You are on page 1of 48

zbirka zadataka iz termodinamike strana 1

dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu


1. DESNOKRETNI KRU@NI PROCESI
1.1. Koliko se korisnog (neto) rada mo`e najvi{e dobiti ako toplotni izvor temperature (T
Tl
=450 K)
predaje toplotnom ponoru temperature (T
TF
=300 K) O=800 kJ toplote, ako se izme|u toplotnog izvora
i toplotnog ponora ukqu~i desnokretna toplotna ma{ina.
Najvi{e korisnog rada se mo`e dobiti ako desnokretna tolotna ma{ina
radi po Karnoovom desnokretnom ciklusu.
=
K

DOV
ODV DOV
O
O O +
=
Tl
TF Tl
T
T T

O
dov
= O
odv

TF
Tl
T
T
= 800
300
450
= 1200kJ
W
heIo
=O
dov
+O
odv
=1200800=400kJ
Tl TF
O
odv
O
dov
Radno
telo
W
pokreIahja
W
dobijeh
T
Tl
T
TF
s
T
zbirka zadataka iz termodinamike strana 2
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.2. Radna supstanca vr{i potpuno povratni proces izme|u toplotnog izvora stalne temperature
T
Tl
=1000K i toplotnog ponora promenqive temperature. Toplotni kapacitet toplotnog ponora
iznosi C
TF
=200kJ/K, a temperatura toplotnog ponora se mewa od T
TF1
=300K do T
TF2
=? U toku
obavqawa kru`nog proces toplotni izvor je radnoj supstanci predao 100MJ toplote. Odrediti:
a) koristan rad kru`nog procesa
b) termodinami~ki stepen korisnosti kru`nog procesa

a)
( )
Tl
dov
12 12 sisIem
T
O
S S = (1)
( )
( )
lh TF
odv
34 34 sisIem
T
O
S S = (2)
sabirawem jedna~ina (1) i (2) dobija se:
( )
lh TF
odv
Tl
dov
T
O
T
O
0 =
( )
2 TF
1 TF
2 TF 1 TF
2 TF 1 TF TF
Tl
dov
T
T
lh
T T
T T C
T
O
0


=
|
|
.
|

\
|
=
Tl
dov
TF
1 TF 2 TF
T
O
C
1
exp T T =
|
|
.
|

\
|


1000
10 100
200
1
exp 300
3
=494.6K
( )
2 TF 1 TF TF odv
T T C O = = ( ) 6 . 494 300 200 =38.9MW
W
kor
=O
dov
+O
odv
=10038.9=61.1kW
b)
DOV
kor
B
O
W
= =
100
1 . 61
=0.61
zbirka zadataka iz termodinamike strana 3
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.3. Proveriti koji od dva prikazana kru`na procesa A i B ima ve}i stepen korisnog dejstva, ako je s
(vidi sliku) jednako za oba procesa. Pri kojoj temperaturi toplotnog ponora T
TF
, a pri nepromeqenoj
temperaturi toplotnog izvora T
Tl
=600 K, bi stepen korisnog dejstva kru`nog procesa B bio dva puta
ve}i od stepena korisnog dejstva kru`nog procesa A. Svi procesi sa radnom telom su ravnote`ni.
ciklus A: 600 T
Ti
= K, 100 T
TF
= K
S T O O
Tl 12 dov
= =
( ) S
2
T T
2
S
2
T T
2
S
2
T T
O O O
TF Tl TF Tl TF Tl
34 23 odv

+
=

+
+

+
= + =
DOV
ODV DOV
A
O
O O +
= =
( )
S T
S
2
T T
S T
Tl
TF Tl
Tl


+
+
=
600
2
100 600
600
+

=0.42
ciklus B: 600 T
Ti
= K, 100 T
TF
= K
S
2
T T
2
S
2
T T
2
S
2
T T
O O O
TF Tl TF Tl TF Tl
23 12 dov

+
=

+
+

+
= + = ( ) S T O O
TF 31 odv
= =
DOV
ODV DOV
B
O
O O +
= =
S
2
T T
S T S
2
T T
TF Tl
TF
TF Tl

+
+
+
=
2
100 600
100
2
100 600
+

+
=0.71
3
T
s
600
100
s
s/2
1 2
3
T
s
600
100
s
s/2
1
2
A
B
zbirka zadataka iz termodinamike strana 4
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
A
=
Tl
TF Tl
Tl
T
2
T T
T
+

B
=
2
T T
T
2
T T
TF Tl
TF
TF Tl
+

+
A
2 =
B

Tl
TF Tl
Tl
T
2
T T
T
2
+

=
2
T T
T
2
T T
TF Tl
TF
TF Tl
+

+

TF
T =0K
zadatak za ve`bawe: (1.4.)
1.4. Proveriti koji od dva prikazana kru`na procesa A i B ima ve}i stepen korisnog dejstva, ako je s
(vidi sliku) jednako za oba procesa. U oba slu~aja temperatura toplotnog izvora iznosi T
Tl
=800 K, a
temperatura toplotnog ponora T
TF
=300 K. Svi procesi sa radnom materijom su ravnote`ni.
re{ewe:
A
=0.333
B
=0.286
A
s, J/(kgK)
0
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
T, K
1
T
TF
2 4
3
T
Tl
s/2
s
s, J/(kgK)
0
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
T, K
2
3
4
1
T
TF
T
Tl
s
s/2
B
zbirka zadataka iz termodinamike strana 5
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.5. Dvoatomni idealan gas obavqa proces gasnoturbinskog postrojewa koji se sastoji od dve izobare i dve
adijabate (Xulov ciklus). Stawe radnog tela na ulazu u kompresor je 1(p=1bar,I=15
o
C), na izlazu iz
kompresora 2(p=5bar) i na ulazu u turbinu 3(I
3
=780
o
C). Stepen dobrote adijabatske kompresije je
kp
d
=0.83, a stepen dobrote adijabatske ekspanzije
ex
d
=0.85. Odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ovog ciklusa ()
b) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ovog ciklusa za slu~aj maksimalne mogu}e rekuperacije
toplote ()
a)
T
2K
=T
1


|
|
.
|

\
|

1
1
K 2
p
p
=
4 . 1
1 4 . 1
1
5
288

|
.
|

\
|

=456.14K
T
2
=T
1
+
kp
d
1 2K
T T


=
83 . 0
288 456.14
288

+ =490.58K
T
4K
=T
3


|
|
.
|

\
|

1
3
K 4
p
p
=
4 . 1
1 4 . 1
5
1
1053

|
.
|

\
|

=664.84K
T
4
=T
3
+
ex
d
(T
4k
T
3
)=1053+ 85 . 0 (664.841053)=723.07K
=
dov
odv dov
O
O O +
=...=
2 3
4 1 2 3
T T
T T T T

+
=
58 . 490 1053
07 . 723 288 58 . 490 1053

+
=0.23
O
dov
=m
.
(q
23
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
3
T
2
)
O
odv
=m
.
(q
41
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
1
T
4
)
O
dov
O
odv
1 4
3 2
W
12
W
34
zbirka zadataka iz termodinamike strana 6
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
b)
op{ti uslov rekuperacije: T
4
>T
2
uslov maksimalne rekuperacije: T
A
=T
2
(T
B
=T
4
)
=
' O
' O ' O
dov
odv dov
+
=...=
B 3
A 1 B 3
T T
T T T T

+
=
07 . 723 1053
58 . 490 288 07 . 723 1053

+
=0.39
O
dov
=m
.
(q
B3
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
3
T
B
)
O
odv
=m
.
(q
A1
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
1
T
A
)
bez rekuperacije sa rekuperacijom
R
E
K
U
P
E
R
A
T
O
R
O
dov

O
odv

1 A 4
3 B 2
W
12
W
34
4K
T
s
1
4
3
2
B
A
T
s
1
4
3
2
O
rek
2K
zbirka zadataka iz termodinamike strana 7
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.6. Sa vazduhom (idealan gas) kao radnim telom izvodi se idealan Xulov desnokretni ciklus (sve
promene stawa su kvazistati~ke). Ekspaznzija je dvostepenom sa me|uzagrevawem radnog tela, a
kompresija je dvostepena sa me|uhla|ewem (slika). Ako je p
max
=16bar, p
mih
=1bari ako je stepen
kompresije u oba kompresora i stepen ekspanzije u obe turbine isti (
5
4
3
2
8
1
6
7
p
p
p
p
p
p
p
p
= = = ) i ako se
toplota dovodi od toplotnog izvora temperatura T
Tl
=T
2
=T
4
=600K, a predaje toplotnom ponoru
temperature T
TF
=T
6
=T
8
=250K, skicirati ciklus na Ts dijagramu i odrediti stepen korisnog dejstva
ciklusa ().
1
8
3
4
5
7
6
2
s
T
1
8 7
6 5
4
3
2
zbirka zadataka iz termodinamike strana 8
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
p
mih
=p
6
=p
5
=1bar p
max
=p
1
=p
2
=16bar
5
4
3
2
p
p
p
p
= p
3
=p
4
=4bar
8
1
6
7
p
p
p
p
= p
1
=p
8
=4bar


|
|
.
|

\
|
=
1
8
1
8
1
p
p
T
T
=
|
|
.
|

\
|
=

1
8
1
8 1
p
p
T T = |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
4
16
250 371.5K


|
|
.
|

\
|
=
1
3
2
3
2
p
p
T
T
=
|
|
.
|

\
|
=

1
2
3
2 3
p
p
T T = |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
16
4
600 403.7K


|
|
.
|

\
|
=
1
5
4
5
4
p
p
T
T
=
|
|
.
|

\
|
=

1
4
5
4 5
p
p
T T = |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
4
1
600 403.7K


|
|
.
|

\
|
=
1
7
6
7
6
p
p
T
T
=
|
|
.
|

\
|
=

1
6
7
6 7
p
p
T T = |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
1
4
250 371.5K
=
dov
odv dov
O
O O +
=...=
3 4 1 2
7 8 5 6 3 4 1 2
T T T T
T T T T T T T T
+
+ + +
=0.35
O
dov
=m|(q
12
)
p=cohsI
+(q
34
)
p=cohsI
|=m
.
c
p

.
(T
2
T
1
+T
4
T
3
)
O
odv
=m|(q
56
)
p=cohsI
+(q
78
)
p=cohsI
|=m
.
c
p

.
(T
6
T
5
+T
8
T
7
)
zadatak za ve`bawe: (1.7.)
1.7. U energetskom postrojewu za proizvodwu elektri~ne energije primewen je rekuperativni
desnokretni gasnoturbinski ciklus (Xulov ciklus) sa vazduhom (idealan gas) kao radnim telom. U
kompresoru se 200kg/h radnog tela temperature 80
o
C adijabatski komprimuje od 0.3MFa do 0.8MFa, sa
stepenom dobrote
d
kp
=0.86. Dovo|ewem toplote radno telo se zatim zagreva do 780
o
C i odvodi u turbinu,
gde adijabatski ekspandira sa stepenom dobrote
d
ex
=0.9. Za vreme odvo|ewa toplote rekuperi{e se 80
od koli~ine toplote koja bi se u najpovoqnijem slu~aju mogla rekuperisati. Skicirati proces u Ts
kooedinatnom sistemu i odrediti
a) stepen korisnog dejstva ciklusa
b) teorijsku snagu koja stoji na raspolagawu za pogon generatora, ako se turbina i kompresor nalaze na
istom vratilu
a) =0.33
b) F=5.5kW
zbirka zadataka iz termodinamike strana 9
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.8. Dvoatomni idealan gas obavqa teorijski (idealan) Otov kru`ni proces izme|u temperatura
T
max
=T
3
=T
Tl
=1000K i T
mih
=T
1
=T
TF
=290K. Odrediti stepen kompresije (=v
1
/v
2
) tako da korisna
snaga motora bude najve}a kao i snagu motora ako je molski protok gasa kroz motor

h =9mol/s.
odv dov heIo
O O W + = = ...= ( ) ( )
4 1 2 3 v
T T T T Mc h +

O
dov
=m
.
(q
23
)
v=cohsI
= ( ) ( )
2 3 v
T T Mc h

O
odv
=m
.
(q
41
)
v=cohsI
= ( ) ( )
4 1 v
T T Mc h

1
1
2
2
1
v
v
T
T

|
|
.
|

\
|
=
1
2
1
1 2
v
v
T T

|
|
.
|

\
|
= =
1
1
T


1
3
4
4
3
v
v
T
T

|
|
.
|

\
|
=
1
4
3
3 4
v
v
T T

|
|
.
|

\
|
= =


1
3
T
heIo
W = ( ) ( )

+
1
3 1
1
1 3 v
T T T T Mc h
( ) ( ) ( ) | |

1 T 1 T Mc h
W
3
2
1 v
heIo
0
W
heIo
=

( ) ( ) 0 1 T 1 T
3
2
1
=

( ) ( )

= 1 T 1 T
3
2
1
,
2 2
1
1
3
T
T

|
|
.
|

\
|
= =
2 4 . 1 2
1
290
1000
|
.
|

\
|
=4.7
FrisIepehukompresije=4.7moIorosIvarujehajvecushagu
W

=4.7
W
max
zbirka zadataka iz termodinamike strana 10
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
max
W = ( )
4 . 1 1 1 4 . 1 3
7 . 4 1000 290 7 . 4 290 1000 8 . 20 10 9

+ =40kW
MaksimalhashagamoIoraizhosi
max
W =40kW
1.9. Radna materija (idealan gas) obavqa idealan Xulov kru`ni ciklus izme|u temperatura T
2
=T
Tl
=1033
K i T
4
=T
TF
=291K. Odrediti temperaturu radne materije posle kvazistati~ke izentropskog sabijawa u
kompresoru (T
1
), odnosno posle kvazistati~ke izentropske ekspanzije u turbini (T
3
), tako da koristan rad
(rad na zajedni~kom vratilu) ima maksimalnu vrednost.
W
korisIah
=O
dov
+O
odv
=...=m
.
c
p

.
(T
2
T
1
+T
4
T
3
)=...
O
dov
=m
.
(q
12
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
2
T
1
)
O
odv
=m
.
(q
34
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
4
T
3
)
T
s
4
3
2
1
Tl
TF
12:p=cohsI
34:p=cohsI
T
s
1
4
3
2
Tl
TF
23:v=cohsI
41:v=cohsI
zbirka zadataka iz termodinamike strana 11
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu


|
|
.
|

\
|
=
1
4
1
4
1
p
p
T
T



|
|
.
|

\
|
=
1
3
2
3
2
p
p
T
T

|
|
.
|

\
|
=
|
|
.
|

\
|
3
2
4
1
p
p
p
p
=
4
1
T
T
3
2
T
T

3
4 2
1
T
T T
T

=
W
korisIah
=m
.
c
p

.
(T
2

3
4 2
T
T T
+T
4
T
3
)
|
|
.
|

\
|

1
T
T T
c m
T
W
2
3
4 2
p
3
korisho
, 0
T
W
3
korisho
=

1
T
T T
2
3
4 2

=0
4 2 3
T T T = = 291 1033 =548.3K
3
4 2
1
T
T T
T

= =
3 . 548
291 1033
=548.3K
1.10. Dvoatomni idealan gas obavqa realni desnokretni kru`ni proces gasnoturbinskog bloka (Xulov)
izme|u temperatura T
max
=595
o
C i T
mih
=15
o
C. Molski protok gasa kroz postrojewe iznosi 20mol/s.).
Stepen dobrote adijabatske kompresije je
kp
d
=0.88, a stepen dobrote adijabatske ekspanzije
ex
d
=0.88.
Odrediti maksimalnu snagu gasnoturbinskog bloka pri datim uslovima.
W
T
3
T
3
=548.3
W
max
4K
T
s
1
4
3
2
2K
zbirka zadataka iz termodinamike strana 12
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
Korisno dobijen rad ima najve}u vrednost (vidi prethodni zadatak) kada je:

3 1 k 2
T T T = =500K
k 2
3 1
k 4
T
T T
T

= =500K
Me|utim u ovom zadatku su adijabatska kompresija i adijabatska ekspanzija
neravnote`ni (nekvazistati~ki) procesi. Uzimawem te ~iwenice u obzir
dobija se:
T
2
=T
1
+
kp
d
1 2K
T T


=
88 . 0
288 500
288

+ =528.9K
T
4
=T
3
+
ex
d
(T
4k
T
3
)=868+ 88 . 0 (500868)=544.16K
W
korisIah
=O
dov
+O
odv
=...
O
dov
=m
.
(q
23
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
3
T
2
)= ( ) ( )
2 3 p
T T Mc h

O
odv
=m
.
(q
41
)
p=cohsI
=m
.
c
p

.
(T
1
T
4
)= ( ) ( )
4 1 p
T T Mc h

W
korisIah
= ( ) ( )
4 1 2 3 p
T T T T Mc h +

=
W
korisIah
=W
max
= ( ) ( ) 16 . 544 288 9 . 528 868 1 . 29 10 20
3
+

=48.27kW
zadatak za ve`bawe: (1.11.)
1.11. Sa troatomnim idealnim gasom obavqa se Eriksonov desnokretni kru`ni proses sa izme|u
temperatura T
max
=T
Ti
=600Ki T
mih
=T
TF
=400K. Odrediti stepen korisnog dejstva ovog ciklusa za
slu~aj maksimalno mogu}e rekuperacije toplote i {rafirati na Ts dijagramu povr{nu koja odgovara
rekuperisanoj toploti.
re{ewe: =0.33
zbirka zadataka iz termodinamike strana 13
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.12. Nekom idealnom gasu dovodi se pri kvazistati~koj izotermskoj ekspanziji (1-2) O
12
=300kJ toplote
od izotermnog toplotnog izvora temperature T
Tl
=1000K, pri ~emu entropija idealnog gasa poraste za
S
12
=0.5kJ/K. Pri kvazistati~koj promeni stawa (2-3) entropija idealnog gasa opada linearno u Ts
koordinatnom sistemu i pri tom se toplota predaje izotermnom toplotnom ponoru temperature T
TF
=293
K sve dok se ne uspostavi stawe termodinami~ke ravnote`e. Od stawa (3) do po~etnog stawa (1) dolazi se
kvazistati~kom izentropskom kompresijom. Skicirati promene stawa idealnog gasa u Ts koordinatama i
odrediti:
a) stepen korisnog dejstva ovog kru`nog ciklusa
b) odrediti promenu entrpopije sistema (kJ/K)
c) {rafirati na Ts dijagramu povr{inu ekvivalentnu korisno dobijenom radu
a)
= =
+
= ...
O
O O
dov
odv dov
0.26 (26)
kJ 300 O O
12 dov
= =
K 600
5 . 0
300
S
O
T S T dS ) s ( T O O
12
dov
2 12 2
2
S
1
S
12 dov
= =

= = = =

) S (
2
T T
S
2
T T
dS ) s ( T O O
12
3 2
23
3 2
3
S
2
S
23 odv

+
=
+
= = =

kJ 3 . 223 ) 5 . 0 (
2
293 600
O
odv
=
+
=
T
1
3
2
Tl
TF
s
zbirka zadataka iz termodinamike strana 14
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
b)
kgK
kJ
46 . 0 76 . 0 3 . 0 ... S S S S
TF Tl radhoIelo sisIem
= + = = + + =
K
kJ
30 . 0
1000
300
T
O
S
Tl
dov
Tl
= = =
K
kJ
76 . 0
293
3 . 223
T
O
S
TF
odv
TF
=

= =
c)
W
korisIah
=O
dov
+O
odv
=O
dov

odv
O
Princip {rafirawja korisnog rada na Ts dijagramu je princip oduzimawa
povr{ina koje predstavqaju dovedenu (O
dov
) i odvedenu (O
odv
)toplotu.
1 2
T
s
3
2
T
s
O
dov

odv
O
1 2
T
s
W
korisIah
=
3
zbirka zadataka iz termodinamike strana 15
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.13. Radna susptancija (idealan gas) obavqa desnokretni kru`ni proces koji se sastoji iz izobarskog
dovo|ewa toplote, kvazistati~ke (ravnote`ne) adijabatske ekspanzije, izotermskog odvo|ewa toplote i
kvazistati~ke (ravnote`ne) adijabatske kompresije. Toplota se radnoj supstanciji predaje od dimnih
gasova (idealan gas), koji se pri tome izobarski hlade (C
p
=1.06 kJ/K), od po~etne temperatureI
g1
=900
o
C.
Od radne susptancije, okolini stalne temperature I
o
=18
o
C, predaje se 300kJtoplote na povratan na~in.
Odrediti stepen korisnosti ovog kru`nog procesa i skicirati ga u
Ts i pv koordinatnom sistemu.
O
odv
=O
34
=300kJ
K
kJ
03 . 1
291
300
T
O
S S T dS ) s ( T O O
3
dov
34 34 3
4
S
3
S
34 odv
=

= = = = =

S
12
=S
34
=1.03
K
kJ
( ) ( )
12
gas h dim 12 12 sisIem
S S S + = ( )
12
12
gas h dim
S S = =1.03
K
kJ
( )
1 DG
2 DG
pDG
1 dg
2 dg
g dg
12
gas h dim
T
T
lh C
p
p
lh R m S =
|
|
.
|

\
|
=
pDG
gas hi dim
1 DG 2 DG
C
S
exp T T = |
.
|

\
|

06 . 1
03 . 1
exp 1173 =443.9K
O
dov
=O
12
=O
DG
= ( )
1 DG 2 DG pDG
T T C = ( ) 1173 9 . 443 06 . 1 =772.85kJ
=
dov
odv dov
O
O O +
=
772.85
300 - 772.85
=0.61
zadatak za ve`bawe (1.14.)
1.14. Vazduh (idealan gas) vr{i slede}i kru`ni proces. Od po~etnog stawa (T
1
=300K) vr{i se
kvazistati~ka promena stawa po zakonu prave linije u Ts koordinatnom sistemu pri ~emu se radnom
telu dovodi toplota od toplotnog izvora stalne temperature T
Tl
=T
2
>T
1
, pri ~emu je v
1
=v
2
. Nakon toga
vr{i se kvazistati~ka izentropska ekspanzija do po~etne temperature. Kru`ni proces se zatvara
kvazistati~kom izotermom. Stepen korisnog dejstva ovog ciklusa iznosi =0.25. Skicirati ciklus na
Ts dijagramu i odrediti promenu entropije izolovanog sistema za najpovoqniji polo`aj temperatura
toplotnog izvora i toplotnog ponora.
re{ewe: s
sisIem
=74
kgK
J
T
1
4 3
2
s
4
3
2 1
p
v
zbirka zadataka iz termodinamike strana 16
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.15. Vazduh (idealan gas) u prvom slu~aju obavqa desnokretni Xulov kru`ni proces.
U drugom slu~aju pri istom odnosu pritisaka p
max
/p
mih
=3, istoj dovedenoj koli~ini toplote i istoj
T
max
=973K, izentropska kompresija zamewuje se izotermskom kompresijom, pri temperaturi T
mih
=395K.
Sve promene stawa vazduha su ravnote`ne.
a) odrediti termodinami~ke stepene korisnosti kru`nih procesa za oba slu~aja
b) odrediti termodinami~ke stepena korisnosti, ako se u oba prethodna slu~aja obavqaju kru`ni
procesi sa potpunim regenerativnim zagrevawem radne materije
a)
p
2
=p
3
=p
max
p
1
=p
4
=p
mih
T
4
=T
3
=
|
|
.
|

\
|


1
3
4
p
p
= |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
3
1
973 710.9K
T
1
=T
2
=
|
|
.
|

\
|
1
2
1
p
p
= |
.
|

\
|


4 . 1
1 4 . 1
1
3
395 288.6K
T
s
1
4
3
2
T
s
1
4
3
2
T
max
T
max
T
mih
zbirka zadataka iz termodinamike strana 17
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
prvi slu~aj:

l
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

578
3 . 442 578
0.27
q
dov
=q
23
=c
p
.
(T
3
T
2
)= ( ) 395 973 1 =578
kg
kJ
q
odv
=q
41
=c
p
.
(T
1
T
4
)= ( ) 9 . 710 6 . 288 1 =422.3
kg
kJ
drugi slu~aj:

ll
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

578
4 . 440 578
0.24
q
dov
=q
23
=c
p
.
(T
3
T
2
)= ( ) 395 973 1 =578
kg
kJ
q
odv
=q
41
+q
12
=...=315.9124.5=440.4
kg
kJ
q
41
=c
p

.
(T
1
T
4
)= ( ) 9 . 710 395 1 =315.9
kg
kJ
q
12
=T
1

.
R
g

.
lh =
2
' 1
p
p
3
1
lh 287 . 0 395 =124.5
kg
kJ
b)
u oba slu~aja maksimalna rekuperisana toplota je jednaka i iznosi:
q
rek
=q
41
=316
kg
kJ
prvi slu~aj:

l
= =
+
' q
' q ' q
dov
odv dov
...=0.59
q
dov
=q
dov
-
rek
q =262
kg
kJ
q
odv
=q
odv
+
rek
q =106
kg
kJ
drugi slu~aj:

ll
= =
+
' q
' q ' q
dov
odv dov
...=0.52
q
dov
=q
dov
-
rek
q =262
kg
kJ
q
odv
=q
odv
+
rek
q =106
kg
kJ
zbirka zadataka iz termodinamike strana 18
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.16. Ciklus gasne turbine koji radi sa troatomnim idealnim gasom kao radnim telom sastoji se iz
izotermskog kvazistati~kog sabijawa (1-2), izohorskog dovo|ewa toplote (2-3), adijabatske ekspanzije (3-
4) i izobarskog odvo|ewa toplote (4-1). Ako je odnos pritisaka (p
3
/p
4
)=8.4 i (p
2
/p
1
)=3.5, odrediti
termodinami~ki stepen korisnosti kru`nog procesa () za slu~aj da je adijabatska ekspanzija (3-4):
a) kvazistati~ka
b) nekvazistati~ka sa stepenom dobrote ekspanzije
d
ex
=0.95
a)
T
2
=T
1
p
2
=3.5
.
p
1
3
2
3
2
p
p
T
T
=
1
1
1
1
2
3
2 3
T 4 . 2
p 5 . 3
p 4 . 8
T
p
p
T T =

= =
T
4k
=T
3
=
|
|
.
|

\
|
1
3
k 4
p
p
=
|
|
.
|

\
|



1
1
1
1
p 4 . 8
p
T 4 . 2 = |
.
|

\
|


28 . 1
1 28 . 1
1
4 . 8
1
T 4 . 2 1.5
.
T
1

( ) ( ) ( ) | |
2 3 v cohsI v 23 dov
T T Mc h q m O = =
=
=(Mc
v
)
.
1.4
.
T
1
( ) ( ) | |
cohsI T 12 cohsI p 1 k 4 odv
q q m O
= =
+ = = ( ) ( ) ( )
(

+
2
1
1 g k 4 1 p
p
p
lh T MR T T Mc h
( ) ( ) ( )
(

+ =
5 . 3
1
lh T MR T 5 . 0 Mc h O
1 g 1 p odv

= =
+
dov
odv dov
O
O O

( ) ( ) ( )
( )
1 v
1 g 1 p 1 v
T 4 . 1 Mc
5 . 3
1
lh T MR T 5 . 0 Mc T 4 . 1 Mc

+
=
=
4 . 1 1 . 29
5 . 3
1
lh 315 . 8 5 . 0 4 . 37 4 . 1 1 . 29

+
=0.285
1
4k
3
2
T
s
zbirka zadataka iz termodinamike strana 19
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
b)
k 4 3
4 3 ex
d
T T
T T

= ( )
k 4 3
ex
d 3 4
T T T T =
( )
1 1 1 4
T 5 . 1 T 4 . 2 95 . 0 T 4 . 2 T = =1.55
.
T
1

( ) ( ) ( ) | |
2 3 v cohsI v 23 dov
T T Mc h q m O = =
=
=(Mc
v
)
.
1.4
.
T
1
( ) ( ) | |
cohsI T 12 cohsI p 41 odv
q q m O
= =
+ = = ( ) ( ) ( )
(

+
2
1
1 g 4 1 p
p
p
lh T MR T T Mc
( ) ( ) ( )
(

+ =
5 . 3
1
lh T MR T 55 . 0 Mc h O
1 g 1 p odv

= =
+
dov
odv dov
O
O O

( ) ( ) ( )
( )
1 v
1 g 1 p 1 v
T 4 . 1 Mc
5 . 3
1
lh T MR T 55 . 0 Mc T 4 . 1 Mc

+
=
=
4 . 1 1 . 29
5 . 3
1
lh 315 . 8 55 . 0 4 . 37 4 . 1 1 . 29

+
=0.24
1
4k
3
2
T
s
4
zbirka zadataka iz termodinamike strana 20
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.17. Vazduh (idealan gas) obavqa desnokretni kru`ni proces koji se sastoji od dve kvazistati~ke
(ravnote`ne) izentrope i dve nekvazistati~ke (neravnote`ne) izoterme, izme|u temperatura T
mih
=300K
i T
max
=800K. Pritisak vazduha na kraju izotermske kompresije iznosi p
1
=0.1MFa, a na kraju izotermske
ekspanzije iznosi p
3
=0.8MFa. Temperature toplotnog izvora i toplotnog ponora su stalne i iznose
T
Tl
=850K i T
TF
=280K. Odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnosti kru`nog procesa, ako promena entropije izolovanog sistema za
proces dovo|ewa toplote iznosi 60J/(kgK), odnosno promena entropije izolovanog sistema za proces
odvo|ewa toplote iznosi 100J/kgK
b) promenu entropije izolovanog sistema (koji sa~iwavaju toplotni izvor, toplotni ponor, i radno
telo) za slu~aj da se sve promene stawa odvijaju kvazistati~ki (ravnote`no)
a)
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...
q
dov
=q
23
=...
q
odv
=q
41
=...
p
2
=p
1
1
1
2
T
T

|
|
.
|

\
|

=
1 4 . 1
4 . 1
5
300
800
10 1

|
.
|

\
|

=31
.
10
5
Fa
proces 2-3:
s
23
= =
2
3
g
2
3
p
p
p
lh R
T
T
lh c =
31
8
lh 287 389
kgK
J
( )
23 sisIem
S =s
23

Tl
23
T
q
q
23
=T
Tl ( ) ( )
23 sisIem 23
s s

q
23
= ( ) 60 389 850 =279.65
kg
kJ
T
max
T
mih
T
1 4
3 2
Tl
TF
s
zbirka zadataka iz termodinamike strana 21
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
p
4
=p
3
1
3
4
T
T

|
|
.
|

\
|

=
1 4 . 1
4 . 1
5
800
300
10 8

|
.
|

\
|

=0.26
.
10
5
Fa
proces 4-1:
s
41
= =
4
1
g
4
1
p
p
p
lh R
T
T
lh c =
26 . 0
1
lh 287 389
kgK
J
(uo~iti da jes
41
=s
12
)
( )
41 sisIem
S =s
41

Ip
41
T
q
q
41
=T
TF
( ) ( )
41 sisIem 41
s s
q
41
= ( ) 100 389 280 =136.92
kg
kJ
q
dov
=q
23
=279.65
kg
kJ
q
odv
=q
41
=136.92
kg
kJ
= =
+
dov
odv dov
q
q q
65 . 279
92 . 136 65 . 279
=0.51
b)
q
dov
= ( )
cohsI T 23
q
=
= =
3
2
g 2
p
p
lh R T =
8
31
lh 287 800 311
kg
kJ
q
odv
= ( )
cohsI T 41
q
=
= =
4
1
g 4
p
p
lh R T =
26 . 0
1
lh 287 280 116
kg
kJ
kgK
J
4 . 48 3 . 414 9 . 365 ... s s s s
TF Tl radhoIelo sisIem
= + = = + + =
K
J
9 . 365
850
311
T
q
s
Tl
dov
Tl
= = =
K
J
3 . 414
280
116
T
q
s
TF
odv
TF
=

= =
zbirka zadataka iz termodinamike strana 22
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.18. Parno turbinsko postrojewe radi po idealnom RankinKlauzijusovom kru`nom procesu izme|u
p
mih
=0.1bari p
max
=10bar. U kondenzatoru, se rashladnoj vodi predaje toplota i pri tom se rashladna
voda w m

=3kg/s, zagreje od stawa A(p=1bar,I=10


o
C) do stawa B(p=1bar,I=20
o
C). Snaga napojne pumpe
iznosi 0.1kW. Skicirati kru`ni proces na Ts dijagramu i odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ciklusa
b) snagu turbine
a)
ta~ka 4: p=0.06bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
4
=191.9
kg
kJ
, s
4
=0.6492
kgK
kJ
ta~ka 1: p=10bar, s=0.6492
kgK
kJ
(te~nost)
h
1
=193.61
kg
kJ
ta~ka 3: p=1bar
Prvi zakon termodinamike za proces u pumpi: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = ( )
4 1
p h h m

= p W

1 4
F
p
h h
W
m

=
61 . 193 9 . 191
1 . 0

=5.9
2
10

s
kg
2
1
4
3
T
s
A B
1
4 3
2
zbirka zadataka iz termodinamike strana 23
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
Prvi zakon termodinamike za proces u kondenzatoru: 12 12 12 W H O

+ =
2 1 H H

=
A
w
3
p h m h m +

=
B
w
4
p h m h m +

h
3
=
( )
p
A B
w
4
p
m
h h m h m


+
=...=
( )
2
2
10 9 . 5
42 84 3 9 . 191 10 9 . 5

+
=2311.3
kg
kJ
s
3
=7.295
kg
kJ
(p=0.1bar,h=2311.3
kg
kJ
)
ta~ka A: p=10bar, I=10
o
C h
A
=42
kg
kJ
ta~ka B: p=10bar, I=20
o
C h
B
=84
kg
kJ
ta~ka 2: p=10bar, s=7.295
kgK
kJ
(pregrejana para)
h
2
=3155.5
kg
kJ
a)
dov
odv dov
O
O O


+
= =...=
7 . 174
125 7 . 174
=0.28
( )
1 2 p
12 dov h h m O O = =

= ( ) 61 . 193 5 . 3155 10 9 . 5
2


=174.7kW
( )
3 4 p
34 dov h h m O O = =

= ( ) 3 . 2311 9 . 191 10 9 . 5
2


=125kW
b)
Prvi zakon termodinamike za proces u turbini: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = ( )
2 3
p h h m

= ( ) 5 . 3155 3 . 2311 10 9 . 5
2


=50kW= Iur W

zbirka zadataka iz termodinamike strana 24


dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.19. U parnom kotlu uz konstantan pritisak od p=40bar od vode temperature 30
o
C proizvodi se vodena
para temperature I=500
o
C. Ta para izentropski (ravnote`no) ekspandira u turbini do pritiska od
p=0.06bar, a zatim se odvodi u kondenzator. Napojna pumpa vra}a u kotao pothla|en kondenzat. Toplota
potrebna za proizvodwu pare u parnom kotlu obezbe|uje se hla|ewem dimnih gasova (idealan gas) od
po~etne temperature 1600
o
C do temperature od 200
o
C. Koli~ina dimnih gasova je 5500kmol/h, a wihov
zapreminski sastav 18CO
2
,9O
2
,73N
2
. Skicirati promene stawa vodene pare na Ts dijagramu i
odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnog dejstva kru`nog procesa
b) snagu turbine
ta~ka 1: p=40bar, I=30
o
C (te~nost)
h
1
=129.3
kg
kJ
, s
1
=0.433
kgK
kJ
ta~ka 2: p=40bar, I=500
o
C (pregrejana para)
h
2
=3445
kg
kJ
, s
2
=7.087
kgK
kJ
ta~ka 3: p=0.06bar, s
3
=s
2
=7.087
kgK
kJ
(vla`na para)
x
3
=0.84, h
3
=2180.5
kg
kJ
ta~ka 4: p=0.06bar, s
4
=s
1
=0.433
kgK
kJ
(te~nost)
h
4
=125.9
kg
kJ
2
3
T
1
4
s
zbirka zadataka iz termodinamike strana 25
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

3315.7
6 . 2054 7 . 3315
0.38
q
dov
=q
12
=h
2
h
1
=3445129.3=3315.7
kg
kJ
q
odv
=q
34
=h
4
h
3
=125.92180.5=2054.6
kg
kJ
b)
analiza dimnih gasova:
2
N
2
N
2
O
2
O
2
CO
2
CO dg
M r M r M r M + + = = 28 73 . 0 32 09 . 0 44 18 . 0 + + =
M
dg
=31.24
kmol
kg
( )
2
pN
2
N
2
N
2
pO
2
O
2
O
2
pCO
2
CO
2
CO
dg
pdg
c M r c M r c M r
M
1
c + + = =
( ) 04 . 1 28 73 . 0 91 . 0 32 09 . 0 85 . 0 44 18 . 0
24 . 31
1
c
pdg
+ + = =0.98
kgK
kJ
dg
dg dg M h m =

= 24 . 31
3600
5500
=47.7
s
kg
prvi zakon termodinamike za proces u parnom kotlu: 12 12 12 W H O

+ =
2 g pdg
dg
2
p
1 g pdg
dg
1
p T c m h m T c m h m + = +

1 2
2 g 1 g pdg
dg
p
h h
) T T ( c m
m

=
3 . 129 3445
) 200 1600 ( 98 . 0 7 . 47


=19.74
s
kg
Prvi zakon termodinamike za proces u turbini: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = ( )
2 3
p h h m

= ( ) 3445 5 . 2180 74 . 19 =25MW= Iur W

zbirka zadataka iz termodinamike strana 26


dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.20. Parnoturbinsko postrojewe radi po Rankin-ovom kru`nom procesu. Stepen dobrote adijabatske
ekspanzije u turbini iznosi
d
ex
=0.8, a stepen dobrote adijabatske kompresije u pumpi iznosi
d
kp
=0.96.
Stawe vodene pare na ulazu u turbinu je p=40bar i I=320
o
C, a pritisak u kondenzatoru jep=0.02bar.
Skicirati promene stawa vodene pare na Ts i hs dijagramu i odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ciklusa ()
b) termodinami~ki stepen korisnog dejstva Karnoovog ciklusa koji radi izme|u istih temperatura
toplotnog izvora i toplotnog ponora (
K
)
a)
ta~ka 2: p=40bar, I=320
o
C (pregrejana para)
h
2
=3010
kg
kJ
, s
2
=6.446
kgK
kJ
ta~ka 3k: p=0.02bar, s=6.446
kgK
kJ
(vla`na para)
x
3k
=0.73, h
3k
=1868.9
kg
kJ
ta~ka 3: p=0.02bar,
d
ex
=0.8
k 3 2
3 2 ex
d
h h
h h

=
h
3
=h
2
( ) =
k 3 2
ex
d
h h
h
3
=3010 ( ) = 9 . 1868 3010 8 . 0
2
2097.1
kg
kJ
(vla`na para)
ta~ka 4: p=0.02bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
4
=73.52
kg
kJ
, s
4
=0.2909
kgK
kJ
2
4
3
1
T
s
1K
3K
h
s
2
3
1K
1
3K
4
zbirka zadataka iz termodinamike strana 27
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 1k: p=40bar, s=0.2909
kgK
kJ
(te~nost)
h
1k
=77.96
kg
kJ
ta~ka 1: p=40bar,
d
kp
=0.96
1 4
k 1 4 kp
d
h h
h h

= h
1
=h
4
- =

kp
d
1k 4
h h
78.14
kg
kJ
h
1
=73.52- =

96 . 0
14 . 78 73.52
78.14
kg
kJ
(te~nost)
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

2931.9
6 . 2023 9 . 2931
0.31
q
dov
=q
12
=h
2
h
1
=2931.9
kg
kJ
q
odv
=q
34
=h
4
h
3
=2023.6
kg
kJ
b)

K
= =

Tl
TF Tl
T
T T
...= =

593
5 . 290 593
0.51
T
Tl
=T
2
=593K T
TF
=T
3
=T
4
=(T
klj
)
p=0.02bar
=290.5K
1.21. Idealni Rankin-Klauzijusov ciklus obavqa se sa vodenom parom izme|u pritisaka p
mih
=0.04bar i
p
max
=40bar, sa pregrejanom vodenom parom (I=460
o
C)na ulazu u turbinu. Za rekuperativno zagrevawe
napojne vode (u zagreja~u me{nog tipa), do temperature od I
B
=104.8
o
C, iz turbine se pri pritisku od
p
3
=1.2bar oduzima deo pare(

m
3
=180kg/h)(slika). Zanemaruju}i radove napojnih pumpi, skicirati
proces na Ts dijagramu i odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnosti ovog kru`nog procesa
b) snagu parne turbine
O
dov
O
odv
W
Iur
1
B
A
5 4
3
2
zbirka zadataka iz termodinamike strana 28
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
a)
ta~ka 2: p=40bar, I=460
o
C (pregrejana para)
h
2
=3353
kg
kJ
, s
2
=6.965
kgK
kJ
ta~ka 3: p=1.2bar, s=6.965
kgK
kJ
(vla`na para)
x
3
=0.94, h
3
=2548.4
kg
kJ
ta~ka 4: p=0.04bar, s=6.965
kgK
kJ
(vla`na para)
x
4
=0.81, h
4
=2091.8
kg
kJ
ta~ka 5: p=0.04bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=121.42
kg
kJ
,s
5
=0.4225
kgK
kJ
ta~ka A = ta~ka 5 (jer se zanemaruje rad pumpe)
ta~ka B: p=1.2bar I=104.8
o
C (kqu~ala te~nost)
h
B
=439.4
kg
kJ
ta~ka 1 = ta~ka B (jer se zanemaruje rad pumpe)
2
3
s
T
4
1
B
A
5
zbirka zadataka iz termodinamike strana 29
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
dov
odv dov
O
O O


+
= =...=
17 . 1107
23 . 650 17 . 1107
=0.41
( )
1 2
12 dov h h m O O = =

= ( ) 4 . 439 3353 38 . 0 =1107.17kW
( )
4 5
3 45 dov h h m m O O
|
|
.
|

\
|
= =

=( ) ( ) 8 . 2091 42 . 121 05 . 0 38 . 0 =650.23kW
prvi zakon termodinamike za proces u me{nom zagreja~u vode:
12 12 12 W H O

+ = 2 1 H H

=
B 3
3
A
3 h m h m h m m = +
|
|
.
|

\
|

A B
A 3
3
h h
h h
m m

=

A B
A 3
3
h h
h h
m m

=

=
42 . 121 4 . 439
42 . 121 4 . 2548
05 . 0

=0.38
s
kg
b)
prvi zakon termodinamike za proces u parnoj turbini: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = 2 1 H H

=
(

|
|
.
|

\
|
+
(



4
3
3
3
2
h m m h m h m =456.94kW= Iur W

1.22. Vodena para obavqa Rankin-Klauzijusov ciklus (slika kao u prethodnom zadatku)
izme|u pritisaka p
mih
=0.1bar i p
max
=1bar. U kotlu se voda zagreva i isparava. Suvozasi}ena vodena
para ulazi u turbinu gde ekspandira kvazistati~ki adijabatski. Pri ekspanziji se iz turbine oduzima
jedan deo pare na pritisku od p=0.3bar i koristi za rekuperativno zagrevawe napojne vode u me{nom
zagreja~u od temperature koja vlada u kondenzatoru do temperature od 69.12
o
C. Zanemaruju}i radove
napojnih pumpi odrediti snagu turbine ako kotao proizvodi 1kg/s pare i skicirati procese na Ts
dijagramu.
2
3
s
T
4
1
B
A
5
zbirka zadataka iz termodinamike strana 30
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 2: p=1bar, x=1 (suva para)
h
2
=2675
kg
kJ
, s
2
=7.36
kgK
kJ
ta~ka 3: p=0.3bar, s=7.36
kgK
kJ
(vla`na para)
x
3
=0.94, h
3
=2484.9
kg
kJ
ta~ka 4: p=0.1bar, s=7.36
kgK
kJ
(vla`na para)
x
4
=0.89, h
4
=2320.9
kg
kJ
ta~ka 5: p=0.1bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=191.9
kg
kJ
ta~ka A = ta~ka 5 (jer se zanemaruje rad pumpe)
ta~ka B: p=0.3bar, I=69.12
o
C (kqu~ala te~nost)
h
B
=289.3
kg
kJ
ta~ka 1 = ta~ka B (jer se zanemaruje rad pumpe)
prvi zakon termodinamike za proces u me{nom zagreja~u vode:
12 12 12 W H O

+ = 2 1 H H

=
B 3
3
A
3 h m h m h m m = +
|
|
.
|

\
|

A 3
A B
3
h h
h h
m m

=

3 m

=
2 . 191 9 . 2484
2 . 191 3 . 289
1

=0.043
s
kg
prvi zakon termodinamike za proces u parnoj turbini: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = 2 1 H H

=
(

|
|
.
|

\
|
+
(



4
3
3
3
2
h m m h m h m =342kW= Iur W

zbirka zadataka iz termodinamike strana 31


dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.23. Parno turbinsko postrojewe (slika), radi po Rankinovom kru`nom procesu. U parnoj turbini
nekvazistati~ki adijabatski {iri se pregrejana vodena para stawa 2(p=25bar,I=460
o
C) do pritiska p
4
=0.04bar. Deo pare pri pritisku p
3
=3barse oduzima iz turbine radi regenerativnog zagrevawa napojne
vode (u zagreja~u vode povr{inskog tipa) od temperature(I
KLJ
)
F4
do temperature (I
KJ
)
F3
. Ako prvi deo
turbine (do oduzimawa pare) radi sa stepenom dobrote
d
ex
=0.9i masenim protokom

m=12.5kg/si ako je korisna snaga turbine Iur W

=11MW, zanemaruju}i rad napojnih pumpi odrediti:


a) toplotni protok koji para predaje okolini u kondenzatoru
b) stepen dobrote adijabatske ekspanzije u drugom delu turbine (nakon oduzimawa pare)
c) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ciklusa
d) skicirati procese sa vodenom parom na Ts dijagramu
O
dov
O
odv
W
Iur
1
B
A
5 4
3
2
m
3 m

3 m m

2
5
3
4k
T
3k
s
4
A
B
1
zbirka zadataka iz termodinamike strana 32
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 2: p=25bar, I=460
o
C (pregrejana para)
h
2
=3373
kg
kJ
, s
2
=7.202
kgK
kJ
ta~ka 3k: p=3bar, s=7.202
kgK
kJ
(pregrejana para)
h
3k
=2816.9
kg
kJ
ta~ka 3: p=3bar,
k 3 2
3 2 ex
d
h h
h h

= =0.9
h
3
=2871.7
kg
kJ
, s
3
=7.322
kgK
kJ
ta~ka 4k: p=0.04bar, s=7.322
kgK
kJ
(vla`na para)
x
4k
=0.86, h
4k
=2213.4
kg
kJ
ta~ka 5: p=0.04bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=121.42
kg
kJ
ta~ka A = ta~ka 5 (jer se zanemaruje rad pumpe)
ta~ka B: p=0.04bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
B
=561.4
kg
kJ
ta~ka 1 = ta~ka B (jer se zanemaruje rad pumpe)
prvi zakon termodinamike za proces u otvorenom termodinami~kom sistemu
ograni~enom isprekidanom konturom:
12 12 12 W H O

+ = 2 1 H H

=
B 3
3
A
3 h m h m h m m = +
|
|
.
|

\
|

A 3
A B
3
h h
h h
m m

=

3 m

=
42 . 121 7 . 2871
42 . 121 4 . 561
5 . 12

=2
s
kg
zbirka zadataka iz termodinamike strana 33
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
prvi zakon termodinamike za proces u parnoj turbini: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = 2 1 H H

=
(

|
|
.
|

\
|
+
(



4
3
3
3
2
h m m h m h m = Iur W

h
4
=
3
3
3 Iur
2
m m
h m W h m


=
2 5 . 12
7 . 2871 2 10 11 3373 5 . 12
3


=2420.9
kg
kJ
h<h
4
<h ta~ka 4 je u vla`noj pari
a)

O
kohd
=

O
45
= ( )
4 5
3 h h m m
|
|
.
|

\
|


= ( ) ( ) 9 . 2420 42 . 121 2 5 . 12 1 =24.1MW
b)
k 4 3
4 3 ex
d
h h
h h

= =
4 . 2213 7 . 2871
9 . 2420 7 . 2871

=0.68
c)
dov
odv dov
O
O O


+
= =...=
1 . 35
1 . 24 1 . 35
=0.31
( )
1 2
12 dov h h m O O = =

= ( ) 4 . 561 3373 5 . 12 =35.1MW
( )
4 5
3 45 dov h h m m O O
|
|
.
|

\
|
= =

=( ) ( ) 9 . 2420 42 . 121 2 5 . 12 =24.1MW
1.24. Sa vodenom parom kao radnim telom, izvr{ava se RankinKlauzijusov kru`ni proces sa
maksimalnom regeneracijom toplote. Regeneracija toplote, koja se odvija sa beskona~no mnogo predajnika
toplote povr{inskog tipa, naizmeni~no povezanih sa beskona~no mnog toplotno izolovanih turbina,
vr{i se sa ciqem predgrevawa napojne vode pre ulaza u parni kotao. Kru`ni proces se odvija izme|u
pritisaka p
mih
=0.05bar i p
max
=50bar i najve}om temperaturom u tokou procesa od I
max
=400
o
C. Kotao
proizvodi

m=0.1kg/spare, a procesi u turbinama su ravnote`ni (kvazistati~ki). Skicirati proces na


Ts dijagramu i zanemaruju}i rad napojne pumpe, odrediti:
a) termodinami~ki stepen korisnosti kru`nog procesa
b) snagu turbine visokog pritiska, TVF
c) snagu turbine niskog pritiska, TNF, (sve turbine osim prve)
d) relativno pove}awe stepena korisnog dejstva (%) u odnosu na ciklus bez regeneracije toplote(sa samo
jednom turbinom)
zbirka zadataka iz termodinamike strana 34
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
napomena: {rafiran povr{ina (ispod linije A1) i povr{ina ispod
stepenaste linije 34 je jednaka i predstavqa maksimalno
mogu}u regenerisanu (rekuperisanu) toplotu u ovom ciklusu
ta~ka 5: p=0.05bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=137.83
kg
kJ
, s
5
=0.4761
kgK
kJ
ta~ka A = ta~ka 5 (jer se zanemaruje rad pumpe)
ta~ka 1: p=50bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
1
=1154.4
kg
kJ
, s
1
=2.921
kgK
kJ
, I
1
=263.91
o
C
ta~ka 2: p=50bar, I=400
o
C (pregrejana para)
h
2
=3393
kg
kJ
, s
2
=6.64
kgK
kJ
ta~ka 3: I
3
=I
1
=263.91
o
C,s
3
=s
2
=6.64
kgK
kJ
(pregrejana para)
h
3
=2940
kg
kJ
(ova vrednost se ~ita sa hs dijagrama za vodenu paru)
2
3
s
T
4
1
A
5
A
1
4
3
T
s
p
mih
p
max
T
max
zbirka zadataka iz termodinamike strana 35
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 4: p=0.05bar, s
34
=s
A1
(uslov ekvidistantnosti)
s
4
s
3
=s
A
s
1
s
4
=s
A
s
1
+s
3
=0.47612.921+6.64=4.195
kgK
kJ
x
4
=0.47 h
4
=1276.7
kg
kJ
a)
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

2238.6
9 . 1138 6 . 2238
0.49
q
dov
=q
12
=h
2
h
1
=33931154.4=2238.6
kg
kJ
q
odv
=q
45
=h
5
h
4
=137.831276.7=1138.9
kg
kJ
b)
prvi zakon termodinamike za proces u TVF: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 H W

= = 2 1 H H

= ( )
3 2
h h m

= ( ) 2940 3393 1 . 0 =45.3kW= TVF W

c)
prvi zakon termodinamike za proces u TNF: 12 12 12 W H O

+ =
12 12 12 H O W

= = 12 rek H O

= ( ) ( )
3 4 1 A
h h m h h m

= TNF W

TNF W

= ( ) ( ) 2940 7 . 1276 1 . 0 4 . 1154 83 . 137 1 . 0 =64.7kW= TNF W

d)
2
A
5
B
T
s
zbirka zadataka iz termodinamike strana 36
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
= =
+
' q
' q ' q
dov
odv dov
...= =

3255.17
07 . 1890 17 . 3255
0.42
q
dov
=q
A2
=h
2
h
A
=3393137.83=3255.17
kg
kJ
q
odv
=q
B5
=h
5
h
B
=137.832027.9=1890.07
kg
kJ
ta~ka B p
B
=0.05bar,s
B
=s
2
=6.64
kgK
kJ
(pregrejana para)
x
3
=0.78, h
3
=2027.9
kg
kJ
:100=():x
'
'
x


= = 100
42 . 0
42 . 0 49 . 0

=16.67
zadatak za ve`bawe (1.25.)
1.25. Parni kotao proizvodi paru stawa 2(p=20bar,I=360
o
C).Para se po izlasku iz kotla deli: jedan
deo ide u turbinu, a drugi deo se prigu{uje. Prigu{ena para se zatim me{a sa onom koja je
kvazistati~ki adijabatski ekspandirala u turbini, a dobijena me{avina odvodi u kondenzator u kojoj
se kondezuje na 120
o
C. Dobijeni kondenzat se pumpom vra}a u kotao. Snaga turbine iznosi 1MW, a
toplota predana okolini u kondenzatoru iznosi 5.9MW. Skicirati procese sa paroma na Ts
koordinatnom sistemu i odrediti:
a) koliko pare proizvodi kotao, koliko se prigu{uje a koliko ide u turbinu
b) termodinami~ki stepen korisnosti ovog postrojewa
re{ewe: koIao m

=2.6
s
kg
, Iurbiha m

=1.94
s
kg
, vehIil m

=0.66
s
kg
,=0.14
1 2
5
4 3
6
+O
12
O
56
W
TUR
W
F
zbirka zadataka iz termodinamike strana 37
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.26. Vodena para stawa 2(I=400
o
C,p=80bar)kvazistati~ki izentropski ekspandira u turbini visokog
pritiska do stawa3(p=4bar),posle ~ega joj se izobarski dovodi q
34
=488kJ/kg toplote. Nakon dovo|ewa
toplote para kvazistati~ki izentropski ekspandira u turbini niskog pritiska do stawa (p=0.08bar).
Proces se daqe nastavqa po idealnom Rankinovom ciklusu (slika). Skicirati ciklus na Ts dijagramu i
odrediti termodinami~ki stepen korisnosti ovog kru`nog procesa.
ta~ka 2: p=80bar, I=400
o
C (pregrejana para)
h
2
=3135
kg
kJ
, s
2
=6.358
kgK
kJ
1
6 5
4
3
2
W
TVF
W
TNF
W
F
+O
12
+O
34
O
56
2
1
6
3
T
s
5
4
zbirka zadataka iz termodinamike strana 38
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 3: p=4bar, s=6.358
kgK
kJ
(vla`na para)
x
3
=0.89, h
3
=2514
kg
kJ
ta~ka 4: p=4bar, q
34
=488
kg
kJ
h
4
=3002
kg
kJ
s
4
=7.447
kgK
kJ
(pregrejana para)
ta~ka 5: p=0.08bar, s
5
=s
4
=7.447
kgK
kJ
(vla`na para)
x
5
=0.90, h
5
=2335.8
kg
kJ
ta~ka 6: p=0.08bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
6
=173.9
kg
kJ
, s
6
=0.5927
kgK
kJ
ta~ka 1: p=80bar, s
1
=s
6
=0.5927
kgK
kJ
(te~nost)
h
1
=182.6
kg
kJ
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

3440.4
1 . 2157 4 . 3440
0.37
q
dov
=q
12
+q
34
=h
2
h
1
+q
34
=3135182.6+488=3440.4
kg
kJ
q
odv
=q
56
=h
6
h
5
=173.92335.8=2157.1
kg
kJ
zbirka zadataka iz termodinamike strana 39
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.27. Parno turbinsko postrojewe radi po Rankin-Klauzijus-ovom kru`nom procesu sa dvostepenim
adijabatskim {irewem vodene pare. Pregrejana vodena para stawa 1(p
1
=100bar,I
1
=440
o
C) {iri se u
turbini visokog pritiska nekvazistati~ki, sa stepenom dobrote
D
TVF
=0.9, do pritiskap
2
=5bar.
Potom se para izobarski zagreva do temperature I
3
=300
o
C, nakon ~ega se, u turbini niskog pritiska,
nekvazistati~ki {iri, sa stepenom dobrote
D
TNF
=0.8, do pritiska p
4
=0.05bar, koji vlada u
kondenzatoru.
a) da li je termodinami~ki stepen korisnosti ovog kru`nog procesa mogu}e dosti}i u Rankin-
Klauzijus-ovom kru`nom procesu sa jednostepenim adijabatskim {irewem vodene pare stawa 1 do
pritiska p
4
, uz maksimalno pove}awe stepena dobrote procesa u turbini
b) koliko mimimalno mora da iznosi stepen dobrote jednostepene adijabatske ekspanzije da bi
dostigli stepen korisnog dejstva koji ima navedeni ciklus sa dvostepenom adijabatskom
ekspanzijom
U svim slu~ajevima zanemariti rad napojne pumpe.
ta~ka 1: p=100bar, I=440
o
C (pregrejana para)
h
1
=3211
kg
kJ
, s
1
=6.377
kgK
kJ
ta~ka 2k: p=5bar, s
2k
=s
1
=6.377
kgK
kJ
(vla`na para)
x
2k
=0.91, h
2k
=2559.2
kg
kJ
h
s
2
3
4
5
1
2k
4k
0
zbirka zadataka iz termodinamike strana 40
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 2: p=5bar,
k 2 1
2 1 Ivp
d
h h
h h

= =0.9
h
2
= ( )
k 2 1
Ivp
d 1
h h h =2624.4
kg
kJ
(vla`na para)
ta~ka 3: p=5bar, I=300
o
C (pregrejana para)
h
3
=3062
kg
kJ
, s
3
=7.463
kgK
kJ
ta~ka 4k: p=0.05bar, s=7.463
kgK
kJ
(vla`na para)
x
4k
=0.88, h
4k
=2270.2
kg
kJ
ta~ka 4: p=0.05bar,
k 2 1
2 1 Ihp
d
h h
h h

= =0.8
h
4
= ( )
k 4 3
Ihp
d 3
h h h =2433.5
kg
kJ
(vla`na para)
ta~ka 5: p=0.05bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=137.83
kg
kJ
ta~ka 0 = ta~ka 5: (jer se zanemaruje rad pumpi)
= =
+
dov
odv dov
q
q q
...= =

8 . 3510
4 . 2227 8 . 3510
0.31
q
dov
=q
01
+q
23
=h
1
h
0
+h
3
h
2
=3211137.83+30622624.4=3510.8
kg
kJ
q
odv
=q
45
=h
5
h
4
=137.832433.5=2227.4
kg
kJ
zbirka zadataka iz termodinamike strana 41
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ciklus sa jednostepenom ekspanzijom sa maksimalnim stepenom dobrote
d
=1
ta~ka A: p=0.05bar, s=6.377
kgK
kJ
(vla`na para)
x
A
=0.74, h
A
=1930.9
kg
kJ
= =
+
'
dov
'
odv
'
dov
q
q q
...= =

2 . 3073
15 . 1793 2 . 3073
0.42
'
dov
q =q
01
=h
1
h
0
=3211137.83=3073.2
kg
kJ
'
odv
q =q
A5
=h
5
h
A
=137.831930.9=1793.15
kg
kJ
kako je >, u ciklusu sa jednostepenom adijabatskom ekspanzijom sa maksimalnim pove}awem
stepena dobrote ekspanzije ( =
ex
d
1) mo`e se dosti}i stepen korisnog dejstva navedenog ciklusa
sa dvostepenom adijabatskom ekspanzijom.
1
h
s
5
A
0
zbirka zadataka iz termodinamike strana 42
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
b)
ciklus sa jednostepenom adijabatskom ekspanzijom sa stepenom
dobrote ekspanzije
mih
d

=0.31
' '
dov
q =q
01
=h
1
h
0

' '
odv
q =q
B5
=h
5
h
B

= =
+
' '
dov
' '
odv
' '
dov
q
q q
0 1
B 5 0 1
h h
h h h h

+
h
B
= ( )
0 1 5 0 1
h h h h h +
h
B
= ( ) 83 . 137 3211 31 . 0 83 . 137 83 . 137 3211 + =2258.3
kg
kJ
A 1
B 1 mih
d
h h
h h

= =
9 . 1930 3211
3 . 2258 3211

=0.74
1
h
s
5
A
0
B
zbirka zadataka iz termodinamike strana 43
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.28. Parno turbinsko postrojewe radi sa dvostepenim {irewem i me|uzagrevawem pare uz jednostepeno
regenerativno zagrevawe napojne vode od temperature koja vlada u kondenzatoru do temperature od
I
B
=212
o
C (slika). Zanemaruju}i radove napojnih pumpi i ako je:
pritisak pare u kondenzatoru 6kFa
pritisak pare u kotlu 12MFa
pritisak pare na izlazu iz turbine visokog pritiska p=4MFa
temperatura pare na ulazu u turbinu visokog pritiska I=530
o
C
temperatura pare na ulazu u turbinu niskog pritiska I=530
o
C
protok pare kroz turbinu visokog pritiska

m=0.4kg/s
protok pare kroz turbinu niskog pritiska 3 m m

=0.3kg/s
stepen dobrote adijabatske ekspanzije u turbini niskog pritiska
d
Ihp
=0.82
a) odrediti stepen dobrote adijabatske ekspanzije u turbini visogog pritiska,
d
Ivp
b) odrditi termodinami~ki stepen korisnog dejstva kru`nog procesa
c) skicirati promene stawa vodene pare na hs dijagramu
1
O
12
B
A
6 5
4 3
2
W
TVF
O
56
O
34
W
TNF

m
3 m

zbirka zadataka iz termodinamike strana 44


dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
a)
=

=
k 3 2
3 2 Ivp
d
h h
h h
...= =

6 . 3097 3426
5 . 3175 3426
0.76
ta~ka 2: p=120bar, I=530
o
C (pregrejana para)
h
2
=3426
kg
kJ
s
2
=6.5885
kgK
kJ
ta~ka 3k: p=40bar, s=6.5885
kgK
kJ
(pregrejana para)
h
3k
=3097.6
kg
kJ
ta~ka 3: p=40bar
prvi zakon termodinamike za proces u otvorenom termodinami~kom sistemu
ograni~enom isprekidanom konturom:
12 12 12 W H O

+ = 2 1 H H

=
B 3
3
A
3 h m h m h m m = +
|
|
.
|

\
|

3
A
3
B
3
m
h m m h m
h

|
|
.
|

\
|

= =...
ta~ka 6: p=0.06bar, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
6
=151.5
kg
kJ
ta~ka A = ta~ka 6 (jer se zanemaruje rad pumpi)
ta~ka B: p=40bar, I=212
o
C (voda)
h
B
=907.5
kg
kJ
1 . 0
5 . 151 3 . 0 5 . 907 4 . 0
h
3

= =3175.5
kg
kJ
zbirka zadataka iz termodinamike strana 45
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
b)
dov
odv dov
O
O O


+
= =...=
35 . 1108
7 . 686 35 . 1108
=0.38
( ) ( )
3 4
3
1 2
34 12 dov h h m m h h m O O O
|
|
.
|

\
|
+ = + =

=
dov O

= ( ) ( ) 5 . 3177 3514 3 . 0 5 . 907 3426 4 . 0 + =1108.35kW


( )
5 6
3 56 odv h h m m O O
|
|
.
|

\
|
= =

= ( ) 4 . 2440 5 . 151 3 . 0 =686.7MW
ta~ka 4: p=40bar, I=530
o
C (pregrejana para)
h
4
=3514
kg
kJ
s
4
=7.1745
kgK
kJ
ta~ka 5k: p=0.06bar, s=7.1745
kgK
kJ
(vla`na para)
x
5k
=0.85, h
3k
=2204.7
kg
kJ
ta~ka 5: p=0.06bar,
k 5 4
5 4 Ihp
d
h h
h h

=
h
5
=h
4
( ) =
k 5 4
Ihp
d
h h 3514 ( ) = 7 . 2204 3514 82 . 0 2440.4
kg
kJ
ta~ka 1 = ta~ka B (jer se zanemaruje rad pumpi)
2
3
B
4
5
6
5k
3k
s
h
A
1
zbirka zadataka iz termodinamike strana 46
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
1.29. Parni kotao proizvodi

m=20I/h pare stawa 2(p


2
=16bar,I
2
=400
o
C). Para u turbini ekspandira
u dva stepena. Nakon prvog stepena, deo pare ( 3 m

)se odvodi za potrebe nekog spoljnog predajnika


toplote u kojem se vr{i potpuna kondenzacija pare na I=180
o
C pri ~emu se od pare odvodi 2MW
toplote. Tako nastalo kondenzat se ne vra}a u kotao, nego ispu{ta u okolinu, a umesto wega se u kotao
dodaje ista koli~ina vode iz okoline stawa (p=1bar,I=15
o
C). Ostatak pare ekspandira u drugom
stepenu turbine a zatim odvodi u kondenzator, u kome vlada temperatura od 30
o
C. Ekspanzije u
turbinama su ravnote`ne (kvazistati~ke) i adijabatske. Zanemaruju}i snage napojnih pumpi, skicirati
proces na Ts dijagramu i odrediti:
a) maseni protok sve`e vode, 3 m

b) ukupnu snagu koja se dobije u turbinama


c) termodinami~ki stepen korisnog dejstva ciklusa
+O
12
O
36
O
45
1
2
3
4
5 0
6
2
3
s
T
4
1
6
5
zbirka zadataka iz termodinamike strana 47
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
ta~ka 2: p=16bar, I=400
o
C (pregrejana para)
h
2
=3253
kg
kJ
s
2
=7.233
kgK
kJ
ta~ka 3: p=( )
C
o
180 I
p
=
=10bar, s
3
=s
2
=7.233
kgK
kJ
(pregrej. para)
h
3
=3117.3
kg
kJ
ta~ka 4: I=30
o
C s
4
=s
3
=s
2
=7.233
kgK
kJ
(vla`na para)
x
4
=0.85 h
4
=2191.4
kg
kJ
ta~ka 5: I=30
o
C, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
5
=125.71
kg
kJ
, s
5
=0.4366
kgK
kJ
ta~ka 1: p=16bar, s
1
=s
5
=0.4366
kgK
kJ
(te~nost)
h
1
=128.1
kg
kJ
ta~ka 6: I=180
o
C, x=0 (kqu~ala te~nost)
h
6
=763.1
kg
kJ
a)
prvi zakon termodinamike za proces u spoqnom predajniku toplote:
12 12 12 W H O

+ = ( )
3 6
3 predajhika h h m O =

3 6
predajhika
3
h h
O
m

=
3 . 3117 1 . 763
10 2
3


=0.85
s
kg
b)
prvi zakon termodinamike za proces u turbini visokog pritiska:
12 12 12 W H O

+ = ( )
3 2
Ivp h h m W =

= ( ) 3 . 3117 3253
3600
10 20
3

Ivp W

=0.75MW
zbirka zadataka iz termodinamike strana 48
dipl.ing. @eqko Ciganovi} zelko@euheI.yu
prvi zakon termodinamike za proces u turbini niskog pritiska:
12 12 12 W H O

+ = ( )
4 3
3 Ihp h h m m W
|
|
.
|

\
|
=

= ( ) 4 . 2191 3 . 3117 85 . 0
3600
10 20
3

|
|
.
|

\
|

=
Ivp W

=4.36MW
c)
prvi zakon termodinamike za proces u parnom kotlu:
12 12 12 W H O

+ = ( )
1 2
koIla h h m O =

= ( ) 1 . 128 3253
3600
10 20
3

koIla O

=17.36MW
koIla
Ihp Ivp
O
W W


+
= =
36 . 17
36 . 4 75 . 0 +
=0.29
zadatak za ve`bawe (1.30.)
1.30. Parno turbinsko postrojewe radi po RankinKlauzijusovom kru`nom procesu sa dvostepenim
adijabatskim {irewem vodene pare(slika kao u zadatku 1.26) . Pregrejana vodena para stawa 2(p=10
MFa,I=440
o
C) {iri se u turbini visokog pritiska nekvazistati~ki, sa stepenom dobrote
Ivp
d
=0.9, do
pritiska od p
3
=0.5MFa. Potom se izobarski zagreva do temperature od I
4
=300
o
C, nakon ~ega se, u
turbini niskog pritiska, {iri nekvazistati~ki, sa stepenom dobrote
Ihp
d
=0.8 do pritiska od
p
5
=0.005MFa, koji vlada u kondenzatoru. Skicirati proces na hs dijagramu i zanemaruju}i snage
napojnih pumpi odredit stepen korisnosti posmatranog kru`nog procesa.
re{ewe: =0.365