You are on page 1of 5

Epitaf (na grkom , epitaphios bukvalno nadgrobni spomenik ) je kratak tekst u ast pokojnika, upisan na njegovom nadgrobnom spomeniku

u ili ploi. Generalno, iako ne uvek, ine ga jedan ili vie redova poezije, mnogi pesnici su sami nainili svoje epitafe. Dobra epitaf treba uvek da ima neto to e ostaviti jak utisak, ili uobiajeni trik da se obraa direktno itaocu, npr. dajui upozorenja o znaenju smrti. Epitaf (gr. ) je nadgrobni natpis, stih, pjesma u povodu neije smrti. Prvi epitafi su iz Antike Grke. Natpisi na stecima predstavljaju jedan od najorginalnijih tokova pisane rijei narodnoga jezika na podruju koje pokriva sadanja Bosna i Hercegovina. Lapidarna pismenost se razvija tokom itavog srednjeg vijeka, poevi od kraja 10. ili poetka 11. (Humaka ploa), pa sve do 15. vijeka, a nastavlja se i u doba osmanske vladavine.

Steci sa natpisima Po raznim brojanjima, steaka ima oko 60.000, no onih s natpisima je daleko manji broj. Marko Vego je u svojoj reprezentativnoj zbirci epigrafike naveo oko 400 natpisa. Manji je broj iz 12. i 13., dok je veina iz 14. i 15. vijeka. Osim najstarijih, najvei je dio pisan bosanicom, a gnomskim iskazima o ivotu i ljudskoj sudbini neki dosiu i umjetniku vrijednost (koja je inspirirala Maka Dizdara, bosanskohercegovakog pjesnika i sastavljaa antologije starih bosanskih tekstova). Epitafi Epitafi su natpisi na stecima/nadgrobnim spomenicima - predstavljaju jedan vid orginalnog stvaralatva u srednjovjekovnoj bosanskoj pismenosti i idu u sami vrh junoslavenske epigrafike. Pisani su bosanicom, iznimno poluoblom bosanskom glagoljicom. Umjetnost steaka razvija se unutar najirih granica srednjovjekovne bosanske drave u periodu od 13. pa sve do 16. vijeka, sa kulminacijom u 15. vijeku. Najstarija arita ove pismenosti nalaze se u starom Humu i srednjoj (banskoj) Bosni, a kao trei centar spominje se okolina Vidoke, u kojo je prvi epitaf pronaen tek poetkom 13. vijeka. Najvei broj natpisa sa ovog podruja nalazi se u Boljunima jugozapadno od Radmilje i Stoca. Znaajni

srednjovjekovni tekstovi na kamenu javljaju se i u okolini Blagaja (sredite humske vlastele), u dolini Lave, u Podrinju (jugiistona Bosna) od Foe do Vlasenice i Srebrenice. U najnovije vrijeme vei broj epitafa naen je na podruju srednjovjekovnih upa Usora i Soli, te u Posavini oko Koraja i Bijeljine. Meu nekropolama uzdvajaju se: Radimlja kod Stoca, nekropola u Boljunima kod Stoca, blizu Nevesinja, na Blidinjem jezeru u zapadnoj Hercegovini, te u Bjelosavljeviima kod Sokoca na Glasincu, na Gvoznom polju kod Kalinovika i na Ravanjsim vratima kod Kupresa. Vremenom su mnogi natpisi oteeni ili uniteni, pa ih je stoga vrlo teko ili nemogue rekonstruisati. Jezike osobine i jeziko-stilski tipovi Natpisi su pisani strogo utvrenim pravilima i dostojanstvenim stilom. Oni daju nam odgovore na pitanje odnosa izmeu onoga to se smatra klasinom redakcijom staroslavenskog jezika i onog to se smatra jezikom nadgrobnih spomenika. Jezik natpisa je narodni, veinom tokavsko - ikavski (rjee jekavski), uz dosta akavizama (stoga katkad karakteriziran kao akavski, ili tokavsko-akavski idiom), te odreeni broj crkvenoslavizama. Jezike osobine:

prodor ive narodne rijei ugraen u pisani jezik tog doba potreba za zbijenou, jasnou i jednostavnou izraza (sa to menje rijei trebalo je vie rei, to je rezultiralo izrazitom poetikom) visok stepen ujednaenosti zapadnotokavskih osobina bosanski pisani manir: ikavizam, neizvreno jotovanje, grupa re umjesto ro, grupa va (<vb) karakteristina leksika (ase, se, jere, hotjeh, tagdi, vele, tko, sije, tudi, sade)

Premda steke kao cjelinu odlikuju zajednike srednjovjekovne jezike osobine, ipak se uoavaju dva osnovna jeziko-stilska tipa:

hercegovaki istonotokavske osobine sa lokalnim jezikim crtama srednjobosanski, zapadnobosanski i zapadnohercegovaki tip odlike zapadne tokavtine

Dakle, i u jeziku ovih natpisa dolazi do diferenciranja, ali isto tako je oita teritorijalna meudijalekatska ujednaenost u rasponu od nekoliko vjekova na jezikom i palografskom nivou, to svjedoi o pisanom maniru srednjovjekovnog bosanskog knjievnog jezika koji je ravijen zakljuno sa 15. Vijekom Ostavljajui po strani njihovu estetsku vrijenost, ovi su natpisi nesumnjiv argument da se bosanska pisana rije vezuje za jedan iri kulturni proces pismenost koja je stvarana za potrebe ovoga prostora. Nijedna historija knjievnog jezika ne odbacuje spomenike imali oni knjievne elemente ili ne, ali ipak se vodi rauna o tome da se neki natpisi ne mogu promatrati u istoj ravni sa spomenicima koji samo prenose golu informaciju. Postavljanje steaka je nastvaljeno i jedno vrijeme u osmanskom dobu (niani kao arhitektonska evolucija steaka, pokoji nian sadri i natpis ispisan bosanicom), to svjedoi o kontinuitetu razvoja bosanske tradicije i jezika. Epitafi i epigrafi jedan su od naina da se prikae lapidarna pismenost i oblikovanje bosanice. Danas je od 20 do 30 dobro istraenih steaka. Problem objavljivanja ovih natpisa je u fotografiji tih tekstova, njihovoj transkripciji i transliteraciji, koje su vrlo sloene. Time su se bavili Marko Vego i efik Balagi, a to se tie objavlljivanja ovih spomenika najveu zaslugu ima Zemaljski muzej. Na kraju treba spomenuti kovae i dijake koji su u jednu ruku i orginalni pisci, odnosno pjesnici bosanskog knjievnog jezika: Prodon i Miogost u srednjoj Bosni, Veseoko Kukulamovi i Vukain u podruju Lave i Jajca, Bratjen u Travuniji, Semorad, Miogost, Gruba i Krili u okolini Stoca, Nikola Dragojevi i Dragoje u Podrinju, Ugarak u Vrhbosni (dananje Sarajevo), kova Gruba i dijak Semorad iz druge polovine 15. vijeka iz okoline Stoca tvorci najautentinijih steaka i njihovih epitafa u Radimlji. Steci u sebi sadre ponajvie elemenata knjievnog govorenja vie negoli u administrativnoj pismenosti. Takva tradicija nastavlja se i u osmansko doba kao lapidarna pismenost i pisani jezik upravo ima svoj kontinuitet u lapidarnosti pisanog jezika, jer ona sama po sebi nikad nije mogla spadati u knjievnost, jer klesanje u kamenu se ne poima kao knjievni rad. Dakle, srednjovjekovna lapidarana pismenost nastavlja se kroz itav osmanski period, jednako kao i srednjovjekovna administrativna pismenost koja se nastavlja kroz krajinika pisma. Ipak, za razliku od krajinikih pisama koja se dosljedno piu na svome

jeziku i na grafiji tog prostora, osmanska epigrafika ogleda se u pisanju na arapskom i turskom jeziku na izvornom arapskom pismu.

Evidentirani natpisi Do sada je evidentiran veliki broj nadgrobnih spomenika 323, a natpisi o kojima se najvie zna su slijedei: 1. Natpis iz Arhanelova iz prve polovine 13. vijeka, jedan od najstarijih natpisa 2. Natpis iz Malog ajna iz 13. vijeka pronaen u Graanici, a danas se uva u Zemaljskom muzeju 3. Natpis iz Juia kod Uloga (od 1353. do 1378.) 4. Natpis iz Donje Zgoe kod Kaknja, jedan od najljepih steaka koji je pisan prije 1377. 5. Natpis iz Veliana u Popovom polju ( d 1377. do 1391.) 6. Natpis iz Milavia s kraja 14. vijeka naen na prostoru izmeu Miljevine i Foe 7. Natpis iz sela Glaevine kod Rogatice prema Drini pisan krajem 14. ili poetkom 15. vijeka za vojvodu Vlatka Laevia 8. Natpis iz evina iz druge polovine 14. vijeka na podruju srednje Bosne 9. Natpis iz Vrpolja iz druge polovine 14. vijeka pronaen u selu Ljubomiru kod Trebinja 10. Natpis iz Humskog iz 14. vijeka naen u selu Humsko kod Foe 11. Natpis u Podgradinju iz 14./15. vijeka na prostoru srednje Bosne 12. Natpis iz Troskota 14./15. vijeka na hercegovakom prostoru 13. Natpis iz Koerna s poetka 15. vijeka izmeu Fojnice i Visokog 14. Natpis iz Gradice s poetka 15. vijeka iz okoline Konjica 15. Natpis iz Riice s poetka 15. vijeka iz Kraljeve Sutjeske 16. Natpis iz Slatine kod Banja Luke iz 1471. 17. Natpis iz Boljuna iz 1477, ire podruje Stoca 18. Natpis iz Han Podbrdice iz 15. vijeka, okolina Stoca