991. godine na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta, gde je predavala deskriptivnu i matematiku statistiku i demografiju studentima fakulteta. Posle toga, preselila je u Holandiju, gde i sada ivi i radi. U Holandiji je radila skoro deset godina na Holandskom nacionalnom institutu za demografiju, gde je bila odgovorna za istraivanje stope smrtnosti u Holandiji i drugim evropskim zemljama (videti dalje u tekstu). Od septembra 2000. godine poela je da radi kao demograf i voa projekta pri Demografskoj sekciji Tuilatva, MKSJ. Za vreme zaposlenja u Tuilatvu, ET je napravila dvanaest strunih izvetaja i svedoila est puta kao struni svedok pred Meunarodnim sudom za bivu Jugoslaviju.

ET je radila pri Holandskom interdisciplinarnom demografskom institutu (NIDI) u Hagu (Holandskom nacionalnom institutu za demografiju) od jula 1991. do septembra 2000. godine, uglavnom kao stariji istraiva i voa projekta. Njene odgovornosti na NIDI-ju ukljuivale su voenje i predlaganje demografskih istraivanja u vezi s kompjuterskim modeliranjem i predvianjem stope smrtnosti i obradu podataka o stanju zdravlja u Holandiji i drugim evropskim zemljama. Kompjutersko modeliranje uzroka smrti postalo je prevashodna oblast kojom se ET bavi, a rezultat je bio nekoliko meunarodnih publikacija koje su doivele priznanja u strunim krugovima. ET je u svojstvu strunjaka dobijala pozive od dravnih i meunarodnih organizacija (na primer, Eurostat Statistika agencija Evropske Unije; ING Group - Life Insurance NL /holandsko osiguravajue drutvo/, Goldman & Sachs - Life Insurance USA /ameriko osiguravajue drutvo/, Statistics Netherlands, British Government Actuarys Department /Odeljenje za statistiku pri britanskoj Vladi/) za konsultacije povodom njihovih projekata koji su ukljuivali pitanja stope smrtnosti i razvoja

382

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

zdravlja i statistika predvianja. Bila je supervizor mladim istraivaima koji su zavravali svoje teze za magistarsku i doktorsku titulu. Nacionalni i meunarodni demografski asopisi pozivali su je da bude recenzent priloenih tekstova. ET je dobijala stipendije za nauni rad u francuskom (1995. godine) i nemakom (1990. godine) nacionalnom institutu za demografiju. Ona odrava kontakte sa demografima irom Evrope, a posebno sa onima iz Belgije, eke Republike, Finske, Francuske, Nemake, Marske, Italije, Holandije, Norveke, Poljske i Velike Britanije. ET izvrsno poznaje nekoliko tipova kompjuterskih programa. Govori i pie poljski (maternji jezik), engleski, holandski i, neto slabije, ruski i nemaki. ET je napisala vie od 90 autorskih istraivakih tekstova. Spisak izabranih tekstova koje je ona nedavno objavila ukljuuje: tri monografije objavljene u meunarodnim publicistikim izdanjima, 24 lanka objavljena u nacionalnim i meunarodnim
asopisima, 14 referata proitanih na meunarodnim konferencijama, kao i 52

istraivaka izvetaja i radna materijala.

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

383

PRILOG D2. PROFESIONAL KVALIFIKACIJE JAKUBA BIJAKA (JB) DEMOGRAFA

JB je diplomirao Kvantitativne metode i informacione sisteme Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta, gde je, uz najbolje ocene, stekao titulu magistra za tezu u polju matematike demografije. Rezultati njegove disertacije prezentirani su na Evropskoj konferenciji o populaciji u avgustu 2003. godine, a bie objavljeni i u naunom asopisu poljskih demografa. Godine 1999. on je bio mladi istraiva na tromjesenoj stipendiji pri Holandskom interdisciplinarnom demografskom institutu (NIDI) u Hagu. JB je 1999-2000. godine radio kao student asistent na Institutu za naunu demografiju, WSE, gdje je studentima drao predavanja iz statistike i naprednih statistikih metoda. Tokom 2001. godine bio je asistent istraiva pri Demografskoj sekciji Tuilatva, MKSJ. Od oktobra 2002. godine ponovo radi kao mladi profesionalac pri Demografskoj sekciji. U toku svog zaposlenja na Tuilatvu bio je autor saradnik u izradi sedam strunih i istraivakih izvetaja.

U toku svog univerzitetskog obrazovanja, JB je bio autor brojnih izvrsnih studija i istraivakih tekstova. Kao student, uestvovao je na nekoliko konferencija za mlade istraivae, gdje je izlagao brojne zanimljive referate. Bio je na elu Istraivake grupe za vetaku inteligenciju na WSE. Osim toga, uestvovao je na nekoliko (poljskih i meunarodnih) istraivakih projekata u vezi s demografskim i ekonomskim aspektima drutva i napisao je nekoliko izvetaja.

JB posjeduje izvanredno znanje kompjuterskih programa (izmeu ostalog: MS Access, MS Excel, MapInfo, ArcView GIS, Statgraphics, SPSS, Statistica) i programskih jezika (Turbo Pascal, Visual Basic). Govori i pie nekoliko jezika (poljski, engleski, njemaki i u manjoj mjeri srpskohrvatski i holandski).

384

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG D3. PROFESIONALNE KVALIFIKACIJE ARVEA HETLANDA (AH) - DEMOGRAFA

AH je zavrio univerzitetski program kurseva iz matematike i komputerologije i dobio diplomu kao cand. mag. na Univerzitetu u Oslu 1993. godine. Kao dio svog programa za magistra nauka (M.Sc.), koji jo uvek traje, pohaao je kurseve iz logike, sistema ponovnog pisanja i kompilacijskog dizajna. Osim toga, 1997. godine pohaao je i Sedmu meunarodnu letnju kolu u Jyvskyli, u Finskoj, gde je prof. Juha Alho predavao o Projekcijama stohastike populacije.

AH je od februara 1994. do avgusta 1999. godine bio zaposlen u firmi Statistics Norway (prvo u IT sekciji, a posle toga u Odeljenju za drutvena i demografska istraivanja), gde je bio nadlean za razvoj kompjuterskih programa za jedan mikro simulacijski projekt za domainstva , kao i za zvanine projekcije norveke populacije. Pomogao je pri produkciji i objavljivanju zvaninih projekcija populacije 1996. i 1999. godine. Od 1998. do 2001. godine radio je na jednom istrivakom projektu koji je finansirao Norveki savet za istraivanja, u kom je primenio probabilistike metode na projekcije populacije. U tom projektu AH je bio nadlean za razvoj kompjuterskih programa, a bio je i autor saradnik u nekoliko naunih referata vezanih za taj projekt.

Od avgusta 1999. do avgusta 2000. godine AH je bio angaovan kao spoljni saradnik SafetyCable AS, norveke kompanije specijalizovane za reenja u spreavanju krae kompjutere. Na tom poloaju nadgledao je projekte razvoja kompjuterskih programa u kompaniji, odravao je mreu firme i davao svoj doprinos njenoj upravi. Osim toga, od maja 2001. godine pa sve dok se nije zaposlio u MKSJ-u, bio je i lan Upravnog odbora firme SafetyCable.

AH je od avgusta 2001. godine zaposlen kao demograf u Demografskoj sekciji Tuilatva, MKSJ, Hag, i radi na analizama novih izvora podataka koje treba ukljuiti u projekat baze podataka pri Sekciji. AH je strunjak za kompjutersko programiranje s iskustvom u programima C, C++, Java, Simula i SAS,a posjeduje praktino znanje programa Pascal, SML, VB, Lisp,

Etniki sastav, interno raseljena lica i izbeglice iz osam optina Herceg-Bosne od 1991. do 1997-98

385

Perl, HTML, kao i nekoliko kompjuterskih jezika za pisanje programa. AH se isto tako razume u brojne kompjuterske pribore za adaptaciju programa (MS Word, MS Excel, MS PowerPoint, MS Access, OpenOffice, ArcView, SAS, LaTe), operativne sisteme (sve MS Windows platforme, Linux /poseduje profesionalni certifikat/, BSDderivative), kao i u hardver za PC-je i uspostavljanje i odravanje kompjuterskih mrea. AH govori i pie norveki (maternji jezik) i engleski, a donekle govori i nemaki.

386

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

PRILOG D4. PROFESIONALNE KVALIFIKACIJE MARCINA TKOWSKOG (MZ) DEMOGRAFSKOG ASISTENTA

MZ je diplomirao 2001. godine bankarstvo i finansije na Ekonomskom fakultetu Varavskog univerziteta u Poljskoj (WSE, titula magistra iz bankarstva i finansija, s odlinim, najviom ocenom), a zavrio je i program za magistra iz kvantitativnih metoda i informacionih sistema na WSE-u. Sada zavrava matematiku na Varavskom univerzitetu (etvrta godina; u 2002. godini je uzeo dopust zbog svog zaposlenja u Tuilatvu), gde radi na specijalizaciji iz teorije verovatnoe. MZ se 2001. godine ukljuio u program za doktorat iz finansijske matematike na WSE-u.

MZ je 2000-2001. godine radio kao student asistent pri Institututu za ekonometriju, WSE, gde je studentima predavao ekonometriju i stohastike procese. Tokom 20012002. godine predavao je Kapital i monetarna trita na postdiplomskom programu pri Meunarodnom studiju za menadere u Varavi. Od februara 2002. godine radi kao asistent istraiva u Demografskoj sekciji Tuilatva, MKSJ, Hag. U toku svog rada u Demografskoj sekciji Tuilatva, bio je jedan od autora pri pravljenju etiri struna izvetaja i istraivaka izvetaja i razvijao je kompjuterske programe za analizu demografskih podataka. MZ je 1998-99. godine bio aktivan lan Istraivake grupe za vetaku inteligenciju na WSE, organizovao je konferencije o vetakoj inteligenciji i uestvovao na njima. MZ je strunjak za kompjutersko programiranje (C/C++, Delphi, Pascal, VB, HTML i tako dalje), za kompjuterske programe (MS Access, MS Excel, MS Word, GIS i ArcView, SPSS, Statistica, Mathematica, Matlab, Maple, LaTeX i tako dalje), hardver i operativne sisteme (Windows, Linux). MZ govori i pie poljski (maternji jezik), engleski, nemaki i ruski.

OSOBE RANJENE PRILIKOM OPSADE MOSTARA: STATISTIKA ANALIZA KNJIGA MOSTARSKE RATNE BOLNICE

EWA TABEAU ODJELJENJE ZA DEMOGRAFIJU, URED TUITELJA, MKSJ

Izvjetaj vjetaka u predmetu PRLI i drugi (IT-04-74)

6. veljae 2006.

388

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

1. OSNOVNI PODACI U ovom izvjetaju rezimirani su rezultati statistike analize osoba ranjenih u krvavim incidentima koji su se dogodili za vrijeme opsade istonog Mostara u periodu od svibnja 1993. do travnja 1994. godine. Tuiteljski tim koji je pripremao predmet JADRANKO PRLI I DRUGI (broj predmeta: IT-04-74) zatraio je od Odjeljenja za demografiju Ureda tuitelja izradu ove analize iji je cilj bio podnoenje izvjetaja vjetaka o ranjenim osobama. Predmet ove analize su posebno Bonjake rtve. Izvjetaj je usredotoen na ranjene osobe s podruja istonog Mostara. To podruje je mnogo manje od podruja koje je obuhvaala opina Mostar prije rata. Istoni Mostar nalazi se na istonoj strani rijeke Neretve, ukljuujui tu i uski pojas kua na zapadnoj obali u koji se veina bosanskih Muslimana preselila nakon akcija HVO-a /Hrvatsko Vijee obrane/ protiv nehrvata 9. i 10. svibnja 1993. Muslimanska enklava u istonom Mostaru odvojena je od ostalog dijela grada linijom sukoba izmeu HVO-a i ABIH-a koja se protee sjeverno i juno od Bulevara i antieve ulice, do podruja zapadno od rijeke Neretve. Ova enklava okruena je hrvatskim snagama na sjeveru i jugu, te snagama bosanskih Srba na istoku. Izvori koji sadre podatke o ranjenim stanovnicima istonog Mostara su veoma oskudni. Neki od primjera takvih izvora su povremeni izvjetaji iz tiska, izvjetaji meunarodnih promatraa sukoba u Herceg-Bosni, izjave oevidaca. Nisu postojali neki sistematski izvjetaji o ranjenim osobama s te teritorije. Jedan od izvora koji su se mogli koristiti za ovu vrstu analize su bolnike evidencije. U biti, za vrijeme opsade Mostara dvije bolnice su bile u funkciji: jedna je bila u zapadnom Mostaru (pod kontrolom hrvatskih snaga), a druga se nalazila u istonom Mostaru (pod kontrolom snaga bosanske vlade, tj. Bonjaka). Ovaj drugi izvor je u obliku knjiga mostarske Ratne bolnice koje sadravaju uglavnom evidencije o osobama koje su ranjene i poginule za vrijeme opsade, preteito iz redova bonjakog stanovnitva. Ovaj se izvjetaj, stoga, koncentrira jedino na ovaj izvor. Evidencije u knjigama mostarske Ratne bolnice (blizu 6.000 upisa) obuhvaaju poginule i ranjene osobe s teritorije istonog Mostara u periodu od 9. svibnja 1993. do 25. svibnja 1994. godine, tj. u periodu koji je za oko mjesec dana dui od perioda na

Ranjeni tokom opsade Mostara

389

koji se odnosi optunica (do travnja 1994.). Evidencije registrirane poslije travnja 1994. godine najvjerojatnije su takoer vezane za opsadu poto su to sluajevi ranjavanja prilikom povremene paljbe do koje je dolazilo u ovom periodu, zakanjele posljedice povreda zadobivenih tijekom opsade i drugi zdravstveni problemi koji su povezani s opsadom. To je razlog zbog ega su i te evidencije ukljune u ovu analizu. Evidencije Ratne bolnice prikupljene su od strane Tuiteljskog tima, a kopije pet izvornih knjiga Ratne bolnice na raspolaganju su u Odjeljenju za dokaze. Da bi se napravila razlika izmeu civila i vojnika1 ja sam u svrhe ovog izvjetaja takoer koristila vojne evidencije za vojnike i drugo poginule tijekom bosanskog /sic/ rata. Ovi popisi, koje su OTP-u /Ured tuitelja/ dostavila ministarstva obrane (Federacije BiH i RS) obuhvaaju u potpunosti sve tri vojske (ABIH, HVO i VRS) i cijeli period rata (od travnja 1992. do prosinca 1995.). Ukupan broj evidencija na sva tri popisa je oko 48.500 (oko 28.000 od ABiH, 14.000 od VRS-a i 6.500 od HVO-a). Ovi su popisi takoer na raspolaganju u Odjeljenju za dokaze. Ovaj izvjetaj sadri Izvrni saetak i slijedea poglavlja:

1. 2. 3.

Osnovni podaci; Knjige mostarske Ratne bolnice: originalni izvor; Preiavanje podataka i uspostavljanje baze podatka mostarske Ratne

bolnice; 4. 5. Procjena nedostataka evidencija Ratne bolnice i minimalni broj rtava; Dobna, spolna i vremenski struktura pacijenata oznaenih i neoznaenih kao ranjenici; i 6. Konani rezultati.

Sukob u Herceg-Bosni za potrebe ovog izvjetaja podrazumijeva injenice i dogaaje kako su oni navedeni u optunici za predmet IT-04-74, koji se dogodio na teritoriji osam herceg-bosanskih opina (apljina, Gornji Vakuf, Jablanica, Ljubuki, Mostar, Prozor, Stolac i Vare) u periodu od studenog 1991. pa da (otprilike) travnja 1994.
1 Termin vojnik je koriten naizmjenice sa terminom vojna lica /military/. On obuhvaa pripadnike vojske, policije i drugih vojnih snaga Ministartsva obrane kao i pomono vojno osoblje. U kontekstu evidenicija knjiga mostarske Ratne bolnice, taj se termin moe povezati sa naoruanim pojedincima koji nisu nuno bili formalno povezani sa nekom armijom ili nekim drugim vojnim snagama.

390

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Opsada Mostara je jedna epizoda u sukobu u Herceg-Bosni koja se dogodila u gradu Mostaru i njegovoj okolici i trajala je od 9. svibnja 1993. do 12. travnja 1994. kada je u Splitu, u Hrvatskoj, potpisan sporazum izmeu predstavnika Herceg-Bosne/HVO-a i muslimanske strane.

2. KNJIGE MOSTARSKE RATNE BOLNICE: ORIGINALI IZVOR

Informacije o formiranju i karakteru mostarske Ratne bolnice (dalje u tekstu WH) dostupne su iz izjave svjedoka Jovana RAJKOVA, lijenika koji je radio u bolnici tijekom opsade (ERN 0200-0448-0200-0459). RAJKOV se prikljuio Armiji BiH u kolovozu 1992. godine i bio je u Ratnoj bolnici (prvo kao lijenik ope prakse, poslije kao kirurg) od njenog formiranja pa sve do nekoliko godina nakon zavretka opsade.

- Mostarska Ratna bolnica nalazila se u Titovoj ulice, na desnoj obali rijeke Neretve i tijekom opsade Mostara sluila je (uglavnom, ali ne iskljuivo) kao ratna bolnica bosanske Armije te je, stoga, bila vojna bolnica. - Ratna bolnica je, kao vojni objekt, imala ogranien pristup humanitarnoj pomoi, stoga je u prosincu 1993. godine Ratna bolnica promijenila status i od vojne postala samo bolnica. - Bez obzira na njen status, u bolnici su se cijelo vrijeme lijeile sve vrste pacijenata. Prema RAJKOVLJEVOJ izjavi, priblino 50% pacijenata bili su civili (uglavnom Muslimani); ovdje se povremeno lijeilo i nekoliko ratnih zarobljenika (to su bili uglavnom Hrvati). - Glavna bolnica u Mostaru, tj. mostarski Regionalni medicinski centar, koji se nalazio na zapadnoj obali rijeke Neretve koju su kontrolirale snage HVO-a, tijekom opsade je sluio kao Ratna bolnica za HVO; ovakva situacija je trajala gotovo od proljea 1992. - Oigledno je da je formiranje Ratne bolnice ABiH-a bilo nuno jer (preteito) Muslimansko stanovnitvo iz istonog Mostara praktino nije imalo pristup mostarskom Regionalnom medicinskom centru; - Ratnu bolnica formirala je skupina lijenika (ukljuujui i RAJKOVA) otprilike mjesec dana prije poetka opsade (tj. negdje poetkom travnja 1993.) oekujui mogue rtava zbog jaanja sukoba. Oni su ovu ustanovu formirali samoinicijativno i nitko ih nije u tome sprijeavao. Armija BiH i lokalno

Ranjeni tokom opsade Mostara

391

stanovnitvo Mostara pruilo je lijenicima veliku podrku, a povremeno su dobivali i neto pomoi od meunarodnih organizacija. - Ratna bolnica je nastala iz ambulante koja je osnovana u listopadu 1992. uglavnom za potrebe Armije BiH-a, meutim, ta ambulanta je trebala sluiti kako civilnom stanovnitvu Mostara tako i Armiji BiH. - Ratna bolnica je bila relativno mali objekt koji je u poetku imao samo sedam do osam kreveta u Odjelu intenzivne njege i moda jo samo nekoliko kreveta u obinim sobama za pacijente. Na poetku opsade koristio se samo (dio) podruma, a kasnije su se pacijenti prevozili i na gornje katove. - Meutim, podrum je ostao glavni dio bolnice u kojem se nalazili kirurka sala, Odjel intenzivne njege, mala ljekarna, soba za prijem i veliki dio opreme. U poetku u samoj bolnici nije bilo kuhinje i praonice rublja, te su se ove usluge obavljale u privatnim kuama u susjedstvu bolnice. Tek kasnije je formirana mala kuhinja dok je pranje rublja (i ienje opreme) i dalje predstavljalo problem. - Uvjeti u bolnici i bolnika oprema bili su izuzetno loi vodu su uzimali samo iz rezervoara za vodu (imali su na raspolaganju takva tri rezervoara), voda se nije ispitivala niti se preiavala klorom, dolazilo je do prekida opskrbe elektrinom energijom, a jedan stari generator za struju koristio se samo za operacije. Nije bilo dovoljno goriva za generator, nisu imali dovoljno svjetla te su kirurzi za vrijeme operacije koristili samo male lampe na glavama. Nisu imali dovoljno odjee za operacije i esto su operirali napola goli (od struka na gore); sterilizacija kirurke opreme obavljala se na nekom starom autoklavu koji se zagrijavao na vatri od drva. U poetku nisu imali rendgenski aparat, nedostajalo je lijekova, ukljuujui anestetike i sredstva za ispitivanje krvi. - Bolnica se nalazila u blizini linije sukoba i bila je stalno izloena vatri od strane HVO-a. - RAJKOV navodi slijedee (ERN 0200-0455-0200-0455): bolnica je bila dva puta pogoena vatrom iz tenka. Ne mogu se tono sjetiti kada je bilo to granatiranje, ali nije bilo hladno. Sjeverni dio zgrade bio je dva puta pogoen. Prema naim procjenama, granate su morale doi iz pravca ORLOVCA. Jednom je jedan velik komad gelera uletio kroz ulazna vrata. Na zapadnoj i sjevernoj strani zgrade bila je velika rupa. Na krovu je bilo mnogo rupa. HVO

392

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

nije mogao vidjeti bolnicu s planine Hum, no oni su koristili neku vrstu protuzrane rasprskavajue municije koja je eksplodirala iznad bolnice. Mnogo minobacakih granata palo je na podruje ispred kirurke sale i na stazu iza zgrade. Neki su ljudi takoer bili ranjeni u krugu bolnice ili unutar same bolnice. - Na poetku opsade osoblje Ratne bolnice nije vodilo rauna o tome da evidencije o pacijentima budu potpune i preieni, tek su kasnije shvatili kako je bilo vano (npr. za dobivanje lijekova) pokazati registar pacijenata i terapije koje su primali. - Osim ove bolnice na podruju istonog Mostara nije bilo drugih bolnica, meutim, u ovom dijelu grada bilo je nekih drugih medicinskih ustanova (ambulante). - Klinike za prvu pomo2 ukljuivale su ANTIEVU, CERNICU, EMOVAC, MAHALU i TEKIJU. - Stacionari su se nalazili u slijedeim objektima: u zgradi preko puta bolnice, u zgradi Osiguravajue tvrtke DUNAV, u zgradi Socijalnog, u zgradi Komiteta komunistike partije, u BRANKOVCU, u ZALIKU (prema RAJKOVU: ERN: 0200-0456-0200-0456). - Ratna bolnica u Titovoj ulici nije bila jedina zdravstvena ustanova na podruju istonog Mostara i mogue je da je dosta rtava s ove teritorije ilo u druge zdravstvene centre umjesto da su dolazili u Ratnu bolnicu (iz praktinih razloga, odnosno ako su imali lake povrede). Meutim, Ratna bolnica je bila jedina bolnika ustanova na ovom podruju. - Stanovnito koje se lijeilo u Ratnoj bolnici stoga predstavlja uzorak svih onih koji su zadobili povrede ili su umrli tijekom opsade. Teko je procijeniti koliko je velik ovaj uzorak, pogotovo kada se radi o ranjenim osobama. Ne moe se napraviti usporedba sa alternativnim statistikim izvorima poto takvi izvori ne postoje. Lake je napraviti procjenu kada se radi o poginulima, to e biti obraeno u izvjetaju o poginulim osobama.

Znaenje rijei klinika /clinic/ je nejasno. Moe biti da su te klinike bili domovi zdravlja koji nisu nuno bili opremljeni kao regularne klinike i nisu nuno pruali iste usluge i lijeenje kako se to obino obavlja u regularnim klinikama.
2

Ranjeni tokom opsade Mostara

393

Istraitelji Ureda Tuitelja prikupili su pet originalnih registara pacijenata mostarske Ratne bolnice, takozvanih protokola Mostarske bolnice (dalje u tekstu: knjige Ratne bolnice) za potrebe procjene rtava opsade Mostara. ERN brojevi izvornih materijala su slijedei: a) 0200-0460-0200-0467: 8 stranica, 09.05.1993. 10.05.1993. b) 0109-7072-0109-7198: 127 stranica, 09.05.1993 23.06.1993.3 c) 0200-9824-0201-0226: 599 stranica, 15.06.1993. 18.08.1993. d) 0200-5409-0200-5610: 203 stranice, 18.08.1993. 13.10.1993. e) 0201-0424-0201-0824: 400 stranica, 13.10.1993. 24.05.1994.

Upisi u knjige Ratne bolnice su osobni podaci onih koji su doli ili su doneeni u Ratnu bolnicu zavedeni redoslijedom kako su primani. Neki zapisi su moda uneseni poslije samoga dolaska zbog prezauzetosti bolnikog osoblja. Svaki upis je drugi bolniki sluaj, tj. osoba koja je registrirana pod jedinstvenim rednim brojem.4 Svaki bolniki sluaj (tj. svaki zapis u knjigama Ratne bolnice) sadri slijedee podatke:5 - jedinstveni redni broj - datum dolaska u bolnicu - prezime - ime - godina roenja - status (civil vojnik) - vojna jedinica - mjesto incidenta - vrijeme incidenta - opis rane

Jedan dio stranica u dokumentu b) (oko polovine), oznaen je ERN brojevima od manjeg ka veem a preostale stranice su oznaene brojevima od veeg ka manjem. Datumi u dokumentima se nedvojbeno preklapaju. To preklapanje kao i stranice koje nedostaju razmatrani su kasnije u ovom izvjetaju. 4 U bazi podataka Ratne bolnice pronaen je jedan duplikat pod serijskim brojem (2043) i on je uklonjen. Vie je duplikata pronaeno na osnovu drigh kriterija, tj. na osnovu imena/inicijala, godine roenja, datuma dogaaja i prilikom kontroliranja dodatnih faktora kao to su vrsta dogaaja. Ovi duplikati registrirani su u knjigama Ratne bolnice pod razliitim serijskim brojevima i mogli bi predstavljati razliite osobe, ali prema naim kretrijima, previe su slini da bi se smatrali razliitim. Pogledati Odjeljak 3 za vie informacija vezanih za duplikate.
3 5 Osim gore navedenih rubrika, slubenici koji su unosili podatke (izvorni govornici B/C/S-a takoer su unijeli spol, dob i nacionalnost).

394

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

- oznaku koja opisuje status pacijenata, kao to je P = primljen; K = poslan kui; OP = operacija; () smrt (u knjizi se u stvari nalazi krui umjesto broja). Zbroj izvornih upisa daje cifru od 5.910 evidencija u svim knjigama a upisi poinju od 09. svibnja 1993. i zavravaju 24. svibnja 1994. 3. PREIAVANJE PODATAKA I FORMIRANJE BAZE PODATAKA MOSTARSKE RATNE BOLNICE

Baza podataka Ratne bolnice (dalje u tekstu: baza podataka WH-a) formirana je od strane Odjeljenja za demografiju Ureda Tuitelja na osnovu evidencije iz knjiga protokola Ratne bolnice. Baza podataka Ratne bolnice organizirana je tono onako kako su ti podaci registrirani u knjigama Ratne bolnice. Poto su osnovne podatke unosili drugi, tj. istrani tim Ureda Tuitelja, (dalje u tekstu: InvT) mi, demografi, otpoeli smo svoj projekt tako to smo prekontrolirali cjelovitost i kvalitetu raunalnih podataka. To je uraeno na taj nain to smo prouili izvorne knjige koje su evidentirane u Odjeljenju za dokaze i usporedili evidencije u bazi podataka sa onima na papiru. Slijedi saetak najznaajnijih zakljuaka i poboljanja: - Formirana je nova stavka, MyDate /?moj datum/ koja sadri informacije kao u DATUMU (varijabla InvT-a). Datumi incidenata u MyDate su bili provjereni, ispravljeni ako su bili netoni i preieni. Oni datumi koji su peatirani u knjigama Ratne bolnice preko dva dana uzeti su poevi od prvog peatiranog dana. - Unesen je jedan novi podatak (koji je preskoen u datoteci InvT-a) - (MyKey /?moje rjeenje/ 5911 ili serijski broj 240/A). - U izvornih knjigama Ratne bolnice, stranice pod brojem: ERN 0201-0719 do 0201-0823, neki serijski brojevi evidencija su netoni. Evidencije: 3441-3959 bi trebale biti oznaeni kao: 3491-4009. Stoga je 50 zapisa (3441-3490) dobilo ve postojee serijske brojeve, ali to nisu duplikati. U bazi podataka Odjeljenja za demografiju koja sadrava podatke Ratne bolnice, na raspolaganju su dvije vrste referentnih (ili serijskih) brojeva: jedna vrsta su brojevi kako su navedeni u izvornim knjigama Ratne bolnice, a druga vrsta su brojevi koji su matematiki logini (od 3491-4009).

Ranjeni tokom opsade Mostara

395

- Slina pogreka utvrena je i na stranici pod ERN 0200-9888. Nakon zapisa (pod serijskim brojem) 183 u originalnim knjigama slijedi zapis pod brojem 194, pa su stoga zapisi od 184 do 193 preskoeni. Ovi su brojevi, meutim, nalaze u radnim tablicama istraiteljskog tima, to znai da je na ukupan broj unosa iz izvornih knjiga Ratne bolnice uvrteno jo 10 zapisa, te je tako zbroj umjetno povean. Iz baze podataka Odjeljenja za demografiju izbrisani su neodrivi zapisi. - Zapisi (MyKey) od 5466 do 5482 (17 zapisa) pod Datumom imaju Nulu (tj. nema vrijednosti). Meutim, datum registracije (zamjena za datum incidenta) bio je na dostupan u knjigama Ratne bolnice (14.04.94.). Za ove evidencije MyDate/datum i MyAge/dob su kompletirani. - Zapisi (MyKey) 2, 2103 i 5910 (stranica ERN: 0201-0823) nisu imali serijskog broja u radnim tablicama istraiteljskog tima. Mogue je da su te evidencije iz 1994. godine, poto se u knjizi Ratne bolnice od listopada 1993. do svibnja 1994. oni spominju na zadnjoj stranici (slijedeoj koja dolazi poslije svibnja 1994.). Za ove zapise MyDate/datum i MyAge/dob kompletirane su tako to je uneseno 00.00.94. - Utvreno je da je serijski broj zapisa 3425 bio je prazan. U knjigama Ratne bolnice u prostor ispod tog broja unesen je zapis 3424. Zapis 3425 je izbrisan iz baze podataka Odjeljenja za demografiju. - Serijski broj zapisa 2043 (ERN: 01201-0427 /sic/, Aida DELALI) je dupliciran na radnoj tablici istraiteljskog tima (serijski broj 2043 je uneen dva puta). Duplicirani zapis je izbrisan (zajedno sa drugim duplikatima) iz baze podataka Odjeljenja za demografiju. - 49 zapisa je uneeno u radnu tablicu istraiteljskog tima pod pogrenim datumima. Ti zapisi su ispravljeni na slijedei nain: - zapis pod serijskim brojem 728 ispravka u rubrici za mjesec (01 ispravljeno u 07); - zapisi pod serijskim brojevima od 5706 do 5753 ispravka u rubrici za mjesec (03 ispravljeno u 06). - Duplikati su rjeavani na dva naina - ja sam provjerila duplikate pod originalnim serijskim brojem a zatim duplicirane zapise za osobe koje su registrirane da su u bolnicu dole istoga dana ili su imale istu godinu roenja, ime, ili je vrsta dogaaja bila ista, itd. Obratite panju na to da, ukoliko je ista osoba registrirana kao ranjena

396

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

nekoliko puta pod razliitim datumima, ja nisam smatrala da su to duplikati jer su takvi sluajevi savreno mogui. a) Duplikati serijskih brojeva: ustanovljeno je da 231 zapis ima isti (numeriki dio) serijskog broja. Od tih 231 zapisa, 3 zapisa imala su Nulu pod serijskim brojem, ali osobni podaci tih osoba bili su razliiti, za 10 zapisa je navedeno da su preskoeni u bazi podataka i oznaeni su za brisanje, a 109 parova (218 zapisa) su imali iste serijske brojeve. Od tih 109 parova, ispostavilo se da je samo jedan par u stvari bio duplikat (serijski broj 2043). 50 parova su bili zapisi registrirani u knjigama Ratne bolnice pod ponovljenim serijskim brojevima, ali su sve registrirane osobe bile razliite. Svi drugi parovi (58) sadravali su takoer imena dviju razliitih osoba, a svaka druga osoba imala je i jedno dodatno slove povezano sa njegovim/njenim serijskim brojem. Jedan od dva zapisa pod brojem 2043 i svi preskoeni zapisi bili su uklonjeni. Svi ostali zapisi ostali su u bazi podataka. b) Duplicirane osobe: Svi parovi zapisa registrirani da su se dogodili: istoga dana, s istom godinom roenja, istim prvim slovom (dedia6) prezimena, izdvojeni su i runo provjereni tako to su se usporeivale sve raspoloive stavke podataka (puno ime, prezime, godina roenja, spol, dob, nacionalnost, vrsta dogaaja, itd). Identificirana su 193 takva zapisa. Od ta 193 zapisa, samo je 15 bilo duplikata (15 parova, od kojih je jedan duplikat serijskog broja (2043)), iako su primijeene male razlike na primjer kod pisanja imena. Ostalo su bile razliite osobe. Tih 15 dupliciranih zapisa su oznaeni pod varijablom duplo (ifra 2) i uklonjeni iz baze podataka. - U bazi podataka ostalo je ukupno 5.870 jedinstvenih zapisa. Od tih 5.870 zapisa, 472 su smrti, a 4.925 nisu smrti (tj. to su uglavnom ranjene osobe, ukljuujui 3 nepovezana sluaja), a 474 zapisa su raspoloivi samo kao redni brojevi zapisa (tj. odnose se na nepotpune unose i unose sa stranica koje nedostaju, i nejasno je da li su te osobe ive ili su mrtve). Meu onima koji nisu mrtvi, za jedan broj osoba uope nema naznaka ranjavanja, ali veina tih osoba je najvjerojatnije bila ranjena. Ovi zapisi su se takoer koristili u analizi.

Termin dedia se koristi da bi se oznailo uklanjanje dijakritikih znakova sa izvornih B/C/S imena i koji su se zamijenili latininim slovima (npr. sa s, sa c, etc.). Ovaj je postupak je kljuan za uspjeno usporeivanje imena.

Ranjeni tokom opsade Mostara

397

Gornji saetak opisuje unos podataka i probleme s tim u svezi, kao i preiavanje podataka i sadraja same baze podataka. Nedostatci i osnovni statistiki podaci iz ove baze podataka razmatraju se u nastavku teksta.

4.

PROCJENA NEDOSTATAKA ZAPISA RATNE BOLNICE I MINIMALNOG BROJA RTAVA

U ovom Odjeljku pozornost je usmjerena na nedostatke zapisa koji su raspoloivi u knjigama protokola mostarske Ratne bolnice. U knjigama Ratne bolnice registrirano je ukupno 5.870 sluajeva (nakon preiavanja) koji se odnose na (do) 4.925 ranjene osobe, 472 preminule osobe (koje su takoer bile Ratne bolnice je daleko od prihvatljive. Ogranieni obuhvat knjiga (samo je uzorak svih poginulih i ranjenih osoba obuhvaeni knjigama), nepotpunost ovog izvora (tj. nedostaje sveukupno nekoliko stranica, a takoer nedostaje i mnogo odgovora, djelomino ili u potpunosti, u mnogim stavkama podataka) kao i drugi nedostaci raspoloivih podataka (npr. pravopisne pogreke, pogreke u datumu roenja, itd.) - sve su to razlozi za oprez kod pripremanja statistikih podataka vezanih za opsadu. Zapisi koji su registrirani u knjigama Ratne bolnice ukljuuju pacijente koji su se lijeili u mostarskoj Ratnoj bolnici za vrijeme sukoba u Mostaru od 1993. do 1994. godine. Prvi dan kada se otpoelo s evidentiranjem je 9. svibnja 1993. godine a zadnji dan je 24. svibnja 1994. godine. Evidencija slijedi kalendarski redoslijed datuma. Datumari (tj. cijeli datum u formatu dan/mjesec/godina) su dosljedno peatirani u knjige Ratne bolnice u prostoru prvog zapisa evidentiranog odreenog dana. (Gotovo) svaki dan je oznaen svojim peatom i odreeni datum moe se pripisati (gotovo) svakom zapisu. Nekoliko datumara jasno pokriva dva zapisa umjesto jednoga. U takvim sluajevima oba zapisa se smatraju kao prva dva koja su se dogodila toga odreenog dana. Zapisi su numerirani konsekutivno koristei redne brojeve koji su (nakon proiavanja podataka) svi jedinstveni. Izraz lijeen podrazumijeva da je svaka osoba koja je dola u Bolnicu u tom periodu i koja je bila podvrgnuta bilo kakvoj vrsti lijeenja mogla biti registrirana. Meutim, ne zna se pouzdano da li su u stvari svi pacijenti registrirane u knjigama. Mogue je da su osobe s lakim ozljedama upuivane kuama, a da se pri tome uope

398

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

nije unosila nikakva zabiljeka o njihovom lijeenju. I oni pacijenti koji su bili primljeni u bolnicu i oni koji nisu (tj. oni koji su poslani kuama) su registrirani. Uz pomo markera i dostupnosti dijagnoza mogu se jasno razluiti etiri osnovne kategorije pacijenata: ranjene osobe koje su povezane za sukobom, poginule osobe koje su povezane sa sukobom, sluajevi koji nisu povezani /sa sukobom/ (ivi) i neodreeni sluajevi (i ivi i mrtvi). Od ovoga mjesta na dalje ovi termini koriste se u itavom izvjetaju. Ranjene i poginule osobe su oigledno povezane sa sukobom. Obratite pozornost da su poginule osobe primane u bolnicu zbog svojih povreda (iako za jedan broj osoba ova injenica nije eksplicitno navedena). Poginule osobe se u ovom izvjetaju razmatraju i kao ranjene osobe. Pacijenti koji nisu povezani /sa sukobom/ (samo ih je 3 od 5.870 sluajeva) zavrili su u Ratnoj bolnici iz razloga koji nisu povezani sa sukobom, kao to je na primjer porod, zbog nemogunosti ili ogranienog pristupa drugim zdravstvenim ustanovama u istonom Mostaru u to vrijeme. Neodreeni sluajevi su oni pacijenti (kako preivjeli tako i preminule osobe) o kojima su podaci rasuti, odnosno, ogranieni i oni se ne mogu izriito pripisati niti jednoj od drugih skupina. Razlog zbog kojega su te informacije za tako veliki broj zapisa nepotpune su okolnosti pod kojima je bolnica radila za vrijeme opsade. Te okolnosti su bile dramatini i veoma esto bolnikom osoblju bilo je nemogue kompletirati podatke u knjigama. Kako je to prikazano u Odjeljku 5 ovoga izvjetaja, nema razloga vjerovati da se ti neodreeni sluajevi bitno razlikuju od veine svih drugih zapisa u knjigama koji su, a to je oigledno, povezani s ratom. Dakle, prilino je sigurno da se neodreeni sluajevi trebaju promatrati ili kao ranjene osobe (oni koji su ivi, neoznaeni kao mrtvi) ili kao ranjene i poginule osobe (oni koji su oznaeni kao mrtvi). Neodreeni sluajevi su ukljueni u statistike podatke vezane za opsadu koji su izneseni u ovom izvjetaju.

Nedostaci podataka Ratne bolnice koji se odnose na preminulo i oni koji se odnose na ranjeno stanovnitvo velikim su dijelom slini. Stoga je napravljena jedna procjena nedostataka za cijeli izvor (svi mogui povezani sluajevi, tj. ranjeni, mrtvi i neodreeni sluajevi, ali iskljuujui nepovezane sluajeve). Od ovog mjesta dalje u ovom Odjeljku svi statistiki podaci odnose se na sve mogue povezane sluajeve registrirane u knjigama Ratne bolnice (ukoliko nije jasno naznaeno da se ne odnose).

Ranjeni tokom opsade Mostara

399

Svi mogui povezani sluajevi obuhvaaju ranjene osobe, smrti od posljedica ranjavanja ili povreda ili neega drugog to je u svezi sa sukobom, te neodreene sluajeve. Obratite pozornost takoer i na to da je jedna ista osoba mogla biti ranjena nekoliko puta i da je na kraju poginula. Moj cilj je na prvom mjestu zabiljeiti nedostatke evidencija Ratne bolnice a zatim identificirati broj ranjenih pacijenatasluajeva povezanih sa sukobom (to je koncept koji je slian pojmu osoba-dani koji se esto koristi kod kratkoronih ugovora za zapoljavanje), a to su u ovom sluaju konkretno civili. Ja u to uraditi prikazivanjem minimalnog broja i iznoenjem manje konzervativne realnije ocjene ranjenih pacijenata sluajeva.

4.1.

Stranice koje nedostaju su najozbiljniji nedostatak knjiga Ratne bolnice

(Tabela 1). Na stranicama koje nedostaju nalazi se ukupno 465 zapisa, tj. oko 8% od svih 5,867 evidencija Ratne bolnice. Osim toga, 9 zapisa je veoma nepotpuno, nedostaju imena i veina drugih detalja.

Tabela 1. Pregled stranica koje nedostaju

Tabela 2. Vrijeme na koje se odnose stranice koje nedostaju


Postotak Mjesec-godina Broj 181 274 10 465

Vrsta izvetavanja

Broj

Registrirano u knjigama Ratne 5.393 91.9 svibanj 1993. bolnice sa imenima Registrirano u knjigama Ratne 9 0.2 lipanj 1993. bolnice bez imena Registrirano na stranicama koje 465 7.9 kolovoz 1993. nedostaju Ukupno 5.867 100.0 Ukupno Napomena: 3 podatka s imenima su iskljuena kao nevezana sa sluajem

To da neke stranice nedostaju je oigledna injenica. To se jasno vidi po prekidima u rednim brojevima i datumarima koji nedostaju. Nema razloga vjerovati da su stranice koje nedostaju namjerno ubaene kao nedostajue. Za to prvenstveno treba kriviti kaos koji je vladao za vrijeme opsade i intenzitet same opsade. Gotovo sve te stranice odnose se na prva dva mjeseca na poetku sukoba u istonom Mostaru, tj. svibanj i lipanj 1993. (vidjeti Tabelu 2). Kao to je to prikazano u statistikim podacima o vremenu, to je konkretnije obraeno dalje u ovom izvjetaju, ta prva dva mjeseca pripadaju najintenzivnijoj epizodi sukoba, a istovremeno, te informacije koje nedostaju su i najznaajnije za ovu fazu.

400

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Problem u svezi stranica koje nedostaju je cjelovitost registriranja imena (i drugih osobnih podataka). Tabela 1 pokazuje da je oko 5.393 zapisa (92%) registrirano s imenima. Od tih zapisa s imenima, jedan mali dio ima prilino nepotpuna imena (171; raspoloivo je samo ime ili prezime, ili inicijali, ili je rukopis neitljiv). Velika veina zapisa bez imena su zapisi sa stranica koje nedostaju (465; 7,9%). Samo 9 dodatnih zapisa (0,2%) nemaju ukljuena imena, to podrazumijeva da je njihova korisnost veoma ograniena.

Kao posljedica toga to nedostaju stranice, u 465 zapisa nisu dostupna imena i drugi osobni podaci, te se oni trebaju iskljuiti iz statistikih podataka vezanih za opsadu, usprkos injenici da su tih 465 osoba (gotovo sigurno) bile rtve opsade i zadobile su ozljede a neke od njih su moda i umrle. Meutim, datumi dolaska u bolnicu su dostupni za sve pacijente koji su

4.2.

registrirani u knjigama Ratne bolnice od 9. svibnja 1993. do 24. svibnja 1994. godine takoer i za ovih 465 pacijenata koji su registrirani na stranicama koje nedostaju. Pregled izvjetaja za odreene periode sa stranica koje nedostaju (samo 1993.)
Lipanj Srpanj Kolovoz Rujan Listopad Studeni Prosinac Ukupno

Tabela 3.

Dan

Svibanj

03-04 05-06 12-13 16-19 20-22 24-25 28-29


Ukupno

0 0 0 0 0 12 60 72

24 12 12 82 72 0 0 202

0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

24 12 12 82 72 12 60 274

Naalost, uz ovih 274 zapisa od ukupno 465 ne moe se pripisati neki odreeni dan zbog toga to nedostaju datumari u knjigama Ratne bolnice. Od 274 pacijenta iji su podaci navedeni na stranicama koje nedostaju od svibnja do lipnja 1993. godine, dani su dostupni tako to pokrivaju periode od dva pa ak i tri dana, dok se mjesec su mjesec i godina tono poznati (Tabela 3).

Ranjeni tokom opsade Mostara

401

Iako se ovih 465 zapisa ne moe uvrstiti u statistike podatke koji se odnose na opsadu, oni se mogu analizirati u vremenskim strukturama, posebno po mjesecu. Usprkos tomu, svih 465 zapisa su iskljueni iz svih analiza a takoer i iz analize vremena.

4.3

Jedna od najvanijih stavki u evidencijama Ratne bolnice je vrsta ranjavanja.

Izvorna stavka vrsta ranjavanja i njena registrirana verzija prikazane su na Tabeli 4 nie u tekstu.

Tabela 4.

Pregled dijagnoza (vrste ranjavanja) u knjigama Ratne bolnice Vrste ranjavanja Dekodirano granatiranje vatreno oruje vatreno oruje granatiranje ili vatreno oruje pretueni nepovezano nepovezano nepoznato imena/stranice koje nedostaju svi svi osim nepovezanih i imena/stranica koje nedostaju - Transclopetarium - Vulnus Sclopetarium - Vulnus Explosiva Broj 2.088 298 159 3 1 2 1 2.844 474 5.870 5.393 Postotak 38.72 5.53 2.95 0.06 0.02 52.74 100.00

Vrsta ranjavanja Izvorno V.E. V.T. V.S. Vulnus Pretueni Roenja Umjetni udovi Nepoznato Imena/stranice koje nedostaju Ukupno svi Ukupno valjani Napomena: V.T. V.S. V.E.

U knjigama Ratne bolnice ukupno je registrirano 5.870 zapisa. Od 5.870 sluajeva, 2.549 (47.3%, Tabele 4 i 5) imaju poznatu dijagnozu vezano za opsadu u kojoj su navedeni razlozi hospitalizacije (granatiranje, vatreno oruje i prebijanje). Od 5.870 sluajeva, 2.844 (52.7%) sluaja nemaju poznatu dijagnozu. Ovi zapisi pripadaju kategoriji neodreeni ili neoznaeni kao ranjenici. Kako je to gore navedeno, nema razloga da se vjeruje da se neodreeni sluajevi bitno razlikuju od sluajeva ranjenih

402

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

osoba (ili ranjenih i poginulih osoba). Dakle, veina evidencija iz knjiga Ratne bolnice odnosi se na ranjene osobe, osim evidencija za koje se izriito kae da nisu povezane. Identificirana su tri takva zapisa (dvije ene su se porodile i jedan mukarac je primljen u bolnicu da mu se napravi umjetni ekstremitet). Ta tri zapisa i zapisi imena/ stranica koje nedostaju (474) su iskljueni iz svake daljnje analize. Preostalih 5.393 zapisa su prostudirani da bi se napravile ocjene ranjenih osoba sluajeva vezanih za opsadu. Openito, svi registrirani /sluajevi/ za koje postoji konkretna dijagnoza da su nastali kao posljedica djelovanja vatrenog oruja ili granatiranja, kao i jedan sluaj premlaivanja od strane ustae, definirani su kao oznaeni kao ranjenici. Svi sluajevi za koje ne postoji dijagnoza razmatrani su kao neoznaeni kao ranjenici (Tabela 5). Sluajevi tretirani u Ratnoj bolnici prema naznaci ranjavanja Broj 2.549 2.844 5.393 Postotak 47.3 52.7 100.0

Tabela 5.

Naznake ranjavanja Oznani kao ranjeni Neoznaeni kao ranjeni Ukupno

Tabela 5 daje saetak distribucije evidencija Ratne bolnice prema dostupnosti dijagnoze. Od ukupno 5.393 valjana bolnika sluaja, 2.549 (47.3%) pacijenta oznaeni su kao ranjenici, tj. njihova dijagnoza je bila dostupna i bila je vezana za opsadu. Ostala 2.844 (52,7%) sluaja bili su neoznaeni kao ranjenici, to znai da u knjigama Ratne bolnice dijagnoza nije spomenuta.

Prema podacima iz Tabele 5 samo se 2.549 osoba (u strogom pristupu) moe smatrati da su bili ranjeni u opsadi istonog Mostara. Ovaj broj je minimalan i nema velike veze sa stvarnom situacijom za vrijeme opsade.

4.4.

Tabela 6 sadri pregled uzroka ranjavanja. Nekih 2.549 (47.3%) zapisa

registrirani su kao ranjenici sa konkretnom dostupnom dijagnozom. Veina tih sluajeva su sluajevi ranjavanja prilikom granatiranja 2.088 (38.7%). 457 sluajeva (8.5%) su posljedice djelovanja vatrenog oruja. Samo su tri sluaja povezana ili sa

Ranjeni tokom opsade Mostara

403

granatiranjem ili sa vatrenim orujem /sic, kako stoji u izvorniku/ i 1 je sluaj premlaivanja.

Tabela 6.

Distribucija vrste ranjavanja u knjigama Ratne bolnice Broj 2.088 457 3 1 2.844 5.393 Postotak 38.7 8.5 0.1 0.0 52.7 100.0

Nain ranjavanja Granatiranje Vatreno oruje Granatiranje ili vatreno oruje Pretueni Nepoznato Ukupno 4.5

Razlikovanje civila i vojnog osoblja je kljuno kod prezentiranja procjena

rtava sukoba. Dvije izvorne stavke u knjigama Ratne bolnice omoguavaju prouavanje te dvije skupine pacijenata a to su - status i vojna jedinica. Uz pomo ove dvije stavke formirana je nova varijabla. Svi zapisi koji raspolau podatkom o vojnoj jedinici su dosljedno kodirani kao vojni status, bez obzira na vrijednost pod stavkom status. Svi preostali zapisi registrirani kao C (civil) ili V (vojnik) zavedeni su kao civilni i vojni status. Sve vrijednosti koje nedostaju (sluajevi za koje nema naznaka i nema informacija) su kodirane pod nepoznato. Rezultati tog kodiranja rezimirani su u Tabeli 7.

Tabela 7.

Status pacijenata prema internoj definiciji u knjigama Ratne bolnice Broj 1.215 49 1.341 2.788 5.393 Postotak 22.5 0.9 24.9 51.7 100.0

Vojnici vs. civili Civili Zatoenici Vojnici Nepoznato Ukupno

Ukupno 1.215 sluajeva (22.5%) oznaeni su kao civili a 1.341 sluaj (24.9%) oznaeni su kao vojnici. Meutim, veina svih sluajeva (2.788 ili 51%) imaju nepoznat status. Jedna mala skupina od 49 sluajeva su zatoenici. Od ukupno 49 sluajeva, tono 31 zatoenik je identificiran kao Hrvat, 5 kao Bonjaci i 13 je nepoznato. Nejasno je da li su oni bili civili ili vojnici. Nije mogue utvrditi njihov status iz raspoloivih informacija. Mi ih vodimo kao posebnu skupinu.

404

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

4.6

Tabela 8 nie u tekstu prikazuje koliko je sluajeva, konkretno registriranih

kao civili, zatoenici ili vojnici, istovremeno oznaeno i kao ranjenici. Drugim rijeima, Tabela prikazuje za koliko sluajeva, iji je status poznat, takoer postoje podaci o uzroku hospitalizacije koji je povezan za sukobom. Tabela 8. Status kako je interno definiran i naznake ranjavanja u knjigama Ratne bolnice

Interno definirani status Vojnici vs. civili Civili (broj) Civili (postotak) Zatoenici (broj) Zatoenici (postotak) Vojnici (broj) Vojnici (postotak) Nepoznato (broj) Nepoznato (postotak) Ukupno (broj) Ukupno (postotak) Oznaeni kao ranjeni 831 68.4 29 59.2 952 71.0 737 26.4 2.549 47.3 Neoznaeni kao ranjeni 384 31.6 20 40.8 389 29.0 2.051 73.6 2.844 52.7 Ukupno 1.215 100.0 49 100.0 1.341 100.0 2.788 100.0 5.393 100.0 Postotak 22.5 0.9 24.9 51.7 100.0 -

Za tono 831 civila (68.4%), 29 zatoenika (59.2%) i 952 vojnika (71%) raspoloivi su podaci o uzroku hospitalizacije. Za drugih 737 sluajeva (26.4%) poznato je da su bili ranjeni, meutim njihov status je nepoznat. Ukupno 1.812 sluajeva od 5.393 zapisa (33.6%) su valjani po obje stavke - status i oznaeni kao ranjenici. Ovaj broj (1.812) moe se promatrati kao minimalni broj civila, zatoenika i vojnika koji su ranjeni tijekom opsade istonog Mostara u periodu od 09. svibnja 1993. do 24. svibnja 1994. Taj minimalni broj ranjenih civila (pacijent sluajeva) je 831 (ili 860 zajedno sa zatoenicima), a za vojnike to je 952 (pacijenata sluaja). Za sve ove sluajeve postoje podaci o vremenu, mjestu i uzroku ranjavanja i svi su oni vezani za opsadu.

Ranjeni tokom opsade Mostara

405

Minimalni brojevi su jako podcijenjeni. To je prvenstveno zbog nepotpune evidencije ranjenih osoba koja je bila na raspolaganju za Mostar (tj. knjige Ratne bolnice u kojima mnoge stranice nedostaju i esti su sluajevi da nedostaju vrijednosti pod raspoloivim stavkama s podacima) a drugi razlog je taj to su evidencije voene izvan Ratne bolnice - u ambulantama hitne pomoi ili stacionarnim zdravstvenih ustanova u Mostaru. 4.7 Da bi se potvrdilo registriranje vojnog statusa, izvreno je usporeivanje popisa poginulih vojnika iz vanjskih izvora - od ABiH-a (i HVO-a) - s knjigama Ratne bolnice. Na taj nain su se i neki od sluajeva iz Ratne bolnice iji je status bio nepoznat mogli ponovno kodirati uz pomo definicije statusa iz vanjskih izvora. Ovaj korak bilo je mogue napraviti zbog dostupnosti cjelovitih popisa poginulih vojnika ABiH-a i HVO-a (1992. 1995.) koje je Ministarstvo obrane Bosne i Hercegovine dostavilo Odjeljenju za demografiju 2001. i 2002. godine. Ovi popisi pokrivaju cijelu zemlju i itav period trajanja rata. Pretpostavka koja je u osnovi meusobnog povezivanja ovih popisa je da su mnogi vojnici koji su poginuli u sukobima u Herceg-Bosni takoer bili ranjeni tijekom opsade Mostara i da su bili na lijeenju u mostarskoj Ratnoj bolnici. Stoga se zapisi o tim vojnicima mogu povezati s odgovarajuom evidencijom o njima u knjigama Ratne bolnice. Nakon to se to postiglo, mogli su se oznaiti novi sluajevi vojnika u zapisima Ratne bolnice a da pri tom status svih preostalih sluajeva ostane nepromijenjen. Na taj nain se definicija statusa, koja se do sada iskljuivo zasnivala na internim izvjetajima Ratne bolnice, mogla proiriti koritenjem informacija iz vanjskih izvora. Osim toga, poginuli vojnici koji su identificirani u evidenciji Ratne bolnice kao ranjene osobe mogu se takoer smatrati novim poginulim osobama. Dakle, svi poginuli vojnici koji u knjigama Ratne bolnice jo nisu registrirani kao poginuli mogu biti oznaeni kao dodatni smrtni sluajevi. Tabela 9 nie u tekstu daje pregled evidencija Ratne bolnice povezanih sa evidencijama o poginulim vojnicima dobivenim od bosanske vojske (ABiH) kao i od HVO-a. Ukupno 218 zapisa bilo je usporeeno. Sve podudarnosti su provjerene i slagale su se u imenu, prezimenu, godini roenja, datumu smrti i datumu ranjavanja. Tolerirale su se male razlike u pisanju, nikakve razlike u godini roenja i samo konzistentne razlike izmeu datuma smrti i datuma ranjavanja.

406

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 9.

Pregled podataka Ratne bolnice koji se podudaraju s popisima poginulih vojnika Nacionalnost Hrvati Nepoznato 0 4 9 2 0 19 0 12 9 37

Izvorni status Civili Zatoenici Vojnici Nepoznato Ukupno vojnika koji se podudaraju

Muslimani 11 0 81 80 172

Ukupno 15 11 100 92 218

Za tono 100 zapisa, prethodno kodiranih kao vojnici, potvreno je da jesu vojnici (uglavnom Bonjaci). 11 zapisa zatoenika Ratne bolnice promijenjeno je u vojnike (veina njih su Hrvati), a 15 zapisa civila Ratne bolnice takoer je promijenjeno u vojnike (veina su Bonjaci). Osim toga, dolo se do saznanja da je u 92 zapisa koji su prethodno kodirani pod nepoznatim statusom (ili nedostupnim) status bio vojni. Veina ovih zapisa se opet odnosila na Bonjake. Tabela 10 nie u tekstu daje saetak novih statistikih podataka o pacijentima Ratne bolnice koji su dobiveni koritenjem definicije statusa iz vanjskih izvora.

Tabela 10.

Status definiran prema vanjskim izvorima i naznaka ranjavanja prema knjigama Ratne bolnice

Status definiran prema vanjskim izvorima Vojnici vs. civili Civili (broj) Civili (postotak) Zatoenici (broj) Zatoenici (postotak) Vojnici (broj) Vojnici (postotak) Nepoznato (broj) Nepoznato (postotak) Ukupno (broj) Ukupno (postotak) Oznaeni kao ranjeni 819 68.3 23 60.5 1.006 69.0 701 26.0 2.549 47.3 Neoznaeni kao ranjeni 381 31.8 15 39.5 453 31.0 1.995 74.0 2.844 52.7 Ukupno 1.200 100.0 38 100.0 1.459 100.0 2.696 100.0 5.393 100.0 Postotak 22.3 0.7 27.1 50.0 100.0 -

Ranjeni tokom opsade Mostara

407

Prema definiciji statusa iz vanjskih izvora, bilo je 819 civila (68.3%), 23 zatoenika (60.5%) i 1.006 vojnika (69%) za koja su istovremeno bili dostupni podaci i o statusu i vrsti ranjavanja. Za ostale 701 osobe poznato je da su bile ranjene, ali je njihov status nepoznat. Sveukupni minimalni broj ranjenih civila, zatoenika i vojnika koji je dobiven prema definicijama statusa iz vanjskih izvora iznosi 1.848 osoba (nasuprot 1.812 osoba na osnovu interne definicije). Postignuto poboljanje uglavnom se odnosi na broj vojnika u evidencijama Ratne bolnice. Generalni zakljuak nakon primjene definicija statusa iz vanjskih izvora je taj da je kodiranje tonije, iako je postignuto poboljanje minimalno. Sada je neto vie zapisa kodirano kao vojnici, manje kao civili i zatoenici, to je u skladu s konzervativnim pristupom.

4.8

Jo su dvije tabele uvrtene nie u tekstu da bi se ilustrirali nedostaci jo dvije

stavke: poslani kui i nacionalnost (Tabele 11. i 12.). Ove dvije tabele ponovno tretiraju problem nepotpunosti i njegov utjecaj na kvalitetu statistikih podataka koji se mogu dobiti na osnovu podataka iz Ratne bolnice. Obratite pozornost da nacionalnost nije bila izvorno registrirana u knjigama Ratne bolnice. Ta stavka je formirana tijekom upisa podataka na osnovu prouavanja imena. Izvorni govornici B/C/S-a /bosanski/hrvatski/srpski jezik/ odluivali su o nacionalnosti na osnovu njihovog znanja o tradiciji davanja imena u Bosni /sic/. Uzmite takoer u obzir i injenicu da je rukopis veoma nejasan te da se esto ne moe sa sigurnou tvrditi to pie . Iz tih razloga nacionalnost nije sto posto pouzdana.

Tabela 11.

Pregled statusa prijema prema podacima u knjigama Ratne bolnice Broj 1.519 1.375 2.502 5.393 Postotak 28.1 25.5 46.4 100.0

Primljeni vs. poslani kui Oznaeni kao poslani kui Oznaeni kao primljeni Neoznaeni Ukupno

408

Rat u brojkama: demografski gubici u ratovima na teroitoriji bive Jugoslavije od 19911999

Tabela 12.

Pregled nacionalnosti pojedinaca prema podacima u knjigama Ratne bolnice Broj 4.160 97 1.136 5.393 Postotak 77.1 1.8 21.1 100.0

Nacionalnost Muslimani Hrvati Nepoznato Ukupno 4.9

Sve u svemu, ini se da su evidencije Ratne bolnice veoma nedostatne. Veliki

problem predstavlja nepotpunost, to znai da su minimalni brojevi dobiveni iz baze podataka Ratne bolnice veoma niski i da su osnovne demografske distribucije rtava veoma oskudne. Sve ovo sigurno nije usporedivo sa stvarnim stanjem opsade. Zbog toga je, u odjeljcima koji slijede, nainjen pokuaj da se pripreme potpunije procjene rtava (ovdje = ranjene osobe-sluajevi). Nove procjene su i dalje iskljuivo zasnovane na evidencijama iz Ratne bolnice. Starosna, spolna i vremenska struktura pacijenata koji su oznaeni i

5.

neoznaeni kao ranjenici Rizik od ranjavanja ili pogibije za vrijeme opsade istonog Mostara moe se promatrati vezano za nekoliko faktora. Najznaajniji faktori koji utjeu na rizik ukljuuju slijedee: - muslimanska nacionalnost ili neka druga koja nije hrvatska (tj. pripadnost onoj skupini koja je izloena riziku od nasilja od bolje naoruane ili brojnije sile); - fizika prisutnost na podruju istonog Mostara u periodu opsade; - izloenost intenzivnim i estim incidentima; - aktivnosti vezane za opsadu, npr. angairanost u borbi, nasuprot aktivnostima vezanim za odravanje ivota (tj. borac ili civil); - openito, ponaanje koje podrazumijeva rizik i koje se moe uskladiti osnovnim demografskim karakteristikama neke osobe kao to su dob i spol; dob i spol kao determinatori openito ljudskog ponaanja. Trebala bi se napraviti jedna svrsishodna analiza procesa ranjavanja koristei se evidencijama o odgovarajuim ranjenim osobama (iz istonog Mostara u periodu

Ranjeni tokom opsade Mostara

409

opsade) prema dobi, spolu, nacionalnosti i mjestu, vremenu i uzroku ranjavanja. Ona bi takoer trebala sadravati vojni status tih osoba (civili/vojnici). Podaci iz knjiga Ratne bolnice donekle olakavaju proces definiranja rtava ranjavanja po pitanju njihove stvarne prisutnosti u istonom Mostaru u relevantnom vremenskom periodu kao i po pitanju njihovog spola, dobi pa ak i nacionalnosti. Mnogo je tee definirati ih po pitanju dostupnosti dijagnoza (oznaeni nasuprot neoznaeni kao ranjenici) i vojnog statusa.

U Odjeljku 5 ja se bavim razmatranjem nedostataka dostupnosti dijagnoza i vojnog statusa. Najvei problem u oba ta sluaja je nepotpunost registriranja, tj. veoma veliki broj zapisa u kojima nedostaju vrijednosti po svakoj (ili samo jednoj) od te dvije stavke. Vrijednosti koje nedostaju su najvjerojatnije rezultat podbaaja u prijavljivanju ranjavanja od strane zdravstvenih institucija odgovornih za voenje aurnih i sreenih bolnikih evidencija. Istovremeno, mnogi drugi zapisi iz knjiga Ratne bolnice su imali ove dvije stavke (kao i neke druge) te su stoga mogli posluiti kao osnovica za procjenu potpunijih statistikih podataka o ranjenim osobama vezano za opsadu iz istonog Mostara. Openito govorei, ako su dvije skupine osoba (tj. oni koji su oznaeni kao ranjenici i oni koji nisu oznaeni kao ranjenici) a koji su se fiziki nalazili u iston