Sie sind auf Seite 1von 164

~

~

o

.
~
z

~

-
<

~

.
.
.
.
.
.
j

.
~

~

C
/
)

~

-
<

.
.
.
.
.
.
j

~

.
.
.
.
.
.
j

~

.
~

u

u

:
c
:

~

:
>
<

.
~

C
/
)

\
J
:
>

~

o

~

u

~
~
~
=
=
=
"
"
"
"
"
,
,
_
_
_
_
_
_
=
-
=
=
=
=
=
=
-
_
.
.
.
.
.w.
.
.
.
.
_
._
_
_
_
-
=
-
=
=
,
.
,
.
,
,
-
-
-
_

_
.
.

~
-
-
CORPVS CHRISTIANORVM
Continuatio Mediaeuai
XCI A
HILDEGARDIS
BINGENSIS
EPISTOLARIVM
PARS SECVNDA
XCI-CCLR
TVRNHOL'J'l
TYPOGRAPHJ URfWOI.i Itnl'l'OIW."I I'( )N'I'WICII
MCMXLIII
HILDEGARDIS
BINGENSIS
EPISTOLARIVM
PARS SECVNDA
XCI-CCLR
EDIDIT
L. VAN ACKER
UCA Biblioteca Teologa
TVRNHOLTI
TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII
MCMXCIII
SVMPTlBVS SVPPEDITANTE
SVPREMO BELGARVM MAGISTRATV
PVBLICAE INSTITVTlONI
ATQVE OPTlMIS ARTlBVS PRAEPOSITO
EDITVM
INVENTAR'.

I FECHA '1 OFEB 1994
t .., ... _ .. '
@ Brepols 1993
AIl rightl rescrved. No part of thil publication may be reproduccel,
.'oree! In 11 retrievII .y.tem, or tranlmitted, In any form or by any meanI,
e1el'Ironlc, I,horoc:opylng. or nthcrwi.c,
wltho\ll Ihe prior pcrml ..lon ()f Ihe 11IIhHlher.
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND(*)
Wie in der Einleitung, S. LXIII angedeutet wurde, ist hier
die Stelle, einige Handsehriften, die erst fr den zweiten Band
der Edition in Betraeht kommen, zu behandeln.
Zunaehst muB die Korrespondenz zwischen Hildegard und
Wibert vom Gembloux etwas ausfhrlieher besproehen werden.
AuBer dem Riesenkodex und der Hs. B treten hier Vr, Bg und
Br als Zeugen auf (1). Das Besondere an den beiden letztge
nannten Manuskripten ist, daB sie eng mit Wiberts personlieher
Tatigkeit und mit der Tradition seines ganzen eigenen Brief
wechsels verbunden sind. Sowohl Bg wie Br stammen aus
Gembloux. Bg wurde no eh zu Lebzeiten Wiberts angefertigt
und zeigt oft die materiellen Spuren der Eingriffe des Autors
auf; Br datiert aus dem ersten Viertel des 13, ]hs. und wurde
in bereinstimmung mit den letzten Richtigstellungen des Ver
fassers selbst kopiert e). DaB andererseits der bekannte Monch
aus Gembloux aueh fr die Redaktion des Briefkorpus im
i
Riesenkodex verantwortlich war, ist ebenfalls bewiesen wor
den (3).
Die berlieferung dreier Briefe Hildegards muB im Licht der
Rolle Wiberts als "Stilisten" erklart werden, der zudem aueh
der letzte Sekretar der Seherin war. Wo es vorhanden ist, ist
jedoch auch das Zeugnis der Hss. B und Vr sehr interessant.
Die Frage, wie die Handsehriften si eh zueinander verhalten, ist
nicht mit einer sozusagen rein mathematisehen Deduktion zu
beantworten.
Es handelt sieh um die Sehreiben ClIIR, CVIR und CIXR der
vorliegenden Edition. ..
1m ersten Brief (CIIIR) sehreibt Hildegard ihre Uberlegungen
ber die Art und das Wesen ihrer visionaren Begabung nieder.
Der Text begegnet in den Hss. Br (f. 147v-149v), R (f. 38orb
38rrb) und Vr (f. 99v-I02V). Den Auszug aus diesem Brief in
der Vita S. Hild. (PL I97, 98C-99B; vgl. hier CIIIR, Z. 54-75)
(*) Zwei Korrekturen zu Bd. 1: S. 98, App. 1, Z. 3: cf.r EinL, p. XLVI. - S.
201, App. 3: celestem.
(1) Vgl. aueh die Einleitung, S. XXIX-XXX; XLI. Die Hs. Vr wurde dort
noeh nieht behandelt. Es geht um den Codex Rossianus 53 (alte Signatur VII
a 3) der Biblioteca Apostoliea Vaticana. Das Manuskript datiert aus dem 12.
Jh. und enthalt, auJ3er Briefen des Hieronymus, einen kleinen Teil der Kor
respondenz zwischen Wibert und Hildegard (f. 98v-99v: Wiberts Brief XVII,
eel. DEROLEz, Guiberli Epistolae 1, S. 222-224; f. 99v-l02v: Hildegards Antwort,
Brief CIlIR dieser Edition). Vgl. P. KEHR, Aus der Biblotheca Rossiana, in Neues
Archiv 45 (1924), S. 104.
(2) So DERoLEz, Gllibertl EpiJtOla6 1, S. XXXVII. Die Hs. Bg wirel von A.
Dcrok7. mit der Sigle B, die Hs. Br mit der Bezeichnung G angedeutet.
(:\) V 11;1. Vorb"". 2, S. 129-134.
232 VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
lassen wir hier auGer Betracht. AnlaG zu diesem Schreiben
waren zwei Anfragen Wiberts: auf die erste hatte die Seherin
nicht schriftlich reagiert; erst auf die zweite, in der der Monch
von Gembloux mit einigem Drangen noch ein Paar weitere
Probleme vorgelegt hatte (4), kam eine Antwort. DaG man in R
eine krzere Fassung dieser Erwiderung als in Br findet, hangt
mit den Umstanden zusammen, unter denen der Riesenkodex
redigiert wurde. AIs Kompilator der Sammlung hat Wibert als
Pendant fr Hildegards Brief nicht seine zweite, sondern seine
erste Anfrage gewahlt (5). Dies hatte zur daG, um den
Parallelismus im Briefpaar zu sichern, die Uberlegungen Hil
degards ber in Wiberts zweitem Schreiben aufgeworfene Pro
bleme aus der Antwort gestrichen werden muGten. Daher fehlt
in R der Passus ber das Buch Sciuias und ber den festlichen
Schmuck der Nonnen auf dem Rupertsberg (6). In R fehlt eben
falls der in Br berlieferte SchluGparagraph des Hildegard
Briefes (hier CIIIR, 160-176). Das ist zweifellos dadurch zu
erklaren, daB dieses Postskriptum, das ohne Bezug auf das
Vorhergehende nur ber die personlichen Angelegenheiten des
Rittcrs Siger von Waver im Jahre II75 handelt, einige Zeit
spli.tcr, bei der Redaktion des Riesenkodex, als berholt und
filr die Zielsetzungen der Sammlung nicht relevant, ohne Scha
dlm fUr das Ganze leicht weggelassen werden konnte.
Wir sind davon berzeugt, daB in Reine Fassung der Be
schrt'ibung des visionaren Erlebens Hildegards vorliegt, die auf
(h'm Rupertsberg unter der Aufsicht oder jedenfalls mit dem
(;utachten der Autorin selbst aus einer frheren Schrift destil
lit'rt wurde. Das heiGt, daG diese neue Redaktion, auch in ihrer
wold ab und zu etwas abgeanderten Formulierung, wie ein
alltlH'ntisches Dokument betrachtet werden muG.
Das impliziert keineswegs, daG die Redaktion der jngeren
Hs. Br wcrtlos ware. 1m Gegenteil. Wie sehr Hildegards ganz
wichtige und zudem an ihn personlich gerichtete Antwort Wi
hert am Herzen lag, hat der Monch selbst aufrichtig, wenn auch
mit seinem gewohnlichen Schwulst, in einem weiteren Schreiben
atl die Seherin bezeugt (7): fr ihn und fr andere waren die
(4) Es handelt sich um die Stcke XVI bzw. XVII in DEROLEZ, Guiberli
lipistola. 1, S. 216-224. Hier sind es die Nummern CII und CIII.
('i) Vgl. Varb.m. 2, S. 130.
(1) Man vergleiche Ep. CIIIR, 115-131 mit Wiberts zweitem Brief (DEROLEZ,
GI/;"'rli BPistolal 1, Nr. XVII, S. 222, 39 - 223, 51): ... ad te adorsus SIIm smbere
,pisto/"m ... d,prrCtlN lit ... rrllrarr digll6riS, ... all IYllllatiOIl' dillina all omatus causa lIirginiblls
1IIi (IrtJf1aJ l!.,st""JIIS ;"'ptMt#,ris, 1I qllid ill ,a, qllam ;11 ipsis me alldillimlls, diumi/IIS
";,,I/,I.. qlli ,ti"", alitllilll ibri 111; filll/IIS, id lit Se/llillS, sci.lls lIillS, all a/ill ",,/ills
,,/iqllid IlIlIrprrltlri pr;uil, ,1 1I1r11'" alios aliqllos libros co"smpuril ... ; vgl. auch Ana/,da
IIn/Ia,,'I,,"i1 I (1 MM:?). S. 51)9.
(7) VHI. IlJlH'",ltI" Gul",,,, 1 JpilMiII 1, Nr. XVIII, S.
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND 233
Worte, mit denen Hildegard ihren "modus uidendi" erlauterte,
heilig und direkt vom heiligen Geist gesprochen (8). Es ist kaum
anzunehmen, daG er es gewagt hatte, das so individuelle und
delikate Zeugnis der Visionarin, aus eigener Initiative eingrei
fend, vollig neu zu bearbeiten. So glauben wir, daG die in der
von Wibert selbst vorbereiteten Hs. Br aufbewahrte Redaktion,
bis auf eine Anzahl von nicht mehr genau feststellbaren
Schwankungen, den vollstandigen (9), in Gembloux II75 einge
troffenen und seitdem dort mit Ehrfurcht gepflegten Antwort
brief Hildegards wiedergibt. Sie wird wohl mit der von R auf
dem Rupertsberg benutzten und gekrzten Vorlage fast iden
tisch gewesen sein (lO).
Beide Redaktionen (R und Br) finden ihre Bestatigung in der
u.W. bei der betreffenden Forschung bisher unbeachtet geblie
benen Handschrift Vr. Einerseits enthalt dieser Zeuge die in R
fehlenden Paragraphen, andererseits zeigt er viel Gemeinsames
mit derselben Hs. R; zudem gibt es, wie der Apparat andeutet,
bestimmte Details, die sich naher dem Wortlaut von Br an
schlieGen. Abermals liegt das Problem der berarbeitungen vor,
das nicht mehr mit Sicherheit zu lOsen ist. Nach dem Prinzip
dieser Edition geben wir der unserer Meinung nach hist<?risch
altesten, aber in diesem Fall rein handschriftlich jngeren Uber
lieferung den Vorrang im Textkorpus. So wird im allgemeinen
die Redaktion des Riesenkodex hier nochmals im apparatus
comparatiuus zu finden sein (11).
(8) Ebd., besonders S. 228, 78ff. und S. 229, 143f.
(9) Nach P. Dronke ware .auch der Text in Br unvollstandig. Zu Ep. CIIIR,
128-129 (zwischen lIesfierat und Et het) merkt er an (Women Wri/ers, S. 253 bzw.
255, Anm. 78): "Probab!J a lacune he,." since /he datum signum and discussion de
coronis a,., no/ follnd in Sciuias, as the next IIJors IIJOIIId sllggesf'. Wir sind damit nicht
einverstanden. Alle Grundelemente, die Hildegard hier (Ep. CIIIR, 115-131)
zusammenbringt, findet man in einigen Kapiteln des Sciuias wieder : man vergleiche
dort (ed. FHRKOTTER-CARLEVARIS, S. 180-182) De pllellari imagine und De turba
qllae eanem circumslat miro moJo omata (H, S, 6-7). Diese Texte gengen u.E. um
Hildegards Ausdruck hier (Ep. CIIIR, 129): El hec in libro SciuillS plmiter con/inentur,
zu erklaren.
(10) Man wird es bei der Edition dieses Briefes bei einem KompromiB
bewenden lassen mssen. P. Dronke hat selbst seine Ausgabe auch so bezeichnet
(Women Writers, S. 255-256); seine Hoffnung, daB man je den authentischen Text
einwandfrei restaurieren konnte (ebd., S. 256), scheint uns nicht erfllbar zu
sein.
(11) Nur in einigen Fallen, die auch im apparatus comparatiuus untergebracht
worden sind, haben wir die Lesart von Br fr vielleicht weniger ursprnglich
gehalten, so z.B. wo diese Hs. ita ut mit dem Konjunktiv anstatt ita qllod mit
dem Indikativ benutzt (vgl. 85-86: ita quoJ ... rrco,.do,. R ita lit ... ,.,corde,. Br). Man
wird P. Dronke beistimmen, wo er schreibt (Wom,n Writers, S. 255): " ... the
cvaluation of the numerous different readings in those parts of the letter that
(; [hicr BrJ and R have in common remains delicate ... ". Seiner Auffassung in
234 VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
Der zweite Brief Hildegards an Wibert (Ep. CVlR) steht in
drei Hss.: B (f. 28vb-29rb), Br (f. 155r-v) und R (f. 38IVa-b).
Wie Chronologie und lnhalt im Riesenkodex angepaBt wurden
- wiederum um eine nachtraglich angestrebte Anfrage- und
Antwortkombination zu ermoglichen -, ist schon frher gezeigt
worden; ebenso, daS die in derselben Hs. R angehangten Solu
tiones XXXVIII quaestionum nicht zu der ersten, an Wibert
gesandten Redaktion des Briefes gehort haben konnen (12). Das
wird brigens durch die anderen Hss., die diese Fragen und
Antworten nicht folgen lassen, bestatigt.
Die gezielte und spater als das Original zu datierende Kom
pilation des Riesenkodex erklart also auch, warum dieser Zeuge
den Passus, Z. 46-55, in dem Hildegard das Ausbleiben ihrer
Erwiderung begrndet (13), nicht aufgenommen hat: der lnhalt
dieser Zeilen war nicht mehr aktuell, ware sogar mit dem neu
konzipierten Ganzen in Widerspruch gewesen.
Es ist auffallig, daB derselbe Abschnitt auch in der Hs. B
fehlt. Dafr gibt es allerdings einen annehmbaren Grund (14).
Wie bekannt, war der Schreiber dieser Hs. (oder war es schon
cin Vorganger?), dem das Rupertsberger Archiv zuganglich
gewesen sein muB, offensichtlich weder an den konkreten Um
standen noch an der Person des Korrespondenten, sondern nur
an der inhaltlichen Essenz der Texte interessiert (15). Deswegen
!:rwahnt er in seiner allgemein gehaltenen, wohl erdachten
lJll(!rschrift (16) den Namen Wiberts nicht, deswegen hat er auch
IwwuSt, zufallig genau wie R, aber mit anderer Absicht, den
IIll1standsgebundenen SchluSparagraphen (Z. 46-55) weggelas
sen.
Man kann annehmen, daS die Redaktoren von R und B
dieselbe Rupertsberger Vorlage vor sich hatten, wobei in R
Bezug auf in lIisione/inllisione in Z. 89 und 91 (vgl. Women Writers, S. 255, Anm.
60 und 62) sind wir nicht gefolgt.
(12) Vgl. Vorbem. 2, S. 130-131. - Dem Brief CVIR sind, nebst Wiberts
Dankbezeugung zu Hildegards erstem Brief (hier CIIIR; Herbst 1175), zwei
neue Anfragen (beide 1176) vorangegangen. Man findet diese Texte in DEROLEZ,
Glliblrli Epistola4 1, Nr. XVIII, S. 225-234 (Dankschreiben, hier CIV), Nr. XIX,
S. 235-242 (erste Anfrage, mit den 38 Qllaestiones, hier CV) und XX, S. 243
244 (zweite Anfrage, hier CVI). Es ist die zweite Anfrage Wiberts, die in R
CiAN Pendant fr den Brief CVIR dieser Edition bildet.
(13) Sie arheitet an den Solutionu, ist aber krank und trauert um den Tod
(;ottfrieds i vgl. Z. 48-52.
(14) Trot% der markanten bereinstimmung von B und R gegenber der
ciritten Hs., Br, kllnn mlln B (13. Jh.) nicht auf R se1bst zurckfhren. Es gibt
nkhl nur dnige verschiedene l.esllrten (s. die Apparate), sondern die Hs. B hat
lIuch die'. SoJlltlDnls nicht aufgenommen und zeigt eine grofie Selbstilndigkeit in
c1l'r AUAwahl ihrl'r IInclenwo nicht herlleferten l'exte.
V,,1. Jl.lnll'ltung, S. XXX.
(1 ()) J" Ilrlllllll lHwIa " pi.
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
235
nicht nur elmge wenige sprachliche Anderungen vorgenom
men (17), sondern auch die Solutiones angehangt wurden.
Bleibt noch die Fassung der Hs. Br. die normalerweise den
Brief, den Wibert in Gembloux empfangen hat, bieten sollte.
Was den lnhalt betrifft, mag dies zutreffen: man findet hier
praktische Angaben, die si eh in das Ganze der Korrespondenz
zwischen Hildegard und Wibert sehr gut einpassen und nicht
den Verdacht einer Manipulation bzw. einer Selektion erwecken.
Doch kann, was den sprachlichen Aspekt angeht, Wibert sein
eigenes Exemplar in Gembloux hier mehr revidiert haben als
seine Vorlage auf dem Rupertsberg (1S). Wir kannen das nicht
mit Sicherheit beweisen. Von einem KompromiB bei der Ausgabe
war schon beim vorigen Brief die Rede; auch in diesem Fall ist
er u.E. unvermeidlich: um den ganzen Umfang des Schreibens
zu kennen, muB man auf das Zeugnis von Br zurckgreifen, die
ursprngliche Ausdrucksart jedoch drfte sich (fr den Textteil,
der si eh an allen Manuskripten prfen laBt) grundsatzlich in
der Hs. B finden, der sich R nahe anschlieBt.
Das letzte Schreiben Hildegards in dieser Reihe (hier Ep.
CIXR), das nicht nur an Wibert, sondern auch an die Manche
von Villers gerichtet ist, datiert aus dem Jahr 1177. Zuvor hatte
die Seherin noch zwei Bitten um Beantwortung der 38 Fragen
bekommen (19) und hatte Wibert, aus AnlaB einer unsicheren
Nachricht von Hildegards Tod, no eh mit den Nonnen vom
Rupertsberg korrespondiert (20). Als er erfuhr, daB sie noch lebte,
flehte er nochmals um die Zusendung der Lasungen der Quaes
tiones (21 ).
Hildegards Erwiderung auf diese letzte Anfrage findet man
in drei Hss.: B (f. 38va-39ra), Bg (f. 179r-I8or) und Br (f. 158r
v). Das Verhaltnis zwischen Bg und Br ist hier, wie bei den
Briefen Wiberts, bei denen man diese Manuskripte ofters ver
gleichen kann, wohl deutlich: Br hat Bg benutzt (22); doch muB
man feststellen, daB es sich nicht um eine bloBe Kopie handelt.
Was die Hs. B betrifft, glauben wir, daB sie die ursprngliche
Form, wie sie auf dem Rupertsberg vorhanden war, am ge
treuesten wiedergibt: denn man kann ohne Bedenken annehmen,
daB die gemeinsamen anderen Lesarten in Bg Br durch bewuBte
redaktionelle Eingriffe entstanden sind, nicht aber ebenso be
(17) Vgl. z.B. Z. 12-13: ipsa - ui'l5initas in anderer Wortfolge; Z. 16: debet
weggelassen.
(18) Vgl. z.B. die Zeilen 16, 26-27, 29-30.
(19) Vgl. DEROLEZ, Guiberti Epistolae l, Nr. XXI, S. 245-247 (hier Ep. CVII)
und XXII, S. 248-250 (hier Ep. CVIII).
(20) Ebd., Nr. XXIII, S. 251-253.
(21) Ebd., Nr. XXIV. S. 254-257 (hier Ep. CIX).
(22) Vgl. cbd. S. XXXVI!.
237 236 VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
denkenlos, daB der Kopist von B den Urtext in eine sprachlich
schlichtere und "archaischere" Fassung umgesta1tet Mtte (23).
B liefert hier also den Es ist durchaus moglich,
daB Hildegard die Gemblazenser Uberarbeitung dieses Briefes
nicht gelesen hat (das Schreiben steht auch nicht im Riesen
kodex). Obwohl es sich also strikt genommen um eine nicht
von der Verfasserin selbst approbierte Redaktion handeln drfte,
haben wir auch hier nicht alle Varianten in einem einzigen
kritischen Apparat untergebracht, sondern versucht, den Un
terschied zwischen Fehlern und Bearbeitungen mit einem ap
paratus comparatiuus zu verdeutlichen.
- Der in der Einleitung, S. XVII zu den Stcken CLXI und
CXCVIII geschriebene Kommentar muB hier korrigiert werden.
Irrtmlicherweise haben wir dort unsere eigene vorlaufige Auf
fassung bezglich des Verhaltnisses zwischen diesen Briefen (24)
auch wie die von H. Rissel vorgestellt. Nach Rissel (25) waren
nicht zwei echte Fassungen vorhanden, sondern der Redaktor
von B hatte den Hauptteil des Schreibens an Elisabeth von Sto
Thomas an der Kyll (Ep. CXCVIII, Z. 1: In uera uisione ... bis
Z. 44: ... requiescit) nachtraglich mit dem Brief an Hazzecha
von Krauftal (Ep. CLXI) verbunden. Es wrde sich in Balso
um eine Interpolation handeln.
Wir konnen uns dieser Meinung aber nicht unbedingt an
srhlieBen. Wohl wurde der betreffende Doppeltext, damit er
nkht zweimal abgedruckt wird, nur in Ep. CXCVIII aufgenom
rnen (211).
Was das Datum des Briefes an Hazzecha (CLXI) betrifft,
rndnt Rissel, das Stck liege "zeitlich etwa ein bis drei Jahre
VOl' dern Schreiben an Elisabeth von St. Thomas an der Kyll" (27),
<l.h. also etwa Il71-Il73. Dies ist u.E. schwer mit dem Paragra
piten CLXI, 6-9 in Einklang zu bringen, aus dem hervorgeht,
!laB Hazzecha, die Hildegard Il60 personlich kennengelernt
(23) Vgl. Z. 2: et in uitam eternam ist in Bg Br eine sinnvolle Erglinzung nach
loh. 4, 14; Z. 2: die Auslassung von estis in Bg Br ist stilistisch besser; Z. 3-4:
l/l/lid .. queritis et ... desideratis: die Konstruktion ut mit Konjunktiv in Bg Br ist
"llIteinischer"; der einfache SchluBsatz Z. 52-53 (et quantum ... /abarabo) ist in Bg
Ilr zweifellos nach Wiberts Art gestaltet worden.
(24) Vgl. auch L. VAN ACKER, Der Briefivechsel Elisabeth van Schiinau und
Hi/"gard /lOn Bi/lgen, in Aeullm i/lter utrumquI (Instrumenta Patristica 23 [1991]), S.
4(1)-415.
(25) Vgl. "Clallx" 41 (1990), S. 35-36.
(2(.) Dabei verliert der Zwischenslltz CLXI, Z. 5: 111 prrdictulll Isl selbstver
MtKndlil:h hier atinen Sinn und el mull Ruf den Text in Ep. CXCVIll verwiesen
we,rdcn.
(:1,7) S. 11. in "ChNJI.'t(" 41 (l'lI)O), S.B :\().
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
hatte, zur Zeit dieses Schreibens noch keine Vertraute der
Seherin war (28).
Unserer Meinung nach ist die Frage, wie sich die Briefe CLXI
und CXCVIII wirklich zueinander verhalten, noch nicht ge16st.
1m brigen ist auch das Verhaltnis der Handschriften zueinan
der nicht sicher zu bes timmen (29). Es stimmt wohl, daB die Hs.
B eine geglattete Fassung des Briefes CXCVIII bietet (30). DaB
B und Pe naher verwandt sind als Pe und Te ist unwahrschein
lich; daB sie an einigen Stellen gegenber Te zusammengehen,
liegt daran, daB sie beide den richtigen Text berliefern, wo
gegen die Lesarten von Te als Fehler zu betrachten sind (31).
Daher haben wir den Text des Briefes CXCVIII grundsatzlich
nach Pe ediert.
DaB Pe und Te sehr nahe verwandt sind, geht auch aus den
Schreiben CXLIXR uns CCXCVIIR hervor. In der Nummer
CXLIXR sind u.a. folgende gemeinsame Lesarten gegenber
anderen Zeugen zu vermerken: Z. 2: animo] anima; 28: uelut]
ut; 40: iPsum Deus; 67: eelum] eeli; 68: pluat] pluant; 68:
obtegat] obtegant; 71: mouebitur in furorem; 77: Deo om.; 85: hoc
om.; 91: Dei om.; 98: altera
1
om.; ro8: puros] pueros; IlO:
uirorum quorum] uniuersorum. Man kann annehmen, daB Te
keine Abschrift von Pe ist (32), daB Pe und Te jedoch auf dieselbe
Vorlage zurckgehen, die einigen neueren Lesarten der Hs. R
noch nicht folgte(33l:. Auch Wr(u) (34) scheidet wohl als Quelle
fr Pe und Te aus. Ubrigens sind hier nicht alle gemeinsamen
Lesungen von Pe/Te notwendigerweise als Fehler zu betrachten;
(28) V gl. L. VAN ACKER, in Instrumenta Patristica 23, S. 415. - H. RISSEL, in
"Citeaux" 41 (1990), S. 34-35.
(29) Hier wird unsere Stellungnahme in Instrumenta Patrislica 23 (1991), S. 410,
Anm. 6 korrigiert.
(30) S. H. RISSEL, a.a.O., S. 13.
(31) H. Rissel (S. 13) fhrt im besonderen zwei Eigenlesungen von Te an,
die den originalen Text bieten sollten: Ep. CXCVIII, 2: jeminam mamm nominas
in Te gegenber matrem nominas in B Pe und CXCVIII, 46: ad Dominum uiuum in
Te gegenber ad Deum uiuum in Pe. Was im ersten Fall den Zusatzjeminam betrifft,
ist zu sagen, daB die Hs. Te an dieser Stelle schwer zu entziffern ist; es drfte
sich um eine verschriebene Wiederholung des vorhergehenden Wortes jormam
handeln; brigens ware der Ausdruck me ... jeminam matrem nominas im Sprach
gebrauch Hildegards ungewahnlich, wahrend das einfache mamm nominas eine
normale Formulierung darstellt (vgl. z.B. Ep. XXVIII, 21-22: qui me mamm ...
nominat; CXCVR, 2-3: me paupercu/am ... in mamm elegistis). Die Schwankung Deum/
Domi/lum ist leicht durch die palaographische Abkrzung zu erklaren und die
bibliscbe Verbindung von uiuum mit Deum (Pe) ist fast selbstverstandlich (vgl.
:r..B. Ps. 83, 3; Matth. 26, 63; 1 Tim. 4, 10; 6, 17).
(32) Vgl. Z. 54, wo Pe constituta anstatt i/lstituta schreibt.
(33) Vgl. z.B. 5: quod] 111 R; 28: uestemque] et uestlm R; 36: magnaque] el magna
R.
(34) Vgl. :t.n. 8: elialll] /ltmtqlll j 15: lIIagna IIIU'1 j 75: altendiliJ.
238
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
einige von ihnen (z.B.: Z. 2: anima; 28: ut; 40: iPsum Deus; 67
68: Celi pluant ... obtegant) konnen die ursprngliche Form
darstellen.
Ein gleichartiges Bild zeigt die berlieferung des Briefes
CCXCVIIR. Auch hier ist die Annahme, daB Pe und Te dieselbe
Vorlage hatten, moglich und einige Lesarten von Pe/Te konnen,
wie im.Apparat angedeutet werden wird, vielleicht original sein.
Zur Uberlieferung des Briefes CXLIXR (an Werner von Kirch
heim-Bolanden) ist weiter noch folgendes zu bemerken. Der
Text ist uns nur aus der jngeren Tradition bekannt. Er hat
eine ziemlich groBe Verbreitung gehabt, deren Zeugen jedoch
nicht alle im kritischen Apparat verwendet werden (35). Die
Handschrift Trier, Stadtbibliothek 718/273 (36) aus 15. lh.,
bietet f. 171v-172r eine gekrzte Fassung mit der Uberschrift
Incipit profecia Hildegardis de clericis et religiosis. Sie wird
durch mehrere Abweichungen und Auslassungen gekennzeich
net (37). Einige lassen vermuten, daS ihre Quelle zum
Gebeno-Zweig der Uberlieferung gehort (38). Die Hs. kann der
Rekonstruktion des Urtextes in keiner Weise dienen; sie hat
hier keine eigene Sigle bekommen und ihre Varianten sind im
Apparat nicht vermerkt worden.
Dasselbe gilt fr die Handschriften GieBen, UB 726 (f. 303v
307r), Wolfenbttel, Herzog August-Bibl. 2715 (f. IS4r-v) und
Berlin, Staatsbibl. 663 (f. 20sr-v), die, mit Eigenfehlern, fast
genau dasselbe bieten.
Es ist auch nicht notwendig, die Lesarten von Wrzburg, UB
M.p.misc. f. 6 (f. 36r"-vb) eigens zu vermerken; das Manuskript,
das ebenfalls einige eigene Abweichungen zeigt, liegt in der
Tradition des Riesenkodex (R) und wrde die Apparate nur
berladen.
- Fr die Epistolae CLXIX und CLXIXR - die letztere wird
meistens als die Schrift Hildegards De Catharis zitiert -
auBer den in der Einleitung schon erwahnten Handschriften R,
Wk, Wr (mit beiden Briefen) und Gb (Fragment), Ma, Ta (mit
(35) Fr die Hss. Pe und Te verweisen wir auf die Besprechung der Briefe
CLXI, CXCVIII und CCXCVIIIR, oben.
(36) Herkunft: Sto Matthias in T rier. Beschreibung: G. KENTENICH, Beschreibendes
T4r:r.eichnis der Handschriften der Stadtbibliothek Trier, 6. Heft, 2. Abt. (Trier 1910),
S. 56-58.
(37) Z. B.: 2: el animo om.; 3: mlllieris; 3-4: electissima - deliciis om.; 6: ad om.;
9-10; scilictt - margaritis om.; 11: habens circa pedes; 12: ipsills] eills; 12: JUera!] eral;
22: qlli in lIirginitate o",.; 24-26: qllalenlls - rlgenerare1ll 0111.; 27-32: qlli - denigrauenml
,1 o"'.; 39-51: Sitllt conta",inant om.; 60-66: t111II la1llen - focil 0111.; 78-80: Vnde -
IImllll n",.; 9196: qlliblll - &r'IIIIIIra1ll o",.; 1 00-105: qlll1ll - IlInt 0111.; 109-111: lIellll
- Bul 0111.
OH) VI/:I. dI. eb \lile! Trier 71R: Z. \3: .rNIJ1II o"'.; 51: qlloqll' n",.; 53: SlIi o"'.
VIII. "\I('h Il.inldtlllll/:. S, L. Anrn, 1)11,
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND 239
dem Antwortbrief) noch ein weiterer Zeuge untersucht: Mainz,
Stadtbibliothek, codo 326, Papier, 15. lh. (39). Das Manuskript
enthalt das Briefpaar auf f. 380r-38u, doch ist Hildegards
Schreiben nur sehr unvollstandig berliefert worden (40). Der
Text kann, wie aus der Anfrage hervorgeht - der vorhandene
Teil der Antwort laBt sich kaum noch beurteilen -, als eine
Kopie aus Wk gel ten ; die Hss. bieten gegenber den anderen
Zeugen u.a. folgende gemeinsame Lesarten: CLXIX, 1-3: Hil
digardi nach famule, nicht nach Pinguis; 3: Martina de domo in
Maguntia (Martina R, N. Wr); 19: quidem (siquidem R Wr).
Die Abweichungen dieser Abschrift des 15. lhs. wurden nicht
in den kritischen Apparat aufgenommen.
Ma und Ta zeigen eine nahere Verwandtschaft (41). Doch haben
beide auch eigene Abweichungen (42). Man kann annehmen, daB
diese Zeugen dieselbe Vorlage hatten, die vor der
Fassung von R anzusetzen ist: die in R gelaufige Anderung von
ac in et (z.B. CLXIXR, Zeilen n, 20, 22, 31) findet sich hier noch
nicht; auch einige Lesarten von R, wie Z. 15 nascentium statt
crescentium, 31 die Auslassung von spurcitia, 53 habitant statt
sunt, sind nicht bernommen worden. Es ist nicht auszu
schlieBen, daB Ma und Ta indirekt auf dieselbe Hs. wie W r,
namlich W ru, zurckgehen.
Auch Wk hat eigene Fehler, z.B. CLXIXR, Z. 25 affi..antur statt
efflantur, 40 solio statt sano. Die oben verzeichneten Anderungen
von ac in et in R hat diese Hs. nicht; auch begegnen Fehler von
R (z.B. 61 Auslassung von Dei, n6 et vor duces und Auslassung
van populi) hier nieht. Doeh gibt es einige Lesarten, die auf ein
naheres Verhaltnis zu der Tradition von R hinweisen (43). Man
kann also unterstellen, daB der Kopist von Wk ein Dokument
vor si eh hatte, in das schon einige, aber noch nicht alle in R
berlieferten Abweichungen vorgedrungen waren.
- 1m Briefwechsel zwischen Hildegard und dem Abt Philipp
(39) Der Hs. Merseburg, Dombibliothek, Ms. Perg. 4 Nr. 96, 12.-13. )h.
(vgl. ROTH, Die Visionen der heiligen Elisabeth, S. XXXVI ff.), die auf f. 110r ff.
den Brief gegen die Katharer enthlilt oder enthielt und der Beschreibung nach
nahe mit Ma verwandt ist, haben wir nicht nachspren ki:innen.
(40) Es fehlen die Zeilen CLXIXR, 10-72 (alqlle - esl), 76-79 (pessi1ll0 - decipiat),
81-82 (diCllnt - est), 85-86 (scilicet - deblli/), 87-90 (igneam - considerabant), 92-100
(qlle - replet), 102-104 (qllod - conterrlllr).
(41) Gemeinsame Lesarten sind z.B.: Cl,XIXR, 15: antiqllllm dieru1ll statt
antiqllllm; 68: eoru1ll ausgelassen; 77: lIe/u1 ausgelassen; 77: interdll1ll fehlt; 114:
,tia1ll fehlt; 129: ne statt el; am Anfang wurde die Angabe der )ahreszahl
weggelassen.
(42) Z.B. 6: qllod - esl fehlt in Ma; 9: ardentes Ma; 14: ardentill1ll Ma; 14:
inillstiti, nicht in Ma. - 3: in] sllb Ta; 20: antiqllt] antiqll1l1ll Ta; 45: constitllerun/]
CIInslrllxerunt Ta; 46: responsll1ll illi dan/] responderunl Ta usw.
(43) CLXIXR, 15: nasctntillm stattmSctntill1ll in den anderen Hss.; 31: sp"rcitia
ni<:ht in R, in ",arg. Wk; 43: D,i fc:hlt in R und Wk; 53: slInt] habitant R Wk.
240 VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
von Park gibt es einen Brief, der nicht nur in der Parker Hs.
p (44), sondern auch im B (45) vorhanden ist. Wie
die zwei Zeugen sich in der Uberlieferung dieser Epistola
CLXXX verhalten, ist nicht ganz deutlich. Es ist unwahr
scheinlich, daS B aus P kopiert wurde: der Zusammenhang der
Briefauswahl ist ganz verschieden, und berdies gibt es zwei
Stellen (Z. 2 die Schreibweise amplectione in P und Z. 24 den
Fehler nec in P), die auf die Unabhangigkeit von B gegenber
P hinweisen. Andererseits laSt eine Auslassung in beiden Hss.
(Z. 12 (suffragium), fr welches Wort wir keine bessere Losung
als die der editio princeps sehen) eine gemeinsame, in diesem
Satz schon unklare Vorlage vermuten.
*
* *
Zur Bibliographie. Folgende im ersten Band angekndigte
Aufsatze sind inzwischen erschienen:
L. VAN ACKER, Der Briefwechsel zwischen Elisabeth von SchOnau
und H ildegard von Bingen, in Aeuum inter utrumque. M langes
oiferts ti G. SANDERS (Instrumenta Patristica 23, Steenbrugge
Den Haag 1991), S. 49-417 (vgl. Einl., S. XV, Anm. 36; S.
XVII, zu Ep. CLXI).
L. VAN ACKER - H.J. PRETSCH, Der Briefwechsel des Benedik
tinerklosters St. Peter und Paul in Hirsau mit Hildegard von
Bingen. Ein Interpretationsversuch zu seiner kritischen Edition,
in Forschungen und Berichte der Archiiologie des Mittelalters
in Baden-Wrttemberg II/2 (Stuttgart 1991), S. 157-172 (vgl.
Einl., S. XVI, Anm. 43).
Die Ausgabe der Vita Sanctae Hildegardis, ed. M. KLAES
(CCCM 126; Turnhout 1993) haben wir nicht mehr benutzen
knnen.
(44) Vgl. Einleitung, S. XLII.
(45) Vgl. BinleitulIg, S. XXIXXXX.
EPISTOLARIVM
243
EPIST. XCI, 1-16
CONSPECTVS SIGLORVM
ELLWANGEN
ad Partem II spectantium
XCI
Vide etiarn conspecturn partis 1, p. 2.
ADELBERTVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1170
Accedunt
Bg codo Bruxellensis 5387-5396 (3168), saec. XIl/XIlI
Hildegardi, dilecte sponse Christi, A(delbertus), solo nomine
Eluacensis dictus abbas, post uallem lacrimarum gaudia super
B,. codo Bruxellensis 5527-5534 (3171), saec. XIII!
norum ciuium.
K codo Castelli Kynzvart 40, saec. XIIt
Libenter beatitudini uestre salutationis officium tanto terra-
P codo Londoniensis Bibl. Brit. Add. 17292, saec. XII
s rum spatio interiecto porrigimus, amplectentes in uobis magna
Pe codo Parisinus Bibl. Nat. Nouv. acq. lato 760, saec. XIl/XIII
lia Dei, qui uos et purioris uite sanctitate pollere fecit ac spiritu
Ta codo Treuerensis Bibl. ciu. 2397/2343, saec. XIIlex.
prophetie supra humanam opinionem uobis indidit presentia
Te codo Treuerensis Bibl. ciu. 771/1350, saec. XV
tangere, reuoluere preterita, futura preuidere, ut, diuini muneris
Vr codo Vaticanus Rossianus 53 (VII a 3), saec. XII
nouitate dupliciter honorata, uere hominibus huius temporis
Wk codo Vindobonensis lato 624 (Hist. eccl. 158), saec. XII
10 stupenda sitis ac ueneranda. Visitauit enim nos oriens et iam
ruenti seculo supposuit manum suam, qui talem ac tantam inter
nebulas seculi nequam nostra feliciter etate dedit clarescere,
cuius interuentu et ueniam peccatorum et remedium laborum
et consolationem dolorum obtinere, atque diuine dispositionis
15 secretum cognoscere gaudemus.
Accusat autem nos conscientia nostra, terret culpa, peccata
Ep. XCI
eodd.: Hm (teste Mart. 1, 1014); R (f. 348rb -va); W,. (f. 69vb -70ra ).
ed: PL 62, 281B-282B (efr Hm).
eomm.: Vorbem. 2, p. 142.
XCI, Ti!: Eluacensis abbas Hildegardi R Epistola Eluacensis abbis (sic 1)
ad S. Hil. Wr
XCI, 2 uallern lacrirnarurn] cfr Ps. 83, 7. 5/6 rnagnalia Dei] cfr EccJi. 18,
5; 2 Mach. 3, 34; Act. 2, 11. 10 Visitauit - oriens] cfr Luc. 1, 78. 11
supposuit - suarn] efr Ps. 36, 24. 12 seculi nequarn] efr Gal. 1, 4.
XCI, 1 A(delbertus) StripSI] A. RW,. 2 Eleuacensis Hm 7 hurnanarn]
omnem R 10 ac] et H",R nos] uos W,. 11 ruente Hm superposuit
11m 14 diuine in ",arg. W,. 14/15 secreturn dispositionis Hm 16 autern
"hI. 11",
EPIST. XCIR, 8-2I 245 244 EPIST. XCI, I7 - XCIR, 7
redarguunt. Turbamur intus, foris periclitamur. Nusquam nobis duritie cordis, sed tantum dormientem in torpore lasciuie, ita
securitas, undique circumsonat hostis. A dexteris fraudulentus quod strenue Deum non attendis.
amicus insidiatur, a sinistris truculentus inimicus oppugnat. 10 Ergo Dominum tuum non habe sicut uillicum, sed aspice in
20 De his et aliis super quibus maternitatem uestram nuntii illum in probitate ut probus miles fortissime pugnans, armatus
nostri consuluerint, diuinum oraculum consulite, et quicquid lorica et galea. Nunc enim sunt tempora in obliuione Dei et
nobis de misericordia Dei exspectandum sit, mater sanctissima, lassa in certamine Christi. Sed fama uolat in mendaciis per
rescribite. uicissitudinem uanitatum quasi Deum uideant, sed tamen nes
15 ciunt eum.
Vbi ergo est horno qui ambulet in recto itinere? Pauci sunt.
XCIR Sed qui est,dicit: Nullus horno ualet per uomitum garrulitatis
sue gladium ultionis mee de uagina sua precipitanter educere,
HILDEGARDIS AD ADELBERTVM ABBATEM a. a. 1170
antequam ueniat tempus uoluntatis mee in ultione. Tu ergo, o
20 horno, surge et clarifica animum tuum in me, ita quod uigilanter
Qui uidet nec uicissitudine mutatur, dicit: Tu horno, nondum
queras ubi me inuenias; et uiues.
habes alas uolandi, que tempestates tolerant et que ad rectam
moderationem aeris pertinent, sed tantum quasi columna es in
platea sine instrumento edificii et sine ascensu scale stans, ita
5 quod luto platee aspergeris. Nam lenis es et non acutus in oculo
correptionis ad arguendum prauos et nigros mores hominum.
Sed tamen gratia Dei inspicit te non habentem clausuram
Ep. XCIR
eodd.: Gb (f. 41r-v; fragm.); Hm (teste Mart. 1, 1014-1015); R (f. 348va);
Wr (f. 70r-); Z (f. 28v).
ed.: PL 62, 282B-283A (cfr Hm); cfr. HAUG, p. 60, n.5.
eomm.: Vorbem. 2, p. 142.
XCIR, Tit.: om. Z Item ex quadam epistola Gb Responsum Hildegardis
16 ambulet - itinere] cfr Prou. 14, 2. 17 qui est] Ex. 3, 14; Apoc. 1,
R Epistola s. Hil. ad eundem Wr
4. 18 gladium - educere] cfr 1 Reg. 17, 51. 19 tempus - ultione] cfr Ier.
51, 6.
XCI, 21 diuinum - consulite] cfr 2 Reg. 21, 1.
app. comp.: 8 cordis duricie Wr 9 strenue (strennue Z) om. HmRWr 10
sicut uillicum non habe R 10/11 in illum aspice R 12 ante in add. quasi
4PP. comp. : XCIR, 2 que2 om. R 3 tantum om. R 5 quod] ut R aspergaris
HmRWr 16 horno est R 17 horno] hominum HmRWr 20 quod] ut R
R 7 tamen om. R
app. tril.: 8 corpore Z 10 in s. Jin. Z 11 in probitate] improbitates Hm
XCI, t 9 ImicuI] inimicuI Wr 20 Iuper i" "''''R. Wr maturitatem H", 21
inprobitate Wr probus] fortissimus Hm 12/21 Nunc - uiues] haee pars etiam
n(,atril ue.tri Wr 23 re.cribe 111",.
inNIfIlIr in Gh 12 tempofl1 sunt Wr 16 est ergo Hm 17 ualet in margo
tt/lp. mi... XCIIl, "II1II11 columna MI. ll 1 el l. Ii". Z 5 plltee I Icale H", Wr 18 mee] 8llC Wr 19 in ultione l. Ji". Z 21 uiuas Wr
247
246
EPIST. XCII, 1-12
XCII
HILDEGARDIS AD ADELBERTVM ABBATEM a. a.
Onus tuum in recto itinere firmiter porta et oues tuas quan
tum potes coerce. Et hoc melius tibi est quam iter in peregrinas
regiones, quia Deus in omnibus locis equalem potestatem se
cundum opera hominum habet. Prohibe a te cum adiutorio Dei
5 ne mens tua in uagatione sit, similis diei qui aliquantulum in
puro sole et aliquantulum in turbine procedit. Mens etenim tua
aliquando est uelut in tanta sanctitate quod eam sustinere non
potes, aliquando etiam in lassitudine et in ceteris similibus.
Nunc autem in purissimo sole et in recto calore surge, quia
10 Deus te uult, quamuis quocumque modo sacrificium eius
constringas, quoniam constituit te quasi oculum suum; et ideo
ab illo non recede.
Ep. XCII
codd.: Hm (teste Mart. 53, 1077); R (f. 368rb); W (f. 68r-v); Wr (f. 94v
a
);
Z (f. 81v).
ed.: PL 114, 334C-D (efr Hm); cfr HAUG, p. 69, n. 112.
com1ll.: Vorbem. 2, p. 146; efr. ibid., p. 142, annot. 263 (uide ep. CLVII).
XCII, Tit.: Responsum Hildegardis R Abbati de Elewangun Hildig. WZ
Epistola s. Hil. ad eandem abb. Wr
XCII, 1 Onus - porta] efr Gal. 6, 5. 10 Deus te uult] cfr Ps. 21, 9.
app. C01llp.: XCII, 2 tibi melius R 2/3 iter in peregrinas regiones] diuersa
uagatio mentis HmRWr 3 equaliter R 4 Cum adiutorio enim dei prohibe
a te R 6 procedit] precedit anl, aliquanrulum HmRWr enim HmWr 7
est - sanctitate] est - amarirudine Hm Wr in tanta amaritudine est R 8 et
similibus om. R similibus 0111. HmWr 10/11 quamuis - suum] et te quasi
oculum aliis constiruit quamuis quocumque modo uacilles R (cfr Hm Wr)
sacrificium - constringas] uacilles HmWr (cfr R) 11 suum] aliis HmWr
(cfr R)
IIPP. cril.: XCII, 1 Onua] litl. ill;l. J,idf Wr 2 pote! ill ",arg. Wr jJDst est
rlll. W 5 qui] que H", 6 ctenim o",. R 8 J...itudnc. Et in cctc:rls ""rp.
WWrZ 11 t ~ , 1/1 "''''1' Wr
1170
EPIST. XCIII, 1-16
ERFURT
XCIII
QVIDAM PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Domine Hildegardi, sponse Christi dilecte, A., Erphordie pre
positus, licet indignus, deuote orationis et obsequii affectum.
Gratiarum actiones sanctitati uestre longe lateque resperse
assurgere non cessamus, que tam dulci litterarum salutatione
5 quam plurimos salutat. Desiderio namque desideramus uidere
uos, et benignissimis consolationis uestre uerbis quandoque
iucundari et uultus uestri presentia flagrantes per uos letificari
intimo corde oramus et optamus. Diuina ergo clementia, que
tam sanctum tamque magnificum opus in uobis incepit, diui
10 nitus perfidat et eiusdem bonitatis uestre per assiduam oratio
nem uestram nos participes efficiat.
Nunc igitur litterarum latorem, scilicet familiarem nostrum
amore Dei et pietatis uestre iter ad uos fadentem, dilectioni
uestre fidelissime commendamus, quatenus a uobis clementer
15 susceptus, Spiritus Sancti per os uestrum loquentis uerba per
uos audire mereatur.
Ep. XCIII
codd.: Hm (teste Mart. 29, 1049); R (f. 358vh); Wr (f. 82v
b
-83r
a
).
ed.: PL 90, 311A-C (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, S. 148; cfr ep. CLII et CCXI huius editionis.
XCIII, Tit.: Prepositus Erphodie Hildegardi R Epistola prepositi in
Erphordie ad s. Hil. Wr
XCIII, 5 Desiderio - desideramus] cfr Luc. 22, 15. 9 magnificum - incepit]
cfr 1 Reg. 12, 24. 15/16 Spiritus - audire] cfr Act. 1, 16; 15, 7.
XClll, 1 Hildegardi] H. H", Hild. R erphodie R 1/2 prepositus om.
R 7 preRentiam R 8 et optamuR o",. Hm 9 talnque] tam Wr incepit]
I ' ~ p i t /{ 15 ...ncti Rpiritus Wr
EPIST. XCIVR, 1-17 249 248 EPIST. XCIV, 1-22
XCIVR ERFURT (ST. CYRIACVS)
HILDEGARDlS AD ABBATISSAM a. a. 1173
XCIV
o filia Dei, cum caritate Christi circumdata es, sed tamen
cum amaritudine tui corporis constricta es bellis et rebellas
Hildegardi, sanctitatis speculo, N., indigna abbatissa ancilla
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
contradicendo diabolum. Et constructionem populi, cum quo es,
rum Christi in monte sancti Cyriaci Erphodie commorantium, Deo placitam uideo et etiam in meliorem partem strenue
eterne claritatis perfrui gaudiis. 5 ascendentem, et in bona conuersatione plus edificari quam in
Gloriosa dicuntur de te, famula Dei. Proinde te rogo ut mihi, stitutus sito Anima autem tua in Deo exsultet et in illo deuote
5 onere peccatorum pregrauate, precis tue porrigas manus, dilec permaneat.
tum tuum imitando qui manus extendit leproso. Cognoui enim Sed tamen nescis nec cogitare potes uincula ligatorum dirum
te unctam esse oleo letitie pre consortibus tuis. V nde te flexis pere, eorum scilicet qui in inuio irrisionis ambulant. Quomodo?
genibus precando adiuro ut, cum illa celes tia et eterna compre 10 Quidam horno ad magnam turrim aspexit ne se moueret, sed
henderis sanctaque sanctorum intraueris, meis condoleas mise tamen hoc prohibere non potuit et in inquietis clamoribus
10 riis, sponsum tuum et meum pro me paupercula exorando et clamauit: Ve, ue. - Et sic in irrisionem populi ductus est dicentis:
in gratiam eius meos excessus reconciliando. Quomodo tu, di Quid proderit tibi semper contra eos bellare qui te nolunt?
lecta Christi, caritatem haberes, si compati infirmitatibus alio Sed in montem excelsum aspice et ad illum qui diligenti caritate
rum detrectares? Sim ergo tue sanctitati commendata, et sorores 15 tibi respondeat: Filia mi, filia mi, quid uis? Omnia que pro
que mihi commisse sunt, et ora ut pes noster stet in uia recta, anima tua poscis implebo.
15 ut gradientes perfecte diem attingamus letitie. Interpella eum Nunc cessa de inquieta mente et quietem tibi assume. Nam
qui nos abscondit in abscondito faciei sue a conturbatione ho
minum, ut nos protegere dignetur in tabernaculo suo a contra
dictione linguarum, detque uelle et pos se que precipit qui
ueritatem in seculum custodit. .
20 Fraternitatis igitur nostre' plenitudinem sanctitati uestre de
signamus, et ut uestre precis certitudinem habeamus intime
exoramus. Sanctitatis uestre gloria uigeat, floreat, ualeat.
Ep. XCIV Ep. XCNR
codd.: Hm (teste Mart. 44, 1067-1068); R (f. 364ra-b); Wr (f. 89rb _va): codd.: H1II (teste Mart. 44, 1068); R (f. 364rb -v"); Wr (f. 89v
a
-
b
).
ed.: PL 105, 326C-327A (cfr Hm). &0111111.: Vorbe1ll. 2, p. 146.
C01ll1ll.: Vorbe1ll. 2, p. 146.
XCIVR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem
XCIV, Tit.: Abbatissa sancti Ciriaci Erphodie Hildegardi R Epistola abbatissam Wr
abbatisse in monte sancti Cyriaci ad s. Hil. Wr
XCIVR, 8/9 uincula - dirumpere] cfr Ps. 106, 14. 9 qui - ambulant] efr
XCIV, 4 Gloriosa - te] cfr Ps. 86, 4. 5/6 porrigas - leproso] efr Marc. 1, Ps. 106, 40. 12 in - est] cfr Ez. 22, 4. 15/16 Omnia - implebo] cfr Ioh.
40-42. 7 unctam - tuis] (cfr) Ps. 44, 8. 14 pes - recta] efr Ps. 25, 12; 11,22.
Eccli. 51, 20. 15 diem - letitie] cfr Tob. 13, 10; Esth. 9, 18; Canto 3,
11. 16/17 abscondit - hominum] (cfr) Ps. 30, 21. 17/18 protegere
linguarum) (cfr) Ps. 30, 21. 18/19 qui - custodit] Ps. 145, 7. XCIVR, 2 corporis tui R constricta (constrita PL*) es] constringeris
R 3 Et 0111. R Quod H1II 4 placidam HmR etiam 0111. R 6 ante Anima
add. Vnde R autem 0111. R exultet in deo R 8 poteris R uales Wr 9
X.CIV, 1 N.] B. R 2 erphordie HIII 5 manum 1/111 9 sanctaque] sancta qui] que R inuo] semids H1II 11 tamen 0111. R 12 sic] ita R 13 bellare]
R nlrltllcri.) Interiu. HIII 10 paupercula II1II. 1/111 12 habes Wr 13 pllgnare Wr 14 Sed o",. R excelsum montem R et 0111. R 15 filia mi
2
t!Clrr.tlllru p. 1IIrr: Wr 20/21 dC1illnarnua] tlc:.IRna modo l/M 0111. R 17 Nunc) Vnde R 17118 Nam uideo] Video enim R
251 EPIST. XCIVR, 18 - XCV, 8
250
uideo in uero lumine quod hoc utile anime tue sit. Sed prouide
ut terram tuam in sollicitudine habeas, et eam non confringas
20 ita ut uiriditas herbarum et aromatum uirtutum per aratrum
laboris attrita germinare non possit. Sepe uideo, quando horno
per nimietatem abstinentie corpus suum affligit, quod tedium
in iHo surgit, et tedio uitia se implicant plus quam si illud iuste
pasceret.
25 Sed quia beneuolens anima caritatis in te constituta est,
custodi ut non frequenter uideas hoc quod carnem imperat
uulnerare, sed adhibe tuis recte constituta tempora unguento
rum salutis, ut in eternum uiuas. Video animam tuam ualde
rutilantem in puro lumine.
ERLESBREN (?)
XCV
a.
HILDEGARDIS AD MAGISTRAM
o felix anima, tu scalam celestis desiderii ascendisti querendo
regnum Dei iuxta mandatum ipsius, ubi dicit: Primum querite
regnum Dei et cetera. Cum primum enim Dei seruitio te sub
didisti, tunc celeste desiderium tibi datum est per quod ad
5 celestes sedes tenderes, sed uenti uitiorum fallentis diaboli tibi
accurrebant, nec tamen ab' isto desiderio te mouere potuerunt.
Vnde tu, filia Dei, fac si cut illi qui in naue sunt et guberna
torem nauis attendunt, ut eos ad portum prospero itinere
Ep. XCV
cod.: B (f. 39r
a
-v
a
).
comm.: L. VAN ACKER, Instrumenta Patristica 23 (1991), p. 415-416; H. RISSEL,
"Cfteaux" 41 (1990), p. 36-39.
XCV, Tit.: Exhortatio ad regule obseruationem B
XCV, 2/3 Primum - Dei] Matth. 6, 33. 5 celestes sedes] cfr Eph. 2, 6.
XCIVR, 18 anime tue utile R 19 in sollicitudine] insolitudine Hm (in
solitudine PL*) 20 ita ut] ne R uiridas PL* 21 quando] quia cum
R 23 uitia tedio R 25 beniuola R 26 ut non] ne R 27 recta Wr 28/
29 ualde rotilantem pOlt lumioc R luminc] hominc H",
XC :V, 6 fori. o('(!\lfrebant .rtri""II", ,11, ifr 11. .J4, 14: ()(!currcnt daemol1ia(1)
1166-11
EPIST. XCV, 9 - XCVI, 5
perducat. Deus uero omnia bona que ad salutem anime tue
10 pertinent tibi dabit, si per sanctam conuersationem obedientie
regule sancti Benedicti quantum potes seruaueris. Gubernator
uero iste doctrinam beati Benedicti significat, in qua per Spi
ritum Sanctum precepta spiritalis uite edidit, in quibus tu etiam
filias Dei ad te collige que tibi per magisterium ipsius commisse
15 sunt. Inter quas etiam filiam Dei Elisabeth cum ardenti amore
in corde tuo habe, ita quod lacte consolationis eam semper
nutrias. Te ipsam quoque a nociuo uento uane glorie et proprie
uoluntatis tue coerce, que homini multum nociue sunt. Et hoc
in uera humilitate fac, quia hu militas semper ascendit, quoniam
20 se minimam esse computat, uana autem gloria semper descendit,
quia a se ipsa esse uult.
Nunc autem Spiritus Sanctus cingulo sanctitatis te circum
cingat, quod habitacula eterne mansionis in celesti Ierusalem
facias.
ESRUM
XCVI
HILDEGARDIS AD FRIDERICVM MONACHVM a. a. 1170
Hec uerba in sapientia audiui: Sol fulminat et nigre nubes
illum obnubilant. Quare? Quia ipse non stat in stabilitate, sed
de uentosis fiabris periculorum sepe mouetur. Sed tamen aer
iterum in magna utilitate attenuatur, et sic sol iterum micat.
5 Sic est mens hominis. Quomodo? Cum uirtutes Dei in templum,
Ep. XCVI
codd.: W (f. 79r-v); Z (f. 79v).
ed.: PI 88, p. 545 (cfr W); cfr HAUG, p. 68, n. 104.
XCVI, Tit.: Friderico monacho de Esrom W Fridirico monacho de Esrom
Z (Efrom Haug)
XCV, 9/10 Deus - dabit] cfr Ioh. 11, 22. 16 lacte consolationis] efr Is.
66, 11. 19/20 humilitas - descendit] cfr Iob 22, 29; Prou. 29, 23; Is. 37,
29. 22/23 cingulo - circumcingat] cfr Bccli. 45, 9. 23 celesti Ierusalem]
cfr Hebr, 12, 22,
XCVI, /l I 1 l c n ~ 1,'1( monl trllT. W
EPIST. XCVII, 4 - XCVIII, 6
253
EPIST. XCVI, 6 - XCVII, 3
252
Cordium inspector Deus nouit quam libenter sanctitatem
id est in cor hominis, ascendunt, tune multoties turbo uitiorum,
5 uestram obsequiis honorarem, si ordinatione diuina locum et
fallente diabolo, uenit ac in templo illo tenebras faciunt. Non
facultatem acciperem. Interim igitur aecepta sit uobis, queso,
possunt nox et tempestas solem prohibere ut numquam fulgeat ?
deuotio mea, et sicut dudum uerbo rogaui, orate pro me ad
Non. Sic sancta anima in magnis periculis posita est et in
Dominum ut uobis reuelet que cirea me sunt, quatenus de bonis
10 prefatis uicissitudinibus fatigatur. Attamen bona opera in ipsa
reddere gratias, de malis uero dignis penitentie fructibus Deo
non defiient, sed studet ut ad bona opera ascendat. Vnde, o
10 satisfacere merear antequam moriar. Quicquid uero uobis Do
eare fili, noli timere, quia Deus animam tuam uult in sacrificio
minus ostenderit de me scripto mihi significare dignemini, et
laudis per hostam arietis. Sed et purus lapis in templo Dei eris.
orationibus uestris me habetote eommendatum. Familiarius et
In predietis etiam flagellis memor esto Rudolfi fratris tui, qui
amplius uobis seripsissem, si corporis infirmitas non obstitisset.
15 in patria tua magnam molestiam sustinet, et caue ne illum
prohibeas in loco sancto illo permanere, in quo nune est. Nam
pro certo seito quod anima eius in uicissitudine fatigationum
FRANKFURT
obnubilabitur, si illum de loco isto abstraxeris. Tu autem uiue,
et talentum tuum fac Domino tuo crescere.
XCVIII
QVIDAM PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
FLONHEIM
Hildegardi, in Christo dileete domine sue, G., solo nomine
XCVII prepositus in Frankenforth, Marthe laborem et Marie consola
tionem.
QVIDAM PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Desiderio desideraui uestram conspicere persona m, sed diuer
5 sis negotiis nos impedientibus, nunc saltem facultatem dedit
Sanete et uenerande in Christo matri, domine Hildegardi de
nobis Deus per litteras uos amplecti atque salutare. Nolumus
Pinguia, H. de Flanheim prepositus, licet indignus, multam
orationis et obsequii deuotionem.
Ep. XCVIII
codd.: R (f. 360ra ); Wr (f. 84rb_va).
Ep. XCVII
cOlid.: Hm (teste Mart. 15, 1033-1034); R (f. 354v
a
-
b
); Wr (f. 77v
a
-
b
). ed.: PL 46, 218A-B (efr R).
ed.: PL 76, 298B-C (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 144; efr ep. CXCIX huius editionis.
XCVIII, Tit.: Prepositus in Frankenforth Hildeg. R Epstola prepositi in
Frankenforh ad s. Hildig. Wr
Epistola prepositi de
XCVII, Tit.: Abbas de Flanheim Hildegardi R
Flanheim ad s. Hil. Wr
XCVII, 4 Cordium inspector) cfr Ps. 7, 10; Ier. 11,20; 17,10; 20,12. 9
dignis - fructibus] efr Matth. 3, 8; Luc. 3, 8.
XCVI, 12 noli timere] cfr Is. 43, 5; 54, 4 et al. 12/13 in - laudis] cfr
XCVIII, 2/3 Marthe - consolationem) cfr Luc. 10, 38-42. 4 Desiderio
Ps. 49, 14; 49, 23; 106, 22. 13 per - arietis] cfr Ez. 46, 5. lapis - Dei]
desideraui] Luc. 22, 15.
efr Agg. 2, 16. 15 molestiam sustinet] cfr Dan. 6,2. 19 talentum - crescere)
efr Matth. 25, 14-23.
XCVII, 8 reuelet uobis Wr 10 uero om. R 10/11 uobis om. Hm, post
ostcnderit R 12 habere H",
XCVI, 6 uitiorum) tenebras PI 13 et s. lil/. Z 14 RudoHi smpsl] Rdolfi
WZ 16 sllncto loco W
XCVlII. 1 Ilildigardi R :2 Frankenforh Wr Marthe - et] post Marthe
laborem R 5 nunc] non Wr /5/6 nobis dedit PL
XCV 11, t JHlII mlltri ,,1iJ. uc R Hildegardi1 H. H/III Wr
254
EPIST. XCVIII, 7 - XCVIIIR, II
EPIST. XCVIIIR, 12 - XCIX, 14
255
etiam uos ignorare nomen uestrum, personam uestram simulque
miscas, cum superni ciues tibi dixerint: Vide qualis sit Deus.
cum salute super omni diligentia uos amplecti atque honorari,
N une in eternum uiue.
Deumque pro uobis pro posse nostro die noctuque interpellari.
10 Rogamus igitur clementiam uestram ut mei peccatoris coram
diuine maiestatis clementia mentionem facere uelitis. Valete
GANDERSHEIM
quamdiu in supernis dicitur hodie.
XCIX
HILDEGARDIS AD ADELHEIDEM ABBATISSAM a. 1152-1170
XCVIIIR
HILDEGARDIS AD PRAEPOSITVM a. a. 1173
Serena lux ad te dicit: Dies noctem precellit et nox scientiam
loquitur. Quomodo? Dies uidendo et audiendo probat in quo
In uera UlSlOne hec uerba uidi et audiui: Prima lux diei
letandum et gaudendum sit, et nox plurimas optiones in multis
rutilat, postea aurora denudatur et interdum etiam cum magna
utilitatibus habet et diem attendit. Sed et tempestas interdum
uicissitudine nubium implicatur; et sic aquilo surgit ac magna
5 precurrit, et postea pura dies apparet.
suspiria facit, quia priora tempora diei absque uicissitudine
Tu, filia Dei, in prima luce fuisti et in torculari calcata es,
5 turbinis pulchra erant.
sed postea latitudinem uiarum ambulasti. Nunc preuide ne
Vnde, o uir, qui scientiam boni et mali habes, prouide qui
bonas uias derelinquas, quia Deus te uult et te scit, ita ut, si
mores tui et que opera tua coram Deo sint a pueritia tua, ne
ad illum aspicis, festinanter te adiuuat. Cum autem uanitatem
zelus Domini te percutiat et ne anima tua, cum de corpore tuo
10 seculi tangis, ad te superflue currit. !taque in duabus partibus
exierit, dicat: O ue mihi! Quo ambulo et quo ibo? uel: Quales
elige quod tibi bonum sit, quoniam, si Deum uidendo et au
10 dies mihi sunt et qualia opera me tangunt? Illa scilicet que
diendo inuocas, non derelinquet te.
mihi molendinum corporis mei exhibuit. - Caue etiam ne tre-
Deus te adiuuet, ut dies in te clarescat et ut nox a te recedat,
quatenus gemma in uirtutibus fias. Et sic in eternum uiues.
Ep. XCVIIIR
codd.: R (f. 360ra); W,. (f. 84va).
ed.: PL 46, 218B-C (cfr R).
XCVIIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem
Ep. XCIX
prepo(situm) WI'
cod.: W (f. 91r-v).
ed.: PI 108, p. 554-555 (cfr W).
XCVIII, 9 Deumque - interpellari] cfr Rom. 11, 2. 12 dicitur hodie] cfr
Hebr. 3, 13.
XCIX, Tit.: Adelhedi abbatisse de Gandershem Hild. W
XCVIIIR, 1/2 lux - rutilat] cfr 2 Reg 23, 4. 6 scientiam - mali] cfr Gen.
2, 9; 2, 17. 7 opera - Deo] cEr Apoc. 3, 2. 9 quo ibo] cfr Ps. 138, 7; 1
Ioh. 2, 11.
XCIX, 1/2 nox - loquitur] cfr Ps. 18, 2. 6 in - calcata] cEr Thren. 1, 15
et al. 7 latitudinem - ambulasti] cfr Ps. 118, 45. 8 Deus te uult] cEr Ps.
21, 9; 40, 12.
XCVIII,7 nos WI' nostrum PL nostram PL 8 nos PL honorare
PL 9 interpellare PL 10 igitur] ergo PL
XCVlIIR, 13 PL
XCVUIR, 2 etiam interdum R 3 ac] et R 7 tua 1 0111, PL" 8 percutiat
te PI. 10 Hint WI' me o",. PL*
XCIX, 11 PI 6 In 2 l. Ii". W
EPIST. e, 24 - CI (eR ?), I3
257
EPIST. e, 1-23
256
quam in nobis confirmet Deus caritas.
e
25 Que habitas in hortis, ausculta omnesque cohabitatrices tuas,
a. 1152-1173
ADELHElDIS ABBATISSA AD HILDEGARDEM
scilicet sorores meas, ex me quam intime saluta, et litteris
commendaticiis me letifica.
Adelheidis, Gandernheimnensis Ecclesie abbatissa, quamuis
indigna, H(ildegardi), dilecte matri de sancto Ruperto, libere
sponse Ierusalem, oscula sponsi. el (eR?)
Arbor bona, bono ex fructu cognita, nequaquam duci debet
HILDEGARDIS AD ADELHElDEM ABBATISSAM a. 1152-1173
5 in obliuionem, quia fructificando dulcedinem dulce m bonorum
commeruit amorem. Bruto ergo animali iure inferior habebitur
O filia Dei, in magna sollicitudine per duas uias mens tua
qui bene dulcia minus bene amplectitur. Tu itaque, ehristi
occupata est Nam per quandam sollicitudinem tabescis, quasi
columba non seducta, sed corde magna et munda, sicut bonum
de uita tua desperes. Vnde et, cum interdum super montem
malum, lux tenebras, dulce amarum non facit, ita mihi acorde
confidentis fidei ad Deum ascendis, eum interrogas, quasi nescias
10 non excidis. Vnde debes et tu frequenter mei recordari quam
5 quid in ista dubietate facias. Sed tu cum pura fide bona opera
constat et amoris et intime deuotionis propinquitate tibi coniungi.
operando in die prosperitatis tue ambula et Deo quod suum est
Nolo ergo ut antiqui nutrimenti flos in corde tuo aruerit qui
da. Nam solem uides, quod est honor ille quem nondum Deus
quondam inter me et te floruit, cum me dulciter educasti; cuius
abstrahet a te, et seculum in suspirio et in timare legis Dei
amore et dilecti sponsi tui caritate te obtestor precorque ut pro
habes sicut lunam in nocte. In utraque ergo parte seruiens esto
15 me et meo grege, locoque mihi tua permissione commisso ora
10 Deo, quia sacrificium tuum uult et quia bona opera a te in uita
tiones et obsecrationes tue fiant ad Deum atque nos committas
tua postulat antequam moriaris.
orationibus omnium sororum tuarum. Oro etiam ut societatem
Lux gratie Dei operiat te, et unctiane misericordie sue te
fraternitatis tue sororibus meis apud easdem sorores tuas, immo
ungat qua Dauid ungebat, cum peccata sua confitendo Deum
et meas obtineas, et dum aliquis per uos ad nos transierit,
20 litteris transmissis id, et si quid aliud uolueris, in ehristo
innotescas. Ego autem expedito tempore, si Deo placuerit, ad
uos non difleram uenire, ut ore ad os loquamur, manu ad manum
quod bonum est operemur; sicque antiqua stabilietur societas
Ep. CI (CR?)
codd.: Hm (teste Mart. 35, 1057); R (f. 361rb); Wr (f. 85v
b
-86r
a
).
ed.: PL 96, 318A-B (cfr Hm).
c01llm.: cfr Briefo., p. 102.
Ep. e
codd.: Hm (teste Mart. 35, 1056-1057); R (f. 361r
a
-
b
); Wr (f. 85v"'-b).
ed.: PL 96, 317e-318A (cfr Hm).
CI (eR ?), Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem
comm.: cfr Briefo., p. 102.
abbatissam Wr
Epistola abbatisse Gandern
e, Tit.: Adelheidis abbatissa Hildegardi R
C, 24 Deus caritas] cfr 1 loh. 4, 16. 25 Que - ausculta] (cfr) Canto 8, 13.
heimnensis ad s. Hil. Wr
el (CR?), 3/4 montem - aseendis] cfr Ps. 23,3. 5/6 cum - operando] cfr
lae. 2, 14; 2, 17; 2, 18. 6 in die - ambula] efr loh. 11, 9. 6/7 Deo - da]
e, 2/3 libere - lerusalem] cfr 1 Mach. 10, 31; 15,7; Gal. 4, 26. 4 Arbor efr Matth. 22, 21; Mare. 12, 17; Lue. 20, 25. 13/14 Dauid - uidit] cfr 2
_ cognita] cfr Matth. 12, 33. 8 columba non seducta] cfr Os. 7, 11. 9 dulce Reg. 12,13; Eecli. 47,13.
_ faeit] cfr lae. 3, 12. 22 ore - loquamur] cfr 2 loh. 12.
e, 25 litl. ta lurbi cohabitatrices s. lin. Wr
e, 1 Hade1heidis Hnr 2 H(ildegardi) smpsl] H. HnrRWr Roberto R
CI (CR ?), 3 et D1II. R interdum cum Hnr 4 confidentis] conseenderis
Rpperto Wr 10 quam] quoniam Hnr 15 grege meo R 17 omnium 0111.
H", 5 dubitatlonc H1II 7 quod - ille] scilieet honorem illum R deus
Wr 17118 aocietatem _ tue] fraternitatis tue consortium R 18 tue in 1IIar;g.
nondum R 8. s, litI. Wr 9 luna H1II inl 0111. Wr 10 quia2 om. R
Wr 19 et l IJIII. 1-1",
EPIST. ClIIR, 3-30 259
EP1ST. Cl (CR ?), 14 - CIIIR, 2
258
in quo Deum cognoscendo attendis, et o fili Dei per formationem
uidit. Ipse enim unctione uiriditatis Spiritus Sancti te ungat et
hominis in quem Deus miracula sua constituit et signauit, quia,
15 bona ac sancta opera in te faciat per deuotionem illam qua ueri
5 sicut speculum in quo queque uidentur uasi suo imponitur, ita
adoratores Deum adorant. Nunc precepta Dei conserua, et in
rationalis anima corpori uelut fictili uasi immittitur, quatenus
eternum uiues.
per ipsam uiuendo regatur et anima per fidem celes tia contem
pletur, audi quod indeficiens lumen dicit.
Horno celestis et terrestris est, per bonam quidem scientiam
GEMBLOUX
10 rationalis anime celestis, et per malam fragilis et tenebrosus;
et quanto se in bonis cognoscit, tanto amplius Deum diligit.
CII
Nam si in speculo uultum suum sordidatum et puluere sparsum
a. 1175
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM aspexerit, mundare et tergere i11um studet. Ita etiam, si se
peccasse et uarietati uanitatum se implicitum esse inte11exerit,
15 gemat, quoniam in bona scientia se pollutum scit, et cum
ClIl psalmista plangat, dicens: Filia Babylonis misera. Quod est:
Humana concupiscentia per spumam serpentis est confusa. Ipsa a. 1175
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM
etiam pauper et egena est, quoniam in speculatiua scientia
honorifica opinione caret, eo quod gloriam eterne uite quam per
20 bonam scientiam gustat, a Deo querendo non desiderat. Beatus
CIlIR
autem est iHe qui tenebit hoc quod a Deo uiuit, et cuius scientia
a. 1175
HILDEGARDIS AD GVIBERTVM MONACHVM
eum docet quod Deus eum creauerit et redemerit, et quod
propter liberationem hanc qua Deus ipsum liberauit, omnem
Hec uerba non a me nec ab alio homine dico, sed ea ut in
malam consuetudinem peccatorum suorum conterit, omnemque
superna uisione accepi profero. O serue Dei, per speculum fidei
25 miseriam et paupertatem quam in celestibus diuitiis habet, supra
petram illam, que firmamentum beatitudinis est, proicit. Nam
cum horno lutulentam putredinem se habere scit et nequaquam
a gustu peccatorum se continere ualet, tunc nigerrime aues eum
totum sordidant, sed tunc etiam ipse per rationalem animam
30 quam nec uidet nec cognoscit, in Deum credendo confidat. Et
Ep. CII - CIII
Vide DEROLEZ, Glliberti EpistoJae 1, XVI, p. 216-220 et XVII, p. 221-224.
Ep. CIIIR
codd.: Br (f. 147v-149v); R (f. 380rb -381ch); Vr (f. 99v-l02v).
,dd.: PI 2, p. 331-334 (cfr R); DRONKE, Women Writers, p. 250-256 (efr Br
et interdum R); cfr Anakda BoJlandiana 1 (1882), p. 597-600; cfr Vita 5. HiJd.
6 corpori - uasi] efr 2 Cor. 4, 7. 8 indeflciens lumen] efr Eccli. 24, 6. 9
1, 2, 11 - PL 197, 98C-99B (exc.).
horno - terrestris] efr 1 Coro 15, 47-49. 16 Filia - misera] Ps. 136, 8. 18
com",.: Vorbe",. 2, p. 130; supra, p. 231-233.
pauper et egena] efr Ps. 40, 2; 69, 6 et al.
CIIIR, Tit.: Guiberto monacho Hildegardis Br H. de modo ulSlonis
app. comp.: 3 quo] qua R intendis R 7 uiuendo] corpus uidendo R Vr
(uisitationis PI) sue R Item Hyldegardis Guiberto m<onacho) G. monacho
post et add. ut R 11 bono R 12 uultum suum in speculo R 13 illum
Hildigardis Vr
om. R 19 eo] scilicet R Vr 21 ille est R 22 quod1] quia R quod2] qui
R 24 omnemque] et omnem R 28 tunc o",. R 29 etiam om. R
CI (CR?), 15/16 ueri - adorant] efI loh. 4, 23.
app. mt.: 5 queque] quodcumque PI uidentur ex uidenter Vr 16 post
misera add. beatus qui retribuet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis.
app. co",p.: CIIIR, 1 ut ea R
Beatus qui tenebit et allidet paruulos tuos ad petram ex Ps. 136, 8-9 PI 18
egna Br (CON: Drol1h) 20 a Deo] adeo PI 21 autem est s. lin. Vr 22 eum2]
nlm PI 27 Iitu lentam R (co", PI) 28 a gustu peccatorum iter. Br (corr. Dronke)
el (CR ?). 14 enim /IItI. H", 15 ael et HI* 16 NUI1<:] Tu R
EPIST. CIlIR, 59-84 261
EPIST. CIlIR, 31-58
260
Nec ea que uideo perfecte scire possum, quamdiu in corporali
licet se sic esse et infinita uita uiuere sciat, se tamen continere
60 officio sum et in anima inuisibili, quoniam in his duobus homini
non potest quin frequenter peccet. Et ideo: O quam mirabilis
defectus esto
_ et lamentabilis - uox est, quod Deus talia fictilia uasa quan
Ab infantia autem mea, ossibus et neruis et uenis meis
doque miraculis suis stellata facit, cum tamen ipsa non ualeant
nondum confortatis, uisionis huius munere in anima mea usque
35 peccata deserere, nisi quantum per gratiam Dei ab ipsis pro
ad presens tempus semper fruor, cum iam plus quam septua
hibetur. Petrus namque securus non fuit, qui Filium Dei se
65 ginta annorum sim. Spiritus uero meus, prout Deus uult, in hac
numquam negaturum ardenter promisit; sic nec multi alii sancti
uisione sursum in altitudinem firmamenti et in uicissitudinem
qui in peccatis ceciderunt, qui tamen postmodum utiliores et
diuersi aeris ascendit, atque inter diuersos populos se dilatat,
perfectiores facti sunt quam fuissent, si non cecidissent.
quamuis in longinquis regionibus et locis a me remoti sint. Et
40 O serue fidelis, ego paupercula feminea forma in uera uisione
quoniam hec tali modo uideo, idcirco etiam secundum uicissi
hec uerba iterum tibi dico: Si Deo placeret quod corpus meum
70 tudinem nubium et aliarum creaturarum ea conspicio. Ista
sicut et animam in hac uisione leuaret, timor tamen ex mente
autem nec corporeis auribus audio nec cogitationibus cordis
et corde meo non recederet, quia me hominem esse scio, quamuis
mei, nec ulla collatione sensuum meorum quinque percipio, sed
ab infantia mea inclusa sim. Multi autem sapientes miraculis
tantum in anima mea, apertis exterioribus oculis, ita ut num
45 ita infusi sunt quod plurima secreta aperiebant, sed propter
quam in eis defectum extasis patiar; sed uigilanter die ac nocte
uanam gloriam illa sibimetipsis ascripserunt, et ideo ceciderunt.
75 illa uideo. Et assidue infirmitatibus constringor, et grauibus
Sed qui in ascensione anime sapientiam a Deo hauserunt et se
doloribus implicata sum, adeo ut mortem inferre minentur. Sed
pro nihilo computauerunt, hi columne celi facte sunt, si cut et
Deus usque adhuc me sustentauit.
in Paulo contigit, qui ceteros discipulos predicando precessit et
Lumen igitur quod uideo, locale non est, sed nube que solem
50 tamen se quasi pro nihilo habebat. Iohannes quoque euangelista
portat multo lucidius, nec altitudinem nec longitudinem nec
mi ti humilitate plenus erat, quapropter de diuinitate multa
80 latitudinem in eo considerare ualeo, illudque umbra uiuentis
hauriebat.
luminis mihi nominatur, atque ut sol, luna et stelle in aqua
Et unde hoc esset, si ego paupercula me non cognoscerem?
apparent, ita scripture, sermones, uirtutes et quedam opera
Deus ubi uult ad gloriaJ}l nominis sui, et non terreni hominis
hominum formata in illo mihi resplendent.
55 operatur. Ego quidem semper trementem timorem habeo, quo
Quicquid autem in hac uisione uidero seu didicero, huius
niam nullam securitatem ullius possibilitatis in me scio. Sed
manus meas ad Deum porrigo, quatenus uelut penna, que omni
grauedine uirium caret et per uentum uolat, ab ipso sustinear.
app. comp.: 63 uisionis huius munere] uisionem hanc R Vr Vita S. Rild. (teste
PL) 64 fruor] uideo R Vr Vita S. Rild. (teste PL) 65 Spiritus uero meus] et
anima mea R animaque mea Vr Vil" S. Rild. (teste PL) uult] uoluerit R 69
36/37 Petrus _ promisit] efr Matth. 26, 33-75; Mare. 14, 29-72; Lue. 22,
ante uideo add. in anima mea R Vr Vita S. Rild. (leste PL) 71 corporeis]
33-62; loh. 13,37-38. 47/48 sapientiam - eomputauerunt] efr Sapo 9,6. 48
exterioribus R V,. Vila s. Rild. (tesle PL) ante auribus add. oculis uideo nec
eolumne eeli] efr Iob 26, 11. 49/50 Paulo - habebat] cfr 1 Coro 15,9; 2 Coro
exterioribus R (om. PI) V,. Vita S. Rild. (teste PL) 72 quinque anle sensuum
12, 5-12. 51/52 de _ hauriebat] efr Prou. 8, 35; 12, 2. 54/55 Deus
RV,. Vila S. Hild. (teste PL) 73 ut] quod Vr Vita S. Rild. (tISte PL) 74 patiar]
operatur] efr Prou. 16, 4; Is. 42, 8; 48, 11. 57/58 uelut - uolat] efr Ps. 54,
passa sim R V,. passa sum Vila s. Rild. (lISte PL) uigilans Vila s. Hild. (Iesle
7.
PL) ae] et Vr 75 illa] ea Vila S. Rild. (teste PL) 76 anle implicata add.
multociens ita R, add. ita Vr adeo ut] quod V,. ante mortem add. michi
RVr 78/79 nube - luddius] multo et multo nubi (nube PI) que solem portat
app. comp.: 31 ante se add. horno R Vr ante infinita add. in R 35 ab om.
lucidior est R 80 illudque] et illud R 81 luminis] luds R atque] et R
R 37 alii multi R 38 postmodum] postea R 41 quod] ut R 43 ante
aquis R 83 mihi in illo R
corde add. ex R 45 quod] ut R aperirent R 48 computabant R facti
R Vr 58 ante per add. que R Vila S. Rild. (teste PL)
app. mt.: 59 scire om. B,. (se. uidere post possum in apparahl Dronke) 60
illuisibilis R (corr. PI) Vr Vila S. Rild. (tISte PL), Br. a. eorr. 62 et2] ae V,. 63
app. &rit.: 34 ante fadt del. fuit Vr 35/36 prohibe(n)tur Dron/u 36 seeurs
cum fortada Vr confortata PI 64/65 septuagesima Vila s. Rild. (lISte PL) 70
Br (eorr. Dron/u) 37 negaturm Br (corr. Dron/u) 41 dico tibi PI 43 recederent
<:nnspicis Br (con: Drowh) Ita Br (con: Dronke) 76 adeo ut] quod mihi
R (corr. PI) 45 confusi PI 47 a De01 adeo Br (corr. Dro"h) Vr 54/75
Vr 77 suscitauit R 79 post multo "dd. et multo Dron/u (cfr R) post luddius
Deus _ uideo] HMe /HIrs ,ti_ "N",ilNr " Vil" s. H/J. (PL 197, 98C-99B) 55
.IIId. c ~ t Vr 81 IlClual qua Vr
Erao Vil. S. Hi/J. (mtl pr.) 58 lb] ad Br (yrr. lJrM"')
""""'"'""fUtJI'"UMliMilfJ"""""""n"'...."' .. - ....-----
,
EPIST. CIlIR, 8S-II4
262
85 memoriam per longum tempus habeo, ita quod, quoniam illud
aliquando uiderim et audierim, recordor. Et simul uideo et
audio ac seio, et quasi in momento hoc quod scio disco. Quod
autem non uideo, illud nescio, quia indocta sumo Et ea que
scribo, illa in uisione uideo et audio, nec alia uerba pono quam
90 illa que audio, latinisque uerbis non limatis ea profero quemad
modum illa in uisione audio, quoniam sicut philosophi scribunt
scribere in uisione hac non doceor. Atque uerba que in uisione
ista uideo et audio, non sunt sicut uerba que ab ore hominis
sonant, sed sicut fiamma coruscans et ut nubes in aere puro
95 mota. Huius quoque luminis formam nullo modo cognoscere
ualeo, sicut nec spheram solis perfecte intueri possum.
Et in eodem lumine aliam lucem, que lux uiuens mihi no
minata est, interdum et non frequenter aspicio, quam nimirum
quomodo uideam multo minus quam priorem proferre sufficio,
100 atque interim dum illam intueor, omnis mihi tristitia omnisque
dolor de memoria aufertur, ita ut tune mores simplicis puelle,
et non uetule mulieris habeam.
Sed et pre assidua infirmitate quam patior, aliquando tedium
habeo uerba et uisiones que mihi ostenduntur ibi proferre, sed
105 tamen cum anima mea gustando illa uidet, in alios mores ita
conuertor quod, ut supra dixi, omnem dolorem et tribulationem
obliuioni trado, et que tune in eadem uisione uideo et audio,
hec anima mea quasi ex .fonte haurit, sed ille tamen semper
plenus et inexhaustus manet.
110 Anima autem mea nulla hora caret prefato lumine quod
umbra uiuentis luminis uocatur, et illud uideo uelut in lucida
nube firmamentum absque stellis aspiciam, et in ipso uideo que
frequenter loquor et que interrogantibus de fulgor e uiuentis
lucis respondeo.
app. comp.: 85 quod] ut BrVr 85/86 aliquando (quando PI) illud R 86
recorder BrVr et3 om. R 87 ac om. R 88 post sum add. sed tantum litteras
in simplicitate legere instructa sum R Vr 89 illa om. R 90 latinisque] et
latinis R 92 hac uisione R Atque] et R que om. R 93 uideo et audio
om. R 97 Et om. R 98 aspicio] uideo R Vr 98/99 quam - sufl1cio] et
quando et (ue! Vr) quomodo illam uideam proferre non ualeo R Vr Dronke 100
intueor] uideo R Vr mihi om. R Vr Dronke omnisque] et omnis R
Dronke 101 dolor] angustia R Vr Dronke de memoria] a me R Vr Dronke
ante mores add. ue!ut R Vr 104 ibi ostenduntur R Vr 108 illa R semper
om. R 109 plena et inexhausta R (ifr annot. Dronke) 112 inspiciam R
Dronke 113 ante uiuentis adJ. predicte R
app. mi.: 85 quoniam o",. R quomodo Vr 89 in uisione] inuisione Br (cfr
al/I/ol. DronA:I) 91 in uisione] inuiaione Br (cfr annot. Dronk6) 92 in uisione
2
]
inuiMione Br (Gllrr. DroIIlu) 96 aperam BrR 103 infirmitate1 infirmata te
Vr 107 IlllclClt' lJr (Gllrr. [)roIIlu) 111 \lluenria IX urelld. trlrr. 11r
EPIST. CIIlR, II5-I46 263
115 In UlSlOne etiam uidi quod primus liber UlSlOnum mearum
Sciuias diceretur, quoniam per uiam uiuentis luminis prolatus
est, non de alia doctrina. De coronis autem uidi, quod omnes
ecclesiastici ordines clara signa secundum celestem claritatem
habent, uirginitas uero clarum signum - preter nigrum uelamen
120 et signum crucis - non habet. Vnde et istud signum uirginitatis
esse uidi, scilicet ut albo uelamine caput uirginis tegeretur
propter candidam uestem quam in paradiso horno habebat et
perdiderat, et supra caput ipsius rota tribus coloribus in unum
coniunctis, quod sanctam Trinitatem designat, cui quattuor rote
125 adherent quarum una in fronte Agnum Dei habens, in dextera
parte cherubim et in sinistra angelum, retro autem hominem,
et hec omnia ad Trinitatem pendent. Roe datum signum Deum
benedicet, quia candore claritatis primum hominem uestierat.
Et hec in libro Sciuias pleniter continentur. In uera itaque
130 uisione librum Sciuias et alios scripsi, et in eodem opere adhuc
laboro.
In duo bus autem modis, scilicet eorporis et anime, meipsam
nescio et me quasi pro nihilo computo, atque in Deum uiuum
intendo et omnia hec illi relinquo, quatenus ipse, qui nec initium
135 nec finem habet, in omnibus istis a malo me conseruet. Vnde
et tu, qui hec uerba queris, cum omnibus illis qui ipsa fideliter
audire desiderant, pro me ora, sic uidelicet ut in seruitute Dei
feliciter permaneam.
Sed et tu, o fili Dei, qui illum in fide queris et qui ab ipso
140 petis ut te saluet, attende aquilam duabus alis suis ad nubem
uolantem, que tamen, si in una leditur, super terram residet
nec se leuare potest, cum se libenter ad uolandum eleuaret. Sic
etiam horno cum duabus alis rationalitatis, scilicet cum scientia
boni et mali, uolat. Dextera ala scientia bona est et sinistra
145 mala scientia est, et mala bone ministrat bonaque per malam
acuitur et regitur, atque in cunctis per illam sapiens efficitur.
134/135 nec - habet] efr Hebr. 7, 3; Apoc. 21, 6. 143/144 scientia
mali] efr Gen. 2, 9.
app. comp.: 115/131 In - laboro om. R 132 autem] itaque R 134/135
finem nec initium R 137 sic uidelicet om. R 138 feliciter om. R 144 post
uolat add. ita ut R, add. ita quod Vr est om. Vr sit R 145 scientia mala
R 146 atque] et R
app. mI.: 122 propter] propter quod Vr 124 coniunctis] cum inctis Vr
desinat Vr 128 post uestierat lacunam suspicatur Dronke 140 ante duabus
add. PI 143 alis om. Br 144 uolat s. lin. ex uocat co", Vr 146 ante sapiens
add. in V,.
264
EPIST. CIIIR, I47-I71
Nunc autem, o care fUi Dei, alas scientie tue Deus ad recta
itinera eleuet, ita quod - etsi aliquando peccatum ex sensu
contingas, quoniam sic natus es quod sine peccato esse non
150 possis - numquam tamen illud ex assensu committas. Bene
celestis harmonia de homine sic faciente Deo cantat illum
laudans, eo quod cinerosus horno Deum tantum diligat quod,
propter eum seipsum ex toto contemnens, sibi non parcat et a
peccati opere se coerceat. Roe modo, o probe miles, in certamine
155 hoc esto, quatenus in celesti harmonia esse possis et ut tibi a
Deo dicatur: Tu es ex filiis Israel, quia per oculos mentis et per
studium celestis desiderii in montem excelsum aspicis. - Sed et
omnes qui in litteris tuis mihi transmissis notati sunt, per Spi
ritum Sanctum regantur et in libro uite scribantur.
160 Tu quoque, fidelis serue Dei, dominum Sigerum compete, et
admone ne a dextera in sinistram declinet. Quod si uoto ipsius
aliquis resistit, ipse tamen lorica fidei et galea celestis desiderii
indutus uiriliter repugnet, et iter suum perficiet. Sed et consi
deret quia, cum primus horno uoci uxoris sue plus quam uoci
165 Dei obediret, presumptione sua periit, quoniam illi consensit. Si
autem modus tribulationis istorum tantus est ut uires ipsorum
transcendere uideatur, meminerint scriptum: Fidelis Deus qui
non patietur uos temptari supra id quod potestis, sed faciet etiam
cum temptatione prouentum ut possitis sustinere. Cuius benigne
170 promissionis ipse et uxor eius alacri exspectatione roborati,
unanimiter in unum asse'nsum conueniant, et consilium quod
149/150 sine - possis] cfr loh. 8, 7. 152 cinerosus homo] cfr Eccli. 17,
31. 156 ex - Israel] efr Tob. S, 7. 159 in - uite] cfr Apoc. 20, 12. 161
ne - declinet] cfr Prou. 4, 27. 162/163 lorica - indutus] cfr 1 Thess. S,
8. 164/165 primus - periit] efr Gen. 3, 17. 167/169 Fidelis - sustinere] 1
Coro 10, 13.
app. comp.: 147 Nunc autem om. R deus alas scientie tue R 148 quod]
ut Br VI' etsi] si R VI' aliquando om. R VI' 148/149 sensu contingas]
gustu lambis R Dronke gustu lambas VI' 149 quod] ut Br 150 possis] potes
Vr numquam - committas] operando tamen illud non comedas R Dronke,
add. et tune bene uolas R VI' Bene] Nam R VI' 152 eo quod] quia R
diligit R VI' quod] ut Br VI' 153 eum] deum R ipsum VI' contempnit
R contempnat Vr 153/154 sibi - coerceat om. R VI' 156 mentis] cancelli
R Vr Dronke 159 regantur et] ita regantur ut R Vr 160/176 Tu - recedant
om. R 166 ut] quod VI' 166/167 uires - uideatur] transcendi non potest
VI' 167/169 meminerint - sustinere om. VI' 169/170 Cuius - promissionis]
tune VI' 170 alacri - roborati om. VI' 171 unurn] bonum Vr assensurn]
consilium VI'
app. mi.: 155/156 a Deo] adeo El' (con: Dronkl) 158 qui s. lin. El' 160
compete et fmpsi ('" 81'1) competenter forJo "d, VI' Dronkl 163 perficiat
VI' 171 \Illllnitnitur nI' (1'IIn: DrrmA-.l)
EPIST. CIUR, I72 - CVIR, 2
265
utilius est - siue uir siue femina illud dederit - teneatur, atque
prouideant ne prima deceptio in ipsis sit, uidelicet ne uir
feminam accuset aut econtra femina uirum; sed omnia hec
175 secundum uoluntatem Dei perficiant. Igneus autem Spiritus
Sanctus corda eorum ita accendat ne umquam ab ipso recedant.
CIV
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM a. 1175
CV
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM a.1176
CVI
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM a. 1176
CVIR
HILDEGARDIS AD GVIBERTVM MONACHVM a. 1176
Caritas, que cum abstinentia peccatorum fidem instituit et
que castitatem cum patientia edificat, columne que quattuor
Ep. CIV - CV - CVI
Vide DEROLEZ, Guiberti Epirlolae 1, XVIII, p. 225-234, XIX, p. 235-242 et
XX, p. 243-244.
Ep. CVIR
codd.: B (f. 28v
h
-29rh); Br (f. 155r-v); R (f. 381va -h).
,dd.: PL 1039B-I040A (cfr 54, 276B; efr R); PI 15, p. 380-381 (cfr Br,
interdum R).
comm.: Vorb,m. 2, p. 130-131; supra, p. 234-235; uide etiam infra opusculum
quod Solutio118s XXXVIII quaestionum inscribitu!.
CVIR, Tit.: De karitatis hotto et quid significet B
G. monacho Hildegardis
DI' Responsum Hildegardis R
app. comp.: cvra, 2 que1 0m. BrR
"pp. mi... CVIR, 1 in"tlt\lltl inltr\lit R (lId instituit PL*)
EPIST. CVIR, 3-26
266
partes domus sustinet, similis esto Ipsa enim caritas plantauerat
hortum ualde gloriosum cum pretiosissimis aromatibus et no
5 bilissimis floribus, rosis et liliis, qui suauissimum odorem spi
rabant, in quibus uerus Salomon oculos su os pascere solebat.
Hortus iste uirtutes sanctas designat, quas Deus qui uera
caritas est, in uirga Iesse opera tus est, Maria uidelicet, que in
castitate floruit et nobilissimum florem protulit. De flore uero
10 isto uox turturis audita est, que uirginalem naturam uocauit,
quam lilium significat, quod in suo stipite candidos flores cum
flagrantia gratissimi odoris emittit, sicut et ipsa propter bone
fame odorem dulcissimum in mundo uirginitas honoratur. Ere
mite quoque siue monachi, qui propter Christum seculo renun
15 tiauerunt, sine societate secularis pompe uiuere debent, sicut
uirgo post uotum sine memoria uiri debet uiuere, quia uirgines
et monachi inter angelicos ordines idem sunt, quoniam sicut
angeli nihil aliud quam faciem Dei inspicere desiderant, sic et
ipsi, pompis omnibus secularibus abiectis, Agnum Dei, Christum
20 scilicet, crucem eius baiulantes sequuntur, in quibus propter
uerum seculi contemptum rutilantes flores passionis dominice
generant.
Nunc, o fili Dei, in ualle uere humilitatis positus, in quiete
bona ambula sine elatione, que precipiti monti assimilata, dif
25 ficilem ac uelut impossibilem ascensum uel descensum prebet
innitentibus, et in cuius s-qmmitate nullum edificium construi
CVIR, 4/6 hortum _ solebat] efr Canto 6, 1. 7/8 Deus - est] 1 Ioh. 4,
8. 8 uirga lesse] cfr Ps. 11, 1. 10 uox - est] Canto 2, 12. 18 angeli
desiderant] cfr Matth. 18, 10. 20 crucem - sequuntur] efr Luc. 14, 27.
app. comp.: 3 enim] quoque Br (sed non PI) 3/4 plantauerat - gloriosum]
hortum admodum gloriosum plantauit Br (ex Br tantum plantauit redpit PI) 5/
6 spirant Br 9 uero om. R 10 uocaret Br 12/13 uirginitas om. Br, post ipsa
RPI bone _ dulcissimum] dulcissimum odorem bone intentionis R 13
dulcissimum odorem Br (ifr R) 14 Christum] deum Br (non PI) 16 uirgo]
uirgini Br sine _ uiuere] sine omnium uirorum memoria uiuendum est Br
debet uiuere om. R 16/17 monachi et uirgines Br (non PI) 19 omnibus
pompis RPI 20 ante propter add. et Br (non PI) 21 contemptum seculi
R PI 22 generantur Br (non PI) 24 sine elatione ambula Br ante preclpltl
add. re uera Br assimilatur Br 25 ac] et BrR 26/27 innitentibus - potest]
per (praeter perperam PI) ipsum montem confragosum gradientibus in cuius
summitate (summitatis co"' PI) nimium periculose (periculoso PI) culmina
(culmine co"' PI) nullum construi potest edificium Br
app. mt.: 3 partes] parietes forl. ~ d 6 Br 4 pretiosis PT S 1iliis) aliis PL*
quiI 'JuRe PIlO iNtll PI.. 12 frRgrllntillforl. ,.,d, PT 23 quietate B 26/
'17 <:nnNtrui \10IClNt] p ~ t e t Pl..
EPIST. CVIR, 27-53 267
potest. Horno enim qui temptat altius ascendere quam possit
peruenire, ille sanctitatis nomen absque securitate possidet, quia
solo nomine, sine bonorum operum edificio et inepta quadam
30 letitia mentis gloriatur.
Tu enim gloriosissimum hortum quem caritas plantauit aspice,
et unamquamque uirtutem in uera humilitate et simplieitate
cordis ad te collige, et !ieet inter uaras mentes hominum
constitutus sis, disce tamen quam longanimiter et patienter
35 omnes nos diuina bonitas tolerat. Fuge etiam ineonstantiam
pigri serui qui hodie uni domino, eras alteri seruit, et gladio
uerbi Dei uiriliter accingere, fortissimorum exemplo mili tum
qui lectum ueri Salomonis ambientes custodiunt. Mentis quoque
tue sineeritatem cum uigilantibus oeulis Deo omnipotenti, ne
40 in dubio dormire incipias, iterum atque iterum commenda, et
esto probus et dilectus miles ueri Salomonis, quem pro cotidiane
pugne uictoria diligit et coronat.
Spiritus Sanctus igne sui amoris te accendat, ut in amore
seruitii sui indeficiens perseueres, quatenus uiuus lapis celestis
45 Ierusalem quandoque fieri merearis.
De questionibus uero quas mihi soluendas misisti, ad uerum
lumen prospexi, obsecrans ut de riuulo uiui fontis ad bibendum
ab ipso mihi daretur, quatenus aliquas solutiones reseriberem,
quamuis infirmitate corporis mei usque adhue laborem, et a
50 lacrimis necdum temperari ualeam, quoniam baculum consola
tionis mee non habeo, cum tamen magnum gaudium de anima
ipsius habeam, quoniam de mereede eius secura sumo Et licet
tanto, ut di xi, solatio destituta et disponendis monasterii nostri
34/35 disce - bonitas] efr Rom. 11, 22. 36/37 gladio - accingere] cfr Ps.
44, 4. 37/38 fortissimorum - custodiunt] cfr Canto 3, 7-8. 44 uiuus lapis]
cfr 1 Petr. 2, 4-5. 44/45 celestis Ierusalem] efr Hebr. 12, 22. 47/48 uiui
daretur] cfr Ioh. 4, 10-14.
app. comp.: 27 enim] namque Br 28 ille om. Br (non PI) nomen sanctitatis
RPI 29/30 solo - gloriatur] sine bonorum operum soliditate per solam inanem
et ineptam mentis leticiam gloriatur Br 29 edificio bonorum operum et quadam
inepta R 30 enim] autem Br 33 uaras - hominum] homines uaras mentes
et diuersa studia habentes Br 36 seruit] seruire proponit Br (non PI) 37
exemplo fortissimorum militum RPI 38 lectulum Br (non PI) 39 eum om.
Br (non PI) 41 quem] ut te Br (non PI) 41/42 uietoria ante cotidiane R PI 42
diligat et coronet Br (non PI) 46/55 om. BR; opusculum quod Solutiones XXXVIII
quaestionum insmbitur annedit R (uide comm.)
app. mi.: 27 aHcedere Br (ca", PI) 28 peruenire om. PI 32 unamquamque]
numquam PI 33 hominum mentesPL 34 quam] quoniam PI PL 40 atque
iterurn aM. 1'1 43 al/u t ~ 4d. diligt .lJr (co", PI) 50 temperare PI
EPIST. CIXR, 1-16
269
268
EPIST. CVIR, 54 - CIX
CIXR
utilitatibus occupata sim, tamen, quantum per gratiam Dei
55 possum, in prefatis questionibus enodandis laboro. HILDEGARDIS AD GVIBERTVM MONACHVM a. 1177
ET MONACHOS VILLARIENSES
In spiritali uisione anime mee hec uerba uidi et audiui: O filii
caritatis, qui de inexhausto salienti fonte imbuti estis et qui
CVII
a. 1176
etiam de inexstinguibili lucerna accensi estis, ita quod sine tedio
in pura fide que eius sunt queritis et ea inuenire desideratis,
5 uerba ista uobis audienda sunt: Introduxit me rex in cellam
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM
CVIII
uinariam, et ordinauit in me caritatem. Fulcite me jloribus,
a. 1176
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM stipate me malis, quia amore langueo.
Quod sic intelligendum est: Deus ueterem legem constituit
in similitudine forme quam fusor arte sua de limo secundum
CIX 10 uoluntatem suam facit, ut per eam postea de me tallo opus suum
conuenienter componat. Lex etenim uetus umbra fuit nobilis
a. 1177
floris que m Deus in antiquo consilio de Maria Virgine proces
surum ordinauerat. Flos namque iste Filius Dei est et splendidus
sol, qui totum mundum illuminat et optimo uino nos potauit,
15 cum per indumentum humanitatis sue speciosam formam ipsius
per scientiam cognouimus et in sapientia ueram doctrina m pure
GVIBERTVS MONACHVS AD HILDEGARDEM
Ep. CIXR
codd.: B (f. 38va-39ra); Bg (f. 179r-180r); Br (f. 158r-v).
ed.: PI 24, p. 399-400 (cfr Br).
COI1lI1l.: Vorbel1l. 2, p. 130; supra, p. 235-236.
CIXR, Tit: 0111. B Fratri G. Gemblacensi et Villariensis ecclesie fratribus
Hildegardis BgBr
CIXR, 2 salienti fonte] cfr loh. 4, 14. 3 inexstinguibili lucerna] cfr Sapo
7, 10. SI7 lntroduxit - langueo] Canto 2, 4-5. 11/13 nobilis - ordinauerat]
cfr ls. 11, 1. 13/14 splendidus - illuminat] cfr Eccli. 24, 45; 42, 16; 43, 10;
loh. 1, 9. 14 uino - potauit] cfr Ps. 59, S.
app. comp.: CIXR, 1 spirituali BgBr 2 ante salienti add. et in uitam eternam
BgBr estis 0111. BgBr 3 de] ab BgBr post lucerna add. uerbi Dei BgBr
quod] ut BgBr 4 queratis BgBr desideretis BgBr S uobis] grata uobis
acceptioneBgBr 10 suum] quod uolueritBgBr 13 namque] autemBgBr 14
ante totum add. radiis uirtutis sue (uirtutis sue] suis PI) BgBr illuminauit BgBr
ante optimo add. uitis uera que BgBr 15/16 ipsius - cognouimus] diuinitatis
eius ex munere largitatis ipsius agnouimus BgBr
El'. CVll - CVIIl . CIX
app. I.'r#.: CIXR, 6 me in caritate B 9 quam] quod PI arte] morte
Vide DI<.KOI.It:t., GII/IIm EplslolM 1, XXI, p. 245247, XXl1. p. 248-250 et
11,( llr 10 per eRtn] pOlt cam p. COfT. B
XXIV, 1,.254257.
EPIST. CIXR, 17-41
270
fidei didicimus. Sicque in nobis ordinauit caritatem. Caritas
enim inexstinguibilis ignis est per quam scintille uere fidei
flagrant, que in cordibus fidelium ardent qui per caritatem Dei
20 ad fidem accenduntur, quam numquam habere possent, nisi eum
in corde prius diligerent; et sic ordinatio caritatis in nobis esto
Per scintillas uero istas martyres Christi propter ueram fidem
in efIusione sanguinis ad celestia desideria uolabant ardentes
cum inexstinguibili caritatis igne, et floribus martyrii sufIulti
25 ad eternam gloriam peruenerunt. Eadem namque caritas cum
scintillis uere fidei mentes plurimorum fidelium repleuit qui
iustitiam Dei esuriunt et sitiunt, nec umquam in illa saturari
possunt, quemadmodum nec angeli uisione uultus Dei, quem
semper aspiciunt, saturari queunt, quoniam ipse caritas illa est,
30 que nec initium nec finem habet. Isti uero beati homines, fiduciali
spe innumerabilium bonorum eterne beatitudinis quasi malis
stipati, ad Deum semper anhelant, quoniam ipsi gustum carnis
in semetipsis cum martyrio superantes contemnunt, qui in
hominem per gustum po mi in casu Ade introiuit. Viuus namque
35 fons gratia sua eos ita infundit quod in delectatione carnis
morientes, per indeficientem esuriem et sitim iustitie Dei in
amore eius languent, donec in eterna uita magnitudine glorie
ipsius feliciter saturentur.
O filii Dei, in caritate ista signati estis, quia in carne uestra
40 mundum respuistis propter amorem ueri solis, scilicet Filii Dei
qui de carne Marie uerus horno floruit et qui caritatem suam
24 floribus - suffulti] cfr Canto 2, 5. 25/26 caritas - repleuit] cfr Rom. 5,
5. 27 iustitiam - sitiunt] cfr Matth. 5, 6. 28/29 angeli - aspiciunt] efr
Matth. 18, 10. 29 ipse - est] efr 1 loh. 4, 8. 30 nee
1
- habet] cfr Hebr.
7, 3; Apoc. 21, 6. 31/32 malis stipati] efr Canto 2, 5. 33/34 qui - introiuit]
efr Gen. 3. 35/36 in- morientes] efr Rom. 8, 13. 36/38 esuriem - saturentUr]
efr Matth. 5, 6. 36/37 in - languent] efr Canto 2, 5; 5, 8. 41/42 caritatem
- ordinauit] efr Canto 2, 4.
app. comp.: 18 uere] eiusdem BgBr 21 uobis(?) BgBr 22 uero] namque
BgBr martyres - lidem] que ex ipsa uera lide erumpunt, martyres Christi
(Christi om. Br) BgBr 23 uolauerunt BgBr 24 cum] illo BgBr 25 namque]
uero BgBr cum om. BgBr 26 ante uere add. predicte BgBr repleuit] adhuc
cotidie replet BgBr 27/28 in - possunt] licet illa saturari (saturati PI) in
tedium cogi possunt BgBr 29 saturari queunt] aIiquo afficiuntur fastidio
8gBr 33 ex(s)uperantes BgBr 35 ita eos Br quod] ut BgBr in] a
BgBr 36 morientes] extincti BgBr 37 langueant BgBr 39 post Dei add. et
uos EgBr
_pp. tril.: 27 C'I Nitiunt .111. 1'1 32 quonillm] tluem Jir quum PT ipsum
1'1 34 In 11M. Jir ViuuI VnkuM PI 35 delectationihuH Hui, (auia ,l.)
J'oC
EPIST. CIXR, 42 - CX, 1 271
in uobis ordinauit. Nunc autem punsslmum lumen ueri solis
uos illuminet, et doceat ut in sancta conuersatione felici fine ita
perseueretis ut in uera beatitudine in eternum uiuatis.
45 Ego etiam paupercula et indocta forma, que magisterio pro
funde sapientie uestre subiecta sum, propter fidelem petitionem
caritatis uestre ad uerum lumen aspexi, et quantum per gratiam
Dei potui, in solutionibus questionum uestrarum laboraui. Sed
quadam scriptura quam inceptam nondum compleui, occupata
50 sum, et etiam pre nimia infirmitate qua diu ex uoluntate Dei
detenta fui, tantum quattuordecim solutiones earundem ques
tionum perscripsi, et quantum per gratiam Dei potuero, in aliis
libenter laborabo.
GERBSTADT
CX
ABBA TISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Venerabili domine Hildegardi, lucerne ardenti et lucenti, R,
Ep. CX
codd.: Hm (teste Mart. 43, 1066); R (f. 363va -b); Wr (f.
ed.: PL 104, 325B-C (efr Hm).
CX, Tit.: Abbatissa in Gerbestethde Hildegardi R Epistola abbatisse in
Gerbestetde ad S. Hil. Wr
CIXR, 47 uerum lumen] efr 1 loh. 2, 8.
app. comp.: CIXR, 44 ut] quatinus BgBr 45 etiam] autem Br 48 Sed om.
BgBr 49 post quadam add. autem Bg 50 sum om. BgBr 51 detenta fui]
affiigor detenta BgBr tantum] tamen Br 52/53 et - laborabo] sed deinceps
per gratiam dei uiribus restitutis et predicto opere completo, in aliis soluendis
quantum a superno conceditur arbitrio effieacius operam dabo BrBg
pp. tril.: CIXR, 42 nobis PI 44 uera] uestra B 46 peticionis Br 51
eorumdem B 52 PI
ex, 1 lIildegudi] 11. 11111 Hild. R R.] N. H",
272
EPIST. CX, 2 - CXR, 4
EPIST. CXR, 5-37 273
gratia Dei in Gerbestethde abbatissa, licet indigna, sic currere
in stadio ut eternum comprehendatis brauium.
Quoniam, testante Apostolo, unusquisque membrum est al
5 terius, singulis Ecclesie filiis plurimum est gaudendum, quod
scilicet fama sanctitatis uestre ubique peruolans odorem uir
tutum uestrarum per totam innotuit Ecclesiam, qui etiam in
partibus nostris respirans, ad gratiarum actiones referendas
auctori totius boni nostra non modice excitauit corda. Vnde
10 ego, ultima fidelium, participari cupiens meritis uestris precor
quam intime ut assiduitati precum uestrarum interesse merear;
quam petitionem si exaudieritis, orationem meam, licet uilissi
mam, promptissimam uobis tamen promitto.
Preterea rogo almitatem uestram, domina amanda, ut aliquid
15 mihi de uerbis uestris transmittatis omni deuotione semper
deseruiendum, insuper quatenus memoria uestra tanto inter
nos abundantius uigeat, quanto his bonitas uestra nos letificat.
Vale te.
5
10
15
20
Roc tale est: Deus dies illa est que non obscuratur et que
per tempora temporum numquam mutatur, et sibimetipsi diem,
scilicet claram lucem de luce elegit, quia ipse facturam suam,
scilicet hominem cum omnibus que sibi adsunt, integram fecit.
Sed serpens ueniens mulierem per eloquium afflauit, et ipsa
illud suscepit ac se ad serpentem reclinauit. Et sicut a serpente
hoc gustauerat, sic uiro suo idem dedit, et illud in uiro permansit,
quia uir omnia opera pleniter perpetrat. Roc autem Deus fieri
non iussit, sed serpens per blanda et lusoria uerba mulierem
decepit. Tali enim modo gustus carnis a serpente susceptus est,
et ipse ideo lubricus, et leuis ac fallax, ut consilium serpentis
est. Serpens namque in fallacia sua homini maledictionem abs
condit, quoniam, si ei perditionem ostendisset, consilio eius non
consensisset. Et ut horno scientiam boni et mali habet, sic et
serpens dolum et maledictionem habet. Sed deinde uelox ceruus
et fortis leo in cubiculo suo habuit quomodo hoc diuideret. Deus
enim uirginalem materiam sibi elegit, in qua Verbo suo huma
nitatem preparauit, quia Virgo commixtionem gustus carnis non
cognoscit, et ita Verbum Dei aliene horno factum esto Sic quoque
CXR
25
horno Christus de die in diem processit, et ita serpentem decepit
qui hominem blasphemauerat. Dies enim Christus omnia noxia
RILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173
lia noctis superauit, quia gustum carnis quem serpens blande
in hominem misit, per emendatam penitentiam abluit ac ho
Tu, filia Dei, in noctibus per quattuor elementa ascende que minem alienum in hoc modo facit, cum illum membrum suum
in die omnia opera complent. N9x enim per tenebras tristitiam ad se colligit. Serpens etiam cum fallacia sua, in qua malitiam
et <lies per lucem gaudium profert. Scriptum est enim: Dies 30 abscondit, multos sepe ledit ac eos dubios esse facit, sicut Deum
diei eructat uerbum et nox nocti indicat scientiam. nesciant, ita quod etiam ipsos sine fide et sine spe discerpit.
Multi tamen contra hoc pugnant, dicentes: Creator meus me
non perdet, nisi pro peccatis meis peream. Pugna hec tortoribus
martyrum et dolori uulnerum Christi assimilatur.
35 Prima autem mulier nox supradicta fuit, et ipsa nocti, scilicet
uiro suo, scientiam indicauit. Tu uero, filia Dei, per martyrium
Ep. CXR
rodd.: H1II (teste Mart. 43, 1066-1067); R (f. 363v
b
-364r
a
); Wr (f. 89r
a

b
).
boni operis te decoram fac, ita quod anima tua in Deo clarescat.
,d.: PL 104, 325D-326C (cfr Hoz).
CXR, Tit.: Responsum Hildegardis R
Wr
Epistola s. Hil. ad eandem abbatissam
9/19 Sed serpens eqs.] cfr Gen. 3. 37 te - fac] cfr Ez. 16, 13.
ex, 2/3 currere - brauium] cfr 1 Coro 9, 24.
efr Rom. 12, 4-5.
4/S unusquisque singulis]
6 numquam] quam s. in. Wr 718 integram fecit post suam R 8 scilicet]
uidelicet R omnibus] hominibus Wr 10 ac] et R sicut] quod R 11
hoc 0111. R sic 0111. R idem 0111. R uiro2] ipso R 14 enim 0111. R lS
CXR, 3/4 Dies - scientiam] Ps. 18, 3. etl 0111. R ideo ipse R 16 homini maledictionem ante in R sua 0111.
R 18 et3 0111. Wr 20 hoc p. rorr. Wr hee R 21 maceriam Hoz 23 quoque
Ofll. R 24 ita o",. R 2S antl Christus add. scilicet R 26 quem] quam
ex, 2 Gerbestetde Wr currere] certare HIIf 3 studio HIIf 10 meritis
IIr. ". trlrr. Wr 13 uobia 1. 1111. Wr 15 uerbil)lIhrll HIIf 16 loter] apud HIIf
Wr 27 ae] et R 28 in s. lin. Wr
aic ut HIIf 31 etiam Ofll. R et HIIf
29 qua] quam Wr
discerpllt Wr
30 ac] et R
36 uero ()fII. R
sieut]
Dei
eXH, 3 I!"'udlllln per luc:em R
o",. Wr 37 quod] ut R
274
EPIST. CXI, I-I3
EPIST. CXIR, I-23
275
GOTTESTHAL
CXIR
HILDEGARDIS AD FRIDERICVM PRAEPOSITVM a. a. 1173
CXI
FRIDERICVS PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173 Nunc tibi dico: Horno qui uineam aut saxosum habet agrum
et intra se dicit: Laboriosum est hic laborare - ac sic eos
Fridericus, gratia Dei in Valle Dei prepositus, licet indignus,
Hildegardi, Christo deuote famule, benedictionem accipere a
Domino et misericordiam a Deo salutari suo.
5
relinquit, tediosus laborator esto Sed cum tempus fructuum
aduenerit, dominus eius ad ipsum dicet: Vade ad campos et
quere fructum in floribus, qui interdum florent et interdum
5
10
Gratias Deo quam intimas persoluimus, quod in ipso ualetis,
quod uirtutum decore floretis, quod dilecto ex dilecto una cum
commissis uobis sororibus toto cordis affectu innixe estis, quia
confidimus in Domino quod apud ipsum nostri memoriam ha
beatis.
Multis autem negotiis prepeditus sum quod iuxta placitum
nuntium non misio Vnde rogo ne grauetur dilectio uestra nunc
per presentem latorem soluere quod promisistis, ut ex hoc
mercedem a Deo acquiratis. Vos una cum sororibus imploro
uniuersis ut apud Christum mei memores sitis.
10
15
arescunt. - Sed ibi nihil inuenit.
Audi: Vinea sacerdotale officium est. Qui autem uirgam cor
reptionis in populo graui habet, hic saxosum agrum possidet.
Quem ista fatigant, intra se dicit: Illa uita est aliena uita, ac
ista uita mh melior est. - Et sic quod hoc tempore excogitat,
hoc tempore derelinquit, sicut flos qui arescit. Sed si tu ista
faceres, tibi dicendum esset sicut uillico qui de uillicatione sua
coram domino suo diffamatus est et qui de abiectione sua intra
se cogitabat, ac unicuique minus scribebat quam deberet, unde
dominus suus ipsi dixit: Filii huius mundi sapientiores jiliis
lucs in generatione sua sunt.
Primus angelus cadens in penitentia suspirare noluit, nec ut
ali suspirent permittit. Sacerdos autem erigat se et alios festinet
adiuuare. Nunc hec prouide et in sapientiori parte cum filiis
20 huius mundi mane, quia si secundum cogitationes tuas que in
te uolant faceres, in utraque parte deficeres et in penitentia
recordareris quid dereliquisses. Tu autem cum populo isto mane
et eum non relinque, ut in eternum uiuas.
Ep. CXIR
coe/d.: Hm (teste Mart. 24, 1044); R (f. 357rb_va ); Wr (f. 8 1 ~ - b ) .
Ep. CXI
coe/d.: Hm (teste Mart. 24, 1043); R (f. 357r
b
); Wr (f. 81r
a
).
ed.: PL 85, 306C-307A (cfr Hm).
ed.: PL 85, 306B-C (cfr Hm).
CXIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eundem
prepo(situm) Wr
CXI, Tit.: Prepositus in Valle Dei Hildeg. R
Epistola prepositi in Valle
Dei ad S. Hil. Wr
CXIR, 5/6 quere - inuenit] cfr Luc. 13, 6-7. 7/8 uirgam correptionis] cfr
Prou. 29, 15. 12/14 sicut - deberet] cfr Luc. 16, 1-7. 15/16 Filii - sunt]
CXl, 2/3 benedictionem - suo] (cfr) PS. 23, 5. 5/6 dilecto
1
- innixe] cfr
Luc. 16, 8. 17 angelus cadens] cfr Is. 14, 12.
Canto 5, 9; 8, 5.
CXIR, 1 agrum habet R 2 ac] et R 3 reliquit Hm 5 et] ac Hm 7
eXI, t FrederkuB H,. 2 Hildegardi] H. H,. Wr 5 ex dilecto o,.. Wr
UI1Il 1. J". R 6 i"nbltae PL* 7 qund] quia R 9 plllcidum R 11
IllhorC'tIl Wr 12 IlI:quirllliB a deo Wr 13 me! mr.m()t'Cft] memore. mc:.m()ria
/(
Qui autem] sed qui R 9 est] et Rae] et R 14 ac] ut R scribebat
minus Wr scriberet R debebat Wr 15 ipsi dixit] dixit illi Wr sa
picntioresl prudcntiores Wr 19 sapicntiore HIN 22 deliquisses HIII reliquisses
R 23 rclinquIl8 R
277
276 EPIST. CXII, I-20
HAINA (?)
CXII
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1170
Hildegardi, Deo dilecte et sororum de sancto Ruperto in
Pinguis magistre uenerande, W., fratrum in Hegennehe prelatus,
quamuis indignus, donum seientie et sapientie et perpetue in
tegritatis premium.
5 Vt primum uestre sanetitatis famam audiui, ad salutandam
eam missis uobis litteris meis maturaui. Sed quia utrum pre
sentie uestre allate sint, an non, ineertum habeo, et ideo nouas
prioribus adiciens multoties miUere non eesso, quousque eas
presentie uestre exhibitas esse eognouerim. Et nune in his uobis
10 transmissis litteris meis ad opem orationum uestrarum pauper
ualde et egenus eonfugio, quia preter figuram hominis nescio
quid de donis Altissimi aeceperim. Caligat uisus, surdeseit au
ditus, inopia loquele lingua constringitur, defectu uocis et deuo
tione ments in diuinis laudibus mutesco, tarditate intellectus
15 prepeditur, memoria labilitate exinanitur, superbia animus in
flatur, ira aecenditur, tristitia constringitur, aeeidia deicitur,
pusillanimitate et uerecundia eontinue eonfunditur.
Sed his malis omnibus accessit mihi grauis et molesta infir
mitas, quam nisi misericordia Dei per te euadam, necesse est
20 mihi per eam post modicum priculum uite imminere. Sed quia
Ep. CXII
codd.: HIII (teste Mart. 16, 1034-1035); R (f. 354v
b
-355r
a
); Wr (f. 77v
b
-78't").
ed.: PL 77, 298D-299C (cfr Hm).
tOIllIll.: Vorbelll. 2, p. 145; Einl, p. XV-XVI.
CXII, Tit.: Abbas in Hegenhee Hildegardi R Epistola W. prelati in
Hegenehe ad s. Hil. Wr
CXII, 10/11 pauper - egenus] efr PS, 69, 6; 108, 22 et al. 12 Caligat
ubus] cfr Gen. 27, 1; 48, 10; 3 Reg. 14, 4. 18/19 infirrnitas - euadam] cfr
4 Reg. 8, 8.
CXII, 1 Hildegardi] H. H", Hildigardi R Roberto R Rpperto Wr 2
Pingis R Hegenhee R 11 et egenu! ualde Wr prerer] propter Wr post
R 13 et l/1li. Wr 16 Ira IX ara tIIrr. W'I' trl.titia - <Ieidtur /Ir. WI' IIccidill
Nrl/JI' nt", _ti. addl. PI. 17 C'ontlnue) c()ntutnelleforl. mI R 19 JHIIf
tu.tI.m lit/J. W'r (,'Ir Ii". ;n) eat l/1li. W'r
EPIST. CXII, 2I-35
pius et misericors est Deus et uoluntatem timentium se faciet,
peto ut per orationes uestras hec omnia mala tam in corpore
quam in anima euadam, sublatoque a me iugo dominationis
inimicorum meorum - ualde enim aggrauatum est super me
25 iugum eorum -, mihi aliquam partem de multitudine misericor
diarum suarum impendat. Num et mihi seruauit benedictionem?
Mihi obsecro etiam ut benedicat. Peto etiam uestram sanetita
tem, si tamen petere audeo, ut de futuro statu uite mee me
doceatis.
30
Hec autem omnia a uobis querere ea presumptio fecit, quia
hec omnia uobis possibilia esse per eum qui in uobis habitat,
Christum, celebris fama diuulgauit. Vale, domina, et dignum me
Deus faciat tam responsione quam adiutorio orationum uestra
rumo Nam uiuum et defunctum sanctis orationibus uestris me
35 committo.
21 pius - Deus] Eccli. 2, 13. uoluntatem - faciet] PS, 144, 19. 24/25
ualde - iugurn] efr Is. 47, 6. 25/26 multitudine misericordiarum] cfr Is. 63,
7; Thren. 3, 32. 26 mihi - benedictionem] efr Gen. 27, 36. 31 qui _
habitat] cfr Rom. 8, 9; 8, 11 et al.
22 per - orationibus ueBtris Wr 23 sublimatoque HIII 27 ut 0111.
11",
EPIST. eXIII, 1-24
279
EPIST. eXIIR (?), 1-Il
278
eXIII
eXIIR (?)
MONACHI AD HILDEGARDEM a. a. 1173
a. a. 1170
HILDEGARDIS AD ABBATEM
Hildegardi, caste columbe in foraminibus petre latitanti, fratres,
Lux uiuens dicit: Prima causa quam in corde tuo sustinuisti,
heu! conturbati in Hagenhe, orationum suarum deuotionem et
flumen dedit, secunda claritatem ostendit, tertia uero, que est
quod spectat ad eternam salutem.
in pastorali cura, optima est ita, si oues tue uocem tuam audiunt.
Quoniam Dei gratia lux uestra coram hominibus salubriter
Quod si te non audiunt, prelationem fuge, sic tamen quod recte
5 lucet, Patrem uestrum qui uos ardentem lucernam facit ad
5 rationem reddas de talento tuo. Nam si non potes operari per
illuminationem Ecclesie, glorifica mus, et quamuis peccatores,
magistrationem in fratribus tuis, esto similis eis in subiectione.
sanctitati tamen uestre, qua celestis sponsi amplexibus singulari
Sed dico tibi: Tu fatigatus es in tedio diuersitatis uicissitu
priuilegio inheretis, cordialiter congaudemus. earitatem etiam
dinum conuersationis tue mentis. Vnde magis tibi expedit ut
uestram ignorare nolumus quod die noctuque uos facie tenus
angustiam habeas pro aliis fratribus tuis quam te solum in
10 uidere desideramus et assidue uestri memoriam in orationibus
10 subiectione coerceas. Viue ergo in igneo datore, et ne tardes in
nostris facientes, uos absentem corpore, quasi presente m inter
uigili sensu.
dum amplectimur mente.
Ergo perfectionem uestram hu mili ter deprecamur ut sponso
uestro, sub cuius umbra se cure requiescitis, nos iuxta uiam
15 mendicantes commendetis, ne preteriens turba clamores nostros
compescat, sed orationibus uestris ad Dominum adducti merea
mur a cecitate cordium nostrorum illuminari. Roe autem id circo
dicimus, ut dissensionem quam in loco nostro ortam esse scitis,
quemadmodum incepistis, Spiritu Sancto uos docente, sedare et
20 exstirpare curetis, et ut per hoc quoque litteras commonitorias
nobis transmittatis, quia nisi citius exstinguatur, periculum
magnum tam animarum nostrarum quam corporum facile in
curremus.
Gratia Spiritus Sane ti que uos interius docet et multa secreta
Ep. CXlIR(?)
Ep. CXIII
codd.: Hm (teste Matt. 16, 1035); R (f. 355r
a
); Wr (f. 7 8 ~ - b ) ; Z (f. 58v).
codd.: R (f. 419vb-420ra); Wr (f. 137v
b
-138r
a
).
edd.: PL 77, 299D (efr Hm); efr HAUG, p. 67, n. 84.
ed.: PL 53, 271D-272B (cfr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 145; Einl, p. XV-XVI.
comm.: Vorbem. 2, p. 145; Einl, p. XV-XVI.
CXIIR (?), Tit.: om. Z
Responsum Hildegardis R
Epistola s. Hil. ad
CXIII, Tit.: Fratres in Hagenhe Hildegardi R Epistola fratrum in Hagenhe
eundem prelatum Wr
ad S. Hil. Wr
CXIlR(?), 2 flumen dedit] cfr Eccli. 47, 16(?) claritatem ostendit] efr
CXIII, 1 columbe - petrel efr Canto 2, 14. 4/5 lux - lucet] cfr Matth. 5,
Sapo 10, 14 (?) 5 rationem - tuo] cfr Matth. 25, 14 eqs.
16. 5 ardentem lucernam] cfr Ioh. 5, 35. 10/11 assidue - facientes] cfr
Rom. 1, 9. 14 sub - requiescitis] cfr Canto 2, 3. 14/17 iuxta - illuminari]
cfr Matth. 20, 29-34; Marc. 10,46-52; Luc. 18,35-43.
app. ",,,,p.: eXIIa(?), 1 in o",. H",RWr
eXIlI, 1 Hildegardi smps; 1lII", PL Hildigardi R Wr 5 facit om. R 6 post
"pp. mi.: CXIlI\ (?) :2 fulmen Z
3 e.t optima est R 4 recte o"'. H", 6
Ecdcsie add. Ruperposuit R 1:2 ant, mente adJ. et Wr 16 adducti] adiuti
In D"'. H", Ileelia
pMl rnll.KlmMtinnern _ti. tuarn 11",
7 e. l. /i". Wr
PI.. 20 curctiK) non ()mittlltls R 22 nastrllrum o",. R
Pl. 71. IItcluhucllni. Wr
EPIST. eXIlIR, 18-52 281
280
EPIST. eXIII, 25 - eXIlIR, 17
cum laude et ministerio illi dedit ac reliquam creaturam illi
25 uobis demonstrat, hec etiam uobis secundum quod sibi placuerit
subieeit; nam Deus lumen eternitatis illi concesserat. Sed ipse
manifestare dignetur. Valete.
20 in omni honore isto uermem audiuit ac ita precepta Dei pre
uaricando obceeatus et exstinctus est. Et diabolus in se gauisus
ait: Deum que m in celo superare nequiui, in opere suo, uidelicet
eXIIIR
in homine qui alius deus est, superaui. - Diabolus namque
a. a. 1173
HILDEGARDlS AD MONACHOS
hominem deum nominauit, quemadmodum etiam se ipsum deum
25 esse uoluit. Sed Deus in antiquo consilio quod ante euum in se
Ego paupercula forma, multa egritudine diu grauata, per
habuit, computabat quomodo ordinationem suam ita obseruaret
ueram sapientiam cogebar ut hec uerba ipsius populo loei huius
quod ei in illa nullus resistere posset, ac idem antiquum consi
proferrem. Et audiui quod eadem sapientia populo huic opus
lium a seientia omnium ereaturarum in se ipso abscondit, unde
suum proponebat, scilicet quomodo celum et terram in recta
nee diabolus illud seiuit nec scit, atque eiusdem consilii usque
5 mensura constituisset, quatenus fratres eiusdem loei cognosce
30 in nouissimum diem inscius erit, ubi tune in maxima confusione
rent qualiter institutio eorum primitus instituta fuisset et qua
sua eiusdem consilii quedam sentiet et cognoscet, per que per
liter nunc destituta esset.
omnia confundetur. Nam diabolus hominem inseparabiliter per
Et dixit: Gyrum celi circuiui, altitudinem et profunditatem
ditum esse, ut ipse uoluit, putabat.
eius ita constituens ne rectum modum superexcelleret, ac lati-
Homines in magna inscitia in obliuione Dei se homines fore
10 tudinem totius orbis sic ordinaui ne ipsa mensuram suam
35 obliti, inhumane uixerunt, quousque idem antiquum consilium
inordinate excederet. Solem quoque feci ut in die luceret et
quendam sanctificatum populum sibi elegit. Et Deus sobrieta
tenebras obtegeret, et lunam ut in nocte cum stellis claresceret.
tem et uirginitatem in Abel presignauit, qui propter iustitiam
In uerbo enim illo, cum Deus dixit: Fiat, omnia hec facta
martyr effectus, hoc fecit quod faeere pater neglexit. Sanctificati
sunt ut etiam nunc persistunt. Vnde in his uelut in speculo uos,
autem populi se homines esse cognoscebant et humane uiuebant,
15 populi, considerate, quatenus in hoc quod cepistis permaneatis.
40 de quibus etiam Noe surrexit, quem Deus in arca seruauit. Sed
Deus enim homini spiraculum uite inspirauit, et ita uiuificatus
Deus uolens iniquitatem submergere, os abyssi aperuit et plu
caro et sanguis factus est. Dein,de autem consortium angelorum
rimam creaturam in aqua submersit; et tune iurauit per semet
ipsum quod nequaquam ultra omnem carnem aqua perderet,
recordans quod horno per aquam regenerandus et saluandus
45 esset.
Post diluuium uero antiquum eonsilium multa miracula ad
eonfusionem diaboli ostendebat, qui de occisione Abel intra se
Ep. CXIlIR
gaudebat, dicens: Ecce opus Dei quod de paradiso eieci, in terra
codd.: R (f. 420ra-421ra ); Wr (f. 138r
a
-139v
a
).
diuisum iacet. - Sed Noe sanctificatus in Spiritu Sancto operatus
ed.: PL 53, 272B-276A (efr R).
COfllfll.: VorbcfII. 2, p. 145; Einl., p. XV-XVI.
50 est et altare Deo edificauit, in quo antiquum consilium altare
illud presignauit quod Iohannes in Apocalypsi uidit. super quod
orationes sanctorum ascendebant. eum enim horno in penitentia
CXIIIR, Tit.: Congregationi fratrum in Hagenhe H. R
Epistola s. Hil.
ad eosdem fratres Wr
19/25 Sed - uoluit] efr Gen. 3. 37/38 Abel - effeetus] efr Gen. 4,8. 40
CXIIIR, 4/5 in _ eonstituisset] efr Sapo 11, 21. 8 Gyrum - eireuiui] EecJi.
Noe - seruauit] efr Gen. 6, 14. 42/43 iurauit - perderet] efr Gen. 9, 11. 49/
24, 8. 13/14 eum - sunt] (efr) Gen. 1, passim. 15 in - permaneatis] efr
50 Noe - edifieauit] efr Gen. 8, 20. SO/52 altare2 - ascendebant] efr Apoc.
ludith 4, 14; lob 6, 28. 16 Deus - inspirauit] efr Gen. 2, 7. 17/19 eonsortium
8, 3-5.
- subiecit] cfr Gen. 2.
18 ae] et R 20 ac] et R 21 Et] Vnde R 24/25 esse deum R 27
eXIlI, 25 uohisZ] nobia PL 26 Valete o",. PL Vale R
quod] ut Rae] et R 29 nee - sciuit] et diabolus illud nec sciuit R 33
ex IlIR. 5 \(x:iJ populi K 6 iOltituta Fuiuet] con.tituta c:net R 8 Gyrllm
e88e OfM. PL 34 post Homines add. enim R inscitia] seuicia R in
2
] et
R 38 facere pater] pater 8UUI facere R 40 obseruauit R 42/43 iurauit
PI. * 9 fHJIl mocium ".tI. !uum fon. lWh R luptrexcc:Uc:rentfort. rrdI Rae]
posl ipNurn R 43 ultra OIM. Wr 44 quodl quia R
el K 15 illl:C\plllll K
EPIST. CXIIIR, 9I-I25 283
EPIST. CXIIIR, 53-90
282
unde etiam decet illos ut Christum imitentur et castitatem
peccatorum orat et cum salutem a Deo querit, sanctus nomi
ament, ac incestum fugiant. Filius namque Dei ut iniustos
natur.
faceret iustos in cruce passus est et etiam ipsos ad se trahit, ut
55 Antiquum quoque consilium plurima signa in Abraham ope
de uillico dictllm est.
rabatur, qui patriam et cognationem suam cum propria uolun
95 Sed Abel pro iustitia martyr exstitit. Post passionem autem
tate sua reliquit et duram legem, per quam mors confusa et
Filii Dei multitudo martyrum exorta est, qui pro fide et confes
serpentis nequitia insanabili uulnere uulnerata est, in sanctitate
sione eius passi sunt; quos etiam alii martyres comitantur,
iniit, quando precepta Dei adimpleuit, quod Adam non fecit,
scilicet illi qui contra peccata et uitia pugnando seipsos uincunt ;
60 cum preceptum Dei preuaricatus uoluntatem suam secutus esto
et isti predictorum martyrum penne sunt. Qui autem hos iniuste
Idem etiam consilium purificationem legis in Moyse constituit,
100 persequuntur, uindicta Dei super illos cadet Sed et illi qui
et per sanguinem hircorum et uitulorum presignauit quod in
uirginitatem tribulando persequuntur, ita quod illam doloribus
nocens Agnus pro homine immolandus esset. Nam Filius Dei
perfundunt, uindctam Dei non eflugient; et ideo multoties
de corde Patris exiens, de Virgine natus est ac omnia hec per
accidit quod nobiles ex iudicio Dei ignobiles et diuites egeni
65 semetipsum impleuit. Virginitas enim in Filio Dei surrexit, que
efficiuntur, ac quod multis alis periculis et calamitatibus subi
erecto uexillo celos penetrauit, quoniam idem Filius Virginis
105 eiuntur. Qui uero sacerdotale officium iniuste premunt et blas
totus integer, totus sanctus fuit, ac per eum magnus ordo
phernant, hi in reatu suo smiles sunt Cain, qui fratrem suum
uirginum surrexit que m uetus lex non cognouerat. Sed et ipse
occidit; unde pena illius constringendi et puniendi sunt. Sacer
sacerdos fuit, cum se ipsum in ara crucis pro hominibus im
dotale quippe officium in magisterio suo a Domino Deo esto
70 molauit; cui etiam sacerdotes in sacerdotio suo adiuncti sunt,
Itaque sapientia in turba loei huius turrim edificauit quarn
qui angelos imitari debent, qui nuntii Dei exsistunt. Angeli
110 bacis, topazio sapphiroque exornauit, et in ipsarn speculatores
namque opera hominum ex debito offieii sui uelut scripturam
posuit ac iuxta eam torcular construxit, quod quibusdarn ho
Deo ostendunt, quod sacerdotes faeiunt, cum peccata hominum
rninibus commisit qui uinum in ipsa exprimerent; atque secus
per penitentiam suscipiunt et ea per indultam misericordiam
illud domurn etiam fecit, in qua alios esse iussit qui omnia que
75 Deo ostendunt.
ad agros suos pertinebant, procurarent. Sed ternpestas ualida
Sic et uillicus feeit qui diffamatus est apud dominum suum,
115 et pestfera insanie exorta est, ita quod homines predicturn
quasi dissipasset bona ipsius, tum unumquemque debitorem
torcular custodientes ad eandem turrim ernittebant iacula et
domini sui minus scribere iussit quam deberet. Villicus etiam
quod alii in prefata domo manentes saxa contra ipsarn turrim
iste synagoga est, que nullam liberationem per sanguinem hir
proiciebant, unde et illi qui in ipsa turri erant, lapides aduersus
HO corum et uitulorum habere potuit, sed immolationem innocentis
illos iaciebant.
Agni prefigurauit, jer quem offieio suo priuari timuit. Et intra
120 Turris hec altitudinem magisterii designat, que bacis, uidelicet
se dicebat quod suflerre non posset duritiam legis que iussit:
illis qui a pueritia in innocentia uixerunt, decoratur, et que
Si quis hoc uel illud fecerit, morte moriatur; - et etiam
topazio, id est his qui optirnarn partem eligentes se culo renun
cebat quod forasproiceretur, ita quod in nulla petitione mise
tiant, elucidatur ac que sapphiro, scilicet ipsis qui propter
H5 ricordie reficeretur. Ex qua dum multi in Filio Dei ad indul
amorem Dei pompam seculi et semetipsos abnegant, exornatur.
gentiam conuerterentur, ipsa pro indulgentia merite pene lau
125 In ista speculatores sunt, scilicet hi qui subiectis suis in magis
dabatur, quia dum seruus per penitentiam et confessionem
domino suo retributionem dederit, ab illo multum laudatur,
q Iloniam eum multum dilexit, quemadmodum Maria Magdalena
IlO Christum dilexit. Scriptura hec misericordie sacerdotibus adest,
109 Sapientia - edificauit] efr Prou. 9, 1. 109/111 turrim - torcular] cfr
Is. 5, 2. 122 optirnam - eligentes] cfr Luc. 10, 42.
SS/59 Abraham _ adimpleuit] cfr Gen. 12, 1 eqs. 61/62 in - presignauit]
cfr Leu. 16, 15. 66 celos penetrauit] cfr Hebr. 4, 14. 76/78 uillicus
92 ac] et R 93 iustos faceret PL 97 eius] ipsius R 98 ipsos om.
111,\ c1ebcrct] (cfr) Lue. 16, 1-8.
PL 104 ac] et R multi R 105 post officium add. suum R (sed non
PL*) 108 quippe] narnque R a om. PL* 110 sapphiroque] et saphiro
R 111 ae] etR 114 suos om. PL * 116 iaculaemittebantR 118 aduersum
64 KC] et R 65 enim o",. PI. 67 !le] et R 71 quPl quia PL* 72
R 119 iIlos] istos R 121 post innoeentia add. et sanetitate R 123 ac] et :1
nlltn(Ue] quil'l)C R 73/76 quod - Sic et itf "''''J. "j Wr 73 posl quoc! a.
R seilicct] uidelicet PL 124 exornatur exomantur fXJrr. Wr exornat I
et .forl. ,.,n, R 83/84 eruhe.cu WrI'L 84 ut R 90 mi.eriwrdie
PL 125 uide1icet R
11
nlll, 1'1.
.,
I1 :1
130
135
140
145
150
284
EPIST. CXIIIR, 126-152
terio presunt. Torcular autem officium illorum ostendit qui per
consecrationem iugati, ministerio passionis Christi ad altare
insistunt et uineam Domini Sabaoth colunt et conseruant. Sed
do mus custodiam et constrictionem istorum demonstrat , qui
idiote exsistentes et in seculo uiuentes seculum et semetipsos
propter Deum relinquunt et in necessariis corporalibus rebus
laborant, et tamen spiritalem uitam conseruant. Tempestas uero
temeritatem notat, in qua in torculari manen tes ad prelatos
suos acumina superbie mittunt, qua etiam in domo stantes
dudtiam inobedientie contra ipsos dirigunt; quapropter idem
prelati ad iniuriam prouocati se immites per uerba iracundie
subiectis suis exhibent.
At omnibus istis sapientia indutias emendationis instituit,
quemadmodum in Euangelio cultor uinee ad dominum suum
dicebat de ficu: Domine, dimitte illam et hoc anno, usque dum
fodiam cirea illam et mittam stereora. Nam fodere circa illam,
uoluntatis sue proprietatem ut horno premat est; alioquin num
quam obedire poterit. Sed mittere stercora, in humilitate et
subiectione prelato subdi est. Cum enim horno ad obediendum
se inclinat, omnia carnalia desideria et semetipsum quasi pro
luto computat.
Nunc itaque ego paupercula forma, et debilis, uobis, loei huius
prefatis fratribus, dico: Inexstinguibilis uite ignis in uobis ardeat
ac uos lumine suo ita perfundat ut in ipso permanere ualeatis
ut prius incepistis. Nam cum fructuosum tempus correctionis
et emendationis in uobis surrexerit, lapides turris uestre ful
gorem, ut prius erant, recipient.
EPIST. CXIV, 1-20
285
HAMELN
CXIV
PROVISOR AD HILDEGARDEM
Hildegardi, Pinguensium gemme, Christi uere sponse, regulad
quoque discipline informate, H., in Augustini regula in Hamelen
indignus prouisor, deuote precis non abstinentiam.
Longeui temporis interuallo spiritalis caritatis, demum cor
5 poris mei egritudine crebra presentiam tuam sepius adoptaui.
Nouisti enim, filia Christi, dum tibi presentiam meam quondam
exhibueram, eximium corpori meo inherere languorem, quo
nondum cessante die noctuque non modice torqueor, uelutique
humana fragilitas diuine ultionis est ceca, si ob benefactorum
10 increscentiam in mor bum seu temptationem inciderim non noui,
et gratia Dei sum id quod sum, quia pondus parui laboris tam
in uigiliis quam in orationibus pro diuersis re bus omnipotenti
Deo exhibere non cesso.
Finem laborum, si licet, sanctissima, ut remandes imploro;
15 et te matrem filiarum tuarum pietatis auxilio fisus in Domini
opis postulatione internuntiam esse deprecor, pietatis tue auxi
lium peto, precibus tuis meum erui languorem roga. Multum
enim ualet depreeatio iusti assidua; ego uero peccator non
modicus in infirmitate corporis animeque periculose obrutus
20 explicare multa nequeo.
a. a. 1173
1I
I
1
'1/
1,
:1/
'1
"

Ep. CXIV
codd.: Hm (teste Mart. 21, 1040-1041); R (f. 356rb_va); Wr (f.
ed.: PL 82, 303D-304B (efr Hm).
COJIIIII.: Vorbelll. 2, p. 147; efr ep. XLVII huius editionis.
il
140/141 Domine - stereora] Lue. 13,8. 149/150 in - ineepistis] efr ludith
4, 14; Job 6, 28. 150 tempus correetionis] efr Hebr. 9, 10.
CXIV, Tit.: Prepositus in Hamelen Hildegardi R
Hamelen ad s. Hit Wr
Epistola prouisoris in
CXIV, 10 in - ineiderim] efr 1 Tim. 6, 9; lae. 1, 2. 17118 Multum _
assidua] lae. S, 16.
!'
I'I''
1I1
I
128/132 Sed - conseruant 0111. Wr 131 rebus eorporalibus PL 134 qua]
et quam R et per quam 138 constituit R 140 de uicu (ficu PL) dicebat
R 141 atercora rnitt..m R 142 es! ut homo uolunt ..tem proprietatis sue
IlrC:rtut R 143/144 C:8t l1li1, In humilitatc: R 144 obedientiam PL 147 et
tlchillN fnrmM l( 149 lel el R. """ UI ., . ita 8JtIIItb (n. "Ifft PL *) 151
_muir l/v,. 151/152 posl f"ull/:orcrn , "\I\lrn 1( 1112 erat PI..
CXIV, 1 Hildigardi R 2 H.] A. R in2 om. Hm 5 egritudine scripsi
,",,111 PL * egritudo HIIIR Wr adoptaui sepius Wr 8 Veluti Wr Veluti et
R 9 benefactorumque R 10 crescentiam Wr inciderem R 15 Domini]
deum R 16 postulationem Hm 17 peto] quero R 19 corporis animeque]
Mllime et cnrporis R anime corporis animeque Wr
1
l'
1I
286 EPIST. CXIV, 21 - CXV, 14
Scripta mihi uisenda queso mitti, si qua sunt in diuinis agenda
mysteriis, delegari. Vale, mi domina, et pro me sponsum tuum
exora.
EPIST. CXVR, 1-13
CXVR
HILDEGARDIS AD NICOLAVM ABBATEM
287
a. a. 1170
5
10
HEILSBRONN
CXV
NICOLAVS ABBAS AD HILDEGARDEM
Venerabili et in Christo multum dilecte matri, domine Hil
degardi de sancto Ruperto, frater Nicolaus, dictus abbas in
quicquid optari potest felicius. uel sperari subli
mIUS.
Certus de uobis quod uniuersis utiliora prouidere iucundum
semper habueritis, precor attentus ut et mihi solito aflectu
consulatis. Cur autem tamdiu sanctitatem uestram non uisi
tauerim, credo uos non latere, cum medullitus id desiderauerim.
Verum quod nequeo opere, mente perago. Vtrumne hoc ita sit,
non opus est preter uos alio teste.
Nunc uero supplex peto, quero, pulso ut mihi per uos diuina
detur eonsolatio, scilieet ut litteris uestris premonear et sanctis
orationibus a malo eripiar. Nam Deo nihil est impossibile, nec
uobis hoc denegari scimus. Valej:e.
a. a. 1170
5
10
Lux uera in lumine dicit per os sapientie: Vetus lex officialia
signa reliquit et in auditione uerbi tedium habuit, nec laborare
uoluit. Ac sic finita est. Tune Ecclesia in uexillo Regs surrexit
et eandem legem in purissimo oculo obseruauit, nee tedium
habuit, sed libenter laborauit. Sic, o probe miles, tu fac.
Et iterum: Cum uir preliator exercitum suum educit, si
uexillum suum propter alium uilem cadere permittit, alius uir
fortssimus illud eleuat ac strenue portat, propter quod dominus
suus ipsum ualde amat et magnum premium ei dat. Sic et tibi
fiet, si in uice Christi strenue cum eo laboras.
Mens autem tua in quadam bona intentione ad Deum rutila!,
sed quidam uentus turbinis cuiusdam inutilitatis te fatigat,
que m tamen Spiritus Sanctus a te abiciet. Et uiues.
Ep. CXV
rodd.: H", (teste Mart. 10,1025-1026); R (f. 352r
b
); Wr (f. 74v
b
).
td.: PL 71, 291C-D (cfr Hnt).
&0",,,,.: Vorbe",.2, p. 143.
Ep. CXVR
rodd.: Hnt (teste Mart. 10, 1026); R (f. 352rb -v'); W (f. 65v); Wr (f. 74vb -
7Sr
a
); Z (f. 80r-v).
ed.: PL 71, 291D-292A (cfr H",); efr HAUG, p. 69, n. 106.
romm.: Vorbem. 2, p. 143.
CXV, Tit.: Nicolaus abbas in Hale1brunnum (sic 1) Hildegardi R
nhhatis in Halesburnnen ad s. Hil. Wr
Epistola
CXVR, Tit.: Responsum Hildegardi (sic 1) R Nicolao abbati de Hales
brunnun W Epistola S. Hil. ad eundem abbatem Wr Nicolao abbati de
Halesbrunnen Hildigardis Z
CXV, 13 Deo - impossibile] cfr Matth. 19,26; Marc. 10,27; Luc. 18,27.
ex IV, 21 si] et si fort. "&11 R
CXV, 1 et o",. H", 1/2 Hildegardi mipttl H. H",Wr hild. R 2 Roberto
R 3 hll.leHburnnen Wr 3/4 meliua R 7/8 Cur - de.iderauerim
IJIII. Wr 11/12 dc:tl.1r cUu!nll R 12 ImmoniRr R. Wr 13 ptJIt (ldd.
Ur.MtrlM w, r.M!) e r. R.
app. comp.: CXVR, S tu ante o HntR WWr 7 propter alium uilem] aliquis
uilis hamo Hnt R Wr 8 ac] et R 13 Et uiues o",. Hnt R Wr qlli ep. CXVI
annecfllnt
app. Nit.: CXVR, 1 Lux] litl. inil. difcil W
edulIit PI. * 9 ullde Z 10 cum ea l. /in. Z
3 uexillo] litt. 12 S. lin. Z
laboraueris Wr
6
EPIST. CXVII, I-22
288
EPIST. CXVI, 1-21
289
HERKENRODE (?)
CXVI
HILDEGARDIS AD NICOLAVM ABBATEM (?) a. a. 1173
CXVII
ABBA1ISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Et platee quarundam ciuitatum lutulente sunt et calciamenta
quorundam hominum putredine plena sunt, ac iustitia cum
Amantissime domine et in Christo matri dilectissime, N.,
iniquitate obnubilata est et precepta legis cum preuaricatione
abbatissa, licet indigna, sororum Ecclesie N., Regem glorie in
preceptorum Dei uiolata sunt. Quapropter pastores ululent et
suo decore uidere et cum eo gaudere perenniter.
5 cinere se aspergant, quia constituti gradus Ecclesie iam scire
Benedictus Deus, qui mysteria secretorum suorum mundo
nolunt quid sint. Nam caput oculis caret ac pedes itinera non
5 antea numquam audita temporibus nostris mirifice per te de
habent, quoniam ftagitia superftue iniquitatis hominum de manu
clarare dignatur fidemque nostram per te, o mater sanctissima,
Dei nondum ad plenum purgata sunt. Sed tamen eadem mala
confirmat et sanctam Ecclesiam suam solito fulgentioribus si
non post longum tempus finientur, et melior lux priore luce bit.
gnorum suorum uirtutibus uelut quibusdam noui solis radiis
10 Nunc autem quidam homines in duas partes cordis sui diuisi
ineffabiliter illuminat. O quis umquam audiuit ista? Quis uidit
sunt, scilicet in alteram partem, quod cum elatione proprie
10 talia? Ergo dicamus singuli, dicamus omnes: Benedictus Deus.
mentis omnia scire uolunt, in alteram uero, quod odio habent
Vultum sanctitatis uestre uidere et uerba ex ore uestro diuina
profectum illorum qui in uia recta ambulant. Hos pessima
audire cupio ardentissime; sed quia hoc pro tempore et locorum
diabolica turba que cor mali nominatur, acerrime et noxie
instantia per presentiam corporis implere non ualeo, corde et
15 fatigat. Et hoc genus malignorum spirituum contradicere non
animo te semper uidebo, te semper amabo. Precor etiam sanc
audet illud quod Deus constituit, sed unamquamque causam
15 titatem tuam, o mater piissima, ut pro me peccatrice et pro
aliene distrahit, ita ut quod ipsi in perditione uolunt et eligunt,
congregatione nostra tibi mecum supplicante ad Deum, qui te
hoc in estimatione sua bonum et sanctum in Deo esse dicunt.
procul dubio exandit, interceder e digneris. Scias quoque quia
Et sic in magnam irrisionem populum ducunt. Sed quomodo
memoria tua apud nos semper in benedictione erit et nomen
20 hoc genus effugandum est? In humilitate et stabilitate fidelium
i ,.' Domini per te magnificabitur. Ora pro nobis, piissima mater et
hominum destruitur.
20 domina.
Super hec omnia rogamus tum pro Deo tum pro materno
affectu, ut nobis consolationis tue litteras mittere in proximo
'1
I
Ep. CXVII
coJJ.: H11I (teste Mart. 36, 1057-1058); R (f. 361rb-v"); Wr (f. 86r-b).
Ep. CXVI
eJ.: PL 97, 318C-D (cfr H11I).
codJ.: H11I (teste Mart. 10, 1026-1027); R (f. 352v-
b
); Wr (f. 75r").
C011l11l.: Vorbe11l. 2, p. 145; Einl., p. XVI.
eJ.: PL 71, 292A-C (cfr Hm).
C011l11l.: Vorbe11l.2, p. 143. Hunc textum, alibi non repertum, epistolae CXVR
huius editionis annectunt Hm R Wr.
CXVII, Tit.: Abbatissa quedam Hildegardi R Epistola abbatisse in
Erkenrode ad s. Hil. Wr
CXVI, Til.: lIid, til. ,p. CXVR R Wr
CXVII, 2 Regem glorie] cfr PS. 23, 7; 23, 8; 23, 9; 23, 10. 2/3 Regem
- uidere] cfr Is. 33, 17. 4 Benedictus Deus] Gen. 9, 26; 14, 20 et al. 91
CXVI, 1 Platee - lutulente] cfr Is. 10, 6. 4/5 pastores - aspergant] cfr
10 O - tala] cfr Is. 66, 8. 10 cfr 4. 18/19 nomen - magni6.cabitur] cfr
ler. 25, 34. 11/12 elatone - ments] cfr 2 Mach. S, 21. 13 illorum -
Ps. 68, 31; Apoc. 15, 4.
ambulant] cfr Prou. 29, 27. 14 cor mali] cfr 3 Reg. 2, 44 (?) 15 malgnorum
.pirituum] cfr Luc. 8, 2. 20 hoc - effugandum] cfr 1 Mach. 1, 56.
CXVII, 1al/t, Amantssimeadd. Hildigardi R matri dilectissime] dilectissime
H. matri de sancto Rpperto Wr N.] G. R 2 Ecclesie N.] ecclesie + Jac.
ex VI, t Et MI. R el e.leamentl] ellcilmenta etilm R 2 le1 et R 6
Hf1f in crkenrode Wr 9 ista anl, umquam Hm, antl audiuit R 11 diuino
"('1 1.'1 R 11 I'rtl('lrle MI, R 16 eon.titult1 c:onatruxlt HIff 17 alenam
HIff 15 piiB8ima] BllnctiRRma R 17 quia] quod R
Ir/, 19 IllRllnll Irrl.lont. H. 20 effu.lcmdum H.
EPIST. CXVII, 23 - CXVIIR, 15 EPIST. CXVIII, 1-17 291
29
non differas. Christus Dominus noster in regno suo nos tecum HIMMEROD (?)
congregare dignetur.
CXVIII
HILDEGARDIS AD ABBATEM c. a. 1171 (?)
CXVIIR
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173 o mitis pater, de uariis euentibus hominum et que ipsis futura
sint dicere non soleo, cum ego, paupercula et indocta feminea
Prouide ne tibi sit circuiens mens instabilitatis, in qua nubes forma, alia scire non possum quam ea que in uera uisione
sapphirinei coloris apparere non po test et que etiam frequenter doceor. Vnde etiam pro illa matrona libenter orabo , ut gratia
lucem solis obtegit. Magnum autem studium habe ut in stabi 5 Dei in corpore et anima regatur et herede Deo digne letificetur.
litate stes, nec unamquamque uanam ac stultam inquisitionem Ego autem in uera uisione anime mee uerba ista audiui: Tu,
5 scruteris, quoniam qui hoc faciunt sepe a caritate Christi decepti horno, caue ne altius quam possibilitas tua sufferre possit as
cadunt, sicut etiam sapphirinea nubes per circueuntem men cendas, sed in omnibus causis tuis dulcissimam matrem uirtu
tem instabilitatis obtegitur. Amplexionem Christi attende et tum, scilicet discretionem, amplectere, ut ab ea per omnia
omnia bona ab eo quere, et illi opera tua manifesta, et ipse tibi 10 ducaris <et) cadere non possis. Pastor enim qui uirgam correc
beatitudinem dabit, quia absque eo uana est salus hominis, quia tionis sine discretione tenet, Deo non placet nec etiam ab ouibus
10 gratia et salus non per hominem, sed per Deum habetur; ubi suis diligitur, sed magis odio habetur.
et sancte Scripture que de diuino fonte Huunt, mammas assu Bone pater, ouile tuum cum misericordia rege, imitans Deum
gendas hominibus prebent. qui magis uult misericordiam quam holocaustum, et stude etiam
Disce ergo ut hanc uanitatem fugias que lucem solis obtegit, 15 ut omnia opera tua in uera humilitate fiant in qua uerus sol,
scilicet que hominem a Christo separat. Et in eternum uiues et Filius Dei, ab arce Patris in uterum Virginis descendit, quatenus
15 a Christo coronaberis. in eternum cum illo uiuas.
Ep. CXVIIR
codd.: Hm (teste Mart. 36, 1058); R (f. 361va ); Wr (f. 86rb ).
ed.: PL 97, 319A-B (cfr Hm).
romm.: Voro.m. 2, p. 145; BinL, p. XVI.
CXVIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem Wr
CXVIIR, 5/6 decepti cadunt] cfr 2 Mach. 1, 13. 8 opera - manifesta] cfr
(oh. 3, 21; 9, 3. 9/10 uana - habetur] cfr Ps. 59, 13-14; 107, 13-14. 14
hotninem - separat] cfr Rom. 8, 35; 8, 39. 15 a - coronaberis] cfr Canto 4,
H(?)
CXVllll, 2 colaril o",. Wr 2/3 trequenter posl lolis R 3 autem] etiam
K 4 ael et R 5 .epe o",. R 6 circuientern R 6/7 sicut ... obtegitur,
Pl.. 11/12 ,,,uaendlls1 ad .ugencla" H",R 14 Et] tune
Ep. CXVIII
cod.: B (f. 50ra-b).
ed.: DRONKE, Women Writers, p. 262, n. X (cfr B).
comm.: Binl, p. XVI; H. RISSEL, "Citeaux" 41 (1990), p. 27, annot. 54.
CXVIII, Tit.: om. B
CXVIII, 10 ducaris - possis] cfr Matth. 15, 14; Luc. 6, 39. 14 qui
holocaustum] cfr Os. 6, 6; Matth. 9, 13; 12, 7.
cxvm, 3 posum 13 (m,. Drrmk4) 8/9 uirtutem 13 (em. Dronh) 10 (et)
R Ollt. 11 (,lit. Dronk4)
J
292
293
EPIST. CXIX, 1-16
EPIST. CXX, 1-24
HIRSAU
CXX
CONGREGATIO MONACHORVM AD HILDEGARDEM a. 1153med'_1154
CXIX
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM a. a. 1153med.
Domine Hildegardi, ad edificationem Ecclesie electe, mona
chorum grex pauper et pusillus in Hirsaugia, sic diuina pietate
Lux uiuens dicit: O turba que remigas in naufrago mundo,
adornari ut nouerit humiles Christi in tribulatione consolari.
quare tabescis in infirmitatibus magnorum periculorum fetentis
Benedicta gloria Domini, que de excelso solio suo mirabili et
nequitie per temeritatem tenebrositatis? Nemo nunc abscidat
5 inusitato ordine prospexit, dum tantum lumen gratie sue mundo
gladium suum a femore suo, quia mundus modo habet tempus
per uos illucescere uoluit. Inde omnes Ecclesie filii iucundantur,
5 iniustitie et abiecturam summitatis gloriose uictorie propter
sed precipue nos qui spiritales noua exsultationis luce perfun
tempestates nigri tyranni. Ideo surgite, et armate uos contra
dimur, dum in mero re quem pro defectu nostri ordinis tolera
seua iacula que infixa sunt in calorem carnis et in spurcitiam
mus, diuina consolatione per uos letificari speramus.
diaboli, et sequimini uestigia illius qui perditam ouem suam ad
10 Que igitur sint, que summam nobis sollicitudinem pariant,
summa rettulit per osculum humanitatis sue, reportans eam in
que maxime mentem nostram remordeant, paucis animaduer
10 brachio potentie sue per suauissimum odorem misericordie sue.
tite. Deo teste, domino abbati in nu110 detrahimus, quem tamen
Suscipite ergo in uisceribus dulcissime misericordie lugentem
paterne lenitatis per multa in nobis immemorem et quibusdam
fugitiuum propter stultitiam morum suorum, et amplectimini
familiaribus suis laxius indulgentem, libera quoque potes tate in
eum omni deuotione, parcentes culpe illius, et adducite eum in
15 omnibus immoderatius utentem ingemiscimus. Siquidem maxi
stabulum sodalium societatis uestre.
mis calumniis et infamiis opinionem nostram super hec lacerad
15 Deus accendat lucem suam in uobis, ne exstinguamini in luce
perpendimus, et precipue pro lacrimabili discordia pridem inter
ueritatis.
nos orta et nihil o minus inter ipsum abbatem nostrum et prio
rem nuper commota religionem nostram quam maximo con
20 temptui a secularibus haberi deflemus.
Quapropter incerti quid agamus, ut uestris orationibus diuina
uoluntas nobis aliquatenus super his elucescat, humillime im
ploramus. Quod si litteris consolatoriis quod potissimum quodue
Deo sit in his placitum per uos certificari meruerimus, id quod
Ep. CXX
Ep. CXIX
codd.: Hm (teste Mari. 77,1116-1117); R (f. 386va ); Wr (f. 110rb _va ).
codd.: M (f. 66r-v); W (f. 21v-22r); Z (f. 58r-v). ed.: PL 138, 367C-368B (cfr Hm).
Id.: PI 35, p. 521 (cfr. W); cfr HAUG, p. 67, n. 82.
comm.: Vorbem. 2, p. 124, annot. 152; uide etiam comm. ad ep. CXIX.
camm.: Vorbtm. 2, p. 124, annot. 152; uide etiam VAN ACKER-PRE1SCH,
FfJrtchl/ngin, p. 157-172 (cEr supra, p. 240).
CXX, Tit.: Conuentus in Hirsaugia H. R Epistola conuentus in Hyrsaugia
ad S. Hil. Wr
CXIX, Tit.: om. Z Congregationi Hirsauiensium Hildigardis M W
CXX, 4 gloria - solio] cfr ler. 17, 12. 5/6 tantum - illucescere] cEr Ps.
CXIX, 4 gladium - suo] cfr Ps. 44, 4. 8 sequimini uestigia] cEr 1 Petr. 76,19; 96, 4; 117,26-27; 2 Coro 4, 6.
2, 21. 8/10 illius - brachio] cfr Matth. 18, 12-13; Luc. 15, 4-6.
CXX, 1 Hildegardi mipsi Gl/m H111 Hild. R Hildigardi Wr 7 spirtualis
CXIX, 1 naufragio mundi PI 3 temeritatem IX temed tare cafTo W 4
H", 10 summa Hm solJctudine Hm 11 nostram om. Wr 12 tamen
femmnore .r. corn W 8 el lequiminl] lnlequlmlni PI 9 oacula PT reportans o",. Wr 14 indulgente R 15 moderacius R 18 nostrum om. Wr 23
'x reportMnleH ca", W reportAnti. PI 15 nt l. /j". W quodZI quid H", quidue Hm 24 beneplacitum Hm
294
EPIST. CXX, 25 - CXXR, 17 EPIST. CXXR, 18 - CXXI, 6
295
25 solum possumus uestreque caritati gratissimum scimus, precum tuorum, quia dulcedo ungentis matris, scilicet misericordie,
nostrarum remunerationem huic beneficio rependere semper subtracta fuit a quibusdam ouibus tuis in culpa iacentibus, que
studebimus. 20 non recte diiudicate sunt in pena quam habuerunt in penitentia
sua. Incongrua enim pluuia facit terram aridam. Sic horno qui
peccauerit, si non habuerit illum qui eum ungat, protinus in
CXXR desperationem fugit et arescit, quoniam nulla medicina est ei
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM a.1153tned_11
25
secundum quod ipse sustinere potest.
Nunc, cari filii, audite uocem uiuentis lucis. Apprehendite
Serena lux dicit: O plangens ouile et ornatum in signo ligature
obedientie, esto stabile in cogitationibus tuis, et desideria tua
anhelent ad amorem Dei. Tu ergo considera ubi sit prosperitas
misericordiam, que non est ex uobis orta, sed que ex Deo uenit,
et ideo non abstrahite eam ab illis quibus impendenda est.
Retrahite ergo illos in sanitatem animarum suarum.
uel aduersitas. Audi mensuram conuallium. Valles interdum
5 uirent et florent de rore celi et de calore solis, ac interdum
arescunt et deficiunt in uicissitudine tempestatum. Sed tamen
CXXI
ualles istas que propter diuersitatem tempestatum aliquando MANEGOLDVS AD HILDEGARDEM a. 1156 (?)
pulchritudinem suam perdunt, non habeo omnino in tali obliuione
quasi amodo in pulchritudine sua non resurgant. Sanctissime domine ac matri sue Hildegardi, M., abbas indi
10 Sic etiam non obliuiscar loci huius in quo tu stas, quia gnus de Hirsaugia, orationem cum obsequio.
sapientia non carebit in eo materia sanctitatis, ut ipse primum Audiui quidem et apud Cyrenem quandam aquarum uenam
in rectitudine processit. Tu autem esto lucidum ouile in uictoria, uino effluere et te, bona mater, apud Alamannos ingredientium
conculcans uitia que in inquieto tempore concutiunt te, et non 5 et egredientium uenam teque specierum sinum et re bus sicut
erubesce quod te propter mala opera tua accuses, quoniam Deus pupille uisum esse. Hauris enim, mea domina, et effundis et in
15 omnia uulnera ungit et tergit in penitentia.
Sed tamen uiuens oculus notauit preteritam causam in dolor e
illo quod tu commotus es in contumacia superiorum prelatorum
Ep. CXXI
coad.: R (f. 345rb ); Wr (f. 66ra-b).
ed.: PL 34, 199A-B (cfr R).
eomm.: cfr ep. CXXIlI et CXXVII huius editionis; uide etiam comm. ad ep.
Ep. CXXR CXIX.
coaa.: Hm (teste Matt. 77, 1117); M (f. 81v-82r); R (f. 386vb); Wr (f. 110v
b); Z (f. 41r).
taa.: PL 138, 368B-D (cfr Hm); cfr HAUG, p. 63, n. 26. CXXI, Tit.: Hildegardi abbas de Hirsania (sic!) R Epistola abbatis de
comm.: Vorbem. 2, p. 124, annot. 152; uide etiam comm. ad ep. CXIX. Hyrsauria (sic!) ad s. Hil. Wr
CXXR, Tit.: Congregationi Hyrsaugiensium Hildigardis M Congregationi CXXI, 3 aquarum uenam] cfr ler. 17, 13.
Hirsauiensium Hil. R Epistola s. Hil. ad eundem conuentum Wr Congre
ga.tioni Hirsaug. H. Z
app. comp.: CXXR, 23 est] exhibetur HmMRWr
dpp. comp.: CXXR, 4 conuallium] uallium HmMRWr 5 ac] et R 15 in
penitentia unguit et tergit R 17 commotum HmR app. mt.: CXXR, 19 ouibus tuis om. Wr 21 terram fadt Wr 22 habuit
Hm 26 ex1 om. Hm 28 in] ad Hm
CXX, 26 uestrarum R remunerll.tione HI1I
CXXI, 2 Hirsaugia smpsi CllIII PL] Hirsania R Hirsauia Wr 3 Cyrenem
scripsi N/11I PL] Cirenen RWr 4 Alemll.nnos PL 5 allt, uenam add. aquarum
_pp. mi.: CXXR, 1/2 obedientie Iig.ture M 11 p.e 1)( Ip"ll torr. 7. 111 PL tecuellltcue PL sinum] suauium fumum PL 5/6 et pupille] sieut
C"OlItcrWI M 17 (!u(xl] cun PI. myrrhac: et thuri" PL 6 meRI in ea Wr
297
296
EPIST. CXXI, 7 - CXXII, 12
formas specificas et practicis in theoriam uis et motus exsistis.
Eapropter mihi impetus fuit diu et est diligere te, honorare te,
mirari te, seruire tihi tuisque et in omnibus uerbo uel opere
10 tuus et tuarum esse orationibus, in quantum mihi fas est, et
obsequiis.
Rogo te, mi mater et domina, memento mei in tuis sanctissimis
orationibus, dilige humillime te diligentem, recognosce in Christo
te reuerentem et litteras mihi rescribe in Deo rogata.
CXXII
a.
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM
Ollam quam uidi, fortiorem nunc uideo quam prius eam
uiderem; et numquam cadet nec allidetur. Scientia tua, que est
oculus animi tui, uidet ad Deum sicut puer ad patrem suum
quem amat. Nam in lucida uia stas aspiciens ad orientem, sed
nigra nebula te fatigat; sed tamen te non interimet.
Donum tibi oblatum placidum tibi esset in lumine, sed qui
tibi illud afIerri prohibuerunt nigri sunt propter malignitatem
suam, frendentes ut ursus cum dentibus suis. Animam autem
abbatis tui uideo aliquantulum dissolutam in cruribus eius, sed
10 tamen in uentre et in pectare, ac in cerebro ipsius est adhuc in
inquietudine. Post cuius fmem ujdea in isto loco magnum tur
binem, sed tamen deinde lucidam lucem.
Ep. CXXIl
eYJdd.: W (f. 97v-98r); Z (f. 45v-46r).
,dd.: PI 122, p. 559-560 (cfr W); cfr HAUG, p. 65, n. 53.
&0111111.: uide comm. ad ep. CXIX.
CXXII, Ti/.: Manegoldo monacho de Hirsaugia Hildigardis W Hildegardis
( ... ) de Hirsauga in marg. absdso Z
CXXII, 1 Ollam - uidi] cfr ler. 1, 13.
ex Xl, 7 forml Wr tht.orlcilm lLrllr_ (mi mi, PL*) 8 Eapropter1 ea
Irr 10 1\1\111 tui, 1''" 11 mI] mrl R
1156in.
EPIST. CXXIII, 1-8
CXXIII
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
Dulcissime pater et in amare Christi frater, ollam uidi cir
cumdatam tam magna claritate, quod uix possum intueri si olla
sito Sed uidea parum amari gustus, fractum magna cantentione;
et pastea in turbinem uadit, et tamen ad premium Dei predes
5 tinatur.
Sed tamen hoc graue pondus non in indignatione Dei uidi.
Sed occurrent tibi mores ursi et pardi et interdum uenenum
aspidum, et gladius Dei illas occidet. Sed tu tamen inter illas
Ep. CXXIII
eodd.: R (f. 345rb-va ); W (f. 31v-32r); Wr (f. 66rb); Z (f. 56v).
cdd.: PI 39, p. 524-525 (cfr W); PL 34, 199B-C; 3, 154B-C (cfr R); cfr
HAUG, p. 66, n. 71.
COI1lI1l.: Voroem. 2, p. 138 et 139; uide etam eomm. ad ep. CXIX; cfr ep.
CXXI huius editionis.
CXXIlI, Tit.: Responsum Hildegardis R Manegoldo abbati de Hirsaugia
Hildigardis W Epistola S. Hil. ad eundem Wr negl abbati in margo abscio
Z
CXXIlI, 1 oHam uidi] cfr ler. 1, 13. 7/8 uenenum aspidum] cfr Deut.
32, 33; Ps. 13, 3; 139, 4. 8 gladius Dei] cfr lud. 7, 20; Is. 34, 6; ler. 12,
12.
app. comp.: CXXIIT, 1 ante Dulcissime add. O RWWr uideo RWWr 2
quod] ut R possum intuer] possum uidere WWr uidere possim R 3 ante
uideo add. et ibi RWWr parum] aliquantulum R WWr fractum] contritum
tamen R W eontritum tamen illud Wr 4 in turbinem uadit et] turbnem qui
RWWr 6/13 Sed - pungit] hane partem hic om. R Wr, qui eam, pluribus uerois
!1IIItatis, in epistolam ad Adrianum W papam transponunt (uide p. 23, ep. IX, app. &omp.
ad lin. 18): Sed hoe graue pondus magisterii, quod portas, non est in indignatione
Dei, ub etiam mores (more PL*) Ursorum et pardorum, ac (et R) interdum
uenenum aspidum tibi et subsequentibus te (te om. R) occurrent; sed gladius
Dei iHos occidet, ita dum inter illos bonus dux surgat. Nunc autem moneo te
ut subieetis tuis frenum imponas, nec eos malum aduersus te loqui sinas. Vnde
et uera lux tibi dicit: Quare non percutis nequissimos seruos qui tibi oceulte
insidiantur sieut aranee que pungunt? 6 tamen om. W (ifr R Wr) post
pondus add. quod portas W (ifr R Wr) uidi] est W(ifr R Wr) 7 tibi occurrent
W (ifr R Wr) ursorum et pardorum W (ifr RWr) 8 et] sed W (ifr RWr)
Sed tu tamen1et W
app. eril... CXXIII, 1 Christi om. Z ante ollam adJ. hanc Z 2 charitate
PL * .11/, quod .dd. ita W uix1 non .forl. "nI Z 3 fractum] contrilrium
PI c:ontrariam PI. 7 occurrunt Z
298 EPIST. CXXIII, 9-19 EPIST. CXXIV, 1 - CXXV, 2
299
surges ut probus miles. CXXIV
10 Nunc admoneo te ut frenum ponas inter discipulos tuos, et
non sine eos loqui malum aduersum te. Vera lux tibi dicit:
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
15
Quare non percutis nequissimos seruos, qui te rapiunt in lupinis
moribus et qui occulte insidiantur tibi, sicut aranea pungit?
Vigila strenue, ut postulat causa in moribus populi in hoc
tempore.
O mitissime pater, ego paupercula forma non possum intueri
in uera luce ut de isto officio mouearis. Memorare quod horno
es in terra, et ne ualde timeas, quia Deus non requirit in te
semper celestia.
5
Mystica Dei dicunt: Deus uult ut celum sustineatur. - Quo
modo? Pater qui ouile ad pascendum suscepit, hic celum est,
quia, sicut celum omnia luminaria dat, ita pater iste precepta
Dei ouili suo ostendit, nec tedium negligenter habere debet, ne
dominus suus ei dicat: Serue nequam, quare oues meas dimittis ?
- Sed dominus suus ei dicat: Euge serue bone, et: In mea memoria
oues ad pascendum duces, quamdiu ouile non dicit: Nolumus
hunc regnare super nos. - Quod si ouile hoc dicit, tunc relin
quendum est, si cut etiam Iesus incredulos Iudeos reliquit.
10 Nunc autem, tu horno, in eternum in Deo permanebis; et
recte omnia prospice.
CXXV
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
O pater, mens tua existimauit quod in diebus tuis secura pax
esse deberet. Nequaquam! Sed num esset hoc possibile in isto
13 occulte insidiantur] cfr ler. 9, 8.
app. comp.: 9 surges post miles W 10 moneo W (ifr R Wr) imponas W
(ifr R Wr) inter discipulos tuos] discipulis tuis W 11 non sine] ne sinas
W 12/13 qui - et om. W (ifr RWr) 13 tibi ante occulte W (ifr R Wr)
aranea pungit] aranee que (que s. lin.) pungunt W (ifr RWr) 14/16 Vigila
_ pater] ha6c U6rba post pungunt replllnt R Wr in epistola ad Adrianum W papam (ep.
IX huius 6ditionis; uidt supra ad lin. 6/13) 14 post Vigila add. ergo R WWr ut]
quod WWr quia R (hic) 14/15 postulat - tempore] causa populi in moribus
in hoc tempore taHa postulat R (hic) 16/17 non - luce] non uideo in uera
luce WWr in uera luce non uideo R 17 ut] quod WWr ant6 de add.
omnino R WWr isto officio] officio tuo RWWr 17/18 Memorare - timeas]
ha" u,riNI "'P'tll1lt RWr in ,pistola ad Adrianllflt TV papam (lIid, p. 23, 6P. IX, app.
(rJ",p. ad II. 18/19) 17 post Memorare add. autem W. (hic) R Wr quod] quia
R (hit) 18 quial cuoniam R 18/19 non - celeNtia] non requirit Ncmper in
te'. c e l e . t i ~ W in te ,liue:na nCln recluirit R in te: non requirit cliuena et (IiUenA
Wr 19 JItIII <:II'.Iewri. (dluera.) ,p. C<XVI1, ",1I1_ID I"IIID, _lIIdIilll R Wr
Ep. CXXIV
cod.: W (f. 84r-v).
ed. : PI 98, p. 549 (cfr W).
comm.: uide comm. ad ep. CXIX.
Ep. CXXV
codd.: W (f. 79v-80v); Z (f. 79v-80r).
edd.: PI 89, p. 546 (cfr W); cfr HAUG, p. 69, n. 105.
comm.: uide comm. ad ep. CXIX.
CXXIV, Tit.: Manegoldo (prius uerbo Monacho d,leto) abbati de Hirs. (Hirsaugia
PI) W
CXXV, Tit.: Manegoldo abbati de Hirsaugia Hildigardis (Hild. W) W Z
CXXIV, 5 Serue nequam] Luc. 19, 22. oues - dimittis] cfr loh. 10,
12. 6 Euge serue bone] Matth. 25, 21. 7 oues - duces] cfr loh. 21, 17. 7/
8 Nolumus - nos] Luc. 19, 14.
CXXIV, 3 cel\lm J. fill. W 4 nee sm'psll nc Wac PI
300 EPIST. CXXV, 3-33 EPIST. CXXVI, I-9
30I
se culo ? Dies autem clari, qui tibi positi sunt, hoc est quod nox
CXXVI
incredulitatis et defectionis et horribilis sensus diem non ob
5 nubilant. Memor esto ergo quod Deus Dauid elegit et quod
HILDEGARDlS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
10
15
regnum eius cum ipso non defecit, et quod animam ipsius non
perdidit, sed tamen magnum dolorem et laborem sustinuit. Sed
tamen Deus dies Dauid tenebrosos non nominauit. Vide etiam
quod Helias clamando et eiulando dixit quod Deum in aurora
fidei fere nullus hominum cognosceret; sed disce, quale respon
sum a Deo acceperit.
Sic tibi est. Nam in turba tua multe anime sunt que sicut
lucida aurora fulgent, quia Deus ipsas ualde diligit. Et hoc idem
est in anima tua. Sed et Adam de paradiso expulsus est, et
nullus filiorum eius postea paradisum corporaliter uidit. Atta
5
o pater in persona et frater in amore Dei, de oculo cordis tui
inquietam mentem absterge, atque de te ipso ac de grege tuo
tristitiam abscide, quia nunc est tempus bellorum in moribus
hominum, ita quod nec in disciplina nec in districtione timoris
Domini sunt. Tu tamen ne formides, quia uas ignei Spiritus es.
In hoc etiam quod interdum tribulationem et angustiam habes,
ne timeas, quoniam Filius Dei eadem passus esto
Nunc in eternum uiue, et Spiritus Sanctus non derelinquet
te.
men sancte et beatissime anime sibimetipsis paradisum cum
floribus uirtutum faciunt et ad superna celestia anhelant. Et
hec sunt in militia tuorum centies et milies plus quam in aliis
qui in uicissitudine eorum sunt. Sed et Deus ad Israeliticum
20 populum dixit quod illis daturus esset terram lacte et melle
manantem. Multa tamen fulgura et tonitrua de ira Dei super
illos ceciderunt.
Nunc esto credulus et non incredulus, quia nullus horno
securam pacem habet in hac uita, sed in eterna. Sed ferox es
25 in aliqua nigredine. Attamen pulchre puelle ad ianuam mentis
tue pulsant, sed illis cito non respondes, sed dicis: In tam magno
negotio tediorum et cogitationum ac frequentium inquietudi
num mentium oppressus sum, quod uobiscum manere non pos
sumo - Et pulchre uirtutes ad te dicunt: In formatione tua
tedium non habuimus et necessaria tua non reliquimus. Et
quare sic nobis respondes? Ep. CXXVI
Nunc sancta caritate te circumcinge, et osculum cordi tuo in codd.: R (f. 331v
b
-332r'); W (f. 46r); Wr (f. 48rb).
purissima humilitate dabit. edd.: PI 58, p. 531 (cfr W); PL 6, 157D-158A (cfr R).
COIIIIII.: Vorbelll. 2, p. 139; uide etiam comm. ad ep. CXIX.
CXXVI, Tit.: Manegoldo abbati de Hirsaugia Hild. W uide tito ep. XXR
in RWr
app. COIIIP. : CXXVI, 1 Has litteras in pistolalll ad ArnolduIII archipiscopuIII
Moguntinenselll datam, a/iquibus lIIutatis, insmmt R Wr; uide p. 57, p. XX14 app. COIIIP.
ad /in. 16 O - Dei] 0111. R Wr (ifr p. XXR) post oculo add. autem R Wr 2
atque] et Rae] et R Wr de2 olll. Wr grege] populo R Wr 3 tristitiam]
5/8 Deus - nominauit] cfr 2 Reg. 8/11 Vide - acceperit] cfr 3 Reg. 19,
9 eqs. 14 Adaro - est] cfr Gen. 3, 24. 19/21 Deus - manantem] cfr Ex.
3, 8 et al.
iniustitiam R Wr 3/4 nune hominum] tempus belJorum in moribus hominum
nune (non Wr) instat RWr 5/7 quia - timeas] eos ad bonum coereere,
quoniam si propter hoc tribulationem et angustiam sustinueris, ne paueas
RWr 7 quonam] qua R 8/9 Nunc - te] 0111. RWr
3 n01l.1 non PI 4 diea PI 4/11 PI 7 magnum] deua dies Z
ct hlborem n",. 7. 19 ael l.
33 MUa - eI,hitl J" ""''J. illj.' 7.
Ii". W 211 nigredine IX nip;rc:do mrr: 7. 301
31 akj .it W7. (tllrr. PI) 32 cirrurnac: Z PI.
"pp. tril.: CXXVI, 3 badnde PL 5 Domini] diuini PI taroen] autero
32
EPIST. CXXVII, I-8 EPIST. CXXVIII, I - CXXIX, 5
33
CXXVII CXXVIII
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165 HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
5
Tu es in presentia Dei sicut fumus myrrhe et thuris, unde
mons Sion querit ut sis esca in domo lacob. Sed si quis colum
nam hanc que totam domum sustentat absciderit, domum deicit.
Quapropter per septem fenestras prospice, considerans ubi ac
cipiter ueniat, et caue ne ille te diripiat.
Pasce ergo oues tuas in mansuetudine correptionis, quia dies
salutis a te non fugit, et nondum cinis eris. Esto quoque
speculum uite in oculis columbe.
5
o pater et mitissime frater, uideo in te aliquam causa m
inutilem in fatigatione et obliuione. Video quoque in anima tua
et in ouili tuo ignem non strenue ardere. Sed dicis: Eis resistere
non possum. - Et ita mentem tuam ponis, uelut dormias.
Non sic erit. Sed dies salutis in te splendet, quia Deus iuuat
te in omni re quam per eum inceperis. Quia omnes creaturas
produxit et eas in se nominauit, et qui in nouissimo die omnia
ad se colligit, faciat in te ignem fortissime ardere.
CXXIX
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
5
o amantissime pater, tu filius es laboris seculi huius, sed
tamen Deus te trahit ad se. Nunc tempus est tribulationum et
erumnarum, et errantium uiarum inter filios hominum. Et nos,
qui spiritales esse deberemus, obnubilati sumus de nequitiis
aeriorum spirituum. Vnde etiam in claustro tuo malignitatem
Ep. CXXVII
codd.: R (f. 345va); W (f. 35r); Wr (f. 66rb); Z (f. 46v).
edd.: PI 45, p. 526-527 (efr W); PL 34, 199C (efr R); efr HAUG, p. 65, n.
56.
COI11I11.: Vorbel11. 2, p. 138; uide etiam eomm. ad ep. CXIX; efr ep. CXXI
huius editionis.
CXXVII, Tit.: Manegoldo abbati Hirsauige (sic 1) Hildigardis W -egold
in margo absciso Z lIide tito p. CXXIII in R Wr
Ep. CXXVIII
codd.: W (f. 75v); Z (f. 77v).
edd.: PI 83, p. 542-543 (efr W); efr HAUG, p. 68, n. 99.
CO"''''.: uide eomm. ad ep. CXIX.
Ep. CXXIX
cod.: W (f. 118r-119r).
ed.: PI 160, p. 573-574 (efr W).
COI11I11.: uide eomm. ad ep. CXIX.
CXXVII, 1 fumus - thuris] efr Canto 3, 6. 2 mons Sion] efr Ps. 47, 3 et
al. esea - Iaeob] efr Gen. 42, 3-4(?) 2/3 eolumnam - deidt] efr Iud. 16,
30. 4 per - prospice] efr Prou. 7, 6; Canto 2, 9; Eedi. 14, 24. 6 Pasee -
tuas] efr loh. 21, 17.
W
CXXVIII, Tit.: 0111. Z Monoglodo (sic!) abbati (s.lin.) de Hirsaugia Hil.
CXXIX, Tit.: Manegoldo abbati de Hirsaugia Hildigardis W
CXXVIII, 7 in nouissimo die] efr Iob 19, 25 et al.
app. co",p.: CXXVII, 1 Post Tu add. enim RWr (cfr ep. CXXIIl, 19)
Dc.i R 3 han e o",. RWr
"pp. mi.: CXX VII, :2 ut] quo<! Wr 5 cliripiat) cledpillt R 7
/l1. 8 w l u n l h c ~ l uite R
11
es post
te o",.
CXXVIII, 2 inutile(?) Z 6 quam] que Z quod PI Quia] for!. Qui
,g,,,dll,,, ,st post Qua a. co", add. in nouissimo die omnia W 7 et qui] ut
PI 8 colligat (sic). Faciat intlrp. PI
CXXIX, 1 tu - laborisl et fili laboria PI 5 lIereorum PI
EPIST. CXXIX, 6 - CXXX, 8
34
nune uelut plumbum uideo, sed tamen a Deo lumen teeum est.
Sed sapientia ad te dieit: Subtrahe te, et seeede modieum
temporis et spatii a filiis tuis. Sed tamen uirgam magisterii ne
abieias, sed eam in manu tua tene, sieut pater interdum a filio
10 suo reeedit, eum filius illi eontumeliam infert. Sed eum idem
filius in defectum peruenerit, patrem reuoeat et illi ad ueniam
supplieatur.
Hec tibi nune assunt. Vnde filii tui et a prelatis et a eommuni
populo in confusionem ducentur, illis dicentibus: Bonum uirum
15 et rectum magistrum isti pati noluerunt. - Quapropter filii tui
confusi, nutibus et pulsationibus postea te reuoeabunt, et dein
ceps suauius cum eis laborabis quam prius fecisses. Et hee est
una plagarum quas uobis predixit, sed tamen Deus non dere
linquet uOS.
20 Nunc autem eonualesce, et esto robustus miles, et Deus
aqiuuabit te.
CXXX
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM
Claustrum tuum uelut turrim uideo, duas fenestras habentem,
quarum altera est ut rutilans fulgor aurore mixtus cum nube,
altera ut lux diei. Sed eadem turris ab imo usque ad medietatem
suam ualde nigra est; que nigredo predictas fenestras obscurare
5 uult, sed eas mouere non poterit. Animum autem tuum uideo
quasi diem, ubi in mane sol lucet, sed tamen ipsa dies tempes
tates sepe portat, que tamen non multum periculose sunt et in
quibus sol interdum apparet.
Ep. CXXX
Xi.: W (f. 89r-v).
,d.: PI 104, p. 553 (efr W).
C01ll1ll.: uide eomm. ad ep. CXIX.
CXXX, Tit.: Manegoldo abbati de Hirsaugia Hildigardis W
CXXIX, 20 esto robu8tuS] efr Deut, 31, 7; 31, 23 et al.
exxIX, 13 Il..unt mane", tfln: W
a.1156-1165
EPIST. CXXX, 9 - CXXXI, 19
30S
Obscurum sermone m istum tibi modo dico, postea autem,
10 cum Deus uoluerit, ...
CXXXI
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
Ad sapientiam uidi, et hec uerba audiui et uidi: Quedam
arbor in Libano fuit, ad quam hiems in moribus suis uenit, ut
exsiccare et arefacere omnia solet. Radix autem eiusdem arboris
terre ita infixa erat quod hiems eam subuertere non potuit. Sed
5 tamen stirps eius per hiemem aliquantum denigrata fuit, folia
uero ipsius uiriditatem non dereliquerunt, nee eeciderunt.
Nunc, pater, istud ad te signatum intellige. Locus autem de
quo queris, similis est ualli posite iuxta agrum qui ad fertili
tatem tepidus est, cum se mine impletur, sed qui tamen in illa
10 parte magnificus est, ubi sol frequenter fulget. Gratia uero Dei
illum non contemnit, sed ipse in multitudine calcantis torcularis
est, quod circumrotatur usque dum purgatio populi in presenti
error e finietur; qui populus non post longum tempus melior
erit.
15 Anima quoque de qua interrogas, magnum meritum cum
sanctis nune habet, sed quoddam malum in iudiciis suis prius
habebat, quod ita esse non estimabat, et aliena quesiuit ali
quantum se uindicando, et ob hoc magnas penas passa est. Cum
autem homines ad sanctitatem signati bona opera non faeiunt
Ep. CXXXI
Xi.: W (f. 57v-58r).
,d.: PI 60, p. 532-533 (efr W).
comm.: uide eomm. ad ep. CXIX.
CXXXI, Tit.: M. abbati de Hirsaugia H. W
CXXXI, 2/3 arbor - Radix] efr Os. 9, 16; 14, 6. 11 ealcantis toreularis]
efr Thren. 1, 15; Apoe. 19, 15 et al. 19 signati] efr Eph. 1, 13; 4,30; Apoe.
~ ~ ~ d .
CXXX, 10 Finis hl/il/s ej>istoJae dmt in codo (Iac. 3Iin.) post uoluerit roni. palam
aperiam PI
ex XXI, 10 mllgnifieu8 est ubi sol] hl1lc l/eriJa, q_ in Xiict I/ix Jeg; posSllnt,
""lilNi .. prtU"""ill;/ PT 12 circumroratur Pl 18 paS81l IX passus con: W
306 EPIST. CXXXI, 20 - CXXXII, 10
EPIST. CXXXII, II - CXXXIII, 12
307
20 que per diuinam gratiam sciunt et intelligunt, Deus signa de
sanctis suis illis non ostendit.
Et finis hominis illius de quo queris, nondum adest, sed et
naufragium non uideo. Nec etiam locum tuum in dispersione
aspicio. Sed ignitus incensor cor tuum accendat.
tuus aliquantum tardus est. Horno autem ille de quo interrogas,
beneuolentiam habuit que ad Deum ascendit, et Deus eum
CXXXIII
25 amauit.
Hec uerba sapientie ego paupercula forma tibi scripsi. Nunc
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
moneo ut tristitiam que in stirpe predicte arboris de squalidis
et uilibus moribus uicissitudinum hominum apparet, non ualde
timeas, nec abona consuetudine tua nec a bonis operibus tuis
30 recedas, ut in eternum uiuas; et Pater tuus in gaudio te suscipiet.
Amantissime pater et dilectissime frater, gratia Dei uidet te
plenis oculis. Tamen mens tua turbinem habet, damna noua diu
sepiusque sustines. Inde etiam in medio turbinis mens tua rutilat
similis aurore, et in tua congregatione uidet aliquos adulescen
5 tulos nigros et alios aliquantum lucidos et alios squalidos. Sed
CXXXII
et in una parte sunt similes turbini, et isti omnes in unum
concordant. Et tamen maxime omnes in tua congregatione illi
HILDEGARDIS AD MANEGOLDVM ABBATEM a. 1156-1165
sunt lucidi sicut stelle et alii similes aurore.
o tu persona, fuge tempestates et uitia que ad uicissitudines
squalidorum morum tendunt, et nauclerum qui in manu nauim
suam gubernat non habeas sicut uillicum qui interdum in
10
Vnde, dulcissime pater, uirgam ferream cum feruore in manu
tene, et rege illas qua m maxime potes, Deo adiuuante et celesti
militia te circumdante, et gratia Dei numquam derelinquet te;
et in eternum uiue.
amplexione, interdum in obliuione est. Nam in hortum tuum
s sic aspicis, quod gaudes quando prosperitas sicut sol fulminat,
et quod irasceris quando in nimia inquietudine nebula surgit.
Sed in hac utraque parte patientiam habe, usque dum Deus tibi
succurrat.
Vt autem turbareris, fieri o'portuit, quoniam quidam casus
10 sine cura in conuiuiis erant, quos tamen in periculo uelut
Ep. CXXXIII
tod.: Z (f. 46v).
eJ.: HAUG, p. 65, n. 58 (cfr Z).
COIIIIII.: uide comm. ad ep. CXIX.
Ep. CXXXII
tod.: W (f. 117r).
6.: PI 156, p. 572 (dr W). CXXXIII, Tit.: (Abbati Hirsa)ugiensi in IIIarg. absciso Z (,.estit. Echth., p. 102,
(0111111.: uide comm. ad ep. CXIX. n. 61)
CXXXII, Tit.: Manegoldo abbati de Hirsaugia H. W (restit. Echth., p. 99, n. CXXXIII, 3/4 rutilat - aurore] efr 2 Reg. 23, 4. 9/10 uirgam - rege] cfr
768) Ps. 2,9.
CXXXI, 30 te suscipiet] dr Sapo 2, 18.
CXXXII,11 Nee] Hoc PI dispersione] dissipatione PI 12 ignitus scripst]
ignetus W igneus PI
ex xx1, 23 tuua] lud PI
CXX XII. 2 tcndent PI
27 tristitia PI
9 quemi_ml quum P1
CXXXlII, 1 Dej uidet] diuidet HaNg 2 Tamcn] Tunc Haug 3 etiam] et
HdMg 5 nigros f. lin. 7. IIliqullntulum HdMg 7 tamen] tune T-laug 9 patre
HdMg po1/ mal1l1 .dd. \11l H<IJI,(
308 EPIST. CXXXIV, 1 - CXXXV, lO
CXXXIV
HILDEGARDlS AD MANEGOLDVM ABBATEM
(Pat)er mi et pastor electe a Deo super ardentem gregem
ouilis tui, audio Video te in claritate et locum tuum rutilantem,
sicut prius di xi tibio
Nunc uiue, et perfectus esto in uiriditate uirtutum Dei.
CXXXV
HILDEGARDlS AD MANEGOLDVM ABBATEM (?)
In operibus et moribus tuis quasi arborem te uideo que in
foliis suis multam uiriditatem habet, in qua tamen ramus unus
arescit. Et elementa dicunt: N os per mixtionem uiriditatis tue
ad te uenimus, sed quedam tempestates nos ledunt. - He sunt
5 dubietates et uarietates quibus in moribus tuis per tribulationes
tuas circuitionem habes, uelut molendinum.
Sed non sic. Aspice in agrum qui aratro reuoluitur et diligen
tius distribuitur, et lutulento fimo inuoluitur, ut fructum mul
tum afferat. Hoc est patientia que humiditatem et uiriditatem
10 in omnibus bonis operibus facit; cuius tabernaculum durum et
Ep. CXXXIV
cod.: Z (f. 56v).
eJ.: HAUG, p. 66, n. 72 (cfr Z).
COI1lI1l.: uide comm. ad ep. CXIX.
Ep. CXXXV
cod.: W (f. 58r-v).
eJ.: PI 63, p. 533-534 (cfr W).
COI1lI1l.: PI, p. 533, annot. 3; uide comm. ad ep. CXIX.
CXXXIV, Tit.: Item (0111. Haug) eidem Z (ifr tito ep. CXXIII)
CXXXV, Tit.: 0111. W (cfr &0111111.)
CXXXIV, 4 perfectus esto] cfr Gen. 17, 1.
CXX XIV, 1 (Pat)er] litl. Pat ia", nO/l IIgl/nlllr in cod., ... c Hal/g 2 aud o",.
11",
CXXX V, 5 quihuM rol/IKf qui W1)1 516 tribulMtion. tuae PI
a. 1156-1165
a. 1156-1165
EPIST. CXXXV, II - CXXXVI, S
30 9
asperum est, sed magna premia dat et celestis regni lanuam
aperit.
Nunc istam ad te trahe, et obserua te diligentius a hyacintho
et beryllo qui in fulgore non fulminant, et a floribus qui
15 uiriditatem in uirtutibus non habent et qui facile cadunt, qui
te per discordiam inobedientie plus amant quam per peniten
tiam.
Locus iste in quo habitas, Deo placet. Vnde patientiam os
culando, amplectendo habe, et eam non dimitte, quia possibi
20 litatem hominum uulnera tergere habes, qua scalam in celum
preparas; et in eternum uiues.
CXXXVI
HILDEGARDlS AD MANEGOLDVM ABBATEM (?) a. 1156-1165 (?)
Victoria non haurit concupiscentiam in causis istis, de quibus
me interrogas. Sed tamen ligatura eiusdem carnis, quam scire
queris, plus est in uiro illo quam in muliere, non tamen sic
quod hoc opus uideam impleri in peccatis. Video autem in te
5 turbinem caloris qui tandem, fracto labore, sine opere euanescet.
Ep. CXXXVI
cod.: W (f. 35v-36r).
eJ.: PI 48, p. 527 (cfr W).
&0111111.: uide comm. ad ep. CXIX.
CXXXVI, Tit.: Cuidam abbati Hirsaugie (Hirsaugie s./in.) Hildigardis W
CXXXV. 14 et2] sed PI 19 eam] eum PI 20 scalam] saecula PI
CXXXVI.1 Vitnria W (,,,,. PI) 5 turbines PI
310 EPIST. CXXXVII, 1-14 EPIST. CXXXVIII, 1-23
3I!
HORDT CXXXVIII
PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM c. a. 1160
CXXXVII
HILDEGARDIS AD LEMPHRlDVM CANONICVM a.1153med_1 Hildegardi, domine sue beatissime et, si audet dicere, matri
carissime, H., in Herde prepositus, licet indignus, et sanctitatis
Hec dicit ille qui bonum et suauem intellectum infundit eius deuotissimus famulus, cum suis omnibus subiectionem,
hominibus: Suauissimus odor donorum Spiritus Sancti adest orationem et deuotissimam seruitutem.
fidelibus hominibus. Ideo in quocumque loco sanctimonia est, 5 Quas gratiarum actiones, domina et mater sanctissima, uestre
ibi potest horno restaurari ad uitam in naufrago mundo. Vnde, condigne referre poterimus pietati que ad uisitationem nostri
5 o probe miles Christi, saluationem anime tue require in loco ubi monasterii nec imbecillitatem nimiam corporis uestri attendere
es, dum fons uiuus animum tuum ibi infundit suaui infusione, uoluistis, nec difficultatem itineris pre nimia cordis uestri dul
quia aliena loca que statuisti in animo tuo non operantur in te cedine abhorruistis et rursum iterata uisitatione nos letificare
securitatem. Ergo in loco tuo sta, ibi amans primum datum 10 studuistis! Nescit enim tarda molimina Spiritus Sancti gratia.
quod tibi desuper datum est, cum anima tua in rectitudine Proinde uos, summi Regis sponsa dilecta et preelecta que ab
10 iterata est, quoniam utilitati anime tue non conuenit ut aliam ipsius sponsi clementia digna estis audire specialis laudis pre
uicissitudinem queras; sed fuge uagationem hanc, ne mens tua conia - Ecce, inquit, tu putchra amica mea, ecce tu putchra, oculi
in tremore confundatur. tui columbarum - uos, inquam, que multigenis uirtutum coronata
Nunc talis esto ut amicus Dei fias, et non fuge cerimonias 15 sertis inter filias Ierusalem sicut lilium inter spinas bonus et
Dei; et Deus saluabit te. suauis odor Christi redoletis, sicut luminare celi iriter tenebras
huius seculi uite et sanctitatis compositionis refulgetis, nobis
peccatoribus spei consolationem ingeritis, dum uestre materne
uisitationis gratiam totiens nobis pretenditis. Licet enim nos
20 consortes publicani illius euangelici oculos nostros ad celum
leuare non simus digni, tamen dum per organum oris uestri
uocem illius qui in uobis habitat audire meremur, Domini
Ep. CXXXVII .
Christi, facti sumus sicut consolati.
codd.: Hm (teste Mart. 20, 1040); M (f. 81v); R (f. 356rb); Wr (f. 79va - b);
Z (f. 46r).
,dd.: PL 81, 303C-D (cfr Hm); cfr HAUG, p. 65, n. 54.
romm.: Voroem. 2, p. 147; efr ep. CXXXVIII huius editionis.
Ep. CXXXVIII
codd.: Hm (teste Mart. 20, 1039-1040); R (f. 356ra-b); Wr (f. 79rb _va).
CXXXVII, Tit.: om. Z Lemphrido regulari in Herde Hildigardis M ed.: PL 81, 302C-303B (cfr Hm).
Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem Wr comm.: Voroem. 2, p. 147; cfr ep. CXXXVIl huius editionis.
CXXXVII, 8/9 datum - datum] efr Iac. 1, 17. 13 amicus - fias] cfr Iudith CXXXVIlI, Tit.: Prepositus in Herde Hildegardi R Epistola prepositi in
8, 22. non - cerimonias] efr Deut. 8, 11 et al. 14 Deus - te] efr Iob 36, Herde ad s. Hil. W,
16; Ps. 54, 17; Is. 35, 4 et al.
CXXXVIlI, 13/14 Ecce - columbarum] Canto 1, 14. 15 sicut - spinas]
app. comp.: CXXXVII, 1/2 hominibus infundit R 4 potest post mundo cfr Canto 2, 2. 15/16 bonus - Christi] cfr 2 Coro 2, 15. 16/17 sicut
R 5/6 in loco ubi es om. HmRWr 6 fons - infusione] animum tuum fons refulgetis] efr Phil. 2, 15. 20/21 publicani - digni] efr Luc. 18, 13. 22 qui
uiuus suaui infusione infundit R ibi om. Hm Wr (cfr R) 7 aliena loca que] - habitat] cfr Iac. 4, 5.
dubietates quas Hm R Wr statuisti post tuo R 7/8 securitatem in te non
operantur R 11 hanc fuge uagationem R 13 Nune] Vnde R 13/14 et -
Dei] cerimonias ipsius non fugiens R CXXXVIII, 1 H. Hm Hildigardi R 4 orationum Wr 8 difficultate Hm
(sed mle PI.") 10 saneti spiritus R 13 post pulchra1 add. es fort. recte Wr
mea] tUR R 16 redolentis Wr 17 eompositionem PL* 19 gratia Wr
app. &ril.: CXXXVIl, 10 iterata] operata Wr nohiN tociC"nM n
312 EPIST. CXXXVIII, 24 - CXXXIX, 3 EPIST. CXXXIX, 4 ~ CXL, 3
313
25
30
35
Proinde Christo Domino, qui nos indignos per uos consolari
dignatur, humiliter gratias referentes genua flectimus; uos
quoque, dominam et matrem nostram, humili prece deposcimus
quatenus ei qui uos in cubiculum mysteriorum suorum intro
duxit, preces pro nobis peccatoribus dignemini fundere, quo
uestrorum meritorum intercessione nos et a peccatis et ab
hostibus clementer dignetur eripere et de erumnoso huius seculi
naufragio ad eterne beatitudinis et securitatis portum una
uobiscum perducere.
Preueniat uos Dominus in benedictionibus dulcedinis, et oran
tem pro nobis exaudiat Pater totius consolationis. Sanctarum
que uobiscum et sub uestro magisterio fideliter seruiunt Domino
nostro Iesu Christo conuentum humiliter per uos salutamus et
earum orationibus suppliciter nos commendamus; et rescripta
uestra omni deuotione desideramus.
Multis uos sepe pulsaui litteris, multa uos presentialiter pe-
s titione conueni, numquam a uobis, uti promisistis, litteras ex
torquere potui. Numquid, quod credi nefas est, hoc generis mei
non admittit uilis natio aut persone abiectio aut forsitan, quod
magis credi potest, nuIla meritorum intercessio? Sapientibus,
ait Apostolus, et insipientibus debitar sum, et ipsa Veritas: Sinite
10 paruulas uenire ad me. Numquid apud te, mater, est personarum
acceptio? Absit!
Nunc autem sepius ad te clamantem uel semel me pauperem
exaudi, et Dominum nostrum pro misero exora, quatenus ser
uulum in se confidentem, multis et uariis tribulationibus et
15 angustiis circumdatum, releuare dignetur.
CXL
PRIORISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
ILBENSTADT
CXXXIX
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Hildegardi, domine sue, N., famularum Christi in Elostat
gubernatrix indigna, per hoc quod intime gustauit celeste donum
consequi, llud summum perfectumque bonum.
Domine sue et magistre Hildegardi frater N. in Eluestat, inops
et pauper, una cum grege sibi commisso, perenni uirginum
admitti collegio.
Ep. CXL
codd.: R (f. 366ra ); Wr (f. 91vb).
ed.: PL 44, 214A-B (cfr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 145; nomen loei incertum.
Ep. CXXXIX
codd.: Hm (teste Mart. 18, 1037); R (f. 3SSva); Wr (f. 78va -b).
ed.: PL 79, 301A-B (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 145; cfr ep. XLVI huius editionis.
CXXXIX, Tit.: Abbas in Eluestat Hildegardi R
sanctam Hil. Wr
Frater H. in Eluestat ad
CXL, Tit.: Abbatissa in Elostat Hildeg. R
ad s. Hil. Wr
Epistola priorisse in Inelofstat
CXXXIX, 8/9 Sapientibus - sum] Rom. 1, 14. 9110 Sinite - me] Marc.
10,14; cfr Matth. 19,14. 10/11 apud - acceptio] cfr 2 Par. 19,7; Rom. 2,
11; Eph. 6, 9; Col. 3, 25. 12/13 clamantem - exaudi] efr Ps. 26, 7; 118,
145; 140, 1.
CXL, 2 gustauit - donum] cfr Hebr. 6, 4. 2/3 denum - perfectumque]
cfr rac. 1, 17.
cxxXVJII, 33 Preueniat - du1cedinis] efr Ps. 20, 4. 34 Pater - consolationis]
cfr 2 COI'. 1, 3.
ex xx VIII, 27 ei l. Ii". R 29 et 1 o",. Wr 311 seruit Wr 36 nostro o",.
R
ex xx I X. t Hildr.lJl1Irdl .striprlJ HUeI. H 1-1. 11M W,. N.]I\. W,.
CXXXIX, 4/6 multa - potui] nec extorquere potui, multa ues petltlone
conueni, numquam a uohis, sicut promisistis, litteras accepi fort. recte Wr 6
est om. Hm 7 anJ, persone atld. uilis R 14 se] te Hm
ex L, 1 N.] O. R in EloNtat cripsi nlm PL inelostat R in inelofstat Wr 2
domum PI. 3 iIlud - perfecfurnque1 illud perfectumque R perfectumque
illuc\ /lL
314
EPIST. CXL, 4-19 EPIST. CXLR, 1-16
315
Benedictus Iesus Christus cuius odor bonus estis Deo in omni CXLR
5 loco, quoniam non iam odor balsami, sed ipsa substantia sacri
HILDEGARDIS AD PRIORISSAM a. a. 1173
in uos defluxit unguenti, cuius odor suauissimus nomen uestrum
cunctorum ita indulcauit cordibus et auribus, ut insimul omnes
o filia Dei, quamdiu possibilitatem habueris, inter filias Dei
uestre humilitatis et affabilitatis insignia commendent et Patrem
labora, et labor tuus ad Deum clamet et oret; sed tamen in
uestrum qui in celis est, in uobis glorificent.
pusillanimitate ad Deum suspirando legem tuam obserua.
10 Igitur, mater benedicta, da ueniam et sustine non modicum
Horno qui in cauerna iustitie Dei et in arta uia laborat, sed
quid insipientie mee, sed magnam meam insipientiam sine pau
5 tamen casui Ade annuit et de hoc flagella penitentie querit,
lulum ut coram te cordis mei dolorem aperiam, et cum audieris,
nullus in hoc dubitet quia post flagella penitentie celestis ianua
consolare, obsecro, ancillam tuam. Porto enim pondus impor
eum suscipiet.
tabile, quoniam iubeor tortitudines sororum mearum corrigere,
Quicumque agrum corporis sui per discretionem lacerat, su
15 cum nec aliqua pericula que me ubique impugnant quamuis
bitanea preuentio finis illi non nocebit, quia symphonia Spiritus
modice ualeam declinare.
10 Sancti et leta uita eum suscipiet. Sed cauendum est ne horno
Cum ergo egressa fueris ad uidendum regem Salomonem in
per nimietatem laborum corpus suum occidat, sed in rationali
decore suo, memor esto horum que a te petiui toto ex animo.
tate peccata prohibeat.
Vale te.
Filia, memor esto quod tu possibilitatem hominem creare
non habes. Vnde leniter Deum ora ut meliorem uitam tibi det;
15 et hoc Deo acceptius est quam in nimietate tristitie ipsum
depreceris. Deus te faciat templum uite.
Ep. CXLR
eodd.: Gh (f. 68v; fragm.); R (f. 366ra-b); Wr (f. 91vb-92ra).
ed.: PL 44, 214C-D (cfr R).
eomm.: Vorbem.2, p. 145.
CXLR, Tit.: Ad quandam quod discreta abstinentia bona sit Gh Responsum
Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem prior(issam) Wr
CXLR, 4 arta uia] cfr Matth. 7, 14. 6 celestis ianua] cfr Ps. 77, 23. 15
Deo acceptius] cfr 1 Tim. 5, 4.
CXLR, 1 Dei
2
] ipsius R 2/3 et labor - obserua] et in pusillanimitate ad
Deum suspirando legem tuam obserua, quia labor tuus ad Deum clamat et orat
R 4 post Horno add. enim R 6 ante nullus add. et R quia] quinfort. recte
R 7 8uscipillt .for/. ,.,ct, R 8 ant, Quicumque add. Nam R 9 non itero
Wr 13 tu 0111. R 14 deum leniter R lS post quam add. quod PL 16
fllci"t te Gh fAci.t posl uitc R
4 Benedictus - Christus] cfr Rom. 9, 5. Christus - Deo] cfr 2 Coro 2,
15. 4/5 odor - loco] cfr 2 Coro 2, 14. S odor balsami] cfr Eccli. 24, 20. 8/
9 et - glorificent] Matth. S, 16. 10/11 sustine - mee] cfr 2 Coro 11, 1. 15
pericula - impugnant] cfr 2 Coro 11, 26. 17118 egressa - suo] efr Canto 3,
11.
8 affllbilltllti l'L 11 meam inlipientiam1inlipientiam meam R 11/12
ut pluJuhun H 13 PortC)] Porro PL * 15 me 1. Ji/r. R 16 declinare in l1Iarg.
Wr dc:uit.te H
316 EPIST. CXLI, 1-15
INDERSDORF
CXLI
HILDEGARDIS AD RICHARDVM PRAEPOSITVM
Qui est, ostendit mihi hec, dicens: Dic homini isti: O horno,
uideo te quasi ligneum tabernaculum de manibus artificum
factum, ad cuius ianuam due imagines pulsant. Altera plena
oculis nigros capillos habet, et nomen eius timor Domini. Et
5 tibi didt: Volo in te sanetificationem cum hostiis' facere. Cede
ergo mihi, et cubiculum tuum intrabo atque bonum gustum
musco et aromatibus in te faciam. O miles, caue ne sis tardus
cum ouili tuo currere et uiuente oculo illud ad rectitudinem
ducere.
10 Sed altera imago quasi tuba rutilans in candida nube uelut
drculum hominis habet, et nomen eius fortitudo. Et ad te sic
dicit: He, he, he, quare dormis in scientia tua quasi rusticus in
moribus suis, qui libenter tacet nec militare uult in lorica, galea,
gladio et hasta? Resona ergo quasi tuba per multas aquas et
15 non sile, et adiuuabo te cum sodalibus meis; atque sta in pariete
Ep. CXLI
codd.: Hm (teste Mart. 23, 1043); R (f. 357r"-b); W (f. 29r-v); Wr (f. 80vb
81ra); Z (f. 43r).
edd.: PL 84, 305D-306B (cfr Hm); cfr HAUG, p. 63, n. 32.
comm.: Vorbem. 2, p. 147; cfr ep. CXLII huius editionis (?)
CXLI, Tit.: Responsum Hildegardis R Richardo preposito de Vndenesdorf
Hild. W Epistola s. Hil. ad eundem prepo(situm) Wr Richardo prepositcr
Gnd. Z
CXLI, 1 Qui est] Ex. 3, 14; Apoc. 1, 4. ostendit - hec] cfr Am. 7, 1;
7,4; 8, 1 et al. 2 de manibus artmcum] cfr Canto 7, 1; Eccli. 9, 24. 3/4
plena oculis] cfr Ez. 1, 18; 10, 12. 4 timor Domini] cfr 1 Reg. 11, 7 et
al. 6 cubiculum - intrabo] cfr lud. 15, 1 et al. 12 quare - dormis] cfr Luc.
22, 46. 14 Resona - tuba] efr Is. 58, 1.
app. comp.: CXLI, 4 nigros - eius] et nigros capillos habens nomine R 5
in - hostiis] te cum hostiis in sanctificationem R 8 illud] id Hm Wr id ante
uiuente R 10 rutilans] canens HmR Wr 15 atque] et R
.pp. mi.: CXU, 7 muato W,. in te] tibi Hm 8 ouiJe R uiuenti Wr
iIIud] curn W addi". W rcctitudineZ 11 homini8] nubis HmWr 13/
14 gMlcl gl"clin] el glAdio el ~ I c : . W,. 15 NCIcllllibul) lororibua Wr
EPIST. CXLI, 16 - CXLII, 14
317
templi nec sis formidulosus propter inquietudinem uentorum,
sed disce ut sis columna in palatio regis. Fuge quoque duas
linguas que sunt uulnera anime, sed loque re ubique in ueritate
a. a. 1170
20
secundum similitudinem solis; et habitacula nostra libenter in
te parabimus.
CXLII
QVIDAM PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
N., Dei fauente gratia dictus prepositus in Vnderesdorf, sorori
Hildegardi et magistre in monte sancti Ruperti, in spiritu
fortitudinis abundare.
Vestre pie opinionis deuotio multorum maxime religiosorum
5 mentes affecit et quadam sanete dileetionis suauitate indulco
rauit. Vnde pro gratia uobis diuinitus collata grates summo
referimus bonorum omnium largitori, qui femineo pectori robur
immisit uirile non solum ad deuitanda flagitia uel facinora, sed
etiam ad impendenda indigentibus necessaria consilia simul et
10 auxilia.
Sed quia occupatis auribus uestris loquimur, in longum pro
trahere sermone m non audemus. Rogamus igitur clementiam
uestram ut auxilium consolationis uestre nobis benigne impen
datis.
Ep. CXLII
codd.: Hm (teste Mart. 23, 1042); R (f. 357ra); Wr (f. 80va -h ).
ed.: PL 84, 305C-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 147; efr ep. CXLI huius editionis (?)
CXLII, Tit.: Prepositus in V nderesdorf Hildegardi R Epistola prepositi
in Nuderesdorf ad S. Hil. Wr
CXLI, 17 in palatio regis] cfr 4 Reg. 7, 11 et al.
CXLII, 2/3 in spiritu fortitudinis] cfr Is. 11, 2. 7/8 femineo - uirile] efr
2 Mach. 7, 21.
CXLIl, 1 N.] C. R A. Wr fauente om. R dictus] dilectus PL*
Vnderestlorf Hm nudc:resdorf Wr 2 hild. R H. W,. Roberti R Rpperti
Wr 4 mulrarum Wr 9 ad 0lIl. HIfI 11 uc:stris auribus Wr 12 igitur] ergo
H",
3I8 EPIST. CXLIII, I - CXLIV, 2 EPIST. CXLIV, 3-24
3I 9
JUSTUSBERG deuotas orationes eum humili obsequio.
Ex quo primum insignia uirtutum tuarum, mater sanctissima,
CXLIII s et speeiale munus a Deo tibi eollatum audire potui, quamuis
eorporali presentia tibi ineognitus, tamen te tota mentis affee
HILDEGARDIS AD ABBATEM a. a. 1170
tione dilexi. Congaudeo ergo glorie tue, quia dilectum quem
quesiuit anima tua, inuenire meruisti et non neeesse habes uagari
Qui dat dona dantibus et eursum eurrentibus, dicit: Recta
post greges sodalium, quoniam qui in liliis paseitur, requieuit
itinera ouili tuo ne prohibeas. Quomodo? Qui duros labores in
10 in tabernaculo tuo, implens hortum tuum copia diuersarum
uia sufferre non possunt, illis leniora iuga impone que sustinere
deliciarum.
ualeant. Puer enim non potest par esse iuueni, nee iuuenis seni,
Miror tamen, domina carissima, quia, eum sis quasi quidam
s nee senex istis, et ideo permitte hune hominem onus illud adire
riuulus ab ipso fonte bonitatis emanans, diffundens beneuolen
quod possit perfieere. Deus autem animo tuo stabilitatem hane
tiam tuam in omnes qui desiderant seire et audire magnalia
infundat, ut inutiles uieissitudines fugias.
15 Dei per te, eur mihi tantillo in magna eordis anxietate laboranti
uiseera pietatis claudas et munuseulum, quod magis ex caritate
quam ex presumptione desidero, tam morose transmittas.
KAISHEIM
Obsecro igitur eum omni deuotione ut ad ipsum sponsum qui
requieseit in cubili eordis tui, qui tuis petitionibus aurem cle-
CXLIV
20 mentie sue libenter inclinat, pro me intercedas et ut ab ipso
CVNRADVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. 1153
med
.
petas quatenus tibi manifestetur, utrum utilius mihi sit onus
pastoralis cure deponer e an diutius ferre, quia in eo ualde
Cumadus de Keisheim abbas, lieet indignus, sanetissime do
premor et memetipsum obliuioni trado. Sed in hoe sciam te
mine Hildegardi, in claustro sancti Ruperti in Binga prelate,
exauditam, si responsum tuum inde habuero. Vale, Deo cara.
Ep. CXLIII
codd.: W (f. 73r-v); Z (f. 76v).
edd.: PI 78, p. 541 (efr W); efr HAUG, p. 68, n. 94.
Ep. CXLIV
rodd. : R (f. 344va -b); Wr (f. 65r--
b
).
ed.: PL 33, 197A-C (cfr R).
romm.: Vorbem. 2, p. 142; efr ep. CXLV huius editionis.
CXLIII, Tit.: Abbati de iusto monte Hildigardis (Hild. W) W Z
CXLIV, Tit.: Abbas de Keisheim Hildegardi R Epistola abbatis de
Keyshiem Wr
7/9 dilectum - sodalium] efr Canto 1, 6. 7/10 dilectum - hortum] cfr
Canto 5, 1. 9 qui - pascitur] cfr Canto 4, 5. 9/10 requieuit - tuo] efr &cli.
CXLIIl, 1 dat - dantibus] cfr Eph. 4, 32; Col. 3, 13. Qui - cursum] efr
24, 12. 14/15 magnalia Dei] cfr Ex. 14, 13 et al. 16 uiscera - claudas] efr
Job 38, 25.
1 Ioh. 3, 17. 19 requiescit in cubili] cfr Is. 57, 2. 19/20 aurem - inclinat]
efr Ps. 16, 6 et al. 23 obliuioni trado] cfr Ps. 30, 13.
CXLIII, 6 p08Sit smps; &tIm PI possint WZ
CXLlV,1 Cunradus Wr ConraduB PL* Keishiem Wr Keisheym PL 2 8 tua] mea PL * 9 gregem PL 12 quasi 0111. PL * 13 diffundens]
Jllldegardi smpril Hild. R H. Wr Ruperti smpsl Roberti R Rpperti Wr diffinienK (pro definiensl) Wr 16 claudia PL magis post caritate R 17
B1nlln n transmittiN PI., 19 cubculo PI. 20 ut o",. PL 21 mihi utiliu8 R
320
EPIST. CXLIVR, 1-20
CXLIVR
HILDEGARDIS AD CVNRADVM ABBATEM a.
Lux acuta uidet et dicit: O horno, pallidus es per dubietatem
mentis tue, quasi non possis stare. Et quare hoc? Video opera
tua; ipsa enim tangunt me. Sed tu nosti agnitionem rebellium.
Quare ergo erubescis ante altare meum aspicere ad sanctuarium
5 meum, ut ornes illud uelut templum quod uiuentes oculos
habet?
O onus, ubi bonus pastor agnos suos leuauit super humeros
suos! Vbi non ambulant oues per rectas uias, ibi debet eas mitis
pastor leuare per sollicitudinem animi sui, et corrigere et ungere
10 ac docere in bonis operibus. Sicut enim manus operatur in
brachio et sicut brachium mouetur in scapula, sic pastor porrigat
ouibus suis exempla in manu bonorum operum et medicinam
in brachio adiutorii et solutionem diuersorum uitiorum per
ligaturam crucis uelut in humero potestatis. Nam uere peniten
15 tibus uitia sua remittenda sunt. Diabolus enim uim sui cordis
et gustum sui gutturis et flagrantem flammam uiperei oris sui
euomit.
O horno, audi planctum doloris in effusione criminis quod est
in contagione carnis in pulchra forma hominis. Plange, o uirgi
20 nitas, integritatem primi ortus tui! Nam manus summi artificis
Ep. CXLlVR
codd.: M (f. 62v-63v); R (f. 344vb -34Srb); Wr (f. 6Sr
b
-66r
a
); Z (f. S7v-S8r).
edd.: PL 33, 197C-198D (cfr R); cfr HAUG, p. 67, n. 8l.
comm.: Vorbem. 2, p. 142; cfr ep. CXLV huus editionis.
CXLlVR, Tit.: Cunrado abbati de Keishun Hildigardis M Responsum
Hildegardis R Epistola s. Hit. ad eundem Wr Abbati + 10&. Hild. Z
CXLlVR, 5 ornes - templum] cfr 2 Mach. 9, 16. 6 bonus pastor] cfr loh.
lO, 11; lO, 14. 7/8 aguos - suos] efr Luc. 15, 5. 16 gustum - gutturis] cfr
lob 34, 3. 20 manus - artificis] cfr Canto 7, 1; Eccli. 9, 24.
app. comp.: CXLlVR, 7 pastor bonus R 8 non - uias] enim oues per uias
rectas non ambulant R ibi om. R 10 Sicut enim] Et sicut R 11 et sicut]
sicut etiam R 11/12 porrigat post operum R 15 cordis su R 16 gutturis
sui R
..pp. eril.: CX I..IVR, 2 quaal] q Z 4 dClpicere PL 5 uelut QIJI. Wr 11
hrachium] manuI Wr pordgit W,. 16 IIpert.i Z
11S3med.
EPIST. CXLIVR, 21-45 321
formauit te et posuit te in hortum uoluptatis. Sed hominem
decepit flagrans mens eius in uana optione uoluntatis ipsius per
superbiam consilii criminosi deceptoris; unde ipse expulsus est
per gustum inobedientie. Et sic uenter eius preuaricatus est,
25 cum prius latus ipsius per sanctissimum donum perforatum
esset. At nunc femur eius pollutum est ueneno sudante. Sic
tetigit horno gustum gutturis serpentis, quando estuauit in
uenenosis uenis suis. Vnde et postea fornicatus est in uipereo
desiderio, quod est flagrans flamma ab ore diaboli. Hunc cibum
30 operata est inobedientia. Et quia Deus de costa fecit hominem,
ideo suggessit diabolus deinde homicidium, ita quod omnia opera
sua per aliam uiam duxit in reuelationem peccatorum ebullien
tium per uim cordis sui.
O quam magna crimina, o horno, facis in similitudine antiqui
35 perditoris. Quomodo? Pessimus enim accusator retro deiectus
est et abscisus ab omni beatitudine. Et quia retro proiectus est,
ideo cogitauit in malignitate cordis sui ut hominem duceret
retrorsum in contrarium peccatum. Sic relinquit horno formam
coste, unde et formatio hominis ibi perit in huiusmodi effuso
40 semine. Lugeat ergo terra, contremiscant celestia propter hec
crimina. Nam cum horno peccat per gustum operis sui, non
relicta formatione coste, sentit tamen aliquantulum quod fac
tura Dei est. Sed crimina ista retro incedentia non sunt in ulla
creatione, ita quod horno qui ea facit, se hominem non uidet. O
45 horno, cur abicis quod factura Dei es? Ach, ach, o horno, in
21 hottum uoluptatis] cfr Ez. 36, 35; Ioel 2, 3. 21/24 Sed - inobedientie]
cfr Gen. 3. 26 femur - pollutum] efr Num. S, 27 (?) 27 efr 16. 29
flamma ab ore] cfr Iob 41, 12. 29/30 cibum - est] cfr Ioh. 6, 27. 30 Deus
- hominem] cfr Gen. 2, 22. 35/36 accusator - est] cfr Apoc. 12, 10. 40
Lugeat - terra] cfr Is. 24,4; 33, 9; Ier. 12,4; 23, 10; Os. 4, 3. Lugeat
celestia] efr Ier. 4, 28. contremiscant celestia] cfr Iob 26, 11. 42/43 factura
Dei] cfr Eph. 2, 10. 45 cfr 42/43.
..pp. comp.: 21/22 hominem - eius] flagrans mens hominis decepit eum R 22
ipsius] sue R 25 ipsius] eius R 29/30 Hunc inobedientia (in obedientia
PL) cibum operata est R 30 de - hominem] feminam (/ort. rede) de costa
fecit R hominem] feminam fort. recte Wr 31 suggessit post homicidium R
quod] ut R 32 duceret R 34 O] O horno R o horno om. R 38/
39 horno formam relinquit coste R (sed oliter PL; ifr app. eril.) 40 contrerniscant]
et tremiscant R Wr 42 tamen om. R 44 ita quod] quia R post hominern
add. esse R
..pp. mi... 29 est - flamma] flagrans flamma ernisit Wr 31 ita] quia Wr 34
,,1. _ fReS] facia horno Wr 35 proditoris PL 36 abscissus PL 38 reliquit
Wr horno reliquit PL 40 semine] sanguine Z terra S. lin. Z 43
Il1d,I"'l1ti. PL 45 Dei o",. PI. *
322 EPIST. CXLIVR, 46-56
EPIST. CXLV, 1-8
323
magno studio te formauit Deus, sed tu in multa cnmma te CXLV
inuoluis. Sed iterum Deus reducit te ad se per Filium suum.
HILDEGARDIS AD CVNRADVM ABBATEM a. 1153-1165
Vnde per penitentiam surge et cito curre ad me.
Nunc tu, o miles, esto robustus et armatus per uias planas et
Cum oculus tuus uideat et scientia tua uigilet, quare dormis
50 fac ibi uiriditatem ubi est ariditas; et cura cincturam renum
sicut lassus in cinctione recte prouidentie ouilis tui) Circui ergo
illorum qui tecum sunt, et coerce teipsum in bonis operibus, ita
sollicite in bona prouidentia, ne talentum tuum infeliciter abs
quod cor tuum illuminetur in sole et quod non fatigeris in recto
condas, quoniam tibi non prodest ut abicias alligationem illam
itinere contra teipsum rebellans. Ergo pastoralem curam non
5 qua ligatus es, dum duo s oculos uel oculum unum aut aliquam
relinque, quia pigmentarius qui irriguum et bene olentem hor
partem uiuendi sub tua custodia habes. Si autem nullum oculum
55 tum habet, uideat ut hortus ipsius utilitatem fructuum afferat,
uiuendi in tuis uides, sed semper claudicationem, tunc fuge et
ut non deficiat.
abstine te a uillicatione tua.
Ep. CXLV
codd.: R (f. 345rb); W (f. 96r-v); Wr (f. 661"'); Z (f. 45v).
edd.: PL 33, 198D (efr R); PI 118, p. 558 (cfr W); cfr HAUG, p. 64, n. 48.
comm.: Vorbem. 2, p. 142; efr ep. CXLIV et CXLIVR huius editionis.
CXLV, Tit.,' Cunrado abbati de Keishem Hildigardis W Cunrado abbati
de Keisheim Z uide tito ep. CXLWR in R W r
49 esto robustus] cfr Deut. 31, 7; 31, 23 et al. per uias planas] cfr Is.
40, 4; Luc. 3, 5. 50 cincturam renum] efr Is. 11, 5. 54/55 irriguum - CXLV, 1 oculus - uideat] cfr Deut. 3, 21; Iob 13, 1; Ps. 34, 21. uigilet
hortum] cfr Is. 58, 11; Ier. 31, 12. - dormis] efr Canto 5,2; 1 Thess. 5, 6. 3/4 talentum - abscondas] cfr Matth.
25,25.
app. comp.,' 46 Deus te formauit R 47 sed Deus iterum per Filium suum
te ad se perducet R 49 o tu R Wr (sed recte PL) 50 fac post uiriditatem app. comp.: CXLV, 1 ante Cum add. Nam RWr (cfr ep. CXLWR, 56) ante
R 51/52 ita quod] ut R 52 quod2 om. R 53 bellans R Wr 56 post deficiat scientia add. cum R 5 oculum om. R
ep. CXLV, mutato ntio, annectunt R Wr
app. mi.: CXLV, 2 ouili W oculi PI circue Wr 4 quoniam] quando
app. tril.: 50 ibi] tihi M ariditll.s] uiriditu PL cincturllm renum] PI 5 post unullI IJdd. habes Wr 7 in tuis s. /in. W uides] uiues PL* et
l"unctllrum rerum Wr 51 quil (\It 1. 54 rclinquK" M piglllcntarium PL * 0111. Wr
324
KAPPENBERG
EPIST. CXLVI, 1-21
CXLVI
EPIST. CXL VI, 22 - CXLVIR, 19
325
trema ungula schedule rescribere. Cum omnibus uobis a Christo
commissis in Christo ualete et mei propter ipsum ad ipsum
memento te.
PRAELATVS AD HILDEGARDEM
Domine sue reuerende, uirgini et sponse Christi Hildegardi,
frater N., prelatus seruorum Dei in Kappenberch, sancte uirgi
nitatis et pie conuersationis premium et eoronam perpetuam.
Fama religionis et Deo aeeepte eonuersationis uestre ubique
5 in Eeclesia res persa multos super odorem balsami ceterorumque
odoramentorum delectat, quem et nos in eellulis quasi in sub
terraneis eaueis extremi tandem odorare eepimus. Vnde et ego
minimus omnium odorem tantum sequi cupiens ad uos uenire
disposui, sed in tanto turbine tempestatum et proeellarum quo
10 tota Ecclesia nunc quatitur et turbatur impeditus, rebus et
corpori timens, retardatus uenire non potui.
Rogo autem per eum qui in uobis habitat, Christum, ut pre
sentem litterarum portitorem, fratrem nostrum dilectum, tam
quam meipsum presentem audiatis. Ad consulendum enim Spi
15 ritum Dei qui in uobis habitat de presenti statu Ecclesie nostre
eum ad uos direxi. Vos quidem quod Dei est, quod caritatis est,
quod pietatis est nobis communicare non dedignemini, ut nos
per eum qui in uobis multos consolatur eonsolati respiremus.
Vltra dulcedinem uestram inculto sermone amarieare non
20 presumimus, obnixius autetn supplicantes uobis ut non pigeat
uos aliqua fratri presenti indicare et tandem perpauea in ex-
a. 1159-1173
.
5
10
15
CXLVIR
HILDEGARDIS AD PRAELATVM
In aliqua parte in te tenebras uideo. Quomodo? Quia cor
tuum illa tristitia implicatum est que dubio circumfertur sieut
molendinum, ita dicendo: Que uel qualis est causa mea?
Nunc adest tibi ut aspicias diem qui primo mane in purissima
aurora surgit, sed postea uieissitudine tempestatum cireumda
tur. Sic est uita tua. Nam si semper prosperitatem haberes,
canero similis esses qui recte non ambulat. Vnde permittit te
Deus fatigari, quia filium quem pater amat eum uirga percutit
hoe modo.
Veritas de terra arta est, et iustitia de celo jwospexit. Hoc est:
Omnem ueritatem Deus per hominem probat, quem de limo
terre formauit. Terra que dura et lapidea est, uix aratro scin
ditur, sed bona et mollis terra in gaudio eolitur, et in utraque
parte Deus uerax est; durum et asperum hominem eum labore
frangit, sed suauem et beneuolum amplectitur oseulo earitatis,
qui omnia bona opera liben ter adimplet. Et gratia Dei que
omnia dura et beneuola per solem iustitie perfundit, omnes qui
ad ipsum per suspiria eordis clamant eum seiendo, audit, quia,
sieut Deus solem constituit ut omnem terram illuminet nee
a.1159-1173
Ep. CXLVI
codd.: Hm (teste Mart. 25, 1044-1045); R (f. 357v-b); W,. (f. 81rb-v"'.
ed.: PL 86, 307A-C (efr Hm).
CXLVI, Tit.: Prepositus in Kappenberch Hild. R
Kappenberch ad s. Hild. W,.
Epistola H. prelati in
Ep. CXLVIR
codd.: Hm (teste Mart. 25, 1045); R (f. 357vb -358ra); W,. (f. 81va . b).
td.: PL 86, 307D-308B (efr Hm).
CXLVI, 3 coronam perpetuam] efr Sapo 4, 2. 5 odorem balsami] cfr Eccli.
24, 20; 24, 21. 6 odoramentorum - cellulis] cfr Is. 39, 2(?) 7/8 ego _
omnium] cfr 1 Coro 15,9. 12 in uobis habitat] cfr Rom. 8, 9; 8, 11 et
al. 15 cfr 12. 18 consolatur consolati] cfr 2 Coro 7, 7. 21/22 perpauca
- rescribere] cfr Hebr. 13, 22.
CXLVIR, Tit.: Responsum Hildegardis R
prelatum W,.
Epistola s. Hil. ad eundem
CXLVIR, 8 filium - percutit] efr Prou. 13, 24; 23, 13-14. 10 Veritas -
prospexit] Ps. 84, 12. 11/12 quem - formauit] cfr Gen. 2, 7. 14 Deus uerax
est] cfr Ioh. 3, 33; Rom. 3, 4. 17 solem iustitie] cfr Mal. 4, 2.
CXLVI, 2 frater om. Hm N.] H. W,. Rappenberh Hm 5 multo
W,. 7 odorari Hm 9 qua Hm W,. 11 retardatus 0111. W,. 14 consulendum
enim] consolandum eum W,. 15/16 qui - Vos 0111. W,. 21 perplUCII smpsi
(1/111 PL* per pauca H11I R W,.
CXLVIll, 2 ilIlI Qm. R tristitia post est R 4 Nunc om. R 5 sed] et
R 6 post est aad. enim R 13 tetra ill 11Iatg. W,. 15 post suauem add. et
benignutn Wr 16 open. bona Wr 17 per solero] pro sole Hm 19 nec] ne
Wr
EPIST. CXLVII, II - CXLVIIR, 12 327
326 EPIST. CXLVIR, 20 - CXLVII, ro
clesie, quibus in Petro dicitur: Simon, non potuisti una hora
20 tenebras sustineat, ita possibilitas Dei per gratiam suam hanc
uigilare mecum? Virgam enim ab aquilone super iniquitatem
recusat duritiam ne illi respondeat qui ipsum uocat.
uigilantem te uidisse et gaudemus et contremiscimus; unde et
Ideo tormenta tua ne timeas, qua locum tuum in dispersione
litteras tuas consolatorias recipere desideramus.
non uideo, sed ligaturam oneris tui Deus sic uult. Et oues qui
15 Vale in Christo, ad ipsius inuocationem semper mei memor,
ad te curre re uolunt, collige, que autem tenolunt, in miseratione
ut gratie que in te est particeps fieri merear.
25 tolera, donec te uocent; et in eternum uiue.
CXLVIIR
KAUFUNGEN
a. a. 1173
CXLVII
In Spiritu ueraciter tibi dico: Animam tuam custodi, ne cum
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
iniquitate coinquinetur. Tu etiam corpus tuum cum iustitia Dei
circumcinge. Hoc ante diem mortis tue facito, quia postea
Domine et sorori Hildegardi, peccatrix N. et solo nomine
nullum remedium inuenire poteris, nisi quantum per gratiam
abbatissa in Koyfungun, lumen scientie sub modio silentii non
5 Dei et per ornamentum operum tuorum inueneris.
occultare.
Accipiter enim inimicus tuus circuit, temptans quomodo ani
Nuntii huius inopina festinatione preuenta, ut domine et matri
mam tuam uulnerare possit. Ab illo te custodi per studium
5 nihil polite uobis scribere potui, quin potius uulgata enuntio
bonorum operum et per abstinentiam peccatorum, quia die s tui
uerba ut dilecte sorori. Igitur sic accipe. Celebre factum est in
longa tempora non habent. Vnde Spiritus Sanctus in te ignem
ore omnium uolumen illud uolans quod prophete datum est in
10 suum accendat, ut uerborum istorum recorderis.
escam, in tuo quoque ore, utpote sapientis, requiescere. O quam
Vnde et iterum hanc parabolam tibi dico: Arbores in hieme
pretiosus thesaurus iste! Caue ergo ne cum stuIto glutias eum.
arescunt, et in estate florent et grossos suos producunt. Nunc
10 Discurre autem, festina, excita Ecclesiam, immo principes Ec
"'
Ep. CXLVIl Ep. CXLVIIR
codd.: Hm (teste Mart. 42, 1065); R Cf. 363v'); Wr (f. 88v
b
).
COIid.: Hm (teste Mart. 42, 1065); R (f. 363rb -v'); Wr (f. 88v-b).
ed.: PL 103, 324C-D (efr Hm).
ed.: PL 103, 324D-325B (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 145.
COIIIIII.: Vorbelll. 2, p. 145.
Epistola s. Hil. ad eandem
CXLVIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R
in Zoyfungun ad s. Hil. Wr abbatissam Wr
CXLVIl, Tit.: Abbatissa in Koyfungun Hildegardi R Epistola abbatisse
CXLVII, 11/12 Simon - mecum] (cfr) Marth. 26, 40. 12/13 Virgam
CXLVIR, 24 ad - uolunt] efr Is. SS, S.
uidisse] cfr Ier. 1, 11; 1, 14.
CXLVIl, 2/3 lumen - occultare] cfr Matth. S, 15; Marc. 4, 21; Luc. 11, 33
CXLVIIR, 1 Animam - custodi] cfr Deut. 4, 15; Ps. 24, 20; 85, 2; Ier. 17,
(Luc. 8, 16). 7/8 uolumen - escam] cfr Ez. 3, 1-3; Zach. S, 1-2. 10 Discurre
21. 9/10 Spiritus - accendat] cfr Matth. 3, 11; Act. 2, 3 et al. 11/12 hieme
- excita] (cfr) Prou. 6, 3.
_ producunt] efr Canto 2, 11-13.
CXLVIR, 20 ita ter. Wr 22 in dispersione] indispersione HIII (s,d ,.,ct, PL * )
Wr 23 Deus ante ligaturam R sic] ita R Et] unde R
CXLVIl, lS alll, ad adJ. et W,.
CXLVIIJI.. 1 tibi ueraciter R 2 Th etiam] et R 3 Hoc] et hoe R tue
CXLvn, 1 N.] H. R et 0111. Wr 2 Koufungim Hm Zoyfungun Wr
DIII. l/m 4 poteritis PL' 5 per o",. R 11 V nde et Qm. R tibi ante hane
silentii ;11 margo Wr 4 nopinata W,. 6 accipite Hm 7 quoc! prnrht.te
uollmB W,. 8 RlI.piens Hm
/{ 12 NUIlI: o",. H
328 EPIST. CXLVIIR, 13 - CXLVIII, 10 EPIST. CXLVIII, II - CXLVIIIR, 5
329
animo tuo hoc intende, quamdiu per preuaricationem spiritalis ambigituroIam uos sibi sponsam, immo et filiam Rex iHe celestis
uite in hieme sis, et per mutationem morum tuorum in uiridi- manu tenens assumpsit et in uoluntate deducens in cubiculum
15 tatem Spiritus Sancti, que estas est, festinanter curre, et hoc introduxit, ubi innixa dilecto uestro secreta ipsius audire me
modo flores uirtutum producito ac collige manipulos tuos quan ruistis, eaque mortalibus excellenter enuntiareo Hec uestre
tocius possiso Et tamen interim a peccatis te custodi, quia in 15 conueniunt sanctitati, que, ut relatu cognouimus, ab ipsis infan
ueritate tibi dico: Si gratiam Dei quesieris, ipsa a te non fugiet. tie cunabulis audistis: Audi, filia, et uide, et ceterao Et nos:
Quanta audiuimus et cognouimus ea; et hec: Sicut audiuimus,
sic uidimus o
KEMPTEN Vt ergo in his sue uirtutis efficaciam ipse qui cepit in uobis
20 perficiat, uotis omnibus expetimus, utque et uos pro nostris
CXLVIII supplicare curetis peccatiso Et aliqua de statu nostro et Ecclesie
nostre uobis diuinitus reuelata intimare humillime deposcimuso
ABBAS AD HILDEGARDEM CO ao 1166 (?)
Hildegardi, sponse Christi, sed ancille Deo et hominibus ac
CXLVIlIR
cepte, H., solo nomine abbas Campidonensis Ecclesie, deuotum
cum assidua oratione seruitiumo HILDEGARDIS AD ABBATEM cO ao 1166 (?)
Benedictus Deus, cuius Spiritus ubi uult sPirat et cordis uestri
5 penetralia dulcedine celestis harmonie sic implere et pinguescere O horno, declina a malo, et lac bonum, quia horno in se habet
consueuit, ut admodum mirabilem ac uenerabilem uiris eque et quod semper in mente errat et quod millenarium numerum sibi
feminis uos effecerit. Iam enim, iam, inquam, uestre opinio proponit quem nequaquam perficit, sicut etiam Adam non
sanctitatis longe lateque diffusao Quia magna uobis fecerit qui aspexit quid faceret et desiderabat se similem esse Deo, sed
potens est, facile aduertitur, quodque uos ancillam humilem 5 tamen illud malum non habuit quod Deum honorem et potes
10 respexerit, dum inaudita cunctis uobis instillare curat, non
Epo CXLVIIIR
codJo: R (fo 347vb-348rb); Wr (fo 69ra _vb)0
eJo: PL 40, 206C-207D (efr R)o
Epo CXLVlII C011l11l0: Vorbemo 2, po 1420
codJo: R (fo 347vb); Wr (fo 69ra)0
eJo: PL 40, 206A-C (cfr R)o
C011l11l0: Vorbe11l0 2, po 1420 CXLVIIlR, Tito: Responsum Hildegardis R Epistola So Hil. ad eundem
Wr
CXLVIII, Tito: Abbas Campidonensis Ecclesie Hildegardi R Epistola
abbatis Campidonensis ad So Ho Wr
CXLVIlR, 16 colJige manipulos] cfr PSo 128, 70
CXLVIII, 1/2 Deo - accepte] cfr Tobo 14, 170 4 Benedictus Deus] Geno
14, 20; PSo 65, 20 et al. Spiritus - spirat] loho 3,80 8/9 magna - est] (efr)
Luco 1, 490 9/10 ancillam - respexerit] efr Luco 1, 480
CXLVIlR, 13 Hoc animotuoR quamdiuPL* 104/15uiriditateHm 16
uirtutum 01110 R 16/17 quantocius] quanto citius HIfIt 18 fugit R
CxtVIll. 1 Hildigaroi R 2 Ho ~ " ' o Wr 4 ."" ubi ttJtlo dum .R (ntl ,.,dl
PL) 7 UOR S. Ji"o R 10 nobl. PL
CXLVlIl, 12 manu - deducens] efr PSo 72, 240 deducens in cubiculum]
cfr Estho 2, 16; Canto 3, 40 13 innixa - uestro] efr Canto 8, 50 13/14 secreta
- meruistis] efr lob 11, 6. 16 Audi - uide] PSo 44, 11. 17 Quanta - ea]
PSo 77, 30 17/18 Sicut - uidimus] PSo 47, 90 19/20 qui - perficiat] cfr Phi!.
1, 60
CXLVIlIR, 1 declina - bonum] PSo 36, 27; cfr 1 Petro 3, 11. 2 semper _
errat] cfr PSo 94, 10; Hebro 3, 10.
CXLVIII, 14 excellenter] diligenter PL 17 hec] hic Wr 18 sic] et
PL 20 utique PL" 22 nobis Blanc/e/ll. (1111 rede PL *)
exLV111 R, 2 quorl:l 0"'0 R sibil ibi PL" 4 quid] quod PL * et 01110
R dCKideran8 R D.:o ee R 5 quod] ut R
330 EPIST. CXLVIIIR, 6-39
tatem habere inuideret.
O fili Dei, unamquamque tempestatem per fidem abscide.
Adam enim cum Deo honore et potestate se simul gaudere
estimabat, quod magna uanitas fuit, et eum tamen Deum esse
10 sciuit. Sic etiam omni homini adest quod se Deum habere scit,
quem creatorem et liberatorem suum credit. Et ob hoc etiam
tu ad Deum confuge, quoniam eum in fide Deum esse seis,
quemadmodum scriptum est: Omnes gentes quascumque fecisti
uenient, et adorabunt coram te, Domine, et glorificabunt nomen
15 tuum. Roc est: Romo, qui cum creaturis factus est, se Deum
habere scit, et ob hoc in bona fide sit ac studiose Deum querat
et adoret, atque nomen eius glorificet. Vnieuique homini enim
adsit ut ab illo malo declinet quod Deum esse dubitet qui eum
creauit; sed ipsum qui eum creauit et liberauit amet, ac in iBo
20 proximum suum diligat qui ei benefecit, et non imitetur dia
bolum qui ereatorem suum, qui multa bona illi coneesserat, odio
habuit.
Diabolus Deum amando non cognouit, et ideo liberationem
ab illo non querit; sed illum super se esse scit. In hac autem
25 odiali parte Adam Deum non recusauit, sed in multa uanitate
similitudinem eius quesiuit. Et diabolus odium quo Deum odit
in Adam non inuenit, sed per consilium suum eum decepit;
unde et millenis artibus uentris sui circuit, querendo illum qui
in Deo dubitet. Cum millenis enim artibus homini bonum pro
..:
30 hibet, ita ut, cum horno bobum facere anhelat, tela sua ad eum
mittit, et cum horno toto corde in caritate Deum amplecti
desiderat, noxiali eum molestia peruolat, ne hoc earam Deo
reetum sit; et cum horno uiriditates uirtutum querit, ille in
suggestione sua dieit ad ipsum quod neseiat quid faciat, eumque
35 docet quod secundum proprietatem suam hane legem sibi consti
tuat quam ipse bene eognoscat.
Contra hoc prelium est, ut seriptum est: Mille cliPei pendent
ex ea, omnis armatura fortium. Roe est: Primus enim clipeus
confessio peccatorum est, quam uetus lex non habuit, unde
13/15 Omnes - tuum] Ps. 85, 9. 19/20 ipsum - diligat] cfr Marc. 12, 30
31. 37/38 Mille - fortium] Canto 4, 4.
7 tempestatem] potestatem PL" abscinde PL 8 han. et pat.] in potestate
et honore R 10 quod] ut R sciat R 12 Deum2 in margo Wr 16 ac] et
R Deum] eum R 17 enim homini R 18 eum] ipsum R 19 ac] et
R 20 benefacit flrt. recte R 24 illo] ipso R esse 0111. PL" 28 uentris
sui] suis R 29 Deo] fide R fine PL" 30 ita ut] qua Rforl. ita quod mihlndulII
est bona R eum] psum R 31 horno 0111. R Deum in caritllte R 32
molestia eum R 33 horno 0111. R 35 quod] ut R 37 hoc) hc:c R 38 ea)
ea R (s6d ,.,ct, PL)
EPIST. CXLVIIIR, 40-63
33I
40 etiam eeca fuit; et penitentia post confessionem peeeatorum, ut
bonus pastor iubet, pallium nuditatis ueteris legis est. Et ideo
sicut turris Dauid collum eius exaltatum est in humanitate
Saluatoris, de qua pendet omnis armatura fortium, quod sunt
bene uiuentes in coniunctione secundum preceptum legis, et
45 continentes ac uirgines, qui ex turre ista pendent. Que omnia
uetus lex presignauit et Christus incarnatione sua per seipsum
ostendit, et post aseensionem suam per discipulos suos et per
ceteros qui eos sequuntur usque in nouissimum die m complebit;
quod sunt mille cliPei qui pendent ex ea, eum quibus bellum
50 contra antiquum serpentem, qui in primo homine ceteros se
duxit, fit, ut, cum horno in medio inimicorum suorum stat, his
se defendat et ubique pugnet, ne ab inimicis suis occidatur,
quemadmodum sponsus ad sponsam in Cantieis loquitur: Caput
meum Plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium. Quod
55 dieitur: Christo Iesu, qui est eaput omnium, homines uelut
crines adiuncti sunt, qui delictis per duIcedinem earnis et
criminosis peccatis pleni sunt; quos illos Ecclesia denuo rege
nerat et ab immundo fetore pulueris peccatorum per peniten
tiam et confessionem purificat, uelut etiam crines de rore et de
60 guttis concutiuntur et soluuntur, quemadmodum etiam lana de
puluere excutitur et mundatur.
Sic tu, care fili Dei, fac, quia in eternum uiues et quoniam
lapis in eelesti Ierusalem eris; ideo etiam aeriter limari debes .
40/41 penitentia - nuditatis] cfr Apoc. 3, 3; 3, 18 (?) 41 bonus pastor]
efr loh. 10, 11; 10, 14. 42 sicut - collum] Canto 4, 4. 43 omnis - fortium]
Canto 4,4. 48 usque - diem] cfr Neh. 8, 18. 49 mille - ea] Canto 4,4. 50
antiquum serpentem] cfr Apoc. 12, 9; 20, 2. 53/54 caput - noctium] Canto
5, 2. 55 Christo - omnium] cfr 1 Coro 11, 3; Eph. 4, 15; 5, 23. 63 lapis
- Ierusalem] cfr Apoc. 21, 10-11 (?) celesti lerusalem] cfr Hebr. 12, 22.
40 ceca] cena Wr 42 sicut 0111. PL" 45 ac PL 46 ante incarnatione
adJ. in fOr!o ,.,clt R 49 ex) in Wr 52 se 0111. PL' 54/55 Qud dicitur?
PL 55 est prul nmnium R 57 ilIas 1illi flrl. rm. R 63 limari]lucrari PL
332 EPIST. CXLIX, 1-19
EPIST. CXLIX, 20 - CXLIXR, 8
333
KIRCHHEIM-BQLANDEN
20 in Kircheim presentibus de negligentia sacerdotum quam in
diuino sacrificio habent, aperuistis, materna pietate nobis scri
CXLIX
be re et transmittere non negligatis, ne a memoria nostra laban
tur, sed ut ea attentius pre oculis semper habeamus, quoniam,
WERNERVS AD HILDEGARDEM a. 1170
cum terrenis et secularibus causis plus quam oportet inhiamus,
25 uerba transitoria in uentum multoties emittimus negligenter.
Hildigardi, mente et corpore uirgini immaculate et a cunabulis
Valeat materna dilectio in uobis.
Deo dicate, W(ernerus) de Kircheim cum ceteris societatis sue
fratribus sub patrocinio beati (N.) in parochiis suis Deo quamuis
indignum famulatum exhibentibus, exemplo Debbore hostiles
CXLIXR
5 turmas Deo duce proterere.
Quia uirtutum uestrarum fragrantia non modica terrarum
HILDEGARDlS AD WERNERVM a. 1170
spatia respersit eo quod non solum operari bonum, uerum etiam
prophetare uentura, contemplari celes tia Spiritus Sancti gratia
In lecto egritudinis diu iacens anno dominice incarnationis
cor uestrum mundum illustrauerit, dignum duximus, licet in-
millesimo centesimo septuagesimo uidi, uigilans corpore et animo,
10 digni, uestre nos sanctitati obtentu fraternitatis committere. Et
pulcherrimam imaginem muliebrem formam habentem, que elec
certe quia nos ultima Christi, tamen membra uobiscum fore
tissima in suauitate et carissima in deliciis tante pulchritudinis
credimus, fidenter dicimus quod quicquid in eius nomine uos
5 erat quod eam humana mens nequaquam comprehendere ua
poscimus, cum prestare possitis, non negligitis postulantibus.
leret, et cuius statura aterra usque ad celum pertingebat. Facies
Rogamus ergo benignitatem uestram, mater et sponsa Agni,
quoque ipsius maxima claritate effulsit et oculis suis in celum
15 quatenus in uestris orationibus nostri memineritis propensius,
aspexit. Candidissima etiam ueste ex albo serico induebatur ac
certa de nos tris, si quid possunt apud Deum, quod inter ora
tiones semper uestri memoriam faciemus.
Adhuc unam uos petitionem petere presumimus, scilicet ut
que uos, Spiritu Sancto dQcente, nobis et aliis quam plurimis
Ep. CXLIXR
codd.: Gh (f. 37v-39v); Pe (f. 62v-63r); R (f. 418vb-419vb); Te (f. 56r-58v);
Wr (f. 136vb -137vb).
ed.: PL 52, 269B-271D (efr R).
Ep. CXLIX
eoml1l.: Einl, p. XVI-XVII; cfr supra, p. 237-238.
codd.: R (f. 418vb); Wr (f. 136va-b).
ed.: PL 52, 268D-269B (cfr R).
eomm.: Einl, p. XVI-XVII.
CXLIXR, Tit.: Ex hac uisione scire poteris quare tribulationes iste eueniant
Gh Visio Elizabeth abbatisse ordinis cist. (Benedicti in Schoenauio in margo
aL man.) Te Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eosdem fratres Wr 0111.
CXLIX, Tit.: Wernerus ecclesie (1) Kircheim cum ceteris societatis sue
Pe
fratribus H. R Epistola W. de Kyrcheim cum suis confratribus ad s. Hil. Wr
CXLIXR, 3/4 electissima - suauitate] cfr Eccli. 24, 20. 4/5 carissima
CXLIX, 4/5 exemplo - proterere] cfr Iud. 4, 14-15; 5. 16/17 inter
erat] efr Canto 7, 6. 6 usque - pertingebat] efr Gen. 11, 4; 2 Par. 28, 9:
faciemus] efr Eph. 1, 16; 1 Thess. 1,2; Philem. 4.
Dan. 4, 17. 8 ueste - induebatur] cfr Luc. 23, 11.
CXLIX, 1 Hildegardi PL 2 W(ernerus) scripJ't] W. RWr Wernerus PL
CXLIX, 20 Kircheim scripsi tul1l R Kyrcheim Wr BlanckllJ. 22/23 elabantur
Kircheim scripsi tum R Kyrcheim Wr BlanckllJ. 3 sub - (N.) 0111. R (N.)
R 23 post oculis add. nostris R semper om. R 24 opnrtet] opus PL
ScriPSI] lae. Wr parochiis scripsi tul1l PL parrochiis R Wr 4 deppnre R (sed
inhimamus R 25 in uentum] inuentum Wr posl multociens eras. in
Debborae PL) 6 fragranda scripsi GIII1I PL fraglantia RWr 7 dispersit R
uentum Wr negligenter alife emittimus R
bona R 8 uentura] futura PL 10 nos iIIIl, committere PL 11 tamen
0111. PL 13 poteatis R ncgligltia] ncgeti. R 16/17 orationes] orandum
CX LlXR, 2 anima flrt. mI P, T, 3/4 dilectissima Gb 4 in1 0111. Gb 5
R 18 pctitionem una R t 9 .,,1, que _ti. uull. R \101 ."" d()cente R
<uocl] lit R 7 OCUIIlR I:iuft PL 8 etiam] nilmque Wr ac] et R Te
EPIST. CXLIXR, 9-40
334
pallio pretiosissimis lapidibus, scilicet smaragdo, sapphiro, bacis
10 quoque et margaritis ornato circumdabatur, calciamenta ex
onychino circa pedes habens. Sed facies eius puluere aspersa
erat et uestis ipsius in dextero latere scissa fuerat, atque pallium
eius elegantem pulchritudinem suam amiserat et calciamenta
ipsius superius denigrata erant.
15 Et ipsa uoce magna et lugubri in altitudinem celi clamabat,
dicens: Audi, celum, quod facies mea sordidata est, et, terra,
luge quod uestis mea scissa" est, et, abysse, contremisce quod
calciamenta mea denigrata sunt. VulPes foueas habent et uolucres
celi nidos, ego autem adiutorem et consolatorem non habeo, nec
20 baculum super quem incumbam et a quo sustenter.
Et iterum dicebat: Ego in corde Patris latui quousque Filius
hominis, qui in uirginitate conceptus et natus est, sanguinem
suum fudit; qui etiam cum eodem sanguine me sibi desponsauit
et dotauit, quatenus in pura et simplici regeneratione spiritus
25 et aque contractos et contaminatos a spuma serpentis regene
rarem.
Nutricii autem mei, uidelicet sacerdotes qui faciem meam
facere deberent uelut auroram rubere uestemque meam ut
fulgur coruscare, ac pallium meum ut pretiosos lapides radiare
30 calciamentaque mea ut cando re m fulgere, faciem meam puluere
consparserunt et uestem meam sciderunt palliumque meum
umbrosum fecerunt et calciamenta mea denigrauerunt, et qui
me ubique ornare debuerant, me in omnibus his destituerunt.
Nam faciem meam per hoc sordidant quod corpus et sanguinem
35 sponsi mei cum magna immunditia lasciuie morum suorum
magnaque spurcitia fornicationum et adulteriorum et pessima
rapina auaritie uendendo et emendo queque inconuenientia
tractant et accipiunt, atque tanta sor de circumuoluunt uelut si
infans in lutum ante porcos poneretur. Sicut enim horno, .cum
40 Deus ipsum de limo terre fecit et in faciem eius spiraculum
9/11 pretiosissimis - onychino] efr Tob. 13, 21; Ez. 28, 13. 16/17 terra
luge] efr ler. 4,28; 12,4; Os. 4, 3. 18/19 Vulpes - nidos] Matth. 8, 20;
Luc. 9, 58. 19 adiutorem - habeo] cfr Thren. 1, 21. 28/29 ut - coruscare]
efr Luc. 17,24. 30/31 faciem - sciderunt] cfr 1 Reg. 4, 12; 2 Reg. 1,2. 40/
41 de - inspirauit] cfr Gen. 2, 7.
10 calceamento T, 11 respersa Wr 12 ipsius 0111. PL illius Te 13 suam
0111. Gb 14 superius 0111. PL 1S magna uoce Wr clamabat celi a. CON'.
Cb 16 Roeditata est] sordida TI 22 est ant, et eb Pe est 0111. T, 27/28
uidclicet 8a(:erdotcs post deberent Wr 28 uelut] utjort. "eI, Pe Y, uestemque]
el uCllem R 29 fugur P, friguR 1, 30 calcillmentaque] el calciamenta R 31
('oll"I,c:rNcrunl PL(G/rI) 32 mC'.A o"'. PI. 36 mllgnaquel el mllgna R 40
,!cn'. forl. rwrI, 1>" '(;
EPIST. CXLIXR, 41-73
335
uite inspirauit, mox caro et sanguis factus est, ita etiam eadem
uirtus Dei oblationem panis, uini et aque super altare ad uerba
sacerdotis diuinitatem inuocantis in ueram carnem et in uerum
sanguinem Christi, uidelicet sponsi mei transfert, quod tamen
45 propter cecitatem hanc qua horno in casu Ade cecatus est, horno
carnalibus oculis uidere non potest.
Fixura namque uulnerum sponsi mei recens et aperta est,
quamdiu uulnera peccatorum hominum patebunt. Hec eadem
uulnera Christi sacerdotes, qui me candidam facere et mihi in
50 candore seruire deberent, in nimia auaritia sua de ecclesiis ad
ecclesias discurrentes contaminant. Vestem quoque meam per
hoc scindunt quoniam preuaricatores legis et Euangelii ac sa
cerdotii sui sunt, et pallium meum in hoe offuscant quia precepta
que eis instituta sunt per omnia negligunt, nec ea in abstinentia
55 uelut in smaragdo, nec in largitione eleemosynarum uelut in
sapphiro, nec in aliis bonis et iustis operibus quibus Deus uelut
aliis generibus gemmarum honoratur, bona uoluntate et perfecto
opere complent. Sed et ealciamenta mea superius denigrant,
quoniam ipsi nec recta, scilicet nec dura nec aspera iustitie
60 itinera habent, nec bona exempla subditis suis prebent, cum
tamen subtus in calciamentis meis quasi in secreto meo can
dorem ueritatis habeam. Falsi quippe sacerdotes in semetipsis
decepti sunt, quoniam honorem sacerdotalis officii sine opere
habere uolunt, quod esse non potest, quia nulli merces nisi
65 premisso labore operis dabitur. Vbi autem gratia Dei hominem
tangit, ibi ipsum operari ut mercedem accipiat facit.
Celum itaque uarios dolores qui hominibus contrarii sunt in
ultione Dei pluat, ac totam terram nebula obtegat, ita quod
uiriditas eius arescat et ornamenta ipsius fusca fiant, abyssus
70 quoque contremiscat, quoniam in ultione et dolore cum celo et
cum terra in furorem mouebitur, Principes enim et temerarius
populus super uos, o sacerdotes, qui me hactenus neglexistis,
irruent et uos abieient et fugabunt, ac diuitias uestras uobis
47 Fixura - uulnerum] efr loh. 20, 25. 64/66 merces - fadt] cfr Matth.
16, 27; Rom. 2, 6; 1 Coro 3, 8; Gal. 6, 5. 67/68 Celum - pluat] cfr lob 20,
23. 68 totam - obtegat] efr Eccli. 24, 6 (?).
42 ante uini add. et WrPL super altare] in altari eb 43 carnem 0111.
Pe Te in2 01/1. PL 4S Ade 0111. eb excecatus eb 48 pectorum Te 49
candidam me Gb 51 quoque om. Gb 53 sui om. Gb 54 in ante eis add. PL
constituta P, 58 Sed 01/1. Y, denigrantur PL, a. CON'. R (?) S9 nec3] et
P,R 62 ant, habeam adJ. in aliquibus PeR 65 operis in 1/Iarg. Wr 67 Celi
forJo "tl, p, T, Cum PL 68 pluant jorJ. "eI, p, T, ac] et R obtegant jort.
"flI P,T, quod] ut R 71 cutn o",. P,R mouebitur in furoremjort. recte
P,7i c:nim flM. 'JI 73 lIOK ti",. Gb M('] el R
336 EPIST. CXLIXR, 74-IOS
auferent pro eo quod tempus sacerdotalis officii uestri non
75 attendistis. Et de uobis dicent: Adulteros istos et raptores ac
plenos omni malo ab Ecclesia eiciamus. - Et in hoc facto
obsequium Deo se exhibuisse uolunt, quia Ecclesiam per uos
pollutam esse dicunt. Vnde Scriptura dicit: Quare fremuerunt
gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terre, et
80 principes conuenerunt in unum. N am permissione Dei super uos
in iudiciis suis fremere incipient plurime gentes, et multi populi
de uobis meditabuntur inania, cum sacerdotale officium uestrum
et consecrationem uestram pro nihilo computabunt. His assis
tent in euersione uestra reges terre, cum terrenis rebus inhia
85 bunt, et principes qui uobis dominabuntur conuenient in hoc
uno consilio quatenus uos de terminis suis expellant, quoniam
innocentem Agnum a uobis per pessima opera fugastis.
Et audiui uocem de celo dicentem: Imago hec Ecclesiam
demonstrat. Quapropter tu, horno, qui ista uides et audis plan
90 gentia uerba, hec sacerdotibus qui ad regendum et docendum
populum Dei constituti et ordinati sunt profer, quibus cum
apostolis dietum est: Ite in orbem uniuersum, et predicate
Euangelium omni creature. Cum enim Deus hominem creauit,
omnem creaturam in ipso signauit, quemadmodum in paruo
95 loco membrane tempus et numerus totius anni describitur. Et
ideo Deus hominem nominauit omnem creaturam.
Et iterum ego paupercula feminea forma gladium euaginatum
in aere pendentem uidi, cuius 'Ilcies altera ad celum, altera ad
terram uersa erat. Et gladius iste super spiritalem populum
toO extendebatur quem propheta olim preuiderat, cum admirando
dicebat: Qui sunt hi qui ut nubes uolant, et quasi columbe ad
fenestras suas? Isti etenim qui de terra elati et de communi
populo separati sanete uiuere ac in columbina simplicitate
morum et operum esse debuerunt, nunc praui in moribus et jn
105 operibus suis sunt. Et uidi quod gladius iste quedam loca
78/80 Quare - unum] Ps. 2, 1-2. 92/93 Ite - creature] (efr) Marc. 16,
15; cfr Matth. 24, 14. 97 gladium euaginatum] cfr Num. 22, 23; 22, 31 et
al. 101/102 Qui - suas] Is. 60, 8.
74 sacerdotale Gh 75 attenditis Wr ac] et R 76 hoc 0111. Te 77
Deo om. p,16 79 sunt om. Pe 79/80 meditati - unum] et cetera 16 inania
- unum ilt. init. Pe 81 multi] plurimi Gh 84 cum] et PL 85 hoc om.
P, T, 89 o ilnll homo add. PL qui] que R (sed ",ete PL) 90/91 populum
et docendum Gh 91 Dei 0111. P, T, 92/93 uniuersum - creature ilt. nit. Pe
et predicate - ereature] et cetera 16 93 enim om. T, 96 hominem 0111.
(;/J 97 tIIIlr paupercula add. per T, 98 alteral 0111. P, T, una PL 99 terras
Wr 101/102 uolant - aURa lill. il1ll. P, et quasl - suu] et cetera TI 102
e'Clnlm l/1li. li elt.uAtl P,R etl p.c:forl. 00' P,T, 103 Re] et R 104 in2
o",. R
EPIST. CXLIXR, I06 - CL, 4
337
spiritalium hominum abscidebat, quemadmodum Ierusalem post
passionem Domini abscisa est. Sed tamen etiam uidi quod
plurimos timoratos, puros et simplices sacerdotes in aduersitate
ista sibi Deus obseruabit, uelut Helie respondit ubi dicebat quod
110 dereliquisset sibi in Israel septem milia uirorum quorum genua
non sunt incuruata Baal.
Nunc autem inexstinguibilis ignis Spiritus Sancti ut ad me
liorem partem conuertamini uobis infundat.
KITZINGEN
CL
SOPHIA ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1153med.
Hildegardi, singularis meriti magistre, spiritualium uirtutum
sapphiris distincte, S<ophia), in Kizingun dieta abbatissa, sed
parum sibi proficiens, orationis obsequium indeficiens.
Audita prerogatiua tue sanctitatis, pennis prepetibus ad sinum
Ep. CL
codd.: Hm (teste Mart. 40, 1062-1063); R (f. 362vb-363ra ); Wr (f.
ed.: PL 101, 322C-323A (cfr Hm).
tollllll.: Vorbelll. 2, p. 149; EinJ., p. XVII.
CL, Tit.: Abbatissa in Kizingun Hildeg. R Epistola abbatisse in Zvringun
ad s. Hil. Wr
CXLIXR, 110/111 dereliquisset - Baal] (cfr) 3 Reg. 19, 18. 112 inexstin
guibilis ignis] cfr Marc. 9, 44.
CXLIXR, 106 abscindebat PL post] per Gh 107 abscissa PL etiam
om. PL 108 puros] pueros PeTe 109 Deus om. Wr obseruauit 16 110
reliquisset Gh Te sibi dereliquisset W r uirorum om. W r uttorum quorum]
uniuersorum P,R Te 111 ante non add. que PeR Te curuata Wr ante Baal
add. ante PL 112 ad1 in PL 113 post infundat add. Amen Te
eL, 1 Hildigarcli R spiritalium R 1/2 spititualium - distincte om.
Wr 2 S(ophia) smpr/l S. rodd. Kizingun1 zJ-ringun Wr 3 sibi parum R
.Ihi 0111. H",
338 EPIST. CL, 5-26
5 convolo tue caritatis, pro luce cupiens apud te commendari que
per ueram lucem ad illuminationem gentium meruisti reuelari.
Quis enim non delectetur in laribus matris sophie? Quis non
sponte apponat aurem celesti harmone? Aut quis non optet
audire Sancti Spiritus organum tot urtutum tinnuls prefinitum,
10 tot miraculorum anaglyphis mystice insignitum? Bene quidem
sonus iste in omnem terram exiuit, cuius euphoniam Spiritus,
qui a Patre procedit, condiuit.
Ergo clama in fortitudine, qui annuntias pacem in latitudne;
et uenient ad te omnes gentes ultra Humina Ethopie munera
15 lauds offerentes. Nam et ego, lcet non secundum brauium,
secundum spem tamen ut ceteri curro ad stadium, quia iuxta
illud Apostoli: Neque uolentis, neque currentis, sed Dei est
miserentis, quisquis comprehendit partem sanctissime tue ora
tionis quam gratis prestas omnibus debito proximitatis et Dei
20 dilectionis. Adduco mecum nobile par, monialem scilicet lau
dabilem, perfectissimarum sororem acceptabilem, quam Spiritu
mihi generauit celestis Pater, non minus illi quam mihi cupiens
tui notitiam, ueneranda et omni laude dignissima matero
Sonet uox tua in auribus meis, et quid salubrius sit, utrum
25 onu s quod porto deseram an diutius feram, mihi petenti diui
nitus enarra.
5/6 pro - gentium] cfr Is. 42, 6; 49, 6; Act. 13, 47. 11 sonus - exiuit]
(cfr) Ps. 18, 5. 11/12 Spiritus - procedit] (cfr) Ioh. 15, 26. 13 annuntias
pacem] cEr Is. 52, 7; Nah. 1, 15; Act. lO, 36. 14/15 ultra - offerentes] cfr
Soph. 3, 10. 15/16 secundum - stadium] cfr 1 Cor. 9, 24. 17/18 Neque
miserentis] (cfr) Rom. 9, 16. 24 Sonet - meis] Canto 2, 14.
9 tinnuliNl trcmulis H", 13 qui] que flrt. rlete R 14 et om. Hm 15
aufcrc:nlc" H", (lId mi, PL) 18 anll quisquis add. quia S. lin. R quisque
Wr 19 c1c:hilun H 20 nobilem R 21 perfectissimamque H", sororum
Ir'r 21/22 Srmitll Imfl I(C'ncrwuir Wr
EPIST. CLR, 1 - CU, 2
339
CLR
HILDEGARDIS AD SOPHIAM ABBATISSAM a. a. 1153med.
o Sophia, in mystica uisione tibi dico: Anima tua confortetur
a Deo in recta suspiratione tangens Deum. Bonum est tibi onus
laboris tui quod in Deo suscepisti portare, ita si oues uolunt
audire admonitionem Dei per magistrationem tuam. Et si ulla
5 scintilla in eis coruscat, non relinque illas, ne raptor eas rapiat.
I
Anima tua clarescat in Deo et dies tui ardeant in gneo datore.
J
,
CU
I
HILDEGARDIS AD SOPHIAM ABBATISSAM C. a. 1155 (?)
I
i In uero lumine uidi igneam spheram simileIl} rote in te
i circueuntem. Et tu angustam uiam ambulas in qua ad solem
Ep. CLR
codd.: Hm (teste Mart. 40, 1063); M (f. 63v); R (f. 363ra); W (f. 20r); Wr
(f. SSra ); Z (f. 57r).
edd.: PL 101, 323A-B (cfr Hm); cfr HAUG, p. 67, n. 75 (cfr Z).
comm.: Vorbem. 2, p. 149; Einl., p. XVII; cEr ep. CCCXLVI huius editionis.
Ep. CLI
cod.: W (f. 89r).
ed.: PI 103, p. 553 (cfr 117).
CLR, Tit.: Sophie abbatisse de Kitzingum M Responsum Hildegardis R
Sophie abbatisse Hildigardis W Epistola s. Hil. ad eandem abbatissam
Wr Abb(atisse) Sophie de Kizingen Z
CLl, Tit.: Sophie abbatisse de Kizingun Hildigardis (Hildegardis PI) W
CLR, 1 anima - confortetur] cfr Ps. 26, 14; 30, 25. 2 tangens Deum] cEr
Luc. 7, 39; 1 Ioh. S, lS. 2/3 onus - portare] cfr Gal. 6, 5.
CLl, 2 angustam - ambulas] cfr Matth. 7, 14.
app. comp.: CLR, 5 relinquas R 6 in Deo clarescat R ardeant post datore
R pOsl datore ep. CCCXLVI, 1II1Itato flitio, anmetllflt Hm R W r
app. mi.: CI.I\, 1 in - dico l. lin. W 4 tuam p. co"' W nulla PL *
eLl, 1 HI'hcrAIIl ImflJi (NrhllCrllln PI)] speram W 2 circumeuntem PI
340 EPIST. CLI, 3 - CLII, 6
EPIST. CLIII, 1-21
341
asplcls, sed tamen turbines uicissitudinis cuiusdam nubis per
KNECHSTEDEN
uagationem mentis tue operient te. Et tu clamas: Quando
5 liberabit me Deus? - Et respondet tibi: Te derelinquere nolo,
CLIII
sed uolo ut rete ita apprehendas ne corrumpatur, quoniam si
PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
illud dimiseris, in aliam uiam uertetur, quod Deum non decet.
Nunc in Deo gaude et in eternum uiue, quia Deus diligit te.
H., qualiscumque prepositus Dei gratia in Knetstethde, ue
nerabili ancille Christi H(ildegardi), Spiritus Sancti gratia
confortari beatoque fine consummari.
CLII
Si fieri posset ut presens essem et alternanti sermone uobis-
HILDEGARDIS AD RUMUNDAM CONVERSAM a. a. 1170
5 cum agere possem, modis omnibus optarem. Ea enim que circa
me sunt, que Dominus solus nouit, profusiori uobis relatione
Secreta lux dicit: Tu es lassa et quasi derelicta de domo illius
expositurus essem, que singula breuiandi gratia presenti loco
qui te creauit. Sed reuocaberis inter alienos, et ideo cessa a
committere nolui.
peccatis tuis, quoniam Deus non uendidit te in perditionem, sed
Gratiam, dilectissima, quam Pater luminum, a quo est omne
inuenit te in perdita oue que reuocata est ad uitam.
10 datum optimum et omne donum perfectum desursum, uobis pre
5 Cur dubitas quasi non sis in saluatione? Quere ergo Deum in
rogauit, audiuimus. Qua scilicet multum confidens, caritatis
angustia et in dolore animi tui, et uiues.
uestre dulcedinem opus duxi presentibus conuenire, supplicans
attentius quod pro meis miseriis diuinam clementiam deuotis
precibus implorare non desistas. In multis namque eam me
15 offendisse scio, quod me impune non fecisse sentio.
Quia igitur in gratia quam in uobis cognoui spem potiorem
habui, utile existimaui auxilium exaudibilium orationum ues
trarum implorare, sperans me recepturum a uobis quodlibet
remedium consolationis; quod pro Christo, precor, facere non
Ep. CLII
20 omittatis scriptis uestris, innectentes eisdem quo ordine magis
cadd.: Hm (teste Mart. 29, 1049-1050); R (f. 359ra); W (f. 97r); Wr (f. 83ra);
Z (f. 45v). placem offensam diuine maiestatis. Vale te in Christo semper.
edd.: PL 90, 311C-D (efr Hm); PI 121, p. 559 (cfr W); efr HAUG, p. 65, n.
52.
COIIIIII.: Vorbelll. 2, p. 148; cfr ep. XCIII et CCXI huius editionis.
CLII, Tit.: Rumunde eonuerse de Kizzingun Hildigardis W Rumunde
Ep. CLIII
conuerse de Kizzingen Hildig. Z uide tito ep. CCXI in R Wr
codd.: HIII (teste Mart. 32, 1052-1053); R (f. 359va-h); Wr (f. 83v
h
-84ra).
ed.: PL 93, 313D-314B (efr Hm).
COIIIIII.: Vorbem. 2, p. 148.
CLl, 5 liberabit - Deus] efr Is. 36, 15; 36, 18; Dan. 6, 16 et al. Te
n010] cfr Ps. 37, 22; 70, 9; Hebr. 13, S et al. 8 in - gaude] cfr Hab. 3, 18;
Phil. 3, 1; 4, 4.
CLlII, Tit.: Prepositus in Knetstethde Hildegardis (sic 1) R Epistola
CLH, 1/2 derelicta - creauit] efr Ier. 27, 18; 27, 21 (?) 3 uendidit
prepositi in Knethstede ad s. Hil. Wr
perditionem] efr Bar. 4, 6. 4 inuenit - reuocata] cfr Lue. 15, 4-6. 5/6
Quere - uiues] efr Ps. 68, 33; Am. 5, 4; S, 6.
CLIII, 6 que - nouit] efr Iob 34, 25; Ps. 43,22; Lue. 16,15. 9/10 Pater
- desursum] (cfr) Iac. 1, 17. 14/15 In - offendisse] cfr Iac. 3, 2. 21 placem
app. COIIIP.: CLH, 1 Secreta - derelicta] Nam quasi lassus et quasi (quasi 0111.
- maiestatis] cfr Leu. 1, 3; 14, 29; 1 Reg. 29, 4 et al.
R) derelictus es HmR Wr, qlli praelllittunt p. CCX1 huius editionis 3 perditione
HI1I R 4 inuenit] requirit Hm R Wr
CLIIl, 1 B.l B. R Dei gratia prepoaitus Hm Knetstethde scripsi CllIII
R1 Kncthltehtde HIIr Knethltede Wr 3 be.toque] bc>noque HI1I 4 alternatim
CLl, 4 opcricnt seripsl) opcrlet W
Icrmonem HIIr 7 grada] e.u HIIf 10/11 prcrogari R 14 non s. n. R
343
342 EPIST. CLIIlR, 1-20
CLIIIR
HILDEGARDIS AD PRAEPOSITVM
In mystiea uisione ad petitionem uerborum tuorum aspicie
bam, et audiui uocem ad te sie dieentem: Arbori te assimilo,
que in estate grossos suos produeit, et euius fructus a turbinibus
et nebulis aliquantulum leditur et iterum ex rore eeIi et puro
5 ethere renouatur. Isto enim modo mens tua est, quia, cum
fiduciam in aliqua prosperitate habes uelut grossos producens,
ex uieissitudine morum tuorum" quasi ex turbine fatigaris, et
etiam ab illis qui sub onere tuo sunt sieut ex nebulis Iederis.
Sed tu ad Deum tune suspira, et die: Ad te, Domine, leuaui
10 animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam. In te
enim spiraeuIum est quod Deus infinite uiuifieauit et eui pennas
rationaIitatis dedit; ideo cum illis per fidem et per bonum
desiderium ad Deum uoIa, ad eum leuando animam tuam, et
ipsum Deum tuum cognosee in euius seientia fuisti et a quo
15 principium sumpsisti. Vnde eum roga quod spiramine Spiritus
sui bona sua te doceat et de aduersis te liberet. Tu etiam in
ipsum confide, ita quod omnia opera tua ante eum ponere non
erubescas, et dic sicut filius patri suo dieit, cum deIinquens
corripitur, quod prolis sue in ipso non obliuiseatur.
20 Ego autem Deum libenter rogabo quod ab omni nimietate
Ep. CLIIIR
codd.: Hm (teste Mart. 32, 1053); R (f. 359vb -360ra); Wr (f. 84ra -b).
ed.: PL 93, 314C-D (efr Hm).
coml1l.: Vorbem. 2, p. 148.
CLIIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem
prepo(situm) Wr
CLIIIR, 2 audiui - dicentem] cfr Act. 11, 7; 22, 7; Apoc. 14, 13 et al. 9/
10 Ad - erubescam] Ps. 24, 1-2. 11 spiraculum - uiuifieauit] efr Iob 33,
4. 11/12 pennas - dedit] efr Ps. 54, 7. 13 ad2 - tuam] cfr Ps. 24, 1; 85,
4; 142,8. 14 Deum - eognosce] efr Ier. 31, 34; Hebr. 8, 11. 17/18 eonfide
- erubescas] efr Ps. 24, 2.
CLIJIR. 9 tune om. R 11 spiraculurn] sperandum Wr spiraculum est]
es! spiraculum uite R penas H", (mi ,.,dI PL*) 12 eum1eum PL* 13/
14 el ipKum] (l'lum etiam R 15 quodl ut R 17 quodl ut R 20 quod] ut
R
a. a. 1173
EPIST. CUIIR, 21 - CUY, II
inquietorum morum et aliorum criminum ae perieulorum uobis
oeeurrentium per gratiam suam clementer uos defendat et
liberet.
KOBLENZ
CUV
PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Hildegardi, in Christo dilecte, S., fratrum in Confluentia pre
positus, quamuis immeritus, salutem in Domino.
Quia in omnibus tribulationibus meis semper tuis consolatio
nibus me recreasti et cuneta iam sunt impleta que mihi pre
5 dixisti, queso ut et nunc misericordem Dominum in cunctis que
me foris et intus premunt consolari deposeas, et si quid de me
uides, et maxime si a benigno lesu aIiquam spem in futura uita
audeam sperare, o dilectissima et amantissima, transcribas.
De reliquo autem scias Dominum quam intimis precibus me
10 orare ut ante mortem meam a peccatis meis digna penitentia
me conuertam. Valete.
Ep. CLIV
codd.: HI1I (teste Mart. 27, 1047); R (f. 358rb); Wr (f. 82r-b ).
ed.: PL 88, 309B-C (efr Hm).
coml1l.: Vorbem. 2, p. 147-148;Einl.,p. XVII; cfrep. CCCXXXVetCCCXXXIX
huius editionis.
CLIV, Tit.: Prepositus in Confluentia Hildegardi R Epistola prepositi in
Confluentia ad s. Hil. Wr
CLIV, S misericordem Dominum] efr Deut. 4, 31; Ps. 102, 8 et al. 10/
11 a - eonuertam] efr 3 Reg. 8, 35.
CUV, 1 Hilcligardi R H. Hm posl fratrum litl. Q deL R 2 salus Wr
rerrCII.Rti tncrcAlti H", R leuaati ron/. PL" iam om. Wr 5 et om. Wr
miNcric:orc1ie U", 11 Vale fOrl. rtdl H",
4
344 EPIST. CLV, 1-20
EPIST. CLV, 21 - CLVR, 8
345
KOLN (ST. MARTIN)
CLV
ADALARDVS ABBAS AD HILDEGARDEM
Deo amabili domine Hildegardi, A<dalardus), qualiscumque
minister sancti Martini in Colonia, post cursum uite presentis
paradisum possidere eterne amenitatis.
Domina, domina, ut uere creditur a Deo dilecta et benedicta,
5 omnia que per uos operatur uirtus diuina, uera profecto esse
noui et sancta. Nec etiam fallor quin quecumque a Deo petieritis,
impetrare possitis, uti fideles homines astruunt qui hoc in
ueritate probauerunt. Vnde et ego certus, quantum audeo sanc
titatem uestram rogo Dei pro me peccatore clementiam implo
10 rare, quatenus mihi nimium fluctuanti et in miseriis laboranti
quodlibet solatium consolationis impender e dignetur. Siquidem
anxiatus est in me inopinabiliter spiritus meus et in me turbatum
est cor meum pro his que, heu! exigentibus peccatis meis, multis
annis et nunc maxime patior, et nemo preter Deum nosse poterit,
15 cuius oculis omnia nuda sunt et aperta. Et quia tantum in solius
cognitione Dei sunt que erga me sentio - nec certe cuilibet
mortalium si referrentur, essent credenda, quippe qui inexperta
audiret ac extra fidem constituta -, idcirco per gratiam coope
ratoris et protectoris uestri, Spiritus Sancti, obsecro ut quicquid
20 eo reuelante uobis innotuerit uel spei de me ostendere dignatus
a.a.1169
25
30
35
5
fuerit, per omnia, sicut se res habet, scriptis tradita per hunc
reuerentissimum dominum abbatem renuntientur, uti idem ipse
repromisit.
Domina in Christo uenerabilis, utinam ad presentiam sanc
titatis uestre, quod optatiuum haberem, uenire potuissem et
agere uobiscum facie ad faciem: procul dubio que hactenus a
scientia omnium abscondi, per singula uobis explananda cre
derem. Quid ergo? N oui, docente Scriptura et fide christiana
tenente, nemini in carne constituto de Dei misericordia despe
randum esse. Qua spe ductus et presertim Deum manifeste
uobiscum esse sciens, his scriptis causas miseriarum mearum
uobis suggerere presumpsi, non incertum habens per uos quo
dammodo consolari, quod et summopere precor, si possibile est.
Sponsus uester Christus in suis uos perseueranter teneat
amplexibus.
CLVR
HILDEGARDIS AD ADALARDVM ABBATEM
De uiuente lumine hec uerba audiui: Tu fabro illi similis es,
qui multa uasa fundit et ea fulgentia per ignem non facit. Hinc
disce quod opera tua fulgore caritatis non careant, sed discre
tione ea circumfode, quatenus unumquodque opus tuum ratio
nabile sit. Et hec quoque in abstinentia et oratione, ac in bona
consuetudine sanctorum fiant, qui de uiuo fonte uelut riuuli
emanabant et qui cibum hominibus dederunt que m in gaudio
deglutire potuerunt. Si enim tribuli pro pane dantur, comedi
a. a. 1169
Ep. CLV
codd.: R (f. 350vb-351ra ); Wr (f. 72v
b
-73rb).
ed.: PL 41, 207D-208C (efr R).
$.
CLV, Tit.: Abbas sancti Martini in Colonia Hildegardi R
Martini in Colonia ad s. Hil. Wr
Epistola ministri
Ep. CLVR
codd.: R (f. 351ra-vb); Wr (f. 73rb-74ra).
ed.: PL 41, 208C-210B (cfr R).
CLV, 5 uirtus diuina] efr 2 Mach. 3, 29. 6/7 quecumque - possitis] cfr
Matth. 21, 22; Marc. 11,24; loh. 14, 13-14; 16,23. 12/13 anxiatus - meum]
(efe) Ps. 142, 4. 15 cuius - aperta] (cfr) Hebr. 4, 13. 18/19 cooperatoris
el protectoris] efe Ps. 27, 7; 32, 20 et al.
CLVR, Tit.: Responsum Hildegardis
mi(nistrum) Wr
R Epistola s. Hil. ad eundem
CLV,1 Hildegardi] H. Wr A(dalardus) scripsll A. R Wr 5 uirtus operatur
R 6 Nec] Hec Wr quin fallor Wr petieris PL" 8/11 certus - solatium]
certuN sum quatinu8 mihi nimium auetuanti et in miseriis laboranti quantum
Iluden Rllnctitatem ue.tr.m rogo dei pro me peccatore clementillm implorare ut
qundlihet Aolatium Wr 9 Deo PI. 13 exigcntihuI jHlJl meiR R 16 Dei
rollllitiollc /( 17 rd"r.rantur Wr eue Wr 19 ue.trl] nollri R
CLV, 29/30 nemini - esse] cfr Ps. 32, 5; 32,18; 51,10 et al.
CLV, 22 reuerendissimum PL dominum] D. PL ipse idem PL
R optll.tissimum PL 31 sciens in margo Wr
CI.VR, 1 illi o",. PI. 6 KIInetorum in Mal1.. Wr
25
347 346 EPIST. CLVR, 9-4I
non possunt; ita etiam si stridentia uerba per magistros disci
10 pulis dicuntur, ipsos non edificant, sed in errorem eos ducunt.
Magister namque uerba doctrine sue in materna dulcedine
cribrare debet, ita quod discipuli gaudentes os suum aperiant
et illa deglutiant.
Molendinum quippe granum molit et hoc in multas uarietates
15 diuidit; sic etiam plantatores Ecclesie ex ueteri et noua lege
legalia precepta sumpserunt. Vetus enim lex Christum Deum
nasciturum prophetando ostendit, sed ipse Christus uerbum
suum in omnem terram predicando emisit. Molendinum namque
uetus lex est que in Christo omne granum ueritatis protulit, et
20 pura farina, que de omni strage cribratur, uirginitas est que
materia omnis spiritalis uite in Ecclesia exsistit; et hec prolem
obedientie gignit, unde etiam obedientes filii osculum oris Christi
sunt. Magister quoque obedientes discipulos in amplexione ca
ritatis, et non in offensione ire semper habeat, quia osculum Dei
25 sunt et pane pure farine pascendi sunt. Inobedientibus autem
filiis dura farina, id est aspera correptio danda est. His autem
qui obedientiam omnino relinquunt, furfures proponendi sunt,
quos animalia illa comedunt que intellectu carent.
Tu autem prouidus esto et memoriam sanctitatis illorum qui
manna manducauerunt tene, et de riuulis aque uiue bibe, ac
pacificus ac timoratus in Deo esto, quatenus in horto istius de
uiriditate aliorum bonorum pigmentorum floreas, et stultitiam
illorum fuge qui solem quem relinquunt et alium querunt
qucm nec uident nec inuenire possunt. Sed et nouos pigmen
tarios fuge, qui in proprietate sua legem ponere uolunt et non
preualent.
Nunc ergo incipe in eo qui est ut in illo finiaris qui erat et qui
uenturus esto In duabus uiis a Deo constitutus es, ita quod ipse
in bona scientia te uocat et quod a mala scientia te protegit.
40 1 n his enim uiis fulgentia opera et multe passiones tribulationum
d erumnarum sunt, quando temetipsum per duas alas scientie
CLVa, 22 oseulum oris] efr Canto 1, 1. 30 manna mandueauerunt] efr
loh. 6, 31; 6, 49. de - uiue] efr Ioh. 7, 38. 37/38 qui est - uenturus est]
(dr) loh. 1, 4.
11 sua Blancklll. (,d 1'Iet, PL*) 12 quod] ut R 16 Deum] Dominum
I'L 19 omnem R (Id "eI, PL) 21 materies R 24 et om. PL * semper
MI. R 26 eorrectin PL His autem] Sed his R 27 omnino in margo Wr
prnponendi mpsi GIl", PL] proponende R Wr 28 quos mpsi GIl", PLj que
RWr 30 de nlll. Wr lIe] et R 31 lIe] et R eKto in cieo R istius]
".IIIM R 33/34 /'MI po.aulll R 34 r.r o",. PI. 39 qund o",. R 41
.11. 111 "''''X. !f.'r
EPIST. CLVR, 42-75
boni et mali eleuas. Vnde etiam tres uires attende quas Deus
homini posuit, scilicet intellectum et sensualitatem et corporis
motionem, que omnia ipsi secundum possibilitatem suam nota
45 sunt. In istis tribus uiribus et in istis predictis duabus uiis Deus
te habet. Nam per Spiritum Domini cum intellectu uides et per
corpus mala cum sensualitate sentis. Bonum enim et malum
seis, et spiritalis ac corporalis es. Gratia Dei in admonitione te
uocat, et Spiritus Sanctus igne suo te accendit ut Deum diligas
50 et ut cum bonis operibus ad Deum ascendas.
Sed suggestio diaboli interdum ab admonitione Dei te abs
trahit et prohibet ne Deum diligas, ac per incendium suum te
hominem esse ostendit; et propter hoc etiam declarat impossi
bile tibi esse quod inuisibilia interdum facias. Quandam enim
55 nigram et malam uieissitudinem suggestio diaboli ad hominem
flat, cum Deum negat. Cum enim diabolus esse Deum negat, se
fallacem es se scit, quia cum se esse scit, Deum esse nouit. Ipse
autem in peccato nascentium hominum aliquam partem habet,
per quam multos in carne lacerat. Qui enim in corde suo Deum
60 non esse dicit, celum et terram ac omnia uiuentia que in Deo
et cum Deo sunt, et seipsum esse negat. Magna autem insipientia
est quod horno, qui se uidet et se scit, in dubietate dicit: "non
sum", quia etiam paruus puluis absque Deo non est. Sed cum
horno in aliqua dubietate corpus suum superat, in spiritalibus
65 etiam I1equitiis diabolum occidit, unde premium et coronam
coram Deo et angelis eius ac coram omni celesti exercitu
accipiet.
Sufflatus quoque diaboli multa illicita homini infert que bona
scientia dicere erubescit. Consilium autem eius est quod uana
70 gloria hominem adeat, sicut ibi fecit ubi magnam ruinam edi
ficauit, qua rotam natiuitatis hominis torrenter circuire fecit.
Incendium quoque suum est quod hominem, quem ad imagine m
Dei factum esse scit, ad plurima illicita prouocat, unde etiam
in creaturis multa impossibilia ei ostendit. Sed ipse nullam
75 possibilitatem in eis habet, unde persuasiones suas homini im
59/60 Qui - dieit] efr Ps. 52, 1. 65/67 eoronam - aecipiet] efr Iae. 1,
12. 66 eoram - angelis] efr Apoe. 3, 5. 71 rotam natiuitatis] efr Jae. 3,
6. 72/73 ad - faetum] efr Gen. 1, 26; 1, 27; 5, 3; 9, 6.
42 attende] addendae PL 43/44 posuit - ipsi om. Wr 46 Domini] Deum
PL 47 mala iter: Wr eum sensualitate] eonsensualitate Wr 48 spiritualis
PL * ac] et R 49 post diligas add. ae per incensum suum Wr 50 ut om.
PL * 51 te PL' 52 ae] et R incendium] incensum Wr 56 deum
esse R 57 esae
l
1I1It. R cum] eum Blanckw. (sed recte PL*) 60 ante non del.
esse Wr 1Ic:1 et R 61 esse om. Wr 64 aliqua] hac R spiritualibus
PL* 66 R(' I et /(
348
EPIST. CLVR, 76 - CLVI, 6 EPIST. CLVI, 7 - CLVIR, 5
349
mittit, ut horno malitiam suam in optione perficiat; et sic iter tenus, si liceat atque oculos uestre pietatis non offendat, aliqua
legis Dei in irrisionem ducit, quatenus unusquisque horno legem mihi commonitoria uerba que animam meam edificent et que
quasi Deus per proprietatem uoluntatis sue sibi ponat. Et hoc mihi fiduciam ad Deum prebeant, mater amantissima, breui
illi ualde placet, quoniam nec se nec alium Deo subditum esse 10 rescripto remittatis. Me etenim ex his corroborari, dum presens
80 uult. aderatis, opportuno tempore proposuistis.
Tu autem, o fili Dei, Deus qui te creauit, per uictoriam militie Preterea si amplius non audeo rogare, utar tamen precibus
sue te uult, ita ut in oculo scientie sue appareas, quoniam te Chananee que respondebat Domino in Euangelio, dicens quod
non derelinquet. Solem ergo per fidem aspice, ut fidelis seruus etiam catelli edant de micis que cadunt de mensa dominorum
sis, ac in nocte lunam attende, quando uitia te opprimere uolunt, 15 suorum. Eadem fidei deuotione uos secundario rogo ut de mensa
85 ita quod timor Domini omnia in te pertranseat; et non lederis, uestra, id est de uisione illa qua multa mirabilia frequenter
sed in eternum uiues. uidetis, mihi ualde desideranti supradictis summatim apponatis.
Mementote quod pergamenum ea de causa uobis nuper trans
misi. Verumtamen, quantum in nobis est, supplicando Deum
KOLN (ST. AGATRA) (?) / BONN 20 rogamus ut bonum quod cepit in uobis gratuita bonitate per
seueranti fine compleat.
CLVI
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. 1163 (?)-11 73
CLVIR
Hildegardi de sancto Ruperto magistre, diuinique luminis HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. 1163 (?)-1173
gratia illuminate, N., de Didenkirchin iuxta Bunnun abbatissa,
licet indigna, tantilla tante et indigna digne, orationis instantiam Inquietam mentem propter lutulenta loca et propter sollici
et debite seruitutis perseuerantiam. tudinem multarum aquarum que fiuendo deficiunt habes. Lu
Vestra pietate et humilitate tanta confidens ad uos misi tulenta enim loca illis sunt qui uicissitudinem pessimorum
presentium latorem et has litterils, eo tenore conscriptas qua- morum habent, et aque que deficiunt, illis scilicet qui duri et
5 lapidei sunt, nec riuulis doctrine sancte Scripture molliuntur.
Ep. CLVI
codd.: Hm (teste Mart. 54, 1078); R (f. 368rb_va ); Wr (f. 94vb). Ep. CLVIR
ed.: PL 115, 334D-335B (cfr Hm). codd.: HfIt (teste Mart. 54, 1078-1079); R (f. 368v"-b); W,. (f. 94vb-95rb).
((Jflt11l.: Vorbeflt. 2, p. 149; corr.: Einl., p. XVII. ed.: PL 115, 335B-336B (cfr Hm).
comm.: Vorbeflt. 2, p. 149; Einl., p. XVII.
CLVI, Tit.: Abbatissa de Didenkirchun Hildegardi R Epistola abbatisse
de Dydenkyrche ad s. Hil. Wr CLVIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hi!. ad eandem
abb(atissam) Wr
CLVR., 82/83 te - derelinquet] cfr Deut. 31, 6; 31, 8; 1 Par. 28, 20. 85
timor Domini] efr Iob 28, 28 et al. CLVI, 13/15 Chananea - suorom] (cfr) Matth. 22-27. 20/21 bonum
compleat] cfr 2 Cor. 8, 6; Phi!. 1, 6.
CLVR, 76 horno] ipse R optione] opinione PL* 81 fiHi Wr 82 ita
o",. R 84 le] et R te o",. Wr 85 quod] ut R pertranseant Wr CLVI, 10 rescripto] scripto Hm scriptaR remirtas Wr Me] NePL* 14
edunt R 17 t111t6 supradictis aJd. de Hm 18 uohis om. Hm 20 ante bonitate
CLVI, t Hi1cliardi R H. H", Ruperto srripsi ",,,, Hm] Roberto R RUpperto
aJ. pietate et H", 20/21 perseuerante Hm
Wr 2 N.I 1. R Didenkirchin Hripsi "'", R Didenkirkim H", Dydenkurhen
IIP'r "unnurn Hripli tri", R] SunnAm H", Ilunnim Wr 5 ",,11 Yema add. De CLVIR, 1propter2 Q",. R 5doctrine o",. Wr sanete1sacre Wr scripturis
/./", 6 ,,1I1t l,rC:lcmrlutn l1li. \)tf H", et /IItI. H", R H", (mi mi, PL)
350 EPIST. CLVIR, 6-39
Sed tu intra te dicis: Que uel quid ego sum, et quomodo talia
perferre possem?
Nunc autem sapientis uiri fabulam audi: Quidam cauerna
tum locum fodere uoluit, sed cum ligno et ferro foderet, ignis de
10 quodam lapide in que m foderat euolauit, ita quod idem locus
nullo modo perfodi poterat; sed tamen ille eiusdem loci lati
tudinem notauit et cum magno labore aliquas cauernas in eo
perforauit. Et horno iste intra se dixit: Ego ualde laboraui, sed
qui post me ueniet, leuius me laborabit, quia sibi omnia hec
15 preparata inueniet. - Hic nempe horno coram domino suo lau
dabitur, quia opus suum longitudine et latitudine multo utilior
est quam opus in molli terra que aratro subuertitur. Ideo quoque
dominus suus eum pro fortissimo milite computat, qui exerci
tum suum bene sustentare potest, et aliis agricolis, qui fructum
20 in temporibus suis dant, eum proponit. Quicumque enim prius
laborauit, laborem illius qui eum subsequitur supereminet. Fa
ber enim mundi primo creare cepit, et postea ministris suis
secundum ipsum operari dedit.
O filia Dei, terram tuam in temetipsa coerce, ne ipsa sine
25 fructuosa utilitate filiorum arescat. Cor etiam tuum in unum
collige nec illud in immoderationem inquietorum morum figas,
ne filias tuas a te fuges. Tu quoque si milis esto bone terre que
frequenter congrua pluuia irrigatur, quatenus bonas et delec
tabiles herbas proferat. Quomodo? Cum enim horno carnem
.lO :-mam moderate pascit, letos et mansuetos mores habet, sed cum
in nimietate ciborum et conuiuiorum uiuit, unumquodque no
cuum uitium in se pullulare facit. Qui autem per immoderatam
abstinentiam corpus macerat, semper iratus uadit. In omnibus
his bona terra esto, quatenus filias tuas, cum fleuerint, consoleris,
: \ ~ d cum in iram surrexerint, eas recte corripias, et cum rabide
fuerint, per te discipline regulari subiaceant. Que autem se ip
obliuione a te uerterint, has cum historialibus uerbis et cum
uerbis Euangelii inter te et alios duo s reuoca; et si tunc tibi
non obedierint, tu summo magistro obediens esto, et memor
8 autem om. R 10 quod] ut R 11 nullo modo om. Hm potuisset R
non potuit Hm sed om. R ille tamen R 13 perforauit] fecit R 14/15
shi ant, inueniet R 14 hec omnia Hm omnia om. R 15 inueniet preparata
Wr SUD in margo Wr 16 utilior cadd. ed.] fort. utilius scribendllm est 17 Ideo
quoque]ldeoque R 24 ipsa om. R 25 filiarum fort. recte Hm 27 Tu om. R
esto .ml, quoque R 28 frequenter post pluuia R congrua in margo Wr 29
profcrat) fatiat Wr enim om. R 30 sed cum] cum autem R 32 Qui
lIutcm) SC'cl <lu R 36 regullui discipline Hm 36/37 se post obliuione R 37
('Ul1l l nlfl. I ~ 38 te 1. 11". Wr
EPIST. CLVIR, 40 - CLVII, 13
351
40 esto Iacob, qui duos filios Ioseph cum benedictionibus suis
commutauit.
Nunc ergo initium boni studii tui considera, ut cum fiduciali
fine finiaris et ut eterna premia a summo magistro recipias.
KOLN (ST. URSULA)
CLVII
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Domine ac matri sue Hildegardi, commoranti in turre Ieru
salem, N., solo nomine abbatissa in loco sanctarum Virginum
Coloniensis Ecclesie, deuotissimam orationem et debitum serui
tium.
5 Quantum congratuler beatitudini uestre, uerbis non possum
exprimere. Licet enim a uobis corporali disiungar aspectu, tamen
uobis intimo caritatis astringor affectu. Desidero enim uos uidere
et dolorem quem in corde meo absque omni humano solatio
fero, uobis explicare. Vos autem que estis omni caritate plena,
10 in loco matris mee cupio uos habere; post Deum etiam spem
meam in uos posui et amodo a uobis cupio consolari et letificari.
Quapropter moueant uos lacrime, moueant gemitus dolentis
filie, et mementote mei et rogate Deum qui pro nobis pauper
Ep. CLVII
codd.: Hm (teste Mart. 53, 1077); R (f. 368r"'-b); Wr (f. 94rb_va).
ed.: PL 114, 334B-C (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 146; cfr ep. XCII huius editionis.
CL VII, Tit.: Abbatissa in loco sanctarum uirginum Hildegardi R
Epistola
abbatisse sanctarum uirginum in Colonia ad s. Hil. Wr
CLVIR, 40/41 Iacob - commutauit] efr Gen. 48, 15-19.
CLVII, 1/2 commoranti - Ierusalem] cfr 1 Par. 9,3; 2 Par 26, 9. 10/11
post - posui] efr PS. 72, 28; 77, 7.
CLVIR, 40 suis om. R 42 tui S. Jin. Wr 43 finiaris] fmaris Hm ut om.
R
CLVlI, 1 Hildega.rdi] Hild. R H. Hm turre] terra Hm 2 N.] C. R 3/
4 clebitllffi seruitutern HIfI 5 possum] ualeo Wr 7 anstringor R 12 dolentis]
dilc(tC' H",
ii.
11,
352
EPIST CLVII, 14 - CLVIII, 16
factus est, ut dignetur me liberare a perpetua paupertate et uel
15 in ultimo loco eterne beatitudinis collocare.
Valete et omnem congregationem uestram mei parte salutate.
KOLN (ST APOSTELN)
CLVIII
DECANVS AD HILDEGARDEM
T, Dei gratia Ecclesie sanctorum Apostolorum, que est in
Colonia, dictus decanus, id est magister scholarum, cum uniuer
sis eiusdem Ecclesie fratribus, domine Hildegardi omnibusque
in monte sancti Ruperti Christo militantibus, deuotam in Do
s mino orationem et in uero salutari salutem.
Ex die qua nobis innotuit quod sororem, immo filiam nostram
specialem, dominam Sigewizen, in uestre beatitudinis consor
tium collegistis, non solum nos, uerum uniuersa Coloniensium
ciuitas nutu Dei ad pietatis amorem accensa esto Inde est quod
10 manifeste per omnes terminos terre nostre a cunctis procla
matur: Ecce odor dominarum de sancto Ruperto sicui odor agri
peni, cui benedixii Dominus. Benedicte itaque sitis a Domino,
que in modico et humili monticulo uestro ea caritatis opera
celebratis, que cuncte sublimita.tes montium uniuerseque ual-
I ~ 1ium nostrarum latitudines celebrare, non dicimus non potue
I"Ilnt, sed neglexerunt.
Ep. CLVIII
cOlid.: R (f. 415ra -b); Wr (f. 131vb-132r").
ed.: PL 50, 258B-D (efr R).
CL VIII, Tit.: Declanus (sic 1) sanctorum apostolorum, l. magster scolarum
H. R Conuentus apostolorum in Colonia ad s. Hil. Wr
CLVIII, 11/12 Ecce - Dominus] (cfr) Gen. 27, 27.
CLVII, 14 et 0111. HI1I 16 mea Wr
CLVIII, 2 id est] sir abbreuiaturam in codd. interpretor primus scribit PL 3
Hildigardi Wr 4 Ruperti scripn] Roberti R Rpperti Wr 8 uerum] immo
R 9 succensa R post quod add. iam R 11 Ruperto scripsr] Roberto R
Rpperto Wr 13 uestro monticulo R 13/14 caritatis - celebratis] opera
pietatis celebrastis R
EPIST CLVIII, 17 - CLVIIIR, 14
353
Audiuimus siquidem nuperrime, fama prodente, quod ille
hostis antiquus per orationes uestras eiectus sit. Quod si ita
est, obsecramus ut modum et ordinem eiectionis nobis rescri
20 bendo significetis, quatenus uobis congaudeamus et perpetua
uobiscum deuotione Dominum collaudemus.
Ipsam quoque dominam Sigewizen, sicut familiarius cognos
cimus ita specialius salutamus, deuotas in Christo orationes
renouantes et easdem ab ipsa exspectantes. Vale.
a. 1169
CLVIIIR
HILDEGARDIS AD DECANVM a. 1169
Deus opus suum fecit, sed illud uno modo non constituit.
Adam enim periit; nam cursum circuli sui non compleuit, sed
post meridiem requisitus esto Deus autem spiramen suum in
prophetas misit, ut ueritatem nuntiarent, et sic sapientia in ore
5 illorum quos ipsa constituit loquebatur, quatenus miracula pro
ferrent. Apostoli etiam per Spiritum Sanctum opus Dei in fide
perfecerunt, ac martyrium eorum et aliorum Deum ostendit
esse. Spiritales quoque populos Spiritus Sanctus infiauit, qui
seculum in semetipsis finiunt et angelicum ordinem colunt.
10 Sic opus Dei simile diei esto Omnes enim unum dixerunt, sed
tamen singillatim clamauerunt. In ortu namque diei aurora
solem precedit, et in mane radius solis resplendet, qui in tertia
in calore suo ardere incipit, in media uero die in calor e suo
pleniter ardet, et crca nonam calorem suum inclinat; circa
Ep. CLVIIIR
codd.: R (f. 415rb-v"); Wr (f. 132r"-b).
ed.: PL 50, 258D-259C (cfr R).
CLVIIIR, Tit.: Hildegardis R
Epistola s. Hil. ad eundem conue(ntum)
Wr
CLVIII, 18 hostis antiquus] efr Apoc. 12, 9; 20, 2.
CLVIII, 21 Dominum] Deum PL 23 post orationes miJ. promissas R
CLVIIIR, 7 perfecerunt] perferrent PL ac 0111. PL et R 8 esse 0111. R
populul PL" . qui] qua PL 10 Sic] si PL* 11 siggillatim Wr singulatim
PL ortu1ordine fln. rtrll Wr namquc in I1Iatg. Wr 13 ardere - suo om.
PI.. 14 et o",. PI. *
355 354
EPIST. CLVIIIR, 15-36
15 uesperam autem calorem suum quem in die habuit, finit et ante
noctem se abscondit. Et sic dies completur ac ab omnibus
operibus suis requiescit. Que si uno modo complerentur, homini
displicerent. Vnde etiam Deo nomen est Sabaoth, quia unus
quisque huiusmodi cursus plenum officium habet. Tali modo
20 Deus in omnibus operibus suis operatur.
Sic etiam in hac muliere, de qua queritis, gestum est. Pro qua
alti et altiores, parui ac minores cum laboribus et orationibus
unum dixerunt ac singillatim clamauerunt, secundum quod
Spiritus Sanctus eos hoc officium docuit. Nam quidam per
25 suspiria misericordie et quidam per orationes et per uigilias pro
ipsa labarauerunt, quidam etiam ieiunia et castigationem in
carpo re suo sustinebant; multi quoque pro ipsa eleemosynas
dederunt, et maxima turba cum adiutorio cuiusque boni quod
facere potuit, se ad ipsam declinauit; et aliqui in magno studio
30 sine tedio hoc perfecerunt. Et ita omnes ad Deum pro ipsa
simul aspiciebant, quemadmodum etiam dies circulum suum
complet.
Nunc autem cum laude simul dicamus: Gloria tibi, Domine.
- Benedictio Dei in gratia ipsius super uos sit et super omnes
35 qui super illam misericordia moti sunt, quoniam ipse Dominus
dicit: Misericordiam uolo, et non sacrificium.
18 Deo - Sabaoth] efr ler. 11, 20; Rom. 9, 29; lae. 5, 4. 33 Gloria
Domine] efr 1 Par. 29, 11; Lue. 2, 14; Rom. 11, 36; 16, 27; 1 Tim. 1, 17. 36
Misericordiam - saerificium] Matth. 9, 13; 12, 7; efr Os. 6, 6.
16 ae] el R omnibus om. R 18 est nomen R 19 huusmodi] huius
Inundi PI. 22 ae] et R 23 !le] el R siggillatim Wr singulatim PL 25
I'ct:l filM. 1{ 29 llliquia TldlllculI (II(J /'IN' ]>1..) 36 c\bdt /{ (mi mi, PL)
EPIST. CLIX, 1-17
KRAUFTAL
CLIX
HAZZECHA ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. 1160-1161
Hildegardi, summi Patris familie domus prouide dispensatrici,
H(azzecha) de Crouchdal abbatissa humilis et indigna, mater
nam uenerationem et filialem deuotionem cum ea qua in Christo
coniuncte sumus caritate.
5 Postquam diu desiderata presentia et afiabilitate uestra, Deo
opitulante, merui releuari a pusillanimitate spiritus et tempes
tate priori, aliquantisper quieui. Et quia uerba uestra non ab
humano ingenio, sed a luce uera, que plus ceteris hominibus uos
illuminauit, non dubito procedere, consilio uestro, quod proposui
10 facere distuli adhuc perficere.
Scire uos uolo, domina et soror carissima, quia sicut prius
uos uidere multum desideraui, non minus adhuc desidero, et
cum carpore non possim, corde uobis semper adhereo. Et quia
certum est caritatem in uobis et uos in caritate manere, per
15 eam uos deprecor ut quid correptioni uel correctioni dignum
lux uiua per Spiritum suum de me uobis manifestauerit, scribere
mihi non differatis.
Ep. CLIX
codJ.: Hm (teste Mart. 48, 1071-1072); R (f. 365rb); Wl" (f. 9Ovb-91r').
eJ.: PL 109, 329D-330A (efr Hm).
comm.: L. VAN ACKER, Inslr1lmmta Patrstica 23 (1991), p. 415, annot. 28; H.
RISSEL, "Citeaux" 41 (1990), p. 30-31.
CLIX, Tit. : Hazeeha abbatissa de Crouehdal Hildegardi R Epstola abbatisse
de Crouchdal ad s. Hit. Wr
CLIX, 1 Patrs - dispensatrici] efr Lue. 12, 42. 6/7 a - tempestate] efe
Ps. 54, 9. 14 eartatem - manere] efr 1 loh. 4, 16.
CLIX, 2 H(I7%echa) StriPSI] H. HmR N. Wr 3 et om. R et filialem
dCllotionem o",. 11m 11 soror et domina Wr 13 semper ()11/. Wr quia]
qua PI.." 17 differatlsl dcdiWlemini Wr
356 EPIST. CLIXR, 1-16
CLIXR
EPIST. CLX, 1-22
CLX
357
HILDEGARDIS AD HAZZECHAM ABBATISSAM
a. 1160-1161 HAZZECHA ABBATISSA AD HILDEGARDEM c. a. 1161 (?)
Qui omnia uidet, dicit: Oculos habes ad uidendum et undique
ad circumspiciendum. Vbi uides lutum, illud ablue, et quod
aridum est fac uiride. Sed et aromata que habes fac saporem
habere. Quod si oculos non haberes, te excusare posses. N unc
5 autem oculos habes. Et quare per eos non circumspicis? Sed
magniloquium habes in rationalitate. Multoties enim alios in his
diiudicas in quibus te diiudicari non cupis. Sed tamen aliquando
sapienter ea dicis que profers.
Attende ergo quod onus tuum recte portes et collige bonum
10 opus in sacculum cordis tui, ne deficias, quoniam in solitaria
uita quam requirit sonus uerborum tuorum non ualeres quies
cere propter uicissitudinem diuersorum morum, quia tunc nouis
sima tua multo peiora fierent quam prima, et etiam tam grauia
ut iactura lapidis est. Imitare autem turturem in castimonia;
15 sed electam uineam diligenter procura, ut Deum recta et pura
facie inspicias.
Ep. CLIXR
todd.: Hm (teste Mart. 48, 1072); R (f. 365rb -v"); W (f. 103v); Wr (f. 91ra);
Z (f. 44r).
,dd.: PL 109, 330B-C (cfr Hm); cfr HAUG, p. 64, n. 40.
(0111111.: H. RISSEL, "C/eaux" 41 (1990), p. 31.
5
10
15
20
Amantissime domine Hildegardi, diuinarum ac uerissimarum
uisionum sacratissimo munere diuinitus illustrate, H(azzecha)
de Crouchdal, solo nomine abbatissa, super efferuentissimum
perfecte caritatis donum. .
Eloquia uestra, mi domina, ab illa sanctissima anima uestra,
ab illa celsitudine contemplationis uestre tamquam de uertice
eternorum collium defluentia in profundissimam ceterarum
conuallem animarum, quasi imber super herbam et quasi stille
super gramina rigant eas, infundunt eas et germinare eas faciunt
germen sine spina, germinare eas faciunt supernorum desiderio
rum uiua germina usque ad thronum glorie summi Dei miro
odore prosilientia.
Opto igitur ego, ancilla uestra, litteras uestre sanctitatis
intueri et alloquio dulcissime consolationis uestre tamquam leuis
aure flatu refoueri. Nam, mi mater et domina, omnis spes et
securitas, et refugium ac tutela mea in uestra post Deum
maternitate dependet; ideoque ad uos solam recurro et me
consilio et auxilio uestro post Christum committo.
Poseo igitur iterum suppliciter, deprecor misericorditer qua
tenus pro me Deum exoretis, et quid mihi agendum sit pro
pluribus excessibus meis, quibus et in onere nominis mihi
impositi seu in aliis transgressionibus delinquo, ut supra depre-
CLIXR, Tit.: 0111. Z
Crouchdal Hildigardis W
Responsum Hildegardis R Haceche abbatisse' de
Epistola s. Hil. ad eandem abb(atissam) Wr
CLIXR, 1 omnia uidet] efr EccJi. 23, 27. Oculos - uidendum] cfr Ez.
12,2. 12/13 nouissima - prima] efr Matth. 12,45; Luc. 11,26; 2 Petr. 2,
20.
Ep. CLX
codd.: Hm (teste Mart. 56, 1082-1083); R (f. 370rb); Wr (f. 97rb ).
ed.: PL 117, 338D-339B (efr Hm).
comm.: H. RISSEL, "Cfteaux" 41 (1990), p. 31.
CLX, Tit.: Hazecha abbatissa de CrOchdal Hildegardi R
de Cruchdal ad s. Hil. Wr
Epistola abbatisse
app. comp.: CLIXR, 1/2 ad circumspiciendum undique R 2 lutum uides
R 3 Sed 0111. R 4/5 Nune autem] Sed R 5 Sed 0111. R 7 diiudicari]
diiudicare R 8 ea 0111. R profers que dicis R 12 uicissitudinem - morum]
diuersitates morum tuorum R tune post tua R 13 quam prima] prioribus
R 14 autem] enim R 15 sed] et R
CLX, 5/9 Eloquia - gramina] cfr Deut. 32, 2. 6/7 de - collium] cfr Deut.
33, 15 (efr Gen. 49, 26). 9110, 10/11 germinare - germen (germina)] efr ler.
33, 15.
app. mi..' CLIXR, 1 habe Wr 3 Mil aaporem lllid. uiride Z 7 diiudicari]
lilt. di
2
l. I". W 8 profere. (e 1 J. HII.) W 9/M11 ergo lllid. l!ttente 11111 recte
QIII. U", 14 caltintonillnt . mrT. W,.
CLX, 1 Hildegardi smpslJ Hild. R H. Hm Wr 2 H(azzecha) smp.rrJ H. R
A. (pro A(zzeeha)1) HmWr 3 efRuentissimum Hm S ah] ad PL* 8 stelle
HI1I ("d mil PL*) 14 lenis Wr 17 sola Hm 18 Christwn] Deum W,. 21
tlCllT1iniM toda. rnuneria trJIIi. PL* mihi ill IIIl1rg. Wr 22 impositis Wr
358 EPIST. CLX, 23 - CLXR, 20
cata sum, benigne insinuetis. Timeo enim et ualde pertmesco
me offensam Dei incurrere. Valete.
CLXR
HILDEGARDIS AD HAZZECHAM ABBATISSAM
In uera uisione hec uerba, que propter admonitionem magne
necessitatis ardenti desiderio a me querebas, audiui: Valde
gloriosa laus est ubi fidele magisterium has acies habet, uidelicet
illam que cum clipeis et loricis atque aliis armis custos turris
posita est, ut contra illos pugnet qui turrim ipsius destruere
uolunt, et etiam illam que ciuitatem suam probis militibus ita
munit, ne muri eius ab inimicis comprehendantur et ne ostium
eius perfids speculatoribus aperiatur, ipsique non interficiantur.
Isti homines in beatitudine sunt.
10 Qui autem sic non faciunt, squalidiores rusticis sunt, qui per
seipsos et per pecora sua uillas suas sapienter procurant, ne in
pascuis suis deficiant. De his dicendum non est: Que est ista que
ascendit per desertum sicut uirgula fumi ex aromatibus myrrhe
et thuris, et uniuersi pulueris pigmentarii?; nec illud: Quam
15 pulchri sunt gressus tui in calciamentis, filia principis. Hoc est:
Qui in exsilio huius seculi, quod per desertum intelligitur,
uoluntati sue contradicit et in omnibus operibus suis suspirando
ad Deum ascendit - sicut seriptum est, ascendit fumus aro
matum in conspectu Domini -, mortficationem carnis sibi eligit,
20 unde et de fumo aromatum et de mortificatione carnis omnes
Ep. CLXR
&odd.: HIII (teste Mart. 56, 1083-1085); R (f. 370v"-371rb); Wr (f. 97rb-98va ).
,d.: PL 117, 339B-341D (efr Hm).
&0111111.: H. RISSEL, "Citeaux" 41 (1990), p. 31-32.
CLXR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola ei (sic 1) s. Hil. ad eandem
abb(atissam) Wr
CLXR, 12/14 Que - pigmentarii] Canto 3, 6. 14/15 Quam - principis]
Canto 7, 1. 18/19 ascendit - Domini] cfr Canto 3, 6.
CLXR, 2 Vade Wr 3 est om. Hm scilicet R 4 illam 0111. R custodes
R. 5 positi 8unt R pugnent R 6 etiam illam om. R 7 muniunt R
eiua] IpaluR R honium Hm 13 fumi o",. Rm 17 omnibuR o",. R 19
c:k:lt 1-1", 20 e t ~ l Iltqur. Wr
c. a. 1161 (?)
EPIST. CLXR, 2I-55
359
uirtutes in eo crescunt, quibus numquam saturatur. Illi qui hoc
facit, de supernis ciuibus angelorum et sanctorum dicitur: Quam
pulchri sunt gressus tui, id est studium in quo in ista mortifi
catione ambulas, filia principis. Sed ab ore prophete iste abi
25 ciendus est qui nec frigidus nec calidus est, qua nec in terrenis
nec in celestbus quicquam laborat. Sed eum locustis assimilo,
que nec cum uolatilibus recte uolant nee cum anmalibus in
terra recte ambulant, sed que smiles turbni, qui cito deficit,
sine utilitate uadunt.
30 O filia sacri nominis, aures tuas aperi atque diligenti corde
proposita signa huius parabolici sermonis audi, uidelicet quam
magna gloria in summa laude de turribus huius ciuitatis ita
constitute st. Turris ciuitats istius caritas cum concordia est.
Et quare turris nominatur? Qua de altissimo Deo psa fons
35 saliens omnem terram circuiens fluxit, quoniam ipse Deus omnes
creaturas in plena caritate ita disposuit quod nulla necessitas
n eis sit. Vnde disce quod sancti homines, in quibus caritas
habitat, in nulla necessitate deficiunt, quia corda eorum man
suetudine et pace uelut fluent odore balsami circumdantur;
40 quapropter et antiquus serpens eos discerpere non potest, quo
niam ut fetens odor ab odore balsami segregatus est, ita diabolus
caritatem fugit et in cauernam ab ea se abscondit. Vbicumque
autem sancti homines, in quibus caritas non habitat, in nomine
Domini congregati sunt, ciuitati que sine turri est et pulchris
45 domibus que sine celsitudine sunt assimilantur. Vnde in hac
confusione pecunia ustitie atque regule, quia firma habitacula
non habent, despoliantur, ideoque etiam sepe destruuntur, quo
niam ut turris ciuitatem ornat ac sustinet, ita caritas omnes
uirtutes. Milites caritatis qui in turrim positi sunt, obedientia,
50 fides et spes sunt. Obedientia clipeo circumdatur, quia semper
subdita est; fides lorica induitur, quia omnia bona que in Deo
sunt, que oculis numquam uidit, probat; spes autem celum cum
omnibus ornamentis suis per fidem amplectitur. Fides autem
per obedientiam Deum semper aspicit, ita faciens ut ei precepit.
55 Deus enim caritas est, quia omne opus suum pium est, sed
22/24 efr 14/15. 24/25 abiciendus - calidus est] efr Apoc. 3, 15-16. 34/
35 fons saliens] cfr loh. 4, 14. 39 odore balsami] cfr Eccli. 24, 20; 24,
21. 40 antiquus serpens] cfr Apoc. 12, 9; 20, 2. 51 fides - induitur] efr 1
Thess. 5, 8. SS Deus - estl ] (cfr) 1 loh. 4, 8.
22 ciuibus 0111. HIII 28 que 0111. Wr 30 atque] et R 33 sit] sint R 36
quod] ut R 42 CQuerna Wr se ab ea R Vbi R 43 habitat] est Wr 46
arque] et R 48/49 ornat - uirtutes] ita caritas omnes uirtutes ornat et sustinet
R 49 turri H ~ 51 111111 fides add. et R quia] quoniam R 51/52 que in
])eo sunt a",. R 52 oculu8 H", 53 complectitur H", Fides autem] lides
\tero H", sed filie. R
360 EPIST. CLXR, 56-85
per humilitatem de celo descendit, ut captiuos suos liberaret
qui caritatem reliquerunt, quando ipsum non cognouerunt. Hoc
per humanitatem suam fecit et idem exemplum nobis reliquit.
Quomodo? Quando propriam uoluntatem nostram in officiis
60 huius seculi relinquimus, post uestigia eius ambulamus. Quando
autem in nomine eius in unum gregem congregamur, quemad
modum ad aquilam alia uolatilia congregantur, Abraham imi
tamur, qui populum suum et regionem patrie sue reliquit atque
in aliena re circumcisionem secundum preceptum Dei perfecit.
65 Sed quando per hominem qui nobis si milis est preceptis Dei
obedimus, in benedictionibus sicut stelle celi multiplicamur,
uelut etiam Deus Abrahe per angelum suum repromisit, quia
alienam rem secundum incarnationem suam requirimus, pro
nihilo nos computantes ac in spiritali uita laborantes. Cum hoc
70 facimus, turrim nostram pro bis militibus per humilitatem un
dique munimus; probique milites sumus, cum uoluptatem huius
seculi superamus, et cum furorem ire uincimus, atque cum
paupertatem nostram propter amorem Christi toleramus, et
cum inimicalia homicidia odii ac inuidie a nobis abicimus, atque
75 cum alios peccatores similes nobis non spernimus nec iniusta
iudicia super eos iudicamus, et cum super iustos ac innocentes
falsum testimonium non querimus.
Hi probi milites sunt qui ciuitatem nostram undique custo
diunt, ita ut murus sancte regule et conuersationis nostre ab
80 inimicis, uidelicet odiosis ac inidiosis moribus, non perfodiatur
et ne ostium pacis per contradictionem repudietur, quoniam si
hoc fit, clausura ostii nostri reseratur inimicique nostri in ciui
tatem nostram secure ambulant. Et ne simus cum illis qui
semper erranti corde sunt, dicentes: Hoc quod hominis ratio
85 nalitas nobis ponit et eligit, nolumus, quia que nos ponimus et
61 in2 - congregamur] efr Is. 40, 11. 62 ad - congregantur] cfr Matth.
24, 28; Luc. 17, 37 (?) 62/63 Abraham - reliquit] efr Gen. 12, 1. 64
circumcisionem - perfecit] cfr Gen. 17, 23-24. 66/67 sicut - repromisit] cfr
Gen. 22, 17; 26, 4. 68/69 pro - computantes] cfr Sapo 3, 17. 77 falsum
querimus] cfr Matth. 26, 59. 82 clausura ostii] cfr Bar. 6, 17.
58 humanitatem] humilitatem R suam 0111. R 62 congregantur ante ala
Wr 63 sue 0111. Wr 65 Dei 0111. R 66 eeli S. lin. R 67 quia] et HIII 69
reputan tes HIII ae 0111. R eumque Wr 70 post humilitatem ad. nostram
Wr 70171 undique in lIIarg. Wr 72 cum! 0111. R atque] et R utique H11I
cum2 om. H",R 74 cum 0111. R inimieabilia HIII ae] et R atque]
el R 76 et] atque Wr eum 0111. Rae] atque H", et R 80 ociosis
Wr 81 repudir-Iur ;11.11'11. Wr 82 clausula HmR, a. trJrr. Wr inimicque]
('1 Inlrnic:i R
EPIST. CLXR, 86-II5
361
eligimus, utiliora et iustiora illo sunt. - Isti insidiatores sunt
qui ciuitatem nostram per insidias suas destruunt, quia que de
antiquis et sanctis magisterialibus medicis nostris in ieiunando,
in uigilando et in orando siue in aliis uirtutibus constituta sunt,
90 repudiant et uoluntatem suam pro Deo, qui ipsos creauit, eli
gunt.
O filia sanctimonie, nunc audi: Turris tua sine probis militibus
uacua est, et custodes ciuitatis tue obdormierunt, atque ita in
inaquositatem, et maxime propter proprietatem uoluntatis sue,
95 ducti sunt. Ideoque turris et ciuitas tua tam aride sunt, quod
uix consistunt. De somno itaque tuo surge, quia funes nauis
tue, qui consuetudo sancte conuersationis sunt, nondum rupti
sunt; sed in magna stultitia morum te occupantes rumores qui
tibi conueniant queris. Hoc tibi non expedit. Sed sicut in desertis
100 habitaculis magni et parui atque ceci mures sunt, qui uestimenta
hominum corrodunt, ita per hec omnis consuetudo sancta dis
cinditur. Maiores mures inquiete mentes impietatis sunt; parui
uero stultitiam, que a uia ueritatis nocturnalis est, significant;
ceci autem uanitatem huius seculi, que a luce iustitie ceca est,
105 ostendunt. Vnde in Euangelio scriptum est: Omne regnum in
seiPsum diuisum desolabitur. Nunc aspice in quam magno ardore
Spiritus Sancti plantata sis, quapropter et ministerio suo in te
carere non uult, et primum regulam beati Benedicti aliorumque
magistrorum diligenti corde attende, ut non pereas, sed ut in
110 eternum uiuas.
Vos autem, o cuncti magistri, preuidete ne stultis agricolis
illis similes sitis, qui cum aratrum per seipsum recte ambulans
uident, gaudium habent, cum autem curue incedit, tedium ha
bent id recte uertere. Et etiam cauete ne Pater familias uobis
115 dicat: Inutiles mihi estis, quia uillicationem uestram non recte
96/98 funes - sunt] cfr Bar. 6, 43 (?) 105/106 Omne - desolabitur] Lue.
11, 17. 113 curue ineedit] efr Bar. 2, 18 (?) 115/116 Inutiles - perfieitis]
efr Lue. 16, 1 eqs.
86 illo 0111. R 88 et 0111. R magisterialibus 0111. R 93 atque ita 0111.
R 93/95 in inaquositatem ante ducti R 95 Ideoque] quod R 96 Itaque
de somno R 97 qui] seilieet R sunt 0111. R diruptifort. recte Wr (ffr.&r.
6, 43) 98 sed in magna] In magna enim R rumores ante morum R 99
anlt Hoc ad. sed R Sed] quia R 100 atque] et R sunt 0111. Wr 106
seipso H", qUllrn magno] quanto R 107 quapropter et] et quod R 108
primam H.Wr aliorumque] ceterorumque R 109 attendas Wr 111
lutem n",. W,. prouidete H. nc OIIW. Hm 112 ambulantem R 113
uiderinl H Illddh H. 114 Bt D/W. R Cluete ctilm R
362
EPIST. CLXR, II6 CLXI, 16
EPIST. CLXII, 1-26
363
perficitis, - sed sollicite considerate que necessitas et que aduer
CLXII
sitas subditorum uestrorum sit, et cum omni sollicitudine eos
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM a. 1161-1170
protegite.
Prima plantatio, que in prima radice Iesse floruit, ad turbam
CLXI
istam dicit: Arborem ftci habebat qudam plantatam in uinea sua.
Quemadmodum enim benedictio multiplicauit benedictiones no
HILDEGARDIS AD HAZZECHAM ABBATISSAM a. a. 1160 (?)
bilis germinis, sic etiam Deus in magno studio et in benedictione
a. 1171-1173 (?) 5 sua plantauit spiritale germen in uinea Sabaoth. Et germen
o carissima filia, non uideo tibi et illis duabus familiaribus
illud dulce et suaue per initium sanctitatis fuit atque sicut
tuis prodesse ut siluam aut clusam uellimina sanctorum petatis,
cum uos signo Christi quo ad celestem Ierusalem tenditis signate
sitis, quia si maiorem laborem quam sufferre possitis, incipitis,
5 per deceptionem diaboli, ut predictum est, cadetis.
In amore quoque Christi tibi dico quod de fine et de operibus
hominum, ac etiam de illis que ipsis futura sint, loqui non soleo,
sed illa que per Spiritum Sanctum in uisione anime mee doceor,
lieet indocta sim, loquor et se ribo.
10 Illos etiam quos mihi commendasti in orationibus meis gratie
Dei libenter commendo. Ego etiam Deum pro te libenter orabo
ut te ab omnibus que tibi inutilia sunt liberet et a futuris
malis te eustodiat, et ut labores sanetorum operum cum sancta
discretione ita perficias quod, splendore pure sanctitatis confor
15 tata et ardore uere caritatis Dei accensa, ad summam beatitu
10
15
20
folium fici in bono rumore in latitudinem creuit. Sed bonus
rumor absque fructu non proderit, nisi pomum in gustu obe
dientie appareat, quoniam arbor fici cum sollicitudine custo
dienda est, ne arescat. Et fructus eius primum amarus est et
postea dulcis.
Sic etiam spiritalis uita cum multa sollicitudine custodienda
est, ne hiems tedii eam in mente hominis aridam faciat. Et in
initio in labore amara est, quia proprietatem et uoluptatem
carnis et cetera similia prohibet; sed contemptus mundi ualde
dulcis et suauis est, quando sanctissima anima in sanctitatem
se implicat. Sed precauendum est ne arida fiat.
Sed et idem horno qui predictam arborem habebat, etiam
fontem habuit de quo multi riuuli effluebant. Et horribiles et
ualde nigre ac pessime bes ti e uenerunt, et facere uolebant ne
dinem peruenias, in qua in eterpum uiuas.
fons ille flueret. Et quedam ex ipsis in ora sua fistulas posuerunt
et alie arundines ac alie folles, et contra eundem fontem ignem
efflauerunt.
Nunc autem antiquus uir te, o turba, fontem eduxit de quo
25 riuuli sanctitatis effluunt. Sed horribiles in peruersitate et ualde
nigre candorem innocentie fugientes ac pessime bestie spirita-
Ep. CLXI
cod.: B (f. 42r
a
).
edd.: DRONKE, Womm Writers, p. 258; efr L. VAN ACKER, Instrumenta Patristica
Ep. CLXII
codd.: W (f. 76v-79r); Z (f. 78r-79v).
ed.: PI 87, p. 544-545 (efr W); efr HAUG, p. 68, n. 103.
23 (1991), p. 411.
t011lm."
editionis.
Binl, p. XVII; eorr.: supra, p. 236-237; efr ep. CXCVIlI huius
CLXIl, Tit... Congregationi de Cnithdal W
Hildigardis Z
Congregationi de Cniehdal
CLX l, Tit.: Domine abbatisse H. Hildegardis B
CLXIl, 1 in - Iesse] efr Is. 11, 1; 11, 10; Rom. 15, 12. 2 Arborem
sua] Lue. 13, 6. 5 germen - Sabaoth] efr Rom. 9, 29.
CI.Xl. 3 eelestem Ierusalem] efr Hebr. 12, 22. 12/13 a - custodiat] efr
PI. 120, 7.
CLXII, 1 post prima ras. + Iac. W 2 uineam W post sua del. plantauit
W 6 ilIum Z initium] uentum PI 9 quoniam] quando PIlO ne s. lino
CI.Xl. 1 11111, () cRriNNima lill. 1.. # ,pis/DIM C:XCVTl1 hllills ,dilions (/IIrjllraJII,
11/ apilllllMr H KiI"') IrIMill H MltI, (ti","". 6 de J J. Ji". Ji
7. 13 in2 QM. PT 21 ex ipsis s. lin. W 22 harundires Z alie] litl.
li". W el c o n t r ~ cunclcm fontem s. lin. W 26/27 spiritualium PI
a s.
EPIST. CLXII, 27-60
364
lium uitiorum in malignitate ueniunt, facere uolentes te mouendo
ne sanetitas de te procedat. Et quedam in ora inceptionis sue
fistulas squalidorum morum ponunt, et alie arundines in inani
30 tate tedii bonorum operum ac alie folles in inflatione arrogantie,
et aduersus te ignem efflant, dum multus tumor mentium eorum
in magnis molestiis erigitur, ita quod uitam que in Deo est pro
pena habent. Et hec omnia sunt horribiles bestie que uos, o filie
lerusalem, aridas uolunt facere et de uita desperare.
35 Sed antiquus uir qui arborem fici plantauit, fructus eiusdem
arboris in diuersis operibus considerat et uirgam manu sua
tenet, dum per merita sanctarum animarum que Deum fre
quenter amplectebantur, a uobis uitia abstrahere uult et uos in
manu sua tenere. Nam cum precepta sane te regule et obedientie
40 atque bone consuetudinis, que per antiquos sanctos posita sunt,
in uobis arescunt, uir ille dicit ad cultorem uinee, scilicet ad
precepta discipline: Ecce anni tres sunt ex quo uenio querens
fruetum in ficulnea hac, et non inuenio, cum opera caritatis et
obedientie atque bone perseuerantie in arbore ista considero;
45 sed sonum rumoris dat et cibum uite ad perfectum non comedit,
cum non profert flores pomorum in uirtutibus, nec uiriditatem
foliorum in sanctissimis operibus, nec perfecta opera in castis
corporalibus castigationibus. - Et dicit in uirga correptionis sue:
Suecide ergo illam; ut quid etiam terram oceupat? , cum eam in
I
50 flagellis suis corripit. Nam in prima plantatione locus uester
sanctificatus est, sed postea exsul'factus est, ubi non uult bibere
materna ubera in sanctitate et electione, unde tribulationibus
et angustiis constringitur.
Sed tamen non excidetur. Deus enim inspicit quod primam
55 plantationem eius ualde amauit et quod in eam sanctissima
opera in sanctis anima bus edificauit, et ideo illam in admonitione
Sancti Spiritus non relinquet, ubi precepta discipline dicunt:.
Domine, dimitte illam et hoc anno, usque dum fodiam cirea illam
et mittam stercora. Et Deus in sanguinem Filii sui respicit, sicut
(,() scriptum est: Postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam, ill
II
33/34 filie lerusalem] cfr Canto 1, 4. 36/37 uirgam - tenet] cfr Ex. 8,
17. 42/43 Ecce - inuenio] Luc. 13, 7. 49 Succide - occupat] Luc. 13,
7. 58/59 Domine - stercora] Luc. 13, 8. 60 Postula - tuam] Ps. 2, 8.
28 procedat IX procedit corr. W 29 fistulas ex fistulis corr. W 30/31 in
te ill marg. in! W 31 timor PI 33 post que add. qui Z uos om. Z 33/
34 o filie lerusalem s. Ji". W 35 fructum PI 37 dum s. lin. W merita p.
rorr. Z 42 Runt DIII. Z 45 uite] naturae Pl 47 in2 s. lin. W 48 sue] mee
Pl 51 ICcI"". PI 52 uberal Pl 53 <:onstringitur1 castigatur PI 54
clIrilkt IIrl oc:cidll,!lIr PI SI drl:lI.tn Z 59 W NAflltuin" Z PI
EPIST. CLXII, 61 - CLXIII, 9
365
quia in te mihi bene eomplaeui; et istam turbam in eonstrietione
et in asperitate et in paupertate ad se eolligit, ut seriptum est:
lerusalem, conuertere ad Dominum Deum tuum, et iterum: Surge
et sta in excelso, et uide iucunditatem que ueniet tibi a Deo tuo;
65 et esto decora in uirtutibus, quia Deus sacrificium laudis a te
querit et te retinere uult, sicut te in prima plantatione uidit;
et dona Sancti Spiritus non deserent te, sed in sanetificatione
permanebis.
LUBOLZBERG (?)
CLXIII
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Hildegardi, sponse Christi in monte sancti Ruperti, N., humilis
gubernatrix sororum in Luhboldesberge, piam in Christo ora
tionem.
Quanto desiderio faciem tuam uidere, tuoque colloquio gau
5 dere diu desideraui et desidero, nouit scrutator cordis et renum,
Deus. Numquam tamen, peccatis meis impedientibus, ad de
siderii mei effectum potui peruenire. Verumtamen, quoniam se
pe cognoui multos per tuas litteras consolationem accepisse, qui
bus tamen faciem tuam uidere non contigit, propterea et ego
Ep. CLXIIl
cod.: Hm (teste Mart. 45, 1069); R (f. 364v""); Wr (f. 90r").
ed.: PL 106, 327D-328A (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 146; nomen loci incertum.
CLXlIl, Tit.: Abbatissa in Lubboldesberge Hildegardi R Epistola abbatisse
in Luboldesberge ad s. Hil. Wr
CLXII, 61 in - complacui] cfr Matth. 3, 17. 63 lerusalem - tuum] (cfr)
Os. 14, 2. 63/64 Surge - tuo] (cfr) Bar. 4, 36; 5, 5.
CLXIIl, 5 scrutator - renum] cfr Ps. 7, 10; ler. 17, 10; Apoc. 2, 23.
CLXII, 61 consttuctione PI 67 in S. lin. W
CLXIIJ, 1 Roberti R Rpperti Wr N.] D. R 2 LUbboldesberge R
Louhboldesberge Wr 7 quoniam] quod Wr 7/8 sepe 0111. Wr 9 contingit
PL*
I
I
, I
366
EPIST. CLXIII, IO - CLXIlIR, 12
L
EPIST. CLXIlIR, 13 - CJ XIV, 17
367
10 peccatrix idem sperans consilium tuum per chartulam presen dulcissima mater est; et ideo Deus ualde amat te. Nunc in
jli
tem querere ausa sum, si farte diuina clementia per bonitatem 1'1
eternum uiue.
tuam consolari afflictionem meam disposuerit. Multiplex siqui
dem est cordis mei contritio, quam per te alleuiari totis uisce
ribus meis exopto. LUTTER
CLXIV
CLXIIIR
QVIDAM SACERDOS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173
Domine Hildegardi, diuini luminis splendore radianti, N.,
1"1
Dies lucem clarificat et nox tenebras obnubilat. Si autem nox sacerdos indignus et magister pauperum in Lutherum, scilicet
contra diem pugnare uult, eum exstinguere non potest; si uera in domo hospitali, cum apparuerit gloria Domini, cum electis
dies noctem superare uult, possibilitatem eam uincere- habet. satiari.
Verum autem lumen tibi assit, quod in primo die Deus homini 5 Gratiam et beneuolentiam quam multi in uobis experti sunt
5 preuidit. Nam Pater filium diligit, quamuis eum foras exire sepius recolentes, gratias omnipotenti Deo referimus quod in
uideat, cum tamen iBe tempus temporum peccandi non querit, tam fragili sexu, muliere ab infantia uiribus corporis destituta,
quasi Deus non sit. Deus animam tuam in uagatione mentis tue uirilem animum et uirtutibus non paucis adornatum conferre
uidet, sed tamen mens tua illicita peccandi deridet que animam dignatus est. Adaugeat Dominus gratiam suam in uobis et in
decerpunt. omnibus qui uobiscum sunt, et faciat ut in spiritu beneuolentie
lO Vnde uideo te sicut rutilantem fulgorem solis per inspiratio memores sitis apud Dominum et nostri et multorum qui spem
nem Spiritus Sancti, nec omnino tangentem exsilium perditionis, suam in uobis posuerunt.
sed aspicientem ad solem sicut aquilam per penitentiam, que Salutaria itaque sanctitatis uestre documenta exoptamus a
uobis audire et statum uite nostre diligenter a uobis intelligere.
Et quicquid uobis Deus super hoc reuelauerit, nobis dignamini
rescribere, hoc scientes quia consiliis et monitis uestris pro posse
nostra obtemperare decreuimus. Nam nobis iniunctum est ut
Ep. CLXIIIR
codJ.: HIII (teste Mart. 45, 1069); R (f. 364va -h ); Wr (f. 90ra.
b
). 1:/
,d.: PL 106, 328A-B (cfr Hnr).
COIIIIII.: Vorbelll. 2, p. 146.
Ep. CLXIV
codd.: HIII (teste Mart. 75, 1111-1112); R (f. 378vb); Wr (f. 108va b).
eJ.: PL 136, 363D-364B (cfr Hnr).
C:LXIIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem
Hhh(atissam) Wr
CLXIV, Tit.: Sacerdos quidam Hildegardi R Epistola N. sacerdotis in
Lutherim ad S. Hil. Wr
CLXIIIR, 4 Verum - lumen] cfr 1 loh. 2, 8. 10 rutilantem - solis] cfr
Iml. 5, 31.
CLXIV, 3/4 cum - satiari] cfr Ps. 16, 15. 9 Adaugeat Dominus] cfr 2
Reg. 24, 3.
CLXIlI, 10/11 presentem chartulam Hnr 13 contritio ante cordis Wr 14
Inds om. Wr exopta HIII (sId ,.,ct, PL*)
CLXIIIR, 13 et om. R te ante amat R post Nunc adJ. et Wr
CLX IIIR, 2 uult] uellet R potest] posset R 3 uult] uellet R pos-
Hihilitlltem - habet] uincendi eam possibilitatem haberet R 4 autem 0111. R CLX IV, 1 poJl domine ad. sue R Hildegardi] H. Hm hild R 2 indignus
DeuIJ>t1II<!u(xl R 5 pmuidit H", 6 temporum] tempestiuum H", .querat HRcerdo8 R pauperum 0111. R Lutherun R 3 domo om. Wr 4 sociari
11M 8/9 derilicI /lNI dccerpulIl R 11 t a n ~ n l e l 1 l o",. HIII 12 aspicientem HIII 8adornlrumR 10qui]queR l1Dominum]deumR 15dignemini
lHJ.fl "'\UIlM (Iir!) lt Wr 16 quia1 (I\I()(I H",
EPIST. CLXIV, 18 - CLXIVR, 17
368
pauperibus seruiamus, quod sine grauedine tumultuantis animi
implere non possumus.
20 Quapropter a uobis scire desideramus utrum nobis utilius sit
ad claustrum nostrum nos rec1udere, an in tumultu isto per
seuerare. Deus uobis aperiat quod sibi in hoc melius placeat.
CLXIVR
RILDEGARDIS AD QUENDAM' SACERDOTEM
a.
In uera uisione, uigilantibus oculis, in spiritu meo hec uerba
audiui: O fili, qui forma Dei es, hanc propositionem audi, quam
Filius Dei ad illos dixit qui apud se hoc dixerunt quod sibi
metipsis elegerant: Homo quidam descendebat ab Ierusalem in
5 Iericho. Roc idem Filius Dei de primo homine dixit, qui, cum
per rumorem serpentis quem per mulierem audiuit, sensit quod
peccare potuit, in optione sibi hoc elegit quod per rumorem
audierat. Mens enim quasi uir est, et optio quasi femina. Sed
quando horno aliquam causam sibi elegerit eamque per optio
10 nem sibi attraxerit, ipsam ualde amat, sicut et Adam optionem
amauit quam per mulierem audiuit, quia mulier ei sic adiuncta
fuit uelut menti electio. Quando Adam hoc fecerat, de uisione
pacis descendit et similis lune que deficit factus est, sed quamuis
peregrinus esset, tamen Creatorem suum sciuit, ac in illa co
15 gnitione lune que interdum crescit similis fuit.
Et incidit in latrones, quod proprietas uoluntatis eius fuit,
que ipsum decepit quemadmodum latro per sibilos dolositatis
Ep. CLXIVR
tod.: Hm (teste Mart. 75, 1112-1114); R (f. 378v
b
-379v); Wr (f. 108v
b
-
IUQv").
,d... PI. 136, 364B-366A (efr Hm).
Epistola s. Hit. ad eundem
CLXIVR. Tit.: Responsum Hildegardis R
Nllc(crdotem) Wr
6 rumorem - audiuit] efr
CLXIVR. 4/5 Horno - Iericho] Luc. 10, 30.
ncn. 3, 1-7. 16 Et - latrones] Luc. 10, 30.
CLXIV, 21 n08trum o",. H",
CLXIVII. 1 hc:<: uerba 111/" In 'plr1tU Wr 2 quam] quoniam Hm 9
Ulll<ucll/ll e.m R 10 el /11M. Wr 14 Irl c:t R 16 ciua] ",luI H",
a. 1173
"
\1
11
!
, ,
:1 '1
i I
I
I
_11
"
'1\
III ~
1
I
20
25
30
35
40
45
EPIST. CLXIVR, 18-49
369
homines decipit, donec eos capit. - Qui etiam despoliauerunt
eum, scilicet eadem proprietas ab omni gloria quam in paradiso
habuit, uelut latrones homines despoliantes substantiam eorum
distribuunt. Ideo unusquisque homo qui felix erit, fugiat quod
propria uoluntas sua sibi elegerit, que ipsi tam nociua est
quemadmodum Ade quod mulierem suam audiuit, maximaque
uulnera ei facit, ita ut, si sanari uult, ipsum cum magno suspirio
medicum querer e oporte!, quia etiam transgressio Adam in
peregrinationem huius exsilii misit, ita quod in scientia boni et
mali uix uiuebat. Quem nec sacrificium Abel, quod Noe per
edificationem altaris perfecit, nec ministerium obedientie Abrahe,
quod Moyses per legem complebat, leuare potuerunt.
Sed Samaritanus eum leuauit. Samaritanus iste Filius Dei est
qui totus in sacrario Spiritus Sancti, id est in integritate Virginis
incarnatus est sine omni cecitate Ade quam humana natura in
peccatis habet; et iste Adam cum membris suis de puteo inferni
leuauit. In uulnera quoque illius oleum et uinum infudit: oleum
uidelicet, quando in incarnatione sua motus super illum mise
ricordia se illi ostendebat, uinum autem, quando penitentiam
peccatorum illi iniunxit, ut scriptum est: Penitentiam agite,
approPinquauit enim regnum cetorum.
Et imponens illum in iumentum suum, duxit in stabulum.
Corpus ipsius quasi iumentum est, quia hominem in humeris
suis in lignum crucis portauit. Quod etiam ostendit quia, quando
hominem tecit, iumenta cum illo creauit, sicut etiam incarna
tionem suam uidit, cum hominem formauit; et cum eandem
incarnationem sibi adiunxit sicut uoluit, homo cum omni crea
tura ipsum Deum et hominem aspiciendo cognouit; totumque
mundum homini pro tabernaculo uelut stabulum dedit, et in
illud stabulum ipsum duxit, quando eum per passionem suam
liberauit atque in misericordia et penitentia curauit.
Et altera die protulit duos denarios et dedit stabulario. In altera
18/19 Qui - eum] Luc. 10, 30. 27 sacrificium Abel] efr Gen. 4,4. 27/
28 Noe - perfecit] efr Gen. 8, 20. 28 ministerium - Abrahe] efr Gen. 22,
9-12. 29 Moyses - complebat] efr Ex. 34 eqs. 34 In - infudit] cfr Luc.
10, 34. 35/36 motus - misericordia] efr Luc. 10, 33. 37/38 Penitentiam
celorum] Matth. 3, 2; 4, 17; (cfr Marc. 1, 15). 39 Et - stabulurn] Luc. 10,
34. 49 Et - stabulario] Luc. 10, 35.
19 eum om. Wr 20 spoliantes Wr 21 erit] est Wr 22 que] quia R
tam] ita R 23 post Ade adJ. fuit R maximaque] Maxima quoque R 24
ei uulnera Wr ita ut] et R 25 oportet] sic todJ. 26 in scientia] inscientia
Wr 28 perfccit] Cedt W,. 31 in2 om. H", a"te Virginis adJ. uteri R 32/
33 in pe<,catis o",. R 36 ilIi se H", 38 appropinquabit.fort. r-eae R Wr 43
formllut]nclluit Wr
EPIST. CLXV, 1-21
371 EPIST. CLXIVR, 50-82
370
MAINZ (ST. VIKTOR)
50 luce post resurrectionem suam uicariis suis, scilicet apostolis et
ceteris qui exempla eorum secuti erant, hominem reliquit, illis
CLXV
iniungens ut et ipsi facerent quemadmodum ipse fecerat, ipsisque
duo testamenta dedit, uidelicet quod noua lex fecerat et quod
PRAEPOSITVS AD RILDEGARDEM a. a. 1173
ipse etiam operatus erat, quia, sicut cum Deus hominem fecit,
55 iumenta cum illo creauit, ita homines in ueteri lege primum in
creaturis, uidelicet in uolucribus atque pecoribus Deo sacrifi
cauerunt, sed postea per uictimam incarnationis Christi in
Spiritu Sancto inuisibiliter ipsi immolauerunt, quoniam incar
nationem eius per nos cognoscimus, diuinitatem uero intueri
60 non possumus, sed eam per fidem amplectimur, uelut etiam
hunc mundum scimus, eternam autem uitam in fide aspicimus.
Corpora enim nostra uidemus, sed animas nullo modo intuemur,
nisi quod solummodo scimus quod sine anima non uiuimus. Sic
etiam omnia opera sunt, quedam scilicet obscura, quedam ma
65 nifesta, et ita quoque Creatorem omnium in humanitate et
diuinitate ipsius habebimus.
Tali modo in duobus testamentis Deus uicariis suis hominem
reliquit, ut ita cum eo agerent quemadmodum ipsis ostenderat,
uidelicet uulnera eius in misericordia ungendo atque in peni
70 tentia mundando, et hoc ad nouissimum diem. Tune quoque
cum redierit, mansionem eterne hereditatis omnibus dabit qui
in bona uoluntate hoc fecerunt quod eis demonstrauerat.
Nunc o tu, uillice Dei, sic fac, et caue ne mens tua tenebrosa
sit sine sole, luna et stellis, ita scilicet ne secundum proprietatem
75 uoluntatis tue hoc et illud ut tibi placuerit eligas, hoc et illud
bonum esse dicens, quia mens tua tune tenebrosa nubes est;
sed in illum uerum Samaritanum aspice, et sicut ipse fecit, ita
et tu fac in ministerio ad quod a magistro tuo constitutus es,
quoniam Deo placet ut misericordia egentibus impendatur et
so ut peccantes ad penitentiam ducantur. Roe et tu fac quantum
poteris, ipsum adiuuans qui eandem eleemosynam pro peccais
suis dat, ut in eternum uiuas.
S2 iniungens - fecerat] cfr Luc. 10, 35; 10, 37. 71 eteme hereditatis] cfr
lIebr. 9, 15. 73 sic fac] cfr Luc. 10, 37. 77/78 ita - fac] cfr Luc. 10,
37. 80 Hoc - fac] cfr Luc. 10, 37.
SO suis s. /i". R 51 reliquit hominem Wr 52 ipsisque] et psis R 52/
53 ipsisque - fecerat o",. Hm 54 Deus cum R 55 homines] hominem
Wr 63 qum{2j quia R 64 scilicet om. Wr 66/1111. ipsius adJ. et PL* 69
IIlqUe:] el R 74 IfIIff luna adJ. et Hm 76 tune] nune Hm 79 imf,endantur
/1", (,t/ mi, 1'/..) 81 potucriH Wr
Rildegardi, diuine contemplationis speculo, G., abiectio plebis
et prepositus de sancto Victore in Moguntia, si quid ualent
contriti et humiliati cordis suspiria.
Super bono uestre opinionis odore illectus et in spem salutis
5 ex profunda iniquitate animatus, miserias meas in conspectu
almitatis uestre exponere et deplorare, hincque auxilium et
consilium querere pie presumptionis spiritu aggrediar. Quantum
enim miseriarum inciderim, quantum ruboris et confusionis
exceperim, quantum lacrimarum effuderim, uix sermone effari
10 potero. Sed non mirum. Cum enim tot fiagitiis et immunditiis
animus corpusque polluerentur, iustissimo et benignissimo Dei
iudicio, si tamen fas est fateri, dignum correctione diuina licet
non con digne passiones sequebantur. Nam sepius abominabili
iniquitate tam factis quam cogitationibus lapsus sum, que uos,
15 domina, Spiritu Sancto reuelante, melius scitis. Quapropter non
omnia recte aguntur circa animum meum, que non est necesse
scribere. Spiritus enim docet uos omnia.
Ergo uestre sanctitatis pedibus aduolutus, cum sim puluis et
cinis, humillima deuotione poseo ut super me consolatorem et
l' 20 liberatorem animarum nostrarum inuocetis, meque scire faciatis
an mihi sit spes salutis, an predestinatus sim ad uitam aut
Ep. CLXV
codd.: Hm (teste Mart. 26, 1046); R (f. 358ra); Wr (f. 81vb -82r
a
).
ed.: PL 87, 308B-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 147; cfr ep. CCCXXVII et CCCXLI huius editionis.
CLXV, Tit.: Prepositus de sancto Victore Hildegardi R Epistola prepositi
de sancto Victore in Moguntia ad s. Hil. Wr
CLXV, 1 abiectio plebis] cfr Ps. 21, 7. 3 contriti - cordis] cfr ler. 23, 9.
humiliati cordis] cfr Ps. 106, 12. 8 ruboris et confusionis] cfr Is. 61,
7. 13 condigne passiones] cfr Rom. 8, 18. 16 recte - circa] cfr 4 Reg. 4,
26. 18/19 cum - cinis] Gen. 18, 27. 21/22 predestinatus - prescitus] cfr
Rom. 8,29.
CLXV, 1 Hildigardi R H. Hm 6 hineque] hine: Hm 11 post eorpusque
add. meuro R 15 Domine Hm (ud ,.,efe PL*) 18 Ego PL * 18/19 cinis et
puluis Wr 21 sim om. H", aut] an PL*
1
372 EPIST. CLXV, 22 - CLXVI, 10 EPIST. CLXVII, 1-22
373
25
prescitus ad mortem. Sed queso ne reputetur mihi in stultitiam
hec presumptio. Ceterum Spiritus Sanctus, qui habet in uobis
mansionem, tribuat uobis secundum fidem et humilitatem meam
respondere ad omnia uotis meis. Valete.
MAINZ (ST. MARTIN)
CLXVII
DECANVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
5
10
MAINZ (ALTMNSTER)
CLXVI
ABBATISSA AD HILDEGARDEM
Domine sue Hildegardi, Deo dicate uirgini, N., solo nomine
abbatissa sororum in ueteri monasterio Moguntine Ecclesie, post
diutinam egritudinem celestis uite beatitudinem.
Si aliquantulum, domina mea, de infirmitate uestra conua
luistis, gaudeo; sin autem, ex animo condoleo. En scribo uobis
ausu familiaritatis, petens ut mea m circa uos deuotionem at
tendatis et pro peccatis meis faciem Domini placare studeatis.
Precor enim uos in uinculo caritatis ut per presentium littera
rum portitorem me commoneatis et rescripto uestro, prout
Spiritus Sanctus uobis donauerit, me letificetis.
a. 1167-1170 (?) 5
10
15
20
Hildegardi, reuerentissime domine ac dilectissime matri, N.,
de sancto Martino Moguntine Ecclesie decanus indignus, mo
dicum id quod est.
Necessarium mihi non est scribere quanta ueneratione mens
mea sanctitati uestre substrata sit, quam sincera caritate uos
diligam, quam paratus subseruire uobis, si dignata fueritis uti
nostro qualicumque seruitio, quanto desiderio scriptis uestris
sepius consolari cupiam, quia splendor diuine sapientie, qui uos
intus illuminat, hec uobis reuelat. Ipse quidem proposueram
modo uidere uos et uestris sermonibus consolari, sed infirmitate
corporis prepeditus sum et uenire ad presens non possum. Cum
autem data fuerit opportunitas, Deo uolente, uidebo uos et quod
scriptis a uobis querere interim non possum, uiua uoce requiram.
Interim rogo, dilectissima mater, ut oretis pro me Creatorem
ac Redemptorem nostrum ut sic ad omnem uoluntatem suam
uitam nostram componat, quatenus sibi ipsi in nobis compla
ceat. Etiam rogo, si quid de nostro seruitio indigueritis, preci
piatis quicquid uobis uidetur. Sed et scriptis uestris per presen
tem nuntium iterum consolari cupio.
Deus uos conseruare et Spiritu suo Sancto semper illustrare
dignetur, omni mihi uenerationis officio colenda beatissima ma
ter.
Ep. CLXVI
cod.: Hm (teste Mart. 50, 1073); R (f. 365vb); Wr (f. 91va).
ed.: PL 111, 331C-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 149; cfr ep. CLXXXIV huius editionis.
Ep. CLXVIl
cod.: Hm (teste Mart. 68, 1102); R (f. 375rb -va ); Wr (f. 104rb-v).
ed.: PL 129, 355C-356A (cfr Hm).
eomm.: Vorbem. 2, p. 146.
CLXVI, Tit.: Abbatissa in ueteri monasterio Moguntine ecclesie Hildeg. R
Epistola abbatis (sic 1) in ueteri monasterio in Magontia ad S. Hil. Wr
CLXVIl, Tit.: Hermannus dechanus H. R
in Magontia ad S. Hil. Wr
Epistola decani maioris ecclesie
CLXVI, 7 faciem - placare] cfr 1 Reg. 13, 12.
11, 4..
8 in - caritatis] cfr Os.
CLXVII, 16/17 sibi -
22.
complaceat] cfr Matth. 3, 17; Marc. 1, 11; Luc. 3,
CLXV, 22 post mihi Irru. hec Wr
CLXVI, 1 Hlldep.rdi] Hlld. R H. Hm N.] H.
Wr 8/9 I'0rtitofem litterarum Wr 9 ct] quod H,.
R 4 uestr:l in margo
CI.XVIl, 1 H1ldip.rdi R reuerendissime Hm N.] H(ermannus) inter
pl'f/ahlr R (I/itll /il.) 11 ael prcaens uenire R 13 interim om. Hm 15 ac] et
R 16 p.1 .hi Wr 17 Neruido noatro R 20 sancto suo R
374
EPIST. CLXVIIR, 1-21
EPIST. CLXVIIR, 22 - CLXVIII, 3
375
CLXVIIR
priusquam umbra huius uite a te inclinetur, ut cum gaudio
HILDEGARDIS AD DECANVM
a. a. 1173
respondeas uoci tibi sic dicenti: Tu hortus in quo oculos meos
pascerem esse debuisti, sed non es, quia inutiles herbe et spine
De nimio cibo et de immoderato potu uini immoderata uitia
crescunt et caro etiam hominis sepe languescit, ita quod uix
uiuere potest. Postea tedio peccatorum, quo caro illius fatigata
est, quasi graui somno grauatur. Sed diabolus eum iterum ad
25 et tribuli ibi creuerunt, que omnia utiles herbas suffocauerunt.
- Has cum acuta falce per penitentiam abscide, et flium illum
qui in Euangelio legitur imitare, qui in se reuersus ad patrem
suum cucurrit, qui eum in gaudio suscepit et qui per humani
tatem suam eum osculabatur. Semen etiam fructuose uirtutis
5 peccatum excitat ac tempora penitendi ei proponit, et ita de
torpore illo idem horno ad peccatuin euigilat, et hoc modo
diabolus eum studiose peccare hortatur. Multi etiam homines
per deceptionem diaboli penitentiam peccatorum suorum dif
30 in hortum tuum semina, et mulieri perditam drachmam querenti
assimilare, ut super te gaudium in celo fat, quatenus etiam
gemma in celes ti uita fas, ita ut in eternum uiuas.
ferunt et sic in perditione inueniuntur.
10 Quando autem horno pro peccatis suis suspirat, cum laude
CLXVIII
angelorum concinit, et cum bona operatur, sicut sol fulminat.
Sed cum ipse ornamenta hec incipit, diabolus cum magna
PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
15
tempestate desperationis super eum cadit, qui eum etiam malis
consiliis ad peccandum prius excitauerat. Horno autem ille
publicanos et peccatores attendat, et quantum peccauerint et
qualiter per penitentiam surrexerint et quomodo postea co
Hildigardi, omni gloria et honore dignissime domine, H., de
domo in Moguntia prepositus, et peccator sordidus, quicquid
seruus uel flius dilectissime domine et matri sue.
(a. 1152-1158?)
lumna celi facti sunt uideat, et ita loricam fdei et galeam spei
se induat ac inimicos suos ita superet.
Tu autem, serue Dei, uide quod in infantia tua deliciose et in
20 iuuentute tua cum peccatis gustus carnis uixisti; unde nunc
fatigatio peccatorum tibi sit. Et bona opera operari incipe,
Ep. CLXVIII
codd.: H1II (teste Mart. 30, 1050); R (f. 359r); Wr (f. 83ra-b).
ed.: PL 91, 311D-312B (efr H1II).
Ep. CLXVIIR
codd.: Hm (teste Mart. 68, 1102-1103); R (f. 375v-
b
); Wr (f. 104v-
b
).
C01ll1ll.: Vorbe1ll. 2, p. 148; efr ep. CCXXV huius editionis.
ed.: PL 129, 356A-D (cfr Hm).
&0111111.: Vorbe1ll.2, p. 146. CLXVIII, Tit.: Hermannus prepositus Hildeg. R Epistola prepositi de
domo in Mogontia ad s. Hil. Wr
CLXVIIR, Tit.: Responsum Hildegardis R
Epistola s. Hil. ad eundem
decanum Wr CLXVIIR, 22 umbra - inclinetur] cfr Ps. 101, 12; 108,23. 23/24 hortus
- pascerem] cfr Canto 6, 1. 24/25 herbe - tribuli] efr Gen. 3, 18; (Hebr. 6,
8). spine - suffocauerunt] efr Matth. 13, 7; Marc. 4, 7; Luc. 8, 7. 26
CLXVIIR, 15 publicanos et peccatores] efr Matth. 9, 10-11; Marc. 2, 15
acuta falce] cfr Apoc. 14, 14; 14, 17; 14, 18 (?) 26/29 filium - osculabatur]
16; Luc. 5, 30; 15, 1. 16/17 columna celi] efr lob 26, 11. 17/18 loricam
cfr Luc. 15, 11-20. 30/31 mulieri - fiat] cfr Luc. 15, 8-10.
_ induat] c ~ r 1 Thess. 5, 8.
CLXVIIR, 1 et 0111. Wr de2 0111. R 2 etiam 0111. R quod] ut R 3
possit R 4 iterum eum Wr 5 ac] et R ei penitendi Wr 6 idem homo
0111. R 617 hoc modo diabolus 0111. R 7 studiose eum R 10 autem 0111.
CLXVIIR, 23 uoci respondeas R dicentis R 28 qui2 0111. R 28/29
euro ante per ponit, ante osculabatur del Wr 29 etiam] enim Wr 30 drachmam
smps/l dragmam cadd. 31 fiat in celo Wr etiam 0111. R 32 ita ut] et R
R 12 hec ornamenta R 13/14 consi1iis malis Wr
etZ 0111. R 18 MC] et Rita 0111. R 19 in I 0111. Wr
ac: Wr ClllCrarll <>pCIfarc H.
14 peccatutl} R 15
20 tua o",. R 21 Et]
CLXVIII,l Uildigardi] H. HI1IWr gloria et 0111. H1II H.] H<ermannus)
inl,rprdltJfur R (l/id,liJ.)forl. H(lIrtrnllnnua) milHndl/l1Il1f (uide C01Jlt1l.) 2 Maguntia
lr'r 3 Ilell el ElI1I
376 EPIST. CLXVIII, 4 - CLXIX, 1
Animus meus estuat et ueretur. Estuat ut loquatur, sed sa
s pientie et eloquentie tue magnitudinem ueretur. Tibi enim
cumulata felicitate concessum est et sentire sapienter et proferre
utiliter. Stillantium auctoritas Scripturarum sedem inuenit in
te, manet apud te, de te fecit armarium. Accedit ad hec quod
discipline dotibus approbata, decus Ecclesie, populorum exem
10 plum es facta.
Vtinam mihi desuper datum esset assidue tibi adherere, sem
per audire te, tuo consortio sine intermissione refoueri! Tum
denique non essem fraudatus a desiderio meo, quia semper
desideraui audire te. Vnde quicquid sibi displicet in me et
15 quomodo hoc depellere ualeam a me, ipso Deo ac Domino nostro
donante, tuis litteris insigillatis denuntiare mihi digneris obse
ero.
Valeat in eternum sane titas tua, ualeant ac fideles permaneant
omnes filie tue, precordialissime soro res mee.
MAINZ (?)
CLXIX
CONVENTVS FRATRUM AD HILDEGARDEM
Domine carissime matrique sanctissime, ac Christi famule et
a. 1163
EPIST. CLXIX, 2-26
377
magistre sororum in cenobio beati Ruperti in Pinguis, Hilde
gardi, totus conuentus fratrum de sancto N., in domo Dei cum
consensu ambulare et in hac ualle lacrimarum sponso uirginum
5 complacere.
Quia iustum est ut in causis nostris uoluntatem Dei inspicia
mus, ad clementiam pietatis uestre confugimus, in qua insolitum
et inauditum temporibus nostris diuinum donum, quo uos Deus
respexit ac mirabiliter ditauit, non ad usum uestri solius, sed
10 multorum, Deo iubente, conuertitis. Nos enim, uisis et auditis
miraculis que Dominus per uos operatur, Iaudum preconia,
quamuis indigna, ei ofIerimus. Sed quia multoties Deum negli
gimus, muItis tribulationibus atterimur, infinitis calamitatibus
aflicimur, innumeris angustiis subicimur, et ne omnimodis de
15 sperantes pereamus, sicut necessarium, ita iustum est ut ad eos
qui Deum toto corde diligunt et optimam partem cum Maria
elegerunt confugiamus et eorum consilium et auxilium quera
mus.
A ueridicis siquidem personis relatum est nobis quod quedam
20 de error e Catharorum scripseritis, quemadmodum illa in uisione
secretorum Dei uidistis. Que ut nobis transmittatis, omni deuo
tione expetimus, quoniam diuine ostensioni et responso magis
credimus quam humano. Sanctis itaque orationibus uestris nos
commendamus, petentes ut quicquid uobis sponsus uester Do
25 minus lesus de his reueIare dignabitur, nobis bona uoluntate,
sieut uos decet, scribi faciatis. Valete.
Ep. CLXIX
codd.: R (f. 408v"b); Wk (f. aV_b,,); Wr (f. 123vb).
ed.: PI 9, p. 347348 (cfr R).
comm.: Vorbem.2, p. 150; supra, p. 238239.
CLXIX, Tit.: om. Wk Conuentus fratrum de domo in Moguntia H. R
Epstola conuentus de sancto N. ad s. Hil. Wr
CLXVI'lI, 4 Animus - estuat] cfr Iudith 13, 29.
cfr Sapo 6, 8. 13 non - meo] cfr PS. 77, 30.
5 magnitudinem ueretur]
7.
3/4 in domo - ambulare] cfr Ps. 54, 15. 4 in
16/17 optimam - elegerunt] cfr Luc. 10, 42.
- lacrimarum] efr Ps. 83,
CLX VIII, 4/5 post 81lpientie add. tue Wr 8 facit Hm
ctfc<:tll H", 14 aibi J tibi PL *, illxJa sibi in margo add. W,
/lIe pafl, de.o illnrp. R 16 Iitteris tuis Wr
CLXIX, 1 Dnmtllt. PI ttl Hildigudique Wk
10 es fecta W,
15 hoc om. Hm
2 Ruperti miPSlJ Roberti R Rberti Wk Rppert Wr Pinguis scripsi &11m
Wk] Pingis R Bingo Wr 2/3 Hildegardi hic om. Wk hild. R 3 N.] Martino
R Martino de domo in Maguntia Wk 3/4 ambulare cum consensu Wr 9
ueatrij no.tri PI 19 liquidem} quldem Wk 20 cathararum Wk ilIa om.
Wr 26 Vlllete _. W, Vil le Wk
378
EPIST. CLXIXR, 1-18
EPIST. CLXIXR, 19-42
379
CLXIXR
mum ue canit, et per iuramentum istorum et per uirtutem illius
HILDEGARDIS DE CATHARIS
a. 1163
20 qui in throno sedet, collum antiqui leonis uinciamus ac freno
eum constringamus, ne ante tempora temporum et dimidium
Mense Iulio presents anni, qui est millesimus centesimus
sexagesimus tertius dominice incarnationis, aspiciens a longe
uidi in umbra uere uisionis sub altare quod est ante oculos Dei,
et etiam uidi sub thronum Dei.
5 Et uidi quod uiginti quattuor seniores, qui in circuitu sedis
sedent, uitreum mare, quod in conspectu sedis est, mouebant,
et dixerunt: Moueamus uanas fundationes irrisionis illorum qui
iniustitiam suam pro iustitia ponere uolunt, et moueamus scin
tillas ardentis iniustitie illorum qui dicunt se populum regere
10 et non regunt, atque moueamus fistulas uarietatis squalidorum
morum et deauratas chordas illusorum ac schismata schisma
25
30
temporis ac ante quadraginta mense!'i mare post mulierem in
desertum fugientem emittat.
Nam uiginti et tres anni ac quattuor menses sunt, quod a
peruersis operibus hominum que ab ore nigre bestie efflantur,
quattuor uenti per quattuor. angelos angulorum in magnam
ruinam moti sunt, cum eadem opera supra eos ascendebant, ita
quod in oriente uicissitudo squalidorum morum efflata est, et
in occidente blasphemia et obliuio Dei in sanctos eius per famam
uituli et per culturam idolorum sanctum sacrificium cruciando,
ac in austro spurcitia odiosorum uitiorum, atque in septentrione
phylacteria uestimentorum secundum tortuosum serpentem di
latata, que cum omnibus predictis malis postea superuenientibus
tumo
contaminata sunt.
15
Antiquus enim leo rugit, uolens in medio predictarum scin
tillarum ardentis iniustitie uolare. Sed hoc modo non erit.
Aduocemus Antiquum in quo omnia genera crescentium et
omnes creature dinumerate sunt, et inspiciamus gladium qui in
ore loquentis apparuit, et uideamus in quo numero bilibres
tritici et hordei sint, atque consideremus tubam que ante pri
35
40
Sed tamen sexaginta anni sunt atque uiginti et quattuor
menses, quod antiquus serpens cum phylacteriis uestimentorum
populos deludere cepit. Nunc autem innumerabiles sancti Dei,
qui sub altare sunt, uoces su as eleuant, clamantes quod aspersio
corporalis cineris eorum per iniquitatem populorum uiolata sito
Vnde de sono ipsorum uentus fiat qui miracula nunc facit. Sed
qui supra nigrum equum sedit, sibilos contrarii uenti illa errando
emittit, sed non preualebit.
Ep. CLXIXR
codd.: Gb (f. 41v-42r; fragm.); Ma (f. 87r-89r); R (f. 408vh-409v
h
); Ta (f.
160v-162v); Wk (f. bV_gV); Wr (f.
ed.: PIlO, p. 348-351 (efr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 150; supra, p. 238-239.
20 qui - sedet] efr Apoc. 7, 10; 7, 15; 21, 5. 20/21 freno - constringamus]
efr Ps. 31,9. 21 tempora - temporis) cfr Apoc. 12, 14; (Dan. 7,25; 12,
7). 22 ante - menses] efr Apoc. 11,2; 13, 5. 22/23 mulierem - fugientem]
cfr Apoc. 12, 6; 12, 14. 26 quattuor1 - angulorum) efr Apoc. 7, 1. 30
CLXIXR, Tit.: om. Wk Item uisio eiusdem Gb Visio Hildegardis contra
Kataros Ma Hild. de Catharis R Visio coelestis Ta (man. post.) Epistola
S. Hilo ad eundem conuentum Wr
culturam idolorum] cfr Sapo 14,27; 1 Coro 10, 14. 32/33 phylacteria - dilatata]
cfr Matth. 23, 5. 32 tortuosum serpentem) cfr Is. 27, 1. 36 antiquus serpens]
efr Apoc. 12, 9; 20, 2. 41 qui - sedit) cfr Apoc. 6, 5.
CLXIXR, 5 uiginti quattuor - sedis) efr Apoc. 4, 10. 6 uitreum mare] cfr
Apoc. 15, 2. 13 leo rugit] cfr 1 Petr. 5, 8. 15 Antquum) efr Dan. 7, 9;
7, 13; 7, 22. 17/18 in - sint] cfr Apoc. 6, 6. 18/19 tubam - canit] efr
Apoc. 8, 13 i 9, 13.
19 istorum] illorum Ta 20 antquum Ta ac] et R 20/21 ac -
constringamus om, Ma 22 ac - mulierem om. Gb ac] et R ante] non
Ta 23 mittat Ta 24 uginti (et) UU Gb Ta sunt post ann Ma 24/25 a
peruersis] apertum sigillum Gb 25 affiantur Wk 26 angelos scripsi cum GbTa]
angulos MaR Wk Wr angulorum] angelorum Ta post angulorum ex lin. 3O
32 add, idolorum - uestimentorum Ta 27 super Ma 30 cultam Ta 31 ac.]
CLXIXR. 1 Hic in. frag11l. in Gb 1/2 Mense - longe 0111. Ta presents -
incarnationiR om. Ma 3 in] sub Ta 5 uidi 0111. Wr 6 quod - est 0111. Ma 7
irrisionis o"'. PI 9 arelentes Ma regere populum Ma 11 chordas) fides
M.. libra" 1. lIel el R 14 ardentium Ma iniustitie 0111. Ma modo post
cril Wr 15 pntl Antiquum "dd. dkrum Mil 'Ta (011. er d,l. Ta) crescentium]
""""I:II'UI1l HWAI 17 nM, PI
et R spurcitia om. R, in margo Wk septentrionem PI 35 sexaginta) xl
duo Ma 35/36 atque - menses om. Ma 36 post phylacteriis add. suis Ta 37
de1udere cepit] deludit Ta Nunc eqs. d'SIInl in Gb 38 altari Ta post altare
adrJ. dei Mil 39 populi Ta 40 sono) solio Wk ipsorurn] eorumMa nunc]
non Wr 41 la sbulos Wr illa) illac illac &011;' PI errando illa
Wr iIlM qUMlldo Mil
380 EPIST. CLXIXR, 43-73
Et iterum antiquus draco contra sanctos Dei in iracundia
rugit supra pennas uentorum se eleuando, et dicit: Quid est
45 hoc? Illud quod isti et similes eorum eonstituerunt, ego des
truam. - Et responsum illi dant: Quis mensus est pugillo aquas
et celos palmo ponderauit? Quis appendit tribus digitis molem
terre et librauit in pondere montes et colles in statera? Nam nos
in statera Dei mensi su mus, in quo omnia facimus per igneam
50 scintillam que ad faciem eius lueet. Tu autem in oeulo tuo
ignem ad urendum habes et ex ipso flammam educes fere usque
ad loeum prime constitutionis tue, et hoe contra Deum et contra
celos et contra omnes qui in celo sunt facies. Sed non adhuc.
Cum uero Deus celos palmo ponderauit, tunc ardens mons super
55 collum tuum cadet, atque omnis fortitudo tua omnino destrue
tur. Sed de throno canticum nouum nobis tunc dabitur, ac oculi
qui undique omnia uidendo et intuendo aspicient. Tu uero in
uoracissimo gutture tuo tempus uorandi nondum habes; unde
per thronum Dei et per omnia indumenta eius coniuratus, ab
60 hac insania tua eessa.
Vos autem, populi et gentes, audite Spiritum Dei uobis dicen
tem: Antiquus serpens per medium uestri in auricula sua turres
facit, scilicet eum illis qui Sadduceis similes sunt ac similes illis
qui Baal Deum nominant et iustum Deum non cognoscunt, ita
65 quod arte deceptuosi spiritus eis interdum quasi scintilla ap
paret, uidelicet aut nigra aut turbida, aut lucida et localis, que
mox euanescit. Et hoc diabolicUlh et deceptuosum est, quoniam
deceptuosi spiritus quattuor elementis et omnibus uiribus eorum
se similes interdum faciunt, quia primum hominem superaue
70 Tunt. Quod autem a Deo est, ibi sapientia et prophetia est, ac
occulta ostensio in alienis rebus que ad hominem non pertinent,
quia Deus incomprehensibilis esto
Isti autem homines de quibus diabolus in auricula sua t u r r e ~
44 supra _ uentorum] efr Ps. 103,3. 46/48 Quis - statera] ls. 40, 12. 54
ardens mons] cfr Apoc. 8,8. 56 canticum - dabitur] efr Ps. 39, 4 et al. 62
t:fr 36. 72 Deus - est] efr ler. 32, 19.
43 Dei o",. R Wk 44 rugit] surgit PI uentorum pennas Ta e1euando
Re Ma 45 isti] est PI et similes]forl. et quod simis coni. PI construxerunt
'la 46 responsum - dant] responderunt Ta Qui Wr 47 et - ponderauit
o",. TII 51 educis PI 53 celos] ce1um Ta sunt] habitant R Wk 56 nobis
o",. Pl tune nohis Wk 57 undique o",. MaTa omnia undique (undique
In "'IIIJ.) Wr post alpicient aJiq/lid Ixcidisu sIIspiralllr PI 58 orandi Wk 61
genteN et populi WAI Dei 0111. R 61/62 dicentem uohis Ma 62 auricula]
lI.uMric:la Wr 63 tic] et R 65 Arce 1a intemum ei. Wr 66 turbida aut
IIIMf" M.. <uel qui Wr 68 ~ o r u m 0111. M.. Ttt 72 incomprehensibiJil deua
M"
EPIST. CLXIXR, 74-IOS
381
facit, similes cancro sunt qui ante et retro incedit, et similes
75 seorpionibus qui cum ignitis caudis in occulto uos figunt ac
pessimo ueneno crudelis infidelitatis uos interimunt; quos di a
bolus uelut quibusdam diuinis preceptis interdum inuadit, que
sua uoluntate querunt, quoniam imago Dei sunt; et hoc ideo
facit, ut eos tanto facilius postmodum illudendo decipiat.
80 Hi etiam similes quibusdam magnis uolucribus sunt, qui
propria oua sua dispergendo abiciunt. Et dicunt: Proiciamus
hoc a nobis, quia uenenosum est. - Hi sunt qui prima principia
negant, scilicet quod Deus omnia creauit et ea germinando et
crescendo procedere iussit. Hi sunt qui dominicum principium
85 negant, scilicet quod ante antiquitatem dierum apparuit, quo
niam Verbum Dei horno fieri debuit. Hi sunt uobis peiores Iudeis
qui cecos oculos modo habent ad uidendam igneam formam
que in sancta diuinitate nune horno splendet, qui tamen post
longum tempus estimabunt se uidere iustum, quousque Deus
90 illum igneo flagello percusserit in quem considerabant.
Hi sunt etiam sulphurei montes igne mixti cum nequissima
bestia que os suum contra Deum aperiet, et contra celum et
contra omnes qui in celo sunt. Et sunt etiam uiscera eiusdem
incongruentis bestie que excipit et exspuit pessimam immun
95 ditiam, et precedunt eam, amplectendo spurcitiam ac nequitiam
omnium malorum, per uiam errantium, sicut prophete Domi
num prophetauerunt in uia salutis, eum ostendentes cum om
ni bus uirtutibus iustitie; quos digitus Dei inspirauit et docuit,
sicut et diabolus blasphemia et nequitia et mendacio omnium
100 malorum istos imbuendo replet. Nam antiquo serpenti in initio
ruine sue clauis quam se habere putauit, defecit, sed nunc in
semetipso deputat quod hec nequissima bestia clauis eius sit,
ita quod cum ea omnem uoluntatem suam perficiat; sed in illa
omnis fortitudo ipsius omnino conteretur.
105 Nune uos, populi qui purissimam fidem habetis, Deum lD
74 similes - incedit] cfr 2 Tim. 2, 17 (?) 75 scorpionibus - caudis] cfr
Num. 21, 6 (?) 92/93 bestia - sunt 1] efr Apoc. 13, 6. 100 cfr 36.
1-1
75 uos om. Ta 77 ue1ut om. MaTa interdum om. MaTa que] qui
Wr 78 suam uoluntatem Ma 79 decipiant Wk 83 omnia S. in. R 83/
84 germinando - iussit] procedere iussit germinando Ta 84 preceptum, S. lin.
principium Ta 86 ludei Ta 87 modo oculos Wr modos. lin. R uidendulI}
Ma Ta Wk 88 que] qua PI 89 estuabunt Ta se uidere om. Ta 90
considerabant] confldebant Ma 92 aperuit Ma aperiat PI et contra celum
ur. Ta 93 omnla. quae PI Et o",. Ma eiusdem am. Ta 96 slcut] ut
Ta 97 prophetarunt Ta 98 quos] quae PI 101 post dauis atld. quidem Ma
deiecit Pl 102 nequssimllt bestiae PI 103 perficiant PI 104 fortitudo
nmnis M.. wnuertc,lur 1;' 10&1106 .u.picienrea PI
EPIST. CLXX, 1-25
383
EPIST. CLXIXR, 106-132
382
CLXX
spicientes audite uocem illius qui erat et qui est et qu uenturus
est, uobis dicentem: Audite uerba sacerdotum qui iustitiam QVIDAM SACERDOTES AD HILDEGARDEM a. a. 1153med.
meam tenent et seruant, et in quorum auribus hec uerba mea
sonabunt et qui etiam hec uerba in nomine meo ad uos dicent, Hildigardi, domine et matri de cenobio beati Ruperti uene
110 atque cum c1amantibus uocibus eorum prefatum immundum et rande ac diligende, N., A., H., E., heu! solo nomine sacerdotes,
profanum populum a uobis proicite et cum asperis ac duris cum ceteris societatis sue fratribus sub defensione beati Martini
uerbis eos cruciate, et eos omnino in expulsionem ducite atque degentibus, sincerissimum utriusque hominis affectum cum uis
in infelices cauernas et speluncas eos ex toto effugate, quia 5 ceribus intime deuotionis.
uolunt uos seducere. Et hoc etiam idcirco facite, ne sitis a Deo Quia, o electa et dilecta sanctitatis famula et mater pluri
115 anathematizati et ne pax a uobis fugiat, quoniam magistri et morum sanctitatem sequentium carissima, de te plura audiui
sacerdotes, reges, duces et principes populi coram Deo uocari mus que odorem uite multis conferunt, et ideo ad almitatem
non potestis, quamdiu istis habitacula uobiscum datis, quia tuam confugimus, ea que Dei sunt a te sitibundo corde postu
ciuitates et uille uestre destruentur ac predia uestra propter lO lantes. Nos enim, qui a pueritia ad seruitutem Dei consecramur,
hos criminosos homines diripientur, si uobiscum permanserint. quatenus sacris ordinibus diuini officii Creatori nostro fideliter
120 Nunc laus Deo sit, qui super thronum sedet et abyssos seruiamus, cum ad sacerdotium peruenerimus, ubi digne et
intuetur, et qui omnes celos in dominatione sua tenet. Et Spiri irreprehensibiliter uiuere deberemus, ea que spiritus sunt sepius
tus Dei dicit: Qui uerba ista audire et intelligere neglexerit nec negligimus et ea que carnis sunt facimus. Nam cum populo Dei
eis credere uoluerit, gladius uerbi Dei illum cum magna tribula- 15 deberemus esse oculus contemplationis, auris obeditionis, nasus
discretionis, os ueritatis, manus iuste operationis et pes in uia
tione occidet.
125 Et mox in eadem uisione audiui torrentem uocem ad me rectitudinis ac exemplum uirtutum, illi magis odor mortis et
dicentem: Hec que uidisti et audisti scribe, et ea sacerdotibus scandalum offensionis sumus quam petra uera soliditatis. Vnde
Ecclesie qui purissima fide Deum colunt, celeriter transmitte, et multa mala inuenerunt nos, quoniam a sanctuario Domini,
ut illa ubique in circuitu suo populis predicent, ita ut ab his 20 ut ita dicamus, in lutum feditatis cadimus.
diabolicis artibus se obseruent, ne inter eos radicem ponant, et Tu autem, o pia mater et conscia secretorum Dei, audi nos
130 pereant. Sed ego, paupercula orma, deinde plurimis die bus in te obnixe et humiliter deprecantes ut uerba diuine admonitionis
infirmitate oppressa langui, ita quod super pedes meo s pleniter ad nos proferas, nos corripias et admoneas, quia, quamuis et
stare non po tui, quousque hec scripture commendassem. modicam scientiam Scripturarum habeamus, te tamen, ueram
25 et mirabilem intelligentiam a summo Doctore et non ab homine
Ep. CLXX
codd.: R (f. 391vb -392ra); Wr (f. 117rb -ya).
ed.: PI 4, p. 336 (cfr R).
&0111111.: Einl., p. XVII-XVIII.
106/107 qui _ est] Apoc. 1,4. 113 in - speluncas] efr Hebr. 11,38. 120
cfr 20. 120/121 abyssos intuetur] efr Dan. 3, 55. 123 gladius - Dei] cfr
Eph. 6, 17. 126/127 que - transmitte] efr Apoc. 1, 11.
CLXX, Tit.: Quidam sacerdotes Hildegardi R Epistola N.A.H.E. sacer
dotum ad s. Hil. Wr
107 ante dicentem add. in salutem et Ma 109 tonabunt PI 111 cum 0111.
Wr 112expulsioneWr 113in011l.Wr cateruasPI eos]
CLXX, 8 odorem uite] cfr 2 Coro 2, 16. 13/14 que - facimus] cfr Rom.
eaa Ta fugate Wr quia] qui Ta 114 etiam 0111. Ma Ta a Deo 0111.
8, 5. 17 odor mortis] cfr 2 Coro 2, 16. 25/26 non - accipientern] efr Ga!' .
Ma 116 ant6 duces add. et R et] ac Ta populi 0111. R 118 ac] et
1, 12.
R 119 manserint Wr 122 Dei om, Ta 123 credere uoluerit] credidedt
T" 123/124 illum post tribulatione R 123 cum om, Wr 124 occidit Ta 125
mnx o"'. Ta torrentem o",. Ma terrentem PI uocem torrentem Wr ad
CLXX, 1 Hildegardi Pl Ruperti stripl11 Roberti R Rpperti Wr 2 N.,
tri" .",. Ma 126 et RudiRti 01/1. Ta ea o"'. Ta 127 fiele purissimll, Ma 129
A., 11., n,l A, E. H. R 11 ptJII qURtenuN add. etiam R 17 ac] et R 18
(:11 nI: M" '1., 130 Sed) Sed et Ma in oIM, PI 131 elangui Mil 132 post
ucrR o",. /{ 23 I Ilel H
"IIJ, I '11I1t 'ril
I
EPIST. CLXXR, 14-43
385
EPIST. CLXX, 26 - CLXXR, 13
384
negligentia peccatorum. Sed ut filius est de patre, nobilis de
accipientem, deuotissime audire desideramus. Nunc Deus tibi
15 nobili, rex de rege et quisque de genere suo, sic sacerdotes de
infundat que nobis sitientibus deuote effundas. Vale.
me constituti sunt quemadmodum et pater substantiam suam
filio suo tribuit, ut etiam dictum est: H ereditas mea Israel est,
1,'
quod computatur ad summum sacerdotium de misericordia et
CLXXR
,11
gratia et ueritate.
a. a. 1153
med
,
HILDEGARDIS AD SACERDOTES
20 Istud testimonium est per me uobis traditum, sicut uir pre
liator, magnum exercitum habens, eum filio suo relinquit. Ideo
Vox uiuentium alarum dicit: O qui estis sustentatio lapidum
sacerdotes imitentur Patrem et Dominum suum, ita ut sicut
et cingulum membrorum diuersorum hominum, audite hec que
ille ambulauit, sic et ipsi ambulent in constrictione corporis sui.
uobis dico: Currite per uias planas ad officium sacrificiorum
Sed si sacerdos habuerit crimen in putredine carnis aut in
legis. Et membra uestra constrictionem habeant in lumbis ues-
25 petulantia gule et lasciuie, ilico surgat et medicum requirat, ac
5 tris, sicut figura hec per mysticum donum Dei ostendit: Accin
illud euomat quasi uenenum biberit, nec in se diutius uelut
gere gladio tuo super femur tuum, potentissime. Diuinitas enim
se cure teneat, scilicet ut domesticum suum.
inspexit simplicitatem morum in humili puella et ibi requieuit
Ergo audite: Dominus quidam habuit duas regiones, uidelicet
in suauissima castitate, quam non tetigit uiriditas terrenarum
alteram humidam et alteram aridam. In humida erant multe
causarum, sed supernus calor in secreto suo. Tunc surrexit uerus
30 uicissitudines diuersarum negotiationum, quasi in Tarso et Tyro
10 horno quasi de sicca terra, quam non fregit aratrum et cuius
et Macedonia et in Ethiopia. In Tarso intelligite uelociter
fructus non est seminatus, sed que de calore solis produxit
currentes et in unaquaque re crescentes, sed tamen ualde la
florem. Vnde ipse potentissimus gladio accinctus est, id est pura
borantes; in Tyro autem in angustia laborantes et interdum in
et acuta uera iustitia, quia ei non inerat estuatio carnis in
magna necessitate deficientes; in Macedonia uero in siccitate
35 estuantes, sicut fructus ille qui modo procedit, modo deficit, ut
et lupus ostendit qui interdum deuorat, interdum relinquit,
interdum rapit et interdum suffocat; in Ethiopia autem furtiue
epulantes et in uenenosa tyrannide bacchantes ac impudicitia
ardentes. In arida uero regione erant locupletes homines, pul-
I
40 chritudinem herbarum et florum quos horno non seminauit
Ep. CLXXR
I
habentes, et in contemplatione domini sui manentes, ubi etiam
codJ.: M (f. 69v-71v); R (f. 392r-393r); Wa (f. 116v-117v; 120r-121r); Wr
dulcissimus odor et suauissimus sonus fuit, sicut in Abel prefi
(f. 117va-119r); Z (f. 47r-48v). il
guratum est qui incepit bene facere, et in Abraham qui obedi
edd.: PIS, p. 337-339 (efr R); cfr HAUG, p. 65, n. 60.
comm.: EinL, p. XVII-XVIII.
;\
Ad clerieos ,JI
CLXXR, Til.: Ad clericos sacerdotalis officii Hildigardis MWa
Ad clericos 17 Hereditas - Israel] Is. 19, 25. 20/21 uir preliator] cfr Is. 42, 13. 24
diuersi ordinis H. R Epistola s. Hil. ad eosdem sacerdotes Wr
in - earnis] efr lob 7, 5. 31/33 In -laborantes) efr Act. 21,39; 22, 3(?) 33/
saeerdotalis officii et diuersi ordinis Hildegardis Z 1\
11
34 inl - deficientes] efr Is. 23, 1; 23, 15; Ez. 27(?) 34/37 in
l
- suffocat]
I
I
efr 2 Coro 7, 5 (?) 37/39 in - ardentes] efr Is. 20, 3; Ez. 30, 4; 30, 9 (?) 42/
CLXXR, 1 Vox alarum] efr Ez. 3, 13; Apoc. 9, 9. 5/6 Aecingere -
43 in - facere] efr Gen. 4,4. 43/44 in - ostendit] efr Gen. 22, 9-12.
potentissime] Ps. 44, 4.
app. cr;mp.: 25 ac] et R 27 seeure - suum] domesticum suum teneat R 28
app. cr;",p.: CLXXR, 3 per o",. RWr 8/9 terrenarum causarum] terrenorum
habuit post regiones R 29 post humida add. enm R 29/31 erant post Ethiopia
R 30 et om. R 31 etl om. R 38 ae] et R ante impudicitia adJ. in R Wr
Wr (ifr R app. tril.) 12 potentissimo R Wr
app. Grit. .' 14 est] dei Wr 17 suo om. Wr 18 et 018. Wr 20 ante uobis
CLX X, 27 anU nobis adJ. pro R
adJ. de PI 26 biberet PI 28 post audite add. me M 31 ednopia(?) Z 35/
"pp. tril. .' CLXXR. 9 elluallrum o",. R. [rerum] adJ. PI fiN; in /lo/ti fOllj. terrcrnorum
36 et ut M 37 et o",. Wr edcyopia(?) Z 38 in pudicitia MWa 41 ubi]
(tfr Wr in .pp. fO"'/I.) 1l id eMt) iclem M 13 tIIIft UCfIl adJ. et M inietat
uf M 43/44 ohedicione M ebeditionem Wr obedientiam PI
J>/
386
EPIST. CLXXR, 44-74
tionem ostendit, et in Moyse qui instructionem animarum per
45 instituta precepta sacrificiorum dedit, et in Filio Dei qui omnia
bona compleuit. Iste intellectus est ad mundum qui in seculari
populo in nascentibus filiis crescit et qui in spiritali populo
decrescit, qui in semine suo deficit.
Sed elegit Deus principales magistros super communem po
so pulum ad instructionem animarum eorum. Et etiam Filius Dei
uenit supernus magister, ut scriptum est: Ecce apparebit Do
minus super nubem candidam, et cum eo sanctorum milia, habens
in uestimento et in femore suo scriptum,' Rex regum et Dominus
dominantium. Nam Filius Dei apparuit in innocentia simplicis
55 pueHe quasi in nube, et posuit tabernaculum suum in sole, cum
mens eiusdem Virginis mirabiliter illustrata est, ubi ipsa dixit:
Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum uerbum tuum. Et ita
surrexit in ea magna columna super omnia nascentia genera,
cum Filius Dei tamquam sponsus processit de thalamo suo, natus
60 de ipsa suauissima Virgine quasi in dulci somno et in suauissimo
desiderio, uelut sponsus sponsam suam in mente sua sibi suaui
ter copulat. Vnde et cum eo apparuerunt multe et admirande
uirtutes, antiquam legalem institutionem in bonis operibus su
perexcellentes. Et sic in uestimento et in femore eius scriptum
65 est: Rex regum et Dominus dominantium, quia caro eius suauiter
sudauit de Virgine et non de femore uiri; ipse ita super omnes
creaturas ascendens, sicut rex qui hominibus imperat, quoniam
illum non protulit peccatum, 'Sed fortissima uis potentie diui
nitatis que omnes creaturas presciuit antequam in mundo pro
70 dirent. Vnde et ipse membris suis administrauit omnia instituta
legis, uelut bonus dispensator qui populo sibi subiecto ostendit
quid ipsi adesse uel deesse in necessitatibus suis debeat, ut
iterum scriptum est: Reges eos in uirga ferrea, tamquam uas
figuli confringes eos. Nam in fortissima potentia diuinitatis uil!us
44/45 in - dedit] efr Ex. 34 eqs. 51/54 Ecee - dominantium] (efr) Deut.
33, 2; Apoe. 14, 14; 19, 16. 57 Eeee - tuum] Lue. 1, 38. 59 tamquam
suo] (efr) Ps. 18, 6. 65 Rex - dominantium] Apoe. 19, 16. 71 uelut
dispensator] efr 1 Petr. 4, 10. 73174 Reges - eos] Ps. 2, 9.
app. comp.: 49/50 elegit post populum R 50 etiam om. R 54 apparut post
nuhc R 55 posuitpost sole R 66 ipse (sic MWa WrZ) om. R 68 peeeatum
a"l, illum R
app. tri/.: 46 Intelleetus iste M 47 spirituali Z 50 earum M etiam]
lil/. ct s. lin. Wa 56 ubi] sicut Wr dicit PI 58 eolumpna magna Wr 60
sono R 64 antl cus d,/. suo Z 66 post ita add. ut PI 67 omnibus
Wr 68 non s. li". M 73 iterum o",. PI eos] eoruro PI 74 iuguli Wa
NRm .((s. i"lImlll"tNr j 120 W.,
EPIST. CLXXR, 75-103
387
75 fons emicuit, qui purissima et constantissima legalia precepta
per semetipsum ostendit, sic imperans rectis iustitiam in uirga
ferrea et confringens ac statuens queque secundum quod iustum
erat, quemadmodum figulus aliud uas frangit et aliud facit.
N unc uero audite, o imitatores mei: Ab initio seculi populus
80 meus precessores et magistros habuit. Quare ergo profertis
indignationem et audaciam ac uicissitudinem in uariis moribus
et in multiloquio superbie, quasi faciatis noua celestia et ebur
.
neam altitudinem montium, que instrumenta uentus facile dis
pergit et que ab hominibus facile conculcantur, ita quod etiam
I1 85 aufertis animabus uestris decem mnas et denarium illum qui
1, est retributio celestis regni in rectis hominibus?
i!
l' Apprehendite autem disciplinam, uidelicet legalia et instituta
precepta in membris uestris, et tales estote in cogitationibus, in
uerbis et in operibus uestris, ut mundi sitis uelut holocaustum
90 in sacerdotali officio, cauentes ne uenenosa uerba sint in uobis
in uanitate huius seculi, quia preuaricatio legis non expedit
uobis. Sed fidele lumen portate in manibus uestris, ita ut omnis
populus ad uos concurrat. Hec sunt precepta legis, quasi mons
magnus super quem lumen positum non latet. Ideo habete
95 disciplinam in cinctura lumborum uestrorum, per bona exempla
lucentes ceteris populis, quia uirgam regendi eos habetis.
Vnde etiam estote solliciti, ne quando irascatur Dominus, et
pereatis de uia iusta, quoniam exemplo Filii Dei ambulare

debetis per uiam bonorum operum, que omnia prius in sacrificio
100 uitulorum et agnorum presignata fuerunt de officio uestro. Sed
in Veteri Testamento sacerdotes in lumbis suis non tabescebant
quia nullus in lumbis suis precinctus eos precesserat. Nunc
autem sol iustitie effulsit. In illo ergo ambulate et castitatem
79 imitatores mei] efr 1 Coro 4, 16; 11, 1; Phi!. 3, 17. 85/86 deeem
regni] efr Lue. 19,12-27. 87 Apprehendite - disciplinam] (efr) Ps. 2,12. 91/
:1
92 non - uobis] efr Hebr. 13, 17. 92 lumen - uestris] efr Lue. 12, 35. 96
uirgam regendi] efr Ps. 2, 9. 97 estote sollieiti] los. 23, 6. 97/98 ne - iusta]
Ps. 2, 12. 102 in - precinetus] efr Lue. 12, 35. 103 sol iustitie] efr Mal.
4,2.
app. comp.: 79 uero om. R 81 ae] et R 84 faeile om. R quod] ut R 85
auferatis R 88/89 estote poSI uestris R 92 fideles R Wr (fidele in annol. coni.
PI) 100/101 Sed in Veteri] In ueteri enim R 102/103 Nune autem] Sed
aune R 103 et 0111. R
.,pp. tril.: 78 frangit IX fringit S. lin. R 79 uero] ergo Wr Imitares
Wr 93 curral M 95 dnctione Wr 96 rcgentis PT 98 de uia om. M 99
quel qua Wr 100 fucrunt MI. 1)1
388 EPIST. CLXXR, 104-132
EPIST. CLXXR, 133 - CLXXI, 11
389
105
uestram seruate, quoniam in ligno crucis pro uobis suspensus
est non uitulus, non aries nec uictima agni, sed pastor magnus
et bonus pro uobis datus est ad passionem crucis. Illum imita
duabus partibus spiritalis uite. Nunc autem conualescite,
confortamini in omnibus bonis, ut non deficiatis.
et
mini in operibus uestris.
Irascimini autem aduersus iniustitiam, et nolite peccare, sci MAULBRONN
licet non odium, non inuidiam nec opprimentem pressuram
CLXXI
110 habete in irrisione cordis uestri, quando uidetis casum hominum
propter stultitiam morum eorum, sed ungite illos in misericordia
HILDEGARDIS AD DIETHERVM ABBATEM a.1153mcd'-1154
115
120
et corripite eos in mansuetudine. Et nolite in estimatione uestra
habere culmen hoc, quasi sancti sitis propter tonsuram carnis
uestre, ubi dicitis in cordibus uestris: Nos elegit Dominus in
sanctitate, nec ullus debet nos per culmen uirtutis precedere.
Et quare dedignamini preclaram faciem in illis qui tunicam
meam amplexati sunt per circumcisionem mentis sue, et qui in
ordinatione mea imitantur angelos qui sunt speculum uultus
mei, ita quod ipsi eos subsequuntur per mortificationem tem
poralis mundi? Angelus enim nuntiauit salutem omni populo.
Sed et in Abraham et in Iacob et in uirga Aaron angeli salutem
populi prenuntiauerunt. Quare ergo non possent nec deberent
imitatores angelorum et tunice mee prouidere salutem populi
5
10
Prudens uir audacis lucis dicit: O horno, hec uerba audienda
sunt: Horno qui ad uitam transire uult, debet habere specula
tiuam inspectionem animi uiuentium oculorum, quia Deus in
talibus factis uigilat. Nam cum uenerit inguinaria submersio
cineree cause diuersa crimina euomens, tunc horno frenet gus
tum mentis sue et tabescat in importabili facto duritie, surgens
ad auroram lucis, id est ad misericordiam que mortem strauit
et squalida uiscera gehenne contriuit, ubi eadem misericordia
abstersit crimina hominum. Sic habeat horno fenestras ad re
staurandum semetipsum in bono.
Sed, o tu qui generosus es in uoluntate tua, attende quod
propter instantem necessitatem in necessitate positorum?
125 Vos autem in militia sanctitatis estote et in cubilibus uestris
compungimini, ita quod humilitas edificet in uobis turrim cum
fenestris uirtutum bonorum operum et cum cauernis sancte
medicine, unicuique secundum' mensuram suam. Et interiora
occulta uestra uideant, que opera in uobis sint. Prouidete ergo
130 sollicite quod sanctitas in uobis sit aurum, et non plumbum, Ep. CLXXI
quia Iacob erectus est in culmine felicitatis, Esau autem codd... Hm (teste Mart. 2, 1016); M (f. 80v-81r); R (f. 348vh); W (f. 16v;
constrictus in descensu elationis. Sic mouetur mens uestra in
fragm.); Wr (f. 70rb _va); Z (f. 46r-v).
ed.: PL 63, 283C-284A (efr Hm); efr HAUG, p. 65, n. 55.
comm.: Vorbem. 2, p. 142-143; efr ep. CLXXII huius editionis.
108 Irascimini - peccare] (cfr) Ps. 4, 5; Eph. 4, 26. 111 ungite "
misericordia] cfr Luc. 10,33-34 (?) 111/112 in corripite] cfr Ps. 140,5. 114
Nos - Dominus] cfr Deut. 7, 6; 18, 5 et al. 117 per - mentis] cfr Rom. 2,
29. 121/122 in Abraham - prenuntiauerunt] cfr Gen. 22, 17; 32, 1; 32, 28;
Num. 17, 2-3. 124 propter - necessitatem] cfr 1 Coro 7, 26. 125/126 in -
compungimini] Ps. 4, 5. 128 unicuique - suam] efr Eph. 4, 7.
CLXXI, Tit... Diethero abbati de Mulenbrumnun Hildig. M Responsum
Hildegardis (ffr p. CLXXII) R Diethero abbati de Mulenbrunnun Hildigard.
W Epistola s. Hil. ad eundem (ffr p. CLXXJJ) Wr Dieth. de Mul. in
margo Z
app. comp.: 104 seruantes R 104/105 in ligno - agni] non uitulus, non aries
nec uictima agni pro uobis in ligno crucis suspensus est R 106 datus est post
CLXXI, 1 Prudens uir] cfr 2 Reg. 13, 3; Prou. 11, 12; 15, 21; Sapo 6, 1;
Eccli. 10, 28.
crucis R 113 habere post hoc R 118 mea om. R 119 quod] ut R
subsequantur R 121 in2 om. R 126 quod] ut R 126/128 edificet post
suam R 128 Et interiora] Interiora etiam R 129 sunt R 130 quod] ut
app. comp.: CLXXR, 133 autem om. R
R aurum sit R
app. comp.: CLXXI, 1 audacis] ueracis HmRWr 3 spectionem HmR 7
ad
2
om. R 11 o om. R quod] quia R
app. mi.: 105 nec] non Wr 109 nec] non Wr 111 illos] eos Z illas R
(lId ,",cll PI) 112 eos] illos Z 129 nobis (7) Z
Wr deccKMu PI mocetur PI
132 posl constrictus add. esr
app. mi..' CLXX 1, t luds 0lIl. M didt qm. Hm 7 ad auroram eqs. desunt
in W 8 el 11M. PL tO pOli Ic:mctip.um {idl ipsum M
390
EPIST. CLXXI, 12 - CLXXII, 3
EPIST. CLXXII, 4 - CLXXIII, 9
391
15
multa Humina undant in te rixando in magno strepitu. O fortis
ligatura, torque mammas uoluptatum pullulantium uitiorum.
Sta quoque in exemplo turturis, Hectens genua tua, quando te
ipsum uincis. O uiuens figura, aperi clausuram mentis tue in
pulchra facie, quod decet te in conspectu summi Regis. Caue
etiam ne sis uehemens plumbum propter duritiam oris tui, si
non unxeris uulnera dolentium cicatricum. Osculare autem Deum
5
tO
norum omnium largitori grates exsoluimus. Ego igitur qualis
cumque non sine spe exauditionis ad te scripta dirigo et oratio
num tuarum aliquod singulare suffragium deposco. Commissum
enim habens arduum et anxium, regimen uidelicet animarum,
peto, quero, pulso per te a Domino adiuuari possibilitate et
effectu felici.
Non autem tibi sit onerosum et indignum epistole tue scripta
20
in mente tua, et desideria tua non erubescant in bona uoluntate
sua perficere recta et iusta opera.
mihi remittere, quibus instruatur, confortetur, consoletur corpus
meum et anima. Vale.
Nunc sit tibi refectio in labore tuo, et frena in te seculares
causas et faciem animi tui fac decoram columbe, ita ut fenestre
celestis lerusalem suscipiant te. Deus non derelinquet te, sed
CLXXIII
dabit tibi refectionem salutis.
HENRICVS MONACHVS AD HILDEGARDEM a. a. 1170
CLXXII
Hildigardi, oliue speciose et margarite pretiose, H(enricus),
solo nomine monachus in Mulenbrunnum, cum ardente lampade
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173 celesti sponso obuiam ire.
O quam pulchra est casta generatio cum claritate; immortalis
Hildegardi, spiritali matri et sorori uenerande, H., abbas de
Mulenbrunnen, utinam merito, perpetuam salutem a Domino.
Audiuimus de te bona, o Christi famula. Audiuimus, et bo
5 est enim memoria illius, quia et apud Deum nota est, et apud
homines. Ex hac tam pulchra atque beata generatione te summi
Regis filiam clarescentibus uirtutum indiciis patet exortam,
quippe que in facie predari operis formam prefers hominis
interioris. Tali uirtutis decore imaginatur similitudo genitricis
Ep. CLXXII
codd.: Hm (teste Mart. 2,1015-1016); R (f. 348yab); Wr (f. 70r
a
.
b
).
ed.: PL 63, 283B-C (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 142-143; efr ep. CLXXI huius edtionis.
Ep. CLXXlII
codd.: Hm (teste Mart. 70, 1104-1105); R (f. 376r"-b); Wr (f.
ed.: PL 131, 357D-358B (cfr Hm).
105rb _va ).
comm.: Vorbem. 2, p. 142143.
CLXXII, Tit.: Heb. abbas de Mulenbrunnun Hildeg. R Epstola abbatis
de Mulenburnen ad s. H. Wr
CLXXIII, Tit.: Monachus qudam in Mulenbrunnun H. R Epstola H.
monaehi ad s. Hit. W,.
CLXXI, 22 faeiem - eolumbe] efr Canto 2, 14. 23 eelestis Ierusalem] efr
Hebr. 12,22. Deus - te] efr Deut. 31, 6; 31,8; 1 Par. 28, 20; Hebr. 13,
5.
CLXXIII, 1 oliue speeiose] cfr Eccli. 24, 19. margarite pretiose] cfr
Matth. 13, 46. 2/3 cum - ire] cfr Matth. 25, 1; 25, 6. 4/6 O - homines]
Sapo 4, 1. 8/9 hominis interioris] cfr Rom. 7, 22; Eph. 3, 16.
app. comp.: CLXXI, 22 deeoram fae R eolumbe om. R
CLXXIl, 4 igitur] ergo Hm 7 uidelieet] scilieet Hm 9 aftectu W,. 12
app. mi.: CLXXI, 12 underant H", undarunt PL 13 totque Hm 15
post anima add. mea Wr Valete R Wr
uincit ,./". in o".. Wr 23 Deua] Dominus Hm
CI.XXIJI. 1 Hildcgarcli H", H(enricus) smps/l H. cadd. (uide comm.) 2
CLXXII. t HlldilPrdi R .piritllli 0",.1-1". de om. 14". 2 Mulenbrunnen
II-rlpt' ni". RI Mul"burnen Wr Mulc:nhnlllC:nMi. 1". Mulc-.hrunC"nMi. PL*
Mulenhrunnum scrip.ri GIl'"
ohuiMnl IN ClbuiRre 1Vrr: Wr
R PI."] Mulenbrunnun Hm MuJinburnn W,.
11 wim "at 1-1". 7 post filiam add. regis R
3
392
EPIST. CLXXIII, 10-30
10 tue, cum exemplo illius lanam et linum quesisti et stragulatam
uestem operimentum anime tue texuisti. Stragulata quippe
uestis induitur, cum uirtute caritatis multiplicibus intexta fi
guris fidelis queque anima inuestitur. Resplendet in hac ueste
regia humilitas et obedientia, pietas et continentia, carnis cas
15 timonia et mentis sanctimonia, denique mille milia memoratis
similia. Rac uirtutum uarietate circumamicta a dexteris summi
Regis interdum assistis uelut illa prophetica regina, ubi inesti
mabilem sapientie thesaurum inuenisti, unde lucis eterne can
dorem quasi de abysso mortalibus ostendisti.
20 Audi, igitur, filia, et uide, et inclina ad me aurem tuam, ut,
quia caritas in proximi dilectione consistit, per tue orationis
auxilium ueniale sentiam quicquid in me minus inuenio perfec
tumo Indubitanter enim agnosco te ab eo specialius audiri, in
cuius contemplatione sepius te contingit immorari. Rogo etiam,
25 salua gratia tua, soror et domina, ut aliquid de celesti admo
nitione mihi transmittas, ut per hoc tue sanctitatis memoriam
cordis mei oculis anteponas.
Quid plura? Corpore absens, spiritu presens te saluto, obnixe
orans ut mei peccatoris memineris, que gressum mentis cum
30 Apostolo semper in anteriora extendis. Vale.
ID
15
20
EPIST. CLXXIIIR, 1-22
CLXXIIIR
HILDEGARDIS AD HENRICVM MONACHVM
393
Vmbra mysteriorum Dei dicit: Ventus tiat et aer in UlClssi
tudinem uadit atque nubes complicantur, ita quod aliquando
turbide, nigre, candide et pure sunt. Sic tu facis, o miles Dei.
Nam in seculari tristitia aliquando es, ut inflante uento, et in
uoluptate multarum insidiarum diaboli, quasi in uicissitudine
aeris atque in inquietis moribus tuis uelut in nubibus se compli
cantibus, ita quod mores tui interdum sunt squalidi in turbedine,
exterriti in nigredine, suaues in candore atque utiles in puritate.
Vnde audio Quidam dominus in monte magno stabat et seruos
suos uocauit, dicens: Debitum uestrum reddite. - Alter autem
eorundem seruorum coram eo stabat, alter uero sedebat. Et qui
stabat respondit: Domine, de longinqua regione exsilii ueni, ubi
diuersam uicissitudinem morum in multis criminibus et peccatis
didici. O ue, quod precepta tua sic preteriui! Vnde per timorem
amoris tui iuro quod in omni corde meo penitere uolo. Sed
tamen solem tuum, lunam et stellas in magnis honoribus semper
amaui. - Et dominus eius ipsi respondit: Serue bone, responsum
tuum, me circueunte rota, sic accipio, dicens: Ego qui sine initio
et sine fine uiuo, te in magnis honoribus supra omnia que amasti
ponere uolo, nec mea possibilitas te condemnabit, quia per
penitentiam uocasti me. - Seruus autem qui sedebat, sic dedi
gnando respondit: Sol tuus me combussit, luna tua me tetigit,
a. a. 1170
Ep. CLXXIIIR
codd.: Hm (teste Mart. 70, 1105-1107); R (f. 376rb -vb); W
(f. 105va -l06rb ).
ed.: PL 131, 358B-359D (cfr Hm).
comm.: Vorbem.2, p. 142-143.
(f. 46v-48r); Wr
CLXXIIIR, Tit.:
Mulenbrunnum W
Hildegard. R Heinrico comiti postea monacho
Epistola S. Hil. ad eundem monachum Wr
in
10 lanam - quesisti] cfr Prou. 31, 13. 10/11 stragulatam - texuisti] cfr
Prou. 31, 22. 16 uarietate circumamicta] cfr Ps. 44, 15. 16/17 a - regina]
cfr Ps. 44, 10. 18 sapientie thesaurum] cfr Eccli. 1,26; 1,31; Col. 2, 3. 18/
19 lucis - candorem] cfr Sapo 7, 26. 20 Audi - tuam] (cfr) Ps. 44, 11. 21
carius - consistit] cfr Rom. 13, 10. 28 Corpore - presens] cfr 1 Coro S, 3;
Col. 2, 5. 29/30 gressum - extendis] cfr Phi!. 3, 13.
CLXXIIIR, 10 Debitum - reddite] cfr Eccli. 4, 8; Matth. 18, 34. 12 de
- ueni] cfr los. 9, 6; 4 Reg. 20, 14 et al. 17 Serue bone] cfr Matth. 25, 21;
25, 23. 18 me - rota] cfr Ez. 3, 13 (?) 18/19 sine - fine] cfr Hebr. 7, 3.
app. comp.: CLXXIIIR, 2 atque] et R 3 facis post Dei R 10 autem om.
R
11 tUI:/IIII. Wr 17interdum/llll.H", 20ltd meo",. H",
Wr 23 c:tllnoaco H", 25 pDrl allquid tllitl. mlhi Wr
22/23 imperfectum
30 Valetc: R Wr
app. mi.: CLX XlIIR. 4 es aliquando Wr
Wr 13 et o",. Wr 17 eus o",. Wr
9 in] de Hm 10 autem]
19 fine o",. Wr
uero
395
EPIST. CLXXIIIR, 23-51
394
stelle tue me compresserunt, capilli etiam capitis mei de rore
tuo infecti sunt et pluuie tue super me inundauerunt; et ideo
25 ab his omnibus impeditus te inspicere non potui. Vnde etiam
nescio quid dicere possim. - Et dominus eius ipsi respondit:
Nequissime serue, quando solem, lunam et stellas constitui, num
adiutorii tui indigui? Et quare non erubescis quod me tam
temere in responsis tuis tangis? Nam pro hoc meruisti ut
30 manibus et pedibus tuis ligeris et in tenebras mittaris, usque
dum omnia ista reddas.
At tu, miles Christi, parabolam istam attende. Dominus iste
Deus es/t, qui in altitudine illa uigilat quod Deus ab omnibus
inuocandus esto Hic homines in admonitione sua sic alloquitur:
35 De operibus uestris iudicari debetis. Sed quidam in diuino
honore laborant, quidam autem in molestia tedii torpescunt. -
Et qui Deum honorant, dicunt: De suggestione diaboli in casu
Ade in peregrinationem cecidimus, et in operibus nos tris multa
uitia contraximus. Quam transgressionem flebiliter plangemus.
40 Propter gloriam autem nominis tui promittimus quod a peccatis
nostris nos abstinere desideramus. Attamen honore m tuum,
iustitiam et Scripturas per te datas uenerati sumus in dilectione.
- Et Dominus qui incomprehensibilis est, illos laudat ac supra
multa bona constituit, nec eos damnat, quia ipsum penitendo
45 inuocabant. Qui autem in tedio diuini timoris torpescunt, dicunt:
Honor tuus nos afflixit, iustitia tua nos uulnerauit, multitudo
Scripturarum tuarum nos suffocauit, uoluptatem mentis nostre
uiriditas Spiritus tui euertit atque effusio zelus tui nos fatigauit,
ita quod in letitia te inspicere non possumus, nec nos excusare
50 ualemus. - Et Dominus illos dicit nequissimos seruos esse, et
quod in iustitiis suis adiutorii eorum non indiguerit, dicens
23/24 eapilli - infeeti] efr Dan. 4, 30; 5, 21. 27 Nequissime serue] etr
Matth. 18, 32; 25, 26. 27/28 num - indigui] efr 2 Maeh. 14, 35. 30
manibus - mittaris] efr Matth. 22, 13. 32 miles Christi] efr 2 Tim. 2, 3.
35 De - debetis] efr Apoc. 20, 13. 36 in - torpescunt] efr Ps. 118, 28.
43 Dominus - incomprehensibilis] cfr ler. 32, 19. 43/44 supra - constituit]
cfr Matth. 25, 21; 25, 23.
app. comp.: 31 ista om. Hm R Wr 40 autem om. R 45 diuini timoris]
diuinorum HmRWr 49 quod] ut R te in leticia R possimus R 51
dicens] Dicit R
app. tril.: 23 me s. lin. R 24 mundauerunt Hm (sed recte PL *) 25 omnibus
hiis Wr 26 quid] quia W 28 adiutorium W erubesei PL* 30 post
manibus add. tuis Wr 32 istam] ad te Hm 33 omnibus] hominibus Wr 38
peregrinatione Hm Wr 40 tui] tu W 41 posl tuum d,l et scripturas Ifr 42
iUHtitiRIn Qm. Wr Kcripturll PL * 48 7.clus] sic codd. ,1 ,dd., flrt. 7.eH Itriblltdum
111 49 1l81,kcre Wr 50 et2 o",. Wr 51 IIdiutori W
EPIST. CLXXIIIR, S2 - CLXXIV, 3
etiam cur non erubescant quod ipsum in temeritate uerborum
suorum inuadunt; unde et ligandi sint et in penas mittendi,
dum omnia uitia sua in semetipsis excutiant.
55 Tu autem, o miles Christi, hec etiam ad teipsum intellige.
Nam seruus qui stabat te significat. Cum enim in seeulo fuisti,
pauca bona fecisti. Sed admonitio Spiritus Sancti te concussit
et te ad bonum eonuertit. Caue autem ne sedentem seruum
imiteris, scilicet ne die as quod in regula sicut in sole ardeas et
60 ne magisterium quasiin luna contemnas, ae ne de communione
fratrum tuorum sicut in stellis fatigeris atque ne admonitionem
Spiritus Sancti in irrisionem mentis tue quasi in rore inducas,
et ne correptionem sieut in pluuia dedigneris. Sed Deum in
bona uoluntate et optione semper amplectere et amplectendo
65 retine; et uiues.
METZ (ST. GLODESINDIS)
CLXXIV
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Carissime sibi in Christo sorori, domine Hildegardi, N., ab
batissa, quamuis indigna, sanete Glodesindis in Meti, salutem
in uero salutari.
Ep. CLXXlV
codd.: R (f. 369va- b); Wr (f. 96v').
ed.: PL 42, 210C-D (efr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 145; Einl, p. VII, annot. 2.
CLXXlV, Tit.: Abbatissa sanete Glodesindis Hildegardi R Epistola
abbatisse sancte Glodesindis in Meti ad S. Hildig. Wr
CLXXIIIR, 55 cfr 32.
app. comp.: CLXXIlIR, 58 ad bonum te Hm R Wr Caue autem] Vnde caue
R 61 sicut] ut R atque] et R
app. t r i t ~ : CLXXIIIR, 52 etiam] et Hm 53/54 inuadunt - sua om. Wr S4
cxclltillnt] estimant ti", 58 autem] ergo Wr 64 optione] opinione Hm
CLXX I V. 1 CQrissime] lill. ";I. dmt Wr Hildegardi] H. R N.] A. R.
396 EPIST. CLXXIV, 4 - CLXXIVR, 9
EPIST. CLXXIVR, 10-42
397
Quia de gratia uestra et beneuolentiamultum presumimus,
10 sicut montes plurimis ad defensionem inimicorum suorum sunt,
5 nolumus uos latere quod in periculo magno posite sumus, dum
sic etiam qui in magisterio stant, per doctrinam et per obe
multorum animas regere cogimur que nobis non sufficimus. lnde
dientiam que in Deo eis exhibetur defensio multorum ab insidiis
est quod sanctitatem uestram rogamus attentius et obsecramus
inimicorum suorum sunt. Vnde unusquisque magister, quamdiu
in Domino Iesu, quatenus uacillantem inscitiam nostram litteris
uerba doctrine proferre potest, uirgam correctionis quam de
uestris confirmare et exhortari curetis, quid facere debeamus:
15 manu Dei accepit non abiciat, quia sepe lutum luto abicitur,
10 uel stare nobis in obedientia iniuncta, uel cedere, ut alia succedat
sicut etiam magister per discipulos et discipuli per magistrum
et melius agat - si quid Dominus lesus inde uobis reuelare
abluuntur. Nam propter metum discipulorum se affliget et a
dignabitur. .
tortoribus inquietorum discipulorum punitur, et summum ma
Vale te, et pro Deo Deum pro me orate, et beneplacitum
gistrum qui eum precessit sic imitatur. Et tunc dicet: Precepta
uestrum mihi cito rescribite.
20 tua eis ostendi, et cetera; et etiam dicet: Qui habet aures
audiendi, audiat. In his enim disce ne propter nebulam uicis
situdinis discipularum tuarum nec etiam propter tedium laboris
CLXXIVR
tui fugias. Nam multi plus propter tedium laboris quam propter
necessitatem illam, quod discipulos suos uincere non possunt,
HILDEGARDIS AD ABBA TISSAM a. a. 1173
25 fugiunt.
Clara autem dies, quam tempestas non obnubilat, gaudium
Mons Sion altus est, et umbra eius in ualles extenditur ac
pleniter habet. Illam Adam ante casum habuit, sed primus
altitudinem eius sic ostendit. Alii etiam montes in hac peregrina
fallax deceptor ipsam diem ei per suggestionem obnubilauit, in
terra sunt, per quos ipsa firmatur et qui etiam populis ad
qua septem plage sunt que animas uulnerant.
intuendum pulchri sunt. In altitudine autem Sion ac aliorum
30 Prima plaga uana gloria est, que hoc ad se colligit quod nec
5 montium prelati ac magistri qui firmamentum Ecclesie sunt,
meruit nec seminauit, et quod ei a Deo donatum non est sibi
designantur, et discipuli filie Sion nominantur. Sed si mons iste
constituit. Roc primus deceptor docuit, quia ipse idem fecerat,
caderet uel si eum alii destruerent, magna iniuria esset.
_ ... et ideo uana gloria Deum non querit. Secunda autem est, quod
Hinc enim quisque qui in magisterio est, recte prouideat
horno sentit quod peccare potest et quod inde delectationem
quomodo se ipsum deponat et quomodo per alios deiciatur. N am
35 carnis sibi thesaurizat, ac quod de gustu ipsam delectationem
amplectendo osculatur. Tertiam ruinam cum magnis doloribus
in squalidis moribus edificat, ita quod horno uiuit quasi Deo
mortuus sit et quod etiam uix sperat quod eum Deus sciat. Sed
quarta plaga fallacia est, per quam horno de predictis peccatis
Ep. CLXXIVR
40 se excusat et defendit, ita scilicet quod tam periculosa non sint
codJ.: R (f. 369v
b
-370rb); Wr (f. 96va-97rb).
ut ei ostenduntur, atque ideo ita odiosus ad homines fit quod
eJ.: PL 42, 21OD-212A (cfr R).
nemini confidit. Quinta superbia est, que dicit quia horno propter
romm.: Vorbem.2, p. 145; Binl., p. VII, annot. 2.
CLXXIVR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eandem
19/20 Preeepta - ostendi] efr Ex. 18, 16. 20/21 Qui - audiat] Matth. 11,
abb(atissam) Wr
15; 13, 9; 13, 43; Mare. 4, 9; Lue. 8, 8; 14, 35; cfr Mare. 4, 23; 7, 16.
CLXXIV, 8/9 uacilJantem - confirmare] cfr lob 4, 4.
10 inimieorum] minorum PL 11 per2 om. R 12 eis in Deo R 13
CLXXIVR, 1 Mons Sion] cfr Ps. 47, 3; 124, 1 et al. 6 filie Sion] cfr
sunt] est PL 15 Dei in margo Wr 16 etiam om. R 17 Nam om. R post
Canto 3, 11; Is. 3, 16. metum add. enim R 18 et] ut PL 19 sic preeessit R imitetur R tune
om. R 22 diseipulorum tuorum PL 23 tui om. PL 28 ei] et PL p<;r
ex quod co"' Wr post suggestionem add. suam R 29 animam PL 31
meruit] messuit PL donatum a Deo PL 33 autem est om. PL 34 quod1]
CLXXIV. 6 regere animas R 8 uacillantem OtN. R 10 nobis ante iniuncta
R 13 orare PL *
qua R quod2 0111, R 35 ae] et R quod om. R gustu ex gestu cO"'
Wr 36 Tertiajart. nct, PL 37 uiuit in margo Wr 38 uix etiam PL deus
CI.X XIVK, 1 e.lu.] Ip.lua R uelles W'r ae o",. R 2 eiusl ipsius R e\Jm /{ 39 plllgJI o",. R 40 tam 0111. PL * sunt PL' 41 ostendantur R
R. 4 Itutem o",. K Re) el R 5 lel el R. 6 discipulae PL fill/, jta filia. 8ic Wr
398 EPIST. CLXXIVR, 43-65
carnem humanitatis sue de peccatis se abstinere non possit et
ideo inconueniens esset quod a carnalibus desideriis secederet.
45 Hanc legem superbia in temeritate sibi ponit, unde et nullum
respectum ad Deum habet. Et sexta plaga est, quod horno
salutem suam a creatura querit ac quod ab ea postulat ut ipsi
unamqumque rem ostendat, et ita Creatorem suum in irrisione
habet et nihil ab eo querit, uelut ipsum adiuuare non possit.
50 Septima uero plaga est idolatrie seruitus que diabolum adorat
ac Deum contemnit.
Et ista septem uitia quasi militiam sibi subditam in negotiis
suis super numerum ramorum arborum habent, quia hec omnia
in transgressione comestionis, quod Adam comedit, latuerunt,
55 ideoque Deus ad illum dixit: In qua hora comederis, morte
morieris. Idcirco Deus ei hoc preceptum constituit, ne di abolo
simile quid faceret, scilicet quod sine precepto non esset, sicut
iHe esse uoluit; unde et nuHus horno propter primam sugges
tionem diaboli, quam Adam suscepit, in hac uita securus esse
60 po test.
Vnde, o tu, filia Dei, fortissima armatura septem donorum
Spiritus Sancti te circumcinge, cum quibus hec septem uitia
tibi subicias, ne de ipsis plangens uulnereris, et ut probus miles
6S
per fortissima bella ea superando surge, quatenus ita in eternum
uiuas. Deus itaque in speculo saluationis te, o filia, uideat. ti
1
I
ti
1lI1
i
55/56 In - morieris] (cfr) Gen. 2, 17.
47 ae] el R quod o",. R 49 post adiuuare ud. ipsum Wr 50 idolatria
H iclolnlatrlae PL 81 le) et R 53 omnia hec R 55 Ilum] eum .R. ipsum
PI_ .... ()Ir\edc:rl. ,,,. c!lln\ecleritiN Wr 56 hoc I'receptum ei R 57 quid sin\ile
I( 51 Clt ~ " , . R 64 Ita o",. R 611 Itllque o"'. R
EPIST. CLXXV, 1 - CLXXVI, 5
399
METZ
CLXXV
HILDEGARDIS AD QVENDAM SACERDOTEM a. a. 1170
Lumen uisitationis ad te dicit: O fili saluationis, te decet
fugere castra inimicitie que flagrant ad te ut anima m tuam
uulnerent. Nunc attende ut uillicationem tuam recte habeas, ne
a Domino inculperis. Primum declina a malo et fac bonum,
5 postea sacerdotale officium et preceptum in obedientia obserua
atque animam tuam uigilanter custodi, et in eternum uiues.
NEUENBURG
CLXXVI
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Hildegardi, beatissime sanctimonial femne, E., solo nomine
Nuenburgensium fratrum abbas, quicquid utriusque hominis
optare ualet affectus.
Quia fama sanctitatis uestre cunctorum aures dulci rumore
5 respersit, ad uidendam faciem uestram animum nostrum ar-
Ep. CLXXV
codd.: W (f. 68v); Z (f. 81v).
ed.: PI 68, p. 536 (cfr W); cfr HAUG, p. 69, n. 113.
Ep. CLXXVI
codd.: R (f. 345v
b
-346r'); Wr (f. 66vb -67ra).
ed.: PL 36, 200D-201A (cfr R).
CLXXV, Tit.: Cuidam sacerdoti de Meti (al. man.: Hildigardis) HiJ. W
Cuidam sacerdoti de Meti (Metis Haug) Z
CLXXVI, Tit.: Abbas Nuenburgensium R Epistola abbatis Venburgen
ad s. HiJ. Wr
CLXXV, 4 declina - bonum] Ps. 36, 27.
CLXXV, 4 post Domino add. tuo fort. rt, W
CLXXVI, 1 Hllnctimonialis R (lid mi, PL) 2 Venburgensium Wr 3
IlAte! 0l'tare R 5 nONtrum o",. PL
I
.!iJ
EPIST. CLXXVI, 6 - CLXXVIR, 2 EPIST. CLXXVIR, 3-26
4 41
dentissime prouocauit. Vnde in estate preterita sumptus ad ignium et aquarum nubes sepe turbatur, usque dum sol ignea
uiaticum iter arrepturus ad uos preparaui, sed bellorum tem sphera sua omnia perforat.
pestatibus territus tunc temporis instantium ire non presumpsi. 5 Tu tedium dubitando habes et propter uaria bella morum
Nuntium tamen cum litteris ad uos direxi, per quem nihil adhuc hominum laborare non uis. Nam nouus miles qui gaudet quod
lO rcsponsionis accepi. Et ne hoc ex nuntii incuria euenerit, in eis
i!
I
arma portat, quia in fortissima ui miles nominatur cum inimici
H
continentia iterum replicabo.
II
"
eius contra eum preliantur, si dixerit "quia inimieos meos su
Primum de consortio fraternitatis a uobis suscepte ex intimo
1I
perare non possum" et arma sua abiecerit, stultus nominatur
II
!r
corde gratias ago; deinde uestris preeibus et in instantibus 10 propter irrisionem hominum, quoniam arma illius in probitate
n
periculis apud Dominum iuuari deposco. Quia enim in regimine belli non fulminant. Tu enim, magster, nudum te nominas sieut
15 positus secularium turbinibus impellor, ad portum sanctitatis coluber in foraminibus iacet, cum per armaturam non contendis
et oratiOl:lis uestre eonfugio, ut in his per omnia et super omnia 11, superare uarietatem tempestatum hominum.
ir
non suceumbam peeeato. Et licet hec studiose deposcam, pre Sed non sic erit. Nam in prima etate Dominus uillicos et
cipue tamen expleto uite cursu ut a Domino saluari merear et 15 procuratores in omni possessione constituit, qui rationem sibi
eorpore et spiritu uestris precibus exoro. darent. Cum enim uillicus dona accipit, arma cum sagittis ad
20 Inter quas pressuras una prestantior ceteris imminet, pro qua se colligat, in armis scilicet rabidos Scripturis, et in sagittis
et uos instantius Dominum exorare peto: aliquod pignus salutis impios et dolosos et furtiuos imbuendo cum parabolis eeterarum
per quod prosperari ualeam et uestri memoriam habeam, per scripturarum. Sed si tamen tempestas magna cum turbine et
latorem presentium transmittite. Veniendi ad uos mihi non 20 nigredine ignis et aque, ac ira et obliuione et transgressione
deerit affectus, donec, si uita comes fuerit, opere compleam. preceptorum Dei occurrent, tunc cedat usque dum tempestas
20 Valete. illa attenuetur, et adhibeat medicinam cum sole Scripturarum,
ut scriptum est, quia misericordiam u%, et non sacrificium.
Misericordia orationem postulat quam Deus diligit et quam
CLXXVIR 25 Spiritus Sanctus inter nos et uos igneam faciat, quatenus nos
in celestem Ierusalem perducat. Amen.
HILDEGARDIS AD ABBATEM a. a. 1173
Mens tua in similitudine est que fixuram luminarium habet
d que illa hac et illac distribuit. Sed de turbine et nigredine
Ep. CLXXVIR
::1:
codd. .' R (f. 346r"-b); Wr (f. 67ra -b).
,d.: PL 36, 20tB-D (cfr R).
1IIII 1
1I I
CLXXVIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem
'!Il
14/15 Dominus - constituit] cfr Matth. 25, 14. 15/16 qui - darent] cfr
IIhb(lItem) Wr
11"
'111 Luc. 16,2. 22 adhibeat medicinam] cfr Eccli. 18,20. 23 quia - sacrificium]

Os. 6, 6; Matth. 9, 13; 12, 7. 26 celestem Ierusalem] cfr Hebr. 12, 22.
CLXXVI, 24 si - fuerit] 4 Reg. 4, 16.
il
3/4 ignea - sua] per igneam speram suam R 4 sphera scripst] spera Wr (ifr
:1II11
speram R) perforet R 6 qui tJI1I. R quod] eum R 8 ante si add. sed
CLX XVI, 7 preparaui] properaui R 8 tune - presumpsi] sum PL 9
R qua 0111. R 9 sua 0111. R 10 in probitate] inprobitate Wr 11 nominans
Ildhuc] Illiud PI. 12 nobis PL 13 corde 0111. PL" in 0111. Wr 14 ante
PL 12 iaces PL 16 aeeepit PL cum sagittis] et sagittas .R 16/18 post
pcriculiM aJJ. ct PI. Dominum] Deum PL 17 sueeumbam] li#. suecum
cum sagittis IX /in. 18 impios - parabolis trmnp. W,. 17/18 et in sagittis _
o",. PI., hc. PI. 22 properare PL" 23 presentium latorem R transmitte
paraholis hif fJ",. W,. 19 si] cum PL tamen] interim R turbine et 0111.
I'L'
1{ 20 !le] et R 21 occurrerint R tune o",. R 22 attenuatur R et
Cl.X X VIII, 2 'I\le: n",. 1{ (1"'. PI. 24 <liligat "L 211 MI;!] UOR W,.
EPIST. CLXXVIl, 1-16 EPIST. CLXXVIlR (?), 1-19
402
43
NEUSS (ST. QUIRIN) CLXXVIlR (?)
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173
CLXXVIl
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173 o famula Dei, in circulo solis cum intentione cordis tui curre
et pro peccatis tuis ad Deum suspirando anhela, et bona opera
Hildegardi, domine et matri sue amantissime, N., abbatissa, operare priusquam die s tui inclinentur, ubi postea operari non
licet immerita, sororum in Nussim, tantillum orationis et ser potes. Villicum etiam illum attende, qui apud dominum suum
uitium cum intima deuotione. 5 diflamatus est et qui debita debitorum do mini sui scribendo
Quia de statu nostro, qualiter in id quod ante fuit ab eo quod, minuit.
5 heu! frustra esse uoluit immutatus sit, beatitudinem uestram Sic tu quoque facito. Nam ubi officium tuum non bene seruasti,
accepisse fama currente non ambigimus, suflragium orationis filias tuas per adiutorium consilii tui adiuua et in motu mise
uestre eo nobis propensius et instantius propter Deum impertiri ricordie super illas esto, sicut congrua pluuia super gramen
deposcimus, quo nunc fluctuanti animo labore oneris quod circa 10 ascendit et multum fructum prouocat; et prudentior per peni
nos factum est, uariis hinc inde moti bus impellimur et angus- tentiam et per misericordiam filiis lucis, scilicet perditis angelis,
10 tiamur. eris, quoniam ipsi hoc facere noluerunt.
Scimus etenim quia terribilis est Deus in consiliis suis super Cum opera namque ista feceris, in eterna tabernacula post
filias haminum; ideoque districtionis eius occulta quidem, sed mortem tuam ipsa te suscipient. Nam si aratrum recte in terram
numquam iniusta iudicia formidantes, causam anime nostre et 15 uerteres et congrua m pluuiam haberes, germinans terra esses.
uobis, cui pre cunctis mortalibus amplius confidimus, et reue- Ros enim unde germinare debuisti in te deficit, et cum rota
15 rendis sororibus uestris totaliter committimus, atque rescripta quam salutem tuam esse dicis et que tamen cinerosa est, circuis.
uestra toto corde desideramus. Valete. Nunc aratrum tuum cum scientia sancte Scripture in cor
tuum uerte et per suspiria bone intentionis pluuiam habe, et
Ep. CLXXVIIR (?)
codd.: H1II (teste Mart. 52, 1076-1077); R (f. 368r&); Wr (f. 94ra. b ).
ed.: PL 113, 333D-334A (cfr Hm).
co1llm.: Vorbem. 2, p. 146.
Ep. CLXXVII
CfJtid.: Hm (teste Mart. 52, 1076); R (f. 367vh-368ra ); Wr (f. 94r"). CLXXVIIR (?), Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem
ed.: PL 113, 333B-C (cfr Hm). abb(atissam) Wr
comm.: Vorbem. 2, p. 146.
CLXXVIIR (?), 2/3 opera - inclinentur] cfr Eccli. 51, 38. 3 dies
CLXXVII, Tit.: Abbatissa in Nussun Hildegardi R Epistola abbatisse in inclinentur] cfr Luc. 24, 29. 4/6 Villicum - minuit] cfr Luc. 16, 1 eqs. 101
Nusm (?) ad s. Hil. Wr 11 prudentior - lucis] cfr Luc. 16, 8. 13/14 in - suscipient] cfr Luc. 16,
9. 16 Ros - germinare] cfr Os. 14, 6.
CLXXVII, 11/12 terriblis - hominum] (cfr) Ps. 65, 5.
CLXXVIIR(?), 1 cum - tui 0111. R 2 et1 0111. R ad - anhela] suspirando
ad deum anhe1ans R 4 potes] possis R 7 Sic] et R quoque] similiter
CLXXVIl,1 Hildigardi R H. Hm N.] L. R 2 Nussim smpsi "'", H", Wr] R 10/11 prudentior post misericordiam R 11 per 0111. R 13 ante Cum add.
llllRRun R 6 fama /1. corro i/lr. R 11 enim H", 8uia o",. Wr 12 eius l. Er R namque om. R 14 ipsa om. R in terram recte R 16 defecit
lin. R 15 arquel el R 16 Vale R 1-1", 17 et 0111. R 18 Nunc] Nam H",
I,
20
40 4
EPIST. CLXXVIIR (?), 20 - CLXXVIII, 15
felici consuetudine per bona opera rorem benedictionis retine.
Hec autem ante diem mortis tue facito, ut in eternum uiuas.
OTTERBERG
CLXXVIII
QVIDAM FRATER AD HILDEGARDEM a. a. 1173
20
EPIST. CLXXVIII, 16 CLXXVIIIR, II
405
pro sua pietate, blasphemie spiritu per quem nimis infelix anima
mea circumuallatur longius fugato, mihique propter uos iusti
ficato non in eternum dahit fluctuationem.
Sed et hec a largiflua uestra bonitate deposco, ut per presen
tium litterarum portitorem uestre sanctitatis litteras paruitati
mee rescribatis. Vestris sanctimonialibus monas tic e religionis
seruatricibus tot de me dicite salutationes et orationes quot
sunt in domo Domini eterne mansiones. Valete.
Domine Hildegardi, matri spiritali, frater S., Otterburch Ec
clesie fratrum extimus, sed super omnes peccatorum sordibus
offuscatus, cum Martha dapes spirituales ministrare et cum
Maria gaudia uite celestis anhelare.
s Gaudio gaudeo, o mater spiritualis, uos in conspectu Domini
Dei nostri gratiam inuenisse lampademque felicis anime uestre
propter ipsius aduentum absque teporis ullius fatigatione igne
Sancti Spiritus hactenus accensam habuisse.
Vos igitur, o symmista Dei, quia cum prudentibus uirginibus
10 castitatis integritate polletis oculumque contemplationis circa
diuinam claritatem fixum iugiter habetis, pusillanimitatis mee
precatur deuotio ut faciem Domini, quam peruersitatis cauterio
nimis exacerbaui, uestris iustissimis orationibus pro me placare
curetis. Certus enim sum quia Deus noster, refugium et uirtus,
15 uestram pro me libenter dignahitur exaudire deprecationem, et
1.1.,.
s
10
CLXXVIIIR
HILDEGARDIS AD QVENDAM FRATREM
Mens tua ut ales circuit et unamquamque causa m in quam
uadit, disponit et diuidit. Initium enim tuum consecratum fuit,
quia gratia Dei te ita imbuit quod uirtutes et alia multa bona
capere potes.
Quidam uero uentosi sunt et de uiriditate et humiditate terre,
ac de aere et aquis comprehensionem per sensualitatem habent.
Deus namque, ut sibi placuit, Fiat dixit, in quo omnis creatura
in genere suo processit, quomodo scriptum est: Semel locutus
est Deus, duo hec audiui, quia potestas Dei est, et tibi, Domine,
misericordia, quia tu reddes unicuique iuxta opera sua. Nam per
iussionem suam Deus omnia creauit, et hoc semel fecit quando
a. a. 1173
Ep. CLXXVIII
codd.: Hm (teste Mart. 65, 1096); R (f. 373v
b
-374r
a
); Wr (f.
ed.: PL 126, 350C-351A (cfr Hm).
Ep. CLXXVIIIR
codd.: Hm (teste Mart. 65, 1097); R (f. 374rA); Wr (f. 102rb-va).
ed.: PL 126, 351A-C (cfr Hm).
CLXXVllI, Tit. : Sacerdos quidam Hildeg. R
ad s. Hil. Wr
Epistola fratris S. in Oterburch
CLXXVlIIR, Tit.: Responsum Hildegard. R
fratrem Wr
Epistola S. Hil. ad eundem
CLxxvm, 3/4 cum Martha - Maria] efr Luc. 10, 40-42. 5 Gaudio
gaudeo] cfr ls. 66, 10; Matth. 2, 10; 1 Thess. 3, 9. 5/6 in conspectu -
inuenisse] cfr Gen. 47,.29; 50,4; Ex. 33, 13 et al. 6/9 lampademque -
uirginibus] cfr Matth. 25, 1-13. 12/13 faciem - placare] cfr 1 Reg. 13,12. 15
exaudire deprecationem] cfr Ps. 6, 10 et al.
CLXXVllI, 17118 iustificato - fluctuationem] cfr Ps. 54, 23. 22/23 quot
- mansiones] cfr loh. 14, 2.
CLXXVIIIR, 7 Fiat] (cfr) Gen. 1, 3; 1, 6. 8/10 Semel - sua] Ps. 61, 12
13.
CLXXVIla (?), 20 rorem benedictionis aIItt per R 21 autem 0111. R
CLXXVUI, 1 Hildegardi] Hild. R H. H11I spirituali Hm Otterburch]
1At. H",R 3 Ipiritualel dapel Wr 5 Gaudio) Gaudeo Wr 7 teporis ullius]
tempori, iIIiu" PL 9 igitur1 ergo Wr 10 oculum Wr 12 cauteriate H",
1:lI.utClric: 1< 14 <\u_1 quoc\ Wr 15 et] uf H",
CLXXVIII, 18 dabit in ",arg. Wr om. R det Hm 19 hec om. R
presentem R
CLXXVIIIa: 1 qUllm] qua HI1I 3 te $. Ji". R 5 humidite Wr
R comprehenlic>nc: Wr 7 namque1 autem R 9 est 1 fJI1I. H",
IkUI /lIIU (ler R
19/20
6 ac] et
10/11
406
1170-1173
; ~
"i
1II
II
15
20
25
30
EPIST. CLXXVIIIR, 12-30
Fat dixit, et in hoc etiam duo hec intellexit, scilicet quia magna
potestas fuit quod Deus homini legem dedit; unde et illi qui
omnibus dominatur misericordia, quia per incarnationem suam
reddit que reddenda sunt, quoniam unicuique peccata dimittit
qui ea per penitentiam uidet et cognoscit; sed qui ea nec uidere
nec cognoscere uult, eicit, ac eum in rectam retributionem
operum suorum mittit.
Primum enim angelum qui se iniuste exaltauit, in lacum
miserie Deus strauit, et etiam primum hominem propter stul
titiam uane glorie in carcerem huius mundi misit. Nam nullum
opus suum uacuum constituit. Primus enim angelus magnam
scientiam et sapientiam habuit, sed propter magnam malitiam
suam honore m Domino suo impendere noluit, et corruit, ac sic
remansit. Horno autem per gustum cibi lapsus est, quapropter
Filius Dei sacrificium pro peccato illius se prebuit. Vnde et
horno qui per scientiam boni et mali se multum peccasse
recordatur, cum ad Deum suspirat, denuo per penitentiam in
Deo renascitur.
Tu autem, o fili, die ac nocte disce, ut in eternum uiuas.
12 efr 7. 19/20 lacum miserie] cfr Ps. 39, 3. 28/29 denuo - renascitur]
cfr loh. 3, 3.
12 etiam om. R hec Dm. Hm 17 ae] et R 20 Deus J. Jil1. R 22
Primus c::nim)lpae enim primus R 24 !le] ct R 25 Horno autem] S c ~ homo
R 26 pece.tia Wr 27 qui] cum R 28 cum o",. R suspirando R 28/
29 denllo ""h ren ... dtllr R 30 o o",. Wr ac] el R
EPIST. CLXXIX, 1-21
47
PARK
CLXXIX
HILDEGARDIS AD PHILIPPVM ABBATEM
o pater, qui in omni negligentia tua Deum times et qui eum
diligis ita quod pro quibusque inutilibus ad ipsum suspiras, tu
ad fontem aque uiue curre, non solum te, sed etiam alios infirmos
quos uulneratos uides lauando, ipsisque uinum penitentie infun
5 dere et eos oleo misericordie ungere non cesses.
In hoc enim illum qui uiuus fons et integra rota est imitaris,
qui peccatores ad auxilium misericordie eius confugientes com
prehendit, impiosque ei contradicen tes amaro iudicio iudicat.
Circulum uero huius rote nullus mons tangere ualet, quoniam
10 umbra ipsius super omnia excelsa est, nec ipse etiam ab ullis
infimis obnubilari potest, cum omnia excellat. Deus namque per
nullum, nisi per seipsum uiuit, unde nec initium nec fine m
habet. Ideo quicumque ad auxilium gratie sue confugerit, a
beatitudine eterne uite numquam deficiet, sed denuo per Deum
15 uiuum scintilla saluationis excitatur, quia ipse peccatoris mor
tem non uult, sed ut per eum uiuere incipiat.
Nunc autem, o mitis pater, qui in uice Christi es, suscipe hanc
mulierem, scilicet Idam, que occulta uulnera sua nondum per
fecte manifestauit, et eam ac ceteros ad te confugientes diligen
20 tissime medicina penitentie procura, quatenus in rota uere
Trinitatis in eternum uiuas.
Ep. CLXXIX
cod.: P (f. 152va - b).
edd.: PL 56, 275C-276C (efr P); cfr AAE., Sept. V, p. 662.
comm.: Vorbem. 2, p. 136-137.
CLXXIX, Tit.: Phi(lippo> abbati Hildegard. P
CLXXIX, 3 fontem - uiue] cfr Num. 20, 6; Ier. 2, 13. 4/5 uulneratos _
ungere] cfr Lue. 10, 33-34. 6 rota est] cfr Ez. 1, 15; 1, 20 (?) 12/13 nee
initium - habet] efr Hebr. 7, 3. 15/16 peccatoris - incipiat] cfr Ez. 18, 23;
33, 11. 18/19 oceulta - manifestauit] efr 2 Maeh. 12, 41.
CLXXIX,1 tUA t. 1111. P 4/5 infunde td. 15 peccatoris IX peccatores corro
l' 20 l)Crcura "j.
a.
48
EPIST. CLXXIXR, r-25
CLXXIXR
PHILIPPVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. 1170-1173
EPIST. CLXXIXR, 26 - CLXXX, 20
40 9
quomodo seis et anime sue utile perspexeris, unde releuetur ei
impendas. Vale.
Phi(lippus), Dei gratia Ecclesie beate Marie, que est in Parco
Louaniensi, dictus abbas, H(ildegardi) de Benga, ancillarum Dei
uenerabili magistre, bonum salutis eterne.
Crede, mater uenerabilis, crede, dilecta Deo: ex quo uirtutum
5 tuarum, quibus ancillam suam diuina benignitas mirificauit,
fama predicante notitiam habui, te dilexi, de te mihi sermo
cum laudibus frequenter sine fastidio, tu cordis mei meditatio
fuisti sepissime. Huius rei testis est labor itineris quem assumpsi,
ut uenerabilem uultum tuum, speculum uidelicet illuminate
10 mentis tue, uidere et tecum loqui ore ad os possem. Deo gratias,
quam quesiui, quam diu multum optaueram presentie tue dul
cedinem promerui, et collocutionis tue consortium indigno mihi
non negas ti.
Sed doleo quod acquieui fratribus meis qui mecum uenerant
15 et nullam moram facere sinebant tecum, ut uolebam. Sed spero
quod adhuc te fruar in Domino, siue in presenti uita, siue post
eam tuis orationibus amena paradisi introductus. Ora igitur,
mater uenerabilis, ora pro me amante et uenerante gratiam Dei
in te, et pro congregatione fratrum et sororum quam habeo
20 regere, ut pacem et concordiam nobis Dominus tribuat, peccata
dimittat, perseuerantes in suo se.ruitio faciat.
De penitente autem muliere, Ida uidelicet, uoluntati tue, quam
Dei credo, obediui, penitentiam iniungens pro peccato quod,
Deo reuelante, ad purum ei detexisti. Sed quia senio confecta
25 et legibus penitentie multo iam tempore confracta est, peto ut,
'1:
i
._1
1
,1
I
l'
I
I
n!
5
10
15
20
CLXXX
HILDEGARDIS AD PHILIPPVM ABBATEM
Fides quam horno per inspirationem Spiritus Sancti ardenti
corde ad Deum habet, ualde gloriosa est, cum in amplexione
uere dilectionis inuisibilia tamquam ea que uisa delectant am
plectitur. Sic etiam laudabile est in te quod propter amorem
Dei me, debilem et indoctam femineam formam, uidere et audire
dignatus es. Ventus enim de excelso monte flauit, coram ornatis
ciuibus et turribus paruam pennam flatu suo mouens, nullam
per se possibilitatem uolandi nisi per uentum habentem. Quod
nimirum Deus omnipotens idcirco facere curauit, ut ostenderet
quid per rem que nec minima de se presumeret, operari posset.
Vos autem qui in officio prophetarum, cui adiuncta est cura
apostolici ordinis, uiriliter statis, (suffragium) orationum ues
trarum mihi, quam super stratum infirmitatis mee usque adhuc
decumbentem coram positam uidistis, porrigite, ut in gratia Dei
ualeam permanere, quoniam nullam in me securitatem retinens
omnem spem meam et fiduciam in Dei solius misericordiam
constitui.
Nunc autem, o pater, qui in uice Christi es, curam super oues
congregationis sue cum uirga preceptorum Dei habe, quibus eas
corripias et regas, ne in superbiam eleuentur - quod uitium
a.1170-1173
Ep. CLXXIXR
rod.: P (f. 152r
a
).
,dd.: PL 57, 276C-277A (cfr P); cfr AA.SS., Sept. V, p. 662.
romm.: Vorbem. 2, p. 136-137.
:,1
, I
11111'
:Wi
I
Ep. CLXXX
cadd.: B (f. 29rb _vb ); P (f. 152rb -va).
edd.: PL 58, 277B-278A (cfr P); cfr AA.SS. Stpt. V, p. 662.
comm.: Vorbem. 2, p. 136-137; supra, p. 239-240.
CLXXX, Tit.: De pastorali cura B Phi(lippo) abbati Hildegardis P
CLXXIXR, Tit.: om. P
CLXXIXR, 7 cordis - meditatio] cfr Ps. 18, 15; 48, 4.
cfr Philem. 20.
16 te - Domino]
CLXXX, 16/17 spem - constitui] cfr 4 Reg. 18,22; Prou. 3, 5 et al.
20 curam - regas] cfr Gen. 46, 32; Ps. 2,9; Apoc. 2,27; 12,5; 19, 15.
18/
CLXXIXR, 26 prospexeris ,d. 27 impedas P (lOrr. ed.)
P
H.
CLXXIXR. 1 parco IX parch(l) P 2 Binga ,d. 4 dilecta IX
7 fUliglo (lff trl/fi. faatidio) H. 12 promerui p. rorr. P 13 denegast
23 illllllll(C'nN IMpsi "'", H.1 iuniCna P 24 Deo) D()mino lti.
CLXXX, 2 Deum1Dominum ,J. amplectione P 3 uere om. ,d.
quid] <lu PL (IIJ mt, AA. S.r.) 12 (slIffragium) Imp!; (Hm ,d.] om. BP
miaerknrdia .fon. rrm 1:1 19 Rue I tuae H. habes .B
10
16
410
EPIST. CLXXX, 21 - CLXXXI, 3 EPIST. CLXXXI, 4 - CLXXXII, 2
4II
25
30
35
assimilatur urbi que supra petram nequaquam fundata est,
ideoque ruendo destruitur quoniam firmum fundamentum non
habuit. Peccatorum quoque qualicumque crimine uulneratos
oleo misericordie frequenter inunge, ne in mala consuetudine
peccatorum uelut quatriduanus Lazarus feteant, cornuque sa
lutis, id est uere humilitatis, in omnibus tuis erige - que uirtus
nubi sapphirini coloris per quam sol potenter fulget comparatur
-, in hoc uerum solem, scilicet Filium Virginis, imitando, qui in
summa humilitate ad terras descendit,in qua etiam ad dexteram
Patris sui ascendit. Ab eis etiam malam consuetudinem pecca
torum abscide, eosque hoc modo uelut monile cum pretiosis
lapidibus adornare satage, ut tu cum eis et ipsi tecum ad
eternum gaudium pariter ueniatis.
Nunc autem gratia Spiritus Sancti lucernam uere caritatis
omnipotenti Deo te efficiat, qui etiam pro adiutorio quod anime
et corpori meo exhibes, eternam mercedem tibi donare dignetur.
5
10
15
assimilari ualet, audi que ad interrogationem tuam respondeo.
Istud quod tibi accidit, uelut ramum in multis ramusculis
diuisum uideo, quia non propter te solum factum est, sed etiam
propter subditos tuos et propter alios multos, ut corda eorum
qui hoc audierint paueant et negligentias su as corrigant, et non
nisi cum timore et reuerentia diuina celebrent, ne uel iudicio
Dei uel irrisioni demonum ex permissione ipsius Dei subiaceant.
Nam et istud ego factum esse uidi quadam irrisione aeriorum
spirituum, permittente tamen Deo propter causas supradictas.
Vnde, dulcis et mitis pater, non conturberis, sed age Deo
gratias, si causa tui aliqui hoc audientes corrigantur, et sacer
dotale officium propter hoc ulterius agere non difieras, sed
confessione et penitentia purgatus in celebrationibus missarum
Deo seruire stude.
Nunc ergo, serue Dei, sine trepidatione gaude et exsulta in
Domino, quia ipse Deus te amat et animam tuam suscipiet.
CLXXXI PFALZEL (?)
RILDEGARDIS AD PHILIPPVM ABBATEM a. 1170-1173 (?)
CLXXXII
o bone et fidelis serue Dei, qui causam uel significationem
signi Dei nuper ostensi pertimescens scrutaris, quod in scientia
solius Spiritus Dei est qui initium non habet et cui nulla creatura
ABBAs AD RILDEGARDEM
Domine sue Rildegardi, sancte re ligio ni s honore prefulgenti,
R., sane te Marie inutiliter dictus abbas, qualecumque precum
a. a. 1173
Ep. CLXXXI
cod.: P (f. 152vb).
edd.: PL 59, 278B-C (cfr P); cfr AA.E. Sept. V, p. 663.
comm.: Vorbem. 2, p. 136-137.
Ep. CLXXXII
codd.: R (f. 346rb -v'); Wr (f. 67rb _vb ).
ed.: PL 37, 201D-202C (cfr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 142; Ein/" p, XVIII; uide ep. CXCVI huius editionis.
CLXXXI, Tit.: Phi(lippo) abbati Hild. P
CLXXX, 21/23 urbi - habuit] cfr Matth. 7, 24-27; Luc. 6, 48-49. 24 oleo
_ inunge) cfr Luc. 10,33-34. 25 quatriduanus - feteant] cfr loh. 11,39. 25/
26 cornuque - erige] cfr Luc. 1, 69. 29/30 descendit - ascendit] cfr Eph. 4,
lO; Hc:br. 1, 3. '
CLXXXII, Tit.: Hildegardi abbas sancte Marie R
Marie ad s. Hit. Wr
Epistola abbatis sancte
CLXXXI, 18/19 gaude - Domino] cfr Ps. 32, 1; (Luc, 6, 23).
CLXXXI, 3 initium non habet] cfr Hebr. 7, 3.
40, 25; 46, 5.
3/4 cu - ualet] cfr Is.
CLXXXI, 6 qua] Quare ed. 9 uel] ut (in anno!. coni. uel) ed. 11 aeriorum
ScripSl] aereorum P ed. 14115 sacerdotate PL (sed recte AA 5:5.) 16 celebratiane
ed. 19 te s. lin. P
CLXX X. 23 JlCOITMtnreR,J. 24 nel nce P (IIIJ M' PL) 26 omnibus]
rniniN 1.'( olIlni" (1) 8 31 ah"dntlc: ,J. 32 .. A ~ 1 Itude JI 33 pariter ueniatia]
llC1nlt.'niull Ti 36 I'II1rl] mudo ,J.
CLXXXII, 1 Hildegardi scripsi CIIm PL] Hild. R H. Wr 2 qualiumcumque
R qURlemcunque BJaltek/ll. (qualecunque PL"') precum] orationum precum R
nratiofllltn ct pre<:um PI..
412 EPIST. CLXXXII, 3-32
officium et sanctum debite seruitutis affectum.
Mallemus presentie uestre loqui quam absentie scribere, si
5 aut tempus nobis uacaret allt uie longinquitas non obsisteret
nostre uoluntati. Siquidem uestre sanctitatis alloquium, licet
breuissimum aliquando nacti sumus, et idcirco uos crebro au
dire uellemus, quia tunc placebat quicquid audiuimus. Hac uero
occasione nunc scribendi uobis fiduciam nos concepimus, quod
10 utrisque nobis in Christo dilectus lator presentium, sicut in
plerisque cenobiis fecit, sic etiam pauperculis nostris orationi
bus, cum apud nos moraretur, uestram beatitudinem commen
dauit et secum nuntio id uos flagitare asseruit. Memoriam igitur
uestri, quamuis nihil simus, et facimus et faciemus, nosque cum
15 nos tris omnibus uestras intercessiones mereri humiliato corde
et carpo re supplicamus.
Per ipsum autem cui deuote uiuitis, a quo et arram Spiritus
accepistis, hoc singulare ac secretum munus a uobis expetimus,
quatenus familiaritate impetrandi obtinere studeatis a Domino
20 ut inter cetera reuelationum charismata nostre conditionem
humilitatis uobis insinuare dignetur, uidelicet utrum in hoc
officio honoris et oneris, prelationis et periculi, anime salutem
mereri me prouiderit, uel ab hoc absolui utile mihi fore pro
spexerit; et si quid reuelationis super hac re acceperitis, per
25 eundem presentium latorem scripto id continente mestitiam
nostram consolari uestram non pigeat caritatem.
Nam uestram et nos salutem !3itimus, ut diximus, atque ut
in reuelationum magnitudine necessarie humilitatis augmentum
uobis Dominus subministret exoptamus, quatenus lampadem
1() quam accensam accepistis celitus tali ad homines custodiatis
lumine, ut indeficienti oleo Christo, quem exspectatis, cum
uenerit, in gloria possitis occurrere.
15 humiliato cordel efr Ps. 50, 19. 17 arram Spiritus] cfr 2 Cor. 1, 22;
S, 5. 21 humilitatis - insinuare] efr 1 Petr. 5, 5. 28/29 in - subministret]
cfr 2 Coro 12, 7. 29/32 lampadem occurrere] cfr Matth. 25, 1-13.
5/6 nostee: antl non R 7 crebro uos R 8 placet PL* 9 nos o",. R . 13
SCCCUIll nuntio Jcripll1 Re inte:rnuntio R se, cum nuncio Wr nos R 19
fallliliaritatem PI.. 23 ..hl ad PL * 27 et nos ue:strllm R
EPIST. CLXXXIII, 1-18
413
REGENSBURG (ST. EMMERAM)
CLXXXIII
PROVISOR AD HILDEGARDEM a. a. 1170
!
,!
Religiosissime Christi ancille Hildegardi, A., indignus prouisor
cenobii sancti Emmeramni Ratispone, perseuerantiam in om
nibus bonis a Patre luminum collatis.
Gratias agimus Domino Deo nostro qui Ecclesiam suam mi
s rifice ornauit te ei donando. Per te omnes iusti magnifice
gloriantur et hactenus desperati beatifice letificantur, quia spe
rant se per te posse reconciliari Christo. Vnde presentium
litterarum lator, hactenus de salute sua, ut asserit, desperans
nuper mihi miserias suas conquestus est, obsecrans ut eum ad
10 presentiam tue beatitudinis cum litteris commendaticiis diri
gerem.
Idcirco, o famula Christi, pietati et compassioni tue eum
commendo, suppliciter rogans ut pro amore Dei omnipotentis
pro saluatione eius totis uiribus cum omnibus tibi obedientibus
15 labores. Insuper, o Deo dilecta, almitati tue supplico ut et me
et mihi omnes commissos assiduis orationibus tuis digneris
commendare Christo, qui est retributio et retributor laborum
sanctorum suorum. Amen. Vale.
'II!
r
ij,
P!
",
Ep. CLXXXIlI
codd.: R (f. 345va ); Wr (f. 66rh_va).
,d.: PL 35, 199D-200A (efr R).
I!!
CLXXXIlI, Tit.: Prouisor sancti Emmeramni Hildegardi R
prouisoris s. Emmeramni Ratispone ad s. Hil. Wr
Epistola
:111
1
I
'11
CLXXXIII, 2/3 in - collatis] efr lac. 1, 17.
Zach. 12,7; 2 Mach. 15,32.
5/6 magnifice gloriantur] cfr
1111I
CLXXXIII, 1 Hildegardi scripsi cum PL] Hild. R H. W r A.]/ort. A<dalbertus>
scrilNndll", 1St 4 Domino 0111. PL 5 post te2 ttdd. enim R 6 glorificantur
Wr 7 post Vnde add. et R presentiarum R (Sld f"6m PL) 8 hactenus om.
R ut asserit anl, de R 10 Wr 13 commendo] cornmo
nendo PL* 15 et o",. R 16 omnes mihi R 17 retributor et retributio
R 18 V .Jete: R (mi /Vc PL*)
!II
414
EPIST. CLXXXIIIR, I-I9
CLXXXIIIR
HILDEGARDlS AD ABBATEM a. a. 1170
Qui est, dicit: O horno, ubique circumspicere debes ut abigas
insidiatores ouium tuarum. Vide etiam ut inspicias cicatrices
uulnerum illarum, quia multe nebule circueunt in spiritali po
pulo. Et he nebule uitiis plene sunt. Quas cum diabolus in aliquo
5 homine uiderit, ad illum festinanter cum irrisione persuasionem
suam mittit et eum ubique diuersis modis cum uolantibus iaculis
mouet.
Nebule iste sunt moles ti e et incredulitates in uitiis, que penas
habent et non epulas, quia ubi hec sunt, ibi tristitia est et rara
10 uictoria et aride uene in eisdem hominibus, cum requirunt
peccata sua in inquietudine mentis sue, semper aspicientes ad
infelicitatem uelut saluari non possint, contradicen tes etiam
glorie Dei, non tamen sic quasi Deus non sit, sed uelut quedam
nebula comprehendit scientiam ipsorum, hec eadem illis sug
15 gerens cum fallacibus uerbis; ubi tamen horno repugnans scit
ea sic non esse, sed tantum illa sic percipit in scientia sua uelut
auditus hominis capit turpissima uerba que tamen cognouit
esse mala. Pene ergo iste sepe martyres faciunt, ubi horno uitia
earum non perficit in operibus.
Ep. CLXXXIlIR
codd.: R (f. 345vab); W (f. 28r-29r); Wr (f. 66vab ); Z (f. 42v).
ed.: PL 35, 200A-C (cfr R); cfr HAUG, p. 63, n. 31.
CLXXXIIIR, Tit.: 0111. Z Hildegardis R Abbati de sancto Emmeramo
Hidigardis (sic 1) W Epistola s. Hil. ad eundem prouisorem Wr
CLXXXIIIR, 1 Qui est] Ex. 3, 14; Apoc. 1,4.
tlpp. C011lp.: CLXXXIIIR, 4/5 in aliquo homine 0111. R 5/6 persuasionem
AUam cum (in PL*) irrisione R 6/7 eum (curo PL) diuersis modis cum (eum
P1.) uolantibus iaculis ubique mouet R (PL) 13 uelut 0111. R 14 comprehendit
post ipsorum R eadem 0111. R 15 ubi - seit] Sed ipsi tamen repugnantes
sciunt R 16 sic2 - uelut] in seientia sua ita pereipiunt sicut R 17 capit post
uerha R 17/18 mala esse cognoscit R 18 ergo 0111. R
upp. mi.: CLX XXlIIR, 1 anJ, dicit add. tibi Wr abigas] abitias U:r 3
illorum R 4 he nebule] de nebulis Wr 8 uitils] uariis PL* 13 sed l. li".
W 17 l.pil o",. Wr 18 Nepe OIM. Wr 19 enrum R
EPIST. CLXXXIIIR, 20 - CLXXXIV, 4 4I5
20 Nunc tu, O horno qui positus es ad speculationem in ouibus
tuis, inspice in oculo scientie tue ubi iste nebule in ouili tuo
sint, et cum misericordia et consolatione unge homines in his
penis laborantes. Sed epulantia crimina corrige in uirga disci
pline, ne in lacum uadant. Nam in conscientia tua fulget lumen
25 gladii, sed tamen in moribus tuis turbines sunt. Tu autem ad
ueram lucem aspice, et uiues.
REGENSBURG (NIEDERMNSTER)
CLXXXIV
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM
Voluntas Dei quasi in signo mortis me strauerat, uelut anima
mea de hoc seculo suspiraret, sed gratia Dei aliquantulum me
in nouo dono nunc erexit.
Sed mystica Dei tibi dicunt, ut in uera uisione uideo: Qui in
Ep. CLXXXIV .
codd.: Hm (teste Mart. 50, 1074); R (f. 365vb .366ra); W (f. 39r-v); Wr (f.
91vb ).
.tI.: PL 111, 331D332A (cfr Hm).
C011l11l.: Vorbe11l. 2, p. 149; cfr ep. CLXVI huius editionis.
CLXXXIV, Tit.: Responsum Hildegardis R R. (+ Ia&.) abbatisse inferioris
monasterii Ratisbone Hildigardis W Epistola S. Hil. ad eundem (sic; ifr p.
CLXVI) abb. Wr
CLXXXIIIR, 23 epulantia crimina] cfr 1 Coro 5,8 (?) 23/24 uirga discipline]
cfr Prou. 22, 15. 24 in - uadant] cfr Ps. 27, 1; 29, 4 et al. 24/25 fulget
- gladii] cfr Nah. 3, 3 (?) 25/26 ad - lucem] cfr Ioh. 1, 9.
app. comp.: CLXXXIIIR, 20 o tu R 20/21 in ouibus tws ad speculationem
positus es R 26 uerum lumen R
app. comp.: CLXXXIV, 4 Sed myStica] Mistica enim R tibi om. Hm R Wr
dicunt post uideo R
IJ/pp. mi.: CLXXXlIIR, 21 aspice Wr 22 sunt WrPL 25 turbraes R (sed
"di PI.) 26 uerum W Z
c. a. 1162 (?)
416 EPIST. CLXXXIV, 5 - CLXXXV, II EPIST. CLXXXV, 12 - CLXXXVR, 3
417
5 nomine meo ulli dolenti succurrit, illi in parte mea, quod meritis ascribo, sed gratuite pietati Dei qui pius pie cum suis
premium laudis est, succurretur. Mens autem tua flagrat quasi operatur fidelibus.
ignito oleo aspersa sit, un de interdum dolendo fatigaris uelut Attamen credatis me uestra non abuti amicitia, quia ea ple
nescias quid facere possis. 15 nissime fruor, cum per gratiam Dei ad interne dulcedinis suaui
Nunc uiue in Deo et pondus tuum deuotissime suffer quantum tatem uocata cum eo aliqua familiarius audeo uel ualeo conferre.
10 pre uiribus tuis potes, et Deus faciat ut in seruitute ipsius Sub eiusdem caritatis solatio queso ut certis litterarum signis
perseueres. me faciatis experiri, si iuxta petitionem meam et condictum
memoria mei quicquam apud uos postea ualuerit.
20 In gratia et licentia uestri quam fideliter, quam amabiliter
CLXXXV saluto sorores nostras debiti famulatus obsequio, que in spiritu
fortitudinis Dei robur uirtutis resumentes uiriliter pro me ste
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
terunt et, ut ita dicam, bonis actibus uestris precedentibus, in
articulum mortis ruentem me saluam reddiderunt. Vale te.
R., per Dei gratiam humilis dispensatrix ministrantium sanete
Marie inferioris monasterii Ratisbone, speciali amice sue Hil
degardi, quicquid continua oratio et condigne seruitutis operatur
CLXXXVR
deuotio.
5 Si modus et locus uobis seruiendi mihi adimitur, eo tandem HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173
remedio affeetus meus utitur ut utriusque hominis uestri inco
lumitatem per transmissas quantocius litteras experiar. Sciatis, o filia Dei, in formatione primi hominis ad Patrem tuum
carissima, quamuis prerupta montium, uoragines fontium me accede et in ipsum ita aspice ut uoluntatem eius facias, quia
de uestri auellant presentia, perfecte tamen fidei et dilectionis ipse te creauit. In proximo enim tempore ipse castigando te
10 cor meum uobis adiungitur beneuolentia. Optandam uestri no
titiam et in salutem optantis feliciter exoptatam non meis
Ep. CLXXXVR
cadd.: Hm (teste Mart. 41,1064); R (f. 363rb); Wr (f. 88rb _va ).
Ep. CLXXXV ed.: PL 102, 324A-C (cfr Hm).
todd.: Hm (teste Mart. 41, 1063-1064); R (f. 363ra-
b
); Wr (f. 88r
a
-
b
).
ed.: PL 102, 323C-324A (cfr Hm).
CLXXXVR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eandem
prioris<Sam) Wr
CLXXXV, Tit.: Abbatissa sancte MarieRatisbone H. R Epistola priorisse
io Ratispona ad s. Hil. Wr
CLXXXV, 12 Dei - pius] cfr &cli. 2, 13; Apoc. 15, 4. 21/22 in _
resumentes] cfr Jer. 16, 19.
CLXXXIV, 9 pondus - suffer] cfr Job 31, 23.
CLXXXVR, 1/3 Patrem - creauit] cfr Deut. 32, 6. 2 in - aspice] cfr
Mich. 7, 7.
I1pp. tlImp.: CLXXXIV, 6 autem Ofll. R 7 dolendo interdum R 9 Nuoc
om. R 9/10 dc:uotissime suffc:r poli potes R 10 faciet R
CLXXXV, 12 pietate Wr 16 eo IX ea corr. Wr uel] et HfII 19 memoria
IX mc:moriam carr. Wr 20 quam fideliter (1. corr. ter: Wr 22 uiriliter] utiliter
"pp. tril.: CLXXXIV, 6 eat] as! PL* />DI! quasi /de. W
R 24 articulo, Wr me om. R
( :I.XX XV, 1 R. "". PI.. Dei DIJI. W" J. 1iTI. />DII Vlti.m R 1 RlI.tilpooc: CLXXXVR, l lo formlltione] informlltione Hm (ud "ef, PL*) 3 ipse2 o",.
l/m 7 I I t t . , r ~ . quanwdu, R 1{ te 1:IIIIIilMlldo H
EPIST. CLXXXVI, 1-20
EPIST. CLXXXVR, 4-20 41 9
418
admonuit, et ob aliquam causam quam in te uideo, adhuc
REGENSBURG(OBERMNSTER)
5 monebit de mala consuetudine quam tibi bonum est uitare.
CLXXXVI
Tu quoque in ipsum aspice et illi omnes uias tuas manifesta,
et columbam pietatis imitare. Ipsa enim unumquodque bonum
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a. 1173
opus testificatur et exsulem tristitiam laborum habet. Tu enim
in hoc disce ut puram mentem habeas et, cum mens tua in
Reuerende et in Christo multum diligende matri Hildegardi,
10 inquietudine circuit multa comprehendendo que perficere non
E., Dei gratia, si quid est, scilicet abbatissa, quamuis indigna,
potes, tunc in stabilitate sta et moderationem disce, quia co
in superiori monasterio Ratisbone, orationes quas potest cum
lumba etiam moderata et stabilis esto Quando namque uehemens
sincere fidei et dilectionis affectu.
ira te fatigat, in purum fontem patientie aspice, et ira mox
Videre faciem uestram, domina dilectissima, multum deside
finitur et tempestas cessabit et unda fluctuose aque, quia co
rat anima mea, et ad audienda uerba oris uestri multo tempore
15 lumba patiens est. Sed cum in tedio es, ita quod naturalis motio
arrecte sunt aures mee. Pro magno etiam desiderio meo ali
te concutit, exsilium huius uite attende, et quod etiam ad aliam
quando litteris sanctitatem uestram salutaui, sed rescripta nulla
uitam exspectando anhelas, et istud secundum tristitiam co
recepl.
lumbe facito, et unaqueque utilia aliorum bonorum hominum
10 Rogo igitur atque pedibus uestris eminus prouoluta humiliter
collige, et secundum exemplum columbe uiue, ut in eternum
deprecor ut per presentem nuntium saltem de duabus inquisi
20 uiuas. tionibus mihi respondere dignemini, si uidelicet de re pro qua
iam maxime affligitur cor meum aliquod periculum timendum,
uel de misericordia Dei presumendum sit. Scire cupio consilium
15 uestrum de cura mihi credita, quomodo uel quando expediri
possim de illa.
Iterum atque iterum caritatem uestram suppliciter implorans
efflagito, si qua sint in uobis uiscera misericordie, ut maximam
angustiam cordi meo imminentem scriptis uestris releuare uos
20 non pigeat.
6 cfr 2. 13/15 iral - patiens] efr Prou. 15, 18.
4/5 adhuc monebit ante ob R 5 de mala consuetudine om. R 6 Tu
ipsum] Vnde in deum semper R illi post tuas R manifesta tuas Wr 7/
8 opus bonum R 8 Tu 0111. R . 8/9 In hoc enim R 9 in
2
0111. Hnt 11
tunc 0111. R in stabilitate] instabilitate Wr 12 etiam] hec Wr 13 patientie
0111. Wr anl, ira add. ita Wr 14 cessabit - aque] ae unda f!.uctuose aque
ccuabunt R 15 est] es Wr es] et n1ll (s,d 1'6ct, PL*) ita] R 16
'lu()(ll cum R 17 et 11111. R lIe forl. mil n1ll 17/18 facito columbe Wr 19
1111 H1II 20 uilleN H1II
Ep. CLXXXVI
codd.: Hm (teste Mart. 51, 1074); R (f. 367rb _va); Wr (f. 93va).
ed.: PL 112, 332A-C (cfr Hm).
CLXXXVI, Tit.: Abbatissa in superiori monasterio Ratisbone Hild. R
Epistola Ratisponensis abbatisse ad S. Hil. Wr
CLXXXVI, 12/13 de - meum] cfr 1 Reg. 1,8. 14 de - sit] cfr Iudith 9,
17. 18 uiscera misericordie] cfr Lue. 1, 78.
CLXXXVI, 1 Reuerende] Venerande R et 0111. Hnt Hild. R H. HI1I 7/
8 post aliquando add. 'etiam Wr 10 eminu8 in l1Iarg. Wr 13 iaro p. corr. Wr 14
Dei tniHcricordia H", 16/17 illll iterum inl,rp, H1II (ud,.,dI PL*) 19 cords
rm:i Wr rc:ucinre 'PI. *
420
EPIST. CLXXXVIR, 1-22
CLXXXVIR
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM
o filia Ade, Deus rationalitas illa est que nec initium nec
finem habet et per quam horno rationalis est; et eadem ratio
nalitas in ipso animata uita est que numquam deficiet.
Nunc autem uide et attende Scripturas que de radice Spiritus
5 Sancti radicate sunt, et que etiam de rationalitate que Deus est
scripte sunt. Scriptura enim speculm est, in qua per fidem
Deum aspicimus, quia aduersarius noster uigilat et non dormit.
Ideo cum illa aduersus eum pugnare debemus, et Deum temp
tare non debe mus, sed deuote adorare. Diabolus enim hominem
10 mutabilem et diuersorum morum esse scit et uidet, et ob hoc
in quietis moribus pacis eum quiescere non permittit. Sepe
etenim horno quasi in impetu a Deo scire uult quod scire non
licet, et per hoc seruitutem Dei dimittit; unde diabolus multum
gaudet, quia in utraque parte eum deficere uidet. Talis uero
15 sciscitatio stulta est sicut illa que a falso propheta queritur, et
in omnibus his Deus non temptari, sed adorari debet. Diabolus
namque ex seuissima nequitia sua iacula in cor hominis sepe
mittit, quibus horno Deum confundat.
Beatus autem horno ea nec facere uult nec eis consentit, sed
20 sicut. cum passione mortis in eis uiuit. Horno autem cum originali
peccato naturaliter peccat; cUJll deinde penitet et cum illud
propter honorem Dei dimittit, diabolo per fidem resistit. Deus
Ep. CLXXXVIR
codJ.: Hm (teste Mart. 51, 1075); R (f. 367v
a
-
b
); Wr (f. 93v"-94r").
eJ.: PL 112, 332C-333B (efr Hm).
CLXXXVIR, TiI.: Resposum Hldegardis R Epistola s. Hil. ad eandero
abbatissam Wr
CLXXXVIR, 1/2 nee initium - habet] efr Hebr. 7, 3; Apoc. 21, 6. 3 que
- deficiet] efr Leu. 6, 13. 7 uigilat - dormit] efr Canto 5, 2 (?) 8/9 Deum
temptare] efr Ex. 17, 2; Iudith 8, 11; Eccli. 18, 23 et al. 15 a - propheta]
efr Matth. 7, 15. 16 cfr 8/9.
CLXXXVIR, 1 filiae PL * 4 autero 0111. R 6 quo PL * 6/7 deuro per
lidem R 8 aduenus euro (11111 eum R 9 eniro] namque R horoinero 0111.
H", (t1Il. PL*) 11 in quietis) inquietis H", (I,d "c PL *) pacia euro]
pacificum R 12 etenim o",. R quasi o",. R 14 quia] et H", . in 0111.
Wr 15 el o",. H", 18 homol iple R confundit R 19 autem 0111. Wr 20
IlIlIClml Itaque J( 21 I:UIl1 1I el R cum
2
o",. Ro
Ir
EPIST. CLXXXVIR, 23 - CLXXXVII, 2 421
uero hominem illum numquam perdet, qui maiorem partem
a. a. 1173
25
peccatorum suorum ipsi offert, sed aliam partem minorem
peccatorum i11i remittit.
Nunc autem, dulcissima filia, curam tibi creditam in tali
ueritate prouide, ne propter tedium aut laborem eam dimittas.
Et uide quod recte attendas utrum bona an mala Ecclesie loci
illius cogitatio tua sit, quia tibi magnum peccatum aderit, si
30 istud recte non attenderis. Nam arbor que floribus plena est,
pulchra ad uidendum est; sed cum fructus eius ad uescendum
maturescit, multo utilior est. Desiderium bene operandi mentem
hominis uelut flores letificat; sed studium operis, scilicet cum
fructus crescere incipit, multo melius esto Cum autem horno
35 bona opera perpetrauerit, fructus maturi apparent et bona opera
ipsius in eternis pascuis cibum uite sibi prestant, cum de hac
uita migrauerit.
Vnde, bona filia Dei, bona desideria tua in bonis operibus
perfice, ut cum anima tua de corpore tuo exierit, pulcherrimum
40 premium a Deo tibi emicet. Hec gratia Dei te doceat.
REUTLlNGEN
CLXXXVII
BERTOLFVS SACERDOS AD HILDEGARDEM
Hildegardi, magistre sponsarum Christi dignissime, B(ertolfus),
Dei gratia, licet indignus Dei sacerdos, et peccator, intime
Ep. CLXXXVII
&rJdJ.: Hm (teste Mart. 58, 1087-1088); R (f. 371rb-v"); Wr (f. 99ra - b).
ed.: PL 119, 343A-C (efr Hm).
comm.: H.J. PRETSCH in ReutJinger Geschichtsbliitter (1988), p. 7-14.
CLXXXVII, Tit.: Sacerdos quidam Hildegardi R Epstola B. saeerdotis
ad S. Hil. Wr
CLXXXVIR, 23 uero] etiam R illum 0111. Hm 23/24 numquam perdet
post off'ert R 25 peeeatorum 0111. R 26 Nunc autero] Vnde R creditam]
traditam R 27ueritate) uirtute Rearo] illam Wr 28 quod] ut R 29
tibi /'NI pcccatum R 32 multurn Wr 37 migrauit H. 39 tuo] suo W,.
CLXX X VII. 1 Ilildiardi R A(ertolfuR) Nripr1l n. tJJJJ.
a. 1151-1153med.
l.
EPIST. CLXXXVIIR, 1-17
423
EPIST. CLXXXVII, 3-25
422
CLXXXVIIR
dilectionis et omnimodo obsequii deuotam certitudinern.
Tedet me uite mee, quia repletus sum amaritudine. Et quia
HILDEGARDIS AD BERTOLFVM SACERDOTEM a. 11511153med.
5 propositum cuius conseia es, uirgo sanctissima, exspectando
quosdam fideles amieos meos adhue difiero, uia mea, ut pro Laude dignissimum est et mi rabile quod peregrinus ad pa
pheticis utar uerbis, undique septa est spinis et maceria. Verum
triam festinat. O quam magnus luctus et meror tune oritur
tamen ftagella que per omnia erudiunt Israel penitus non renuo, inter ciues et notos illius, qui cum ipso epulabantur et ludebant,
sed quia cum temptatione prouentum non faciunt, ne succum- et o quam ualde erubescunt lasciui quod sodalis ipsorum relin
10 bam et ad finem propositi non perueniam ualde pertimesco,
5 quit uasculum quod cum ipsis portabat!
non quod ex consolatione tua, quam frequenter aspicio, pluri Respiee quod in oeulo Viuentis in magno studio preuisus es,
mum confidens cor meum et inter peccata et erumnas letifieatur. sicut mitissimus pater ouem suam requirit. Socii qui in latitu
Quapropter, uirgo Deo deuota, nos omnes post Deum ad te dine otiosi sedent, mutuam pacem habent, fortissimus autem
suspirantes summopere petimus, querimus, pulsamus quatenus miles in magnis turbinibus est. Sta in uia rectitudinis, prepara
15 a solitis precibus nullatenus desistas, donee locum certum ha 10 animam tuam ad pugnandum eum illis qui semper militant in
bitationis nobis, aut si id tibi temptatio in Deum uideatur, legatione regis.
saltem nunc discretum religionis ordinem misericors Deus tibi
Vide quia, si aliquod uolatile crabronum a sociis suis recederet
pro nobis insinuare dignetur. Ista Deum per te ordinasse non et in altum respieiens ad solem uolare inciperet, omnis turba
dubium esse nos eredimus; tu re experta es. Nihil enim in terris musearum illarum irruerent in illum uolens eum opprimere, sed
20 fit sine causa. 15 sol tegeret eum lumine suo ne ipsum ultra uiderent, et sic
Et idcirco, sieut animam mea m oceultorum Dei iudicio ab aufugeret. Tune omnis illa turba scandalizaretur et sic ille
angustiis ex parte liberabas, ita nos omnes per dispositum in probus miles effieeretur.
te a Deo modum liberare a dubietatis errore debita precatrix
non diflugias. De cetero litteras tuas de his et aliis uehementer i1i l
25 desidero. Preterea librum tuum transeribere multum cupio.
l
Ep. CLXXXVIIR
codd.: Hm (teste Mart. 58, 1088); M (f. 63v-64r); R (f. 371 va); Wr (f. 99rb
va); Z (f. 33r-v).
ed.: PL 119, 343C-344A (cfr Hm); praetermittit HAUG (efr Echth., p. 65,
annot. 2).
eomm.: cfr ep. CLXXXVII.
CLXXXVIIR, Tit.: Bertolfo sacerdoti de Rundeligum Hildigardis M Res
ponsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eundem saeerdotem Wr Cuidam
1
1
:
saeerdoti Z
CLXXXVIlR, 7 ouem - requirit] efr Matth. 18, 12; Luc. 15, 6. 9/10 sta
- tuam] efr Eecli. 2, 1; 18, 23; ler. 46, 14.
CLXXXVII, 4 Tedet - amaritudine] efr Iob 10, 1. repletus - amaritudine]
efr Ruth 1, 20; Thren. 1, 20. 617 uia - maeeria] efr Os. 2, 6. 8 erudiunt
hrael] cfe lud. 3, 1. 9 cum - faciunt] cfr 1 Coro 10, 13. 19/20 Nihil
app. comp.: CLXXXVIIR, 1 ante Laude add. Hec dicit Spiritus Hm M R W,. 2/
causa] (efe) Iob 5, 6.
3 tune oritur post ludebant R 4/5 reliquit R 9 ante prepara add. et Hm
MR Wr 10/11 militantpost regis R 14 irrueret HmMR illud HmMRW,.
eum] ipsum HmMRWr 15 eum] illud HmMR Wr uideretur RWr 16
3 omnmodo] omnis Hm 4 amritudine, et int,,-p. Hm (cfr in. 6) S uirgo
turba illa HmR W,. ille] illud HmMR Wr
an" conscia Wr 6 Ildhuc om. Wr differo. Via int6rp. Hm (cfr in. 4) 10
ueniam R 13 Deo deuota] beata Wr 13/14 suspirantes ad te Wr 15
nullatenul) nullo modoR desistRSi" margo Wr 16 uideatur in deum W.r 17
app. mi.: CLxxXVnR, 12 crabronum smpsi iNm Hm] scrabotnum M scrabro
nec W, 19 noa eRRe Wr 23 peccatrilt Hm 24 et anl, de
2
adJ. Hm
nul1l R Wr s(:ra!>onum Z 14 illsrum o",. H", sed] nisi Wr 15 suo] BUS R
uehemr:tlltr H",
I

424
EPIST. CLXXXVIIR, 18 - CLXXXVIII, 13
Deus manum suam tibi porrigat, et uiuas in eternum, ubi sol
non obscuratur.
CLXXXVIII
CVNRADVS ET BERTOLFVS SACERDOTES AD HILDEGARDEM a.
Hildegardi, Deo familiari et super homines huius temporis
admirande uirgini, C(unradus) et B(eftolfus) sacerdotes indigni
de Ruthdelingun, sicut cepit, in Dei timore et amore persistere
et tenebras mundi per uiuentem quam aspicit lucem incessanter
5 illuminare.
Exsultauimus et letati sumus in his que dicta sunt nobis,
scilicet legationem consolatoriam no bis affuturam. Et exspec
tantes exspectauimus, et nondum intendisti nobis. Vnde contris
tati sumus gratiam Dei prestolantes, qui non deseruit in se
10 sperantes.
Nune uero, quia mittere legatum nos tibi iussisti, facti sumus
sicut consolati. Verum, quia meminisse te cupimus, Deo dilecta,
quemadmodum ad uicissitudinem huius instrumenti in quo
a. 1153
med
.
15
20
25
30
EPIST. CLXXXVIII, 14 - CLXXXVIlIR, 1
425
uelut rudes ac delicati milites uersari cupimus, recta spe pro
peramus, idcirco te, mater sancta, adiutorem in opportunitatibus,
in tribulatione instanter pro nobis interpellare ut uias nostras
in te post Deum confidentium dirigat, suppliciter exoramus.
Nec ista dicimus quasi nos supra modum grauatos huius facti
peniteat, sed ut sanetitas tua apud misericordem Deum conso
lationem aliquam, quam nostra peccata prepediunt, nobis infir
mis, ne deficiamus, obtineat. De qua tibi diligentius aliquid non
presumimus insinuare; immo interno iudici modum petitionis
nostre, qui scit quid cuique expediat, uolumus committere. Ipse
namque ait: Scit enim Pater uester celestis quid uobis necesse
sit antequam petatis, qui singulis congrua medicamina suis
temporibus nouit nec desinit exhibere. Hoc tamen solum libet
exclamare: Ve, ue terrene cause. Quando coram uiuente oculo,
putas, abscondet se?
De etero prepositum uestrum et sorores uestras, et omnes
tecum commanentes in Domino salutamus, et ut nostri paupe
rum suorum memores sint deuote rogamus.
CLXXXVIIIR
HILDEGARDIS AD CVNRADVM ET BERTOLFVM SACERDOTES a. a. 1153med.
.
1;'"
I
Lux uiuens dicit: O fortissimi milites qui in uobismetipsis
Ep. CLXXXVIII
codd.: Hm (teste Mart. 63, 1093-1094); R (f. 373r"-b); Wr (f. 101r
b
-v
a
).
ed.: PL 124, 348A-D (cfr Hm).
comm.: cfr ep. CLXXXVIl.
CLXXXVlIl, Tit.: Cunradus et Bertolfus sacerdotes Hildeg. R
EpistQla
C. et B. sacerdotum in Ruthdlingun ad s. Hit. Wr
CLXXXVIIR, 18 Deus - porrigat] efr lob 8, 20. 18/19 sol - obscuratur]
efr Matth. 24, 29; Luc. 23, 45; Apoc. 9, 2.
CLXXXVllI, 4/5 tenebras - illuminare] cfr 2 Reg. 22, 29; Ps. 17, 29. 6
Exsultauimus _ sumus] cfr Esth. 8, 15; Ps. 9, 3; 30,8; 89, 14; 117, 24 et
al. 7/8 exspectantes - nobis] efr Ps. 39, 2. 9/10 qui - sperantes] ludith 13,
Ep. CLXXXVIIIR
todd.: Hm (teste Mart. 63, 1094); M (f. 64r-v); R (f. 373rb -v"); Wr (f.
101v-b); Z (f. SOy).
edd.: PL 124, 348D-349B (efr Hm); cfr HAUG, p. 66, n. 6S.
tomm.: cfr ep. CLXXXVII.
CLXXXVIIlR, Tit.: om. Z Cunrado et Bertolfo sacerdotibus Hildigardis
M Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eosdem sacerdotes Wr
11.
app. tomp.: CLXXXVIIR, 18 et] ut HmRWr
CLXXXVIII, 15/16 adiutorem - tribulatione] (cfr) Ps. 9, 10. 16/17 uias
- dirigat]efr 1 Thess. 3, 11. 18 supra - grauatos] cfr 2 Coro 1, 8. 24/25
Scit - petatis] (cfr) Matth. 6, 8. 30/31 pauperum - sint] cfr Ps. 73, 19; Gal.
2, 10.
CLXXXVIlI, 1 Hildigardi R 2 C(unradus) et B(ertolfus) smpl1l C. et B.
todJ. 3 de] in H", cepiatis Wr 4 IIspicis Wr 6 letati] delectat! H", 8
nohiK /1",. 1-1", 9110 .pecantes in IC R 11 Icgatum mittcre Wr 12 licut
IJIII. H",
CLXXXVIII, 14/15 properamus. Idcirco ntlrp. Hm 18 supramodum
PL 21 post aliq uid adJ. tibi Wr 26 exbibere PL* 29 propositum H", (nd
rwm pr..) ti' n/lit. Wr
426
5
10
15
20
25
EPIST. CLXXXVIlIR, 2-28
contradictionem bilinguium contradicitis, audite: 0, quales illi
sunt qui in peregrinatione uitam requirunt et qui in exsilio
alieni sunt partis illius quam propter Deum reliquerunt! Manus
enim operantium diuitias sibi semper preparant. 0, quanta est
sanetitas que in mortifera peste uenenum conculcat! Vnde in
euersione peccati pulcher flos crescit qui socius est angelorum.
Vos autem, o filii peregrinationis, currite et transite ad me,
et multas diuitias uobis preparate, quia uos uidet uiuens oculus
qui semper in speculum columbe aspicit. Nunc laborate, et non
fatigemini propter tedium fallacis et praui operis, quoniam sol
lucis uitam eternam uobis preparauit, et sollicite ad Deum
currite, quia dies eius uenit.
Et hominem illum qui constrictus est propter dubietatem
suam in multis uarietatibus sicut undans aqua multis procellis,
sinite sic quasi arborem que non ualet curuari sicut uirga, quia
uoluntas ipsius ad curam suam sollicite uidet. Sed ipse hoc
modo seipsum consideret. Si culpabile crimen in ipso non estuat,
curam suam habeat.
Vos autem, amatores mei, currite ad me, quia gemitum ues
trum uideo ut aurum lucidum et robustum, et mentem uestram
letam et desideria beneuolentie habentem. Intrate ergo pugnam
ut fortes uernaculi. Qui enim in exsilio sunt, non possunt habere
certam uietoriam in corpore manentes, sed fugere debent pes
tilentiam naufragi mundi et solidare columnam mentis sue cum
angulari lapide.
Ideo, o fortissimi milites, non fatigemini per uicissitudinem
instrumenti, quia Deus requirit agnos suos inter lupos.
4/5 Manus - preparant] cfr Prou. 10, 4. 9 multas - preparate] efr Prou.
10, 4. 13 dies - uenit] efr Ps. 36, 13; Is. 13, 9; ler. 50, 31; Ez. 30, 3; loe!
2, 1 et al. 26 angulari lapide] efr Is. 28, 16; 1 Petr. 2,6. 27 non fatigemini]
cfr Hebr. 12, 3. 28 agnos - lupos] efr Lue. 10, 3.
"pp. comp.: 2 O om. R 3 qui2 0111. R 9/10 uos uidet post aspicit R 10
Nunc laborate] Laborate enim R non] ne R 19 sui HmR
"pp. mJ.: 2 contradictionem) contra dictionem M 4 relquerint PL" 5
.ihi n1ll. H1II 11/6 O - conculcat 0111. Wr 9 preparate uobis Wr .11 parui
/1", 12 uohi. 1111/, \litRm W,. 23/24 hallcre post uictoriam Wr 2S naufragii
M ( ~ n l u l n h l l l l l Wr 28 rc<!uiret flirt
EPIST. CLXXXIX, I-16
427
REUTLINGEN (?)
CLXXXIX
HILDEGARDIS AD CVNRADVM SACERDOTEM
Spiritus ueritatis in mystico dono suo dicit: Hominem in se
uulnera habentem et ea cum oleo aspergentem, sed tamen
infusum uinum in uulneribus suis sustinere non ualentem me
dicus frequenter cum misericordia ungat, nec fetentem liuorem
5 in illo esse sinat, quia lepra per summum medicum abstergitur,
ubi se horno sacerdoti ostendit.
Multi autem ueniunt ad me cum umbrositate mentis sue,
nolentes sciscitare cum uidentibus oculis que sit salus uulnerum
suorum, sed uolunt me tangere per linguam suam in diuersis
10 uerbis sudantem. Et interior mens eorum non intelligit me, ita
quod educat consuetudinem eos absorbentem in preuaricatione
antiquorum uitiorum ebrietatis sue. Sed dicunt: Amaritudinem
correptionis bibimus, iniquitatem nostram extersimus. - Et ita
nolunt relinquere malas uias suas.
15
Certe hi debent ligari, ne possint se mouere per seculares uias,
quoniam iniquitates suas dese re re nolunt. Horno autem qui
Ep. CLXXXIX
cadd.: Hm (teste Mart. 64, 1095-1096); M (f. 64v-65r); R (f. 373va - b); W,.
(f. 102r); Z (f. 57r).
edd.: PL 125, 350A-B (efe Hm); efr HAUG, p. 67, n. 76.
&Omm.: Vorbem. 2, p. 149; uide ep. CCXXIV huius editionis.
CLXXXIX, Tit.: Cunrado sacerdoti Hildigardis M Responsum Hildegardis
R (ifr ep. CCXXW) Epistola s. HiJ. ad eundem sacerdotem Wr (ifr ,p.
CCXXW) Cnrado sacerdoti Z
CLXXXIX, 1 Spiritus ueritatis] efr Ioh. 14, 17; 15, 26; 16, 13. 2/4
uulnera - ungat] efr Luc. 10,33-34. 9 uolunt - tangere] efr Ioh. 20, 17(?)
"pp. comp.: CLXXXIX, 4 cum misericordia frequenter R 7 Multi autem]
Sed multi R 9 sed] et HmR W,. 10 Et om. R 11 edueant H11IMRWr 13
ante iniquitatem add. et Hm M R W,.
"pp. mI.: CLXXXIX, 2 cum 0111. W,. 7 autem] tamen Wr uerbositate
H1II R 8 uolentes Hm R Wr suscitari HIN (sciscitati PL") suscitare M scissitare
Z 9 nolunt HIN 10 sudantem) litl. BU /10/1 IIgi pOll/lni ilf Z 13 correptionis
1.>( correpric)ncs trI"- Z
a. a. 1153med.
428 EPIST. CLXXXIX, 17 - CXC, 9
semper cum dolore iniquitates suas deserit, ita quod non uult
in sordida peccata sepius demergi, non est predicto modo ligan
dus, sed in doloribus suis ungendus in quocumque loco sito
20 Magnus enim medicus uigilantes suscitat et dormientes corripit
et in malis suis perseuerantes occidit. Ideo, o tu, medice, in his
duabus partibus prouide que sit necessaria necessitas.
ROM (ST. ANASTASIUS)
CXC
EBERHARDVS ABBAS AD HILDEGARDEM
Dilecte in Domino et deuotissime sorori Hildegardi, Dei gratia
magistre in cenobio sancti Ruperti, frater E(berhardus), sancti
Anastasii uocatus abbas, salutem et orationes.
Gloria Deo, quia bonus odor Christi es et apud tuos et apud
5 nostros. Bonum nomen Christi et benedicitur et laudatur in te,
qui sanctificatur in te. Glorificas enim et portas in corpore tuo
Christum, digne dignam uocatione qua uocata es teipsam faciens
et cooperando gratie que data est tibi in domo Domini omnibus
te exhibens uas in honorem.
Ep. CXC
cadd.: R (f. 344rb-v"); Wr (f. 64va -b).
Id.: PL 32, 196A-C (cfr R).
comm.: Vorbem. 2, p. 141-142; uide etiam ep. LXXXII huius editionis.
CXC, Tit.: Domine Hildegardi abbas sancti Anastasii R Epistola abbatis
sancti Anastasii ad S. Hilo Wr
CLXXXIX, 20 medicus - suscitat] cfr PS. 87, 11.
CXC, 4 quia - Christi] (cfr) 2 Coro 2, 15. 5/6 nomen - sanctificatur] cfr
Matth. 6, 9; Luc. 11, 2. 6/7 Glorificas - Christum] cfr 1 Coro 6, 20. 7
digne - es] cfr 1 Coro 7, 20; Eph. 4, 1. 9 uas - honorem] Rom. 9, 21.
tlpp. tril.: CLXXXIX, 17 iniquitates suas p. co"' M 21 modice H11I
CXC, 1 Hildegardi strijIJi CM11I PL] Hild. R H. W,. 2 Ruperti strijIJll Robcrti
R Rdpperti Wr E(bcrhardus) StrijIJl] E. R Wr 3 orationem PL 4 qua]
qui PU 11 Inl per R 6 tI/lfI 'lu ..J. et R 7 dignaro] digna PL '8 in l.
li/l. Il'lr domo '!Jo.' dnno tri"' W,.
a. 1166-1173
1
1,,1'1 !I,;
l'
!
,!'
EPIST. CXC, 10-29
429
10 Et quoniam familiare Christi organum et receptaculum Spi
ritus Sancti eius es, humili prece te poscimus ut in spiritu et
in ueritate ores pro me et his qui cure nostre commissi sunt,
ita ut quod cepit in nobis, perficiat et uelIe et perficere pro
bona uoluntate sua, ut et nos cursum boni certaminis in Christo
15 consummemus et gloriemur simul in laude eius.
De cetero rogo ut Spiritus qui reuelat arcana et occulta
sapientie sue, indicet tibi quid mihi expediat in portando obe
dientie Christi onere, scilicet perseuerare an quiescere ut uacem
ipsius contemplationi. Quicquid super hoc reuelatum tibi fuerit
20 ne abscondas mihi, quia paratum cor meum, Deus, paratum cor
meum, ut faciam uoluntatem tuam.
Librum quem scripsistis ut scribatur nobis, et consilio et
adiutorio uestro opus habemus, et bona uoluntate. Desideramus
enim quam maxime habere illum, et inspicere mirabilia Dei in
25 ilIo.
Preterea obnixe rogo: rescripto litterarum uestrarum uisite
mur et consolemur in labore et patientia pro Christo ab uberibus
consolationum Christi per uos. Vale te. Salutate sorores uestras.
Et orate pro nobis.
lill
11
1:
1.1
!,II
l'
ill
11
II
11
13 cepit - perficere] cfr Phi!. 1, 6; 2, 13. 14/15 cursum - consummemus]
11
cfr 2 Tim. 4, 7. 15 gloriemur - eius] cfr Ps. 105, 47. 20/21 paratum _
meum] PS. 56, 8; 107, 2. 21 ut - tuam] Hebr. 10, 7; 10, 9. 24 mirabilia
Dei] cfr Iob 37, 14 et al. 27/28 ab - consolationum] cfr Is. 66, 11.
11 Sancti 0111. R 12 in 0111. R 13 ita om. R 17 mihi] me Wr 19
contemplatione R "(lId /'dri, PL) fuerit tibi R 22 Librum] sic codd. ed. 23
111111 uoluntate.uiJ. ucatra R 26postrogo.uid. utR 28 consolatio W,. Christi
o",. PI.. post ChriKti tlJJ. ud J. Ii". Wr
1
EPIST. CXCR, I-I8
430
CXCR
HILDEGARDlS AD EBERHARDvM ABBATEM a.
Qui est, dicit tibi, O horno: Mens tua desideranter surgit per
opinionem bonorum operum, ita quod te erigis in altum plura
desiderans quam operaris. Sed aliquando ipsa mens tua decipit
te cribrando causas tuas, sic dicendo: Hec optima sunt. - Que
5 tamen non operaris ad presens. Vnde et ipsam causam quam
in manu tua in propositione tua habes sic a te excutis.
Perfice ergo sustentationem ouilis tui et da ei precepta, scilicet
uirgam magistri prebendo et postea unguentum medici exhi
hendo, quia utilius tibi est ut in labore uigiles aliis per doctrinam
10 tuam in subiectione ministrantibus quam teipsum in uoluntate
tua exerceas. Nam si te supponeres, tedium te uallaret, ita quod
mens tua aresceret. Ideo uigila super gregem tuum prebendo ei
bona exempla que desiderat anima tua, ne mens tua in irrisio
ncm reducatur. Nam ille qui in alto stat et in uallem clamat,
15 postremo interdum in utroque nescit quo uadat.
Propterea sta in stabilitate, ita quod Deo adiuuante bona
opera exerceas que cepisti, et permane in uestigiis Christi, ita
ne teipsum decipias; et in eternum uiues.
Ep. CXCR
codd. : R (f. 344v'); Wr (f. 64v
b
-65r').
td.: PL 32, 196C-197A (cfr R).
C011lm.: Vorbem. 2, p. 141-142; uide etiam ep. LXXXII huius editionis.
CXCR, Tit.: Responsum domne HildegardisR Epistola s. Hil. ad eundem
Wr
CXCR, 1 Qui est] Ex. 3, 14; Apoc. 1, 4. 2 erigis - altum] cfr Iob 39,
IR. 10/11 teipsum - exerceas] cfr 1 Tim. 4, 7. 13 desiderat - tua] cfr Deut.
12,20; 14,26; 1 Reg. 2,16; 23, 20; 2 Reg. 3,21; 3 Reg. 11,37; Is. 26,9;
Mich. 7, 1.
CXCK, 2 ita quod] et R 3 opereris R 6 in manu 0111. PL * tua om.
R Hiel Ni PI.* 11 te l s. /in. Wr quod] ut R 13 tua
2
s. lin. Wr 15
pnNtrernn fIIfI. /{ uadel PL * 16 stabilitate! humilitate R quod] ut R' 17/
18 ilA 111:1 fiel" H
1166-1173
.'
EPIST. CXCI, I-20
43I
ROTHENKIRCHEN (?)
CXCI
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Pauperis prelati habens officium, domine et matri sue
H<ildegardi) de sancto Ruperto in Pinguis, intime dilectionis et
orationis affectum.
Sicut multitudo fidelium proclamat, non est mirum quod
5 Deus requisitus a uobis inuenitur, cum et appareat uobis, quia
fidem non fictam habetis in illum. Et quod maius est, eius fauore
et gratia integritatem pueritie ipsi consecrastis et ex tune in
sanctitate et iustitia, utpote uas electionis, hactenus coram eo
uixistis. Et procul dubio qui uos taliter conuersari constituit,
10 et quod precipuum est, qui arcana mysteriorum suorum per
uos innotescit, dignam quoque exauditioni iudicat pro quibus
cumque in nomine eius petieritis.
Et certe que erga uos sunt, que et audiui et ex parte uidi,
absque ulla ambiguitate diuina et sancta esse credo, et nulla
15 ratione de his possum dubitare, cum sciam nihil Deo esse
impossibile. Deus namque sicut per uiros prophetantes, sic etiam
per sanctas feminas secreta diuinitatis sue pandere aliquando
uoluit et potuit, testante Ioel: Effundam, inquit, Spiritum meum
super omnem carnem, et prophetabunt filii uestri et filie uestre,
20 sed et super seruos et ancillas meas effundam de Spiritu meo.
Ep. CXCI
codd.: Hm (teste Mart. 14, 1032-1033); R (f. 354r'-v'); Wr (f. 77r-b).
ed.: PL 75, 297A-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 144.
CXCI, Tit.: Abbas in Rodenkirchun Hildegardi R Epistola Wilhelmi ad
s. Hildig. Wr
CXCI, S Deus - uobis] cfr 2 Par. 30, 19; Ps. 21, 27 et al. 6 fidem
fictam] cfr 1 Tim. 1, 5; 2 Tim. 1, 5. 8 uas electionis] cfr Act. 9, 15. 15/
16 nihil - impossibile] cfr Luc. 1, 37. 18/20 Effundam - meo] (cfr) Ioel 2,
28-29.
CXCI, 1 ante pauperis add. S. in rodenkirchun R add. Wilhelmus Wr 2
H(ildegardi) smpsl] H. codd. Roberto R Rupperto Wr 5 cum 0111. Hm 9
tales HffI 11 exauditione fort. recte Hm 15 deo nichil esse Wr 16 etiarn]
ct Hm 18 Ioel smplllloheJ H11I R Wr Ioele PL * 20 sed Offl. Hm
432
EPIST. CXCI, 21 - CXCIR, 7 EPIST. CXCI, 8-23
433
25
30
Porro legitur Debboram, Holdam, Annam matrem Samuelis,
Elisabeth matrem sancti Iohannis Baptiste, aliasque mulieres
Deo deuotas spiritum prophetie habuisse et tamen coniugatas
fuisse; quanto magis uos, omnino carnis fragilitate expertem, a
puerilibus annis pudicitiam Deo seruantem!
Immensas gratias, domina, omnipotenti misericordie refero
quod tantumdem ad beatitudinis uestre notitiam pertingere
promerui. Vnde et materna uiscera uestra humiliter pulso,
quatenus uerba consolationis per scripta uestra ad me dirigatis
et multum in procellis fluctuantem, si cut et sepius uiua uoce
fecistis, ita etiam et nunc in scripto ad confirmationem memorie
erigatis.
10
15
20
frigidus nec calidus est et de quo utilia aromata non crescunt.
Purus aer rorem et planam temperiem et pluuiam dat de quo
uiridaria et flores crescunt. Turbida namque nubes aerem aqui
lonis habet qui omnem uiriditatem arescere facit et de quo
flores cadunt.
Nunc tu ista fuge, et in puro aere sta et permane, ac in uita
quam nescis Creatoris tui memento nec illum fugias, cum eum
uidendo non cognoscis. De uita etiam illa spiritus tuus redolebat,
qui anima nominatus est quando anima de ipsa processit. Anima
namque opera ponit et probat, et siue bona siue mala sint, et
eisdem operibus spiritus fortissima ui molendinum esto
Tu autem edificium bonorum operum edifica, ut cum circulus
anime tue fuerit otiosus, edificium istud inueniat; quod si non
inuenerit, in ruinam uadit. Vnde quoque strenue uigila, ante
CXCIR
quam umbra obitus tui appropinquet. Igneus Spiritus Sanctus
in hoc te adiuuabit.
HILDEGARDIS AD ABBATEM a. a. 1173
Mens tua niuee nubi similis est, que aeriam nubem in qua sol
fulminat transcendit, et etiam interdum similis est turbide nubi
que tempestatem portat. Niuea enim nubes tedium uagantis
mentis est, aeria autem nubes puram scientiam per patientiam
5 que fidem habet intendit, sed turbida turbulentiam multe tris
titie in inquietis mentibus portat.
Nunc disce quod niuea aerem illum habet qui nec
Ep. CXCIR
cqJd.: Hm (teste Mart. 14, 1033); R (f. 3S4v"); Wr (f. 77rh_va).
,d.: PL 75, 297D-298B (efr Hm).
COflfflf.: Vorbem. 2, p. 144.
CXCIR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem Wilh.
Wr
CXCI, 21 Debboram] efr ludo 4 - 5. Holdam] efr 4 Reg. 22, 14-20.
Annam - Samuelis] efr 1 Reg. 1. 22 Elisabeth - Baptiste] cfr Luc. 1, 42
45.
14 Creatoris - memento] efr Eede. 12, 1. 19 edificium - edifica] cfr 1
exel, 21 Deboram HI1I R Holdam ImpSI] Oldam codd. Samuel HI1I 22
Mach. 13, 27.
in ",.rg. Wr 24 fragilitatem R. .. t6rr. W,. 28 uestra om. Hm 31 et
DIfI. WrPL* in] ex H",
CXCla, 1 fulminan. HI1I 4 nube. D",. R 5 turbulentillm IX
'i!
9 post Purus adJ. autem R 10 erescunt] proficiunt R Turbida namque]
Sed turbida R 11 quo] ipao Wr 13 Nunc 0111. R lsta tu ruge Rae]
rorr. Wr 7 Nun<:] '1'11 R niuea) ulncll Wr 7110 iIlum - aerem 0fIf. HI1I
el R 15 \litA 0fIf. Wr iIla etiam p. ro"- Wr 17 et2 o",. R

435
EPIST. CXCII, I-I7
434
RUPERTSBERG
CXCII
a. a.
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM
Dominus dicit filiabus suis: In antiquo tempore Spiritus
Sanctus inspirauit quosdam homines inter quosdam populos
qui nondum erant fraudulenti. O, o, o! Postea posuit Deus sa
pientiam in aurora. Ach, aeh, ach! Et feeit instrumentum in
5 semetipso, scilicet magnum montem iustitie. He, he, he! Nunc
iustitia montis facta est in uia uelut umbra per gulosam gulam
errantium. Sed tu, o fortitudo montis, non tamen omnino sic
tabesces, sed in alta fenestra surges, cum multe aquile aspicient
in te.
10 O magna res, que in nullo constituto latuit, ita quod non est
facta nec creata ab ullo, sed in seipsa permanet. O uita, que
surrexisti in aurora in qua magnus Rex sapientiam que in
antiquo apud uirum sapientem fuit, misericorditer manifestauit,
quia mulier per foramen antiqui perditoris mortem intrauit. O
15 luctus, ach meror, he planctus, qui in muliere edificati sunt!
O aurora, hec abluisti in forma prime coste. O feminea forma,
soror sapientie, quam gloriosa es, quoniam fortissima uita in te
Ep. CXCII
codd.: M (f. 75v-77v); R (f. 406vh-407vh ; 408v
a
); Wa (f. 121r-v; fragm.);
Wr (f. 123v
a
); Z (f. 53v-55r).
edd.: PI 12, p. 363-365; 368 (cfr R); efr HAUG, p. 66, n. 68; cfr Hild.,
Symphonia - ed. B. NEWMAN (1988); uide app. crit. ad lino 21.
comm.: Vorbem. 1, p. 154-155 (n. 7a-bj10); p. 158-161; efr ep. CXCIII et
CXCIV huius editionis.
CXCII, Tit.: Hildigardis ad congregationes (congregationem Wa) puellarum
suarum MWa Ad congregationem sororum suarum Hildigardis Z tjr tollllll.
adRWr
CXCII, 3/4 posuit - sapientiam] efr Ex. 31, 6; lob 38, 36.
app, fomp.: CXCII, 1 Dominus - tempore 0111. R Wr, qui textum ad pistolalll
eXCIII huius ,ditionis annedllnt 2 post Sanctus add. itaque R Wr 6 in om. R
app. mi.: CXCII, 2 inspirauit post homines Wr 6 post uelut add, ut M
gulam] uiam PI 7 sic omnino M sic] tu PI
10 non s, /in, R 11
W,. 16 prime coste] feminae castae PI
1153",ed.
EPIST. CXCII, 18-39
surrexit qua m mors numquam suffocabit. Te sapientia erexit,
ita quod omnes creature per te omate sunt in meliorem partem
20 quam in primo acciperent. Vnde:
o uiridissima uirga, aue ...Nunc autem laus sit Altissimo.
O uirga mediatrix ...clausi pudoris tui orto. - Quid est hoc?
O quam magnum miraculum est...plus quam terram prius
turbauit.
25 O tu illustrata.. .in diuinis uisceribus. - Audi ergo, o horno, hoc
miraculum:
Aue Maria, o auctrix uite... de celo missum mundo edidisti.
Quid est hoc?
O clarissima mater...in te non deficient.
30 Nunc aperuit mundo ...flos de Virgine Maria.
Quia ergo femina ... et beata Virgine.
O quam pretiosa...paradisum aperuit.
Audiat terra, tremant elementa. Qua causa? Quoniam primum
ortum huius Virginis omnis creatura cum gaudio suscepit, ita
35 quod celi quasi aurora rutilabant propter manifestationem uir
tutum et propter claram fortitudinem que in illis emicuerunt,
quia sol ueritatis in ista Virgine omnem sanctificationem ani
marum exspirauit.
Ergo, o filie mee, audite me, fontem uiuum, dicentem uobis:
21 O uiridissima - Altissimo] Hild., !fymphonia, 19 - ed B. Newman, 1988,
p. 126. 22 O uirga - orto] Hild., !fymphonia, 18 (ibid., p. 124). 23/24 O
quam - turbauit] Hild., !fylllphonia, 16 (ibid., p. 120). 25 O tu - uisceribus]
Hild., !fymphonia, 23 (ibid., p. 136). 27 Aue - edidisti] Hild., !fymphonia, 8, 1
16 (ibid., p. 110). 29 O clarissima - dencient] Hild., !fymphonia, 9, 1-18 (ibid.,
p. 112). 30 Nunc - Maria] Hild., !fylllphonia, 11 (ibid., p. 116). 31 Quia
ergo - Virgine] Hild., !fymphonia, 12 (ibid., p. 116). 32 O quam - aperuit]
Hild., !fylllphonia, 22, 1-14 (ibid., p. 134). 34/35 ortum - rutilabant] cfr 2 Reg.
23,4.
app. mI.: 19 creature] create Z 20 acceperunt Z post acceperunt (tjr Z)
add. Tu autem rex in eternum permanebis, nos (in margo inj:) uero pusilli sumus,
miserere nostri Wa Vnde tqs. Jllunt in Wa 21/32 uide app. editionis B. Newman
(1988), p, 126,. 124,' 120,' 136,. 110,' 112; 116; 116,. 134. 36 illis illas corr. M
436 EPIST. CXCII, 40-72
40 Sancta et electa uiriditas in uobis sit, et non facultas diaboli
que Deum in turpibus uulneribus derelinquit. Hec uerba bonus
oculus uidet et bona auris audit, sed lapidea mens ea non
percipit, que Deum derelinquit et diabolum amplectitur, ma
gnam turrim in inferno edificans. bona et recta desideria,
45 quantam claritatem habetis, ubi dulcis odor uester ad Deum
ascendit! Valde autem durum est humano generi contradicere
uoluptati terrenorum.
Audiant ergo filie mee uerba hec: Primum malum in temeri
tate decipiens opus hominis suffocauit per mulierem, montem
50 turritum in lamentationem expulsum, in quo forme recte affec
tionis apparere debuerunt. Nam inimicabilis raptor ac fallax
suggestor uenit et inuoluit affectionem illam in nigredinem
uelocis criminis et in feditatem pollutionis, ita quod munda esse
non posset. 0, o, o creatura! Ach, ach, ach mundo! He, he, he
55 contrarie uoluptati que in mortem incuruata erat cum de celo
abscisa est et in infernum posita, ubi eam diabolus euomuit
cum innocentiam suffocauit.
Sed Filius Dei reliquit hanc umbrosam uoluptatem que non
potuit per lumen transire, et uenit per aliam uiam ubi non erat
60 fallax natura, et ita per eum surrexit innocentia. Et sic eduxit
filio s Ade de contraria uoluptate natos, trahens eos ad seipsum
per uulnera infixorum clauorum in instrumento ligni, frangendo
ligaturam eorum ubi ligati erant in catena gustus mali operis
atque in mamma iniquitatis et in dulcedine peccati.
65 Ideo debetis, o filie mee, uos semper cruciare in memoriam
eiusdem Filii mei propter proprias causas uestras, ut non defi
ciatis propter fallacem tyrranum. Et inter uos non crescant
sputa amare iracundie et fiagrans mens superbie nec uanitas
que scindit honorem sanctificationis, ne a me cadatis, sed gau
70 dium uestrum plenum sit in me et celeste regnum sit merce:;
uestra, et pax sancta sit inter uos.
O filie Ierusalem, magnus medicus et summum studium boni
64 mamma(!) iniquitatis] efr Luc. 16, 9. 69/70 gaudium - sit!] cfr Ioh.
16, 24. 72 filie Ierusalem] cfr Canto 1, 4.
app. comp.: 50 turritum] turrium R 53 quod] ut R 54 possit R 65
t1ebetis post mee R 67 Et - uos] Inter uos etiam R 70 plenum om. R
app. enf.: 43 petcipit p. corr. M 45 autem om. Wr PI, enim (an nota 1) ill
lit."'. R 48 o all" filie Wr malum om. M 53 uelocis] ueteris PI feditate
PI 56 ahNcissa PI 57 innocentia M 58 relinquit PT 60 eutnl eam
PI 63 uhiJ .11i PI 64 mllmmll (si( mdJ./)] mammona PI (ifr I..JIc. 16, 9)
post l>en:lI.l! J.c. Iltlpiftlhlr PI 66/67 propter - lidldati. o",. PI
~
:11
~ l
EPIST. CXCII, 73 - CXCIII, 3
437
1
uult uos apprehendere, et non est qui possit uos ab illo separare.
1:
:11
Crescite ergo et multiplicamini super montes et colles sanctifi
75 cationis per sanctissimum donum Dei. Vnde qui uoluerit uobis
benedicere, terra repleat eum in benedictionibus, et qui uoluerit
uobis maledicere, sit ille maledictus ex iusto iudicio. Vos namque
estis speculum meum.
Sed quid cogitatis in cordibus uestris? In me est quod uolo in
80 uobis perficere. Quid est hoc? Hoc est quod iustum esto Donum
:JJ!
gratie Dei perfundat uos, ut non supere mini ab inimico. Ergo
non derelinquite me.
' ~ I I
I
,1 CXCIII
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM
Nunc iterum, filie mee, audite, et hec uerba a uiuente luce
percipite, nullam partem illius fuscationis habente, et uos in
omnibus a malo obseruate. Nam sibilus diaboli ueniet et sibilus
J
Ep. CXClII
cadd.: R (f. 406va-b); W, (f. 157v-158ra ).
ed.: PI 12, p. 362-363 (cfr R).
comm.: Vorbem. 1, p. 154 (n. 6); p. 161; efr ep. CXCII huius editionis.
CXCIII, Tit.: cfr comm. ad R Wr
CXCU, 74 Crescite - multiplicamini] (cfr) Gen. 1,22; 1,28; 8,17; 9,1;
9, 7; 28, 9. 75/77 qui - maledictus] cfr Gen. 27, 29. 79 quid - uestris]
(cfr) Marc. 2, 8. 81/82 Ergo - me] cfr Ps. 37, 22; 70, 9; Hebr. 13, 5 et al.
app. comp.: CXCII, 73 post separare add. Vnde, o tortuose illusor, quomodo
aut quo uadis in incongruentibus casibus? In terrorem cades R Wr Post ea
fragmentum operis quad uocatur Ordo uirtutum add. Wr: Nam in principio omnes
creature uiruerunt - ut uobis manum suam porrigat (uide ed. Dronke, Poet. Indiu,
p. 191-192, uers. 254-269) 74 ante Crescite ep. CXCW huius editionis inserunt R Wr
app. ent.: CXCU, 74/82 Crescite - derelinquite me] de ordine textuum in codo
Wr uide Vorbem. 1, p. 155-156 74 montem PI et colles om. PI 75 et ante
per add. PI 79 quod] quid PI 80 proficere PI 81 inimico ex inicio corr.
M
eXCIII, 1 iterum R W r :.for!. O1fti/J",dl/"" coaitilJll, dil/mlll ',xhls coJ/igalltibl/s allt,
filie adJ. O R 2 ilJiUM R Wr, .for!. _lIt,,,J,,,,, hlll>ete PI
a. a. 1173
438 EPIST. CXCIII, 4-37
multarum tempestatum. Sed et adhuc in aliquo tempore Chal dei
5 infirmabuntur, Greci robustiores efficientur, Romani cum ceteris
Romanis silebunt ut ardens ignis qui cadit; et Galli tirones
fient. Sed hec omnia non semper. Et pars transeuntis seculi in
tribus partibus currit in quibus reges et duces diluuium inquie
tudinum sustinebunt. Et Rex surget, magnum prelium colens,
10 et non est qui illum adiuuet, nisi millenarius armatus numerus
illorum qui preputium non habent; et sic homines fatigabuntur.
Locum autem uestrum, o filie mee, Deus non destruet. Sed
illos qui in uanitate et negligentia mendicant, ab eo fugabit
atque schismata et terrores abieiet. Quidam autem ceci et claudi
15 eum absorbere uolentes non preualebunt, quoniam scintilla
scrutationis illos excribrabit.
Vnde mentes uestras similes facite homini aspicienti in hor
tum in quo flores et pomifera crescunt, ut odorem eorundem
florum naribus capiat et ut de eisdem pomis comedat. Odor
20 enim florum est quod horno a peccatis abstinendo bonitatem
iustorum imitari desiderat; pomorum autem cibus est ubi horno
i
sibi alios subiectos fideliter regit et ubi in gratia Dei eleemosynas
i
egentibus largitur, ideoque et uocem Domini sui sic dicentis sibi
!
audire promeretur: Ric horno per officium suum me tangit et
25 per largitionem eleemosynarum in misericordia me ungit.
Iste inter duas uias stat, quarum altera putrida est, altera
per solem lucens. Sed putrida uia est uoluptas seculi huius quam
quisque fidelis fugere debet, he in illa suffocetur. Quod dum
fecerit, sancti Deum laudando symphonizant, de illo dicentes:
30 Ric in putredine uoluptatis seculi horno non esto Qui uero in
uiam solaris lucis Deum timendo et amando aspexerit, uocem
Domini sui sic audiet: Euge, serue bone et ftdelis. Sed qui ad
putridam uiam deuiauerit, nisi inde se eripiat, periculum maxi
marum calamitatum incurret.
: ~ 5 Laus itaque sanguini Christi sit qui lorica iustitie omnique
armatura uirtutum fideles suos induit. Sanguis enim Christi ji
fideles suos in locum refrigerii restituit. Et tu, o Ierusalem,
'[.
'1
:I
i:
'II'
4/9 Sed - sustinebunt] efr Dan. 11 (?) 9 Rex surget) cfr Dan. 11, 3. 101
11 millenarius - fatigabuntur) cfr Apoc. 9, 16 (?) 11 qui - habent] cfr Act.
Illi
11, 3. 2S in - ungit] cfr Luc. 10, 33-34. 27/28 uoluptas - suffocetur] cfr
Act. 15, 20; 1 Thess. 4, 3. 32 Euge - fidelis] Matth. 25, 21; 25, 23. 35/
36 lorica - induit] cfr Is. 59, 17.
6 cRdat PI 7 pars scripsi &JI11I PI] partes Wr partel IX par. (1) R 10
1I111lc:nnriu81l1lille uArillH Wr numerulo",. Wr 21 Clt o",. R 2;1 alioN Mibi
R 25 in milerkurcll. n",. Wr 29 Mili, lyf1lpl!ol!i:r.ant Mtld. ele: lIlo Wr ele:
liJo /IItI. H 31 uJa H 35 omrliquel et mnni R 37 .UClI o",. R.
EPIST. CXCIII, 38 - CXCIV, II
439
gaude, ut in passione Filii Dei uere credentes suscipis. Sed et
tu, o aurora saluationis, in beatitudine rutilas, quia Ierusalem
40 in gaudio filios suos conseruat.
Quapropter et angeli de ipsis uociferantur in laudibus, di
centes: Nos de operibus uestris in torculari uindemiamus, ideoque
in societate nostra uos habemus; quod Lucifer fugit uelut
coluber qui in cauernam suam se abscondit.
CXCIV
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM c. a. 1161-1162 (?)
Ego, paupercula forma, in pondere grauis egritudinis ualde
grauabar, quia Spiritus Domini me constrinxit et ut filiabus loei
istius uerba ista dicerem mihi precepit:
Num existimatis quod per conuiuia ciborum et potuum ac
5 per lasciuiam morum regmm Dei accipiatis? Non. Regnum
enim Dei per macerationem corporis et per contritionem mentis
accipietis. Mensam quippe meam cum fulgore corone mee coram
uobis paraui, ut regia conuiuia superne hereditatis super illam
afferretis, et manna et bestias siluarum et uolatilia et mala
10 granata. Sed hoc non facitis. Nam in altera parte mihi affertis
quosdam seculares mores obseruationis legalis discipline, in
Ep. CXCIV
codd.: R (f. 407v
b
-408v
a
): Wr (f. 159ra -159vb : 123rb-v").
ed.: PI 12, p. 366-368 (cfr R).
C011l11l.: Vorbe11l. 1, p. 155 (n. 8-9): p. 163-164: efr ep. CXCII huius editionis.
CXCIV, Tit.: cfr C011l11l. ad R Wr
CXCIlI, 39 saluationis - Ierusalem] cfr loe! 2, 32. 41/42 angeli _
uindemiamus] cfr Apoc. 14, 19.
CXCIV, 7/8 Mensam - paraui] cfr Ps. 22, 5: 77, 19: 77, 20.
CXCIlI, 38 gaude iter. R ut] quia fort. recte R 40 filios suos in gaudio
R 42 ideoque] et ideo R 43 uos ante in R quod] quam PI 44 se post
qui R post abscondit sequitur, flJlltato initio, p. CXCII huius editionis R Wr
CXCIV, 1 ante Ego fort. recte add. Et cod. qui lamen lexhlfll in pislola11l CXCIl
insll1ml (uide ep. CXCJl, app. COl1lp., lino 74) 2 grauabor PI 4 per conuiuia]
pro conlliuio PT ac] et R 6 pcr
2
0111. R 9 efferatis PIlO affertis mihi
R
440 EPIST. CXCIV, 12-47
altera parte disciplina m legis eorum qui sub coniugio iuncti
sunt; que a uobis non quero, quia non in hortum istum, sed in
uineam meam electam elegi uos. Et ego per octo annos hec
15 patiebar; sed per quinque annos sub silentio tacui, per tres
autem annos intus et foris illos flagellaui qui in fulgore corone
mee inhonorabant me.
Que omnia sic intelligenda sunt. Nullus fidelium existimet
per ingluuiem uentris et per effusionem uoluptatum suarum
20 supernam gloriam adipisci, quoniamqui illam habere deside
rant, attenuationem corporis et pusillanimitatem cordis in bona
uoluntate et non in acerba malignitate arripiant.
Mensa quippe mea cum fulgore corone mee coram uobis parata
ut regia conuiuia super illam afferatis, angelos illos cum corone
25 fulgore, scilicet miraculorum Dei, que in multis miraculis ho
minibus refulgent ita quod in eis multa mirantur que beate
uiuentibus ad beatitudinem parata sunt, designat, qui diligen
tissima et sanctissima opera hominum illorum qui eos in an
gelico ordine imitantur, Creatori suo offerunt. Angeli enim
30 reliquias operum secularium hominum qui secundum carnalia
desideria uiuunt, Deo non offerunt, sed horum qui carnalia
desideria relinquentes COfpora sua propter Deum ad terram
prosternunt atque laudibus Dei sicut angeli semper insistunt.
Manna autem obedientiam ostendit quam Deus homini im
35 posuit, ut Deo obediat et ut prelatis suis qui a Deo sibi pre
ponuntur subditus sit, et quam ceteris etiam creaturis infixit,
quatenus utilitati hominis inseruiant. Deus enim hominem fecit,
nec horno seipsum creauit, et ob hoc spiritalis populus ut angeli
per obedientiam Deo seruire debent, quam Lucifer dispersit, et
40 homini inobedientiam demonstrauit.
Sed bestie siluarum indicant quod hi qui seculo renuntiaue
runt seculum cum omnibus pompis abiciant et quod sicu.t
hospites et peregrini illi sint, ita ut, quemadmodum bestie, ita
homines sic ipsi omnem consuetudinem et omne consortium
45 seculi fugiant, uelut ueri ere mi te fecerunt qui se seculo clause
funt, ne mors per fenestras oculorum suorum intraret.
Volatilia uero precepta beati Benedicti et aliorum doctorum
13/14 in2 - e1ectam] efr Is. 5, 2; ler. 2, 21. 32/33 ad - prosternunt] efe
ludith 7, 4; Luc. 19, 44. 44/45 omne - fugiant] cfr Tob. 1, 5. 46 per
intraret] cfr Ioel 2, 9.
12 parte] nutem R 13 in 1 0111. PI 14 uos eleg R 19 ingluricm PI 24
mnuia Wr 24/25 fulgorc CClrone R 26 mirentur PI 33 atque] et.R 35
(Iui] (lile K (mi ,"Ir PI) 35/36 proponuntur Pl 39 qua m] qucm PT 43
'11111 "{ I t l l ~ IJItf. /( 47148 (:lllho/icClrllm dClc:lorUIn R
EPIST. CXCIV, 48-82
441
catholicorum sunt qui in Spiritu Sancto hauserunt, et per que
homines, sicut carnales non sint, uiuunt.
50 Mala autem granata amorem Dei in cordibus illorum decla
rant qui predictis bonis et sanctis operibus circumdati sunt et
qui diligentissimas uirtutes orando et flendo ad se colligunt, et
qui uerba sanctorum lambunt uitam eorum imitando.
Sed hoc, ad carnalia desideria et ad negligentiam respicientes,
55 non facitis, cum in altera parte, que ad seculum tendit, mihi
affertis carnalium uoluptatum diuersitates secundum obserua
tionem iuuencularum illarum que mundo studiose et diligenter
uelut disciplinate seruiunt, ut prefatum esto In altera autem
parte conuertentes uos ad constrictionem et ad placitum uario
60 rum studiorum illorum qui carnalibus copulis frequenter insu
dant, quatenus amantes amantibus placeant - quod nec dicto,
nec scripto, nec mandato a uobis postulo, quia spiritali copule
adhesistis nec ad oculum famulantes - carnali amplexioni uos
subiecistis, ubi non in uanam et mox cadentem floriditatem
65 putredinis mundi uos coaptaui, sed in uineam uere electionis et
uere beatitudinis induxi uos, quatenus in summa electione mer
cedem laborum uestrorum recipiatis.
Nam et ego per octo annos tolerabam quod uanitatem infan
tium facere incepistis et quod deinde in eadem uanitate propter
70 malam consuetudinem eius lusistis et quod postea in aliqua
parte eiusdem uanitatis peccastis, quia uanitatem hanc, quasi
eam ignorare m, per quinque annos sub sil en ti o dissimulau. Sed
cum deinde quedam ex uobis in maxillam cum quibusdam
signis me percuterent, manum meam leuaui et per tres annos
75 intra et extra locum earum diuersis doloribus eas castigaui ac
etiam aperto signo pinguedinem peccatorum ibi percussi ubi in
pulchritudine desponsationis mee neglectum sustinui.
In zelo enim meo qui primogenita Egypti percussit et qui
Pharaonem in mari Rubro submersit qui in multis signis que
80 illi ostendebam me spreuit, sur re xi ac quendam hominem pro
straui, ita quod quasdam penas peccatorum suorum uidit, quas
dam etiam sensit frigore uidelicet et igne permixtas. Et hoc
65 in - electionis] cfr Is. 5, 2; ler. 2, 21. 73/74 in ..: percuterent] efr 3
Reg. 22, 24; Job 16, 11 et al. 74 manum - leuaui] efr Ex. 6, 8; Ez. 20, 23
et al. 78 In - meo] cfr Ez. 5, 13; 36, 6; 38, 19. qui - pereussit] Ps. 134,
8. 79/80 Pharaonem - spreuit] efr Ex. 15, 4.
48 qui] que fort. recte Wr SO illorum] eorum PI 51 praedieti PI 54
'ir
ad2 om. R 58 deseruiunt R 65 eooptaui PI 68 uanitate PI 74post signis
add. suis R me om. W,. pereuterem Wr 75 earum] corum R eas] eos
R 76 peccati R 77 mee 0111. R 78 meo] eo PI 80 ae] et R 81 quod]
ut R tlidcrct R 82 sentiret R
j
r
,
.....
l
i :
442 EPIST. CXCIV, 83-1II
EPIST. CXCV, 1-23
443
feei illis ad ostensionem exempli; que in plurimis signis, que eis
CXCV
uidentibus et audientibus ostendi, et me cognoscere noluerunt.
85 Horno autem ille quem sic in zelo meo fiagellaui, et cetere VOLMARVS PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM
c. a. 1170
que in habitatione ista sunt, caueant ne de uia mea reeedentes
ad priores transgressiones reuertantur, ne in Rubro mari suf Hildigardi, domine reuerende, matri duleissime, magistre
focentur, quoniam priora pati amodo nolo. Nam neeesse est ut sanetissime et symmiste Dei in cenobio beati Ruperti ueraeis
in meliorem partem surgant, quia Deus uult ne legem suam sime et probatissime, V(olmarus), filius eius, licet indignus,
90 relinquant. omnisque eoncors grex puellarum ipsius eum ceteris sibi ad-
Nunc ergo, o filie mee, ante cincturam pressure illius quam 5 herentibus et Deo ae sancto Ruperto, quamuis tepide, famulan
in spiritali populo faciam qui tunieam meam scidit et qui uestem tibus in debita subiectione, in debita obeditione ac in affectu
meam diuisit, ae qui pactum meum quod eum ipso pepigi filiarum, debita dilectione ab uberibus consolationis eius in
reliquit, ad me ilieo surgite. O ue genti peccatrici que in uiis presenti seculo ita consolari quod celestis patrie participes
95 putredinis iaeet et que per lasciuiam uitiorum semper impudica efficiantur post huius incolatum exsilii.
est, et que per nimietatem uitiorum mammas porcorum sugit! 10 Quamuis, o mater dulcissima, eotidie earneis oeulis te uidea
Vnde dieat: O Domine, qui homini eibum et uestimentum mus, earneis auribus te audiamus, tibi quoque eotidie, ut est
prouidisti et dolores illius in sanguine Agni abstersisti, aspiee iustum, deuote adhereamus et Spiritum Sanctum per te loqui
quod niger uentus nos deridet ac germina sanetitatis a nobis no bis intelligamus, absentiam tuam - quod sine laerimis proferre
100 exeutere uult; et illum de medio nostri abscide, quia nondum non possumus - aliquando tamen prout Deo plaeuerit nobis
uenit tempus plenitudinis schismatum, cum omnis terra uesti 15 ineumbere non dubitamus, eum te iam amodo earnalibus oeulis
mento consecrationis denudabitur. non uidebimus. Non est hamo qui uiuet, et non uideat mortem.
Nune ergo, o filie, uidete et audite, et hunc periculosum Tune enim maior erit meror et miseria nostra quam nune sit
uentum fugite et ad Regem uestrum currite. Et eum hoe letitia. Vbi tune responsum de uniuersis casi bus suis queren
105 feeeritis, de beatitudine illa, quod eherubim et' seraphim atque tium? Vbi tune noua interpretatio Seripturarum? Vbi tune uox
omnis ordo eelestis mili tie aspiciunt in uultu Dei, fiuant bene 20 inaudite melodie et uox inaudite lingue? Vbi tune noui et
dictiones super loeum istum e ~ filias eius quasi imber tempora
~
inauditi sermones in festis sanctorum? Vbi tune ostensio de
neus et serotinus, atque uirtutes in eis multiplicentur et diuitie animabus defunctorum? Vbi tune manifestatio preteritorum,
terrarum. Sed et omnes qui tibi benedicunt multiplieentur in presentium et futurorum? Vbi tune expositio naturarum diuer
110 benedietionibus. Et Deus locum istum inspieiat nee eius obliuis
catur.
Ep. CXCV
rodd.: R (f. 395rb _vb); Wr (f. 122ra-v').
ed.: PI 8, p. 346-347 (cfr R).
comm.: Vorbem. 1, p. 153-157.
85 cfr. 78. 87 in Rubro mari] efr Ex. 15, 4. 92/93 tunicam - diuisit]
CXCV, Tit.: Volmarus prepositus sancti Roberti dilecte matri sue H. R
cfr loh. 19, 24. 93 pactum - pepigi] cfr Deut. 4, 23; 9, 9; 29, 25; ler. 11,
Epistola V. ad S. Hil. Wr
10 et al. 94 ue - peccatrici] ls. 1, 4. 98 in - Agni] cfr Apoc. 7, 14; 22,
14. 101/102 uestimento - denudabitur] cfr Ez. 16, 39; 23, 26. 106 celestis
II
militie] cfr Luc. 2, 13. 107/108 quasi - serotinus] Os. 6, 3. 109/110 qui
'1; CXCV, 7 ab - eonsolationis] cfr ls. 66, 11.
8 celestis - participes1efr
benedictionibus] cfr Gen. 27, 29.
Hebr. 3, 1. 10 carneis oeulis] efr lob lO, 4.
16 Non - mortem] (efr) Ps.
88,49.
j:
83 quel ] 'lui PI 84 et2 0111. R 85 sic om. PI caetera PI 88 Nam
jli
necesse est] Necesse est enim R 91 ergo] gitur R cincturam] cucituram
r,!
CXCV, 1 Hildegardi PI 2 Ruperti ScriPSI] Roberti R Rpperti Wr 3
PI 92 ueRtcm] mortem PI 93 ae] et R 94 O ue] (renunciantes) 1:11", ""flot.
V(olmarus) ScriPSI] V. toad. 5 Ruperto ScriPSI] Roberto R Rpperto Wr 6 ac]
"""amiJ PI 'l\le] qui Wr 98 abRtersisti] abluisti R 99 ae] et R 104 Et
et R 8 quod] ut R 11 tibi quoque] tibique R 11/12 iustum est R 12/
l-Ulrt .q.r.lllit/I (:rI",,,,. Vn"'"" 1, p. 155 (fI. 8-9)- 1$6 Wr 110/111 pmi ol;liuisC:lltur
13 nohis loqui R 13 nabis] uobis Wr 13/14 non (lf/t, sine R 13 perferre
tlf(l/lfl/r /Jilrt ,pltll", C:X(JJ (ffr hi, 111'1'. trI",p. 1IfI1I". 74) R Wr
.fort. mil R 18 responsa PI 23 et O!II. PI futorum R (mI "d, PI)
JI
444
EPIST. CXCV, 24-61
sarum creaturarum, diuina dante gratia cum suauissimis et cum
25 humillimis moribus, et cum materna affectione circa omnes
affluentibus uisceribus quam in te nouimus?
O quanta diuina miseratio in donis suis est! O inanes cure
hominum! O uanitas uanitatum! Quare plurimi per difficultates
uiarum in longinquis partibus mundi doctrinas diuersorum
30 inaniter pretemptant? Quare siti, inedia, algore afflicti per
litigiosam declamationem disputationum, per uigilias noctur
nalium horarum profunditati, immo enigmatibus sententiarum
insudant? Certe, certe scimus quod, quia hec omnia non simplici
oculo intentionis, sed uel causa simoniace prauitatis perferunt,
35 ideo parum aut nihil proficiendo minime propositum compre
hendunt, immo scintillam Spiritus Dei in ipsis per contumaciam,
qua aliquid uidentur ipsis esse, prorsus exstinguunt, ita quod
ad erubescentiam modernorum scholasticorum scientia desuper
sibi data abutentium, Spiritus prophetie et uisionis in organo
40 masse fragilioris absque adminiculo instrumenti exterioris re
suscitatus, talia proferat que nulla possint cape re ratione,
quoniam que uult instrut et ubi uult spirat. Vnde et hic
manifestissime uidetur impletum esse quod Deus stulta et
infirma mundi, ut sapientes et fortia confundat, dicitur elegisse.
45 Proferimus quidem talia non ut, mater dilectissima, moti face
liuoris propter tantum donum, tue simplicitati pre studio exer
citationis collatum, derogemus, nec ut inde nos qui specialiter
tui sumus et qui frequenter teeum manemus et uocem tuam
sedulo audimus, inani gloria gloriari queramus - Vt illorum
50 laboris sedulitatem pre castitate bonitatis et pietatis ad subli
mtatem uere doctrine inuestgandam et adipiscendam parum
ualere demonstremus, quia frustra doctor foris mouet labra, nisi
sit in tus Spiritus qui auditorum informet corda. Plura enim
uirtutum insignia, plura miraculorum Dei et Sancti Spiritus in
:;5 te apparent opera quam nos dicere possimns aut dicere uelimus.
Nam et aliorum est te laudare et predicare, nostrum autem te
mirari, uenerari et diligere.
Quoniam autem hec omnia ipsins rei experimento melius
nobis cognouisti et quia panca ad intelligentiam plurium suffi
(,0 dunt, sapienti plura dicere omittimns et Deo qui omnia po test
grates referimus, qui te nobis dedit et qui te ad gloriam nominis
28 uanitas uanitatum] Eecle. 1, 2; 12, 8. 42 ubi - sprat] Ioh. 3, 8. 43/
44 Deus - elegsse] efr 1 Coro 1, 27.
26 quam 0111. R quae GOllile. PI :19 partibus] regionibus R 3:1 profunditate
PI 33 quod. quia] quia quod R 37 ipsis uidentur R 43 uidetur - irnpletum]
hor impletum uidetur R 45 pOSI ut tlli. ud R faeee PI 46/47 exercitatis
R 47 inde] c1em PI 49po,ttqueramuaforl. ,.,allJd. sed PI 50/51 ,uhii1itRtem
fori. ,.,e R 52 drwtnr 111 IIII1IX. Wr 55 quam] q\le R. rlil:ert'2 M. R.
EPIST. CXCV, 62 - CXCVR, 13
445
sui et ad salutem multorum Spiritu suo illuminauit, ipsum
humiliter et obnixe deprecantes quatenus sanitatem corporis et
corroborationem ments tibi conferat, ita ut donum suum quod
65 in te effudit ad edificationem Ecclesie totius abundanter distri
buat.
CXCVR
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM
O filie que uestigia Christi in amore castitatis subsecute estis
et que me pauperculam in humilitate subiectionis propter su
pernam exaltationem uobis in matrem elegistis, non ex me, sed
ex diuina ostensione per materna uiscera uobis dico: Locum
5 istum, uidelicet locum requietionis reliquiarum beati Ruperti
confessoris, ad cuius patrocinium confugistis, inueni in euiden
tibus miracnlis per uolnntatem Dei in sacrificnm laudis, et in
permissione magistrorum meorum ad ipsum perueni ac eum
mihi et omnibus me subsequentibus cum diuino adiutorio libere
10 attraxi. .
Postea autem per admonitionem Dei ad montem beati Disi
bodi, a quo per licentiam secesseram, perrexi et petitionem hanc
coram omnibus ibidem habitantibus perfeci: scilicet ne locns
Ep. eXCVR
codd.: R (f. 395v
b
-396r
b
); W (f. 49v-50v; fragm.); Wr (f. 122va-123rb).
ej.: PL 1065B-1067B (efr R).
comm.: Vorbem. 1, p. 154-157 (n. la-lb); ude etam traetatum qu Explana/io
5ymboli S. Alhanasi; nseribtur.
exeVR, Tit.: Ad eongregationem sororum suarum H. R Item ad
eongregatonem sororum suarum Hildigardis W Epstola s. Hil. ad eundem
V. conuentumque puellarum Wr
exeVR, 1 uestigia - ests] efr 1 Petr. 2, 21. 7 in - laudis] efr Ps. 49, 14.
app. comp.: eXeVR, 8 ae] et R
cxev, 65 totius eecJese R
app. tril.: exCVR, 5 Roberti R Rupperti W 6 patronicium PL" 11/12
DYHihoc!i R. Wr 12 petionem Wr
c. a. 1170
447
446 EPIST. CXCVR, 14-31
noster nec etiam predium eleemosynarum loci nostri ab illis
lS esset ligatum, sed solutum, querens tamen ibi in opportunitate
utilitatis saluationem animarum nostrarum et sollicitudinem
regularis districtionis. Et hanc libertatem cum promssione
codicis omnes mihi constituerunt. Cuncti autem tam maiores
qua m minores hec uidentes, audientes et percipientes, maximam
20 beneuolentiam ad ista habebant, ita quod etiam ad nutum Dei
scriptis firmata sunt. Hee diseant et audiant cuncti qu Deo
adherent, ac in beneuolentia eausam stam affirment, perfieiant
et defendant, quatenus benedictionem illam percipiant quam
Deus Iacob et Israeli dedit.
25 Sed o, quam magnum planctum he filie mee post obitum
matris sue habebunt, quoniam ubera eiusdem matris sue amplius
non sugent, et sic in gemitu et luctu per plurima tempora eum
lacrimis dieent: Heu, heu, liben ter ubera matris nostre sugere
mus, si eam modo nobiseum presentem haberemus! - Quaprop
:\0 ter, o filie Dei, admoneo ut caritatem habeatis nter uos, sicut
ego mater uestra a pueritia mea uos admonui quatenus claris
17 (app. comp.) Amalechitis] cfr 1 Reg. 30, 1-2. Antiocho - despoliauit]
cfr 1 Mach. 1, 21-24; 6, 12. ego - sum] Ex. 3, 14. filiis - inspicitis] cfr
1 Reg. 2, 12; 10, 27. unde - uos] cfr Ps. 51, 7. 23/24 benedictionem -
Iacob] cfr Gen. 27,27-29. benedictionem - Israeli] cfr Gen. 32, 26-29. 30
admoneo - uos] cfr Col. 3, 14; 1 Petr. 4,' 8.
app. comp.: 14 nec etiam] et R predia R Wr 15 essent ligata R Wr
soluta R Wr 16 uestrarum R 17 post districtionis adJ. Et secundum quod
in uera uisione percepi ad patrem, uidelicet ad abbatem illius loci (loci illius
R) dixi: Serena lux dicit: Tu sis pater propositi (praepositi PL) et salutis
animarum mystice plantationis filiarum mearum. Eleemosyna earum nec ad te'
nec ad fratres tuospertinet, sed locus uester refugium earum sito Si autem in
contrariis sermonibus uestris perseuerare uolueritis contra nos frendentes (fre
dentes Wr), eritis similes Amalechitis et Antiocho de quo scriptum est quod
tcmplum Domini spoliauit (despoliauit R). Quod si etiam (etiam om. R) aliqui
inter uos in malignitate (indignitate PL) sua dixerint: Allodia eorum (earum
J>L) uolumus imminuere, - tunc ego qui mm dico quod pessimi raptores sitis. Si
autem pastorem spiritalis medicine ipsis abstrahere temptaueritis, tunc iterum
(lico quod similes sitis filiis Belial, et in hoc iustitiam Dei non inspieitis, unde
el iustitia Dei destruet uos. Et cum ego, paupercula forma, his uerbis predictam
lihertatem oei et allodiorum filiarum mearum a prefato abbate et (et a R)
fratrihuseius peterem,R Wr(PL) Ethanc libertatem] eamR Wr(efrmpra) 20
qumll ut R 21 sint R 21/22 Hec - istam] Vnde fideles hec discant R Wr
"pp. mi.: 14 nee etiam l. 111. W 15/16 querens - utilitatis s, lil1. el i" ",arg.
W 15 ihi om. PI. 17 permissione PL 23 perfitiant Wr 25 1')e o",.
Wr 26 uhera] uerh.. pr.' ciuM<km S. III. Wr 27 surgent PL * 28 dicen!
am, PL' matrl. nORtrMc \ l r n , r ~ PL 29 presentem o"', Wr
EPIST. CXCVR, 32-49
sima lux cum angelis sitis propter beneuolentiam uestram et
fortissime in uiribus uestris, sicut pater uester Benedictus uos
docuit. Spiritus Sanctus uobis dona sua det, quia post finem
35 meum uocem meam amodo non audietis; sed uox mea numquam
ducatur inter uos in obliuionem, quia frequenter inter uos in
caritate sonuit.
Filie mee nune rutilant in cordibus suis pre tristitia quam
habent de matre sua, anhelantes et suspiran tes ad celestia.
40 Postea in lucidissima et rutilante luce lucebunt per gratiam Dei
et fortissimi milites fient in domo Dei. Vnde si quis in hac turba
filiarum mearum discordiam et discessionem huius habitationis
et spiritalis discipline facere uoluerit, donum Spiritus Sancti
auertat hoe de' corde illius. Quod si Deum contemnens id tamen
45 fecerit, manus Domini occidat illum eoram omni populo, quia
dignus est ut eonfundatur.
Quapropter, o filie, loeum istum quem ad militandum Deo
elegistis omni deuotione et stabilitate inhabitate, quatenus in
eo superna premia adipiseamini.
47 ad - Deo] cfr 2 Tim. 2, 4.
app. comp.: 36 quia] que R Wr 41 fient - Dei] in domo ipsius fient R (efr
Wr) Dei] ipsius Wr 49 post adipiscamini sequitur Explanatio Symboli S.
Athanasii R Wr (efr comm.)
app. mi.: 32 sitis] suis Wr 33 posl uestris add. sit W,. 34 sua det] suadet
PL * 36/37 sonuit in caritate W,. 41 fortissime PL Dei] eius PL (efr app.
comp.) 42 diMHenHioncm Wr 48 dc:uotione] de (&ltlra WlIlt) W
448 EPIST. CXCVI, 1-15
STo GEORGEN
CXCVI
HILDEGARDIS AD WITHELONEM ABBATEM
Vidi te in speculo uere uisionis ualde turbidum sicut mixtam
nubem, cum periculosus aer in implexo uento infusionis magne
pluuie mouetur. Sic sunt cogitationes tue per inquietam mentem
tuam in hac re quam amplexus es in medio cordis tui.
5 Et audiui uocem de te dicentem: Vir qui cum aratro et bubus
laborans in arida terra dicit ad seipsum: Non possum hunc
magnum laborem sustinere, quia ipse mihi durus est, - et ita
uadit ad inaquosa loca ubi tamen sunt molles flores sine labore
hominum crescentes, qui etiam per inutiles herbas suffocantur;
lO et iterum dicit ad seipsum: Aratrum dimittam et has inutiles
herbas auferam. - Que utilitas est in hoc? Nunc tu, horno, uide
utrum ille probior sit laborans cum utilitate aratri in terra, aut
cum eradicatione inutilium herbarum in floribus.
Sed ego uidi hanc causam quam requiris inutilem tibi esse.
1.1 Vnde coerce teipsum cum officio tuo apprehenso aratro. Deus
Ep. CXCVI
codd.: M (f. 62r-v); R (f. 346va); Wr (f. 67vb); Z (f. 57r).
edd.: PL 37, 202C-D (cfr R); efr HAUG, p. 67, n. 74.
comm.: Vorbem. 2, p. 142; cfr ep. CLXXXII huius editionis.
CX CV!, Tit.: Witdeloni abbati de Aselfesroth Hildigardis M Responsum
Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eundem abbatem Wr (cfr ep. CLXXXlI)
Abbati de roth 6tene Hildegardis Z (Abbati S. Rochi Hildegardis HaNg)
CXCVI, 5 audiui - dicentem] cfr Act. 11, 7. 5/6 cum - laborans] efr
Eccli. 38, 26. 8 ad - loca] cfr Luc. 11, 24. 11 Que utilitas] efr Ps. 29, 10;
llccli. 20, 32.
"pp. comp.: CXCVI, 1 uidi te post uisionis R 6 laborans - didt] in arida
terra laborat dicens R laborat in arida terra didt Wr 6/7 non possum post
HUNtioere R 7 ipse afll. R duros mihi R 10 iterom Ofll. R ad seipsum
n",. R 11 io hoc est R 14 uidi pntl esse R 15 coerce pnlt tuo R
_pp. mi.: CXCVI, 5 cum] lo PI. 6 huoe] hic Wr 7 pu Wr dura
W'r 10 1lI1ttArn Wr 12 lut1 Ul PL 13 rAdie.done Wr
a. a. 1153mcd.
EPIST. CXCVI, 16 - CXCVII, 14
449
autem succurrat tibi in omnibus necessitatibus tuis et non sinat
te inutiliter laborare.
STo NABOR
CXCVII
HILDEGARDIS AD ABBATEM a. 1159-1170
Hortorum pigmentarii auctores et consiliatores boni consilii
habere deberent qui diligentius precepta legis colligant, non
aspicientes retro sui arietem, sed uictimam coram se presentem
et diurnam quam Ecclesia habet non facta significatione, sed
5 Filii Dei, ita quod ipse in passione sua doluit et passionem
docuit.
Si non habueris lignum pomiferum et uitalia in discretione
preceptorum Dei in hominibus, tune secede ad alia pigmenta et
adhibe illis adiutorium in omnibus necessariis istis, non sic ut
10 diem in te abscondas et noctem te facias, ne Dominus tuus te
inculpet.
De schismate Ecclesie non iubet me Dominus loqui, sed
gladium suum uibrat et arcum suum tendit, quod in bonitate
bonorum cito finietur.
Ep. CXCVII
cad.: W (f. 58v).
ed.: PI 64, p. 534 (efr W).
CXCVII, Tit.: Abbati de sancto Nabore H. W
CXCVII, 7 lignum pomiferum] cfr Gen. 1, 11; 2 Esdr. 9, 25; Ez. 47,
12. 13 gladium - tendit] (efr) Ps. 7, 13.
CXCVII, 1 pigmentarios PI 2 debes PI 3 arietem] aratrum PI 4
eNI.
diu Bcta
In IIcternum uiues PI
rnam] diuioRm PI PI 8 recede PI tt 0111. PI 14 cito Bnietur]
450 EPIST. CXCVIII, 1-17
EPIST. CXCVIII, 18-48
451
STo THOMAS AN DER KYLL (?)
ab illicitis desideriis et a peccatis suis cessare uoluerit, tune in
ieiunia, in orationes et in abstinentiam illius hominis uelut
CXCVIII 20 coluber in cauernam suam se inuoluit, eique in suggestione sua
HILDEGARDIS AD EUSABETH ABBATlSSAM e. a. 1175 (?)
dicit: Peccata tua deleri non possunt, nisi corpus tuum per
tristitiam et lacrimas et per alios immensos labores ita eoneulces
In uera uisione hec uerba uidi et audiui: O filia Dei que me
pauperculam formam in amore Dei matrem nominas, disce ut
discretionem habeas que in celestibus et terrestribus mater
omnium uirtutum exsistit, quoniam per ipsam anima regitur et
5 corpus, et in recta constrictione pascitur.
Horno enim qui in suspiriis penitentie peccatorum suorum
meminerit que per suggestionem diaboli cogitando, loquendo et
operando commisit, matrem discretionem amplectatur et illi
subdatur, ac in uera humilitate et obedientia secundum consi
10 lium magistrorum suorum peccata sua emendet. Sicut namque
per incongruam pluuiam tempestatis fructus terre leditur et
sicut inarata terra non rectum fructum, sed inutiles herbas
germinat, sic horno qui plus quam corpus suum sustinere possit
laborauerit, operibus sancte discretionis in ipso lesis, per indis
15 cretum laborem et per indiscretam abstinentiam anime sue
inutilis efficitur.
Cum uero nigerrima auis, scilicet diabolus, senserit quod horno
25
30
35
40
quod totum areseat. Vnde idem horno sine spe et sine gaudio
uiuens sepe sensu defieit et graui infirmitate comprehenditur,
et sic deeeptione diaboli merito sanctitatis despoliatus, ea que
sine discretione incepit imperfecta relinquit; ac ita nouissima
eius peiora priori bus erunt.
Horno quoque qui secundum exemplum Iesu Christi in liga
tura obedientie est, omni studio eaueat ut non secundum pro
prietatem suam 'aliquid eligat, plus in seipsum quam in bonum
eonsilium aliorum confidens, ne per superbiam que de celo ruit
superetur per hoc quod aliis bonis hominibus melior es se uelit,
cum illud bonum et sanctum computat quicquid a seipso eonsti
tuit. Horno etiam per seipsum doceri potest quod proprie uo
luntati sue acquiescere non d"ebet, cum ipse in duabus naturis
corpus et anima consistit et illa ab inuicem dissentiunt, quia
quod aIteri placet, hoe alteri displicet; et cum hoe in ipso ita
sit, quomodo posset ipse eum salute anime proprie uoluntati
sue, que corporis est, eonsentire? Horno namque qui propter
timorem et amore m Dei propriam uoluntatem suam contem
pserit et se preceptis et doctrine regule et magistrorum suorum
in uera humilitate bonorum operum exempla aliis prebendo
subdiderit, ille seipsum uiuum tabernaculum in celesti Ierusalem
Ep. CXCVIII
cotId.: B (E. 41va-42ra); Pe (E. 95r); Te (E. 110r-111v).
edd.: H. OMONT, Notices et Extraits des manusmts de la Bibliotbeque nationale 38,
45
facit, et super illum Spiritus Sanctus requiescit.
O felix anima, uerba ista attende - que uelut ceruus ad fontes
aquarum, ad Deum uiuum in magna fortitudine uelociter cucur
1 (1903), p. 369 (eEr Pe; uide etiam J. MAY, Die heiligl Hildegard van Bingm, 1911, risti -, quatenus ipse fortissimus Rex in eadem fortitudine te
p. 512-514); DRONKE, Women Writers, p. 257-258 (cfr B); H. RISSEL, "Citlaux
u
conseruet et ad eternam beatitudinem feliciter perducat. Amen.
41 (1990),p.11-13.
comm.: Einl, p. XVII; corr.: supra, p. 236-237; cfr ep. CLXI huius editionis.
CXCVIlI, Tit.: De discretione que mater est omnium uirtutum. Domine
abbatisse H. Hildegardis B Elisabet Hildegardis. Scriptum domine Hildegardis
ad Elisabet Pe Incipit epistola domine (domine in margo in]) Hildegardis ad 26/27 nouissima - erunt] cEr Luc. 11, 26. 43 in - Ierusalem] cfr Hebr.
Elizabeth (post Elizabeth additamenlllm in margo in] abbatissam ordinis Cisterciensium 12, 22. 45/47 eeruus - cueurristi] cEr Ps. 41, 2-3.
mttlllit Rissel). Elisabeth Hildegardis Te
18 tune om. B 19 hominis illius B 20 suam om. Te 23 sine2 om. Te 24
CXCVIII, 11/13 pluuiam - germinat] cfr 2 Reg. 23, 4; Is. 55, 10. 12/13 eomprehenditur] detinetur B 25 deeeptione] per deeeptionem B in deeeptione
non - germinat] efr Matth. 13, 26; Luc. 8, 14.
Mtq 26 inperfeeta ex inperfecte Cfm: Te inperfeetam B (em. Dronh) 29 ut
non] ne B 30 post suam add. sibi B 31 ante ne add. ita quod B 32 esse
'x esset C011'. Te uelit ex uoluit C011'. S. lin. T, 34 etiam - doeeri] enim a se
CXCVIII. 2 anl, matrem add. Eormam (? - feminam I6gil PJmi) TI
hahe"," poli ex.iatit B 3 ,,,,/, terrestribuB adJ. in B 4 uirtutum o",. B
3/4
5 et
ipso sdre B 35 sue Ont. T, 36 eorpote Te existit B
quod B 41 regule et] et regule Dro"kI 43 $ubdidit May
37 post hoe2 add.
45/48 O felix -
bNl. /1 7/8 memlllerit posl commi.it B
rrc ItI """'J. 'l 14 operlhu, - le,iM "NI,
10 Scut] Sic B (,,,,. Dro"iU)
11
11 Amen o",. B, I/b; I1quilllr .p. CLXI hl/il/s I/til. CO"''''.
'ff 48 posl IJIdrJ. Hxplkit cpiHtola 1i
% Deum] dominum
452 EPIST. CXCIX, 1-9
STo WALBURGA
CXCIX
HILDEGARDIS AD DIETMARVM ABBATEM
a. a. 1170
Lux uiuens tibi dicit ut strenue uigiles et ne tedium in cophino
mentis tue colligas quasi alienus sis, ita uelut possibilitatem
loquendi non habeas. Deus autem in te requirit hoc, quod
possibilitatem habes corripere ouile tuum. Vnde teipsum accusa
5 quod Deum in purissimo fonte in hoc non inspicis, sed tantum
dicis: Deus, Deus meus, adiuua me, et tamen sic operando non
tangis illum.
O bone miles, nunc surge, quia gratia Dei ad te currit; et in
eternum uiues, ita quod uiuens lapis sis in celesti Ierusalem.
Ep. CXCIX
cadd.: Hm (teste Mart. 15, 1034); R (f. 354v
b
); W (f. 31r); Wr (f. 77-.1.
ed.: PL 76, 298C-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 144; efr ep. XCVII huius editionis.
CXCIX, Tit.: Responsum Hildegardis R (ifr p. XCVII) Dietmaro abbati
de sancta Waltburga Hild. W Epistola s. Hil. ad eundem prepo(situm) Wr
(ifr p. XCVII)
CXCIX, 6 Deus - me] (cfr) Ps. 69,6; 108,26. 8 bone miles] efr 2 Tim.
2, 3. 9 uiuens lapis] cfr 1 Petr. 2, 4-5. lapis - Ierusalem] cfr Apoc. 21,
10-11 (?) celesti Ierusalem] cfr Hebr. 12, 22.
i,
app. romp.: CXCIX, 2 poft ita adJ. scilicet Hm R Wr 3 hoc om. R 4 habeas
11.
R 5 quodJ quia R 617 non - illum] eum non tangis Hm R Wr 9 quod]
11,
ut R
"pp. mi.: CXClX, 2 .il H", 4 corripe H",
ili:
.. jl
! i
;1
EPIST. ce, 1-19
453
SALEM
ec
GERO ABBAS AD HILDEGARDEM a.
Dilectissime in ehristo domine et matri sue Hildegardi, inu
tilis G(ero) minister fratrum in Salem, si quid potest peccatoris
oratio.
Omnis qui amat ehristum, hic etiam Spiritum ehristi habet,
5 et nema potest dicere: Daminus Iesus, nisi in Spiritu Sancto.
Tu uero, mater dulcissima, speciali a ceteris ehristi membris
dono Sancti Spiritus finem huius mundi uisitare missa es. Sanc
tus enim ueraciter Spiritus, per te atque in te sicut in organo
suo loquens, apertissime agnitus reuelatur. Denique uidi et legi
10 maxima sacramenta mysteriorum Dei, que per te in libro a te
scripto Dominus scientiarum indignis hominibus aperiens re
serauit. Credo itaque et certissime te neo Spiritum ueritatis, qui
a Patre Deo Filioque procedit, contra mendacii spiritum, qui a
patre diabolo in proximo uenturus est, per te loquendo coruscare
15 et coruscando fulgurare.
Tecum igitur sicut cum sponsa et famula Christi et conscia
secretorum Dei pro anxietate cordis mei humiliter ac simpliciter
uoluntatem opinionis requiro, si tamen hic affectus et hoc
desiderium non est contra ipsius uoluntatem. Communi fratrum
Ep. CC
rodd.: Hm (teste Mart. 5, 1018-1019); R (f. 349rb-va ); Wr (f. 7 1 ~ - b ) .
ed.: PL 66, 285C-286A (cfr Hm).
comm.: EinJ., p. XVIII-XIX.
ce, Tit.: Abbas in Salem Hildegardi R Epistola ministri fratrum in Salem
ad s. Hil. Wr
ce, 5 et - Sancto] 1 Cor. 12, 3. 12/13 Spiritum - procedit] (cfr) Ioh. 15,
26. 13 mendacii spiritum] efr 3 Reg. 22, 23. 15 coruscando - fulgurare]
cfr Ez. 1, 14; Luc. 17, 24.
ce, 1 Hildegardi Imp!r] H. H", Wr hild. R 1/2 inutilis om. Hm Z G(ero)
smpu1 G. HmRWr (ifr rom",') 12 teneo) Reio R 14 IIlIfl loquendo _d. ct
1-1",
1165-11 73
454
EPIST. ce, 20 - eeR, 5
20 de Salem consilio, abbate ipsius domus defuncto, in patrem
electus su m, cum et ante per multa tempora eandem curam
pastoralem, licet inutiliter, in Reitinhasili administrassem. Deus,
qui occultorum cognitor est, ipse nouit quoniam et istam et
illam administrationem semper omnino inuitus habui et habeo.
25 Quapropter, queso, Sancti Spiritus uoluntatem simpliciter
querenti mihi simpliciter ipsa de hac re insinues, scilicet ut si
cautius et salubrius est hoc onus abicere, digneris mihi dicere,
sin autem, et hoc per te scire merear.Quicquid tamen uolueris
sigillate littere mihi a te per latorem presentium transmisse
30 referant. Vale, mi domina, in Domino.
eeR
HILDEGARDIS AD GERONEM ABBATEM
Quicumque agrum uel ouile propter fidem procurationis sus
ceperit, ipsam dimittere non debet, sed sicut pater familias ea
reget. Qui enim ouile suum relinquit et aliud recipit, precepto
rum Dei preuaricator nominatur.
5 Tu autem pastor secundum pietatem patris et secundum
Ep. CCR
codd.: HIN (teste Marr. 5, 1019); R (f. 349va ); Wr (f. 71rb _va).
ed.: PL 66, 286B-C (efr Hm).
GOhtht.: Bin/., p. XVIII-XIX.
CCR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. Hi!. ad eundem Wr
CC, 22/23 Deus - est] cfr Dan. 13, 42.
CCR, 3 ouile - relinquit] cfr Ioh. 10, 12.
ce, 22 Reitinhasili sm'PSI] Rettinhasili H11I reithemhaselin R reitinhasil.
Wr 26 ipsll o",. H"" in ",a". WI' 29latores R 30 mi] mea PL* Domino]
deo Wr
ceR. :2 Ip"1l H", cam forl. "ttt Wr
a. 1165-1173
!Ii
:I
I!!

EPIST. eeR, 6 - eCI


455
curam pastoris uirgam correctionis habe. Pastor etiam furem
non faciat se. Quomodo? Fur enim que uult aufert et que non
uult dimittit. Sic quoque multi pastores secundum propriam
uoluntatem quod uolunt eligunt et quod nolunt reprobant. Sepe
10 etiam perfectos discpulos contemnunt et uagos atque uanos
requirunt. Pius namque pater in omni dilectione filium suum
corripit et quod bonum est ipsi non abstrahit.
In congregatione autem tua quosdam per bona opera et per
patientiam rutilantes sicut auroram uideo, sed maiorem partem
15 per uicissitudinem morum et per uanitatem nebulosam et per
proprietatem suam in uerbis excusationis audacem cerno. Hos
admone et corripe quantum poteris. Deus enim Vetus et Nouum
Testamentum elegit et ea filiis suis reliquit, ut per Spiritum
Sanctum recta lege uiuere docerentur.
20 Deus autem te uult. Vide ergo ne ab illo discedas.
SCH<:>NAU
eeI
ELISABETH MONIALIS AD HILDEGARDEM
Ep. CCI - CCII - CCIII
Has epistolas edendas curabit Anne L. Clark in libro qui in serie CCCM
Elisabeth Schoenaugiensis Opera ofll1lia inscribetur. Vide ed. : F.W.E. Rom, Die Virionen
del' hL Elisabeth (1884), p. 70-75, n. XIX - XX - XXI.
Vide etiam comm. in ep. XCV.
CCR, 6 uirgam correctionis] efr Prou. 29, 15. 10/11 uagos - requirunt]
cfr Iud. 9, 4. 14 rutilantes - auroram] cfr 2 Reg. 23, 4. 20 Deus - uult]
cfr Ps. 21,9; 40,12; Matth. 27, 43.
CCR, 7 se non (non S. lin.) faciat R 10 uanos atque uagos WI' 13 perZ
0111. R 15 post morum add. suorum Wr uanitates nebulosas Hm per2 om.
H", 16 Audllcem o",. H", 20 te o",. Wr
a. 1152-1156
r
I
EPIST. CCIR, 1-22
EPIST. CCIR, 23-52
457
456
CCIR
forma pre filiis hominum. Tune sol iustitie processit et homines
cum bonis operibus illuminauit in fide et in opere, sicut aurora
a. 1152-1156
HILDEGARDlS AD EUSABETH MONIALEM
25 primum procedit et ut cetere hore diei subsequuntur usque
dum nox accedat. Sic, o filia Elisabeth, mundus mutatur. Iam
Ego paupercula forma et fietile uas hec non a me, sed de
enim mundus lassus est in omni uiredine uirtutum, scilicet in
serena luce dico: Horno est uas quod Deus sibimetipsi edificauit
aurora, in prima, in tertia et in fortissima sexta hora diei. Sed
et quod sua inspiratione imbuit, ita quod opera sua in illo
in hoc tempore necesse est quod Deus aliquos homines irriget,
perficeret, quia Deus non operatur ut horno, sed in iussione
30 ne instrumenta ipsius otiosa sint.
5 precepti eius omnia perfecta sunt. Herbe, ligna et arbores
Audi, o sollicita filia, quia homines istos quos ita inspiratio
apparuerunt, sol quoque, luna et stelle in sua ministratione
Dei imbuit aliquantulum fatigat ambitiosa suggestio antiqui
processerunt et aque pisces ac uolatilia produxerunt, pecora
serpentis. Cum enim idem serpens elegantem gemmam uiderit,
quoque ac bes ti e surrexerunt, que omnia ministrant homini
mox rugit, dic,ens: Quid est hoc? - Et fatigat illam multis
sicut Deus ea posuit.
35 miseriis flagrantis mentis supra nubes uoIare cupientis, quasi
10 Solus autem horno illum non cognouit. Nam cum Deus mag
dii sint, sicut et ipse fecit.
nam scientiam homini daret, horno in animo suo se erexit et
Nunc iterum audi: Qui opera Dei perficere desiderant, semper
se a Deo auertit. Hominem enim Deus sic inspexerat quod
attendant quod fietilia uasa sunt, quoniam homines exsistunt,
cuneta opera sua in illo perficeret, sed antiquus deceptor illum
ac semper aspiciant quid sint et quid futuri sint, ac celestia
fefellit et crimine inobedientie illum infecit cum delectatione
40 reIinquant illi qui celestis est, quoniam ipsi exsules sunt celestia
15 incongrui uenti, dum plus quereret quam deberet.
nescientes, sed tantum mystica Dei canentes sicut tuba que
Ach, o ue! Tune omnia elementa implicuerunt se in uicissi
solummodo sonum dat nec operatur, sed in quam alius spirat
tudinem luminis et tenebrarum, sicut et horno fecit in trans
ut sonum reddat. Sed et loricam fidei induant, mites, mansueti,
gressione preceptorum Dei. Deus autem quosdam homines
pauperes ac miseri exsistentes, sicut etiam Agnus ille fuit cuius
irrigauit, ne horno ex toto derideretur. Nam Abel bonus erat,
45 tube sonus ipsi sunt, mores etiam simplicis infantie habentes,
20 Cain autem homicida. Et multi in luce mystica Dei uiderunt,
quia Deus semper flagellat illos qui in tuba ipsius canunt,
sed tamen alii plurima peccata.fecerunt usque dum uenit tem
preuidens ne fietile uas illorum pereat, sed ut sibi placeat.
pus illud in quo uerbum Dei claruit, ut dietum est: Speciosus
O filia, Deus faciat te speculum uite. Sed et ego, que iaceo in
pusillanimitate mentis mee, plurimum fatigor in sollicitudine
Ep. CCIR
50 timoris, interdum sonans aliquantulum uelut paruus sonus tube
codd.: R (f. 367ra-b); W (f. 98v-l00r); Wr (f. 93r
a
-v
a
); Z (f. 41r-v).
a uiuente lumine; unde Deus adiuuet me ut permaneam in suo
edd.: PL 45, 216D-218A (cfr R); F.W.E. ROTH, Die Visionen der hL Blisabeth
ministerio.
(1884), p. 178-179 (efr R); cfr HAUG, p. 63, n. 27.
comm.: Bchth., p. 171-172; L. VAN ACKER, Instrumenta Patristica 23 (1991),J>.
409-410.
CCIR, Tit.: Responsum Hildegardi (sic 1) R Elisabet de Sconaugia Hildigardis
W Epistola s. Hil. ad eandem magis(tram) Wr Hil. Elisabet de Sconaugia 23 sol iustitie] Mal. 4, 2. 32/33 antiqui serpentis] cfr Apoc. 12, 9; 20,
Z
2. 38 efr 1. 41/42 tuba - dat] cfr Ps. 150,3; Hebr. 12, 19 et al. 43
loricam - induant] efr Is. 59, 17; Eph. 6, 14; 1 Thess. 5, 8. 43/44 mites -
Agnus] cfr PS. 24,9; Ier. 11, 19. 47 cfr 1.
CCIR, 1 fictile uas] cfr Prou. 26, 23; 2 Coro 4, 7 et al. 4/9 in - posuit]
efr Gen. 1. 10/15 Solus - deberet] cfr Gen. 3. 19/20 Abe! - homicida] cfr
Gen. 4. 22/23 Speciosus - hominum] Ps. 44, 3.
app. comp.: 25 ut om. R 28 Sed] Et ideo R 31 sollicitata R Wr 31/32
ita post Dei R 39 C] et Rae] et R 44 ac] et R 45 sonus tube R 46
111:
app. comp.: CCIR, 1 forma 0111. R 2 uas est R 3 ita quod] ut R 7 ae] illos ante semper R 51 adiuuet] iuuet R
et ZR 8 quoque] etiam Rae] et R 12 Hominem enim Deus] Deus
enim (omnium PL) iIlum R 19 Nam 0111. R 20 mystica dei in luce R 21
!III:
tamen om. R
app. &rit. : 28 fortissime in PL* hora p.iel sexta Wr 33 eligantem W Z 36
sicut] sic Z faCit R 39 etl Ilut Wr 40 illi relinqullnt illi R (corr. ,dd.) 42
solummodo1 solum Ralh NonON PI. 44 fuit] fuerat Wr 45 Rimplic:es PL
"pp. lril.: CClII. 4 iuninnel ui"inne Wr 7 pecnra] pret:or PI.. 11 dllrer]
infAnti" PI.. 47 (lmuidenN Ralh 49 menti. - IClllicitudine O"" PL
p ~ r e t PL la inC'ofllCnaa RaiD ,
_: I:!
I
"i
458
EPIST. ccn - CCIV, I4
CCII
ELISABETH AD HILDEGARDEM a. a. 1157
CCIII
ELISABETH AD HILDEGARDEM a. 1163-1164
SELBOD
CCIV
PROVISOR AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Hildegardi, uenerabili omnipotentis Dei famule, H., humilis
et modicus prouisor in Selbo1th, omni gratia diuine largitatis
affluere et post hec omnium regum Domino Iesu Christo in ce
lesti thalamo copulari.
5 Benedicta omnipotentis Dei misericordia que in his tempo
ribus iniquitatis tamquam lampadem fulgentem in tenebris te
suis donauit fidelibus consolandis. Famam igitur tue beatitudinis
per multum temporis audiens et iamdudum uera esse que
dicebantur cognoscens, in tantum tue beatitudini congaudeo et
10 conde lector ut, licet nulla sit.in conspectu Dei petitio mea,
tamen quod stultitia et fatuitas uideri potest memoria m tui
semper habeam in orationibus meis, id petens, id optans ut
coUata tibi misericordie sue beneficia Dominus in te semper
custodiat et custodienda in te semper magis ac magis adaugeat,
15
20
25
30
EPIST. CCIV, I5 - CCV, 3
459
sanctorumque suorum in eterna gloria te sociam faciat.
Sed quoniam presentiam tuam, cuius magno teneor desiderio,
corporaliter adire nequeo, per presentes litteras in quantum
ualeo supplex et humilis adeo, et almitatis tue pedibus sepius
sepiusque miserandus aduoluor, quatenus pro calamitatibus meis
et miseriis Deum omnipotentem attentius exorare non dedigne
riso Neque enim dubito quin omnia que uolueris apud habita
torem tui pectoris sancti, Spiritum Sanctum, obtinere possis.
Sed nec de hoc ambigo quin omnem statum meum et omnia
que circa me aguntur, preterita, presentia et futura, per presen
tes litteras ipso reuelante cognoscas.
Vnde si ullo.modo uilitas paruitatis mee id petere presumit,
pedibus sanctitatis tue toto animo et carpore submissus depre
cor ut pro eodem statu meo siue admonendo de preteritis atque
presentibus, siue premonendo et cautum faciendo de futuris et
uite mee fine, si id contrarium tibi non sit, per scripta tua
animam meam letificare n0l!- dedigneris.
SIEGBURG (ST. MICHAEL)
CCV
HILDEGARDIS AD DIETZELINVM MONACHVM
Hec causa que in hoc signo erat de quo me interrogasti, magis
fuit in amore Dei quam in uindicta eius, quia ipse uidit quod
magnus timor in cor tuum ascendere debuit. Et ille horno de
a. a. 1170
Ep. CCV
cadd.: W (f. 67v-68r); Z (f. 8 Ir-v).
edd.: PI 67, p. 535 (cfr W); cfr HAUG, p. 69, n. 111.
Ep. CCIV
(add.: Hm (teste Man. 19, 1037-1038); R (f. 355v
b
); Wr (f. 78v
b
-79r
b
).
ed.: PL 80, 301C-302B (cfr Hm).
comm.: Vorbtm. 2, p. 147; cfr ep. CCLI huius editionis.
CCV, Tit.: Dietzelino monacho de Sigeberch Hildeg. (Hildigardis Z) W Z
CCIV, 16 presentiam - desiderio] cfr 1 Thess. 2, 17 (?) 19/20 calamitatibus
- miseriis] cfr Iob 30, 3; Soph. 1, 15. 31 animam - letificare] cfr PS. 85, 4;
93, 19.
CUV, Tit.: Abbas in Selboth Hildegardi R
Illi H. Hil. W,.
Epistola peouisors in Selboth
CCV, 3 timor - ascendere] cfr Act. 2, 43 et al.
CClV, 1 11.1 N. R
h M l I ~ I l M J.,,,, Wr hMhw R
4 <:npulari 'x ('ovulare con: W,.
14 seml'cr o",. Wr !le] et f:l",
12 habelltn Impsl
CCIV, 16 cuius] quoniam Wr teneor] concupisco Wr
om. R 22 sancti ant, tui R, tllff, pectoris H", 24 et om. Wr
fine. Si inl,rp. H", 31 non] ne Hm
19 miserandus
30 fine om. Wr
460
EPIST. CCV, 4 - CCVI, II
quo queris, etiam felix fuit, quoniam Deus signa sua aliquando
5 hominibus ostendit, ut bonum fructum dent sicut ros qui in
bonam terram cadit.
Mens autem tua est sicut torrens iter pure aque, sed aliquan
tulum inquietao Nunc uero ascende in mansuetudine, similis soli
qui unaqueque tempora sua placide et quiete habet. Sic tu, o
10 bone miles, fac, et lumen anime tue ita constitue ne in nimietate
ullius cause arescas, quia te amat et sacrificium tuum uult Iesuso
CCVI
CONGREGATIO MONACHORVM AD HILDEGARDEM ao
Hildegardi, domine et matri dilectissime, fratres unanimes de
sancto Michaele in Sigeberch, quicquid domine sue famuli uel
matri debent filii.
Quam speciali caritatis affectu uos in matrem spiritualem
5 elegerimus et in consortium orationum nostrarum susceperimus,
omnium secretorum cognitor nouit, et ex frequentibus nuntiis
quos uobis transmittimus uestra quoque dilectio animaduertere
potuit. Sed uos econtra affectum matris in nobis numquam
ostendistis: litteras commonitorias quas etiam nolentibus, ut
10 pote mater filiis, dirigere debueratis, ne quidem desiderantibus
umquam obtulistiso
Epo CCVI
coddo: Hm (teste Marto 76, 1114-1115); R (fo 386r
a
); Wr (fo 109v
a
-
b
)0
tdo: PL 137, 366A-C (cfr Hm)o
CCVI, Tito: Hildigardi fratres in Sigeberch R Epistola fratrum in Syberch
(sicl) ad so Hil. Wr
CCV, 5/6 bonum - cadit] efr PSo 1, 3; 66, 7; 84, 13; Zacho 8, 12; Mattho
12, 33; Luco 6, 43 et al. 10 bone miles] efr 2 Timo 2, 30
CCVI, 6 omnium - cognitor] cfr Dano 13, 420
1164(?)-1170
EPIST. CCVI, I2 - CCVIR, 8
46I
Verumtamen, ut cepimus, ad cordis uestri ianuam pulsare
non desinamus, ut, si non surgitis eo quod mater nostra sitis,
propter importunitatem tamen nostram surgatis et que neces
15 saria no bis sunt tribuatiso Petimus enim ut aliqua de statu loci
nostri in uera uisione edocta nobis aperiatis et ut uerba commo
nitoria et correptionem habentia nobis transmittatiso
Hec sunt, mater dilectissima, quorum indaginem a uobis
precipue desideramus, humiliter deposcentes ut et hec et cetera
20 que nobis magis necessaria esse nostis transcribatis et sicut nos
uos, sic quoque uos nos in consortium uestre orationis suscipiatiso
Valeteo
CCVIR
HILDEGARDlS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM ao 1164(?)-1170
In uisione spiritus qua frequenter uideo, hec uidi et intellexi.
Congregationem enim istam uideo ut nubem que apparet ut lux
illa quando dies abscedit et nox appropinquat. Inter uos etiam
uideo quosdam in bona intentione ut stellas lucere, quosdam
5 autem in obscuritate fatigationis lassescereo Vnde surgite et
apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus et per
eatis de uia iustao
Vidi quoque quasi coronam duos circulos habentem, alterum
Epo CCVIR
coddo: Hm (teste Marto 76, 1115-1116); R (fo 386ra-va); Wr (f. 109vb-ll0rb );
Z (fo 82v-83r)0
eddo: PL 137, 366C-367C (efr Hm); cfr HAUG, po 69, no 1170
CCVIR, Tito: Congregationi Sigebergensium Ho R Epistola So Hil. ad
eosdem fra(tres) Wr Congregationi de Sigeberch (in matgo) Z
CCVI, 12/14 ianuam - surgatis] efr Luco 11, 80
CCVIR, 6/7 apprehendite - iusta] PSo 2, 120 8 Vidi - coronam] cfr Apoco
14,14(?)
CCV, 4 quo 0"'0 W (lId 00' PI) 5 in So lino Z 7 iter 0"'0 PI 8 inquietae
PIlO nimietate] inmietate(l) Z 11 Iesus o",. W. adJ. al. ",fJ1I. Z CCVI, 14 que] queque R 18 quarum RWr 19 et1 IJ"'o Wr 20 esse IJmo
Hnr nostis) nastris PL* anlt transcribatis d,l nabia Wr 22 Vale R
CCVI. 1 Ho R. Hlldlaardi Wr unanimes 0"'0 Wr 2 Michale R. 3 fili
Wr 4 pwl QUMm _tio un. Wr 8 nobia] uohi. Wr appo mIo: CCVIR, 1 Inl Jilfo ;11#. aMo Z 11 laceRRere Wr
462 EPIST. CCVIR, 9-39
scilicet inferius et alterum superius, angelis undique plenos. Et
10 in medio corone huius Michael archangelus sicut turris stabat,
ita quod hi duo circuli uelut duo parietes ipsi adherebant. In
pectore autem eius forma Filii hominis fulgebat, circa quam
scriptum fuit: Virgam uirtutis tue emittet Dominus ex Sion
dominare in medio inimicorum tuorum. Ipse quoque dexterum
15 brachium extendens scutum dextera manu tenebat. Et iuxta
eum quasi nubes uelut aureus fumus de thuribulo ascendens
apparuit, in qua merita orationum et sancta opera populi istius
resplenduerunt. Et audiui illum ad populum istum dicentem:
Quamdiu splendorem sanctitatis in uobis uideo, pro uobis pu
20 gnare uolo contra nigra iacula que de impiis tyrannis ad habi
tacula loei uestri flagrantia aspexero.
Tunc cognoui quod hec uirga uirtutis uirga Aaron fuit, que
in ramis uirtutum floruit quos Deus in prima die in angelum
posuerat qui per superbiam seipsum a felicitate deposuit. Sed
25 Deus uirgam hereditatis in monte Sion aspexit, que ut uirtus
magnitudinis in homine floruit, ubi omnipotens Deus in uirgi
nitate surrexit. Et hic flos de Sion exiuit, unde etiam multe
aque effluunt suauissimum uentum dantes, que sunt uirentia
opera sanctitatis in mentes hominum, ita quod Deum in omnibus
30 cognoscunt. Quapropter in his uultus Dei fulget, quando sug
gestionem diaboli a se abscidunt, contra illum militantes quasi
in medio potestatis sue, cum duas alas habent, ita quod Deum
plus quam seipsos amant et quod sanctissima opera faciunt. Et
tunc stant quasi columna nubis in medio inimicorum suorum,
:\.'> cum eos ex utraque parte percutiunt, Deum scilicet amantes et
sanctissima opera faeientes, quod quasi sol micat in sPlendoribus
sanctorum.
Sed primus angelus magis uoluit Deum superare et in hono
I'ibus eius stare quam illum amare aut bona opera facere. Vnde.
13/14 Virgam - tuorum] Ps. 109, 2. 14/15 dexterum brachium] efr Eccli.
36,7. 16 aureus - ascendens] efr Hebr. 9,4; Apoc. 8,3. 22 uirga Aaron]
cfr Ex. 7, 10; 7, 12; Num. 17,6; Hebr. 9, 4. 22/23 uirga2 - floruit] cfr Ez.
7, 10. 25 uirgam - Sion] cfr Ps. 73,2. 25/26 uirtus magnitudinis] cfr Eph.
1, 19. 34 in - inimicorum] Ps. 109, 2. 36/37 in - sanctorum] Ps. 109, 3.
app. comp.: CCVIR, 11 quod] ut R (sed adherebant etiam R) 29 quod] ut
/{ 30 cognoscant R 34 stant post suorum R
app. mI.: 9 plcniN Wr 14 quojue o",. Wr 19/20 pungnllre Z 22 uirga
l
~ " , . Wr 23 '111011 qllocl PI." in o",. PL 24 8uperhillm a",. R 11 fei icitll.te
1/1 "',/lR. Wr 211 l1I()ntl.".JTl Wr
EPIST. CCVIR, 40 - CCVII, 5
463
40 horno diuinitatem honorat, cum seipsum uincit ubi in possibi
litate sua mala facere posset, quando uirginitas in uexillo Regis
in eo permanet et quando alii in gustu peccati reuertuntur a
mole iniquitatis mundum relinquentes, quod totum in sPlen
doribus sanctorum est quos uerbum Dei in uoluntate Patris sic
45 protulit.
Et ideo ad turbam istam in Spiritu Sancto manifeste dicitur:
Benedictio Domini super uos in sPlendoribus sanctorum. Et
omnes qui uobis benedicunt benedictionibus repleantur, et qui
uobis maledicunt, benedictio ab illis fugiat.
SPRINGIERSBACH
CCVII
RICHARDVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1162 (?)
Richardus, seruorum Dei in Sprinchersbach minister indignus,
Hildegardi, congregationis sancti Ruperti sanctissime et Deo
digne dispensatrici, post huius mundi terminum superne ciui
tatis recipere consortium.
5 Quod litteris uel ipsi sane presentium latori pro me nunc
Ep. CCVII
codd.: Hm (teste Mart. 13, 1031); R (f. 353vb-354ra); Wr (f. 76v"b).
ed.: PL 74, 296B-D (efr Hm).
comm.: Vorbem.2, p. 144; cfr ep. LXXIX et CCXVIII huius editionis.
CCVII, Tit.: Richardus abbas in Sprinchersbach R Epistola R. ministri
fratrum in Sprincherbach ad s. Hil. Wr
CCVIR, 43/44 cfr 36/37. 47 Benedictio - uos] Ps. 128, 8. cfr 36/
37. 48/49 omnes - fugiat] efr Gen. 27, 29.
app. comp.: CCVIR,43 mola Hm R Wr 46 ante dicitur add. sic Hm R Wr
app. &rit.: CCVIR, 40 in s. lin. R 40/41 in possibilitate] impossibilitate
Wr 45 optulit Wr
ccvn, 1 Sprinchersbach s&ripsi GIl", R] Sprinchersbat Hm Sprincherbach
Wr 2 Hildegardi scripsl1 Hild. R H. Hm Wr congregationi Hm (sed rede PL *)
Rupc:rti Impsi t:II", H",l Roberti R Rpperti Wr 5 latori p. CON: Wr
464
EPIST. CCVIl, 6-26
EPIST. CCVIII, 1-8
465
uestre sanctitudini interim precepi assistere et loqui, hec causa THOLEY
est quia ego ipse per me atque pro me uenire quidem uolens,
sed non ualens, dies, fateor, et annos non paucos hactenus in
CCVIII
uanum hec cogitando consumpsi. Nam quantum certe et ex
HILDEGARDIS AD HVGONEM FRATREM SVVM
a. a. 1170
10 quanto magnifice sanctitatis uestre presentiam et collocutionem
ab initio semper desiderauerim, ipsum nunc cui nuda et aperta
Ecclesia sepe mirabilia narrat, et unde interdum super ueri
sunt omnia non fallaciter, sed uere ac ueraciter Deum testificor.
tatem in irrisionem ruunt. Vnde admoneo te ne fratrem tuum
Infelix igitur ego in dispensanda uel administranda cura pas
R(oricum) in corde tuo iniuste accuses et ne mentem tuam in
torali constitutus uiribusque nimirum. tam mentis quam cor
uagatione prauorum uerbor).lm super illum implices, quia Deus
15 poris prorsus pene destitutus, quia ad hec dispensanda uel
5 scit quod non recte in hoc facis.
administranda me satis inutilem, debilemque et imparem
Caue ergo ne Dominus tuus te inculpet in hac iracundia tua
conspicio, dolere tantum et flere et de corpore mortis huius
et in aliis similibus causis. Deus autem tibi parcat in omnibus
liberari magis ac magis desidero. Nunc itaque, sanctissima et
peccatis tuis.
inter feminas benedicta, per uos Dominum querere de causa
20 mea, ex more Dominum cupio consulere, et an mihi iam ab hac
ipsa occupatione et dispensatione potius cessandum et desisten
dum sit, si id liceret, per uos maxime uellem cognoscere et
inuestigare.
Litteris ergo sigillatis more et clausis, huius rei tenorem me,
25 queso, causa Dei quantocius rescire facite et merens cor meum
consilio et auxilio uestro in Domino letificate.
Ep. CCVIII
codd.: W (f. 71v); Z (f. 87r) .
dd.: PI 75, p. 538-539 (cfr W); cfr HAUG, p. 70, n. 125.
comm.: Echth., p. 149, annot. 97.
11/12 cui - omnia] (cfr) Hebr. 4, 13. 13 Infe1ix - ego] Rom. 7, 24. 171
18 de - liberari] (cfr) Rom. 7, 24. 19 inter - benedicta] cfr ludo S, 24; ludith
13, 23; Luc. 1, 28; 1, 42. 2S merens cor] cfr Is. 1, S; ler. 8, 18; Thren. 1,
CCVIII, Tit.: Hiigoni (Hugoni Z) de Toleun (Rolium? Haug, Coleum PI)
22. 25/26 cor - letificate] cfr Prou. 27, 11. Hild. (Hildegardis PI) W (Pi) Z (Haug)
1
6 interim 1.1i". Wr 8 sed] et R 9 consumpsit PL ti 12 $lc] et HIN R 1S ,~
1
, CCVlII, 1 mirabilia narrat] cfr 1 Par. 16, 9; Tob. 13, 4 et al.
pene 0111. R ad 0111. PL" hec l. Iin. Wr 16 satis me Wr debilem
H", 17 a.picio R con.picio. Dolere "tnp. 1Vtr (lid mil PL") 2 ~ ipsa]
lUI:e Wr 22 lit ... R lit. SI "'-'P. 1Vtr 24 ergo] igitur R 26 letificare CCVIII, 2 in J. lin. W irrisione W (s. I".) ruunt] iuit PI 3 R(oricum)
H", m'ip,rfl R. roJJ. ,d. 5 fAe. IX facies ~ r t : Z
466 EPIST. CCIX, 1-21
EPIST. CCIXR, 1-18
467
TRIER (ST. EUCHARIUS)
CCIXR
HILDEGARDIS AD BERTVLFVM ABBATEM a. 1148-1159
CCIX
BERTVLFVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. 1148-1159
Qui est, dicit: O horno, tu indutus es lorica fidei et circum
amictus cingulo sanctitatis, uelut horno faciem ,mam in speculo
Hildegardi, margarite prelucide, B(ertulfus), pauper Christi
seruus et abbas de sancto Euchario immeritus, in uirginitatis
proposito placer e uirginum sponso.
Audiuimus et nouimus famam uesfre uirtutis, immo uirtutem
5 que operatur in fictili uase uestro diuine pietatis. Audiuimus et
nouimus, statimque propheticum illud expletum in uobis consi
derauimus: Bonum est uiro, cum portauerit iugum, et cetera.
Vere multum et super uos extulistis, quia quod nos aggredi
formidamus, in uirili animo supergressa sic in consuetudinem
10 duxistis ut cum Apostolo dicatis: N ostra autem conuersatio in
celis esto
Sed nos licet tumultuantis seculi fluctuationibus impediti
salutare sanctitatem uestram per nuntios nostros diu superse
dissemus, in nullo tamen refriguisse credendus est ignis ille
15 caritatis qui semel erga uos ardere cepit in cordibus nostris.
Vnde et in nullo minus beatitudo uestra memoriam pusillani
5
10
15
uidet non habens in hoc plenum gaudium, quia interdum dubitat
utrum facies ipsius pulchra sit an non. Nam mens tua si milis
est edificio quod a longe aspicitur et quod nebula aliquando
tegit. Sed et preceps es sicut sarcina quam portator in uenditione
citius portat.
Vnde uide utrum utilior sit bos an asinus, an uiridis terra an
arida, an nomen an pronomen, an mons an uallis inter inimicos
hominis. Sed probus magister multo utilior est cetera turba,
quemadmodum et aer utilis est diuersos fructus in alis suis
producens. Opera enim hominis parum ualent sine prouidentia
magistri.
Nunc caue ne tabescas in magistratione, quamdiu uel oculum
unum habes in te, sed prebe lumen tuis in materna dulcedine
et uulnera eorum terge sine fama tyrranidis, quoniam bonus
medicus uulnera hominum cum misericordia ungit, nec in hoc
tardat. Nam proprie oui sue osculum dedit et in sanguine suo
mitatis nostre apud eum cum quo unus spiritus estis habeat, et
idem pro nobis et pro loco nostro agere commissas uobis sorores
incessanter admoneat.
20 Admonitoria quoque uerba uestra desideramus, et uos bene
semper ualere ex omnibus uisceribus nostris exoptamus. Valete.
Ep. CCIXR
codd.: Hm (teste Mart. 6, 1020-1021); R (f. 349vb -350ra); W (C. lOOr); Wr
(f. 71va - b); Z (f. 43r).
edd.: PL 67, 287A-C (cfr Hm); cfr HAUG, p. 63, n. 33.
comm.: Briefw. (19902), p. 153-155.
Ep. CCIX
codd.: Hm (teste Mart. 6, 1019-1020); R (f. 349v
b
); Wr (f. 71v
a
).
ed.: PL 67, 286C-287A (cfr Hm).
comm.:Briefw. (19902), p. 153-154.
CCIXR, Tit.: om. Z Responsum Hildegardis R Bertholdo (s. lin.;
Eberhardo eras.) abbati de sancto Euchario Treueri (ex preueri co"-) Hildigar.
W Epistola S. Hit. ad eundem abb. Wr
CCIX, Tit.: Abbas de sancto Euchario Hildegardi R
sancto Euchario ad S. Hil. Wr
Epistola abbatis de
CCIXR, 1 Qui est] Ex. 3, 14; Apoc. 1, 4. indutus - fidei] cfr 1 Thess.
5, 8. 2/3 faciem - uidet] cfr lac. 1, 23. 3 plenum gaudium] cfr 1 Ioh. 1,
4; 2 Ioh. 12. 18/19 in - lauit] cfr Apoc. 1, 5.
CCIX, 5 in - uase] cfr Prou. 26,23; 2 Coro 4, 7 et al. 7 Bonum - iugum]
Thren. 3, 27. 10/11 Nostra - est] Phil. 3, 20. 14/15 refriguisse - caritatis]
cfr Matth. 24, 12. 17 cum - estis] efr 1 Coro 6, 17; Eph. 4, 4.
app. comp.: CCIXR, 7 citius om. Hm R Wr 8 an
2
om. R
om. R 10 Sed prohus] Prohus enim R 14 Nunc] Tu R
9 an1 0m. R an3
uel] uelut HmRWr
CCIX, 1 Hildigardi R Ii/t. init. 0111. Wr B(ertulCus) strips1l B. coda. (lIid,
e"",,,,.) 4 post famam add. uere Wr 5 fictile Wr diuina pietas. Wr 12
tluctuaticmihus s. lin. Wr 15 uosl n08 Wr oostris] ueRtris Wr 16/17
pUNilhll\irnilAtiM nnMlre] mee R 20/21 aemper bene H",
app. mI.: CCIXR, 1 tu 0111.
lin. R eius Wr 5 lIspicit WR
ttrgll H", (lid 1'1(1, PL*)
Wr 2 sanctitatis. Velut Hm 4 ipsius S.
15 in te] uite HmWr lumen prebe Wr 16
468 EPIST. eeIXR, 19 - eex, 9
eam lauit.
20 Tu autem, o horno, misericordiam, scilicet pulchram amicam
Regis, in thalamum mentis tue pone et suauissima caritate
indue sanetitatem sicut purpuram ac diadema decoris, atque
dulcissima aromata in sinum tuum collige, et in eternum uiues
sicut mons myrrhe et thuris.
25 Vigila ergo portans onera tua cum daue remunerationis, ita
ut, cum sol super omnia sine turbine diuersarum tempestatum
radiat, ibi utiliter tibi appareas.
eex
HILDEGARDIS AD BERTVLFVM ABBATEM
o pater et consolator nos ter, de onere filio tuo imponendo ad
uerum lumen aspexi, et uidi illud neque calidum neque frigidum,
quia absque omni effectu utilitatis tepidum est. Ego enim idem
onus, si susciperet, in uisione uidi uelut arborem aridam que
5 uix unum uel duos ramos aliquantulum uirides habuit, per quos
tamen reuirescere non ualet.
Arbor uero ista conuersationem et uitam illorum designat,
inter quos uix unus aut duo inueniri possunt qui in uiriditate
amoris sanete conuersationis et boni consilii uirides sint, unde
Ep. CCX
cod.: B (f. 52r").
(0111111.: Vorbelll.2, p. 135, annot. 220; BrieJw. (1990
2
), p. 156-157.
CCX, Tit.: De eorrectione indiscreta B
CCIXa, 20 pulchram amicam] efr Canto 1, 14 et al. 22 indue - purpuram]
cfr Dan. 5, 29 et al. 23 in - eollige] efr Ps. 128, 7 (?) 24 mons - thuris]
cfr Canto 4, 6. 2S elaue remunerationis] efr Matth. 16, 19 (?)
CCX, 2/3 neque ealidum - tepidum] efr Apoe. 3, 15-16.
app. (OfIIP.: CCIXR., 22 sanctitatem indue R ae] ae sicut HfII et sieut R WI'
arque Ofll. R 23 anll aromata add. etiam R 27 tibi Ofll. R
"pp. tril.: CCIXp., 21 thalamo HIIt
CCX, 3 tepldum Jrrlptll Icpida B
a. 1161-1162
EPIST. eex, 10 - eeXI, 6
469
10 nec sibi nec iHs dem onu s prodesset, quoniam ipse adiutorio
et sano consilio inter iHos carens omnino deficeret.
Deus namque eandem electionem dilectione non amplectitur,
nec etiam multa ira super illam mouetur, sed eam ut alia multa
sustinet que permissione ipsius fiunt. Vnde multo melius ipsi
15 est si poterit ut eam recuset quam quod eam suscipiat.
eeXI
HILDEGARDIS AD GERVVINVM MOKACHVM
Deus preuidet te querens sacrificium de corde tuo in simpli
citate, quoniam ipse uerax est, nolens duplicitatem in uia una
que fides est inter proximos, si cut etiam oculus Dei in simpli
citate inspicit felicitatem homnum.
5 Hoc tib Deus concedat, et liberet te ab omni tempestate
flagrantium uitiorum. Fac ergo oculum cordis tui purum.
11
I
Ep. CCXI
!' codd.: HfII (teste Mart. 29, 1049); R (f. 359ra ); W (f. 96v); Wr (f. 83r"); Z
(f. 45v).
edd.: PL 90, 311C (efr Hm); cfr HAUG, p. 64, n. 49.
comm.: Vorbem. 2, p. 148; Briefo. (19902), p. 156; efr ep. XCIII et CLII huius
editionis.
CCXI, Tit.: Responsum Hildegardis R Geruuino monacho Treuerensi
WZ Epistola s. Hil. ad eundem prepo(situm) Wr
CCXI, 1 Deus - te] cfr Ps. 138, 4. 2 quoniam - est] cfr Ex. 34, 6; Ps.
85, 15; Ioh. 3, 33; Rom. 3, 4.
app. comp.: CCXI, 6 post purum ep. eL!!, aliquibus mutatis, anneclllo! HmRWr
app. mI.: r.CX1, 3 proximus PL* etiarn] et HfII ocul us ex ocu los corr:
W'X
a. 1161-1162
EPIST. eeXIII, 4 - eeXIV, 12
471
EPIST. eeXII, 1 - eeXIII, 3
47
et terra seissuram captiuitatis sue habebit.
eeXII
5 Platee loei tui in quo habitaculum et uirgam eorrectionis
a. 1162
HILDEGARDIS AD GERVVINVM MONACHVM
habes, tenebrose sunt de uieissitudine inquietorum morum, et
aliquantum uenenosum uitium et inobedientiam emittunt, unde
o dilecte fili Dei, tibi respondebo. Illa electio Dei est ita:
inquieta bella sunt. eum autem Deus uoluerit, postea exemplum
Deus noluit ut in perditionem et in periculosa peccata ires, sicut
prime aurore apparebit.
propria uoluntas hominis frequenter postulat. Et ista electio
10 O alta persona, non existimes te altum per elationem mentis
non est officii tui. tue et non fremas in impetu iracundie super oues gregis tui,
5 Sed tamen non uideo indignationem Dei esse in hac causa
sed unge et corripe eos quantum potes, et in eternum uiues.
qua occupatus es in inuocatione hominum. Correptio autem in
te hoc modo est quod uoluntatem tuam interdum implere non
poteris, quam libenter impleres. eeXIV
Deus prouideat et regat omnem causam tuam in anima et
HILDEGARDIS AD LVDOVICVM ABBATEM a. 1168-1173
10 eorpore.
In uera uisione uidi et audiui hec: Quidam uir hortum studiose
colebat, sed nebula superueniens illum arefaeiebat, et uir ille
eeXIII
eundem hortum incultum dimisit. Postea eundem hortumfo
HILDEGARDIS AD GERVVINVM ABBATEM a. 1162-1164
diendo euertit et rosas et lilia ae alia bona aromata in illo
5 posuit. Sed iterum flores herbarum istarum de superueniente
Tempus curationis tibi nune coneessum non est, quia terra
turbine commouebantur. Tune dem ur intra se dicebat: Agrum
uindictam Dei clamat et celum ab iniustitia obnubilatum est.
de horto isto faciam, in quo triticum et hordeum seminabo.
Et iterum: non post longum tempus celum laudem Dei iubilabit
Nunc tu, qui pater nominaris, audi. Hortus iste initium tuum
erat quod primum per uariam uicissitudinem aliquantum ne
10 bulosum fuit, sed postea per admontionem Spiritus Sane ti illud
ad meliorem partem conuertisti et in Spiritu Sancto uelut in
bonis herbulis delectabaris. Tedium tamen te interdum fatigauit,
Ep. CCXII
cod.: W (f. 90v-91r).
ed.: PI 107, p. 554 (cfr W).
comm.: Briefr. (1990
2
), p. 156.
Ep. CCXIV
Ep. CCXIII
cadd.: Hm (teste Mart. 7, 1021-1022); R (f. 350rb _va); Wr (f. 7 2 ~ _ v a ) .
cod.: W (f. 118r).
ed.: PL 68, 288B-289A (cfr Hm).
ed.: PI 159, p. 573 (cfr W).
comm.: Vorbem. 2, p. 143; cfr ep. CCXV et CCXVR huius editionis.
comm.: Briefw. (1990
2
), p. 157.
CCXIV, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola s. HiJ. ad eundem
CCXII, Tit.: Geruuino monacho de sancto Euchario Hild. W
abbatem Wr (ifr '1. CCXV el comm.)
eeXIII, Tit.: Geruuino abbati H. W
CCXIII, 5/6 Platee - tenebrose] cfr Prou. 2, 13. 9 aurore - apparebit] cfr
eCXIl, 5 indignationem Dei] cfr Is. 34, 2; ler. 36, 7; Soph. 2, 2 et al. lob 24,17. 10 per - mentis] efr 2 Mach. 5, 21. 11 fremas - impetu] cfr
Nah. 3, 2 (?) in - iracundie] efr Eccli. 45, 23.
CeXIII, 1 tempus curationis] cfr ler. 14, 19. 3 celum - iubilabit) cfr Is.
49, 13.
CCXIII, 7 emittunt et inobedientiam a. corro W 8/12 Cum - apparebit IJII/e
O alta - uiues POlI corro W (co,.,.,diOlllm ",g/,xil PI) 12 eas jorl. rIIet, PI
CCX 11, 3 po,tulat] /Jtl. la! 1. /JII. W
CCX IV, 1 aludio.e hnrtum Wr 5 dC:lupcr ueniente Wr 12 te 0111. Wr
CCXIlI, 2 uindlc:taml/ill. di 1. /JII. W
EPIST. CCXIV, 13-41
472
EPIST. CCXV, 1-25
473
quemadmodum turbo flores inclinat. Nunc Deo placuit quod
CCXV
agricolam te constituit, ut cum magna sollicitudine undique
LVDOVICVS ABBAS AD HILDEGARDEM
15 circumspicias et aratrum recte in terram ponas, quoniam tibi a. 1173
non proderit quod per tedium torpeas.
Sancte et Deo die ate uirgini H(ildegardi), matri sue dilecte,
Hec secundum exempla sanctorum facies et in eorum moribus
L(udouicus), solo nomine abbas de sancto Euchario, salutem et
mores pii patris disces. Bonos et rectos ama, uanos autem et
tante deuotionis afIectionem quod, si quis preter me sciret, uel
delinquentes corripe, ac eos qui ut lapides duri sunt patienter
nihil uel ea que non sunt scibilia sciret.
20 tolera; nec cum duritia nec cum impetu ire sicut aquilo super
5 Satis ridiculosum uideJ;etur, si aquilas papiliones, si ceruos
eos cadas, sed ut omnia cum moderatione facias. Sic fac, ne
pulices, si leones lumbrici missis litteris salutarent. Sic, immo
gregem Christi dispergas.
plus quam sic mirandum uel ut uerius dicam ridendo, quod
Teipsum quoque coerce et secundum regulam doctissimi
peccator in diuinis uel humanis artibus parum uel nihil ualens
magistri uiue, et de fortissimo uiro instruere qui aquas produxit
i11 scribere presumit, quam Deus cum mirabili castitatis pre
25 et eas in riuulos diuisit, et qui terram facit germinare et
10 rogatiua tam alta et tam insigni mirificauit ingenii excellentia
pomifera florere, et qui montes exaltauit et eos super ualles
ut non solum philosophorum et dialecticorum, uerum etiam
posuit, et qui firmamentum cum omnibus ornamentis suis
antiquorum prophetarum exsuperes acumina.
constituit, et qui uentos eduxit flare ac aerem cum igne uolare.
Temerarie tamen presumptioni, mater piissima, solita be ni
Idem etiam uir beatus est, quia omnis beatitudo ab ipso procedit,
gnitate non denegabis ueniam, cum rescribendi causa fuerit
30 et uir nominatur, quoniam omnia creauit et omnia que uirtuosa
15 familiaritatis audacia. At tibi scribendum et ad te sepe uenien
et fortia sunt uiriliter protulit.
dum non me uie absterrebit difficultas, dum sermonum tuorum
Ergo sensum tuum riuulis aquarum Scripturarum et conuer
me inuitet utilitas tanto gratior quanto maiori fuerit studio
satione sanctorum et quomodo uiuebant imbue, et corpus tuum
comparata. Gratius enim possidemus que cum labore acquiri
prohibe ne diuitias diaboli, sed uirtutes per bonam doctrinam
35 faciat germinare, atque montem uirtutum ascende; et hoc per
mus.
20 Vnde, domina, nostra te non moueat improbitas, quoniam
humilitatem facito et in fratribus tuis flores uelut de arboribus
uires quas tibi corporis denegat infirmitas, compatiens adminis
producito. Sol quoque esto per doctrinam, luna per difIerentiam,
trabit caritas. Litteras a te promissas cum magno desiderio
uentus per strenuum magisterium, aer per mansuetudinem, ignis
exspecto, quas per presentium latorem mittere non difieras. Sed
per pulchrum doctrine sermonem.
et etiam quod tibi uisum fuerit de negotio tibi commisso
40 Hec in pulchra aurora incipe et in rutilante lumine ea perfice,
25 rescribas.
in quibus etiam strenue persiste, ut in eternum uiuas.
Ep. CCXV
codd.: H11I (teste Mart. 7, 1021); R (f. 350ra-b); Wr (f. 71vb-72ra).
13 Nunc - placuit] cfr lob 1, 21; 2 Mach. 1, 20; 1 Coro 1, 21 et al. 20 ed.,' PL 68, 287D-288A (cfr H11I).
cum - ire] efr Eccli. 45, 23. 21/22 ne - dispergas] cfr Ier. 23, 2. 24 aquas
C011l11l.: Vorbe11l. 2, p. 143; cfr ep. CCXIV huius editionis.
produxit] efr Is. 48, 21. 24/25 aquas - diuisit] cfr Gen. 1, 7. 25 terram
germinare] cfr Is. 55, 10. 25/26 terram - florere] efr Gen. 1, 11. 26/27
montes - posuit] cfr Is. 40, 4 (?) 27/28 firmamentum - constituit] cfr Gen.
CCXV, Tit.,' Ludewicus abbas de sancto Euchario Hildeg. R Epistola
1, 7. 28 uentos eduxit] efr Am. 4, 13. 40 aurora - lumine] efr 2 Reg. 23,
abbatis de sancto Euchario ad S. Hil. Wr
4.
CCXV, 9110 Deus - mirificauit] cfr PS. 4, 4.
15 terra HfIf 19 ae) et R duri sunt ut lapides R 20 tollera RWr
nee l ] ne HfIf nec2 itlr. Wr ne HfIf ire Oflf. Wr aquila H", 25
germinare facit Wr 26 pomiferam Hm 28 eduxit uentos R ae - igne]
CCXV, 1 H(ildegardi) scripsr] Hild. R H. H11IW,. 2 L(udouicus) ScriPSI] L.
el igncm cum lIere R 29 uir etiam R 31 pertulit HfIf 32 el 0111. Wr 33
H",R Wr 4 sciret o",. Wr 5 aquilas] aliquas W,. 6lumbrici scrip cu", PL *]
11I1Iml tUln f{", (mi /WII PL) 35 Rlcenclc] attende H11I 37 EHto qu<ique sol
Iembrici H11IIemblici RWr 10 signi Wr ingenii) ingentiR 11 dyaleticorum
R lun.m Wr 38 Itrennutrl IVr minlsterium Wr
Wr 17 me f. Ji/J. Wr Rtudio fuerit Wr
EPIST. CCXVR, 1-25 EPIST. CCXVI, 1-27
475
474
CCXVR CCXVI
HILDEGARDlS AD L VDOVICVM ABBATEM
a. 1173 HILDEGARDlS AD LVDOVICVM ABBATEM (?) c. a. 1173 (?)
Ad ueram uisionem quam in anima mea uideo propter peti Secreta Dei mysteria ab his comprehendi uel sciri non possunt
tionem tuam aspiciebam, et uerba ista uidi et audiui: Tu, qui que per principium exorta sunt, sed tamen omnia iudicia eius
ad regendum in uirga correctionis Ecclesiam illam electus es, iusta sunt, quia nuHa uacuita(s) in ipso est, sed sicut fuit et
cum electio ista coram Deo indigna non sit, quantum per est, ita est. Sicut autem horno ex elementis constat, et elementa
5 auxilium gratie Dei potueris in eadem Ecclesia labora, quoniam 5 in unum coniuncta sunt nec uHum eorum sine alo per se aliquid
iustitia Dei in multis qui in angusta 'uia spiritalis uite currunt ualet, sic etiam mores hominum inequales sunt, licet ab uno
per proprietatem uoluntatis eorum defecit. Tempus tamen istud spiramine exoriantur.
perfectionem sanctitatis que per Spiritum Sanctum primum in Mores hominum quattuor modis exsistunt: quidam duri, qui
loco iHo plantata est, tib non ostendet, unde teipsum coerce, dam aerii, quidam quasi turbo, quidam arden tes. Qui duros
10 ne per gratiam honorifici nominis uel per seculares mores a 10 mores habet, ille in omnibus acer est et in nullis rebus suis in
stabilitate bone intentionis tue amouearis.
alium aspicit, sed omnia sua solus secum computat, et hoc ei
Tu etiam in humilitate et in patientia ac in misericordia placet. Et qui aerios mores habet, illius mens in uicissitudine
mitissimum Patrem imitare, ita ut pro bono labore tuo ab ipso semper est, et tamen Deum timet et ideo seipsum in peccatis
audire merearis: Euge, serue bone, et ut etiam in eterna beati- coercet, quia sibimetipsi displicent illa que operatur. Qui autem
15 tudine feliciter uiuas. Infirmitatem quoque corporis tui et om 15 mores secundum turbinem habent, illi sapientes non sunt, sed
nem pressuram cordis tui cum omnibus sororibus meis Deo omnia sua cum stultitia miscent et per uerba sapientie non
diligentissime commendo. Ideo naZi timere, quia Deus, per cuius edificantur, sed ea indignando exhorrescunt. Et qui ardentes
gratiam sapientiam et scientiam habes, numquam te relinquet. mores habent, illi ad omnia que secularia sunt student et se a
Deo etiam et tibi, mitis pater, gratias ago quod infirmitati et spiritalibus alieno s faciunt et pacem fugiunt, et ubicumque illam
20 dolori meo, que paupercula forma sum, condoler e dignatus es, 20 uiderint cum seculari studio suo eam offendunt.
que modo uelut orphana sola, in opere Dei laboro, quoniam Sed Deus presumptionem illorum notat qui per obedientiam
adiutor meus, ut Deo placuit, mihi ablatus est. Librum quoque ad ipsum non respiciunt, sed, quasi ipso adiutore et preceptore
per gratiam Spiritus Sancti in uera uisione cum illo scripsi et, non indigentes, per seipsos omnia sua constituunt, quod Deus
qui nondum finitus est, mox tibi ad corrigendum representabo, seo pis angustiarum et iniuriarum contrarie aduersitatis purga
25 cum perfectus et scriptus fuerit.
25 bit, quousque in penitentia rememorentur cum Deo, quia dili
gendo et mandata eius obseruando solliciti non ambulauerunt.
De omnibus uero istis qui tales mores habent, Deus ad se
Ep. CCXVR
Ep. CCXVI
cod.: B (f. 36v
a
-
b
).
cod.: B (f. 42vb -43rb).
ed.: Echth., p. 143 (cfr B).
comm.: Echth., p. 143-144; Vorbem. 2, p. 143; efr ep. CCXIV huius editionis.
ed.: DRONKE, Women Writers, p. 260-261; 264 (efr B).
comm.: Vorbem. 2, p. 135-136.
CCXVR, Tit.: De exhortatione ad regimen electi B
CCXVI, Tit.: De hominum moribus quadripertitis B
CCXVR,3 ad _ uirga] cfr Pa. 2,9; Apoc. 2, 27; 12,5; 19, 15. 6 angusta
_ uite] cfr Matth. 7, 14. 14 Euge - bone] Matth. 25, 21; 25, 23. 17 noli
CCXVI, 2/3 omnia - sunt] cfr Tob. 3, 2; Apoc. 16, 7. 24/25 scopis
timere] Is. 40,9; 43, 5; Marc. 5,36; Luc. S, 10; 8,50; Joh. 12, 15; Act. 18, purgabit] cfr Matth. 12, 44; Luc. 11, 25.
<.J.
CCXVI. 3 uacuita B (1m. Drolfk,) 17 ardentes] litl. d s. lin. B 20 uiderunt
DronAu suo o"'. Drr",kA
CCX VII. 11 Mdl:lnl .. 11 (,"'. F.tIJfh.)
476 EPIST. CCXVI, 28 - CCXVII, 4 EPIST. CCXVII, 5-42
477
colligit, cum in scientia sua illa que contra salutem anime eorum 5 eamque postea spiraculo uite uiuificauit et illuminauit.
sunt ad Deum pertimescunt, ut in Saulo et aliis multis factum Sicut enim primum mane diei cum humido frigore et uicis
30 est. situdine nubium surgit, sic et horno in pueritia sua humidum
O persona que secundum summum Patrem pater nominaris, frigus habet, quia caro sua crescit et ossa sua nondum medulla
egritudo tua in aeriis moribus est, et ideo Deum ualde times, impleta sunt, nec sanguis illius in rubore suo plene rutilat. Vt
et illi qui duros mores et turbineos atque ardentes habent, in 10 autem tertia hora diei in cursu sols calescere incipit, ita quoque
ouili Domini, quod tibi commissum est, sunt et te comprimunt, per dentes cibos atterendo gustum illorum capit, et per incessum
35 nec ab eis consolationem ullius unguenti habes. pedum mouetur.
Tu autem gaude, quia Deus te amat et per egritudinem qua Horno uero, pueritia transacta, in iuuentute audax, letus et
grauaris animam tuam purgat qua(m) in hereditatem suam securus efficitur, secum disponendo quid incipere uelit. Quod si
constituet. Deus etiam locum tuum in obliuione non habet, sed 15 ad dexteram partem se uertendo in luce solis bonum elegerit,
uicissitudines morum qui sibi displicent purgabit. Tu uero num- fructuosus in operibus efficietur; si autem ad sinistram
40 quam in scientia tua detrimentum loei tui quesisti; que faciebas, partem malum sequendo declinauerit, pessimus in nequitia
illi prodesse putabas. Nunc autem gaude de saluatione anime peccatorum nigrescet. Sed cum ipse usque ad nonam opus suum
tue, quia uiuus lapis in celesti Ierusalem eris. operando peruenerit, in carnibus et in medullis ac in ceteris
20 u(i)ribus quibus prius crescendo proficiebat, tune deficiendo
arescit. Sic etiam summus fabricator etates mundi a prima
CCXVII usque ad uespertinum tempus ordinate constituit.
Tu autem, o pater, qui secundum Patrem nominaris, considera
HILDEGARDIS AD LVDOVICVM ABBATEM (?) a. 1173-1174
qualiter incepisti et quomodo uiuendo processisti, quia in pue
25 ritia tua stultus eras et in iuuentute tua cum temetipso letam
Sol in mane oritur et de loco in quo constitutus est omnes
. securitatem habebas.
nubes lumine suo speculatiue perfundit, et omnes creaturas
Interim tamen quandam causam unicornis, tibi tunc ignotam,
regit et illuminat in ardore suo usque ad uesperum proceden do,
quesisti, que scilicet scriptura nostra fuit que plurimum resonat
sicut etiam Deus omnem que horno est, creauit,
de carnali indumento Filii Dei, qui uirginalem naturam dili
30 gendo in ipsa uelut unicornis in sinu Virginis quiescens, dulcis
simo sono pulcherrime fidei omnem Ecclesiam ad se collegit.
Memor esto quoque, o fidelis pater, quid de paupercula mollis
JI
forme de eodem predicto indumento Filii Dei sepe audiebas. Et l'
.1,
:lli
quia per summum iudicem adiutor meus ablatus est, ideo
:'1:
Ep. CCXVlI
35 scripturam nostram tibi modo committo, suppliciter rogando
cod.: B (f. 30va-31ra).
quod eam caute serues ac diligenter corrigendo prospicias, ut
ed.: DRONKE, Women Writers, p. 263-264 (cfr B).
etiam nomen tuum in libro uite scribatur, in hoc imitando
comm.: Echth., p. 146, annot. 91; DRONKE, Women Wrilers, p. 193; 312-313,
beatum Gregorium qui propter onus Romani presulatus a ci
annot. 93.
thareno sono infusionis Spiritus Sancti numquam dictando ces
40 sauit.
CCXVII, Tit.: De etatibus hominis atque mundi B Tu etiam ut probus miles celestia arma indue, opera stultitie
iuuentutis abluendo, ac in angelico uestimento monachilis ha-
CCXVI, 29/30 ut - est] cfr Act. 22. 42 uiuus lapis] cfr 1 Petr. 2, 4-5.
celesti Ierusalem] cfr Hebr. 12, 22.
CCXVIl, 1/2 Sol - perfundit] cfr 2 Reg. 23, 4 (?) 4/5 Deus - uiuificauit]
18/19 opus - operando] cfr Eccli. 51, 38 et al. 21 summus fabricator] cfr
efr Gen. 2, 7.
Eccle. 11, 5. 37 in - scribatur] efr Apoc. 3, 5; 13, 8; 17, 8; 21, 27; 22,
19. 41 celestia - indue] cfr Eph. 6, 11.
CCXVI, 29 post Deum /tu. fl'" 121itt. B, /urbis forlasSI slIJ!6N1a&an, (conuertunt
.. COK qlll t.ndem ellln) rtIIfrpllil J)rvllkl 37 <Jlla(m>] qua B (",r. J)rvlllu)
14 secums] serenus Drvlllu 20 u(i)rihus] uribus B (em. Dronke) 36 posl
CLX VII, 3 1/1 111ft. lJ""Au diligenter it,,.,,IiDl111/f rogando quod eam caute semes ac diligenter eras. B
EPIST. CCXVII, 43 - CCXVIII, 12
478
EPIST. CCXIX, 1 - CCXX, S
479
bitus strenue labora in meridie, priusquam dies inclinetur, qua
CCXIX
tenus in celestibus tabernaculis in societatem angelorum cum
45 gaudio suscipiaris.
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM
a. a. 1170
Terra terram non abicit nee spernit sibi similem, sed illa illam
CCXVIII
edificat quantum possibilitas ipsius est. Ideo decet et uos ut
propter auxilium et misericordiam Dei in consilio sapientie
HILDEGARDIS AD BERTHOLDVM MONACHVM a. a. 1170
reducatis ad stabulum errantem ouem, ita ut Deus uobis parcat
5 in peccatis uestris, quia una terra estis.
Audi mystica Dei: Dominus qui possidet familiam sibi sub
iectam, eum aliquem de eadem familia elegit dans illi loeum
sanctifieationis, ut onus suum secum portet, ita tamen quod ille
CCXX
se exeusat quod non sit dignus onus illud sufferre, tune, si
5 dominus suus eum in hoe non audit, quia sibi placet ut onus
CONGREGATIO MONACHORVM AD HILDEGARDEM c. a. 1155 (?)
illud ferat, dominum suum non eommoueat, sed quantum pre (a. a. 1173)
ualet illi humiliter obediat.
Hildegardi, sponsi celestis amplexibus iugiter inherenti nec
Quod si postea in eadem eausa ullus defectus alicuius utilitatis
non omnibus secum in Christo conuersantibus, cenobii sancti
propter imbecillitatem sensus et scientie illius surripuerit, ipsi
Eucharii in Treueri omnis conuentus, id quo nihil est melius.
10 non oberit, quia dominus suus illud prouidebit.
:11 Quicumque uoluntatem Patris qui in celis est facere conantur,
N une, frater et amice in uiee Christi, respiee ad sermone m
5 ipsi fratres, sorores et matres Domini uocantur. Quisquis uero
istum et uiue in felicitate Dei.
:111
Ep. CCXIX
rod.: W (f. 35v).
ed.: PI 46, p. 527 (cfr W).
1:
Ep. CCXVIII
11;
Ep. CCXX
codd.: Hm (teste Mart. 13, 1032); R (f. 354r,-h); W (f. 34v-35r); Wr (f. 76vh-
ti:
codd.: Hm (teste Mart. 82, 1126); R (f. 389rb); Wr (f. 114ra-b).
77r').
ed.: PL 143, 376A-C (cfr Hm).
ed.: PL 74, 296D-297A (cfr Hm).
rofllm.: Vorbem. 2, p. 144; efr ep. LXXIX et CCVII huius editionis. '1'1:
I.I!
dti CCXIX, Tit.: Congregationi de sancto Euchario Treueri Hildgardis (Hil
:".1
degardis PI) W (PI)
CCXVIII, Tit.: Responsum Hildegardis R (ifr ep. CCVII) Bertholdo
CCXX, Tit.: Conuentus sancti Eucharii Hildegardi R Epistola conuentus
sacerdoti et monacho de sancto Euchario Treueri Hildigardis W Epstola s.
s. Eucharii in Treuer ad s. Hil. Wr
Hl. ad eundem mi(nistrum) Wr (ifr ep. CCVII)
CCXIX, 4 reducatis - ouem] efr Deut. 22, 1; Luc. 10, 34. 5 qua - estis]
CCXVII, 43 dies nclinetur] cfr Luc. 24, 29.
cfr Ioh. 17, 21 (?)
CCXX, 4 Quicumque - est] (cfr) Matth. 12,50; Marc. 3, 35.
"pp. ro",p.: CCXVIII, 2 elegit WPL* eligit H",RWr 3 quod tamen R 6/
7 preualeat R 11 frater] pater H",R Wr 12 uiue in felicitate Dei] aud
1/", RWr, I/I/i ,p. LXXTX hllil/s IIIitionis "nldllnt CCXIX,l smile PI illam s. lin. W 2 et S. lin. W 5 una] misercordiae
PI
cc:xx. 1 Hildegardi smpsi NI", Hm) Hildgardi R W,. 2 antl omnibus ""d.
"pp. trll.: CCX VIII. 10 ()heritl Clhc:dlerit Wr 11 frlter l. I". W
in Wr 3 In Trcueri tmpsi {JI'" WrJ Trcuirenlia H", in 'I'rcuira R
EPIST. CCXX, 6 - CCXXR, 2
480
alios commonendo, quasi lactando in melius protrahere studue
rit, hic dignitatem matris specialiter obtinebit. Vnde non im
merito te pre ceteris uelut matrem in Domino ueneramur, cuius
consolationis et eruditionis uberibus in intimis affluenter refi
10 cimur. Ipsum quoque qui jacit mirabilia magna solus tecum
magnificamus, qui hec a sapientibus et prudentibus hactenus
abscondit que mirabiliter diebus nos tris humilitati tue reuelauit.
Proinde, quia uiam mandatorum Dei corde dilatato currere non
possumus, admonitionis tue stimulis. excitari, prout Deus tibi
15 dederit, uehementer desideramus.
De cetero indubitanter cognoscas quia in litteris tuis, scilicet
in libro Sciuias, delectati sumus sicut in omnibus diuitiis.
Denique sanctis orationibus uestris nos apud Deum adiuuari et
consiliis premuniri humiliter deposdmus.
CCXXR
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM
Vos qui tunicam Christi induistis ac eum imitari uultis, audite
quod psalmista dicit: Qui ponis nubem ascensum tuum, qui
Ep. CCXXR
codd.: Hm (teste Mart. 82, 1126-1130); R (f. 389r
b
-390v"); Wr (f. 114r
b

115v
b
).
ed.: PL 143, 376C-379D (efr Hm).
CCXXR, Tit.: Responsum Hildegardis R
Epistola s. Hil. ad eundem
conuentum Wr
CCXX, 10 qui - solus] Ps. 135, 4. 11/12 hee - abscondit] (cfr) Matth.
11, 25; Luc. 10, 21. 13 uiam - currere] efr Ps. 118, 32. corde dilatato]
cfr Is. 60, 5; 2 Coro 6, 11. 17 delectati - diuitiis] (cfr) Ps. 118, 14.
CCXXR, 2/3 Qui - uentorum] Ps. 103, 3.
CCXX, 6 pertrahere H", pro (+ Iat.) strahere R 6/7 studuerurit a. corro
R 10 tecum 01It. R 13 Proinde] Prouide R corde dilatato in ",argo Wr 14
tibi dC:.UH H",
CCX X". 1 Le:1 el R
c. a. 1155 (?)
(a. a. 1173)
:1
l'
:Ii
IIII
l'
I
illi
I
::!'
l'
.
','!"I:I
i "
'
,ti
EPIST. CCXXR, 3-33
481
ambulas super pennas uentorum. Quid est hoc? In constitutione
mundi posuisti nubem ascensum uiuentium uolatilium que in
5 altitudine aeris sunt. Quod etiam sic est: Deus presciuit quod
spiritalem populum in semetipso constituturus erat, ut propheta
didt: Qui sunt hi qui ut nubes uolant, et quasi columbe ad
jenestras suas? Mentes spiritalium uelut nubes sunt que est
quasi materia luminarium, scilicet solis, lune et stellarum. Sic
10 etiam obedientia uelut materia est humilitatis, caritatis et alia
rum uirtutum in quibus 'fideles quasi columbe uolant, cum per
ligaturam proprie uoluntatis desideria sua a se abscidunt, ita
quod per cauernam innocentie in solem aspiciunt, quasi homines
non sint in carnis sue. Et sic Creator omnium ambulat
15 super pennas uentorum, cum supernus Filius in humilitate
castitatis pulcher flos processit ac ita in mansuetudine perman
sit.
Vnde scriptum est: Super quem requiescam, nisi super hu
milem et mansuetum et trementem sermones meos? He sunt ale
20 spiritalis populi. Sed qui istis carent, uelut uolatilia cadent que
pennas uolandi non habent. In his etiam conuertitur multitudo
maris et jortitudo gentium uenit. Nam innumerabilis turba
hominum ad istas alas currit. Sed quidam inter illos respiciunt
ad aquilonem per turbinem uane glorie ac superbie et per
25 superfluitatem secularium morum in semetipsos confidentes, nec
psalmistam sequentes qui dicit: Bonum est sperare in Domino
quam sperare in principibus. Quid est hoc? Multo melius et
utilius est aspicere et uolare in nubem per tunicam Christi
quam confidere in se, uelut in causa perditi angeli factum est,
30 qui in superbia illum superare uoluit ante quem sic stare non
potuit, sed in abyssum quasi plumbum cecidit.
In hac superbia etiam Adam uitam fugit et alienam peregri
nationem inuenit, in qua in Patrem suum quasi in alienum in
5/6 Deus - populum] efr Rom. 11, 2. 7/8 Qui - suas] Is. 60, 8. 14/15
ambulat - uentorum] efr Ps. 103, 3. 15/16 in - mansuetudine] cfr Eph. 4,
2. 18/19 Super - meos] (efr) Is. 66, 2. 21/22 conuertitur - uenit] (efr) Is.
60, 5. 26/27 Bonum - principibus] Ps. 117, 9. 29/31 perditi - cecidit] efr
Is. 14, 12. 32/34 alienam - aspexit] efr Gen. 17, 8.
3 ambulas] ascendis Hm super om. PL* uentorum] uerborum Hm (sed
recte PL *) eonstitione Wr 6 spiritualum PL * 7 hi] isti flr!. recte Wr 8
spirituales H1II 9 quasi 0111. Wr 10/11 caritatis et aliarum] et caritatis
aliarumque Wr 12 abscidunt] abscondunt Hm 14 ambulauitfort. recte R 16
ac] et R 22 et 0111. Wr 22/23 turba hominum a. corro iter. Wr 23 quidem
PL* 24 ac1 et R 25 semetipsis Wr 26 qui] que Wr 26/27 in - sperare
o",. PI. 27128 cst POlI meliuR Wr 30 quem] quam R
483
EPIST. CCXXR, 34-65
482
peregrinatione sua aspexit, que m ante bene cognouerat, cum
35 innocens in humilitate fuit. Sic etiam filii hominum in semetipsos
confidunt, decepti uelut spem habentes in principibus. Sed cum
Deus clamauit: Adam ubi es? presciuit quod factura digiti sui
omnino perdenda non esset, sed quandoque redimenda, ut scrip
tum est: Redemisti uirgam hereditatis tue, mans Sian in qua
40 habitasti in ea. Quid est hoc? Deus hominis recordatus est,
quando per mulierem caput serpentis contriuit, ubi Verbum caro
factum est et mons Sion fuit in quo Deus habitat in humilitate,
et Filius in corde Patris.
Nunc autem, tu congregatio congregata, audi, ut sis mons
45 Sion. Nam Deus ab initio preuiderat quod omnem creaturam
facere uoluit. Verbum etiam Patris in uirginea uirga horno
surrexit, et ipsa uirga materia omnium uirtutum sanctitatis fuit,
de qua et uos, o spiritales populi, uenistis. Eua enim omne
genus humanum protulit, ista uero uirga illud in sua floriditate
50 denuo reparauit, quando de uentre eius Filius Dei exiuit. Et
sic, o spiritales, mons Sion estis, quia Pater in Verbo suo uos
plantauit. Naro et Filius exeelsi Patris in tabernaeulo Marie
Virginis habitauit et sicut fortis leo de illa exiuit, ita quod totus
mundus ipsum uidit.
55 Qui et uos spiritales populos in semetipso congregauit, cum
ad eum uelut nubes uolatis, peccata uestra non in uoluntate
operis portantes. Ipse enim sine peeeato fuit. Et tune eum
imitamini, ubi post illum ambulatis, curo uosmetipsos ne pec
eetis repudiatis, non exsistentes tamquam puluis quem proieit
60 uentus a facie terre, nec ut uenenum aspidum nec quasi Plumbum
in aquis uehementibus. Sed curo in uana gloria curritis, taroquam
puluis estis qui hac et illac spargitur et qui fructum iustitie
non seminat nec uineam electam plantat, sed qui magnam
famam producit et animas uestras ledit. Cum uero in malignitate
65 superbie estis, uenenum aspidum insanabile concipitis quod os
37 Adam - es?] (efr) Gen. 3, 9. 39/40 Redemisti - eo] Ps. 73, 2. 41
per _ contriuit] cfr Gen. 3, 15. 41/42Verbum - est] loh. 1, 14. 52/53 in
_ habitauit] efr Ex. 16, 16; lob 18, 15; Ps. 14, 1; Is. 22, 15. 60 uenenum
aspidum] Deut. 32, 33. 60/61 quasi - uehementibus] Ex. 15,10. 62 fructum
iustitie] cfr Am. 6, 13; 2 Coro 9, 10; Phil. 1, 11; Hebr. 12, 11 ; lac. 3, 18. 63
uineam _ plantat] efr Is. S, 2; l e ~ . 2, 21. 65 uenenum - insanabile] Deut.
32,33.
44 autem om. R 46 uirginea uirga] Virgine. Virga Hm 47 et ipsa] Ipsa
enim R maeeria Wr 48 spirituales Hm enim] quippe R 49 sta uero]
sed ista R floriditate] uiriditate Hm SO Et] Quod Hm 51 spiritualis
H", 53 quocll ut Ji. 54 uiclerc:t R 56 uolads] uolantis H", 57 Et tune]
Vnele etigm uo. R 58 ubiJ ,i R illum] eum Wr cum) et It 58/59
n:t>ucliatl8 IIC pe(:c:r.tI8 Wr 61 cum] si R
EPIST. CCXXR, 66-99
mortificat. Cum autem inquietudo mentium inter uos exsur
rexerit, estis quasi plumbum quod in puteum uehementer cadit.
Nam uana gloria et malignitas uiscera superbie sunt. Et que
sic eum inquietudine mentium inuicem implieantur, odium ac
70 inuidia illis ministrat. Vnde pax et securitas ibi fugiunt et
caritas Christi recedit. Et qui in illis malis sunt, cadent quasi
Plumbum in aquis uehementibus, quia alas subleuationis non
habent. Nam zelus Domi.ni in ultione sua super illos clamat ut
olim intonuit cum superbum iniroicuro in abyssum deiecit, ut
75 psalmista dicit: Leua manus tuas in superbias eorum in finem;
quanta malignatus est inimicus in sancto! Nam Deus eleuauit
sanctissima opera, curo lucem a tenebris diuisit. Et ibi superbia
cum omnibus ulsceribus diaboli in finem cecidit, cum ad aqui
lonem respiciens scutum suum in nihilum posuit, ubi etiam
80 omnino periit. Sed tamen deinde iterum superbia in hominibus
multas ciuitates absque longitudine dierum edificauit et penas
penis addidit, ac ruinas in multitudine erumnarum fecit, ubi
homines dixerunt: Deum nescimus nec eum colere uolumus. -
Et sic malignatus est inimicus in sancto.
85 Nunc autem uiuens lux ad filios turbe istius dicit: Vos parietes
1I templi estis, quia primitiua Ecclesia uos plantauit. Vnde uanam
gloriam et superbiam, ac turbinem multarum inquietudinum
fugite. Nunc uiuentibus oculis hec uidete et audientibus interio
ribus auribus hec audite.
",
90 Locum autem uestrum in dispersione non uideo, quamuis
multa flag ella passurus sito Viuite ergo et uigilate in Deo. Nam
etiam in uera uisione quosdam in congregatione ista uidi ut
auroram rutilantes, quosdam ut sapphirum fulgentes, quosdam
ut lucem stellarum lucentes. Qui enim ut aurora rutilant, hi
95 timorem Dei habent et precepta regularis legis propter Deum
libenter custodiunt, quamuis per carnem, uelut uictima que ad
occisionem ducitur, interdum deuiare uideantur. Qui autem ut
sapphirus fulgent, caritatem Dei habent et ideo grauia peccata
1
non operantur, quamuis peccent, et etiam propter delicta sua
'I!
:1
q
III 71172 cfr 60/61. 75/76 Leua - sancto] Ps. 73, 3. 77 lucem - diuisit]
efr Gen. 1, 18. 81 longitudine dierum] cfr Deut. 30, 20; Ps. 20, S; Prou. 3,
',l,'l ,1
i
'id
16 et al. 84 malignatus - sancto] Ps. 73, 3. 85/86 parietes templi] efr Eccli.
SO, 2. 92/93 ut - rutilantes] efr 2 Reg. 23, 4. 94 ut - lucentes] cfr Phil.
2, 15. 95 timorem Dei] efr Gen. 20, 11; Ps. 13, 3 et al.
66 Cum] et cum R autem 0111. R uero Wr 69 ac] et R 76 eleuabit
H11I 77 Et] quia Hm 82 ac] et R 84 inimicus in marg. Wr 87 ac] et
R 89 hec 0111. R' 90 autem 0111, R 91 Nam 0111. R 92 etiam post uisione
R sta eongregatione HI1f 95 Dei] domini R 97 uideatur Hm (sed recte
PL *) 99 pece!!nt S. lin. R
485
484
EPIST. CCXXR, 100-I34
100 libenter se castigant, et hec in consuetudine habent. Sed qui ut
lux stellarum lucent, beneuolentiam habent et ideo cum homi
nibus non rixantur, sed lasciuiam puerilium morum tenent et
a grauibus peccatis libenter se abstinent ac ea odiosa habent.
Et alios in nigredine amari fumi propter consuetudinem squa
105 lidorum morum uidi, in qua quidam propter proprietatem men
tis sue amari sunt et facultates diligunt, et ideo spiritalem
consuetudinem non amant, sed illos qui in supradictis tribus
modis sunt, sepe affligunt.
Et audiui uocem de celo clamantem: Quamdiu congregatio
110 hec in his tribus modis detinetur, a Deo non relinquetur. Sed
et ad illos qui in predicta nigredine erant eandem uocem audiui
dicentem: Surge, aqulo, et ueni, auster, perjla hortum meum, et
jluent aromata illius. Quod dicitur: Recede, malum iniquitatis,
et ueni, bonum iustitie, et irriga uirtutibus plantationem sanc
115 titatis, ut fulgeant in ea opera que non marcescant. Aquilo enim
sunt rixatores qui uerbis rixe et excusatione auaritie et prouo
catione iniuriarum dulces et utiles herbas uirtutum prosternere
uolunt, quemadmodum aquilo uniuersa precipitat. Sed illi quos
hoc modo affligunt, patientiam sic discunt et lacrimabili gemitu
120 pro suis et istorum peccatis ad Deum clamant. Vnde etiam
aliquando tediosi ad peccandum sunt; et ob hoc fumus aro
matum ex cordibus eorum ascendit, quem angeli suscipiunt. Et
sic per aquilonem uiriditas bonis tribuitur.
Illi etiam qui facultates liben ter habent, his qui in tribus
125 prefatis modis fulgent aliqua obiciunt, ut confundantur, et etiam
in necessariis causis obedientiarum suarum querunt quomodo
eos affligant, ac multoties in immunditiam carnis se inuoluunt
uelut porcus qui stercori inuoluitur, et nutibus serpentini oculi
cum grauissima consuetudine interdum alios fatigant.
130 Sed uos qui iniustitiam diligitis, hanc admonitionem mel1}o
riter tenete, ita ut facultates proprie uoluntatis uestre idolatriam
esse cognoscatis et ab angelicis ordinibus, scilicet spiritalis
populi, separatas, quemadmodum idolum fallacie a uero Deo
separatum est; ac etiam alia peccata relinquite et ad salientem
112/113 Surge - illius] Canto 4, 16. 114 irriga - plantationem] cfr Ecc1i.
24,42. 121/122 fumus - ascendit] cfr Canto 3, 6. 134/135 salientem fontem]
cfr loh. 4, 14.
103 se Iibenter Rae] et R 104 nigritudine H", 106 spiritualem
H", 110 relinquitllr H", 113 aromata ilIius] ante illum H", Quod] Quo
PL* 115 marceseunt Wr 117 herbes Wr 123 bonis ill "''''R. Wr 126
in o",. H", 127 ae] et R cllrnis] cariua H", (lid mil PL*) PDlI carnis
tHitl. Hue Wr 130 uoa p()lf diligitls Wr 131 idolatria R idolollltriam fln. ne/,
PL* 133 deo ucm R 134 Ile] et R
EPIST. CCXXR, I35-I 58
135 fontem ut lauemini fugite. Lauacrum quoque pacti illius quo
mundum reliquistis inspicite, quatenus a peccatis recedatis, ac
studete ut sacrificium uestrum pingue fiat, ita ut perseueretis
in bono quod incepistis.
Quandocumque enim horno uoluntatem suam in rota carnis
140 sue mactat, sacrificium Deo est. Roc enim ut sacrificium Abrahe
Deo acceptabile est, cum ille filium suum ad sacrificandum Deo
obediendo ligauit. Manl\s enim domat qui praua opera dimittit,
et pedes ligat qui itinera proprie uoluntatis sue constringit ac
inclinatus obedit ut caput ad gladium Isaac inclinauit, et corpus
145 domat qui carnalem concupiscentiam abicit.
In his uictoria est que uexillum portat quod in bono rumore
et in suauibus odoribus uirtutum redolet. Qui hanc habet, coram
cunctis inimicis suis securus incedit. Roe autem modo sacrifi
cium pingue fiet uelut uitulus saginatus qui absque omni macula
150 erat per quam anima macie deficit, quia bonum plenum pingue
est. Christus enim iniuriis fatigatus non peccauit, et in hoc
patientiam sanctorum sanctificauit.
Vnde et uos, fideles, corda uestra ad illius prelia qui uobis
exemplum dedit preparate, et sollicitudinem illorum quorum
155 non indigetis abicite, et ut in alpha et in omega appareatis
studete. In sensualitate enim peccatorum obumbrati estis; sed
cum a peccatis surrexeritis, pulchre forme uirtutum in uobis
apparebunt. Quapropter et dextera Dei uos protegat.
137 ut - fiat] cfr Ps. 19, 4. 140/142 sacrificium2 - ligauit] cfr Gen. 22,
9. 144 caput - inc1inauit] efr Gen. 22, 10. 149/150 uitulus - erat] cfr Leu.
22, 20-21. 155 alpha - omega] cfr Apoc. 22, 13.
136 ae) et R' 141 Deo! o",. Wr 143 ac] et R 150 quam .rcripnl quos
H", quaN R quem Wr 155 et
l
o",. Wr in2 0111. H", 156 obumbrati]
ohtenehrRti H",
486 EPIST. CCXXI, 1-22
TRIER (ST. SIMEON)
CCXXI
PRAEPOSITVS AD HILDEGARDEM
Beldericus, frater de sancto Simeone, in Treuirorum Ecclesia
solo nomine prepositus, et ex numero super jlumina Babylonis
sedentium et flentium, H(ildegardi), filie Sion, in ipsa Deum
deorum quandoque uidere.
Multorum relatu propriique corporis mei auditu suauissimum
tue beatitudinis odorem hauriens, letatus et admiratus sum in
his que dicta sunt mihi. Letatus, inquam, quia hoc tempore
nequissimi seculi uere in maligno positi, talem sibi sponsam
sponsus ille speciosus pre filiis hominu1ft elegisse cognoscitur;
10 admiratus uero, quia insolito et inaudito charismate ipsam et
in hoc exsilio dotare uidetur. Quis enim umquam legit uel au
diuit mulierem indoctam uel penitus illiteratam de profundis
sima abysso diuinorum arcanorum tantas eructuationes exha
lare, de fluminibus aque uiue tantam abundantiam sitientibus
15 propinare?
Vere mirabilis Deus, uere benedictus Dominus Deus, qui facit
mirabilia magna solus. Sed quid mirum, si rationalem et ratio
nabilem hominem organum suum quomodo uult facit, qui etiam
brutum animal magistrum magistri fecit. Facit enim quomodo
20 Deus de quo seribitur: Omnia quecumque uoluit, fecit.
Precor autem tuam dilectionem quatenus ipsa dilecto tuo
propensius et frequentius humilitatem meam commendare stu-
Ep. CCXXI
codd.: Hm (teste Mart. 31, 1051); R (f. 359r
b
-v
a
); Wr (f. 83rb-v
a
).
ed.: PL 92, 312D-313B (efr Hm).
&0_.: Vorbem. 2, p. 148; cfr ep. CCCLXI huius editionis.
CCXXI, Tit.: Prepositus de sancto Symeone Hildegardi R Epistola prepositi
s. Symeonis in Treueri ad s. Hil. Wr
CCXXI, 2/3 super - flentium] (efr) Ps. 136, 1. 3/4 Sion - uidere] cfr Ps.
83, 8. 9 speciosus - hominum] Ps. 44, 3. 16 mirabiJis Deus] Ps. 67,
36. 16/17 benedictus - solus] (cfr) Ps. 71, 18. 20 Omnia - fecit] Ps. 134,
6.
CCXXI. 1 Heldericus H", (uid, &o",,,,.) Treuerorum Wr 3 H(jldegardi)
smprlJ H. rodd. 10 insolitc H", solito J{ 14 sitientibus 0lIl. Wr 20 pOli Dcus
udJ. uult 1-1", 21 dilecto tuo) dileetio t u ~ W,.
a. a. 1173
EPIST. CCXXI, 23 - CCXXIR, 18
487
deat, eandem uieissitudinem a me fideliter et indesinenter sciens
sibi rependi.
CCXXIR
HILDEGARDIS AD PRAEPOSITVM a. a. 1173
Tu, serue Dei, attende ut breui tempore tuo ab iniustitia
inique mammone te diuertas, et in magno studio prouide ut
rubiginem peecatorum a te exeutias, antequam umbra mortis
superueniat, cum plus operari non potes, ne tune plangendo
5 dieas: O ue mihi, quia in negligentia inuentus sum!
Tu etiam patrem familias attende, qui a prima usque ad
uesperam operarios in uineam uoeauit et alias cur otiosi starent
interrogauit, cui respondebant quod nemo eos eondueeret. A
prima enim usque ad uesperam Dominus operarios in uineam
10 suam uocat et alios cur otiosi -starent interrogat, qui se excusant,
quia nemo eos condueat.
Sepe homini eontingit quod a prima etate sua usque ad
uesperam, scilicet ad senectutem in obliuione Dei uiuat, et hoe
intra se emendare tamdiu cogitat quousque per gratiam Dei
15 rixando intra se dicit: Quare bona opera non operabar, quia
Deus a malo me abstrahere non prohibuit? - Et ita in senectute
sua propter tedium peccatorum penitere incipit.
Iste in itineribus Domini uelut non ignitum fictile uas apparet,
Ep. CCXXIR
eodd.: Hm (teste Mart. 31, 1051-1052); R (f. 359va); Wr (f. 83va-b).
ed.: PL 92, 313B-D (efr Hm).
eomm.: Vorbem. 2, p. 148.
CCXXIR, Tit.: Responsum Hildegardis R
Epistola Hil. ad eundem s.
prepo(situm) Wr
CCXXIR, 2 inique mammone] cfr Luc. 16, 11. 3 umbra mortis] Iob 3,
5; 10, 22; 34, 22. 6/11 patrem - condueat] efr Matth. 20, 1-7. 18 fictile
uas] efr Prou. 26, 23; 2 Coro 4, 7 et al.
CCXXI, 24 post rependi add. Valete R
CCXXIR. 2 inique cadd. (iniquae edd.)Jfort. iniqui smbendum est mammona
R 4 potes) possis R 9 in uineam o",. H", 10 suatn o",. HmR uocauit
1< d ~ " , . R. 12 post Sepe add. enitn R 14 emendarc: in ",aIR. Wr
1160-1161
EPIST. CCXXIR, 19 - CCXXII, II
488
quoniam operari non potest, et sic ipse primus ex merito suo
20 per gratiam Dei mercedem accipiet, quoniam per etates postea
mutari non potest. In pueritia enim et in iuuentute, ac in matura
etate horno sepe malum et postea bonum operatur. Hoc in
decrepita etate esse non po test.
Nunc oculos tuos ad uigilandum aperi et omnes negligentias
25 etatum istarum considera et emenda operando, ut in eternum
uiuas.
TRIER
CCXXII
a. a. 1170
HILDEGARDIS AD LVITBVRGAM MONIALEM
o tu, de mundo orta et filia Dei in Christo nata, omnia loca
sunt in potes tate Dei. Idcirco prouide tibi minorem congrega
tionem propter tuam infirmitatem, quia Deus discernit imbe
,1
cillitates, infirmitates, etates et constrictos mores secundum
,1
,1
ti_
5 qualitates hominum.
Ideo nondum imponas tibi firma fundamenta ullius loci an
tequam tu ipsa proberis in anima et corpore tuo. Aliis autem
sororibus tuis, G., M., adhibe consolationem quantum potes in
tua possibilitate. Ipse etiam sipimetipsis utilia prouideant, ut
10 non deficiant in animabus suis.
Nunc ergo uiue in religiosa uita, et Deus non derelinquet te.
:\
1,
Ep. CCXXII
CfJd.: W (f. 32v).
:I!,
ed.: PI 41, p. 525 (efr W). I
CCXXII, Tit.: Luitburge moniali (moniali s. lin. W) de Treueri Hildigardis
(Hildegardis PI) W (PI)
;
1I
li
!
CCXXII, 11 Deus - te] efr Deut. 31,6; 31, 8; 1 Reg. 12,22; 1 Par. 28,
20.
CCXXIR. 19 quoniam ;11 margo Wr ipse o",. H", 20 quoniam] quam
1-1", 21 mutRre H", militRri R Re] et R 22 malum sepe R operatu!
Mili, el R 14 Nunc] lddrco R
C:CX X11, 8 (;.1 S. PI 9 MibirnetipMia f. 1111. W 11 ergo] gilur PI
EPIST. CCXXIII, 1-21
489
TRIER (ST. PETER)
CCXXIII
PRAEPOSITVS CLERVSQVE AD HILDEGARDEM a.
N., peccator et prepositus maioris Ecclesie sancti Petri ac
totus Treuirorum clerus, Hildigardi, Dei famule ac mysteriorum
ipsius quam plurimorum conscie, in cenobio beati Ruperti deuote
uiuenti, cum gratiarum actione manus extensas pro ipsa.
5 Cum per diuinam permissionem reuelentur ex multis cordibus
cogitationes, nostre ad uos per diuinam uoluntatem manifestan
tur, cum toto annisu corporis, tota deuotione mentis uos dili
gamus. Scimus enim per Spiritum Sanctum uos inhabitari et
plurima ceteris hominibus incognita per ipsum uobis manifes
!O tari.
Nam ex quo a nobis recessistis, cum in diebus Pentecostes
nuper ad nos superna dispositione uenissetis, ubi comminatio
nem Dei nobis imminere dixistis, multa dispendia Ecclesiarum,
multa pericula hominum circa nos et apud nos uidimus, et
15 experti su mus quia secundum bonum consilium quod nobis
dedistis iram Domini placare negleximus, et, nisi per misericor
diam Dei uindicta ipsius retracta fuisset, forsitan eisdem peri
culis imminentibus in desperatione succubuissemus.
Et quia Deus in uobis est et uerba ipsius ab ore uestro sonant,
20 quam intime maternalem uestram dilectionem exoramus ut ea
que uiua uoce nobis tunc propalastis per presentem baiulum
Ep. CCXXIII
codd.: R (f. 413rb _va); W,. (f. 129va -b).
ed.: PL 49, 253B-D (efr R).
comm.: Briejiv. (19902), p. 167.
CCXXIII, Tit.: Prepositus saneti Petri totusque elerus Treuirorum H. R
Epistola prepositi Eeelesie s. Petri toeiusque eleri in Treueri ad s. Hil. Wr
CCXXIII, 4 cum - aetione] efr Phil. 4, 6 et al. manus extensas] efr
Eeeli. 51, 26 et al. 5/6 reuelentur - eogitationes] Lue. 2, 35. 8 per
inhabitari] efr Rom. 8, 11. 19 uerba - sonant] efr lob 34, 35.
CCXXIII, 1 N.] R. R 2 Hildegardi R famule dei R 3 Ruperti scripsl1
Roberti R Rpperti W,. 4 post extensas add. ad deum R (sed recte BJanckw.) 61
7 manifestantur om: R 7/8 diligimus PL 8 per om. PL inhabitare R 11
recc:ssisti Wr 12 nos] uos Wr 13 predixistis R 14 ant, multa add. et
PI.. 16 Domini] dei R 20 dileetionem uc:5tram R
490
EPIST. CCXXIII, 22 - CCXXIIIR, I5
scripta no bis transmittatis, quatenus succedens posteritas et
uindictam Dei et misericordia m eius super nos directam uideat,
et uos consciam secretorum ipsius ueracem et dilectam esse
25 cognoscat.
Protectio Domini super uos semper maneat, et quod in uobis
cepit bono fine in uobis perficiat.
CCXXIlIR.
HILDEGARDIS AD CLERVM a. 1160-1161
Ego paupercula forma, que in me nec sanitatem nec uim nec
fortitudinem nec doctrinam habeo, sed que magistris subdita
sum, de mystico lumine uere uisionis ad prelatos et ad clerum
Treuirensium hec uerba audiui: Doctores et magistri tuba ius-
5 titie Dei canere nolunt. Ideo oriens bonorum operum in eis
exstinctus est, qui totum mundum illuminat et qui quasi spe
culum luminis est. Oriens enim iste cum doctrina in eis lucere
deberet, que diuersa precepta regeret, si cut et sphera sols
diuersa est. Auster etiam uirtutum cum calore suo in ipsis
10 frigidus est ut hiems, quia bona opera et de igneo Spiritu Sancto
ignita in se non habent et quoniam absque uiriditate aridi sunt.
Occidens quoque misericordie in nigredinem sacci cilcini uersus
est, quia bene uiuendo passio1J,em Christi non colunt, qui per
humilitatem in humanitatem descendit et diuinitatem suam
15 obtexit, sicut sol interdum absconditur.
Ep. CCXXIIIR
codd.: Gh (f. 36r-37r; fragm.); R (f. 413v
a
-415r
a
); Wr (f. 129v
b
-131v
b
).
eJ.: PL 49, 254A-258A (efr R).
comm.: Briejiv. (1990
2
), p. 167.
CCXXIIlR, Tit.: Ex epistola s. Hildegardis ad Treuerenses de eo tempore
Gh Ad c1erum Treuirorum Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eosdem Wr
CCXXIIl, 26 Protectio Domini] cfr Ps. 120, 5; 2 Mach. 13, 17. 26/27
in - perfidat] cfr Phil. 1, 6.
CCXXlllR, 12/13 in - est] efe Apoc. 6, 12.
CCXXIlIR, 3 ad2 o",. PL 11 Dei o",. R 8 spherll scripsll Rl'cra.RWr 9
in i p ~ I K o",. Wr 10 ut hlcmpa eat R gneo1 ignc Wr 11 ignita i" ",ar.
Wr 12 _c:ilkllll Wr
,I
III
iji
EPIST. CCXXIIIR, I6-52
491
Sed septentrio cum aquilone in eis operatur, ubi unusquisque
eorum latitudinem proprietatis sue exercet, que in penas ani
marum conuertetur, sicut etiam cilicium corpus hominis
constringit. Ipsi namque per bona opera cum oriente non sur-
20 gunt et cum ardore solis non ardent, nec cum occidente a malis
declinant, sed cum septentrionali aquilone in proprietatem cor
dis sui se abscondunt.
Ob hoc uere diabolus tres nigros uentos ex aquilone cum
ludibili sibilo emittit: primum scilicet cum superbia et odio
25 contra orientem qui exstinctus est; secundum cum obliuione
Dei contra austrum; tertium cum infidelitate contra occidentem.
Nam cum doctores et magistri recte ambulando Deum imitati
sunt, oriens aquilonem in eis ita constrinxit quod suspirare non
potuit, et auster in bonis operibus eum in illis cremabat, ac
30 occidens uires eius in tenebras deiecit, quando isti mundum et
seipsos, Agnum sequen tes, relinquebant. Nunc autem uis uirilis
fortitudinis in muliebrem debilitatem inclinata est, que cum
uirili fortitudine pugnare non debet, quia uir caput esto Muliebre
uero tempus istud cum quodam tyranno incepit, cum quo omne
35 malum exortum est.
Ego autem ex uera uisione didici quod multoties quilibet
pater familias, qui potens Dominus est, filiis et famulis suis qui
propter preuaricationem preceptorum suorum ipsi displicent,
probitatem ac potentiam et possibilitatem suam proponit, et
40 quod postea manum suam extendendo cum uirga correptionis
eos inclinat et dissipat secundum qualitatem delicti ipsorum,
dicens: Vnde uenitis, et quid absque me estis?
Et de zeto Domini audiui quod Deus absque ultione preua
ricationem preceptorum suorum non dimittit. Adam enim pre-
45 cepta Dei preuaricatus, uisionem celestium et claram uestem
amisit et in locum mi serie missus est. Per zelum etiam Domini
Cain propter efIusionem sanguinis fratris sui que m occidit,
expulsus est. Plurimi etiam populi surrexerunt ex filiis Adam,
qui obliuionem Dei habebant, ita quod se homines esse scire
50 nolebant; unde turpiter pece ando secundum mores pecorum
uiuebant, exceptis filiis Dei, qui ab eisdem hominibus et a
moribus eorum se separabant, de quibus Noe natus esto Tune
33 quia - est] (cfr) 1 Coro 11, 3; Eph. 5, 23. 37 qui - est] efr Deut. 10,
17; Ps. 23, 8; 88, 9; Matth. 3, 9; Luc. 3, 8 et al. 44/46 Adam - est] cfr
Gen. 3, 23. 47/48 Cain - est] cfr Gen. 4, 3-16.
16 operantur PL * ubi] ut Wr 17 exercet que 0111. PL * 20 cum
1
0111.
PL 23 uentus ex uentos co"' Wr 28 in eis om. PL 29 ac] et R 34 quo]
S. lin. add. esse W,. 36 ex] in PL 38 suorum S. Un. Wr 41 delicti om.
PI. 48 surrexerunt post Adam R 49 quod] quo PL * 51/52 a moribus]
amorib\IR R
EPIST. CCXXIIIR, 53-85
492
zelus Domini eleuatus est et Spiritus Domini super aquas fere
batur, ac nubes scidit et aquas in diluuio eduxit, et sic terra de
55 criminalibus peccatis mundata est et de sanguine Abel quem
biberat. Deus enim ista fecit. Et sic collum cupiditatis antiqui
serpentis exterritum est. Tune terra que in sanguine Abel prius
uiolata fuerat, nouum sucum uini protulit, et sapientia iterum
operari cepit.
60 Sed diabolus cum irrisione scelus in filio N oe perpetrauit;
unde et zelus Domini peccantem in seruitutem dedit ac bene
I
dictionem ei subtraxit, et in maledictionem seruitutis peccantes
I
tradidit. Et ita sapientia noua in celo et in terra operata est.
Deinde sancta Trinitas in Abraham magnum opus ostendit
65 presignando et ostendendo obedientiam, ubi ille patriam reliquit
:i
,
et ubi se crcumcidit; et in obedientia illos presignauit de quibus
dictum est: Qui sunt hi, qui ut nubes uolant? et in crcumcsione
ti:
uulnus confusionis antiqui serpentis. Sed mulier per cachinnum il!
stultitiam prime mulieris secuta est, in fecunditate autem eius
l.
1
70 Filius Dei prefiguratus est. Nam in obedientia Abrahe Deus 'i!
preuaricationem Ade mutauit ac in circumcisione ipsius morti
I
!I
uulnus intulit, et in fecunditate sterilis femine preuidit quod '1
alia femina alium filium paritura esset, quoniam Filius Dei
omnem presignificationem istam in natiuitate. sua compleuit.
75 Moyses autem legifer in adiutorium circumcsionis uenit et
legem dedit, quod etiam a Deo perpetratum est. Sed populus
illius propter multas preuaricationes preceptorum Dei in idolis
et in aliis peccatis interiit. Et iterum zelus Domini surrexit et
mala hec cum morsihus serpentinis et cum aliis periculis et
80 cum preliis uindicauit, ita quod etiam multi occsi ceciderunt.
Zelus autem Domini huiusmodi purgationes usque in fine m
mundi operabitur. Sed tamen, cum Deus uindictam suam emit
tit, multoties eam per hominem aut per aliam creaturam alj
quam prenuntiat, ne homines excusationem malorum suorum
85 habeant. Quapropter sepe et multi inter eos surgunt et peni
53/54 Spiritus - ferebatur] (cfr) Gen. 1, 2. 54 nubes - eduxit] cfr Gen.
7, 17 eqs. 56/57 antiqui serpentis] cfr Apoc. 12, 9; 20, 2. 60/63 in
tradidit] efr Gen. 9, 22-27. 64/65 in - reliqut] cfr Gen. 12, 4. 66 ub
circumcidit] efr Gen. 17, 23. 67 Qui - uolant] Is. 60,8. 68 cfr 56/57. 75/
80 Moyses - ceciderunt] cfr e.g. Ex. 32. 85/86 surgunt - est] cfr Ion. 3, 3
5; Matth. 12, 41; Luc. 11, 32.
54 ac] et R et l ()",. PL* 55 mundata] inundata Wr 57 extritum
PL* 66 circumscidit R in obedientia) inobedientia Wr 68 pOlI.serpentis
adJ. IIccepit PL 71 R, Iet R 72 uulnus o",. PL 75 circumscisionia R 78/
80 lit - I:c;<:iclc ru lit 1JItI. /{ 82 cum 0111. PL* 83/84 Illiqullm cre.aturllm R
EPIST. CCXXIIIR, 86-I2I
493
tentiam agunt, sicut in lona factum est. Et sic Deus per amicos
suos laudatur et per inimicos predicatur. N am Deus formam
digiti sui cum prefata ostensione in uiris et in feminis sepe
tetigit, ut scriptum est: Et prophetabunt flli uestri et jilie uestre.
90 Postquam autem Deus prefigurauit qud facere uoluit, recor
datus est quod dixerat quod contereret caput serpentis. Et
quandam mulierem, sclicet Virginem, obedientia, castitate ac
omni bono perfudit ac omni bono impleuit, ita quod superbia
que in Eua fuit, in hac aruit. Sed uirgo hec Filium Dei de
95 Spiritu Sancto concepit, qui mirabiliter processit et in mundum
in miraculis uenit. Tunc Deus ab opere illo cessauit quod sic
carnaliter patrarat. Et huic Filio suo omnia carnalia ad spiritalia
reuocare dedit, quia ille caro sanctitatis est, que per alienam
naturam processit et quam consilium serpentis numquam uio
100 lauit.
Vnde idem Filius Dei ueterem legem rigauit, cum in baptismo
per fidem et obedientiam, ac per abstinentiam carnalium de
sideriorum uiam sanctitatis' demonstrauit, ac cum peniten
tiam hominibus dedit et cum omnia hec in mortali corpore cum
105 morte sua confirmauit, et cum miracula et signa discipulis suis
dedit sicut Pater ipsi dederat. Nam quia Deus horno apparuit,
cum tonitru diuinitatis in discipulos nouum ignem misit qui
antea numquam apparuerat, ac discpuli nouis igneis linguis et
noua scientia infusi sunt, que secundum celestem harmoniam
110 homines uiuere docuit. Tunc oriens in uirtute sua resplenduit
et auster in calore suo arsit, nec occidens noxialis erat, nec
septentrio cum aquilone bacchabatur, quia per passionem Christi
temperati fuerunt usque ad tyrannum quendam, a cuius tem
pore omne malum et omnis iniustitia ac preuaricatio exorta est.
115 Sed et hec cum fame et pestilentia exanimata sunt et cum bellis
et cum preliis incuruata sunt, et cum penis penitentie purgata
sunt.
Nunc autem lex in spiritali populo neglecta est, qui bona
docere ac facere contemnit. Magistri quoque et prelati, relicta
120 iustitia, dormiunt. V nde uocem hanc de celo dicentem audiui:
O filia Sion, corona de capite tuo inclinabitur et pallium dila
89 Et - uestre] loel 2, 28; Act. 2, 17. 91 conteret - serpentis] efr Gen.
3, 15. 108/109 nouis - sunt] efr Act. 2, 3.
86 ante in add. et R 87 post inimicos add. suos R 92 ante castitate add.
et R 93 ac] et R 94 hec] hoc PL (sed recte PL*) 95 qui] sui PL* 96
in om. PL* 102 ac] et R 103 ac] et R 106 Nam quia] quando PL 107
post disdpulos adj. suos R 108 ac] et R 110 in o",. PL* 112 per o",.
PL* 114 omniso",. R 116 cum 10111. R 119 facere et docere R Mllgistri]
bit i,,&. Gh quoque 0111, Gb 120 dicentem 0111. Gil 121 pallium o",. Gh 121/
122 dilatatio Gh
EPIST. CCXXIIIR, 122-156
494
tationis diuitiarum tuarum tibi imminuetur, ac in paruum nu
merum constringeris et de regione ad regionem expelleris. Per
potentes enim homines plurime ciuitates et claustra dissipanda
125 sunt. Et principes dicent: Abstrahamus ab his iniquitatem que
totum mundum in ipsis subuertit. - Et uidi et audiui quod hec
pericula ac contritiones regionibus et claustris propter preua
ricationem obedientie et aliorum preceptorum legalium insti
tutionum oceurrent. Et uidi quod tamen in huiusmodi
130 preuaricationibus aliqui Deo adherebunt et ad ipsum anhela
bunt, quemadmodum in tempore Elie factum est. Ri uero cum
magno honore persistent et uelut holoeaustum Dei habebuntur,
quia a malis reeesserunt, ut Noe et Lot.
Et hec eadem purgatio in hoe muliebri tempore in modieo
135 incipiet et postea maior fiet, ac deinde uirile tempus ueniet, in
quo bella et prelia ex iusto Dei iudieio erunt. Sed hoc muliebre
tempus tamdiu non durabit quamdiu huc usque perstitit. Tune
iustitie et iudicia Dei surgent, et disciplina ac timor Dei in
populo erunt, et iusti et boni homines in spiritali populo fient,
140 qui tamen in paruo numero propter humilitatem manebunt et
in primam auroram sieut eremite reuertentur; et hoc etiam in
timore preteritorum temporum facient, que sibi aduersa fuisse
perspexerunt. Et homines stultitiam laseiuorum morum tune
non habebunt more puerorum, sed tristitiam de ignotis tem
145 poribus sustinebunt que uentura sunt. Et tune fortes uiri sur
gent et prophetabunt, et omnia uetera et noua Scripturarum
ac omnes sermones per Spiritum Sanctum effusos colligent, et
intellectum eorum sicut monile cum pretiosis lapidibus oma
bunt. Per hos et per alios sapientes plurimi seculares boni fient
150 et sanete uiuent.
Roe autem studium sanctitatis cito non arescet, sed diu
durabit, quia hec omnia propter errans tempus fient, ubi multi
martyres in fide erunt. Nam uir preliator hec faciet, qui initium
et finem operum suorum in his aspicit, quatenus erranti populo
155 in hoc resistat. Ipse namque prophetas primum eonstituit uelut
eaput, sapientes uelut oculos, doctores uelut os, sicut etiam per
127/131 propter - est] cfr 3 Reg. 18, 18 eqs. 133 Noe et Lot] efr Gen.
6,8; 19, 119. 153 uir preliator] Is. 42, 13.
122 !le] et R 123 eonsttingetur R ad] in PL 125 his] eis PL 127
Ile] et R 128 et 0111. PL* 128/129 eonstitutionum R 129 tamen] tum
PI. 131/132 quemlldmodum - habebuntur il/ III.rg. in! Wr 135 le] etR 136
ex o",. Wr 142 tcmporum 0111. Gh fllciunt GbR 143 tune 0111. PL 143/
144 non hahehunt tune rnorum Gb 144/1411 temporihuM il/ f/t1l'1l. 'Wr 146
noua MI' \1C".tc:ra Wr 147 1,1 c:t 1{ 1!13 ~ r u n t in ficlc: Gh 156 Mieut] "ie Wr
EPIST. CCXXIIIR, 157-190
495
uerbum Dei omnia facta sunt. Et quia deinde reliqua membra,
scilicet fideles, bona operabuntur, ut dictum est, Deus in sinum
eorum eaput ponet, id est intellectui ipsorum prophetiam ape
160 riet. Tune et principes eitharas et tympana in erumnas et in
tristitiam uertent, quemadmodum filii Israel fecerunt cum capti
fuerunt.
Post hec omnia spiritalia sine tedio et defectu confortabuntur,
et homines pupillam ui.uentis libri inspieient. Et tune uires et
165 fortitudo ac sanitas in populo fient, quia uir preliatar aerem
sanitate replebit ac etiam uiriditatem uirtutum producet, ne
fideles corpore et anima in errante tempore deficiant. Istud
autem usque ~ n errans tempus ita perdurabit, in quo fidelis
populus ad mortem quasi ad epulas fes tina bit. Sed et tempus
170 hoe erroris hoc modo tenebitur usque dum illud Deus in gratia
et misericordia ae in zelo suo discutiat.
In omnibus his hortulanus inutilia de horto suo proiciet et
utilia ad se colliget, quemadmodum seriptum est: Deus ultionum
Dominus, Deus ultionum li6ere egit. Quod tale est: Deus in zelo
175 suo caput omnis iniquitatis eonterit et illud Dominus in casu
prostemit, quia omnis iniquitas ex diabolo est, qui in inferno
sepultus esto Ipse namque Deus ultionum est, quia in nullum
aspexit uel respexit, a quo quicquam addendum sumeret, sed
in semetipso unumquodque distribuit, constituit et facit; et
.,. 180 istud libere hoe modo egit, quia ipse solus et iustus, et bonus,
et timendus in omnibus iudiciis suis est. Deus enim in ultione
perditorum est, quia bona noluerunt; et ideo cum diabolo eos
damnat. Multos quoque per dolo re m libere inclinat, quos iterum
postea libere eleuat, ut propter bona opera uelut eolumne celi
185 sint, sicut plurimos ex publicanis et peeeatoribus sanctos fecit.
Tune diabolus se erigens in perdito filio super pennas uento
rum uolare uult. Deus autem in semetipso disponit omnia que
uult, quoniam nemo eum superare potest, ae omnem uim diaboli
dissipat, uelut faber qui omnia inutilia ad nihilum redigit in
190 fabrica sua, et manum suam in zelo suo extendit, sicut ibi tecit,
160/162 eitharas - fueront] efr Ps. 136,23. 165 efr 153. 173/174 Deus
- egit] Ps. 93, 1. 175 eaput - eonterit] efr Gen. 3, 15.
158 post bona ad. opera PL ut dietum est om. PL sinum] uisum
Wr 159 ponit R 163 ante defectu ad. sine Wr 166 !le] et R 170
errorem R tenebit R ilIud] istud Gh 171 discutiat] hic exp/. Gb 175
omnis om. PL 178 ante addendum ad, sibi R assumeret R 180 libere]
libenter Wr 181 etenim R 183 libere 0111, PL 185 plurimos om. W,. 186
post filio ad. suo fori. ,.,d, R 187 omnia] el R 188 le1 et R 189 Re!
nihilum o",. PI. 189/190 in fabrica IUA Id nihl1um rediMt R
EPIST. CCXXIIIR, I9I - CCXXIV, 4
496
quando eundem Satanam in prima deiectione in abyssum proie
cit. Vnde ille, sicut coluber foramen suum intrat, ita in abyssum
se abscondit, nec amodo se eriget, quia nunc totus deceptus est.
Postea diuinitas ignota omni creature operabitur, quia omni
195 homini ignotum est, quando purgatio mundi per ignem fiat.
Et Treuerim nouo igne qui discipulis in igneis linguis apparuit,
inter fideles primo ualde ornatam uidi, ita quod omnes platee
eius in aurea fide cum miraculis tunc difIuse fuerant. Sed nunc
per uagationem squalidorum morumet cum tedio, quasi Deum
200 nesciat, circumdata est, ac aliis plurimis malis coinquinata est,
ac etiam in his tedio et in defectione iucunditatis et pulchri
tudinis principalium ac honestarum institutionum inueterata
est, atque in obliuionem multorum peccatorum inclinata. Qua
propter ignee ultiones ab inimicis super eam uenient, nisi per
205 penitentiam, sicut in lona factum est, deleantur.
TRIER
CCXXIV
QVIDAM SACERDOS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Sacre Dei uirgini Hildegardi, uenerabili sponse Iesu Christi,
B., Dei gratia in Treuerensi Ecclesia qualiscumque sacerdos,
quamuis sacerdotii dignitate in'dignus, seipsum.
Etsi oculis corporalibus uos raro conspiciam, illa tamen nostre
Ep. CCXXIV
codd.: Hm (teste Mart. 64, 1095); R (f. 373v
a
); Wr (f. 101v
b
-102r
a
).
ed.: PL 125, 349C-D (cfr Hm). il:
C011l11l.: Vorbe11l. 2, p. 149; cfr ep. CLXXXIX huius editionis.
'11' '1
1
..
1
CCXXIV, Tit.: Sacerdos quidam Hildeg. R Epistola B. sacerdotis an (nel)
Treueris ad s. Hil. Wr
CCXXIIIR, 196 igne - apparuit] cfr Act. 2, 3. 205 sicut - est] efr Ion.
2; 3.
CCXXII1R, 191 quando] ubi R deiectione] dilectione PL* 198 cius]
ipsius R 199 et 0111. R 200 est l 0111. R ac] et R 201 ac] et R in
2
Q11I. PI.' 202 ac] et R 204 eam] eos PL
CCXX rv, 1 Hildcl\llrdi o",. H", H. R leRU ChriMti 11#1. Wr 2 1'reuircnl
/1", 4 mrpmttlihuaJ c:arnalibul Wr 4/11 anime nCltre Wr
EPIST. CCXXIV, 5 - CCXXV, 2
497
5 anime admiranda potentia, que imaginatio dicitur, cotidie uultus
uestri serenitatem mihi representat et iucunda uestri recorda
tione letificat, et ad Dei laudem me excitat, qui in diebus nostris
dignatus est manifesta ostensione atque euidenti exemplo per
uos declarare quod sacra Scriptura cotidie recolit, hoc scilicet
10 quomodo Spiritus Sanctus castarum lumen animarum in anti
quis patribus atque in sanctis Dei apostolis. hominibus indoctis
mirabiliter locutus sit. Videtur enim mihi quod uos cum Petro
uoce Dauid dicere possitis: Quoniam non cognoui litteraturam
introibo in potentiam Domini.
15 Per illam itaque pie diuinitatis clementiam que sacri uestri
pectoris intima, clarissimis suis radiis inusitato modo perlus
trauit, uos obnixe deprecor ut uestra oratione me miserum
peccatorem adiuuare uelitis. Rogo etiam ut per consolationem
diuinam qua superne uisioni frequenter innixa estis. mihi conso
20 latoria uerba rescribatis. et quomodo his preesse possim quos
sub regimine sacerdotii debeo, benigne insinuetis, Valete.
UTRECHT
CCXXV
HILDEGARDIS AD BALDVVINVM CANONICVM
Mystica Dei hec uerba proferunt: O horno Dei per ligaturam
legis, Deus scit te in nigra uicissitudine aliquorum operum. Sed
Ep. CCXXV
codd.: H11I (teste Mart. 30, 1050-1051); R (f. W (f. 34r-v); Wr (f.
83rb).
ed.: PL 91, 312B-C (cfr Hm).
C011lm.: Vorbem. 2, p. 148; cfr ep. CLXVIII huius editionis.
CCXXV, Tit.: Responsum Hildegardis R (cfr p. CLXVIII) Balduwino
canonico de Traecto Hildigardis W Epistola s. Hil. ad eundem prepo<situm)
Wr (ifr ep. CLXVIII)
CCXXIV, 8110 manifesta - Sanctus] cfr 2 Mach. 3, 24. 13/14 Quoniam
- Domini] Ps. 70, 15-16.
CCXXIV, 6 post "iucunda add. ualde Wr 9 hoc 0111. R 10 animarum lumen
Wr 11 apostolicis Hm 13 possitis dicere Wr 17 me 0111. Wr 19 qua]
quoniam H", superni Wr 20 his o",. R
a.1160-1170
I
I
I
II1
"
1'!ll
'
llr
l'
1
iI
1I1
498 EPIST. CCXXV, 3 - CCXXVI, 2
EPIST. CCXXVI, 3 - CCXXVII, Z
499
tamen a longe aspicis uelut in opinione quasi egredientem lucem
quod spiraculum uite accepit, tertia quod intellexit quod operari
rutilantis lucis.
potuit, quarta quod bonum opus suscepit, quinta quod, malum
5 Nunc curre, ut bona opera facias sine contumelia duplicitatis
5 cognouit.
duarum uiarum, scilicet ubi sonus unus est oris, alius mentis.
Hec similitudo ad quemlibet hominem sic respicere potest.
Prouide autem ut Deus te amet in bonis operibus, quia ipse
Prima uice intelligitur quod horno criminum suorum cum sus
porrigit ad te manus protectionis sue; sed tu infirmus es et
piriis meminit ita quod inutilia sunt, secunda quod a criminibus
fugis. Caue ergo ne abscondas te a protectione illa, ne Deus
aliquantulum declinat, tertia quod ea confitendo aperit, quarta
10 uirga sua te percutiat, quoniam ipse te requirit ut uiuas in recto
10 quod penitentiam agit, quinta quod se malo alienum facit.
itinere.
Ideo tu, horno, in his operibus que Deus in homine operatus
est, fac timendo et tremendo penitentiam, quoniam in aliqua
parte opus ipsius contriuisti. In audientia enim sacerdotis, quam
CCXXVI
diu uixeris et possibilitatem habueris, aliquid laudis in gemitu
15 et suspirio Deo exhibebis.
HILDEGARDIS AD EVNDEM (?) SACERDOTEM a. 1160-1170 ( ~ )
Hec in uera uisione audiui: Quinque perationes opus Dei in
homine habuit. Prima est quod horno formatus est, secunda
CCXXVII
HENRICVS MAGISTER AD HILDEGARDEM
c. a. 1160 (?)
Hildegardi. Salue, Christi nobilis sponsa, susceptura incor
rupte uite sponsalia. Quis, qualis, quantus, quomodo, unde sim,
Ep. CCXXVI
codd.: H11I (teste Mart. 61, 1091); R (f. 372v'); W(f. 38v-39r); W,. (f.
100v-b).
ed.: PL 122, 346C-D (cfr Hm).
C011l11l. .' Vorbem. 2, p. 148; cfr ep. CCXCV huius editionis.
CCXXVI, Tit.: Responsum Hildegardis R (cfr p. CCXCV) Cuidam
sacerdoti Baldewino (Baldewino s. lin') de Traiecto Hildegardis W Epistola
Ep. CCXXVII
s. Hil. ad eundem sacer(dotem) W,. (cfr p. CCXCV)
rodd.: Hm (teste Mart. 62, 1092); R (f. 372va-b); W,. (f. 100vb -101r8 ).
ed.: PL 123, 346D-347C (efr Hm).
comm.: P. Sf;OURN, Nede,. Arc. Ke"kgucedenis, NS 16 (1921), p. 152-154;
CCXXV, 3 a - aspicis] cfr Hebr. 11, 13. 4 rutilantis lucis] cfr 2 Reg. 23,
H. LINDEMAN, Ons Geemlijk Erf 2 (1928), p. 132-133.
4. 6 sonus - mentis] efr Prou. 8, 13; Eccli. 5, 11; 6, 1. 8 porrigit - sue]
efr Ps. 120, 5. 10 (app. comp.) itinera - preuidisti] cfr Ps. 138, 4.
CCXXVII, Tit.: Magister de Traiecto Hildegardi R
Epistola magistri de
Traiecto ad S. Hil. W,.
CCXXVI, 1 opus Dei] cfr Ioh. 6, 29.
app. C011lp.: CCXXV, 5 Nunc curre] Curre enim R 7 ut] quod R in
bonis operibus] bona faciendo R 10/11 ut uiuas in recto itinere 0111. Hm R Wr, CCXXVI, 3 spiraculum - accepit] cfr Gen. 2, 7.
flu post requirit add. Nam itinera illa que currere (querere Hm) uoluisti non
recte (recta PL*) preuidisti, quando in celum ascendisti. Nunc autem (Sed nunc
R) in duabus partibus concuteris, scilicet permissione (promissione Hm) Dei et app. romp.: CCXXVI, 3 quod
2
] quia R 8 ita quod] quia R 11 o ante
diabolicis artibus. Deus enim (Et Deus R) tibi funem (funem tibi HIII) solutum horno add. R Wr 12 fac post penitentiam R
dimittit, ut cognoscas quid siso Sed tamen omnino non cades in foueam tristitie.
Nunc autem (autem 0111. R) ora et confide quod Deus non derelinquat te, et
aurora cito ad te procedet in liberatione (in liberatione procedet R) app. mI.: CCXXVI, 6 sic om. Hm 7 intelligitur s. /in. W 9 conf1tenda
Wr
CCXXVII, 1 Hildegardi. Salue scripsi eNIII Wr] H. Salue Hm (H., salue PL *)
"pp. mi..' cc.:XXV. 3 R longe) I I l o n ~ Wr lupicit Wr
HildigardiR Rlll\le R nohiliR Chriati R 1/2 in cortupte W"PL.
EPIST. CCXXVII, 3-33
50 EPIST. CCXXVIIR, 1-18
Sl
scilicet H(enricus), magister de Traiecto indignus, ex presenti
CCXXVIIR
latore habes cognoscere.
5 Christi bonus odor, quasi unguentum effusum de te longe
HILDEGARDIS AD HENRICVM MAGISTRVM C. a. 1160 (?)
lateque fragrans nostris indignis auribus spirando inflauit, te,
Mysticum spiramen et uox sapientie sonat: Deus eternus est
superna uisitante gratia, frequenti illustratione splendoris diuini
et in semetipso hoc consilium habuit quod magnum opus facere
celitus ita desuper irradiari ut nonnumquam quarumlibet cau
uoluit, ita quod omnia miracula sua in illo per rationalitatem
sarum euentus et rerum exitus occulta dispensatione Dei pre
sonarent. Et in hoc antiquo consilio ualde delectabatur, quia
10 finitos, per inhabitantem in te eus gratiam tibi concedatur
5 opus suum plurima edificia boni edificare debuit. Et sic Deus
contemplari, maxime cum hoc tibi instanter flagitaueris reuelari.
hominem fecit.
Qua de re ego humilis et deiectus, uariis doloribus ac multi
Horno autem imago Dei est, in qua Deus aureum spiraculum
modis aduersitatibus exagitatus, nimirum ineffabilibus propriis
misit quod in se duas uias in scientia boni et mali habet. Altera
reatibus id prouocantibus, tuis me piis precibus ex intimis
celum sustinet; altera malum ostendit. Illa celum sustinet ita
15 commendo uisceribus, per illum te testans qu te sibi proprio
10
reconsignauit pretio, ut tuis iustis laboribus me eius clementi
quod Deus uirtutem potentie sue perficit in aureo spiraculo
hominis fulgentibus operibus; ista autem tangit flatum nigre
bonitati studeas complacare indefesso labore.
dinis primi incipientis mali, quod contra Deum pugnare uoluit.
Sum enim humiliatus usquequaque et usque in finem curuatus
Et in his duabus uiis quinque sensus hominis cum sapientia,
tamquam uas perditum et a facie oculorum eius proiectum, quia
11
scientia, intellectu et uoluntate ad magnum honorem computati
20 circumdederunt me mala quorum non est numerus, et compre :ii
15
sunt, si cut etiam ordines angelorum ad laudem Dei positi sunt,
henderunt me iniquitates mee que supergresse sunt caput meum
qui in conspectu eius assistunt.
sicut onus graue, et super hec omnia sustinui qui simul contris
:'1 Nunc autem, o serue Dei, in meliore uia parue fenestelle in
taretur, et non fuit, et qui consolaretur, nec inueni.
:I
n! splendido lumine in te apparent, ita quod exoptando bonum
Vnde non inani quidem temeritate nec superflua curiositate,
"
25 sed tamquam in camino tribulationis excoctus estuanti desiderio
"
ex tuis cupitis rescriptis supplex et anhelus exspecto refrigerari,
desiderans ex ipsis tam superhi dispensatoris de statu uel exitu
mearum angustiarum prefinitam sententiam animaduertendo
Ep. CCXXVIIR
experiri, quam a te consilium sanitatis ex ipsius inspiratione
codd.: Hm (teste Mart. 62, 1092-1093); R (f. 372vb-373r"-); W, (f. 101ra-b);
30 suscipere.
Z (f. 93r).
Sed ante omnia et per omnia ardenter sitio ex te certificari,
edd.: PL 123, 347C-348A (efr Hm); efr HAUG, p. 70-71, n. 137.
si tandem in cetu saluandorum me diuinitas preordinauit comm.: cfr ep. CCXXVII.
computari. Vale, gaude, uiue, et sit nomen tuum in libro uite.
CCXXVIlR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eundem
mag<istrum) W, Heinrico magistro Traiectensi Z
CCXXVIIR, 1 Deus - est] (cfr) Dan. 6, 26; 2 Mach. 1, 25. 7 Horno _
est] efr Gen. 1, 26; 1, 27. 7/8 spiraculum misit] cfr Gen. 2, 7. 8 scientia
- mali] cfr Gen. 2, 9; 2, 17. 15/16 ordines - assistunt] cfr Matth. 18, 10.
5 Christi - odor] 2 Coro 2, 15. 18 Sum - usquequaque] Ps. 118, 107.
usque - curuatus] (efr) Ps. 37, 7. 19 tamquam - perditum] Ps. 30, 13.
a - proiectum] (efr) Ps. 30, 23. 20/21 circumdederunt - mee] (cfr) Ps.
app. comp.: CCXXVIIR, 3 quod] ut R 7 qua] quam RW, 17 parue
39, 13. 21/22 supergresse - graue] Ps. 37, 5. 22/23 sustinui - inueni] (cfr) fenestelle in meliore uia R
Ps. 68, 21. 25 in - excoctus] efr Is. 48, 10. 33 in - uite] cfr Apoc. 3, 5;
13,8; 17,8 et al.
app. crit.: CCXXVIIR, 1 Mysticum] litl. i"it. dees! Z
2 et om. PL * consilium]
litt. consili no" ,gi posSIInt in Z 4 quia] et H11I
5 plurirna] pulcherrima Wr
3 H(enrkuR) stripi (ifr lit. ,p. CCXXVllR i" Z) 6 fragrans scripli Mil PL *]
edificari H", . 8 in scicntia1 inscicntia Wr
9 ita1ista PL' 10 perfecit
AagrAnI t'fIdJ. 24 non] nee R 27 dispenlatoris1litt. d. s. Ji". Wr de .tatu
1-1", 11 ARtum] stll.tum HI'II 12 Deum (JI'II. Hm
13 hominis sensus W,. 1S
nl/l. Wr
Ilngclorum nl/l. R 17 fClICRtulc Wr
20
52
EPIST. CCXXVIIR, 19 - CCXXVIII, 9
desideras, in altera uero uia in nigro turbine occupatus es. Sed
tu, o miles, eum clara militia surge et turbinem hune uinee,
quoniam gratia Dei te tangit et monet, sicut etiam in scientia
seereti tui intelligere potes. Sic declina a malo et fac bonum, et
Deus te requirit et in te quiescet.
10
15
EPIST. CCXXVIII, IO - CCXXVIIIR, 12
53
In humilitate itaque supplico humilitati tue quatenus arcana'
diuine reuelationis de statu meo, precipue secundum interiorem
hominem, mihi in mysterio tue manifestationis ad doctrinam et
eautelam spiritus mei exhibeas; quod debes quidem ex promisso,
quia eum in transitu meo uersus Romam irem, hec a tua caritate
impetrauerim. Spiritus Domini perseueret teeum. Amen.
5
CCXXVIII
QVIDAM CANONICVS AD HILDEGARDEM
Pauperis Christi paupertatem in fragili sexu imitanti
Hild(egardi) diuitis Christi diuitias exoptans, H., Traiectensis
eanonieus, salutem in Domino qui mandat salutem Iaeob.
Spiritus Dei miro et inestimabili quodam modo in te loquentis
et per te seribentis experimentum in meipso habere desidero.
Absit a me ut ulla dubitatio in me sit de te, quia Spiritus Dei
loquitur in te; sed magis eum admirantibus admiratio et eum
deuotis deuotio me ad familiaris experimenti desiderium monet
et prouoeat.
c. a. 1162 (?)
5
10
CCXXVIIIR
HILDEGARDIS AD CANONICVM
Deus in arbore offensus est propter malitiosa uerba serpentis.
Tune etiam in pulchra formatione qua Deus hominem ereauerat,
bona scientia in homine erubuit propter malam eoneupiseentiam
quam ille eoncupierat. Et ideo quasi in aliena uia Deus illi
clamauit: Adam, ubi es? ac uestimentum dedit ei, sic in seipso
dicens: Per tunicam humanitatis mee te requirere uoIo. - Et
postea in sancta humanitate sua hominem denuo recreauit, ita
ut eum eeeiderit, per penitentiam in humanitate Dei resurgat.
Vnde tu, horno, ueIocius surge ae in tunieam Dei ueIocius te
inuolue, et a diabolo fuge. Et ego in effusione orationis mee,
quando anima mea ad Deum aspicit, liben ter pro te orabo. Et
uiues.
c. a. 1162 (?)
Ep. CCXXVIII
codd.: Hm (teste Mart. 73, 1109); R (f. 377v
a
); Wr (f. 107r
a
-
b
).
ed.: PL 134, 361D-362A (efr Hm).
C011l11l.: P. SJOURN (efr ep. CCXXVII), p. 154; 158; H. LINDEMAN (cfr
ep. CCXXVlI), p. 133-134.
CCXXVlIl, Tit.: Canonicus Traiectensis Hild. R
Traieetensis ad s. Hil. Wr
Epistola H. eanonici
Ep. CCXXVIIIR
codd.: Hm (teste Mart. 73, 1110); R (f. 377va); W,. (f. 107rb).
eJ.: PL 134, 362A-B (efr Hm).
&0_.: efr ep. CCXXVIII.
CCXXVIIR, 22 declina - bonum] Ps. 36,27.
CCXXVIII, 1/2 Pauperis - diuitias] efr 2 Coro 8, 2.
cfr PS. 43, 5. 4/5 Spiritus - desidero] efr 2 Cor. 13, 3.
3 salutem - laeob]
Wr
CCXXVIIIR, Tit.,' Hildegardis R Epistola s. Hil. ad eundem can<onicum)
CCXXVIII, 11/12 secundum - hominem] Rom. 7, 22.
app. comp.: CCXXVIIR, 22 Sic 0111. R
CCXXVIIIR, 1/4 Deus - coneupierat] efr Gen. 3, 1 eqs.
(cfr) Gen. 3, 9. uestimentum dedit] efr Gen. 3, 21.
5 Adam ubi es?]
app. tril.: CCXXVIIR, 19 altero Hm uia n margo Wr
Wr 21 in scientia] inscientia Wr 23 requiret PL*
post uia adJ. nigra
CCXXVIIl, 2 Hild(egardi) scrips/1 H. Hm Wr Hild. R
H(cnricuI) stril!mtl"", '11 (lIid, oI1I",.) 3 fIIIN Iacob IId. in R
II"r 6 duhict H", 8 mouel fort. rH'i, R
H. aJa'.] Jorl.
4 ineffahili
CCXXVIII, 12 mysterio] ministerio Hm 13 post promisso itero debes a. ca",
Wr
CCXXVlIIR, 3 hominc:1 pso R 5 sic potl sc:ipso Wr 9 ac] el R te
allll uclnciuN R 10 e.jto o"'. R
50 4
EPIST. CCXXIX, 1-22
VESSRA
CCXXIX
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
5
10
15
20
Venerabili et dilectissime in Christo sorori, domine
Hild<egardi), F., frater de Vescera, uidere Deum deorum in Sion.
Quantum desiderium habeam, quamuis peccator, uidendi bea
titudinem uestram, hinc estimari potest quod longe positus
presentiam uestram spiritu intueor. Quis enim eam uidere, ei
colloqui non appetat que, ut cetera sileam, Spiritu Dei infusa
crebro celestia arcana eructat?
Huius gratia ad uos presentia scripta direxi, recepturus, ut
spero, solatium simul et consilium super curis quibus uehemen
ter coartor. Ecce enim ego, qui pro me rationem reddere non
sufficio, aliorum multorum curam tremens ago, Dei timore et
amore fratrum id extorquente. Cum autem perpenderem me
locum prelati tenere que m factis implere non possem, subito
apprehenderunt me dolores ut parturientis, quippe cum longa
fatigatio pene omnem scientie intellectum mihi subduxit. N e
igitur Domini gregem propter meam negligentiam contingat
periclitari, cogitaui curam susceptam derelinquere et ad alterum
locum me transferre.
Quapropter suppliciter precor ut dubiam mentem consilio
uestro confirmetis; et que sit uoluntas Domini super hac re
mihi scriptis uestris remandate. Noui humilitatem uestram,
quod colloquium nostrum non abhorretis, Domino loquente cum
Ep. CCXXIX
codd.: Hm (teste Mart. 17, 1035-1036); R (f. 355r""-b); Wr (f. 78rb_va).
ed.: PL 78, 300A-C (efr Hm).
&Omm.: Vorbem.2, p. 144; efr ep. LIV huius editionis.
ti
!'
i
CCXXIX, Tit.: Abbas de Vescera Hildegardi R
Vescera ad S. Hil. Wr
Epstola F. fratris de
CCXXIX, 2 udere - Sion] cfr Ps. 83, 8. 7 arcana eructat] cfr Matth. 13,
35. 14 dolores - parturientis] Ps. 47, 7 et al. 22/23, Domino - publicanis]
efr Matth. 9, 11; Marc. 2, 16; Luc. 5, 30.
CCXXIX.2 Hild(egardi) strip,1 H. H,*,W,. Hild. R
HIN Dcu", deorurn] D()rninum Deum HIN 5ei] ct PI..'
Nd"lltiMrtl Iflr
E Otll. R fratrum
1410nge Hm 15
EPIST. CCXXIX, 23 - CCXXX, 9
505
publicanis. Ecce uestrum super hac causa exspectamus iudicium,
quoniam quicquid Domino inspirante mihi suggesseritis, id me
25 subir e proposui. .
Vos autem angustiis meis compassa tanto aflectuosius Do
minum exorate. Abyssus reuera sollicitudinum continuarum
circumdat me et pelagus curarum uigentium pene absorbet me.
Miserere ergo, mater, miserere filio ad te de longe clamanti,
30 atque iam prolabentem consilio, oratione quantocius subleuare
curato. Semper ualeatis in Domino.
WADGASSEN
CCXXX
PRAELATVS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
Domine Hild<egardi), sPQnsarum Christi que sunt in Pinguia
uenerabili magistre, H., in Watdegos prelatus, quamuis indignus,
orationem cum omni affectuose dilectionis obsequio.
Caritas sine affectu frigido igni simillima uidetur. Nam sicut
5 ignis sine feruore ferrum ferro conglutinare non ualet, ita et
caritas sine affectu nequaquam efficere potest ut credentium sit
cor unum et anima una in Deo. Caritas uera ipsa est aflectuosa.
Hec animam adherere Deo facit, ut unus cum eo spiritus
efficiatur. Hec uelut unificum gluten mentes fidelium connectit,
Ep. CCXXX
codd.: Hm (teste Mart. 22, 1041-1042); R (f. 356vb); Wr (f. 80ra -b).
ed.: PL 83, 304C-30SA (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 147; efr ep. CCLXXVII huus editionis.
CCXXX, Tit.: Prepositus in Watdegos Hildegardi R Epstola prelat in
Wadegos (Watdegos?) ad S. Hil. Wr
CCXXIX, 27/28 Abyssus - me2] efe Ion. 2, 6.
CCXXIX, 23 hanc Wr hoc PL* causam Wr exspectamus] expeto
Wr 24 Domino] deo Wr 27 reuera] reuersa HmR 28 crcumdedit Wr
uigentium] ingentium R 29 filii PL * clamantis PL*
CCXXX, 1 Hild(egardi) smp.u] Hild. R H. Hm Wr 2 H.] N. R Wadego
Hm 30mniom.Hm 6nequaquam]nunquamHm 7 Deo] DomnoHm 8
Deo IIdhcrere Wr 9 unificum rmpsi eMIN Hm] uiuificumfort. rutl R Wr
506 EPIST. CCXXX, 10 - CCXXXI, 1
EPIST. CCXXXI, 2-27
507
10 ut sint unius uoluntatis in Deo, facitque gaudere cum gauden
dignissime, M(echtildis), Dei gratia dicta abbatissa in Weth
tibus et flere cum flentibus.
derswinkele, cum omnibus sororibus suis, filialem dilectionem
Hec certe, Domino largiente, recordationem sanctitatis uestre
et omnem subiectionem.
in suauitate sancti amoris iucundam mihi facit. Ipsa in celebra
5 Quoniam odorem sanctitatis uestre longe lateque per orbem
tione diuini officii memoriam uestri cordi meo semper insusurrat.
terre diffusum Dei gratia in tantum creuisse cognouimus ut iam
15 Ipsa etiam crebris suspiriis affectum uestrum mihi exoptat. Et
in toto mundo uirtutum uestrarum insignia ab uniuersis Ecclesie
multo utique tempore desideraui facie ad faciem uos uidere et
filiis digna ueneratione commendentur, nos quoque, licet indigne
ore ad os loqui et ad familiaritatem uestram pertingere, ut
specialis dilectionis ptiuilegio, maternitati uestre ascribi op
edificationem aliquam et consolationem a uobis aliquando ha
IO tantes, quantum licet pro nostri paruitate, tante dignitati uestre
bere possem. Nimis enim infirmus sum intus in anima mea et
omnimodis congaudemus.
20 curatione multa opus habeo.
Quapropter, dulcissima mater, sanctitatem uestram toto cor
Igitur, quia et in uobis et in dilectione qua uos diligo fiduciam
dis affectu imploramus ut nos filiorum loco recipere ac sanc
magnam habeo, rogo ut quandoque me uisitare non negligatis.
tarum precum uestrarum tutamine confouere dignemini,
Quod si fieri nequit presentia corporali, cum placuerit uobis,
15 quatenus uestris sanctissimis opitulantibus meritis arrepte uie
fiat hoc scripto, semper autem orationum uestrarum subsidio.
stadium tandem contingere mereamur.
Ego autem que ceteris non meritis, sed sola nominis dignitate
prestare uideor, obnixis pr,ecibus sanctitati uestre singulari
WECHTERSWINKEL
deuotione me committo, orans ut pio orationum interuentu ita
20 omnium mihi commissarum curam agere possim quod pariter
CCXXXI
cum illis in eterna uita consors uestri efficiar. Semper optasse
MECHTILDIS ABBATISSA AD HILDEGARDEM a.1157-1173 me scitote aliquid de uobis accipere, per quod uestri memoriam
habere possim, uidelicet litteras commonitorias quas pro Dei
Hildegardi, domine et matri reuerentissime omnique laude amore libenti animo semper obseruabo.
25 Quedam etiam ex sororibus nos tris speciali dilectione uos
complectentes uestris purissimis se per omnia commendant
orationibus.
Ep. CCXXXI
codd.: Hm (teste Mart. 37, 1058-1059); R (f. 361va
b
); Wr (f. 86t>-va).
ed.: PL 98, 319B-D (cfr Hm).
eomm.: Vorbem. 2, p. 149; efr ep. CCXXXIV huius editionis.
CCXXXI, Tit.: Abbatissa in Wethderswinkele Hildegardi R Epistola
abbatisse in Wetderwinkele ad s. Hil. Wr
CCXXX, 10/11 gaudere - tlentibus] Rom. 12, 15. 16 facie - uidere] cfr
Gen, 32, 30 et al. 17 ore - loqui] cfr Num. 12, 8.
15/16 arrepte - contingere] cfr 1 Coro 9, 24 (?) 21 consors - efflciar] cfr
2 Petr. 1, 4.
CCXXX, 10 siot] sicut Wr sit PL * uoluntatis - facitque] uoluntatem facit
in deo Wr gaudere] gaudium R 13 suautatem Wr 14 uestram Wr 15
ueHtrum] mcum Hm Et] Ex R 24 anll semper add. Rogo etiam ut fruar
fort. mi, Wr autem 0111. Wr 2 M(echtildis) seriPSIJ M, codd. ed. 2/3 wethderwinkele Wr 8 commen.
darentuf H", 11 omnimodis o",. Hm 13 filiarum Hm ac] et HI1I ti
CCX X X 1, 1 IHldigardi R reuerendi ime H. dilectisslme' R omnique1
mereamur] ualellmus Wr 21 uestri consors HIII uestri 0111. R 24 8 e t n r ~ r
otnfli 1-1. el mnni R
om, Wr
l
I
I
EPIST. CCXXXII, 1 - CCXXXIII, 2
508
CCXXXII
a. 1156-1157
HILDEGARDlS AD GERTRVDEM MONIALEM
Dies illos qui tibi per nobilitatem et diuitias huius seculi
aderant, Deus inclinauit, ne proprietas mentis tue per lapsum
Ade te seducat. Sed cor tuum non turbetur, quia Deus inclina
tionem istam super te adhuc habet, ne mons superbie animum
5 tuum opprimat, quoniam Deus hominem illum quem diligit,
ualde corripit, ne latas uias proprie oluntatis currere possit.
Vnde gaude,filia Sion, quia manus Domini te habet, ita quod
in nulla parte secura siso Et Deus etiam hoc in te operatur quod
lapis angularis siso Deus autem te uidet et scit, et te numquam
10 derelinquet.
CCXXXIII
a. 1156-1157
HILDEGARDlS AD GERTRVDEM MONIALEM
O filia Dei, que curam habes animarum que intrinsecus latet,
et o amantissima filia Dei G(ertrudis), que semper sollicita es
Ep. CCXXXII
cod.: W (f. 88v).
ed.: PI 102, p. 552-553 (efr W).
comm.: Briefw. (1990
2
), p. 187-188.
Ep. CCXXXIII
cod.: W (f. 91v-92r).
ed.: PI 109, p. 555 (cfr W).
comm.: Briefw. (19902), p. 188-189.
CCXXXII, Tit.: Gerdrudi (Gertrudi PI) quondam palatine Hildigardis
(Hildegardis PI) W (PI)
CCXXXIII, Tit.: Gerdrudi (Gertrudi PI) quondam palatine H. (Hildegardis
PI) W (PI)
CCXXXlI, 3 cor _ turbetur] (cfr) Iob 14, 1; 14, 27. 5/6 Deus - corripit]
(efr) Prou. 3, 12. 7 gaude - Sion] (cfr) Soph. 3, 14; Zach. 9, 9. 9 lapis
angularis1cfr Eph. 2. 20; 1 Petr. 2, 6.
CCX XX 11, 9 te:! S. /i". W
CCX XX 111, 1 (;(:rtrIUIIK) smpSll G. W
EPIST. CCXXXIII, 3 - CCXXXIV, 3
509
in anima tua, quod queris de loco illo in quo mansio tua sit in
pascuis anime et corporis, D e u ~ mihi non ostendit.
5 Sed ista uerba in lumine audiui: Perscrutamini' in scrutinio
uestre scientie et aliorum sapientum, atque eligite uobis habi
taculum quod utilitati uestre necessarium sit, non autem spi
ritalium et secularium mixtio, quasi unum sint, quia Deus hoc
negotium dat quod ea in alterutrum subministretis que ad
10 necessaria huius uite' pertinent, uanam gloriam fugientes. In
omnibus enim locis Deum inuenit qui illum in rectis inuocatio
nibus querit.
Vnde, o filie Dei, scientiam in sancta rationalitate Deus non
spernit, quia h.ominem ad similitudinem suam fecit. Mansionem
15 tamen uestram lucidam uideo, in quocumque loco eam Deus
preuiderit. Nunc iterum gaudete et propositum uestrum in Deo
custodite.
CtXXXIV
HILDEGARDlS AD IVTTAM CONVERSAM a.1153med-1154
(a. 1156-1157?)
Viuens lux dicit: Aridum sabulum inutile est, et terra que
per aratrum nimis frangitur, rectum fructum non dabit, quia
iustum modum inuolutionis sue non habet. Et sicca terra que
Ep. CCXXXIV
codd.: Gb (f. 68r-v); Hm (teste Mart. 37, 1059-1060); M (f. 82r-v); R (f.
361 vb-362r"); Wr (f. 86v-b); Z (f. 28r-v).
ed.: PL 98, 319D-320B (cfr Hm); efr HAUG, p. 60, n. 4.
comlll.: Vorbem. 2, p. 122, annot. 143; p_ 149; Einl., p. XIX; H. RISSEL,
"Citeaux" 41 (1990), p. 22-25; efr ep. CCXXXI huius editionis.
CCXXXIV, Tit.: Ad quendam (sic 1) quod nimia et indiscreta abstinentia
utilis non sit Gb Iutde conuerse Hildigardis M Responsum Hildegardis
R (cfr .p. CCXXXI) Epstola S. Hl. ad eandem abb(atissam) Wr (cfr ep.
CCXXXI) Item eidem Z (cfr COIIIIII.)
CCXXXIII, 5 Perscrutamini - scrutinio] cfr Ps. 63, 7. 10/12 In - querit]
efr Ps. 144, 18. 14 hominem - fedt] cfr Gen. 1,26; 1, 27; 9,6.
CCXXXIII, 1.6 prouiderit PI
app. mI.: CCX XX IV, 1 sabulum Irripsi CU/lt 11m] 0111. Gb stabulum M R Wr
Z que l. /ill. Z
EPIST. CCXXXV, 1-16
SIl
S10
EPIST. CCXXXIV, 4-26
CCXXXV
saxosa est, germinat spinas atque alias inutiles herbas.
5 Sic incongrua abstinentia que non habet iustum modum et
HILDEGARDIS AD MONIALIVM a. 1157-1170
rectum statum, prosternit carnem hominis, quia non datur ei
uiriditas iuste refectionis; unde etiam horno arescit. Vbi hoc est,
In uera uisione uiuentis luminis dico: O filie Ierusalem, uobis
certe ibi peribunt uolatiles uirtutes, scilicet humilitas et caritas
annuntio quod non ausa sum aliud dicere quam quod Dominus
pulcherrimorum florum, quoniam nimia abstinentia caret uiri-
mihi ostenderit. Sed tamen in congregatione uestra uideo cla
10 ditate uirtutum, et ibi crescit uentosa fama inutilitatis ibique
ritatem timoris et amoris Dei, sicut dictum est: Que est ista que
11:1:
surgunt multi terrores quasi sancti sint; et saneti non sunt.
5 ascendit per desertum sicut uirgula fumi et ex aromatibus myrrhe
Qui in hac uanitate sunt, iracundiam habent et non pacem,
et thuris. Et ideo anima mea de commansione uestra gaudet
atque in moribus suis inutiles sunt. Horno qui uult regale m
quasi uobiscum sim.
uitam in spiritali habitu habere, tabescat in deliciosis epulis
Nunc ergo de me et de sororibus meis sponso et consolatori
15 incongruorum ciborum de quibus lasciuia surgit, tabescatque in
uestro nuntiate ut nos simul in locum illum congregemur, ubi
,
'111'
fortissimo uino in quo luxuria palpitat et alia mouentia mala
10 hiems transiit, imber abiit et recessit, flores apparuerunt, uinee
nullam sanitatem habentia. Hec casti homines animam suam
florentes odorem dederunt et uox turturis audita est, quatenus I
,,1
diligentes fugiant, sed tamen recto frumento utantur et uino
terra nostra fiat hortus omnium aromatum et ut colligamur in
potius qui non flagrat in igne caloris sui.
amorem amplexionis dulcedinis caritatis eiusdem sponsi nos tri.
20 Quod homini ad uescendum dedi, non aufero ei, sed horribiles
Sed et tu, filia Dei A., que penas huius seculi fugisti et flores
cibos nescio, quia uanitas in eis esto Sed tamen per incongruam
15 in paradiso colligere uenisti, nunc perseuera fortiter in perse
:11
abstinentiam nulla anima fugiat ad me, sed in recta mensura
uerantia bonorum operum. Amen.
mihi adhereat horno, et illum recipiam. Nec ullus horno certet
I
in fremitu dentium suorum pro non emerito premio in operibus, 1
25 quia do unicuique iustam mercedem secundum merita sua ut 11I1I
me amat.
IIII!I
I!I
lli
Ii
lli
il
1['
4 saxosa - herbas] cfr Gen. 3, 18; Matth. 13, 5-7 (?) 14/15 tabescat
surgit] cfr Prou. 21, 17; Iudae 12(?) 25 do - merita] cfr Ps. 61, 13; Matth.
Ep. CCXXXV
16, 27; Rom. 2, 6; 1 Coro 3, 8.
cod.: W (f. 82v-83r).
ed.: PI 94, p. 548 (cfr W).
app. comp.: 10 et (s. Jin. Z)] Sed GbHmMRWr 13 ante moribus add. multis
GbH11IMR Wr 13/14 uultpost habere R 15 tabescatque] et tabescat R 18/
CCXXXV, Tit.: $Qrorihus de Wechterswinkele W (Hildegardis add. PI)
19 uno potius] ui potus H11IMR Wr 19 non Bagrat post sui R 23 adhereat
mihiR
CCXXXV, 1 filie Ierusalem] Canto 1,4. 4/6 Que - thuris] Canto 3,6. 10/
11 hiems - est] (cfr) Canto 2, 11-13.
"pp. mi..' 7 cst hoc Gb 11 insurgunt Hm 13 rcgalem uult a. corr. M 14
habitu i" "''''1. Z 18 uino] Ji/J. no s. /i". Z 18/19 uino potias] uinl potu
(;b 19 cc)lorl" H",M lO Re! ue.c:endumllldueaccndum Z 25 iustam] iuxta
CCXXXV. 5 ex l. lin. W 10 imbet adtJ. et PI 14 A. om. PI
Gb U", l6 amel Wr
EPIST. CCXXXVI, 1 - CCXXXVII, 3
512
WEILER
CCXXXVI
a. a. HILDEGARDIS AD ABBATEM
Sapientia ad te dieit: O fili Patris tui quem ipse ualde
diligenter diligit ita ut, si aliquando ab eo diseesseris, uirga
passionis te pereutiet atque in sinum amplexionis sue te attra
het. Ideo non time tormenta illa que pateris et ne fatigeris, quia
5 saluationis lumen te suseipiet.
WIDERSDORF
CCXXXVII
ABBATISSA AD HILDEGARDEM a. a.
Domine sue Hildegardi, pie matri ancillarum Christi apud
beatum Rupertum Domino Deo militantium, N., humilis minis
tra et dieta gubernatrix sororum apud Widergoldesdorf Deo et
Ep. CCXXXVI
cadd.: W (f. 68v); Z (f. 81v).
edd.: PI 69, p. 536 (cfr W); cfr HAUG, p. 69, n. 114.
Ep. CCXXXVIl
codd.: Hm (teste Mart. 47, 1070-1071); R (f. 3651""); Wr (f. 90v
a
).
ed.: PL 108, 329A-C (cfr Hm).
romm.: Vorbem. 2, p. 146.
CCXXXVI, Tit.: Abbati de Wilre Hildigardis (Hild. W Hildegardis PI) WZ
(PI)
CCXXXVIl, Tit.: Abbatissa in Widergoldesdorf Hild. R Epistola priorisse
in Widergoldesdorf Wr
CCXXXVI, 2 si - discesseris] cfr Ps. 21, 12; 37, 22. 4 tormenta - pateris]
efr Sapo 3,4; 6, 7; 11, 10; 14, 10.
CCXXXVII,2 Domino militantium] cfr 2 Tim. 2, 4.
C:CXXXVI, t elixit PI 2 dil(:e.ceri. W (1",. PI) 5 lumen nluiltionift W
CCX XX VII, t IliIel. R. 2 Rf)bcrtum R. Mppt.rtum Wr N.] S. R
1170
1173
I
1
:
l'
1
I!
EPIST. CCXXXVII, 4 - CCXXXVIIR, 3 513
sanete Marie seruientium, intimam dileetionem et deuotum
5 obsequium.
Seio, domina, quia omnes uie uestre misericordia et ueritas, et
hoe merito, quia misericordia que de celo ad terram Filium Dei
attraxit, super uos prospexit et superna sapientia sedem suam
in uobis parauit. Quapropter, dulcissima, obnixe uobis supplieo
10 ut dignemini a Deo perquirere utrum sit ipsius uoluntas ut
istam sarcinam portem aut abiciam, qua plus adhuc eonstric
tione obedientie quam Dei amore perseueraui.
Idcireo, si auderem, de loco magisterii liben ter diseederem,
quia mihi ualde durum esse uidetur ut omnibus moribus aliorum
15 seruiam et ut in uoluntate illoruro permaneam, et ideo merce
dem aliquam me reeepturam non spero. Vale te. Sapienti animo
pauea suffieiant.
CC;XXXVIIR
HILDEGARDIS AD ABBATISSAM a. a. 1173
Multum iste ualet et magnum donum Dei est in illo homine
qui talis est in seientia quod eelum sustinere potest.
Hie est sensus: N ullus hominum fugere debet qui ad hoe
Ep. CCXXXVIIR
codd.: Hm (teste Mart. 47,1071); R (f. 3651""-b); Wr (f. 90va -b).
ed.: PL 108, 329C-D (cfr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 146.
CCXXXVIlR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eandem
priorissam Wr
CCXXXVII, 6 omnes - ueritas] (cfr) Tob. 3, 2; Ps. 24, 10. 7/8 de _
prospexit] cfr Ps. 13, 2; 52, 3. 8/9 sedem - parauit] efr Ps. 102, 19.
CCXXXVII, 7terras Wr 8attraxit] adduxitR prospexit] aspexit Wr 9/
10 uobis
2
post perquirere Hm
CCXXXVIIR, 1/2 Multum - potest] Homo qui talis est in scientiil quod
cclum .uatinere p o t e ~ t , multum uillet ct mAgtlurn donum Dei in illo est R 1
hCllnine I1In 11", 2 in o",. W,.
EPIST. CCXXXVIIR, 4 - CCXXXVIII, 4
S14
ualet ut per uirgam Dei eongregationem sanctorum sustineat.
5 Sed donum Dei tibi hoe inspiret, o filia, ut lumen ipsius dili
genter feras. Quedam autem natura hominis est que in primo
ortu eius sieut fumus aseendit, et hee dolorem et amaritudinem
portat, ae huie multe eogitationes et timor atque dubietas se
implieant.
10 Roe martyrium tu, filia, habes, ae in eo angustiam et timorem
et dolorem in equitate uite sustines. Sed tamen in hae parte
plurimi sancti sicut martyres ad J?eum ueniunt. Ae ideo et tu
eonfide in Deum, quia non derelinquet te, et Spiritus Sanctus
dolorem tuum minuet.
WOFFENHEIM
CCXXXVIII
RILDEGARDIS AD CHRISTINAM PRIORISSAM
Multum ualet et magnum donum Dei est ad hominem iHum
qui talis est in scientia quod eelum sustinere potest.
Ric est sensus: Nullus hominum fugere debet qui ad hoe
ualet ut per uirgam Dei eongregationem sanctorum sustineat.
Ep. CCXXXVIII
cod.: W (f. 46r).
ed.: PI 57, p. 531 (cfr W).
CCXXXVIII, Tit.: Cristne priorisse de sancta Cruce in Woffenheim Hild.
(Hildegardis PI) W (PI)
CCXXXVIIR, 4 uirgam Dei] cfr Ex. 4, 20; 17, 9. 7 fumus - ascendit]
cfr Ex. 19,18; 2 Reg. 22,9; Ps. 17,9; Is. 34, 10 et al. 13 confide - Deum]
efr EecIL 11,22. non - te] efr Deut. 31, 6; 31, 8; 1 Par. 28, 20; Hebr. 13,
5.
CCXXXVIII,4 uirgam Dei] cfr Ex. 4, 20; 17,9.
CCXXXVIIR, 4 eongregationem sanctorum per uirgam Dei R 5 Sed
filia] O filia, Dei donum ipsius tibi hoc inspiret R ipsius] ~ i u s R 6 autem]
c:nim R 8 ae] c:t R 9 implieat Wr 10 ae] et R 12 Deum) dominum
Wr Ac o",. R 14 minuat R
a. a. 1170
EPIST. CCXXXVIII, S - CCXXXIX, 9
SIS
5 Sed donum Dei tibi hoe inspiret ut lumen ipsius diligenter feras.
Amen. '
CCXXXIX
RILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM a. a. 1170
Cum sol in radio su obnubilatur, tristitia in mundo est, sieut
in dulcissima matre uestra factum est. Vnde in Spiritu Sancto
uos admoneo ut malum contradictionis et casum superbie atque
indignationem obliuionis Dei fugiatis in proposito electionis
5 alterius matris, ita ut uerus sol radios suos ad uos emittat ad
eligendum matrem que uieem Christi bona intentione in uobis
habeat.
Pietas Dei custodiat uos, ut ad innumerabilem gloriam illam
perueniatis quam Deus electis suis preparauit.
Ep. CCXXXIX
cod.: W (f. 41r).
ed.: PI 51, p. 528-529 (cfr W).
CCXXXIX, Tit.: Congregationi de sancta Cruce in Woffenheim Hi. (Hil
degardis PI) W (PI)
CCXXXIX, 9 quam - preparauit] cfr 1 Coro 2, 9 (?)
CCXXXIX, 9 perueniatis W (11011 purae matris, 111 tJJmit pr, p. 529, afl/lot. 1)
EPIST. CCXLR, 1-24
EPIST. CCXL, 1-18 51 7
516
CCXLR
ZWETTL (?)
HILDEGARDIS AD ABBATEM a. a. 1173
CCXL
ABBAS AD HILDEGARDEM a. a. 1173
In mente tua cogitando exaggeras quod de unoquoque labore
quiescere et desistere uelis, ac sic manum tuam ad operandum
opus magistri tui non leuas, sed frementibus dentibus intra te
Sancte ac uenerande matri H(ildegardi), R, seruus seruorum
Dei de Zwetel, Regem regum in decore suo uidere in terra
dieis: Omnia que mihi eontradicendo aduersantur sustinere non
5 possum. Tempus enirri istud tempori filiorum Israel simile est,
uiuentium.
quo illorum prepositi precepta Dei eos instruendo ualde labo
Gratiam Dei in labiis uestris esse diffusam probat manifestatio
rabant, sed ipsi in laeum proprietatis eorum Deum eontemnendo
5 Spiritus data uobis ad multorum utilitatem. Nam illum qui ex
aspexerunt.
Deo est et Deus est, Spiritum sapientie et intellectus accepisse
Hoe etiam nune in filiis Israel, scilicet in spiritali populo qui
uos eredimus, qui ubi uult sPirat et cu uult miseretur et quem
10 in eontemplatione Dei est, contingit. Sed filii Israel quomodo
uult indurat.
eumque peeeauerunt, Deus numquam eos sine magistro esse
Hec mihi scienti plaeuit his litteris prudentiam uestram
dereliquit. Nouissime quoque immaeulatus magister uenit, qui
10 eonsulere, immo prudentie uestre auctorem Spiritum Sanctum
in humanitate sua omnem iniquitatem uulnerauit et qui super
ad diseutiendam ealiginem mentis mee per uos inuoeare. Nam
omnes potentissimus fuit, quia nullus ei similis apparuit. Sed
porto onus graue, pastoralis scilieet cure officium, quod usque
15 quid ille ab iniustis passus sit et quale exemplum magistris
in finem portare mihi, tante rei nee uite merito nec sapientie
reliquerit attende. Sed tu intra te dicis: N ullum bonum in ipsis
doctrina eongruenti difficile est ac laboriosum, deponere uero
perfieere possum. Nune autem in teipsum res pie e et quomodo
15 eque periculosum.
eos portes et sustineas uide, ita quod nee ipsi teeum culpentur
Obsecro igitur uestram sanctitatem ut in hac fluctuatione
nee tu eum illis eulpabilis sis.
pusillanimitatem meam consolemini et quicquid placuerit Spi
20 Qui uero iustitiam diligit et iniustitiam affligit nee ei in ullo
ritui Sancto mihi reseribere dignemini.
eommunieat, etiam si a diseipulis non audiatur, iustus est.
Christus enim dilectos et electos suos eollegit, quamuis a eunctis
hominibus reeeptus non sit. In teipsum etiam respiee eum
eireumcinctione iustitie Dei, ut seriptum est: Ab intus in fimbriis
Ep. CCXL
Ep. CCXLR
CfJdd.: Hm (teste Mart. 9, 1024); R (f. 351v
b
); W,. (f. 74r
a
-
b
).
CfJdJ.: Hm (teste Mart. 9, 1024-1025); R (f. 351vb-352rb); Wr (f. 74rb-vb).
ed.: PL 70, 290A-B (cfr Hm).
ed.: PL 70, 290B-291B (cfr Hm).
comm.: Vorhem. 2, p. 143.
comm.: Vorbem. 2, p. 143.
Epistola abbatis de Zyber(?)
CCXL, Tit.: Prepositus de Wetel Hild. R
CCXLR, Tit.: Responsum Hildegardis R Epistola S. Hil. ad eundem
ad s. Hil. W,.
abb(atem) Wr
CCXL,2 Regem regum] cfr Dan. 2,37; 1 Tim. 6, 15; Apoc. 17, 14; 19,
CCXLR, 2/3 manum -Ieuas] cfr Gen. 14,22 et al. 3 frementibus dentibus]
16. 2/3 uidere - uiuentium] (cfr) Ps. 26, 13. 4 Gratiam - diffusam] cf! Ps.
cfr Ps. 111, 10; Thren. 2, 16. 24/25 Ab - uarietate] (cfr) Ps. 44, 14.
44, 3. 5/6 ex _ accepisse] cf! 1 Cor. 2, 12. 7 ubi - spirat] Ioh. 3, 8. 71
8 cu - indurat] (cfr) Rom. 9, 18.
CCXLR, 2 et] uel Hm ac] et R tuam om. Hm 6 eos om. Wr 11
sine magistro esse in margo Wr 12 Nouissime - magster] Magster etiam
CCXL. 1 H(ildegardi) smp.rtl H. toda. R. todJ.] fort. R(apoto) smbmJllm
immaculatus nouissime R 14 similis] simul Hm 15 quid] quod Hm quo
,st (lIid, comllt.) 2 Zwetel strifMi (l/lit HIIt] Wetel R Zyber W, 6 et Deus est
PL* 16 Sed tu] Tu autem R 17 Nunc autem] Vnde R 18 quod] ut
o",. H", 10 actnrcm H", 11 inuocllrc in "'''IX. W,. 14 doctrinam W,. 16
R 19 sil W,. 20 iniustitiam1 iniquitatem R 24 Ab] At PL
hll(:] hace PI.'
518 EPIST. CCXLR, 25-53
25 aureis circumamicta uarietate. Hoc est: In animo ac in corde
tuo mansuetus et mitis esto, et hoc quoque in fimbriis aureis
fiat, ita ut hec dilatando sapienter facias ac cum circumcinctione
iustitie subditos tuos corripias, caritatem cum uarietate illa
habens quod eam ubique spargas, quemadmodum uenti in ui
30 ribus suis diuisi sunt.
Aquilo namque percutit et nullo modo parcit, sed alius uentus
isti in aliquo similis est qui eum sustinet. Alius uero uentus his
in blandimento obuius est, sed alius omnes eos temperat. Aquilo
enim firma correptio est in qua quedam ira latet, sed quidam
35 alius uentus eum cum seueritate et discretione sustentat, ut
horno iuste corripiat. Ven tus autem qui ipsis decliuior est ho
minem misericordem et pium esse docet, ita quod in seipso
etiam unumquemque alium hominem esse recordetur; et ita
uentus iste oculus eorundem uentorum esto Sed ardens uentus
40 omnes uentos istos cum caritate temperat et diuidit ac discernit,
scilicet ne aquilo cum cadente morbo cadat sicut Satan cecidit,
sed ut in rectitudine perseueret et ut iHe uentus qui seuerus
est in constantia iuste uindicte consistat, quomodo scriptum
est: Irascimini, et nolite peccare. Hoc est: Ira talis esse debet
45 ne ipsa iniquitati societur consentiendo et ne hominem odibili
crimine totum conculcet. Vnde et lenior uentus ille predicto
ardente uento temperatus cum discreta correptione persistat,
ut ille facit qui filium suum cum uirga percutit, quem tamen
diligit.
50 Tali modo teipsum tempera, diuide ac discerne, et in fide ac.
in timore Dei te corripe, et tunc ioculatrix uitiorum et obnu
bilatio inquietorum morum a te fugabuntur ac ignis Spiritus
Sancti in te ardebit.
26 mansuetus - esto] efr Eecli. S, 13. 44 Iraseimini - peeeare] Ps. 4, 5;
Eph. 4, 26. 48/49 qui - diligit] efr Prou. 13, 24; 23, 13.
25 ael et R 26 tuo in marg. Wr 27 fiat om. PL* ae] et R 29 quod]
ut R 32 Alios PL * 33 eos omnes Wr 37 misericordie Hm quod] ut
R 38 etiam - Illium] alium eti.m R 41 candente (l. &OrT. Wr 4S ipsa o",.
R odihile Wr 46 coneulcet] conciliet H", 50 lle1] et R et o",. R
al: 2) el R 51 In l1l/I. Wr et l 0111. R 52 Ile) et R
EPIST. CCXLI, 1-17
51 9
ZWIEFALTEN
CCXLI
PRIOR AD HILDEGARDEM
Domine sue de sancto Ruperto, dilectissime Hildegardi, Sancti
Spiritus cohabitatione reuerentissime, N., prior de Zwifilda cum
ceteris fratribus suis quorum Deus nomina nouit, debite oratio
nis exhibitionem.
5 Si bene ualetis et prosperis successibus ad uota poHetis, hoc
omnimodis exoptamus. Ceterum, quia abyssus desperationis in
reparanda cenobii nostri religione uallauit nos et pelagus irra
tionabilitatis eius cooperuit capita nostra, humiliter et suppli
citer ante faciem uestram prostrati consilii uestri solatium cum
10 omni deuotione exposcimus. Speramus enim quod uestris ora
tionibus apud Dominum obtinere possitis quatenus per Spiritus
Sancti reuelationem aliqua n0bis profutura denuntiare debeatis,
quoniam quorundam fratrum nostrorum importunitate multo
ties grauamur.
15 Hec omnia rogamus uestram sanctitatem ut stili non dedi
gnata uicissitudine no bis rescribatis. Vale te et pro nobis pec
catoribus obnixius Dominum rogate.
Ep. CCXLI
codd.: Hm (teste Mart. 79, 1119); R Cf. 387rb); Wr Cf. 111rb -va).
ed.: PL 140, 370A-B (efr Hm).
comm.: Vorbem. 2, p. 123, annot. 152.
CCXLI, Tit.: Bertolfus prior in Zwifilda Hil. R
ad S. Hil. Wr
CCXLI, 6/8 abyssus - nostca] efr Ion. 2, 6.
9, 18.
Epistola prioris de Wilfilda
9 ante - prostrati] efr Dan.
CCXLI, 1 Rupperto Wr Hild. R Hildigardi Wr 1/2 spiritus sancti
Wr 2 reuetendissime H", N.] B. R Zwifllda m'psi C/im R] Zwifeida Hm
Wilfilda Wr 6 exoptamus] exspectamus Hm 10 uestris) nostris R
a. 1153med'_1154
I
1
1'1
III!
1
1I1
Ili
1::
1
: '
"
11'
-,
EPIST. CCXLIR, 1-18
520
CCXLIR
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM
Serena claritas dicit: Fortissima lux diuinitatis integre scit et
nouit omnia. Quis tangit intellectum istum aut quis compre
hendit eum, nisi ille qui uidet in sapphirino oculo quod Deus
Pater super omnia tam immobilis est in iustitia sua quod nullam
5 iniquitatem dimittit indeiectam, quia ipsa illum non tangit? Et
Deus Pater in semetipso ita delectatus est quod omnem crea
turam per uerbum suum creauit. Vnde et creatura sua ei placuit,
et creaturam illam amplexus est que ipsum tangit amando eum.
O magna delectatio huius operis!
10 Deus Pater immobilis est in rectitudine sua et nulli iniquo
parcit, nisi per Filium suum ad parcendum admonitus. Nam
Verbum suum carnem factum inspicit et recordatur quod per
uerbum suum omnes creature facte sunt. Secundum hunc mo
dum etiam sancti Dei illum in admonitione tangunt in sua clara
15 uoce, simili candida nube uolante quasi uolatilis aer aqueo
Audite ergo, qui erumpitis in criminibus uestris. Mons Domini
uocamini, ita quod Filium Dei imitari debetis per conuersatio
nem uestram. Quare ergo transitis materna uiscera caritatis et
Ep. CCXLlR
codd.: Hm (teste Mart. 79, 1119-1120); M (f. 82v-83v); R (f. 387r
b
-v
b
); Wr
(f. l11v"-112ra); Z (f. 75v/27r).
edd.: PL 140, 370C-371C (efr Hm); efr HAUG, p. 68, n. 92.
COIllIll.: Vorbem. 2, p. 123, annot. 152.
CCXLlR, Tit.: Congregationi monachorum luuiueldensium (sic 1) Hild. M
Ad fratres in Zwifilda H. R Epistola s. Hil. ad eundem priorem Wr
Hildigardis Zvivildensis monachis (in litt. ignotis) Z
CCXLlR, 12 Verbum - factum] cfr loh. 1, 14. 16 Mons Domini] cfr
Num. 10,33.
app. comp.: CCXLlR, 9 operis huius R 10 et] sed HmRWr nulli 0111.
HmRWr 11 nisi om. HIIIRWr 16 post Domini add. idcirco HIIIRWr 17
ita om. HIJII R Wr quoc1] quia R 18 transitis 0111. Hm RWr
"pp. mi.: CCXLlR. 5 non "IJII. HIJII 8 amplcxRtus Hm 11 parcenduml
I)MrCndmll ,.,. Mdmonitul ,,,. commonitlls trI"- Z 12 upidl Wr
a. 1153med-1154
EPIST. CCXLIR, 19-47
521
castitatis, si miles exsistentes illis qui in Horeb corpus suum in
20 lege castigabant et iterum in ala uia errabant, sicut etiam illi
speculatores faciunt qui in alta uoce in custodia sonant, sed
tamen ciuitatem in insidis perforant. Mens uestra est quasi
nubes que tempestates portat, modo iracundiam in negligentia,
modo sardes pecorum in petulantia habens, ubi pacificam hos
25 tiam negligitis, dicentes: N olumus resistere nobis, quia corpus
nostrum non possun.us accingere in lumbis nostris, quoniam
nati sumus de Adam. - Nam uos in palato Regis non uultis
restringere iecur uestrum in lumbis uestris.
Cur ergo non erubescitis quod uos quasi rustici a stabulo
30 asinorum erepti et in magnum honorem cerimoniarum sancti
ficationis per supernum Dominum positi, iterum ad stabulum
asinorum recurritis? O ue, in hoc similes facti estis Balaam qui
insaniebat in uulneribus feruentium cicatricum, furens in regione
umbre mortis. Nolite ergo relinquere montem sanctificationis in
35 mechia turpitudinis. O ue turpitudini meretricis que proiecta
est retrorsum in alienum lOcum! Nam illi pereunt qui preua
ricantur in sancta institutione.
Apprehendite autem discipUnam et ne erretis in uia iustitie,
quasi legem non habeatis et quasi sol non radiet super thuri
40 bulum benedictionis, ne quando irascatur Dominus et pereatis
de uia iusta, cum in preuaricatione iacetis.
O metuenda et ueneranda sacrificia que incredulitatem ido
lorum non habent nec sarcinam percutientium uulnerum! O ue
dolori miserie, quia Deus destruet in uobis murmurationem
45 Niniuitarum, nisi citius curratis ad oliuam sanctificationis que
profert bonum odorem suauitatis et florem recte institutionis!
Quare estis curui in mendacis illis, quasi ceci non sitis? Sed
19 in Horeb] cfr Ex. 33, 6. 19/20 corpus - castigabant] cfr 1 Coro 9,
27. 24/25 pacificam hostiam] cfr Num. 6, 14; 6,17. 26 accingere -Iumbis]
efr 3 Reg. 18, 46; 4 Reg. 4, 29; 9, 1 et al. 32/34 similes - mortis] efr Num.
22, 21 eqs.; 2 Petr. 2, 15; Iudae 11. 34 montem sanctificationis] efr Ps. 77,
54. 38 Apprehendite - disciplinam] Ps. 2, 12. 40141 ne - iusta] Ps. 2,
12. 44/45 murmurationem Niniuitarum] efr Ion. 1-3; Nah. 3, 1 eqs.
app. comp.: 19 castitatis] rectitudinis negligitis HmRWr 261umbis nostris]
constrictione Hm R Wr 28 in lumbis uestris] ut deberetis (debetis Hm)
HmRWr 29 rustici om. HmRWr 30 erepti asinorum RWr 35 mechia
turpitudinis] uanitate uoluptatis HmRWr meretricis om. HmRWr 47 illis]
istis HmRWr
app. eril.: 19/20 castigabant in lege Wr 23 portant Z 24 pecorum]
peccatorum Wr 27 non uultis ante in Wr 29 uos om. Hm rustici a] rusticia
M 31 iterum] uerum Hm 32 est Hm (sId red, PL*) 36/37 preuaricant
M 42 incredulitatem-I in incredulit\l.te Wr 45/46 que - institutionis om. Hm
EPIST. CCXLIR, 48 - CCXLII, 8
522 EPIST. CCXLII, 9 - CCXLIV, 1
523
eeei estis, eum non preuidetis eausam illam in qua nati estis
felieem hominem, eum mons in Tauro demergitur. Nune in
per easum Ade et eum eam habetis in braehio amplexionis, 10 eternum uiue. .
50 ridentes et eaehinnantes, quasi eam non habeatis.
Fugite ergo hoe et nolite peccare, ut cito ueniat salus uestra.
Videte et ambulate in recto itinere.
CCXLIII
HILDEGARDIS AD BERTHOLDVM ABBATEM
c. a. 1157
CCXLII
In claritate te uideo, et hee claritas est eonditio tua, qui in
HILDEGARDIS AD BERTHOLDVM ABBATEM c. a. 1157 (?)
hoe earcere afflictionem contra uitia habes. Et in claritate illa
audiui uocem ad te dieentem: Fili, recordare quod in uita ista
Lux uiuens dieit: Quendam hominem uidi, que m quasi debi
malum tibi adest, et ideo magna premia tib parata sunt. Et tu
lem ae claudum in preeellenta magisterii dimisi. Quomodo?
5 in discretione Dei disee quod tanta premia tibi parata sunt,
Qui in imbeeillitate earnis sue uelut nud naufragi rebelles erant,
quantas pugnas pateris. Infirmitas tua rutilans lux mihi est
hos ipse fugit propter timorem beB. Sed nune illum uideo sieut
peccata purgando.
5 humilem et flebilem peregrinum. Vnde illum inspicio uelut filium
hereditatis, uirga uerberatum propter inquietudinem morum
ments sue.
CXLIV
Volo autem eum in primitiuam Eeclesiam restituere quasi
BERTHOLDVS ABBAS AD HILDEGARDEM a. 1158-1169
Hildegardi, ancille Dei de monte sancti Ruperti in Pinguis,
Ep. CCXLII
cadd.: Hm (teste Mart. 4, 1018); R (f. 349r
b
); W (f. 98r); Wr (f. 70v
b
-71r
a
);
Z (f. 46v).
edd.: PL 65, 285B (cfr Hm); PI 123, p. 560 (efr W); cfr HAUG, p. 65, n.
59.
comm.: H. PRETSeH, Arrb. f lIIiltelrbein. Kirrbengescb. 38 (1986), p. 164-165; cfr
Ep. CCXLIII
ep. CCXLIV huius editionis.
cod.: W (f. 58r).
ed.: PI 61, p. 533 (cfr W).
&Omlll.: H. PRETSCH (cfr ep. CCXLII), p. 163.
CCXLII, Tit.: Responsum Hildegardis R (ifr p. CCXUV) Berdoldo (ilt.
pus de/.) abbati de Zviuelden Hildigardis W Epistola s. Hil. ad eundem Wr
Ep. CCXLIV
(ifr ep. CCXUV) Hildig. Z
codd.: Hm (teste Mart. 4, 1017-1018); R (f. Wr (f. 70vb).
ed.: PL 65, 284D-285A (cfr Hm).
&0111111.: H. PRETSCH (efr ep. CCXLII), p. 164; cfr ep. CCXLII huius editionis.
CCXLIR, 51 nolite peccare] Gen. 42, 22; Ps. 4, 5; 1 Coro 15, 34; Eph. 4,
26. 52 ambulate - itinere] cfr lec. 6, 16.
CCXLIII, Tit.: B. abbati de Zuuiuelden H. (Hildegardis PI) W (PI)
CCXLIV, Tit.: Abbas Zwiueldensis Hildegardi R
Epistola Zvviudensis
app. comp.: CCXLII, 2 ac] et R 3 naufragi nudi R 4 illum nunc R 8 abb. ad s. H. Wr
eum] illum R
CCXLIII, 6 rutilans lux] efr 2 Reg. 23, 4.
app. mI.: CCXLIR, 49 anll eam adJ. etiam Wr 50 eam] eum Hm 51 hoc
o",. PL*
CCXLIII, 7 post purgando aliqlla deme mspicatllr PI
.pp. mi.: CCX LII. 3 in 01/1. R. s. lin. Wr 4 ipse J. lin. IV; o",. Z fugit
II'Me Wr 6 inquletudi Z jHlsl m()rum MiJ. luorum Wr
CCXLlV, 1 Roberti R Rpperti Wr Pingis R
rr
'i
:1;
52 4 EPIST. CCXLIV, 2 - CCXLIVR (?), 6
EPIST. CCXLIVR (?), 7 - CCXLV, 9 525
Bertholdus, Zwiueldensis solo nomine abbas, puluis et cinis, cribratur, sed tamen in laude semper est, quia iustus si marte
quicquid potest oratio peccatoris. preaccupatus fuerit, in refrigerio erit. Vnde per gaudium tedium
Colloquium uestrum iam multo tempore desiderans uolui ore non habe, quia in ista sphera computatus es.
5 ad os clamorem uobis facere de iniuriis et tribulationibus quas
crudeles persecutores mihi infer.unt, dum me ad nihilum redigere
contendunt. Licet enim consolationibus uerborum uestrorum
CCXLV
factus sum sepe letior, obscuritatibus tamen eorum, eo quod
HILDEGARDIS AD BERTHOLDVM ABBATEM
a. 1158-1169
non plene intellectui meo paterent, factus sum tristior.
10 Vnde nuntium hunc ad uos mittens lacrimosis et miserabilibus
Mi pater, quod a me queris non est mihi facile ad dieendum
petitionibus aures uestras pulso, ut pro capacitate ingenioli mei
propter uicissitudinem morum stultorum hominum qui sunt
super angustiis que nobis incumbunt uoluntatem Dei inqui
pingues in elatione mentis, sieut tauri. Sed tamen uidi hominem
rentes, aliquod solatium per litteras mihi remittatis. Valde enim
in ista turba pusilli animi et mansueti, nomine D. Istam uidi in
pertimesco ne mens mea tempestate insolite tribulationis dis
5 uero lumine placidam Deo in magistratione.
15 pergatur et ne profundo desperationis immergatur.
Nunc, du1cissime pater, prouide in tua sollicitudine quid sit
in Deo et in homine. Deus faciat tibi purum cor et animum et
infundat in te bonam scientiam cum sanctitate in Deo et in
CCXLIVR (?)
pastorali cura sui gregis.
HILDEGARDIS AD BERTHOLDVM ABBATEM
a. 1
Tu anima, quamuis in proxima tribulatione constituta sis,
gratia Dei te preueniet et tempestas tua non erit ualida, et cum
estas apparuerit, gaudium erit. Iste carcer inquietus est, similiter
ut uitia et uirtutes in omnibus hominibus sunt.
5 Anima illa que in hac uita posita est et tamen fulgore solis
non caret, in gaudio erit. Ita honor sanctorum ualde
Ep. CCXLIVR(?)
cad.: W (f. 116v-l17r).
Ep. CCXLV
ed.: PI 155, p. 572 (efr W).
codd.: W (f. 102v); Z (f. 43v).
comm.: H. PRETSCH (efr ep, CCXLII), p. 165.
edd.: PI 128, p. 561 (efr W); cfr HAUG, p. 63, n. 38.
comm.: H. PRETSCH (cfr ep, CCXLII), p. 163-164.
CCXLIVR (?), Tit.: Berhtolfo (Bertholfo PI) abbati de Zuviueldun (Zwiveldun
PI) H. (Hildegardis PI) W (PI) (c:fr Echth., p. 99, n. 167)
CCXLV, Tit.: om. Z Berthdoldo ( ..... ) si (Zwiuelden)si?) abbati W
(Bertholdo abbati [Hildegardis] PI)
CCXLIV, 2 puluis - cinis] Gen. 18, 27. 4/5 ore - os] cfr Num. 12, 8. 6
ad - redigere] efr PS, 72, 20; 72, 22; 77, 59 et al.
CCXLIVR(?), 7/8 iustus - erit] Sapo 4, 7.
CCXLV, 3 in - ments] efr 2 Mach. 5, 21.
CCXLIV, 2 B. R Berthodus Wr Zwiueldensis smpsi CIIm R] Zwnieldensis
Hm Zyynidensis Wr 3 quicquid] quid Hm si quid PL* 8 sum] simjort. ,.,a,
R 9 plene] pene PL'" 10 huc R 13 IInl, per adJ. niihi Wr CCXLIVR (?), 9 sphera smpsI1 spera W sphaera PI
CCXLlVR (?), 1 11111, Tu adJ. O PI 5 posJ uita Iat. fm 9 JiJf. W CCXLV, 2 mofuml meorum PI 4 D.] L. PI
EPIST. CCXLVI, 1 - CCXLVII, 5 EPIST. CCXLVII, 6 - CCXLVIII, 10
526 527
CCXLVI ueritatis nec uideo nec disco, sed iR timore Dei et humilitate
ea profero que dico. Vnde iniusta cogitatio aut estimatio corda
HILDEGARDlS AD BERTOLFVM MONACHVM a. 1169-1170
uestra in uerbis meis de uobis non tangat.
Oro autem Deum ut gratia ipsius in omnibus causis uestris
Video ut uidi et audio ut audiui. Te autem uideo uelut
10 super uos sit et in mansuetudine pietatis sue uobis parcat.
hominem quem Deus uult et quem diligit. Sed tamen uicissitudo
morum et uelut mobilis arundo in mente tua interdum est. Sed
Sigebodum uideo in intentione sua rutilantem et in occupatione
CCXLVIII
5 quorundam laborum suorum fatigatum, qui tamen utiles sunt.
Pauca hec uerba uobis modo dico, sed, cum Deus uoluerit, in HILDEGARDlS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM
corpore me uidebitis.
Sicut audio in umbra mystice uisionis dico: Magna negligentia
facta est in seniore patre uestro quem lugentem re1iquistis sine
CCXLVII uoluntate ipsius, sicut similitudo in Dauid inuenitur, cui Abisag
Sunamitis adiuncta est munda necessitate; quam postea filius
HILDEGARDlS AD CONGREGATIONEM MONACHORVM
a. a. 1169 (?)
5 eius Adonias petiuit, sed a sapiente Salomone iussus est occidi.
Audite ergo: Seniori patri uestro Abisag Sunamitis pulchra,
In mystica et uera UlSlone qua uigilando frequenter uideo,
scilicet congregatio, adiuncta est, quam postea filius ipsius
dico: Gratia Dei nullam causam in hominibus in nimia uindicta
petiuit; et iudicium Dei super illum uenit. Sed Deo non displicet
opprimit, quamdiu lumen fidei uident, etiam si ibi est aliqua
ut senior pater uester Sunamitem suam in amplexione habeat.
preuaricatio in peccatis, quia Deus hominem ualde diligit. Et
10 Cum illi uires defecerint, ita quod in uia necessitatis ire non
5 ideo non ausa sum immobilia uerba dicere, quia ea in uisione
Ep. CCXLVI
cod.: W (f. 90r-v).
ed.: PI 106, p. 554 (efr W). Ep. CCXLVIII
comm.: H. PRETSCH (cfr ep. CCXLII), p. 168.
codd.: W (f. 37r-v); Z (f. 56v); Z, iter. (f. 82r-v).
edJ.: PI 49, p. 527-528 (cfr W); efr HAUG, p. 66, n. 73; p. 69, n. 116.
Ep. CCXLVII
comm.: Enl, p. XLVII, annot. 89; H. PRETSCH (efr ep. CCXLIl), p. 168.
cod.: Z (f. 46v).
ed.: HAUG, p. 65, n. 57 (cfr Z).
comm.: En1., p. XLVI, annot. 89; H. PRETSCH (cfr ep. CCXLII), p. 167.
CCXLVIII, Tit.: Congregationi Zwifeldensium Hildigardis W
(Congreg)at(ioni) Zvivild. in ",arg. absciso Z Congregationi Zwiueldensium
in margo Z, iter. Hild.
CCXLVI, Tit.: Berhtolfo (Bertholfo PI) monacho de Zvviuelden
(Hildegardis PI) W (PI)
CCXLVII, Tit.: (Congre)gati(oni) Zvivild. in margo absciso Z
CCXLVII, 6 in - Dei] cfr 2 Reg. 23, 3; Eccli. 9, 22 et al. 7 iniusta
cogitatio] cfr Ps. 118, 118.
CCXLVIII, 3/4 Dauid - necessitate] cfr 3 Reg. 1,3-4. 4/5 quam - petiuit]
CCXLVI, 2 quem - uult] efr Ps. 21, 9; 40,12; Matth. 27,43.
3 mobilis
cfr 3 Reg. 2, 17. 5 a - occidi] cfr 3 Reg. 2, 24-25.
arundo] cfr Luc. 7, 24(?).
CCXLVII, 8 uerhis] uobis Hallg uobis] uerbis HaIIg 10 supra Htmg
Sigehodum tr.d", p'rptrtll1' i""rp,.,I.llIr PI
CCXLVl, tit.l4 codi"", i" tt. Bercolfo pro Berhtolfo ,t lin. 4 Sigebo deum pro
CCXLVIII, 2 lugentem] uigentem PI 5 Adonias om. Z, iter. 6 Abisac Z,
CC:Xl.VII, 1 'l\1am /".I/K. 3 eliam al] ~ t s i HilII,(
ibi IX ab CIlrT. Z 5 ea itero sumamitis S. li". Z, ter. 7 est S. /in. W 9 fort. Sunamitidem scribmdllm
1St (c.fr VNI.(.) 10 post quod adJ. [curo] PT
om. U"M,(
a. 1169
I
I
1,
11
11
I
1
'1,'
! '1
!
1:
, '1
,
:,11
1
1
:11
11I111
i
528
EPIST. CCXLVIII, II - CCXLIX, 14 EPIST. CCL, I-II
529
poterit, uiro sapienti ac utili eam commendet, quia Deus preces CCL
pauperis non spernit.
CONGREGATIO MONIALIVM AD HILDEGARDEM
a. 1153
med
'-1154
CCXLIX
Hildigardi, speciali gratia diuinitatis illustrate, humilis Zwi
fildensium sororum ce tus, in acceptis celitus donis amplificari.
HILDEGARDIS AD QUENDAM INCLVSVM p. a. 1170 Omnipotentiam suam diuina clementia mirabiliter in uobis
glorificauit, quam de fragili massa assumptam thesauris gratie
In uera uisione uidi et audiui: Preceps pluuia bona aromata 5 sue nouo ordine adimplere curauit. Vestre itaque claritati
subuertit et inutiles herbas supercrescere facit, congrua autem congaudemus, nosque nos traque omnia uestris orationibus sup
pluuia bonas herbas producit, ita quod fortem odorem dant. pliciter commendamus. .
Sic etiam rationabilis abstinentia que secundum regulam Rogamus etiam pietatem uestram ut, cum diuine uisioni
5 sancti Benedicti et sanctorum patrum, qui de Spiritu Sancto insistitis, commonitoria uerba ad nos dirigatis et quomodo a
docebant, est, que cum leto animo et cum refectione sit corporis. 10 uia negligentie ad uiam correctionis redire debeamus nobis
Per irrationabilem enim abstinentiam spinata superbia crescit ostendere non negligatis. Valeat in Christo uestra dilectio.
et ioculatrix uane glorie, et mens sepe grauiter per illam de
primitur inquietis moribus.
10 Bonum quoque est ut crapula cibi et potus in superfluitate
deuitetur. Refectio autem secundum regulam bona et necessaria
est. Sicut enim infanti primum lac, poste a mollis cibus datur,
sic et firmis et debilibus conuenientibus cibis adiutorium pre
bendum est.
Ep. CCXLIX
cod.: K (f. 164v).
ed.: H. TCHLE, SMGBO 79 (1968), p. 18-19.
co",,,,.: Einl., p. XLI-XLII.
CCXLIX, Tit.: Epistola domine Hiltigardis ad inclusum F. de Zuiveltum
(huiveJtum Tiichle) K
CCXLVIII, 11/12 Deus - spernit] cfr Ps. 21, 25.
CCXLIX, 8/11 mens - deuitetur] cfr Luc. 21, 34.
ccx.ux, 3 I,mducit. Itll quidem fortem Ti/ehll 6 docebllntur TI/lh" 8
iOl:ulmh. sm'psJ) ICJ("ulath, K 10 cibi sm'psi) cipi K
Ep. CCL
codd.: H", (teste Mart. 80,1120-1121); R (f. 387vb); Wr (f. 1121"').
ed.: PL 141, 371C-D (cfr Hm).
co"''''.: Vorbe",. 2, p. 123, annot. 152.
CCL, Tit.: Sorores in Zwifilda Hildeg. R Epistola Zwifildensium sororum
ad S. Hit. Wr
CCL, 4 de - assumptam] cfr Rom. 9, 21 (?).
CCL, 1 Hildegardi Hm
530
531 EPIST. CCLR. 22-53
EPIST. CCLR, 1-21
antiqui serpentis quod uiriditas carnis in seipsa semper arida
CCLR
sito Attamen, cum mulier fortissime armata fuerit, ita quod in
a. 1153med'-1154
HILDEGARDIS AD CONGREGATIONEM MONIALIVM
thalamum superni Regis se collocat et quod ipsum Regem
25 du1cissima caritate amplectitur, nolens col ere officium carnalis
Qu omnia uidet et quem nihil latet, dicit: Quidam nobilis
ardoris in concupiscentia, sed uolens uultum animi sui ponere
uir copulaut sibimetipsi cum summa diligentia sponsam ualde
in Deum, recusans uoluptatem carnis sue, tunc aspiciat ut aquila
pu1chram in facie cum sapphirinis oculis, cuius statura equalis
in solem et ut columba per fenestras suas, cogitans et studens
erat et non tortuosa in ulla diuersitate, sed speciosa in omnibus
quomodo animum sum abstrahat de diuitiis et deliciis secu
5 ornamentis. Ipsa quoque ualde amabilis fuit in omnibus moribus
30 laribus et de consortio carnalis uiri.
suis, ita quod eam decebat omnis symphonia in citharis et in
Et ideo femina que non uult ire in thalamum carnalis uiri
omni genere musicorum, talis etiam exsistens quod noluit esse
propter dilectionem Dei, debet in spiritali uita mecum esse, qui
concubina nec saltatrix in habitu meretricio et quod nolebat
sum sine initio et fine, nec sit in furtiuis amplexibus rusticum
uagari per diuersas plateas nec loqui ad irrisionem iuuenum. O
occulte amanso Sed si hec fecerit, non est mecum, quia uipereos
10 uanitas et spurcitia diabolicorum iaculorum, et o ignominia
35 mores habet. Quapropter mulier que ita feruet quod non potest
lasciuie puellarum, contremisce sermonem istum!
seculum relinquere, non uadat in periculum nec altum montem
111
I
Cum feminea forma subtrahit se a iunctura mariti propter
ascendat, ne postea in lacum mergatur, cum mihi prius despon
Deum, nolens uiro copulari, o quam magna nobilitas in illa tunc
sata fuit et deinde ad carnales amplexus itiit.
l'
est, quia ipsam decet desponsatio superni Regis, quoniam car-
Nam Virgo Maria in calore Spiritus Sancti iucunda fuit, et
15 nalem uirum recusauit. Et sic debet amplecti Deum et adherere
40 uirginitas eius floruit. Sed nulla feminea forma hoc incipiat quod
Domino suo, quia terrenum uirum non habet. N am ipsa debet '!l
Spiritus Sanctus in illam non misit, ne poste a uacua remaneat.
sic permanere ut Eua fuit antequam eam Deus Ade represen i
Mulier que ad me uult respicere, non sit in diuersitate dispersi
taret, cum illa tunc non ad Adam, sed ad Deum aspexit. Sic
i
cordis sui per ambitionem huius seculi, nec sit tortuosa per
!
mulier faciat que propter amorem Dei carnalem uirum recusat:
flagrantia magniloquia superbie, sed sit stabilis in omnibus
20 ad Deum aspiciat et non ad alium uirum quem prius habere
45 ornamentis uirtutum et in nobilitate caritatis et iustitie, que
nolebat. Sed ualde durum et amarum est propter dolositatem
dominantur in omnibus speciosis superni Regis.
Nunc o tu, turba puellarum, audi quod superna uox ad te
sonat. Noli esse concubina, nec in altam uanitatem superbie
mentem tuam pone, ita quod non uelis honorem Regis discernere
50 unicuique secundum statum suum, cum putas quod mihi non
sit possibile ut discernam solem et lunam ac cetera ornamenta
Ep. CCLR
codd.: Hm (teste Mart. 80, 1121-1122); M (f. 83v-84v); R (f. 387v
b
-388r
b
); celi. Meretrix omnia quasi similia et equalia habet, uidelicet
Wr (f. 112ra_vb); Z (f. 27r-v). principem ut rusticum. Qui sic facit, inhonorat me, sapientiam
edd.: PL 141, 371D-373B (cfr Hm); cfr HAUG. p. 59-60, n. 2.
COIIIIII.: Vorbelll. 2, p. 123, annot. 152.
22 antiqui serpentis] cfr Apoc. 12, 9; 20, 2. 28 columba - suas] cfr Is.
CCLR, Tit.: 0111. Z (sed Monialibus Zwifaltensibus Haug) Congregationi
60, 8. 33 sum - fine] cfr Hebr. 7, 3; Apoc. 21, 6 (?).
sororom luuiueldensium (sic!) Hild. M Congregationi sororom in Zwifilda
H. R Epistola s. Hit. ad easdem sorores Wr
app. comp.: 22 quod] ut R 23 quod] ut R 24 superni om. R collocet
quem - latet] cfr Iob 42, 2.
R quod] 0111. R 25 amplectatur R 27 tune om. R 33 ante fine add. si-
CCLR. 1 omnia uidet] cfr Eccli. 23, 27.
neHmRWr 35quod]utR possitR 36 uadatom. HmRWr altum]
in altum HmRWr 37 cum] quia HmRWr 49 quod] ut R non om.
HmR Wr 51 ac] et HmR
app. comp.: CCLa, 6 quod] ut R
deceret R
app. enl.: 29 suum om. PL* 32 spirituali Hm 36 derelinquere Hm
pp. mI." CCI..R. 1/2 uir nobilis H", 5 moribus] uiribus M 6 in1] cum
periculosum W,. 38 iuit] roit Wr 39 iocundata W,. 43 sui per] super
Wr 7 etilll1l il/ "'.'X. Wr 12 lubtrahllt flM 13 ilIo Wr 18 ad
1
OM. Wr 20
Hm 45 in om. PL* 51 er] ac Wr
queml que (1) 1. :n tt] ud Wr
1 '
EPIST. CCLR, 54-71
532
similem faciens ignorantie et pietatem uanitati ac ceteras uir-
CONCORDANTIAE
55 tutes similes cupro.
Nunc o uos, puelle, nolite esse saltatrices in similitudine
pessimorum morum secundum quod uobis placet, ne in alter
utrum decipiamini in omnibus rebus, si sic feceritis. Nam
saItatrix unicuique secundum uanitatem illius saltat. Sed et
60 apertis ostiis ne ambuletis propter sorditatem mentis uestre
nec nutum faciatis in lasciuis nutibus per petulantiam latitudinis
uestri cordis, quasi in plateis illud amantes quod contempsistis
in amplexibus Regs, cum rusticum pre regio amore in amplexus
uestros ponitis. Vnde mulier que non uult habere consortium
65 carnalis uiri non sit ullo modo in aperto, quia hoc non decet
eam, sed in occulto corpore et mente uelut columba in cauerna
maneat, ne eam accipiter, scilicet uirilis animus, arripiat.
Nunc tu, o turba, citius surge ad primam et regale m des pon
sationem primi et principalis uiri tui. Ipse enim uocat te.
70 Emenda ergo et corrige quod illum offendisti, et suscipiet te in
eterna saluatione. Et uiues.
1
1/:
1I
'1
11
1
'1
1
'11
1
1
:
III!
iH
1I1I1
1 11
III!
I
11)
I
66 columba - cauerna] cfr Canto 2, 14.
:)1,
1II
app. comp.: 54 ac] et R 62 cordis uestri MR 63 pre] pro H",RWr 65
uri cllrnalis R 68 (/nl, regalem add. ad H", Wr
:1:
IIPP. mI.: 59 ullnitatem) uoluntlltem HIN 60 8ordiditlltem.fort "dl H", R 61
luciuii. 7. 62 contempH,ti Wr 65 hoc o",. M 66 mente et corpore Wr
67 mancol M .dlket Rccipiter M 68 lu n) () tu el Wr 70 Emendc Z
~
PL 197
III, I ~ 4 B C
VI, I'7Dt,fIA
XXXII, I<)6AC
XXXII, 196Ct1nA
XXXIII, 197Ac;
XXXIII, 197C'1I)IID
XXXIII, 19(1)
XXXIV,I99AB
XXXIV, 199B(
XXXIV, 199C .
XXXV, 199D':looA
XXXV, 2ooAC
XXXVI, 2OOD'201A
XXXVI, 201B-1)
XXXVII, 20xD-aoa(
XXXVII, 20aC-1)
XL, 206A-C
XL, 206C'2070
XLI, 207D'201lC
XLI, 208C-2IOB
XLII, 210C-D
XLII, 2IOD'212A
XLIV, 2X4A-B
XLIV, 2X4C-D
XLV, 2x6D'218A
XLVI, 2x8AB
XLVI, 2I8B-C
XLIX, 253B-O
XLIX, 254A-258A
L, 258B-0
L, 2580-259C
LII, 2680-269B
LII, 269B-27ID
LIII, 27IO-272B
LIII, 272B-276A
LVI, 275C-276C
LVII, 276C-277A
LVIII, 277B-278A
LIX,278B-C
LXII, 28IB-282B
LXII, 282B-283A
LXIII, 283B-C
LXIII, 283C-284A
LXV, 2840-285A
LXV, 285B
LXVI, 285C-286A
LXVI, 286B-C
LXVII, 286C-287A
LXVII, 287AC
LXVIII, 287D-2811A
CONCORDANHAE
Haec editio
CXXIII
CXXVI
- CXC
CXCR
CXLIV
CXLIVR
CXLV
CXXI
CXXIII
CXXVII
CLXXXIII
CLXXXIIIR
CLXXVI
CLXXVIR
CLXXXII
-CXCVI
CXLVIII
CXLVIIIR
CLV
CLVR
CLXXIV
CLXXIVR
CXL
CXLR
CCIR
XCVIII
XCVIIIR
CCXXIII
CCXXIIIR
CLVIII
CLVIIIR
CXLIX
CXLIXR
CXIII
CXIIIR
CLXXIX
CLXXIXR
CLXXX
CLXXXI
XCI
XCIR
CLXXII
CLXXI
CCXLIV
CCXLII
CC
CCR
CCIX
CCIXR
CCXV
536
PL 197
LXVIII, 288B-289A
LXX, 29oA-B
LXX, 290B-291B
LXXI, 291C-D
LXXI, 291D-292A
LXXI, 292A-C
LXXIV, 296B-D
LXXIV, 296D-297A
LXXV, 297A-D
LXXV, 297D-298B
LXXVI, 298B-C
LXXVI, 298C-D
LXXVII, 298D-299C
LXXVII, 299D
LXXVIII, 300A-C
LXXIX, 301A-B
LXXX, 301C-302B
LXXXI, 302C-303B
LXXXI, 303C-D
LXXXII, 303D-304B
LXXXIII, 304C-305A
LXXXIV, 305C-D
LXXXIV, 305D-306B
LXXXV, 306B-C
LXXXV, 306C-307A
LXXXVI, 307A-C
LXXXVI, 307D-308B
LXXXVII, 308B-D
LXXXVIII, 309B-C
XC,3uA-C
XC,3uC
XC,3uC-D
XCI, 3uD-312B
XCI, 312B-C
XCII, 312D-313B
XCII, 313B-D
XCIII, 313D-3I4B
XCIII, 314C-D
XCVI, 317C-318A
XCVI, 31sA-B
XCVII, 318C-D
XCVII, 319A-B
XCVIII, 319B-D
XCVIII, 319D-320B
CI, 322C-323A
CI, 323A-B
CII, 323C-324A
CII, 324A-C
CIII, 324C-D
CIII, 324D-325B
CIV, 325B-C
CIV,
CONCORDANTIAE
Haec edicio
CCXIV
CCXL
CCXh
CXV
CXVR
CXVI
CCVII
CCXVIII
CXCI
CXCIR
XCVII
CXCIX
CXII
CXIIR
CCXXIX
CXXXIX
CCIV
CXXXVIII
CXXXVII
CXIV
CCXXX
CXLII
CXLI
CXI
CXIR
.CXLVI
CXLVIR
CLXV
CLIV
XCIII
CCXI
CLII
CLXVIII
CCXXV
CCXXI
CCXXIR
CLIII
CLIIIR
C
CI (CR?)
CXVII
CXVIIR
CCXXXI
CCXXXIV
CL
CLR
CLXXXV
CLXXXVR
CXLVII
CXLVIIR
CX
CXR
CONCORDANTIAE
537
PL 197 Haee editio
CV, 326C-327A XCIV
CV,327A-C XClVR
CVI, 327D-328A CI.XIII
CVI,328A-B CI.XIIIR
CVIII, 329A-C CCXXXVII
CVIII, 329C-D CCXXXVIIR
CIX, 329D-330A CLIX
CIX, 330B-C CLIXR
CXI,33IC-D CLXVI
CXI, 33ID-332A CLXXXIV
CXII, 332A-C CLXXXVI
CXII, CLXXXVIR
CXIII, 333B-C CLXXVII
CXIII, 333D-334A CLXXVIIR
CXIV, 334B-C CLVII
CXIV, 334C-D XCII
CXV, CLVI
CXV, 335B-336B CLVIR
CXVII, 338D-339B CLX
i . CXVII, 339B-34ID CLXR
!:II.
ji!
.;!'
CXIX, 343A-C CLXXXVII
CXIX, 343C-344A CLXXXVIIR
CXXII, 346C-D CCXXVI
CXXIII, 346D-347C CCXXVII
CXXIII, 347C-348A CCXXVIIR
CXXIV, 34sA -D CLXXXVIII
CXXIV, 348D-349B CLXXXVIIIR
CXXV,349C-D CCXXIV
CXXV, 350A-B CLXXXIX
CXXVI, 350C-351A CLXXVIII
CXXVI, 351A-C CLXXVIIIR
CXXIX, 355C-356A CLXVII
CXXIX, 356A-D CLXVIIR
CXXXI, 357D-358B CLXXIII
CXXXI, 358B-359D CLXXIIIR
CXXXIV, 361D-362A CCXXVIII
CXXXIV, 362A-B CCXXVIIIR
CXXXVI, 363D-364B CLXIV
CXXXVI, 364B-366A CLXIVR
CXXXVII, 366A-C CCVI
CXXXVII, 366C-367C CCVIR
CXXXVIII, 367C-368B CXX
CXXXVIII, 368B-D CXXR
CXL,370A-B CCXLI
CXL, 370C-371C CCXLIR
CXLI, 371C-D CCL
CXLI, 371D-373B CCLR
CXLIII, 376A-C CCXX
CXLIII, 376C-379D CCXXR
cfr Soluciones I039B-1040A CVIR
538
r
i
PL I97
efr Explan. Symb. Athan.

PITRA
11, 33I-334
IV, 336
V, 337-339
VIII, 346-347
IX, 347-348
X, 348-35I
XII, 362-363
XII, 363-365; 368
XII, 366-368
XV, 38o-38I
XXIV, 399-400
XXXV,52I
XXXIX, 524-525
XLI,
XLV, 526-527
XLVI, 527
XLVIII, 527
XLIX, 527-528
LI,
LVII, 53I
LVIII, 53I
LX, 532-533
LXI, 533
LXIII, 533-534
LXIV, 534
LXVII, 535
LXVIII, 536
LXIX, 536
LXXV, 538-539
LXXVIII, 54I
LXXXIII, 542-543
LXXXVII, 544-545
LXXXVIII, 545
LXXXIX, 546
XCIV, 548
XCVIII, 549
CII, 552-553
CIII, 553
CIV, 553
CVI, 554
CVII, 554
CVIII, 554-555
CIX, 555
CXVIII, 558
CXXI,559
CXXIl, 559-560
CXXlII, 560
CXXVIlI.
CONCORDANTIAE
Haec editio
CXCVR
Haec editio
CIIIR
CLXX
CLXXR
CXCV
CLXIX
CLXIXR
CXCIII
CXCII
CXCIV
CVIR
CIXR
CXIX
CXXIII
CCXXII
CXXVII
CCXIX
CXXXVI
CCXLVIII
CCXXXIX
CCXXXVIII
CXXVI
LXXXI
CCXLIII
CXXXV
CXCVII
CCV
CLXXV
CCXXXVI
CCVIII
CXLIII
CXXVIII
CLXII
XCVI
CXXV
CCXXXV
CXXIV
CCXXXII
CLI
CXXX
CCXLVI
CCXII
XCIX
CCXXXIII
CXLV
CLII
CXXII
CCXI.IJ
CCXI.V
CONCORDANTIAE
539
PITRA
Hite: ed tio '
CLV, 572 C:CXl.IVII (t)
CLVI, 572 CXXXII
CLIX, 573 C:CXIII
CLX, 57,-574 CXXIX
CONSPECTVS MATERIAE
VORBEMERKUNGEN ZUM ZWEITEN BAND
SIGLEN
EPISTOLAE
CLASSIS II (Continuatio)
ELLWANGEN
Ep. XCI
Adelbertus abbas ad Hildegardem
Ep. XClR
Hildegardis ad Adelbertum abbatem
Ep. XCII
Hildegardis ad Adelbertum abbatem
ERFURT
Ep. XCIII
Quidam praepositus ad Hildegardem
ERFURT (ST. CYRIACVS)
Ep. XCIV
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. XCIVR
Hildegardis ad abbatissam
ERLESBREN (?)
Ep. XCV
Hildegardis ad magistram
ESRUM
Ep. XCVI
Hildegardis ad Friderieum monaehum
FLONHEIM
Ep. XCVII
Quidam praepositus ad Hildegardem
FRANKFURT
Ep. XCVIII
Quidarn praepositus ad Hildegardem
Ep. XCVIIIR
Hildegardis ad praepositum . . . .
GANDERSHEIM
Ep. XCIX
Hildegardis ad Adelheidem abbatissam
Ep. C
Adclheidis abbatissa ad Hildcgardem
231 - 240
242
243-244
244-245
246
247
248
249-250
250 - 251
251- 252
252-253
253-254
254-255
255
256-257
CONSPECTVS MATERIAE
!I!
11'
Ep. Cl (CR?)
Hildegardis ad Adelheidem abbatissam
GEMBLOUX
Ep. cn
Guibertus monaehus ad Hildegardem
Ep.CIlI
Guibertus monachus ad Hildegardem
Ep.CIlIR
Hildegardis ad Guibertum monaehum
Ep. CIV
Guibertus mnachus ad Hildegardem
Ep. CV
Guibertus monaehus ad Hildegardem
Ep. CVI
Guibertus monaehus ad Hildegardem
Ep. CVIR
Hildegardis ad Guibertum monachum
Ep. CVIl
Guibertus monachus ad Hildegardem
Ep. CVIlI
Guibertus monachus ad Hildegardem
Ep. CIX
Guibertus monachus ad Hildegardem
Ep. CIXR
Hildegardis ad Guibertum monachum et mona
ehos Villarienses . . . . . . . . . . . . .
GERBSTADT
Ep. CX
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CXR
Hildegardis ad abbatissam
GOTTESTHAL
Ep. CXI
Fridericus praepositus ad Hildegardem
Ep. CXIR
Hildegardis ad Friderieum praepositum .
HAINA (?)
Ep. CXIl
Abbas ad Hildegardem
JI
Ep. CXIIR(?)
Hildegardis ad abbatem .
541
257-258
258
258
258-265
265
265
265
265-268
268
268
268
269-271
271- 272
272-273
274
275
276-277
278
542
CONSPECTVS MATERIAE
Ep. CXIII
Monachi ad Hildegardem
Ep. CXIIIR
Hildegardis ad monachos
HAMELN
Ep. CXIV
... . .
. . . .
Prouisor ad Hildegardem
HEILSBRONN
Ep. CXV
Nicolaus abbas ad Hildegardem
Ep. CXVR
Hildegardis ad Nicolaum abbatem
Ep. CXVI
Hildegardis ad Nicolaum abbatem (?)
HERKENRODE (?)
Ep. CXVII
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CXVIIR
Hildegardis ad abbatissam
HIMMEROD (?)
Ep. CXVIII
.....
Hildegardis ad abbatem. . . .
HlRSAU
Ep. CXIX
Hildegardis ad congregationem monachorum
Ep. CXX
Congregatio monachorum ad Hildegardem
Ep. CXXR
Hildegardis ad congregationem monachorum
Ep. CXXI
Manegoldus ad Hildegardem .
Ep. CXXII
Hildegardis ad Manegoldum .
Ep. CXXIII
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXIV
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXV
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXV1
ad Mauegoldum abbatem .
279-280
280-284
285-286
286
287
288
289-29
29
291
292
293-294
294-295
295-296
296
297-298
299
299-300
31
,
!!Ii
CONSPECTVS MATERIAE
Ep. CXXVII
Hildegardis ad Manegoldum .
Ep. CXXVIII
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXIX
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXX
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXXI
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXXII
Hildegardis ad Manegoldum abbatum
Ep. CXXXIII
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXXIV
Hildegardis ad Manegoldum abbatem .
Ep. CXXXV
Hildegardis ad Manegoldum abbatem (?)
Ep. CXXXVI
Hildegardis ad Manegoldum abbatem (?)
HRDT

Ep. CXXXVII
Hildegardis ad Lemphridum canonicum .
Ep. CXXXVIII
Praepositus ad Hildegardem. . . .
ILBENSTADT
Ep. CXXXIX
Abbas ad Hildegardem
Ep. CXL
Priorissa ad Hildegardem
Ep. CXLR
Hildegardis ad priorissam
INDERsDoRF
Ep. CXLI
Hildegardis ad Richardum praepositum .
Ep. CXLII
Quidam praepositus ad Hildegardem
]USTUSBERG
Ep. CXLIII
ad abbatem . ... . . . . . . .
543
32
33
33-34
34-35
305-306
306-307
37
308
308-30 9
39
310
3Il-312
312-313
313-314
315
316-317
317
318
1
1
l'
'
11
1
'1
1
1
,
1
1I
1
I
I
I,
III1
,1,li
:
,1
'
,
('
!Ii
I!,
544
CONSPECTVS MATERIAE
KAISHEIM
Ep. CXLIV
Cunradus abbas ad Hildegardem .
Ep. CXLIVR
Hildegardis ad Cunradum abbatem .
Ep. CXLV
Hildegardis ad Cunradum abbatem .
KAPPENBERG
Ep. CXLVI
Praelatus ad Hildegardem
Ep. CXLVIR
Hildegardis ad praelatum
KAUFUNGEN
Ep. CXLVII
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CXLVIIR
Hildegardis ad abbatissam
KEMPTEN
Ep. CXLVIII
Abbas ad Hildegardem
Ep. CXLVIIIR
Hildegardis ad abbatem '.
KIRCHHEIM - BOLANDEN
Ep. CXLIX
Wernerus ad Hildegardem .
Ep. CXLIXR
Hildegardis ad Wernerum .
KITZINGEN
Ep. CL
Sophia abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLR
Hildegardis ad Sophiam abbatissam
Ep. CLI
Hildegardis ad Sophiam abbatissam
Ep. CLII
Hildegardis ad Rumundam conuersam
KNECHSTEDEN
Ep. CLIII
Praepositus ad Hildegardem
Ep. CLIIIR
Hildcgardis ad pracpositul1l
318-319
320-322
323
324-325
325-326
326-327
327-328
328-329
"",
329-331
332-333
333-337
337-338
339
339-34
34
341
.342 -343
CONSPECTVS MATERIAE
KOBLENZ
Ep. CLIV
Praepositus ad Hildegardem
KLN (ST. MARTIN)
Ep. CLV
Adalardus abbas ad Hildegardem
Ep. CLVR
Hildegardis ad Adalardum abbatem
KLN (ST. AGATHA) (?) / BONN
Ep. CLVI
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLVIR
Hildegardis ad abbatissam
KaLN (ST. URSULA)
Ep. CLVII
Abbatissa ad Hildegardem
KLN (ST. ApOSTELN)
Ep. CLVIII
Decanus ad Hildegardem
Ep. CLVIIIR
Hildegardis ad decanum
KRAUFTAL
Ep. CLIX
Hazzecha abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLIXR
Hildegardis ad Hazzecham abbatissam
Ep. CLX
Hazzecha abbatissa ad Hildegardem .
Ep. CLXR
Hildegardis ad Hazzecham abbatissam
Ep. CLXI
Hildegardis ad Hazzecham abbatissam
Ep. CLXII
Hildegardis ad congregationem monialium
LUBOLZBERG (?)
Ep. CLXIII
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLXIIIR
Hildegardis ad abbatissam
545
343
344-345
345-348
348-349
349-351
351-352
352 -353
353-354
355
356
357-358
358-362
362
363-365
365-366
J66-367
546
CONSPECTVS MATERIAE
LUTTER
Ep. CLXIV
Quidam sacerdos ad Hildegardem
Ep. CLXIVR
Hildegardis ad quendam sacerdotem
MAINZ (ST. VIKTOR)
Ep. CLXV
Praepositus ad Hildegardem . . . . .
MAINZ (ALTMNSTER)
Ep. CLXVI
Abbatissa ad Hildegardem .....
MAINZ (ST. MARTlN)
Ep. CLXVII
Decanus ad Hildegardem
Ep. CLXVIIR
Hildegardis ad decanum
Ep. CLXVIII
Praepositus ad Hildegardem
MAINZ (?)
Ep. CLXIX
Conuentus fratrum ad Hildegardem
Ep. CLXIXR
Hildegardis de Catharis . . . . . .
Ep. CLXX
Quidam sacerdotes ad Hildegardem
Ep. CLXXR
Hildegardis ad sacerdotes . . . . .
MAULBRONN
Ep. CLXXI
Hildegardis ad Dietherum abbatem
Ep. CLXXII
Abbas ad Hildegardem ..... .
Ep. CLXXIII
Henricus monachus ad Hildegardem
Ep. CLXXIIIR
Hildegardis ad Henricum monachum
METZ (ST. GLODEsINDIS)
Ep. CLXXIV
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLXXIVR
Hildegardis ad abhatissam
,
l.
:111
',':\
i!P
367-368
368-37
371-372
372
373
374-375
375-376
376-377
378-382
383-384
3&4-389
389-39
39-391
391-392
393-395
395-396
396-398
CONSPECTVS MATERIAE
MIt'l'1.
Ep. CLXXV
Hildegardis ad quendam liutcc'rdotl'm . . . . .
NIWHNIlURG
Ep. CLXXVI
Abbas ad Hildegardem
Ep. CLXXVIR
Hildegardis ad a b b a t < ~ m .
NEUSS (ST. QUIRIN)
Ep. CLXXVII
Abbatissa a(' Hildegardem
Ep. CLXXVIlR (?)
Hildegardis ad abbatissam
OTTERBERG
Ep. CLXXVIII
Quidam frater ad Hildegardem
Ep. CLXXVIIIR
Hildegardis ad quendam fratrem .
PARK
Ep. CLXXIX
Hildegardis ad Philippum abbatem .
Ep. CLXXIXR
Philippus abbas ad Hildegardem . .
Ep. CLXXX
Hildegardis ad Philippum abbatem .
Ep. CLXXXI
Hildegardis ad Philippum abbatem .
PFALZEL (?)
Ep. CLXXXII
Abbas ad Hildegardem .........
REGENSBURG (ST. EMMERAM)
Ep. CLXXXIII
Prouisor ad Hildegardem
Ep. CLXXXIlIR
Hildegardis ad abbatem .
REGENSBURG (NIEDERMNSTER)
Ep. CLXXXIV
Hildegardis ad abbatissam
Ep. CLXXXV
Abbatissa ad Hildegardem
547
399
399-4
4-41
42
43-44
44-45
45-46
I
II
1
47
1II
'JI
408-40 9 I
1I
I
li
40 9-4IO
1
I
.1
4IO-4II
:
4II-412
'!I
I
l'
.1
413
1"
I!'
1,
414-415 'il
ji,
'1
Ili
1'1
415-416
~ II
416-417
I
548
J
CONSPECTVS MATERIAE
Ep. CLXXXVR
Hildegardis ad abbatissam
REGENSBURG (OBERMNSTER)
Ep. CLXXXVI
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CLXXXVIR
Hildegardis ad abbatissam
REUTLINGEN
Ep. CLXXXVII
Bertolfus sacerdos ad Hildegardem .
Ep. CLXXXVIIR
Hildegardis ad Bertolfum sacerdotem
Ep. CLXXXVIII
Cunradus et Bertolfus sacerdotes ad Hildegar
dem .................. .
Ep. CLXXXVIIIR
Hildegardis ad Cunradum et Bertolfum sacer
dotes . . . . . . . . . . . . . . . . . .
REUTLINGEN (?)
Ep. CLXXXIX
Hildegardis ad Cunradum sacerdotem
ROM (ST. ANASTASIVS)
Ep. CXC
Eberhardus abbas ad Hildegardem . .
Ep. CXCR
Hildegardis ad Eberhardum abbatem .
ROTHENKIRCHEN (?)
Ep. CXCI
Abbas ad Hildegardem
Ep. CXCIR
Hildegardis ad abbatem .
RUPERTSBERG
Ep. CXCII
Hildegardis ad congregationem monialium
Ep. CXClII
Hildegardis ad congregationem monialium
Ep. CXClV
Hildegardis ad congregationem monialium
Ep. CXCV
Volmarus praepositus ad Hildegardem
417-418
41 9
420-421
421-422
423-42 4
424-42 5
42 5-426
427-428
428-42 9
430
431-432
432 -433
434-437
437-439
439-442
443-445

ji
.!
r: CONSPECl'VS MATERIAE
I"
Ep. CXCVR
Hildegardis ad congregntiol\C'rn lJIonialium
STo (;ItOI{(;EN
Ep. CXCVI
Hildegardis ad WithelolWIlI abbatem
STo NABOR
Ep. CXCVII
Hildegardis acl abbatem. . . . .
STo TUOMAS AN DER K YLL (? )
Ep. CXCVIII
Hildegardis ad Elisabeth abbatissam
STo WALBURGA
Ep. CXCIX
Hildegardis ad Dietmarum abbatem
SALEM
Ep. CC
Gero abbas ad Hildegardem
Ep. CCR
~ ,
Hildegardis ad Geronem abbatem
SCHNAU
Ep. CCI
Elisabeth monialis ad Hildegardem .
Ep. CCIR
Hildegardis ad Elisabeth monialem .
Ep. cClr
Elisabeth ad Hildegardem .
Ep. CClII
Elisabeth ad Hildegardem .
SELBOD
Ep. CCIV
Prouisor ad Hildegardem . . . .
SIEGBURG (ST. MICHAEL)
Ep. CCV
Hildegardis ad Dietzelinum monachum .
Ep. CCVI
Congregatio monachorum ad Hildegardem
Ep. CCVIR
Hildegardis ad congregatiollcltl mOllachorum
549
445-447
448-449
449
450 -451
452
453-454
454-455
455
456-457
458
458
458-459
459-460
460-461
461-463
55
CONSPECTVS MATERIAE
SPRINGIERSBACH
Ep. CCVII
Richardus abbas ad Hildegardem
THOLEY
Ep. CCVIII
Hildegardis ad Hugonem fratrem suum
TRIER (ST. EUCHARIUS)
Ep. CCIX
Bertulfus abbas ad Hildegardem . .
Ep. CCIXR
Hildegardis ad Bertulfum abbatem .
Ep. CCX
Hildegardis ad Bertulfum abbatem .
Ep. CCXI
Hildegardis ad Geruuinum monachum
Ep. CCXII
Hildegardis ad Geruuinum monachum
Ep. CCXIII
Hildegardis ad Geruuinum abbatem
Ep. CCXIV
Hildegardis ad Ludouicum abbatem
Ep. CCXV
Ludouicus abbas ad Hildegardem
Ep. CCXVR
Hildegardis ad Ludouicum abbatem
Ep. CCXVI
Hildegardis ad Ludouicum abbatem (?)
Ep. CCXVII
Hildegardis ad Ludouicum abbatem (?)
Ep. CCXVIII
Hildegardis ad Bertholdum monachum
Ep. CCXIX
Hildegardis ad congregationem monachorum
Ep. CCXX
Congregatio monachorum ad Hildegardem
Ep. CCXXR
Hildegardis ad congregationem monachorum
TRIER (ST. SIMEON)
Ep. CCXXI
Praepositus ad Hildegardem
Ep. CCXXIR
Hildegardis ad praepositum
463-464
465
466
467-468
468-469
469
47
47-471
471-472
473
474
475-476
476-478
478
479
479-480
480-485
486-487
487-488

CON8P.'VI MA'n:RIAE
1'liIIU
Ep. CCXXII
ud LuitburlClulI IIIClllialt'lIl
TMIIt/C (ST. PETER)
El'. CCXXlII
c1c'rUIO\'illfl IlIt Hiltlt'gardem
El'. CCXXIIIR
Hildeg'lI.rdill ad dt'l'IIrrl . . . .
Ep. <XXXIV.
TRIER
Quidam Sll('('J'c!OS ud Hildegardem
UTRECHT
Ep. CCXXV
Hildeganlis ad Balduuinum canonicum
Ep. CCXXVI
Hildegardis ad eundem (?) sacerdotem
Ep. CCXXVII
Henricus magister ad Hildegardem .
Ep. CCXXVIlR
Hildegardis ad Henricum magistrum
Ep. CCXXVIII
Quidam canonicus ad Hildegardem .
Ep. CCXXVIIIR
Hildegardis ad canonicum . . . .
VESSRA
Ep. CCXXIX
Abbas ad Hildegardem
WADGASSEN
Ep. CCXXX
Praelatus ad Hildegardem. . . . .
WECHTERSWINKEL
Ep. CCXXXI
Mechtildis abbatissa ad Hildegardem
Ep. CCXXXII
Hildegardis ad Gertrudem monialem
Ep. CCXXXIII
Hildegardis ad Gertrudem monialem
Ep. CCXXXIV
Hildegardis ad Iuttam conuersam
Ep. CCXXXV
Hildcgardis ad coogregationem mooialium
551
488
489-490
49-496
496-497
497-498
498-499
499-50
51-52
52-53
53
54-55
50 5-506
506-50 7
508
508-509
59-510
SII
552 CONSPECTVS MATERIAE
WEILER
Ep. CCXXXVI
Hildegardis ad abbatem
WIDERSDORF
Ep. CCXXXVII
Abbatissa ad Hildegardem
Ep. CCXXXVIIR
Hildegardis ad abbatissam
WOFFENHEIM
Ep. CCXXXVIII
Hildegardis ad Christinam priorissam .
Ep. CCXXXIX
Hildegardis ad congregationem monialium
ZWETTL(?)
Ep. CCXL
Abbas ad Hildegardem
Ep. CCXLR
Hildegardis ad abbatem
nWIEFALTEN
Ep. CCXLI
Prior ad Hildegardem. . . . . . .
Ep. CCXLIR
Hildegardis ad congregationem monachorum
Ep. CCXLII
Hildegardis ad Bertholdum abbatem . . . .
Ep. CCXLIII
Hildegardis ad Bertholdum abbatem . . . . .
Ep. CCXLIV
Bertholdus abbas ad Hildegardem . . . . . .
Ep. CCXLIVR (?)
Hildegardis ad Bertholdum abbatem . . . . .
Ep. CCXLV
Hildegardis ad Bertholdum abbatem
Ep. CCXLVI
Hildegardis ad Bertolfum monachum .
Ep. CCXLVII
Hildegardis ad congregationem monachorun;t
Ep. CCXLVIII
Hildegardis ad congregationem monachorum
512
512-513
513-51 4
51 4-515
51 5
516
517-518

519
520-522
522-523
523
523-524
524-525
525
526
526-527
527-528
CONSPEC1'VS MATERIAE
553
Ep. CCXLIX
Hildcgardis ad quendam InrlwHlIII
528
Ep. CeL
Congregatio monialium Ild Hlldl'gur<!I'11l
529
Ep. CCLR
Hildegardis ad congreglltiOlwllI Jllonialiunl
5JO-532
CONCORDANTIAE . .' .
533-539
CONSPECTVS MATERIAE
54-553
Composition. impression et reliure: Brepols S.A. - Turnhout (Belgique)
Printed in Belgium
D/1993/0095/28
ISBN 2!l03-039138
ISBN 2.. !103(n914. 6
ISBN 2.. !I()3(nOOn
'
) .tlJrle