Sie sind auf Seite 1von 37

Institut der deutschen Wirtschaft Köln

Projekt "Entwicklung von Curricula für den berufsbezogenen Fachunterricht in türkischer Sprache in ausgewählten Berufsfeldern auf der Grundlage der binationalen deutsch-türkischen Ausbildungsprojekte", gefördert durch das Bundesministerium für Bildung und Forschung

durch das Bundesministerium für Bildung und Forschung Unterrichtseinheit zum Thema Pneumatik Aus dem Lernfeld

Unterrichtseinheit zum Thema

Pneumatik

Aus dem Lernfeld Steuerungs- und Regelungstechnik

im Rahmen des metalltechnischen Fachunterrichts in Türkisch

bearbeitet von

Mustafa Metin

Vorwort

Die folgende Unterrichtseinheit zum Thema Pneumatik aus dem Lernfeld Steuerungs- und Regelungstechnik wurde von Herrn Mustafa Metin erstellt und geht auf Erfahrungen mit dem Fachunterricht in türkischer Sprache im metalltechnischen Berufsfeld im Rahmen der binationalen Projekte zurück.

Die Unterrichtseinheit ist für sechs Unterrichtsstunden konzipiert. Es eignet sich am besten zur Durchführung in der Mitte des zweiten oder im dritten Ausbildungsjahr. Ein späterer Einstieg ist durchaus auch sinnvoll, da es eine gute Auffrischung und Vertiefung der Vorkenntnisse bietet.

Die vorliegende Unterrichtseinheit eignet sich im bikulturellen bzw. im bilingualen Unterricht für die unterrichtenden Lehrer als eine Anregung für das didaktische und strukturelle Vorgehen.

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

3

INHALTSVERZEICHNIS

1. LERNSITUATION

4

2. SACHANALYSE

4

3. LERNAUSGANGSLAGE

5

4. DIDAKTISCHE ÜBERLEGUNGEN

5

5. LERNZIELE

5

6. METHODISCHE ÜBERLEGUNGEN

5

7. GEPLANTER UNTERRICHTSVERLAUF

6

8. PNEUMATIK AUFGABENBLATT

7

9. PNEUMATIK LÖSUNGEN

18

10. LITERATURVERZEICHNIS

37

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

4

1. Lernsituation

Die Gruppen bestehen aus 4-8 Schülern zwischen 18-20 Jahren, sind in Deutschland geboren und haben einen deutschen Schulabschluß (Fachoberschulreife und Haupschulabschluß). Daher ist den meisten die türkische Sprache nur aus dem Elternhaus bekannt und ihr Vokabular beschränkt sich auf die im Alltag gebräuchlichen Wörter. Da die deutsche Schulausbildung und der Alltag in Deutschland einen erheblich größeren Sprachschatz hervorbringen, sprechen die meisten deutsch oder wechseln zwischen Deutsch und Türkisch. Dieser Wechsel findet meistens mitten im Satz statt. Die Schüler nehmen das eigentlich nicht mehr wahr, weil sie in ihrem Alltag diese Sprechweise perfektioniert haben. Je nach Bedarf oder Kenntnis werden Wörter mit der anderen Sprache ersetzt, weil sich in der entsprechenden Sprache die Sachlage kürzer erklären läßt. Daraus läßt sich schließen, daß sogar im Alltag nicht ausreichend in der Muttersprache kommuniziert werden kann, da der Sprachschatz fehlt. Meistens kann dies auch nicht zu Hause aufgefangen werden.

In der jeweiligen Ausbildung finden die Schüler sich einem anderen Problem gegenüber. Die allgemeine Fachsprache des deutschen Auszubildenden bringen sie gar nicht mit in ihren Berufsstart. Der deutsche Auszubildende bekommt durch handwerkliche Tätigkeiten oder Unterhaltungen im Alltag ein Grundgerüst an Fachwörtern vor dem Ausbildungsbeginn schon mit. Dem ausländischen Schüler fehlt dieses Wissen meistens. Im allgemeinen wird in der Ausbildung auf diese Problematik nicht eingegangen. Daher hat der ausländische Auszubildende größere Schwierigkeiten Sachverhältnisse zu verstehen. Im Laufe der Ausbildung wird diese Lücke geschlossen, aber in der Muttersprache kann er sich trotzdem nicht besser ausdrücken als vor dem Ausbildungsbeginn. Das hat natürlich zur Folge, daß er zu Hause kaum ausreichend seine Tätigkeit am Arbeitsplatz beschreiben kann. Somit entstehen für den ausländischen Schüler drei unterschiedliche Welten. Eine am Arbeitsplatz, eine zu Hause und eine in seiner restlichen Freizeit, die er mit Freunden verbringt. Jede für sich hat eine andere Art der Kommunikation. Mit dem bilingualen Zusatzunterricht lassen sich diese Grenzen in einem bestimmten Grad einreißen und man erreicht bei dem Schüler ein harmonischeres Zusammenspiel zwischen Arbeitswelt und Privatleben. Da er nach erfolgreichem Erlernen der türkischen Fachsprache sich auch in seiner Muttersprache ausdrücken kann, wird er sich zu Hause besser über seine Arbeit mitteilen können. Auch wenn den anderen Familienmitgliedern die Fachsprache nicht geläufig ist, werden sie es doch im Laufe der Zeit durch die Berichte des Schülers miterlernen. Hierdurch erlangt der Schüler natürlich auch eine Stärkung seines Selbstbewußtseins.

2. Sachanalyse

Die Einheit Pneumatik behandelt die Themen Pneumatikanlage, Bauteile und die Funktion dieser Bauteile. Die Pneumatik wird in vielen Metallberufen unterrichtet und ist daher ein geeignetes Thema für das binationale Projekt. Das Verständnis der Abläufe in der Pneumatik trainiert sehr stark das Vorstellungsvermögen des Auszubildenden und bereitet ihn auf die komplexen Aufgaben vor, die ihn im Berufsleben erwarten. Vieles der gelernten Inhalte kann er in andere Gebiete wie Hydraulik, Elektropneumatik und speicherprogramierbare Steuerung übernehmen. Vor allem lässt sich in diesen Fächern vieles aus dem Alltag in den Unterricht mit einfließen. Alle Dinge die für uns zur Selbstverständlichkeit geworden sind, werden mit Hilfe der Hydraulik, der Pneumatik, der Elektropneumatik und der speicherprogrammierbaren Steuerung gesteuert und geregelt. Beispielsweise das automatische Öffnen einer Tür, wenn

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

5

wir uns dieser nähern oder wenn die Aufzugstür aufgeht, wenn sich jemand in der Tür einklemmt. Das alles ist möglich mit den Bauteilen, die in der Hydraulik, der Pneumatik, der Elektropneumatik und der speicherprogrammierbaren Steuerung eingesetzt und vernetzt werden.

3. Lernausgangslage

Die Unterrichtseinheit sollte erst Mitte des zweiten oder im dritten Ausbildungsjahr behandelt werden. In dieser Phase haben die meisten Schüler Einblick in das Thema bekommen und können ihre Kenntnisse aus dem Berufsalltag mit einfließen lassen. Ein späterer Einstieg ist durchaus auch sinnvoll, da es eine gute Auffrischung und Vertiefung der Vorkenntnisse bietet.

Grundsätzliche Vorkenntnisse brauchen die Schüler nicht mitzubringen. Das Thema wird von Grund auf angegangen und ist auch für die Schüler aus Berufszweigen, die keine Berührung mit dem Thema haben, einfach einzusteigen und können dem Unterricht leicht folgen.

4. Didaktische Überlegungen

Es wird versucht, dem Schüler anhand einer Pneumatikanlage die Funktion der Einzelteile und deren Zusammenspiel nahezubringen. Hierzu muß immer wieder auf die Gesamtanlage zurückgegriffen werden damit der Jugendliche nicht den Überblick verliert. Unterschiedliche Darstellungen der Einzelteile und die Visualisierung der Funktion macht es dem Schüler einfacher, dem Stoff zu folgen. Zusätzliche Eigenarbeit soll das Gelernte vertiefen und verfestigen.

5. Lernziele

5.1. Grobziel

Der Schüler soll am Ende des Projekts in der Lage sein, die unterschiedlichen Bauteile einer Pneumatikanlage und deren Funktion zu erklären.

5.2. Feinziel

- Der Schüler soll in der Lage sein, die Symbole der Pneumatik auf deutsch und türkisch zu kennen, und deren Funktion zu erklären.

- Der Schüler soll in der Lage sein, die Funktion einer kleinen Schaltung zu erklären.

- Der Schüler soll in der Lage sein, eine einfache Schaltung aufzubauen.

6. Methodische Überlegungen

Nachdem eine Pneumatikanlage vorgestellt wurde, erklärt der Lehrer die Funktion der einzelnen Bauteile. Die Vor- und Nachteile werden aufgelistet. Speziell die Ventile werden

Institut der deutschen Wirtschaft Köln Projekt "Entwicklung von Curricula für den berufsbezogenen Fachunterricht in türkischer Sprache in ausgewählten Berufsfeldern auf der Grundlage der binationalen deutsch-türkischen Ausbildungsprojekte", gefördert durch das Bundesministerium für Bildung und Forschung

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

6

dabei im besonderen behandelt, da diese beim Aufbau eines Schaltplanes die wichtigste Rolle spielen. Dabei wird auf die Funktionsarten eingegangen, die mit den einzelnen Ventilen möglich sind. Es werden Beispiele von verschiedenen Schaltungen für unterschiedliche Aufgaben vorgestellt. Zuletzt sollen die Schüler selbständig eine gestellte Aufgabe lösen.

7. Geplanter Unterrichtsverlauf

Medieninfo:

Arbeitsblätter sind den Schülern auszuhändigen. Lösungsblätter sind für den Lehrer bestimmt.

1. Unterrichtsstunde

Phase

Lehrer

Schüler

Sozialformen

Medien

Einstieg

L

fragt S nach ihrem

geben ihren Kenntnisstand wieder.

S

L-S-Gespräch

Tafel

Kenntnisstand der Pneumatik.

S

sollen Beispiele für

 

Hydraulikanlagen aufzählen.

S

zählen Beispiele für

Hydraulikanlagen auf.

Erarbeitung

S

sollen Beispiele für

S

zählen Beispiele für

L-S-Gespräch

Tafel

Hydraulikanlagen aufzählen.

Hydraulikanlagen auf.

Arbeitsblätter

2.

Unterrichtsstunde

 

Phase

Lehrer

Schüler

Sozialformen

Medien

Einstieg

L

erklärt S, in welchen

 

L-S-Gespräch

Tafel

Bereichen die Pneumatik eingesetzt wird und welche Vorteile sie für die Humanisierung der Arbeit und welche wirtschaftlichen Vorteile sie hat.

Erarbeitung

L

teilt die Schülerversion aus

erarbeiten mit L die Arbeitsblätter und das Glossar.

S

L-S-Gespräch

Tafel

und erarbeitet mit den S die Arbeitsblätter.

Arbeitsblätter

3.

Unterrichtsstunde

 

Phase

Lehrer

Schüler

Sozialformen

Medien

Einstieg

fragt S, welche Unterschiede die Hydraulik zur Pneumatik hat.

L

erklären die Unterschiede der Hydraulik zur Pneumatik.

S

L-S-Gespräch

Tafel

Erarbeitung

erarbeitet mit den S das Glossar.

L

S

erarbeiten mit L das Glossar.

L-S-Gespräch

Tafel

Arbeitsblätter

4.+5.+6. Unterrichtsstunde

 

Phase

Lehrer

Schüler

Sozialformen

Medien

Einstieg

L

erklärt nochmal die

 

Vortrag

Tafel

Vorgehensweise beim Aufbau eines Schaltplanes.

Erarbeitung

L

teilt die Aufgaben zur

S

zeichnen die einzelnen

L-S-Gespräch

Tafel

Schaltplanskizzierung aus.

Schaltpläne mit Weg-Schritt- Diagramm.

Arbeitsblätter

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

7

8. Pneumatik Aufgabenblatt

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

8

Pnömatik Kontroller

Pnömatik, bas ınçlı hava ile makinaların hareket ve kumandasının sağlanmas ı olarak tan ımlanır.

Pnömatik Sisteminin Avantajları

Pnömatik Sistemin Dezavantajları

Pnömatik Kontrol Elemanları

Pnömatik sistemler, kondansatör, basınçlı hava haz ırlanması ve pnömatik kumanda birimlerinden oluşmaktadır.

Şematik Çizim Sembolle yapı lan çizim Tek etkili yayl ı silindir Çift etkili silindir ¡ş
Şematik Çizim
Sembolle
yapı lan çizim
Tek etkili
yayl ı silindir
Çift etkili silindir
¡ş
Parças ı
3/2 yollu
Hava Haz ı rlanması
Ana
valf
bas ınç
valf
ayar valfı
5/2
Yağlay ıc ı
Filtre
yollu valf
Sı kı şt ı rma Sistemi
Soğutucu
Hava
filitresi
MOTOR
Bası nçl ı
hava deposu
KOMPRESÖR

Kompresörlü (sıkıştırmalı) Pnömatik Kontrol

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

9

İmalat işletmelerinde gerekli olan basınçlı hava temini için pistonlu, diyaframlı ve spiral kanallı kompresörler kullanılır. Kompresör emme filtresi aracılığ ı ile havayı çeker ve bir veya bir kaç aşamada havayı s ık ıştır ır ve soğutucudan geçirerek basınçlı hava tank ına gönderir.

Basınçlı Hava Deposunun (Tankın ın) Görevleri

Havan ın depolanması ve soğutulması

Oluşan hava neminin dışarı atılması

Bas ınç dalgalanmaların ın dengelenmesi

Bas ınçlı hava tank ın ın basıncı, en yüksek değere ulaştığ ında hava ak ış ın ın kesilmesi gerekir. Bunun için küçük kompresörlerde kullanılan motor durdurulur (Durdurma kumandalı). Büyük kompresörlerde emme valf ı ık bırak ılır, motor çalışmaya devam eder (boşaltma kumandalı, dedantör kumandalı). Kompresör, hava kullanımı nedeniyle bas ıncın belli bir seviyenin altına düşmesiyle çalıştırma basıncına erişilir ve tekrar çalışmaya başlar. S ık ıştırılan hava ıs ındığ ından her bir s ık ıştırma kademesinden ve kompresörden sonra soğutulması gerekir. S ık ıştırma ve ardından soğutma işlemi sonucunda yoğuşma oluşur ve bunun dışarı atılması gerekir. Su oranı çok az olan hava kullanılması istendiğinde, art ık rutubet, 4°C derecede (soğuk kurutma) veya nem tutucu malzeme ile ortamdan uzaklaştır ılır.

Basınçlı Hava Dağıtımı ve Haz ırlanması

Bas ınçlı hava, basınç tank ından borular vasıtas ıyla çık ış noktalarına ulaştır ılır. Emniyet ve ekonomik bir beslenmenin sağlanabilmesi için, bas ınçlı hava düzeni aşağ ıdaki şartları sağlamalıd ır:

Bas ınçlı hava ağ ı, halka şeklindeki boru sistemi gibi kurularak, tamir esnas ında bile hava temini sağlanmalıd ır.

Boru çapı, bas ınç kaybı 0,2 bar’ ı geçmeyecek şekilde seçilmiş olmalıd ır.

Boruların eğimli yerleşimi ile döşenerek oluşan suyun bir noktada biriktirilmesi ve kullanıcıya kadar ulaşmas ı önlenmelidir.

Silindirlerden ve valflerden önce hazırlama ünitesi kurulur. Bu ünite filtre, bas ınç ayar valf ı ve yağlay ıcıdan oluşur. Filtre, havay ı kirlerden arındır ır. Basınç ayar valf ı, sistemin her yerinde bas ıncın ayni kalmasın ı sağlar. Yağlay ıcı ise yağ ı çok ince püskürterek havaya katar ve bu şekilde, pnömatik elemanların paslanmasın ı ve aş ınmasın ı önlenmiş olur.

ı n ı ve a ş ı nmas ı n ı önlenmi ş olur. Çal ı
ı n ı ve a ş ı nmas ı n ı önlenmi ş olur. Çal ı
ı n ı ve a ş ı nmas ı n ı önlenmi ş olur. Çal ı
ı n ı ve a ş ı nmas ı n ı önlenmi ş olur. Çal ı
ı n ı ve a ş ı nmas ı n ı önlenmi ş olur. Çal ı

Çalışma elemanları

Basınçlı hava silindiri ve basınçlı hava motoru, hava içinde depolanmış ve hava taraf ından taş ınan enerjiyi mekanik harekete, yani iş enerjisine dönüştürür.

Basınçlı hava silindirleri

Bas ınçlı hava silindirleri düzgün doğrusal ileri geri hareketler yapar. Görevleri nedeniyle tek etkili ve çift etkili silindirler olmak üzere ikiye ayılır.

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

10

, basınçlı hava, pistonu

yaln ızca bir yönde iter. Silindir içine monte edilmiş bir bası yay ı veya bir dış kuvvet ile piston tekrar çık ış noktasına geri itilir.

, basınçlı hava pistonu her

iki yönde de hareket ettirir. Silindir içinde bulunan sönümleyici ile piston hareket sonuna doğru frenlenir. Piston son konumuna erişmeden k ısa süre önce, piston sönümleme elemanları taraf ından orta hava çık ış deliği kapat ılır ve hava çık ış ı engellenir. Hava, ayarlanabilir serbest çık ış yolundan dışarı çıkmak isteyecektir. Bu, pistonun normal çalışma h ız ın ı oldukça yavaşlatır. Böylece piston yumuşak şekilde frenlenir ve yavaşça son konumuna gelir. Sönümleme etkisinin ayarlanması serbest ç ık ış yolunun kesiti değiştirilerek sağlanabilir. Diğer bütün pnömatik yapı elemanları gibi silindirlerde, devre sembolleriyle gösterilir.

ı gibi silindirlerde, devre sembolleriyle gösterilir. Bas ı nçl ı Hava Motorlar ı Bas ı nçl
ı gibi silindirlerde, devre sembolleriyle gösterilir. Bas ı nçl ı Hava Motorlar ı Bas ı nçl

Basınçlı Hava Motorları

Bas ınçlı hava motorları, döner hareketleri yapan makinaların yan ında pervaneler, el z ımpara makinesi ve kaldırma aletlerinde (Lifter) kullanılır. Bunlar paletli (lamelli), pistonlu ve dişli çarklı motorlar olarak üretilir.

, silindirik oyuklu gövde ve

hilal şeklindeki çalışma hacmini bir çok basınç bölmelerine ayıran paletleri içeren bir rotordan oluşmaktadır. Bas ınçlı hava girişinden gövdeye akan hava, gövde içinde eksantrik olarak yerleştirilmiş rotoru, oluklan içinde radyal olarak ileri geri hareket eden paletler vas ıtas ıyla döndürür. Dönme esnasında, basıbölmeleri genişlediğinde, hava bas ıncı azalır ve hava çık ış ıklığ ından boşluğa çıkar. Motor taraf ından sağlanan dönme momenti büyüklüğü, hava basıncına ve hava debisi tarafından itilen palet yüzeylerinin alanına bağlıd ır. Çift dönme yönüne sahip basınçlı hava motorlarında iki adet basınç hava giriş bağlantıs ı mevcuttur. Bu bağlantılara, istenilen motor dönme

yönüne göre 4/2’lik valf üzerinden hava gönderilir.

yönüne göre 4/2’lik valf üzerinden hava gönderilir. Kontrol Valflar ı Kontrol valflar ı , yön kontrol

Kontrol Valflar ı

Kontrol valflar ı, yön kontrol valfı, kapama valfı, akış konrol valfı ve basınç kontrol valfı olmak üzere çeşitlere ayrılır.

akış yolunun açılıp

kapatılmasına yarar. Bunlar vasıtas ıyla silindir, basınçlı hava motorların ın hareketleri veya diğer yol verme valflar ın ın konumları kontrol edilir. Valf ın (a) konumunda, basınçlı hava P bağlantıs ından A bağlantıs ına doğru akar. Piston d ışarı hareket eder. Silindirin sağ taraf ında piston taraf ından sık ıştır ılan hava, B dönüş hatti üzerinden yön kontrol valf ın ından geçerek R çık ış ından dışarı atılır. (b) konumunda basınçlı hava, P’den B’ye doğru ve oradan silindire ulaş ır ve pistonu içeri iter. Silindirin sol tarafında sık ıştırılan hava, A üzerinden R’ye geçerek oradan dışarı atılır. Yön kumanda valfları devre sembolleri şeklinde gösterilirken her bir devre konumu, bir kare veya dikdörtgen sembolü ile gösterilir. Kareler içindeki oklar havanın bağlantılar arasındaki ak ış yönünü gösterir. Geçiş konumların ın kareleri (a) ve (b) yan yana çizilir ve bağlantılar ise valf ın çık ış konumlarına yak ın gösterilir. Yön kontrol valfları, kumanda edilen bağlantı say ıs ına ve konum say ılarına göre adlandır ılır. Şekilde gösterilen 4 bağlantılı ve 2 konumlu valfı 4/2’lik yol verme valf ı denir. (Okunuşu: 4’e 2’lik yön kontrol valfı).

Çift etkili silindir

Çalışma Çalışma Çalışma Çalışma hattı A hattı B hattı A hattı B A B A
Çalışma
Çalışma
Çalışma
Çalışma
hattı A
hattı B
hattı A
hattı B
A
B
A
B
Konum A
P
R
P
R
A
B
A
B
A
B
Konum A
Konum B
PR
P
R
P
R
Konum Sembolleri

Konum B

Çift etkili silindir

Valf ile silindir - silindir kontrolu

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

11

hareket

ettirilmesi elle veya ayakla, mekanik, elektriksel olarak basınçla

veya her iki komuta şeklini birleştirerek gerçekleştirilir. Basınç hareketi bir ön kumanda valfı üzerinden yön kontrol valf ıne dolaylı olarak etki ettirilir. Ortaya çıkan kuvvet, hareketin kendi kuvvetinden daha düşük tutulmak isteniyorsa dolaylı ve birleşik hareketler uygulanmalıd ır. Böylece, örneğin, birleşmiş kuvvetlerde, elektromanyetiğin devreye sokulmasıyla hava basıncı dışarıya atılır. Bu şekilde de valf devreye sokulmuş olur.

 

konum

sembolleri

2/2 lik yön kontrol valf ı , butonlu ve yayl ı kumanda 3/2 lik yön

2/2 lik yön kontrol valfı, butonlu ve yaylı kumanda

2/2 lik yön kontrol valf ı , butonlu ve yayl ı kumanda 3/2 lik yön kontrol

3/2 lik yön kontrol valfı, kertik manivelalı kumanda

4/2 lik yön kontrol valf ı , iki yönde manyetik kumanda 5/3 lük yön kontrol

4/2 lik yön kontrol valfı, iki yönde manyetik kumanda

4/2 lik yön kontrol valf ı , iki yönde manyetik kumanda 5/3 lük yön kontrol valf

5/3 lük yön kontrol valfı, iki yönde hava kumanda, merkezli yaylı

 

kumanda

çeşitleri

genel kumanda   butonlu kumanda

genel kumanda

 

butonlu kumandagenel kumanda  

Manivelal ı kumanda   Pedall ı kumanda

Manivelalı kumanda

 

Pedallı kumanda ı kumanda

Dal ı c ı uçla kumanda   Yayl ı kumanda

Dalıcı uçla kumanda

 

Yaylı kumanda ı kumanda

Makaral ı kumanda Bo ş geri dönü ş lü makaral ı kumanda

Makaralı kumanda

Makaral ı kumanda Bo ş geri dönü ş lü makaral ı kumanda

Boş geri dönüşlü makaralı kumanda

Do ğ rudan kumanda Dolayl ı kumanda

Doğrudan kumanda

Do ğ rudan kumanda Dolayl ı kumanda

Dolaylı kumanda

Tek sarg ı l ı elektromanyetik kumanda elektromanyetik ve pilot valfler

Tek sarg ılı elektromanyetik kumanda

Tek sarg ı l ı elektromanyetik kumanda elektromanyetik ve pilot valfler

elektromanyetik ve pilot valfler

Tek etkili silindirler genellikle 3/2 geçiş valf ıyla, çift (iki) etkili olanları ise 4/2, 5/2 veya 3/2’lik valflarla kumanda edilir. Tek etkili silindirlerin doğrudan kumandasında 3/2 valf ın (b) konumunda basınçlı havan ın silindir yönündeki yolu kapalıd ır. Piston, ancak (a) konumuna geldiğinde dışarı itilir. Çift etkili silindirin doğrudan kumandasında, gösterildiği gibi 4/2’lik valfın (a) konumunda piston dışarı itilir. 4/2’lik valf yerine 5/2’lik valf de kullanılabilir.

, silindirin (hareket

eleman ı) geçiş valf ı, (ayar eleman ı) dığer geçiş valflarından gelen (sinyal elemanları) sinyallerle kumanda edilebilir. Geçiş valf ı 1.2 kısa süreli kumanda edilirse, basınç pulsu 1.1 geçiş valf ıni (a) konumuna getirir. Bu konum 1.2’nin basınç sinyali olmasa dahi korunmuş olur. 1.1 valf bu durumda sinyal belleği görevi yapar. Piston dışa itilir ve 1.3 valf ın ı hareket ettirir. Basınç sinyali 1.1 geçiş valf ında tekrar (b) konumunu oluşturur ve piston geri döner.

nda tekrar (b) konumunu olu ş turur ve piston geri döner. Kapama Valf ı Kapama valflar
nda tekrar (b) konumunu olu ş turur ve piston geri döner. Kapama Valf ı Kapama valflar

Kapama Valfı Kapama valfları basınçlı hava taraf ından kumanda edilir ve havayı ancak tek bir yönde geçirir.

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

12

, havay ı A’dan B’ye doğru

von Mustafa Metin 12 , havay ı A’dan B’ye do ğ ru geçirir fakat B’den A’ya
von Mustafa Metin 12 , havay ı A’dan B’ye do ğ ru geçirir fakat B’den A’ya
von Mustafa Metin 12 , havay ı A’dan B’ye do ğ ru geçirir fakat B’den A’ya
von Mustafa Metin 12 , havay ı A’dan B’ye do ğ ru geçirir fakat B’den A’ya

geçirir fakat B’den A’ya doğru ak ış ı kapatır.

, iki ihtimalli olarak akış ı

kapatır. P1 ve P2 bağlantılarına ve A çık ış ına sahiptir. Giriş P1 veya P2 bas ınçlı hava taraf ından geçilir, kapama elemanı diğer girişi kapat ır (VEYA Bağlantıs ı) ve bas ın ıçlı hava A’ya ulaş ır.

Bir VEYA valf ile Örn. tek etkili bir silindire iki konumdan kumanda edilebilir. Silindir, geçiş valflarınin birinin veya her ikisinin (a) konumuna gelmesiyle dışarı hareket eder. Piston, her iki geçiş valf ınin de (b) konumunu almasıyla tekrar eski yerine, içeri hareket eder.

Ayrıca, bir çift etkili silindir iki konumdan kumanda edilecek olursa, bu ancak bir dolaylı kumanda ile yapilabilir. Bunun için, ileri ve geri hareketlerin her biri için iki sinyal elemanına gerek duyulur. Bunlar VEYA valfı üzerinden ayar eleman ına kumanda eder.

doğrudan silindirlere

tak ılırlar. Bu valfler silindirlerin geri çık ış ında akan havayı yön kontrol valf ı üzerinden değilde doğrudan dışarıya atar. D ışarı atılan hava akış direnci yolun kısalt ılmasıyla düşürülür ve pistonun geri dönüş h ız ı yükselir.

iki

girişe (P1 ve P2) ve bir

çık ışa (A) sahiptir. İki girişten bir tanesi basınçlı havaya maruz kalırsa, kapatma elemanı çık ış (A) bağlantıs ın ı kapatır. Ancak, P1 ve P2 girişlerinde basınçlı hava oluştuğu zaman çık ış (A) kısm ında bir akış ın olması mümkündür. Çift basınçlı Valfları ise, iki giriş sinyalini bir çık ış sinyali ile bağlarlar (VE BAĞLANTISI). Her iki 3/2 yön kontrol valf ı 1.2 ve 1.4 basıldığ ı zaman silindir 1.0 dışarı hareket eder ve çift bas ınçlı valf 1.6 çık ış sinyali yön kontrol valfıni 1.1 a konumuna getirir.

ş sinyali yön kontrol valf ı ni 1.1 a konumuna getirir. Ak ı ş valflar ı
ş sinyali yön kontrol valf ı ni 1.1 a konumuna getirir. Ak ı ş valflar ı

Ak ış valflarıyla bir boru içinden geçen basınçlı hava ak ış ın ın miktarı ayarlan ır. Kısma valfları ve k ısmalı çek valfler ya silindire giden boruya (Hava akış ın ın k ıs ılması) ya da silindirden çıkan boruya (çık ış havas ın ın k ıs ılması) bağlanabilir.

, havayı sevk eden sabit

ya da ayarlanabilir bir dar noktaya sahiptir. Bu şekilde bir 5/2 lik yön kontrol valf ın ın iki hava çık ış bağlantıs ına vidalanarak bağlanan kısma valfları bir çift etkili silindirin piston hız ın ı her iki hareket yönündede ayarlayabilir.

ı z ı n ı her iki hareket yönündede ayarlayabilir. Institut der deutschen Wirtschaft Köln Projekt

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

13

, karş ı yönde hava ak ış ın ın

k ıs ılması s ıras ında basınçlı havay ı bir yöne akıtırlar. Hava valf içinden k ısma yönüne ak ıyorsa, k ısma elemanı yuvas ına bastırılır. Hava, k ısma boşluğundan geçmelidir. Bu durum konik olarak torna edilen bir kısma civata ile değiştirilebilir. Hava serbestçe geçer.

Şekil’deki çift etkili silindirde çalışma hattına (borusuna) bağlı bulunan k ısma çek valf ı ile dışarı hareket h ız ın ı çık ış havasın ında k ıs ılması suretiyle ayarlar. Böylece yön kontrol valf ın ın devreye girmesiyle bas ınçlı hava yavaşlamaksız ın pistona etki eder. Pistonun geriye çık ış ı k ısmasız olarak yapılır. Çünkü basınçlı hava k ısma noktasında çek valf üzerinden geçer.

Basınçlı Valfler Pnömatikte kullanılan en önemli basınçlı valfler,

basınç deposunu,

bağlantıları ve yap ı elemanların ı istenmeyen yüksek bas ınçlara karş ı korur. Sabit konumda kapalı durumdadırlar. Bas ınçlı hava taraf ından kilit elemanına yap ılan baskı, ayarlı yay kuvvetinden büyük olması durumunda, kilit elemanı yukar ı doğru itilerek hava çık ış deliğinden

fazla havan ın çık ış ı sağlanarak, basınç düşürülmüş olur.

, basıncı çalışma (iş)

bas ıncı seviyesinde sabit tutar ve sabit konumda açıktır. Basıkontrolu diyafram aracılığ ı ile yapılır. Bu diyaframa üstten çalışma bas ıncı alt k ıs ımdan ise ayarlanmış yay kuvveti etki eder. ÇaIışma bas ıncı, havan ın silindire doğru geçmesiyle düşme gösterir ve bu durumda diyafram ve çubuk vasıtas ıyla yay valf diskini yukarı iter. Bu esnada sübap aralığ ından çalışma hatt ına giren hava, çalışma hatt ındaki hava bas ıncın ın normal seviyeye ulaş ıncaya ve diyafram eski çık ış noktasına dönünceye kadar geçişe devam eder. Is ınma ve bas ınç darbeleri ile çalışma hatt ındaki bas ınç seviyesi yükselmesi durumunda diyafram çubuktan ayrılır ve çalışma hatt ındaki hava depo içindeki hava çık ış deliğinden dışarı atılır.

Pnömatik sistemde kullanılan basınçlı havan ın sistem egzozundan (hava çık ış ünitesi) çık ış ı esnas ında, sakin dış ortam havasına h ızla çarpmas ı neticesinde bir gürültü, (ses) oluyur. Bu amaçla kullanılan susturucular, dışarı çıkacak havay ı dağ ıtmak, sapt ırma ve frenleme usulleriyle oluşacak gürültüyü dayanilabilir bir seviyeye düşürürler. Susturucu içine giren basınçlı hava, bu geniş alana yayılır ve h ız ı şürülür, sonra susturucu iç kısm ın ı örten sinterlenmiş yüzeye çarpar ve hava çık ıp haz ırlanmış eşit çaplı deliklerden dışarı çıkar.

ş e ş it çapl ı deliklerden d ı ş ar ı ç ı kar. valf

valf ve

it çapl ı deliklerden d ı ş ar ı ç ı kar. valf ve Institut der
it çapl ı deliklerden d ı ş ar ı ç ı kar. valf ve Institut der
it çapl ı deliklerden d ı ş ar ı ç ı kar. valf ve Institut der

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

14

Pnömatik Kumanda Kontrol Uygulama Örneği

Pnömatik kumanda kontrol sistemlerinin yapıs ı ve fonksiyon şekli devre şemaları (Planları) ve fonksiyon diyagramları ile gösterilir. Bunlara ayrıca, sistem elemanların ın sistem içindeki konumların ı gösteren yerleşim planları eklenir.

Kaldırma Sistemi Bir uygulamada, kutular bir silindir tarafından kald ır ılıp, ikinci bir silindir tarafından yatay makaralı bir yürüyen band üzerine itilecektir.

ıklama:

2A1

1A1
1A1

Durum planı

Devre planı Yap ı elemanlar ı Ad ım Tan ım Konum Ana valf Silindir 5/2
Devre planı
Yap ı elemanlar ı Ad ım
Tan ım
Konum
Ana valf
Silindir
5/2 valf
Silindir
5/2 valf
Fonksiyon diyagramı

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

15

Ödev 1 İş parçası elle mengeneye yerleştiriliyor. Düğme ile silindir

Ödev 2

parçayı geriyor. Parça delindikten sonra düğme b ırakılıyor ve parçayı alıyoruz.

parçay ı geriyor. Parça delindikten sonra dü ğ me b ı rak ı l ı yor

Testere düğmeye basılınca kesiyor ve bırakılınca hemen geri geliyor.

Testere dü ğ meye bas ı l ı nca kesiyor ve b ı rak ı l

Ödev 3

Ödev 4 Bantdan gelen paketi düğmeye basarak yukar ı kald ır ıyoruz ve

ğmeye basıyor ve b ırakıyoruz. Silindir parçayı itiyor ve kendi kendine hemen geri geliyor.

Dü ğ meye bas ı yor ve b ı rak ı yoruz. Silindir parçay ı itiyor

silindir düğmeyi b ıraktıktan sonra geri gelıyor. Paket içindeki parçalar kır ılmaması için parketi yavaş kald ır ıyoruz.

ktan sonra geri gel ı yor. Paket içindeki parçalar k ı r ı lmamas ı için

Ödev 5 Sac parçası forma preslenecek. Emniyet için presleme iki düğmeye basarak başlatılıyor. Diğer bir düğme ile geri geliyor.

Ödev 6 Bir atölyenin kapısı d ışar ıdan ve içeriden hem açılıcak ve kapalıcak.

geliyor. Ödev 6 Bir atölyenin kap ı s ı d ı ş ar ı dan ve
geliyor. Ödev 6 Bir atölyenin kap ı s ı d ı ş ar ı dan ve

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

16

Ödev 7

Ödev 8 Aşağ ıdan gelen paket bir düğme ile yukarı kald ır ılıyor ve

Kaşe otomatı iki düğme ile kaşeliyor ve 20 saniye sonra kendiliğinden geri geliyor.

Ka ş e otomat ı iki dü ğ me ile ka ş eliyor ve 20 saniye

yukar ıdaki silindir otomatikmen paketi ileri itiyor. Aşağ ıdaki silindir geri gidiyor ve onun peşine yukarıdaki silindir geri gidiyor.

paketi ileri itiyor. A ş a ğ ı daki silindir geri gidiyor ve onun pe ş

Ödev 9 Küçük silindir dışar ı çıkıyor ve kol parçayı tutuyor. İkinci silindir d ışar ı çıkıyor ve parça bandın üstüne itiliyor. Küçük silindir içeri

Ödev 10 Paket sağdan geliyor. Silindir A paketi aşağ ıya itiyor ve silindir

giriyor ve kol parçayı banda b ırakıyor. İkinci silindir içeri giriyor ve bütün sistemi geri götürüyor.

giriyor ve kol parçay ı banda b ı rak ı yor. İ kinci silindir içeri giriyor

B paketi sola itiyor. Silindir A geri gidiyor ve paşine silindir B geri gidiyor.

B paketi sola itiyor. Silindir A geri gidiyor ve pa ş ine silindir B geri gidiyor.

Ödev 11

Ödev 12 Germek ve delmek otomatık yap ılacak. Önce parça geriliyor ve

Üstteki silindir parçayı ön büküyor ve geri çekiliyor. Sonra sağdaki silindir parçayı tam büküyor ve geri çekiliyor.

parçay ı ön büküyor ve geri çekiliyor. Sonra sa ğ daki silindir parçay ı tam büküyor

ikinci silindir matkabı ileri iterek parçayı deliyor ve geri çekiliyor. Sonra parça çözülüyor.

ikinci silindir matkab ı ileri iterek parçay ı deliyor ve geri çekiliyor. Sonra parça çözülüyor.

Institut der deutschen Wirtschaft Köln Projekt "Entwicklung von Curricula für den berufsbezogenen Fachunterricht in türkischer Sprache in ausgewählten Berufsfeldern auf der Grundlage der binationalen deutsch-türkischen Ausbildungsprojekte", gefördert durch das Bundesministerium für Bildung und Forschung

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

17

Devre planı

Projekt: Pneumatik von Mustafa Metin 17 Devre plan ı Fonksiyon Diyagram ı Yapı Elemanları Adım Adlandırma

Fonksiyon Diyagram ı

Yapı Elemanları Adım Adlandırma No Konum 1 2 3 4 5 6 2 1 2
Yapı Elemanları
Adım
Adlandırma
No
Konum
1
2
3
4
5
6
2
1
2
1
b
a
b
a
b
a
b
a
b
a

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

18

9. Pneumatik Lösungen

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

19

Pnömatik Kontroller

Pnömatik, bas ınçlı hava ile makinaların hareket ve kumandasının sağlanmas ı olarak tan ımlanır.

Pnömatik Sisteminin Avantajları

Silindirlerin kuvvet ve hızları kademesiz ayarlan ır,

Silindir ve kompresörler çok yüksek hızlara ve devir say ılarına erişir,

Bas ınçlı hava cihazlar durana kadar zararsız bir şekilde aş ırı yüklenir,

Bas ınçlı hava, hava tanklarında depolanır,

Pnömatik Sistemin Dezavandajları

Çalışma basıncı genelde 10 bardan daha düşük olduğu için, büyük piston kuvvetlerine ulaşmak mümkün değildir,

Eşit ve sabit ayn ı kalan piston hızları mümkün değildir (Havanın sık ıştırılabilir özelliği),

Sabitleme olmadan silindirle ayarların tam yapılabilmesi mümkün değildir,

D ışarı çıkan basınçlı hava gürültü oluşturur.

Pnömatik Kontrol Elemanları

Pnömatik sistemler, kondansatör, basınçlı hava haz ırlanması ve pnömatik kumanda birimlerinden oluşmaktadır.

Şematik Çizim Sembolle yapı lan çizim Tek etkili yayl ı silindir Çift etkili silindir ¡ş
Şematik Çizim
Sembolle
yapı lan çizim
Tek etkili
yayl ı silindir
Çift etkili silindir
¡ş
Parças ı
3/2 yollu
Hava Haz ı rlanması
Ana
valf
valf
5/2
Yağlay ıcı
bas ınç
ayar valf ı
Filtre
yollu valf
Sı kı şt ı rma Sistemi
Soğutucu
Hava
filitresi
MOTOR
Bası nçl ı
hava deposu
KOMPRESÖR

Kompresörlü (sıkıştırmalı) Pnömatik Kontrol

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

20

Kompresörler

İmalat işletmelerinde gerekli olan basınçlı hava temini için pistonlu, diyaframlı ve spiral kanallı kompresörler kullanılır. Kompresör emme filtresi aracılığ ı ile havayı çeker ve bir veya bir kaç aşamada havayı s ık ıştır ır ve soğutucudan geçirerek basınçlı hava tank ına gönderir.

Basınçlı Hava Deposunun (Tankın ın) Görevleri

Havan ın depolanması ve soğutulması

Oluşan hava neminin dışarı atılması

Bas ınç dalgalanmaların ın dengelenmesi

Bas ınçlı hava tank ın ın basıncı, en yüksek değere ulaştığ ında hava ak ış ın ın kesilmesi gerekir. Bunun için küçük kompresörlerde kullanılan motor durdurulur (Durdurma kumandalı). Büyük kompresörlerde emme valf ı ık bırak ılır, motor çalışmaya devam eder (boşaltma kumandalı, dedantör kumandalı). Kompresör, hava kullanımı nedeniyle bas ıncın belli bir seviyenin altına düşmesiyle çalıştırma basıncına erişilir ve tekrar çalışmaya başlar. S ık ıştırılan hava ıs ındığ ından her bir s ık ıştırma kademesinden ve kompresörden sonra soğutulması gerekir. S ık ıştırma ve ardından soğutma işlemi sonucunda yoğuşma oluşur ve bunun dışarı atılması gerekir. Su oranı çok az olan hava kullanılması istendiğinde, art ık rutubet, 4°C derecede (soğuk kurutma) veya nem tutucu malzeme ile ortamdan uzaklaştır ılır.

Basınçlı Hava Dağıtımı ve Haz ırlanması

Bas ınçlı hava, basınç tank ından borular vasıtas ıyla çık ış noktalarına ulaştır ılır. Emniyet ve ekonomik bir beslenmenin sağlanabilmesi için, bas ınçlı hava düzeni aşağ ıdaki şartları sağlamalıd ır:

Bas ınçlı hava ağ ı, halka şeklindeki boru sistemi gibi kurularak, tamir esnas ında bile hava temini sağlanmalıd ır.

Boru çapı, bas ınç kaybı 0,2 bar’ ı geçmeyecek şekilde seçilmiş olmalıd ır.

Boruların eğimli yerleşimi ile döşenerek oluşan suyun bir noktada biriktirilmesi ve kullanıcıya kadar ulaşmas ı önlenmelidir.

Silindirlerden ve valflardan önce hazırlama ünitesi kurulur. Bu ünite filtre, bas ınç ayar valf ı ve yağlay ıcıdan oluşur. Filtre, havay ı kirlerden arındır ır. Basınç ayar valf ı, sistemin her yerinde bas ıncın ayn ı kalmasın ı sağlar. Yağlay ıcı ise yağ ı çok ince püskürterek havaya katar ve bu şekilde, pnömatik elemanların paslanmasın ı ve aş ınmasın ı önlenmiş olur.

Pistonlu kompresör Diyaframl ı kompresör Spiral kanall ı kompresör Bas ı nçl ı Hava Da

Pistonlu kompresör

Pistonlu kompresör Diyaframl ı kompresör Spiral kanall ı kompresör Bas ı nçl ı Hava Da ğ

Diyaframlı kompresör

Pistonlu kompresör Diyaframl ı kompresör Spiral kanall ı kompresör Bas ı nçl ı Hava Da ğ

Spiral kanallı kompresör

Diyaframl ı kompresör Spiral kanall ı kompresör Bas ı nçl ı Hava Da ğ ı t

Basınçlı Hava Dağ ıtım ı

kompresör Spiral kanall ı kompresör Bas ı nçl ı Hava Da ğ ı t ı m

Basınçlı Hava Haz ırlanması

Çalışma elemanları

Basınçlı hava silindiri ve basınçlı hava motoru, hava içinde depolanmış ve hava taraf ından taş ınan enerjiyi mekanik harekete, yani iş enerjisine dönüştürür.

Basınçlı hava silindirleri

Bas ınçlı hava silindirleri düzgün doğrusal ileri geri hareketler yapar. Görevleri nedeniyle tek etkili ve çift etkili silindirler olmak üzere ikiye ayrılır.

Projekt: Pneumatik

von Mustafa Metin

21

Tek etkili silindirde, bas ınçlı hava, pistonu yalnızca bir yönde iter. Silindir içine monte edilmiş bir bası yay ı veya bir dış kuvvet ile piston tekrar çık ış noktasına geri itilir.

Çift etkili silindirde, bas ınçlı hava pistonu her iki yönde de hareket ettirir. Silindir içinde bulunan sönümleyici ile piston hareket sonuna doğru frenlenir. Piston son konumuna erişmeden k ısa süre önce, piston sönümleme elemanları taraf ından orta hava çık ış deliği kapat ılır ve hava çık ış ı engellenir. Hava, ayarlanabilir serbest ç ık ış yolundan d ışarı çıkmak isteyecektir. Bu, pistonun normal çalışma h ız ın ı oldukça yavaşlatır. Böylece piston yumuşak şekilde frenlenir ve yavaşça son konumuna gelir. Sönümleme etkisinin ayarlanması serbest ç ık ış yolunun kesiti değiştirilerek sağlanabilir. Diğer bütün pnömatik yapı elemanları gibi silindirlerde, devre sembolleriyle gösterilir.

Tek etkili silindir Çift etkili silindir

Tek etkili silindir

Tek etkili silindir Çift etkili silindir

Çift etkili silindir

Basınçlı Hava Motorları

Bas ınçlı hava motorları, döner hareketleri yapan makinaların yan ında pervaneler, el z ımpara makinesi ve kaldırma aletlerinde (Lifter) kullanılır. Bunlar paletli (lamelli), pistonlu ve dişli çarklı motorlar olarak üretilir.

Basınçlı hava paletli motorlar, silindirik oyuklu gövde ve hilal şeklindeki çalışma hacmini bir çok basınç bölmelerine ayıran paletleri içeren bir rotordan oluşmaktadır. Bas ınçlı hava girişinden gövdeye akan hava, gövde içinde eksantrik olarak yerleştirilmiş rotoru, oluklan içinde radyal olarak ileri geri hareket eden paletler vas ıtas ıyla döndürür. Dönme esnasında, basıbölmeleri genişlediğinde, hava bas ıncı azalır ve hava çık ış ıklığ ından boşluğa çıkar. Motor taraf ından sağlanan dönme momenti büyüklüğü, hava basıncına ve hava debisi tarafından itilen palet yüzeylerinin alanına bağlıd ır. Çift dönme yönüne sahip basınçlı hava motorlarında iki adet basınç hava giriş bağlantıs ı mevcuttur. Bu bağlantılara, istenilen motor dönme yönüne göre 4/2’lik valf üzerinden hava gönderilir.

Bas ı nçl ı hava paletli motor

Basınçlı hava paletli motor

Kontrol Valflar ı

Kontrol valflar ı, yön kontrol valfı, kapama valfı, akış konrol valfı ve basınç kontrol valfı olmak üzere çeşitlere ayrılır.

Yol Verme Valfı Yön kontrol valf ı ak ış yolunun açılıp kapatılmasına yarar. Bunlar vas ıtas ıyla silindir, basınçlı hava motorların ın hareketleri veya diğer yol verme valflar ın ın konumları kontrol edilir. Valf ın (a) konumunda, basınçlı hava P bağlantıs ından A bağlantıs ına doğru akar. Piston d ışarı hareket eder. Silindirin sağ taraf ında piston taraf ından sık ıştır ılan hava, B dönüş hatt ı üzerinden yön kontrol valf ın ıda geçerek R çık ış ından dışarı atılır. (b) konumunda basınçlı hava, P’den B’ye doğru ve oradan silindire ulaş ır ve pistonu içeri iter. Silindirin sol tarafında sık ıştır ılan hava, A üzerinden R’ye geçerek oradan dışarı atılır. Yön kumanda valfları devre sembolleri şeklinde gösterilirken her bir devre konumu, bir kare veya dikdörtgen sembolü ile gösterilir. Kareler içindeki oklar havanın bağlantılar arasındaki ak ış yönünü gösterir. Geçiş konumların ın kareleri (a) ve (b) yan yana çizilir ve bağlantılar ise valf ın çık ış konumlarına yak ın gösterilir. Yön kontrol valfları, kumanda edilen bağlantı say ıs ına ve konum say ılarına göre adlandır ılır. Şekilde gösterilen 4 bağlantı