You are on page 1of 211

IZDA VAC

Muzej grada Zenice


Zenica
RADOVI VIII
GLAVNI UREDNIK
Muhamed Kratina
ODGOVORNI UREDNIK
Husein Serdarevi
IZDA VACKI SAVJET
Radivoje Ivkovi , predsjednik, Risto Gavri , Nada Mosti , Anka
Trogran i , Edhem Dokaza, Franjo anti , Ratko Sekerovi , Muha-
med Kratina, Miroslav Stanisavljevi , Redep Isakovi , Ljubo Cum-
bo, Vehab Bdjevac, Fahir Imamovi
REDAKCIONI ODBOR
Nihaz Gradin i , predsjednik, Boo Jokanovi , Mehmedalija Tu-
fek i , Naum Abinun, Anto Oruli , Jozo Strbae, Nikola Prodanovi ,
Mio Kova evi , Husein Serdarevi
REDAKCIJSKA GRUPA
Boo Jokanovi , Husein Serdarevi , AntoOruli , Nihaz Gradin-
i , Muhamed Kratina
RECENZENTI
Dr Rasim Hurem, Mr Rafael Br i , Ahmed Donlagi
SEKRETAR REDAKCIJE
Anto Oruli
LEKTOR
Mr Lazar Matkovi
AMIL KAZAZOVI
ZENICA
U ORUANOJ
REVOLUCIJI
ZENICA, NOVEMBRA 1984. GODINE
,
FOTOGRAFIJE I CRTEZI
Dokumentacija Muzeja grada Zenice
LIKOVNO RJESENJE NASLOVNE STRANICE
Mirko Mari , akademski slikar
TEHNICKI UREDNIK
Raif Kratina
STAMPA DOM STAMPE ZENICA
ZA STAMPARIJU
Slavko Vidovi , graf. ing.
Zenica, 1984. godine, ti ra 3.000 primjeraka, I izdanje
UVODNE NAPOMENE
Ideja da se napie i objavi knjiga Zenica u oruanoj
revoluciji potekla je od Savjeta Muzeja grada Zenice, juna
1978. godine, o. u okviru kontinuiranih organizaciono-kreati-
vnih aktivnosti ove ustanove u oblasti istraiiva ko-istorio-
grafskog rada.
Na sastanku Savjeta Muzeja, u ijem su radu uzeli u-
e ai drugi istaknuti predstavnici drutveno-politi kog i kul-
turnog ivota grada, dat je zna ajan doprinos objektivno-kri-
ti koj valorizaciii dotadanjih tekstova i publikacija o u e-
u Zenice u narodnooslobodila koj borbi i na toj osnovi su-
gerisana potreba rada na pripremi i izdavanju sinteti kog is-
toriografskog djela koje bi obuhvatilo saet prikaz nastanka
i razvoja radni kog pokreta do 1941. godine i cjelovitu sliku
mjesta, uloge i u e a Zenice u oruanoj revoluciji. Tom pri-
likom je dato i nekoliko temeljnih sugestija na koje je u
istraiva kom i interpretativnom radu trebalo obratiti pose-
bnu panju. To se, u prvom redu, odnosilo na uvodni tekst
o radni kom pokretu, zatim na vie aspekata vezanih za u-
e e Zenice u oruanoj revoluciji, na neophodnost ire kon-
sultacije istorijskih izvora i istoriografske literature, kao ina
nekoliko preporuka metodolokog karaktera.
Organizaciona funkcija na pripremi ovog izdanja po-
vjerena je Muzeju grada Zenice, o. istraiva ko-kreativni rad
autoru ovih redova - Camilu Kazazovi u.
Za razliku od ranije objavljenih (C. Kazazovi : Zeni -
ki partizanski odred, Zenica, 1968: C. Kazazovi : Zenica u
NOB 1942-1945{(, Zenica, 1975), ovo izdanje. tretira cjeloku-
pan period NOR-o. u zeni kom kraju, to je iziskivalo zna aj-
ne istraiva ke napore kako bi se hronoloki i sadrajno 0-
buhvatili i opisali svi doga aji koji su se zbivali u Zenici u
uslovima najcrnjeg terora, patnji. i stradanja, te sistematskih
nastojanja okupatora i njegovih pomaga a za eksploatacijom
industrijskog potencijala i rudnog bogatstva ove sredine. Rad
"za. autenti no! rekonstrukciji svih zbivanja i tokova bio je
otean injenicom o nedovoljnosti podataka za pojedine do-
5
I
ga a je i li no~ti u. sa uvanoj dokumentarnoj i memoarsko]
gra i. Stoga Je bilo neophodno ne samo kriti ki ocijeniti
mnoge ranije objavljene interpretacije i kazivanja nego i iz-
vriti i nova istraivanja u gotovo svim centrima koji raspo-
lau relevantnom istorijskom gra om. Na bazi dopunskih
arhivskih istraivanja i konsultacija novije istoriogralske li-
~erature, otvorene su ire mogu nosti predstavljanja kontinu-
iteta zbivanja itavog niza doga aja, sloenosti ilegalne bor-
o be, odnosno argumentovanog prikazivanja toka NOP-a, uklju-
uju i i njegove oscilacije, u Zenicii njenoj okolini.
v Aut~r je svjestan injenice da zbog irine teme i og-
raru enosti prostora u ovom okviru nije pruio ili objektiv-
no nije mogao pruiti, dovoljno reljefnu sliku' o izvjesnom
broju zna ajnih pojedinosti ije bi potpunije osvjetljenje bi-
lo u funkciji analiti nijeg sagledavanja i obrade zada te teme.
Ne iscrpljuju i irinu veoma vanih pojedinosti prema koji-
ma treba da bude usmjeren daljnji istraiva ko-istoriograjski
rad zz ovog tematskog kompleksa, nesumnjivo krupno mje-
s~o mo~ap'ripasti bliem osvjetljenju itave plejade revolu-
cl.onarmh likova lokalnog i naj ireg zna aja, a koji su u go-
dinama pred rat idejno, politi ki i klasno stasali u zeni ko]
eljezari; panju, tako e, zasluuje analiza statusa Zenice u
pr~,,:redYfo-:ksploatacionom sistemu okupacionog reima, ne-
prijateljski tretman ovog industrijskog mjesta kao vanog o-
bavjetajnog i vojnog punkta i dr. o
U razrjeavanju raznolikih teko a interpretativne pri-
:04~ autoru.:<;u Z11.q.~,!j,,!uP01':lO pru,ili recenzenti rukopisa,
ko~t su svoj tm kriti kim. prilazom t ocjenama pomogli da
opisani doga aji budu to vjernije prikazani, da se odbaci sve
ono to nije imalo bitnog uticaja, a o istaknu sve relevantne
vrijednosti nae NOB-e i socijalisti ke revolucije.
, V' Kva?itetnom o~?ikovCfnj!,,- rukopisa u vie aspekata po-
sluile su. 1., konsultacije koje Je tokom rada na pripremi knji-
ge organtzovao Muzej grada, kako na nivou izdava kih tije-
la, tako i u drugim meritornim strukturama grada. Te kon-
sultq.cij~ su predstavljale dragocjen doprinos u otklanjanju
nekih. dtlel1}a, u potpunijoj prezentaciji izvjesnih pojava i pro-
c~s.a, kao t ~ea~11.(?modre iv.q.nju. mjesta i uloge boraca i ak-
tivista u pojedinim dogadaiima t vremenskim fazama.
Viestrano zna ajan doprinos stvaranju adekvatnih us-
lovf!: za ist~q.iv.a ki r~d, priprem.u rukopisa i obiavliivanie
~nJlge pruzio Je. Muzej grada Zenz.ce, pa se autor koristi pri-
likom da kolektivti ove ustanove izrazi posebnu zahvalnost.
CAMIL KAZAZOVIC
6
l
,
Prvi dio
STVARANJE I RAZVOJ RADNI KOG POKRETA U ZENICI
DO 1941. GODINE
Austro-Ugarska Monarhija je 1878. godine smijenila vi-
evjekovnu tursku vladavinu u Bosni i Hercegovini. Od tada
u privrednom i drutvenom ivotu Zenice dolazi do zna aj-
nih promjena. Po eo je njen bri razvoj u kojem ona poste-
peno prerasta u gradsko naselje sa svim karakteristikama ta-
danjih bosanskih gradova. Ve 1879. godine kroz Zenicu pro-
lazi eljezni ka pruga koja ju povezuje sa Bosanskim Bro-
dom, a 1882. godine i sa Sarajevom. U gradu se po inju raz-
vijati rudarstvo i metalurgija. Rudnik mrkog uglja je otvo-
ren u maju 1880. godine, a pet godina kasnije (1885) podig-
nuta je i putena u rad i fabrika papira. Godine 1892, upra-
vo dvanaest godina poslije otvaranja rudnika uglja, u Zeni-
ci je locirana i eljezara. To je uslijedilo na osnovu dvije od-
lu uju e pogodnosti. Prvo, to je ba u Zenici otvoren prvi
rudnik uglja u Bosni i Hercegovini i, drugo, to se u blizi-
ni Zenice naao rudnik eljezne rude u Vareu.
Podizanjem i razvojem ovih krupnih industrijskih
preduze a dotadanja Zenica mijenja svoj lik. Od tipi ne ka-
sabe, koja je do tada tavorila od oskudne poljoprivrede i
skromne zanatske djelatnosti, ona prerasta u jedno od ve ih
industrijskih mjesta u Bosni i Hercegovini. Sa ubrzanim pri-
vrednim razvitkom pove ava se i broj stanovnitva tako da se
ono za kratko vrijeme nekoliko puta umnoava. Od 2.101 sta-
novnika koliko je imala 1879. godine, Zenica je do 1910; godine
izrasla u grad sa 7.215 stanovnika"
1. Opirnije o privrednom razvoju Zenice i broju njenog sta-
novnitva u vrijeme Austro-Ugarske, vidi: Kemal Hrelja, Zenica i nje-
mj okolina, Sarajevo, 1957, str. 83-114.
7
i
Sa ovim promjenama dolo je i do prodora kapitalis-
ti kih odnosa i svega onoga to su oni sobom donosili. la-
ko Austro-Ugarska u principu nije dirala u feudalne odnose",
te promjene ra ale su i neto novo u strukturi stanovnitva.
Uz nosioca povlatenog stranog kapitala, i prvu generaciju do-
ma ih kapitalista koji svoj ekonomski poloaj u vr uju pri-
mjenom najgrubljih metoda izrabljivanja najamne radne sna-
ge, pojavljuje se i stupa na scenu nova drutvena snaga -
radni ka klasa, koja zapo inje borbu protiv kapitalisti ke ek-
sploatacije, a za nove drutvene odnose.
Prvi nosioci te borbe bili su najve im dijelom strani
radnici." Oni su sa sobom donosili iskustva koja su stekli
u radni kim akcijama svojih zemalja i prenosili ih radnici-
ma Zenice.
1. Nastanak i razvoj radni kog pokreta Zenice
do 1918. godi/le
PANORAMA DIJELA ZENICE KRAJEM 19. VIJU:A
Pod uticajem naprednog radni kog pokreta iz drugih
zemalja, surovi oblici eksploatacije i prvi trajkovi radnika
u susjednim mjestima sve su vie budili svijest i zeni kog
radnitva.' Dolaze i do saznanja da samo borbom mogu po-
pobljati svoj ekonomski poloaj i uslove rada i da mogu iz-
vojevati ve a prava, oni zapo inju prve akcije protiv kapita-
2. Milan Gavri , u lanku: Klasno borbene i narodnooslobodi-
la ke tradicije Srednje Bosne navodi da su, po austro-ugarskoj oku-
paciji Bosne i Hercegovine, u bosanskom drutvenom ivotu 85/0 sta-
novnitva bili seljaci, a od toga ve ina kmetovi.
(Srednja Bosna u NClB, izdanje Vojno izd. zavod. Beograd. 1976,
strana 32).
:l. U 'eljezari je 1895. godine bilo zaposleno 227 radnika, od to-
g:;. 116 stranaca, a svega 111 doma ih.
(Hronologija radni kog pokreta Bosne i Hercegovine do 1941. go-
dine - Dalje: Hronologiia rad. pokreta BiH - Institut za .istor. rad.
pokr., Sal-ajevo. 1971. god., str, 11 i 20).
ELJEZARA U ZENICI 1899. GODINE
-l. Ilijas Hadibegovi u lanku Poloaj radnitva u Bosni i Iler-
cegovini do majskih trajkova 190fi. godine navodi da me u prve zna-
ajne pokrete radni ke klase Bosne i Hercegovine spada trajk ba var-
skih radnika firme leziriger (kotar Maglaj) 1890. g., a tri godine ka-
snije dolo je do trajka umskih radnika kod firme Mapurgoparente
(kotar Teanj).
(v-Pri loz!, Ir.stitut za radni ki pokret, Sarajevo, (u daljem tekstu:
Pri lozr). br. 3, H176, str. 54-57).
8
9
listi~~og .izrablji,,:anja:
5
I ve~ 11. marta 1896. godine izbio je
prvi trajk u Zeljezari, u kojem su radnici traili ve e nadni-
ce i ~olje u.~love r~da.6 M~~utiIl?-:ovaj trajk, kao i onaj u
RudnIvku dVIJe godine kasnije, ~IJe dao ve e rezultate, pa se
bezdusna eksploatacija nastavljala. Radni dan u Rudniku i
dalje je trajao 12, a u leljezari od 12 do 16 sati.? Ovakvo ra-
dno vrijeme bilo je i u ostalim preduze ima Bosne i Herce-
go~ine, a akordnim sistemom eksploatacija je jo vie po-
. vecavana.
Po ev od 1905. godine, radni ki pokret Zenice dobio
j~ j~. ye i za~ah .i organizovan.iji oblik. Ovome je najvie
doprinijelo osnivanje Glavnog radni kog saveza Bosne i Her-
ceg<;>vine~oj~ je o~igrao. ~na ajnu ulogu na okupljanju, or-
garuzovanju 1 borbi radmcke klase za poboljanje svog eko-
nomskog poloaja.f Koliki je uticaj ovaj Savez imao i na ra-
dnike Zenic~ v~dj~l? se .u. Genera~nom trajku 1906. godine.
Tada su se 1 njem radnici na pOZIVovog Saveza solidarisali
s radnicima Sarajeva, Travnika, Mostara, Zavidovi a Varea
i dn;gih. grad,?va i mjesta u. Bos~~ i He~cegovini pa ~u s nji-
ma trajkovali 12 dana. U IstOrIJI radm kog pokreta Zenice
tada su zabiljeene i prve rtve koje su pale pod udarcima
andarmerije. Ubijena su etiri radnika, a nekoliko ih je bi.
lo ranjeno." Pored toga, vlasti su Okrunom sudu u Travni-
ku dostavile i optunicu protiv 61 radnika zbog njihovog u-
e a u ovomtrajku."
Iako je ovaj trajk bosanskohercegova kog proletari-
jata uguen u krvi, bio je to jedan od najve ih udaraca ko-
jeg je radni ka klasa zadala vladaju im krugovima u Bosni i
Hercegovini prije prvog svjetskog rata. Njime je izvren pri-
tisak na austro-ugarsku vlast pa je ona bila prisiljena da 0-
dobri pravo radnicima na sindikalno, a neto kasnije i na
politi ko organizovanje. Dolo je i do poviice radni kih nad-
nica i uvo enja deveto asovnog radnog vremena u nekim pre-
duze ima,!' ime su bile stvorene ve e mogu nosti za slobo-
dnije i organizovanije djelovanje radni kog pokreta.
Tada su i radnici Zenice postigli veliki uspjeh. U Rud-
niku je jamskim radnicima radno vrijeme smanjeno sa 12
na 9, a u Zeljezari sa 15 na 12 asova.P Pored ovog, dolo
je i do narastanja radni kog pokreta i njegovog organizova-
nja. Po etkom 1907. godine u Zeljezari, Rudniku, Fabrici pa-
pira i zanat skim preduze ima osnovane su sindikalne organi-
zacije u kojima je tada bilo 76 organizovanih radnika, a go-
dinu. dana kasnije iz sekcije kulturno-zabavnog drutva Flu-
grad obrazovana je i klasna organizacija eljezni ara.P Iz go-
dine u godinu broj sindikalno organizovanih radnika se po-
ve avao, a do kraja 1911. godine Zenica postaje i sjedite Sa-
veza rudarskih radnika Bosne i Hercegovine.t!
Aktivnost novoformiranih radni kih organizacija bila
je usmjerena u pravcu poboljanja ekonomskih uslova ivo-
ta radnika i ve ih sloboda radni kog udruivanja. Naro ito je
od 1909. godine sindikalna i politi ka aktivnost dobila orga-
nizovaniji obJik. Tada su lanovi Socijaldemokratske stran-
ke nastojali da to ve i broj radnika Zenice uklju e u svoje
organizacije'! i da ih vode ka ostvarenju klasnih cilieva. U
po etku u tome su imali vidnih rezultata, a posebno u
organizovanju radni kih skuptina i prvomajskih proslava
koje su bile masovno posje ivane." Na njima su lanovi So-
5. Kakvi su bili uslovi rada i eksploatacija radnika vidi se iz la-
nka kOji. je objavljen. u ~.Hasu slobode, 10. marta 1910. godine. U nje-
mu dopisnik IZ Zenice, Izmedu ostalog, javlja: Posao je tako opa-
s~n da .radnik nikad nije siguran da li e iv iz fabrike iza i amno-
gi se VIde na ulici i na radu bez oka iIi bogaljl bez zdrave noge ili
ruke.
(Prilozi , br. 2, 1966, str. 35).
6. Boo Jokanovi u knjizi: Poloa] i akcije radnika Zeljezare
~emca 1937-1941 pie da je to bio". ... po redu tre i trajk u istori-
Jl bosansko-hercegova kog proletarijata.
(Naa rije , Zenica. 1968, str. 3).
7. K. Hrelja, cit. d., str. 119.
8. ~regled istorije Saveza komunista Jugoslavije, latinl no iz-
danje,. Institut za izu avanje radni kog pokreta, Beograd, 1963. godine
tu daljem tekstu: Pregled istorije SKJ), str. 23.
9. Ar.~iv Kom~n~sti~ke partije Bosne i Hercegovine, tom II, iz-
darije !stOrJ]Skog. odjeljenja Centralnog komiteta Komunisti ke partije
Bosne I Hercegovine, Sarajevo, 1951. godine.
t
(U
3
)dal
j
em tekstu: Arhiv KPJ BiH), str. 34, i B. Jokanovi , cit.
dj.,. s r, .
11. Nedim Sarac, lanak u knjizi ".50 godina revolucionarnog sin-
dikalnog pokreta u .Iugoslaviji, Radni ka tarnpa, Beograd, 1969.
str. 41.
12. Arhiv KPJ BiH, tom II, str. 39.
13. Isto, str. 42.
14. Isto, str. 42.
15. Isto, str. 108.
16. Isto, str. 110, 140. i 179. i Hronologlja rad. pokreta BiH, str.
182, 189. I 195.
10. Hronologija rad. pokreta BiH, str. 88.
10
11
~i#iir.!'lfBJ!IjtJ~:ar!lId;..
GLAVNA ULICA ZENICE PRED L SVJETSKI RAT
"IK.'I.4qt.HT. ;
.~~~~~1f\ * '~;~;~ ~\~Jfv i i
::;"\r~: Mt~fuA0t:;" :\,.
"UBIJEN PRI STRAJKU U FABRICI, FAKSIMIL IZ KNJIGE UMRLIH 1906. GODINE
renitava, bilo je svega 36 lanova.v Ovo je bio rezultat po-
ja anog pritiska austro-ugarskih vlasti na klas ni radni ki po-
kret i opte bolesti od koje je bolovala Socijaldemokratska
stranka koja, zanemaruju i u svom programu nacionalno i
selja ko pitanje, nijeni mogla da bude dosljedan nosilac re-
volucionarnih stremljenja irokih narodnih masa.
U periodu prvog svjetskog rata u Bosni i Hercegovini
je zaveden ratni reim upravljanja. Izvrena je militarizacija
najve ih preduze a, a veliki broj radnika je mobilisan. Zbog
toga, i oteanog snabdijevanja sirovinama, proizvodnja je na
glo opadala. Tako je u eljezari Zenica proizvodnja valjane
robe od 33.870,7 tona, koliko je iznosila u 1913. godini, sma-
njena na svega 11.792,2 tona u 1918. godini.w
cijal~~mo~ratsk.e. stranke ist~pal.i protiv obespravljenja pro-
letarijata l ..bon~l se za donoenje takvog radni kog zakono-
davstva .kojirn 1:>1 se poboljali ekonomski poloaj i uslovi ra-
da. radn~ka. ~11l su tada dosta radili i na irenju ideja mar-
k?IZma 1 podizanju politi ke svijesti i kulturnog nivoa rad-
mka.
Tada se i broj lanova Socijaldemokratske stranke stal-
no pove avao. Umjesto 22 lana, koliko je ova stranka u Ze-
nici imala u vrijeme osnivanja, ona u 1911. godini ima 130
lanovap Me utim, ubrzo je dolo do opadanja aktivnosti a
uRoredo s tim i, broja lanova Socijaldemokratske organiza-
CI]e. Tako se. vec koncem 1912. godine broj lanova smanjio
na 96, a krajem 1913. godine, u pet njenih sekcija i povje-
2. Revolucionarna aktivnost radnika Zenice
u periodu od 1918. do 1929. godine
Koncem 1918. godine, poslije proglaenja Kraljevine Sr-
ba, Hrvata i Slovenaca, u uslovima revolucionarnih doga aja
koji su nastali poslije pobjede oktobarske revolucije 1917.
17. Arhiv KPJ BiH, tom II, str. 109. i 139.
18. Isto, str. 173. i 224.
19. K. Hrelja, eit. dj., str. 100.
12
13
g., dolo je do obnavljanja radni kog pokreta u svim kraje-
vima novoosnovane drave. Tada je zapo et jedan novi pro-
ces, proces sve ve eg i aktivnijeg uklju ivanja radnika u bor-
bu za nove drutvene odnose.
U uslovima nametnutog monarhisti kog ure enja i ne-
rijeenog nacionalnog pitanja, dolo je do sve ve eg naras-
tanja radni kog pokreta i do revolucionarnog i demokrats-
kog stremljenja narodnih masa. Ideju ravnopravnosti i za-
jednitva jugoslovenskih naroda vladaju i reim je izigrao.
Stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca u kojoj. je
velikosrpska buroazija zavela svoju hegemoniju. Ovo je iza-
zvalo nepovjerenje prema vladaju im krugovima pa su se
posljedice, koje su iz toga proizale, jo vie zaotrile i pro-
dubile nacionalnu neravnopravnost, to je svoju kulminaciju
dostiglo u tragi nim doga ajima 1941. godine.
Od po etka svog postojanja, novostvorena Kraljevina
SRS je zapala u privredne teko e koje su najve im dijelom
poga ale radnike i siromano stanovnitvo. Iz naraslog ne-
zadovoljstva vrlo brzo je dolo do protestnih zborova, tarif-
nih akcija i trajkova 11 kojima su, pored radnika, u estvova-
li i siromani slojevi stanovnitva."
I u Zenici je tada, zbog tekih uslova ivota i rada, do-
lo do revolucionarnog previranja me u radnicima, a kod se-
ljaka, i zbog ovog, i zbog nepotpunog i kompromisnog rjee-
nja agrarnog pitanja. Skupo a, niske nadnice, zatim dugo
radno vrijeme i nezaposlenost, najvie su poga aIi radni ku
klasu i siromano stanovnitvo. U eljezari je radno vrije-
me trajalo J 2 sati a nadnica je, u prosjeku, iznosila 2,5 - 3
krune, to nije bilo dovoljno ni za odranje najnunijih
ivotnih potreba." Zbog ovog, radnici se, nezadovoljni svo-
jim poloajem, a poneseni revolucionarnim idejama, masov-
no organ izuj u u klasnim sindikalnim organizacijama i Soci-
jaldemokratskoj stranci i poja avaju borbu za svoj bolji e-
konomski poloaj i ve a prava. Tako, ve u prvim i dobro
pripremljenim akcijama, zeni ki radnici postiu vidne rezul-
tate. Pritiskom i odlu nim zahtjevima radni kih organizaci-
ja" uprava Rudnika i uprava eljezare bile su prisiljene da
vec u novembru 1918. godine i februaru 1919. godine sklo-
pe kolektivne ugovore u kojima su priznale osmosatno ra-
.dno vrijeme, i radni ku organizaciju, a i nadnice su bile zna-
tno pove ane."
Odlu nost i upornost da istraju u svojim zahtjevima
radnici Zenice su pokazali i u poznatom protestnom trajku
21. februara 1919. godine, koji je u Zenici zapo eo protest-
nom skuptinom na kojoj je bilo prisutno 2.500 radnika.P
Uz zahtjev za poboljanje ekonomskog poloaja, radnici su
jo traili i ukidanje ograni enja politi kih sloboda, bre rje-
avanje socijalnih problema i nacionalnog pitanja. Me utim,
vladaju i krugovi i vlast ove zahtjeve nisu htjeli rjeavati,
ve su svim sredstvima nastojali da sprije e okupljanje rad-
nika i onemogu e ih u njihovim politi kim istupanjima na
skuptinama, zborovima i drugim sastancima." Izdali su i
naredbu (27. februara 1919. godine) kojom je bilo zabranje-
no odravanje skupova ve ih od 50 osoba." Ovim, i uz sve
druge policijske mjere, nastojali su da razbiju jedinstvo ra-
dni kog pokreta i da ga onemogu e u njegovoj politi koj i
revolucionarno] aktivnosti. Naro ito su bili na udaru mjesna
organizacija Socijaldemokratske stranke i njeno rukovodstvo
20. Pregled istorije SKJ, str. 27.
21. Glas slobode, Sarajevo, 19. januara 1919. godine.
22. U vezi s potpisivanjem ovih kolektivnih ugovora, radnici su
tada preko svojih predstavnika predali direktoru Zeljezare memoran-
dum koji je sadravao 14 ta aka. Najzna ajnije su bile: da uprava Ze-
Irezare prizna radni ke organizacije, da se uz njihovu saglasnost mo-
gu primati i otputati radnici, da se uvede osmo asovno radno vrije-
me, da se ustanove minimalne nadnice, da radnici mogu slobodno pro-
slavljati Prvi maj i da se otpiu ratni dugovi. Prema izjavi direkto-
ra Zeljezare, koju je dao u Kotarskorn uredu 15. maja 1919. g., ve i-
na ovih radni kih zahtjeva bila je prihva ena, izuzev zahtjeva o rad-
ni koj saglasnosti za otputanje, .to je" direktor obrazloio stavom da
za namjetenje i otputanje radnika mogu biti mjerodavni jedino in-
teresi poduze a a ne zahtjevi odnosno elje organlzaclja,
(Arhiv BiH, Zemaljska vlada Bosne i Hercegovine, Prezidijal (u
daljem tekstu: ABiH, Z. V., prez.), br. 4.590/1919. i Hronologija rad.
pokreta BiH, str. 267.
23. Glas slobode, Sarajevo, 24. februara 1919. godine,
24. Na jednom od radni kih zborova, koji je odran 8. aprila u
Ferlezi (prostorija za prozivku rudara), odrao je govor socijaldemo-
kratski vo a Franjo Tot, "U kojem je bila tendencija irenja boljeviz-
ma i pripravljanja radnika za preokret. Ovaj agistacloni govor Fra-
nje Tota naiao je na veliko odobravan'le,
(ABiH, Z. V., prez., br. 4590/1919).
25. Zbog ove naredbe Mjesna organizacija Socijaldemokratske
stranke u Zenici odrala je 16. marta 1919. godine svoju skuptinu na
nekoliko raznih mjesta ti gradu sa po 50 prisutnih radnika.
(ABiH, Z. V. prez., br. 1782, 1763 i 1898/1919).
14
15
koje je u to vrijeme bilo na elu svih radni kih ~kcij~ i vr-
lo aktivno u politi kom radu ak i na se~u.26Vla~tl ~u 1~.Op-
tuivale za irenje boljevi kih ideja, a I z.ato sto J~ njihov
rad preao i na politi ko polje, jer nastoje da d~blJu vlast
u svoje ruke,27 to je koriteno kao povod za njihovo hap-
enje. . 1 V
Na jo ve i porast revolucionarnog rasp~ ozenja m~~a
U zemlji uticala je Socijalisti ka radni ka par~IJ~ ~ug?slavI~~
(komunista), koja je stvorena ~a Kongresu .uJe~mJenJa SOCI-
jaldemokratskih stranakau apr.l~u 191? gv
odme
.
Revolucionarna orijentacija Osmvacko~kongresav~RPJ
(k) bila je zacrtana u njegovim dokumentima, narocl~o .u
tzv. Podlogi ujedinjenja. koj~ je post~la os~ova. ?ku~~JanJa
masa u borbi za ostvarivanje revolucIOnarm~ cIIJ~"y.a.. One
su a naro ito radnici, prilazile novostvorenoj . Partiji I opre-
dj~ljivali se za njen politi ki program. U Z~nicI.'.neposredno
poslije kongresa ujedinjenja, Mjesna orga~llz~c~Ja SRPJ (k)
narasla je na 400 lanova." Uporedo sa oS~llvacklIl~S~~J (k),
odran je i kongres ~jedinj~?j.a ~in~ikal.mh organ~~acIJa. Os-
novani su Jedinstvem radni ki smdIka!I Jugo~lavI~e: .
Radnici Zenice su sa oduevljenjem prihvatili OS?IV~-
nje partijske i sindikalne org.aniz~cije, ~ svoje. ~~s:polozenJ~
javno su izraavali na zborovima I drugim, politi kim mani-
festacijama. 1' . k kcii .
Naro ito su zna ajnu ekonomsko-poinc u a CIJUIzve-
li krajem aprila i po etkom maja 19~? .go~in~. Tada se u
Zenici saznalo da je rukovodstvo Partije I sindikata Bosne I
Hercegovine, na nasilni ki akt buroazije da z~brani prosla-
vu Prvog maja, donijelo odluku da pozove. r.adm~~.da 3~: a'p~
rila stupe u protestni trajk. lak? su vlas!~ ~POhCIJ~prijetili
hapenjem, radnici su na zborovima odlu ili da pasivnom re-
zistencijorn obustave rad u Rudniku i proslave Prvi maj sve-
anom povorkom ulicama grada i izletitu u Babinoj Rije-
CL3l
Me utim, Zemaljska vlada Bosne i Hercegovine, spro-
vode i Naredbu o zabrani proslave Prvog maja, 30. aprila
telegrafski je naredila da se pohapse najistaknutiji sindikal-
ni i partijski funkcioneri i da se prvog maja zavede policij-
ski as do9 sati uve e." U no i izme u 30. aprila i 1. maja
u Zenici je uhapeno oko 80 radnika, a 67 ih je bez saslu-
anja provedeno u Sarajevo." I pored toga, radnici Zenice su
pasivnom rezistencijom (doli su na posao , ali nisu radili),
po eli sa otporom, a drugog maja stupili su i u trajk koji
je policija, uz pomo andarmerije, do 12. maja silom ugu-
ila. Zemaljska vlada Bosne i Hercegovine je tada uputila u
Zenicu policijskog tajnika dr Wilima Hallera sa ovlatenjem
da uspostavi red i silom natjera radnike da nastave rad.
34
Odmah SLl uslijedila nasilja i druge mjere: veliki broj rad-
nika je otputen sa posla, neki su protjerani iz Zenice," a
kasnije puteni iz zatvora nisu primani na posao. Ve ina u-
hapenih ostala je u sarajevskom zatvoru do 20. maja 1919.
godine, kada su vlasti, pod pritiskom javnosti, bile prisilje-
ne da ih puste." Me utim, i daJje je u sarajevskom zatvoru
ostalo 14 radnika koje je trebalo izvesti pred 'vojni sud." I po-
red upozorenja Kotarskog ureda u Zenici da su to osvjedo-
eni komunisti i boljevici, te za etnici pasivne rezistencijei
trajka," policija nije mogla da pribavi materijal na osnovu
kojeg bi ih teretila, pa je takvo. odluka izmijenjena. Jedino
jfc bio okrivljen Franjo Tot i, u avgustu 1919. godine, izveden
pred sud,39 ali ne zbog u e a u trajku, nego zbog irenja
komunisti kih ideja. Tada je vojni sud osudio Zeni anina Jo-
zu Matanovi a, rudara li Kaknju, na tri godine zatvora."
26. U politi kom radu na selu Mjesna org~izacija Socija~demo-
kratske stranke angaovala je svoje najistaknutile . la~?ve. ~m su u
selima odravali konferencije i osnivali seoske orgamzacrje svoje stran-
ke. Ve u prvoj polovini aprila 1919. godine postojale su takve orga-
nizacije u selima: Crkvice, Gradi e i Pojske.
(ABiH Z. V., prez., br. 5735, 3119, 2577, 3190 i 3325/1919).
27. ABiH, Z. V. prez., br. 2544/1919.
28. Delegati iz Zenice na Kongresu ujedinjenja b.ili su:. ~ranjo
Tot Vencel Kvoch, Henrih Riling i Vencel Sestak. SV1 su bih rad-
nici i zastupali su stavove ljevice.
29. Pregled Istorije SKJ, str. 43-45.
30. Glas slobo e, Sarajevo, 10. juna 1920.
31. Naa rije , 26. marta 1958. godine.
32. ABiH, Z. V. prez., br. 5.071 i 3.471/1919.
33. Isto, br. 5071, 4590 i 4440/1919.
34. Isto, br. 6768/1919.
35. Isto, br. 4590 i 5071/1919.
36. Isto, br. 4440;1919.
37. Isto, br. 5071, 4843 i 4590/1919.
38. Isto, br. 4590/1919.
39. Glas Slobode, Sarajevo, 25. avgusta 1919.
40. U grup! li kojoi je bio Jozo Matanovi , a koja je brojala 23
uhapena radnika koji su predati vojnom sudu, bio je i uro akovi .
16 17
Ovakav bezobziran obra un vladaju egrezima sa ze-
ni kim radnitvom izazvao je otpor nasilju i bezrezervnu
podrku ujedinjenju svih borbeno opredijeljenih snaga radni-
kog pokreta. Kod ogromne ve ine radnika preovladala ,ie
svijest da e ujedinjenim snagama biti u stanju da se sup-
rotstave ovakvim nasiljima i nastave borbu za ostvarenje
svojih klasnih ciljeva. Tako je za nepuna dva mjeseca pre-
bro ena kriza i ve koncem juna, i u julu, dolo je do kon-
solidovanja i organizacionog sre ivanja radni kih organiza-
cija. Na izbornim skuptinama radnici Rudnika i eljezare
obnovili su rad svojih sindikalnih podrunica i izabrali nove
odbore i radni ke povjerenike. Radnici eljezare su tada svo-
ju skuptinu zavrili poklicima ivio socijalizame r'! I rad-
nici na eljeznici su reorganizovali svoju podrunicu i izab-
rali novo rukovodstvo.
Konstituisanjem sindikalnih organizacija i obnavlja-
njem rada Mjesne' organizacije SRPJ (k)42 stvoreni su uslovi
da se one svom energijom okrenu prema problemima koji
su poga ali radni ku klasu. Policijska proganjanja najistak-
nutijih radni kih predstavnika, protjerivanja i otputanja sa
posla, krenje kolektivnih ugovora od strane poslodavaca,
obespravljenje irokih narodnih masa, zatim rast cijena, lih-
varstvo, korupcija i druge neda e, bili su predmet svakodne-
vnih rasprava na radni kim skuptinama koje su u to vrije-
me vrlo esto odravane. Niih su redovno zajedni ki organi-
zovali mjesno partijsko i sindikalno rukovodstvo, pa je do
izraaja dolazila njihova puna saradnja. Protestne skuptine,
zborovi i manifestacije bile su osnovne forme djelatnosti u
borbi protiv reakcije, a za odbranu radni kih prava. Zato su
ovi skupovi bili redovno dobro posje eni. esto je na njima
bilo prisutno i D0 hiljadu radnika koji su govorima i pokli-
cima izraavali svoje revolucionarno raspoloenje. U sklopu
akcije jugoslovenskog proletarijata, u Zenici su odrane i ve-
41. Glas Slobode, Sarajevo, 13. i 14. avgusta 1919. godine i
ABiH, Z. V. prez., br. 6402 i 6803/1919.
42. Obnavljanje rada Mjesne organizacije SRPJ (k) izvreno je
na inicijativu i pod rukovodstvom nepotpunog i okrnjenog Mjesnog
odbora. Tek 29. oktobra 1919. godine konstituisan je novi Mjesni od-
bor u koji su uli: Adolf Krika, predsjednik, Simo Masli , potpred-
sjednik, Franjo Lier, sekretar, te lanovi: Ibrahim Zadi , Vencel Kvoh,
Toma Volf, Rudolf Bia, Lazo Jovin, Bonifacije Androek i Nataa
Lapa ek.
(Hronologija rad. pokr. BiH, str. 297).
18
.~
;
like protestne manifestacije protiv ucesca Jugoslavije u gu-
enju socijalisti kih revolucija u Rusiji i Ma arskoj, protiv
skupo e i tekog poloaja radnika i siromanog svijeta, na-
pada buroazije na osamsatno radno vrijeme itd, One su kao
I ostale radni ke skuptine sluile i za irenje komunisti kih
ideja i ja anje revolucionarnog pokreta. a zajedni koj skupti-
ni. rudara, metalurga i eljezni ara, koja je odrana 29. juna
1919. godine u prostorijama Papirne, prisustvovalo je oko
hiljadu radnika. Oni su traili da se njihovi uhapeni drugovi
ponovo prime na posao i da sc daju ve e slobode radu radni -
kih organizacija.v Iza ove, 20. jula je odrana druga javna
skuptina na kojoj je, tako e, oko hiljadu radnika protesto-
valo protiv imperijalisti ke intervencije u Rusiji i Ma arskoj
i na kojoj se klicalo me unarodnoj solidarnosti proletarijata
sa revolucijama u ovim zemljama.v Kasnije, ovakve skupti-
ne bile su jo masovnije i na njima je u estvovalo i po ne-
koliko hiljada radnika. Na skuptini odranoj 17. avgusta
1919. godine bilo je prisutno oko 3.000 radnika. Tada se pro-
testovalo zbog antiradni kih mjera Dravnog vije a i trae-
no je njegovo rasputanje." I seljaci su, nezadovoljni rjea-
vanjem agrarnog pitanja, u velikim grupama dolazili na o-
vakve zborove. Na jednom takvom skupu, koji je odran 24.
avgusta, bilo ih je oko tri hiljade, i tom prilikom traili su
da im se objasni u kojoj se fazi nalazi rjeavanje agrarnog
pitanja i kada e definitivno biti rijeeno." I kasnije je bi-
lo ovakvih skupova. na kojima su, uz prisustvo nekoliko hi-
ljada radnika i seljaka, pored vo a zeni kog proletartjata,
govorili partijski i sindikalni rukovodioci iz Beograda i Sa-
rajeva, a me u njima: Kosta Novakovi , Milo Trebinjac, La-
zo tefanovi , Ivan Krndelj, Mitar Trifunovi -U oi drugi."
U borbi za bolje uslove ivota i rada, radnici Zenice
su tada postizali zna ajne rezultate. Prvo su, u septembru
1919. godine, radnici eljezare prisilili poslodavca da im po-
43. Glas Slobode, Sarajevo, 1. jula 1919. i Hronologija radni -
kog pokreta BiH, str. 282.
44. Hronologija radni kog pokreta BiH, str. 285.
45. Glas Slobode, Sarajevo, 22. avgusta, 1919. godine.
46. Isto, 29. avgusta 1919. godine.
47. Isto, 13. decembra 1919. godine, ABiH, Z. V., prez. br. 6803/
1919. i Hronologija rad. pokreta BiH do 1941. godine, str. 282, 287, 290.
i 301.
19
ve a nadnice, ime su se, u visini pl ata, izjedna ili sa radni-
cima u Rudniku."
Kasnije, u februaru 1920. godine, uprava eljezare po-
novo je dola u situaciju da udovolji zahtjevima radnika i
da im pove a nadnice od80 do 100%. Tokom ove akcije po-
slodavac je pokuavao da odugovla i sa pregovorima, ali ka-
da su radnici zaprijetili trajkom i 20. februara obustavili
rad na 10 minuta, uprava eljezare je prihvatila radni ke za-
htjeve i priznala radni kim povjerenicima pravo na odlu i-
vanje prilikom prijema i otputanja radnika. Sklopljen je i
novi kolektivni ugovor koji je za radnike bio neto povoljni-
ji od ugovora iz februara 1919. godine."
Ovakva tarifna i politi ka aktivnost, kao i postignuti
rezultati u borbi za bolje uslove ivota i rada, uticali sn na
pove anje broja radnika u sindikalnim organizacijama. I po-
red pritiska i nasilja to ih je buraozija uz pomo vlasti i
policije sprovodila, u Zenici je krajem 1919. godine u sin-
dikatu bilo 2.197, a po etkom 1920. godine 2.500 organizova-
nih radnika od ukupno 3.000 zaposlenih." Ovaj priliv organi-
zovanog radnitva nije se osje ao samo u radni kim organi-
zacijama, nego i u njihovom aktivnijem u e u u kulturno-
-prosvjetnom radu i u organizacijama omladine i ena. Cen-
tar ovih aktivnosti bio je novi Radni ki dom, za iju su iz-
gradnju radnici dali po dvije svoje nadnice. Na sve anom
otvorenju doma u estvovali su kulturno-umjetni ko drutvo
Proleter i radni ka muzika Sloboda izSarajeva." U Rad-
ni kom domu je tada organizovan rad kulturno-umjetni kih
sekcija i analfabetski te aj, a po eli su i kursevi naideolo-
ko-politi kom uzdizanju radnika i omladine. Jedan od takvih
kurseva imala je i organizacija ena socijalista (komunista)"
na kojem je, prema statutu ove organizacije, trebalo da se
vri pripremanje radni ke mladei za primjerne i odane la-
110ve proletcrskog pokreta i nepokolebljive revolucionare i
borce za ostvarenje krajnjeg cilja. Me utim, Sresko na elo
stvo u Zenici zabranilo je rad ovih kurseva, Jer je smatralo
pogubnirn da se po nekvalifikovanim elementima truje mla-
de na na in istaknut u II dijelu ta ke 5. Statutae.-
Poslije generalnog trajka eljezni ara u aprilu 1920.
godine" i Vukovarskog kongresa KPJ.54 radni ka klasa Zeni-
ce se suo ila sa novim nasrtajima buroazije na klasni rad-
ni ki pokret. Poslodavci su najavili krenje kolektivnog ugo-
vora, snienje nadnica i produenje radnog vremena, a vlada
je pripremila Zakon o radu i redu kojim sei predvi ala
zabrana trajka u javnim preduze ima." Uz ovo, poslodavci
i. lokalne vlasti su se hapenjima, otputanjem sa posla i pro-
tjerivanjem iz Zenice obra unavali i sa u esnicima u gene-
ralnom trajku eljezni ara. Otputali su ih sa posla, prot je-
rivali iz Zenice i hapsili, Ovo isto se deavalo i sa drugim is-
taknutim vo ama radni kog pokreta. Bilo je slu ajeva da su
i familije uhapenih radnika maltretirane i izbacivane iz ra-
dni kih stanova. Kad je u pitanju hapenje i progon radni .
ka policija I vlast u Zenici vrlo je brza i moe da se postavi
u prve redove gonja a radni kog pokreta - pisalo je tada,
II Glasu Slobode-."
Na ovakav pritisak i nasilje, radni ka klasa je, pod
rukovodstvom novog Mjesnog sindikalnog vije a i Mjesnog
52. Organizacija ena socijalista (komunista) u Zenici formirana
je 19. oktobra 1919. godine. Na skupu kojem je prisustvovalo 120 ena
bio je izabran Mjesni odbor 'ove organizacije u koji su ule: Nataa
Lapa ek, EveIina Egjend, Lucija Ivelji , Kazimira Luter i Matilda andr,
kao lanovi, a Julijana Suan i Ana Eren, kao zamjenici. Tada je
usvojen i statut ove organizacije.
(Hronologija rad. pokreta BiH, str. 296. i ABiH, Z. V., prez. br.
1650 i 3843/1919).
53. Generalni trajk eljezni ara zapo eo je 16. i trajao do 29.
aprila 1020. godine. Povod je bio novi Privremeni pravilnik kojim
je vlada prakti no ponitila ranije zaklju eni Protokol sporazuma iz-
me u vlade i Saveza saobra ajnih i transportnih radnika. Time su e-
ljezni ari i transportni radnici bili dovedeni u bespravan poloaj.
54. Delegati na Vukovarskom kongresu iz Zenice bili su: Franjo
Tot, August Eren, Lazo Jovin i Ivan Dragi . Lazo Jovin i Ivan Dra-
gi bili su izabrani na skuptini Mjesnog sindikalnog vije a.
(Glas slobode, Sarajevo, 12. juna 1920-.godine, Hronologija rad-
ni kog pokreta BiH, br. 321. i 323).
55. Pregled istorije SKJ, str. 65.
56. ABiH, Z. V., prez., br. 6909/1920. i Glas slobode, Sarajevo,
19. juna 1920.
48. Sekretarijat eljezare Zenica, br. 14/1919. Arhiv Travnik.
49. Glas Slobode, Sarajevo, 1. marta 1920. godine, i ABiH, Z. V.
prez., br. 1844/1920. i Hronologija radni kog pokreta BiH, str. 310.
50. Glas Slobode, Sarajevo, 27. februara ilO. juna 1920. god.
51. Isto, od 27. februara 1920. g. i ABiH, Z. V. prez., br. 1650/1920.
21
20
odbora Partije.? odgovorila nizom protestnih zborova i dru-
gih skupova na kojima su radnici istupali ne samo protiv
najavljenih antiradni kih mjera i teroristi kih akcija vlasti,
nego i protiv rasta cijena ivotnih namirnica koji je najtee
poga ao radnitvo i siromani dio stanovnitva." Policija je
zabranila ili rasturila nekoliko ovakvih zborova i skuptina,
naro ito one koji su bili zakazani na otvorenom prostoru -
itnom trgu. Tako je i protestnu skuptinu, koju je Mjesno
sindikalno vije e zakazalo povodom nametanja dueg radnog
vremena od strane poslodavca, a koja je trebalo da se odri"
18. jula na itnoj pij aci , policija pokuala da zabrani pod
izgovorom da je zakazana od Wencel Kvocha koji nije drav-
ljanin Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca." Me utim, skup-
tina je ipak odrana u zakazano vrijeme. Mjesno sindikalno
vije e promijenilo je saziva a i policija nije imala nikakvog
zakonskog osnova da je ponovo zabrani. Pred prisutnih oko
4.000 radnika i gra ana govorih su ivota Milojkovi , Bogo-
ljub Curi i Janko Petkovi .w I u avgustu1920. godine poli-
cija je zabranila odravanje jo dvije radni ke skuptine sa
obrazloenjem da se time naruava javni red i mir.e"! Uz
ovo bilo je i slu ajeva da je policija poslije odranih skup-
rina i zborova hapsila radni ke funkcionere i govornike, op-
tuuju i ih da su irili boljevi ke ideje.62 Pa i pored toga,
bilo je nekoliko skuptina i zborova gdje se policija nije u-
mijeala pa su zavreni protestima protiv terora i podrkom
politici KPJ. Jedna od takvih skuptina, a na kojoj su pred
1.500 radnika govorili Vaso Srzenti i uro akovi , lan
Centralnog vije a KPJ, odrana je 22. avgusta 1920. godine."
Uspjenu skuptinu .radnici Zenice odrali su i 26. septembra
1920. godine. Tada je protestvovano protiv pokuaja buro-
azije da donese Zakon o radu i redu. Skuptini je prisus-
tvovalo oko 1.500 radnika i seljaka, a na njoj je Ivan Km-
delj svoj govor zavrio rije ima: Ako nam zabrane trajkova-
ti, mi emo raditi, ali emo izbaciti gazdei gospodu iz fab-
rike.64 Ovo je izazvalo oduevljenje me u radnicima pa su,
uz negodovanje protiv pomenutog Zakona i klicanja Partiji,
izali na ulicu i manifestovali svoje revolucionarno raspolo-
enje.
Odluka KPJ i njenog rukovodstva da, novembra 1920.
godine, sa svojom listom iza e na izbore za Ustavotvornu
skuptinu bila je novi izazov vladaju oj buroaziji, koja je
terorom i gue i ne samo radnika, nego i elementarna gra-
anska prava, pokuala da osigura svoju pobjedu. Sve gra-
danske partije u Zenici (Radikalna stranka, Demokratska
stranka, Savez zemljoranika, Jugoslovenska muslimanska or-
ganizacija, te Hrvatska tea ka i Hrvatska pu ka stranka) is-
tu pile su jedinstveno protiv KPJ i u toku predizborne kam-
panje. Uz agitaciju i parole koje su prelazile u demagogiju,
sluile su se i raznim obe anjima kao to su pove anje rad .
ni kih nadnica i definitivno rjeenje agrarnog pitanja. Troje
li su i velike sume novaca na potkupljivanje slubenih orga-
na i glasa a. I policija im je svesrdno pomagala i nastojala
da prestrai radnitvo i njegove vo e. Pri tome, uzimala je
sebi vie prava nego to su joj tadanji' zakoni dozvoljavali.
Pod raznim izgovorima zabranjivala je odravanje pojedinih
zborova, koje je zakazivala KP, a neke je pokuavala da ras-
turi i primjenom sile. Premla ivanje i hapenje najistaknu-
tijih predstavnika u toku i poslije zbora, bila je esta poja-
"a
6S
Kad su neki radnici pokuali silom da se odupru ovom
63. Hronologija radno pokreta BiH, str. 331.
64. Glas Slobode, Sarajevo, 28. februara 1920. godine i Hrono-
legija radni kog pokreta BiH, str. 333-334.,
00 65. Na jednom od takvih zborova,koji je odran '13. oktobra.
1.920. godine, a na kojem je govorio Mitar Trifunovi -U o, policija i
zandarmi su divlja ki nasrnuli na radnike i tom prilikom bilo je po-
\'.r~je eno n~koliko radnika. Kasno u no nastavljena je hajka, hap-
sil! su radnike na ulicama i u stanovima i tukli ih u policiji. Zbog 0-
vog je organizacija KPJ iz oSarajeva bila zakazala 17. oktobra protestni
7.?or d~ bi osudila ovo nasilje. Mnogi od pohapenih radnika protjera-
ru su IZ Zenice, a u gradu je smjeten stalni vojni garndzon, .,
.. (Glas Slobode, Sarajevo, 19. i 22. oktobra, 1920, godine.i-Hrono-
loglJa rad. pokreta BiH, str. 336 i ABiH, Z. V:,prez. bi .10.257
0
,oi o,
11.278/1920.). 00 'o o o "oi~, o
57. Mjesno sindikalno vije e na godinjoj skuptini 30. maja 1920.
godine izabralo je novi Upravni odbor u koji su uli: Adam Bui ,
Martin Lau, Ivan Radoevi , Mijo Coja i Franjo Lier, a za lanove
kontrolne komisije Simun Buljan, Ibrahim Zadi i Vencel Kvoh.
Mjesni odbor SRPJ (k) konstituisao se ovako: Ivan Radoevi ,
predsjednik, Adam Bui , potpredsjednik, Franjo Lier, sekretar i la-
novi: Martin Lau, Mijo Coja, Vencel Kvoh, Simun Buljan i Ibrahim
Zadi .
(Hronologija Rad. pokreta BiH, str. 321. i 324. i Glas slobode
br. 123/1920).
58. Glas Slobode, Sarajevo, 27. decembra 1920. godine.
59. ABiH, Z. V., prez., br. 6711/1920.
60. Hronologija radni kog pokreta BiH, str. 326.
61. ABiH, Z. V. Pr. br. 8179/1920.
62. Poslije radni ke skuptine, koja je odrana u Zeljezari 29. VU
1920. godine, policija je povela istrani postupak protiv govornika na
toj skuptini Adama Bui a, Vencela Kvoha i Sime Masli a. Nakon za-
vrene istrage, Masli je uhape:n i predat sudu na daljnju nadle-
. nost, a Vencel Kvoh protjeran u Cehoslova ku.
(ABiH, Z. V., prez., br. 7.488 i 8.006/1920.).
22
nasilju, optuivani su za suprotstavljanje vlastima i izvo eni
pred sud. Jednu takvu grupu od 50 zeni kih radnika optui-
li su za pokuaj komunisti kog pu a i izveli pred Okruni'
sud u Travniku.w Uz maltretiranje radnika policija je upa-
dala i u stanove radni kih funkcionera i vrila pretres sa;
objanjenjem da trai oruje i bombe."? Na ovakav provoka-
tivan na in ona je, u stvari, nastojala da uo i izbora poja a
strah me u radnitvom, a pripremala je i javnost za jo ve-
a hapenja i progone komunista.
I pored svega toga, na ovim izborima za listu KPJ u
zeni kom srezu glasalo je 20,9% glasa a. Ovo je bio nesum-
njivo veliki uspjeh klasnog radni kog pokreta Zenice, jer je
navedeni procenat etiri puta bio ve i od prosjeka glasova
koje je KPJ tada dohila li Bosni i Hercegovini, a skoro tri
puta od prosjeka u travni kom okrugu kome je pripadao i
zeni ki srez.
68
Na izborima od 28. novembra 1920. godine, uprkos si-
sternatskim progonima od strane vlasti, KPJ je dobila 59 po-
slani kih mandata. Veliki uspjesi KPJ na ovim izborima i ra-
nijim izborima za optinske organe vlasti, te oivljavanje ta-
rifnih pokreta, ubrzali su vladine pripreme za obra un s re-
volucionarnim radni kim pokretom. Vlada je 15. decembra
1920. godine objavila Uredbu kojom je sebi uzela za pravo
da, u slu aju trajka eljezni ara, moe izvriti militarizaciju
eljeznica, a odmah iza ove donosi i drugu o postupku u slu-
aju trajka u rudnicima.? Prilika za jo drasti nije mjere
ukazala im se kad su, na poziv Saveza rudarskih radnika, pr-
vo rudari Slovenije, a zatim rudari Bosne i Hercegovine, kon-
cem decembra 1920. godine, stupili u trajk za odbranu svo-
jih prava.
I rudari Zenice su tada uli u trajk, ali su ga vojska
i policija represivnim mjerama uguile. Veliki broj radnika
je bio uhapen, a njihove porodice izba ene iz radni kih sta-
nova. Oko 300 radni kih porodica bilo je protjerano iz Ze-
nice.?? trajk rudara Bosne i Hercegovine posluio je Vladi
kao razlog da, 30. deccmbra 1920. godine, objavi Obznanu,
kojom se ... zabranjuje komunisti ka propaganda, obustav-
lja rad komunisti kih organizacija i zatvaraju njihove pros-
torije, zabranjuje se komunisti ka tampa i svi drugi komu-
nisti ki spisi.71 Pored toga, zabranjen je bio i rad sindikal-
nim organizacijama, zaplijenjene su bile njihove arhive i i-
movina, a radni ki domovi zatvoreni. Time je, na nezakonit
na in, bio zabranjen rad jugoslovenskom klasnom radni kom
pokretu i KPJ, koja je u Skuptini zauzimala tre e mjesto
po broju poslanika.P
Donoenjem Obznane, zapo ela su hapenja komunis-
'ta, radni kih i sindikalnih rukovodilaca i njihovo protjeriva-
nje u mjesto stanovanja." Ovakvim teroristi kim mjerama
vlasti protiv klasnog radni kog pokreta pridruili su se ipo-'
slodavci. Oni su, koriste i takvu situaciju, napali na tekovi-
69. Pregled istorije SKJ, str. 69-70.
70. Isto, strana 70. i Glas Slobode, Sarajevo, 27. i 29. decembra
1920. godine.
71. Pregled istorije SKJ, str. 79.
72. Isto.
73. Neposredno poslije Obznane iz radni kih centara Bosne i Her-
cegovine protjerano je oko 1.200 radnika.
(Cit. dj. 50 godina revolucionarnog sindikalnog pokreta Jugo-
slavije, str. 94.)
METALSKO-RUDARSKI RADNICI ZENICE NA PROSLAVI I. MAJA 1920. GODINE
66. Glas Slobode, Sarajevo, 28. juna 1927. godine.
67.I5tO, od 31. [ula 192'0.godine.
68. Boo Jokanovi , -Rudnik uglja Zenica 1880-1980. godine
Zenica, 1980. godine, str. 323.
24
25
ne koje su radnici u proteklom periodu izvojevali borbom.
Stoga je dolo do snienja nadnica, pogoranja radnih uslo-
va, produenja radnog vremena i, uopte, pogoranja socijal-
no-ekonomskog poloaja proletarijata,
Do jo ve eg i organizovanijeg nasilja dolo je kad je,
2. avgusta 1921. godine, u Skuptini izglasan poseban Zakon
o javnoj bezbjednosti i poretku u dravi (tzv. Zakon o zatiti
drave), kojim su za komunisti ku djelatnost bile predvi e-
ne najsurovije kazne: robija, ak i smrtna kazna. Time je
zapo eo period mnogobrojnih ubistava, insceniran ih su enja
komunistima i robijanja u tamnicama irom zemlje.
Zabrana rada KPJ i klasnih sindikata teko je pogo-
dila i radnike Zenice. Ostali su bez svoje avangarde i sindi-
kalnih organizacija sa kojima su se borili za poboljanje svog
ekonomskog poloaja i za svoja prava. Mnogi komunisti, po-
gotovo istaknuti radni ki rukovodioci, bili su pohapeni, a
veliki broj ih je protjeran iz Zenice. Kasnije, kad je Zakon
o zatiti drave stupio na snagu, nekima je su eno u Okru-
nom sudu u Travniku. Tako su osu eni od jedne do tri go-
dine robije: Ivan Dragi , Jozo Matanovi i Avgust Eren.t+
Na obezglavljeno radnitvo okomili su se i poslodav-
cl. Produivanjem radnog vremena. obaranjem nadnica i ot-
putanjem .adnika sa posla bez saglasnosti radni kih povje-
renika .. .i :>U jo vie po eli da kre kolektivne ugovore. Sa-
mo u toku 1921. godine Uprava eljezare otpusti1a je neko-
liko stotina radnika i zavela desetosatno radno vrijeme." li
eljezari su i kasnije preduzimane ovakve i sli ne mjere, ko-
je su, uz ekonomske teko e, jo vie pogoravale i onako.
teak poloaj radni ke klase.
Tako je 1924. i 1925. godine u ovom preduze u obus-
tavljan rad po nekoliko mjeseci i tada je otputano i do 90%
radnika."
I pored pritisaka i terora, u Zenici je 1921. godine ob-
novljena partijska organizacija i osnovana podrunica Neza-
visnih sindikata. Osnovana je i podrunica mladih radnika, .a
imala je 30 lanova." Me utim, rad ovih organizacija bio je
kratkog vijeka. Vlasti su u inile sve da im onemogu e rad
74. ABiH, Z. V., prez. br. 3696/1921, PUS, JE, prez. br. 843/1922.
i Todor Vujasinovi - Zenica - ljudi i ivot, Naa rije , Zenica,
1970. str. 14.
75. Arhiv Travnik, Sekretarijat eljezare Zenica, br. 11. i 14/1921.
godine.
76. Glas Slobode, Sarajevo, 27. avgusta 1925. godine.
77. B. Jokanovi , Rudnik uglja Zenica 1880-1980, str. 183-184.
26
,
i da ih to prije razbiju. Budno su pratile aktivnost komu-
nista i spre avale njihov rad. U tome su vlastima pomo pru-
ali razni otpadnici radni ke klase, anaro ito desni arski
sindikati - socijalisti i socijaldemokrati, koje je, poslije Ob-
znane, buroaski reim favorizovao. Zbog njihove antikomu-
nisti ke orijentacije vlasti su im11 Zenici (kao i u Sarajevu:
i drugim gradovima Bosne i Hercegovine) predale Radni ki
dom i omogu ili da osnivaju svoje sindikalne organizacije."
Bilo im je dozvoljeno da tampaju svoje novine i razne pub-
likacije, da odravaju priredbe, organizuju kulturno-umjetni -
ka i sportska drutva, da odravaju razne sastanke, zborove
i predavanja, pa ak i da slave Prvi maj. Me utim, iako su
bili u povlatenom poloaju, u po etku nisu imali ve eg us-
pjeha u ornasovljenju svojih podrunica. Samo se u njihove
sindikalne organizacije - Savez rudarskih radnika i Jugoslo-
venski strukovni savez?" u lanio manji broj radnika, dok ih
je ve ina postala plijen vladaju ih gra anskih stranaka."
U 1927. godini dolo je do oivljavanja i poja anog
rada KPJ u Bosni i Hercegovini. Ovome je mnogo doprinio
novokonstituisani Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i Her-
cegovinu, koji je za kratko vrijeme u inio dosta na osnivanju
i povezivanju ilegalnih partijskih organizacija i na razvijanju
agitaciono-propagandnog rada. Na inicijativu ovog Komiteta,
i uz pomo lana Pokrajinskog komiteta Mehmeda Kurte,
obnovljena je Zeni ka partijska organizacija, a neto rani-
je, u julu 1928, i organizacija SKOJ-a.
Komunisti iz Zenice nastojali su ostvariti kontakt sa
komunistima u Travniku, ali je, u avgustu 1928. godine, ubr-
zo iza osnivanja, organizacija provaljena, a njeni lanovi u-
hapeni i osu eni. Nakon izdrane kazne, zeni ki komunista
edomir Poldrugovac uspio je da se prebaci u Austriju i ta-
mo zaposli. Prilikom be kih krvavih doga aja 1934. godine
poginuo je u borbi protiv faista kada su austrijski radnici
branili posljednje uporite otpora."
78. Pregled istorije SKJ, str. 73 i B. Jokanovi , cit. d.. str. 189.
79. Jugoslovenski strukovni savez bio je pod uticajem katoli kog
klera i trebalo je da bude protutea klasnim sindikatima. Glavni osni-
va i ovog saveza u Zenici bili su upnik Stjepan Prgomet iz Crkvica i
profesor trgova ke kole dr Pulji .
80. U. Nedimovi , cit. lanak, str. 265 i B. Jokanovi , cit. d., str.
196.
81. T. Vujasinovi , cit, dj., str. 17-18, U. Nedimovi , eit. lanak,
str. 285, Hronologija rad. pokr. BiH, str. 450. i Camil Kazazovi , Trav-
ldk u narodnooslobodila kom ratu, Naa riie -, Zenica, 1969, str.
18-20.
27
3. Aktivnost radni kog pokreta Zenice u uslovima
estojanuarske diktature
Kralj Aleksandar je 6. januara 1929. godine izvrio dr-
avni udar, ukinuo Ustav, raspustio Narodnu skuptinu i pro-
klamovao monarhisti ku diktaturu u Kraljevini Srba, Hrva-
ta i Slovenaca. Istovremeno, proirio je i Zakon o zatiti
javne bezbjednosti i poretka u dravi. Ovim je, ve progo-
njena i zabranjena KPJ, dola pod jo ja i udar najreakcio-
narnijih snaga. Po ela su jo masovnija hapenja, progoni i
ubistva komunista irom zemlje. Za kratko vrijeme, ubijeni
su bili: uro akovi , organizacioni sekretar CK KPJ, vie
lanova CK KPJ i SKOJ-a, kao i desetine drugih istaknutih
partijskih aktivista. Pored ovog, na dugogodinju robiju bile
su, po kratkom postupku, osu ene stotine komunista. Ovim
novim udarom reakcije, mnoge partijske organizacije u zem-
lji su desetkovane, a neke i unitene. Ve ina rukovodstava
je prestala da postoji, a ona koja su ostala, bila su okrnjena
i bez veza sa viim partijskim forumima. Mnogi komunisti
ostali su izolovani i bez kontakata sa drugim i, naj e e, u-
samljeno nastavljali da djeluju, a neki se, pred ovim nale-
tom buroazije, potpuno pasivizirali.P
Reim je preduzeo i itav niz drugih mjera, ime je
radnitvo dovedeno u potpuno bespravan poloaj. trajkovi
u dravnim preduze ima bili su zabranjeni; a za organizato-
ra ovakvih akcija, prema odredbama Zakona o zatiti dra-
ve, predvi ala se kaznaodest mjeseci do tri godine robije.
Sloboda zbora i dogovora prakti no je bila ukinuta jer su se
skupovi mogli odravati samo uz odobrenje policije. Policiji
je bilo omogu eno da nezaposlene radnike moe proglasiti
skitnicama a to je, opet, povla ilo zatvor do tri mjeseca,
protjerivanje u rodni kraj ili prinudni rad.
83
I poslodavci su osjetili povoljnije uslove za eksploa-
taciju i izrabljivanje radnika pa su i oni jo vie pogorava-
li njihov ekonomski poloaj i uslove rada. Traili su reviziju
zatitnog radni kog zakonodavstva (pove anje radnog vreme-
na, smanjenje nadnica, pravo na otputanje i redukciju rad-
ne snage itd.). Osim ovog, podnosili su i prijave policiji pro-
tiv radnika koji se 'nisu slagali sa njihovim odlukama i prog-
laavali ih buntovnicima, a to je bio dovoljan razlog za nji-'
hovo otputanje sa posla i hapenje.
Po nalogu viih vlasti, lokalna vlast je organizovala SI--
roke akcije protiv komunista. Tada je pri andarrnerijskoj
stanici u Zenici po ela da djeluje i posebna obavjetajna slu-
ba za suzbijanje komunisti kih akcija. U eljezari i Rudni-
ku bili su imenovani povjerenici - reimu povjerljivi ljudi, .
koji su obavjetavali organe vlasti o svim akcijama koje su
radnici namjeravali izvesti.
U vrijeme estojanuarske diktature u Zenici nije bilo
organizovanog partijskog rada. Tada su se u policijskoj e-
videnciji - registru komunista sreskog na elstva, nalazila
imena sedmorice stanovnika ovog mjesta koji su ranije pri-
padali KPJ. U jednom izvjetaju Sreskog na elstva u Zenici
Odjeljenju dravne zatite u vezi suzbijanja komunisti ke ak-
tivnosti kae se i ovo: Svaki njihov pokret pratio sam za-
jedno sa organima, a naro ito je obra ena panja na njihovu
prepiskue.-
Diktaturu kralja Aleksandra i veliku ekonomsku kri-
zu, zeni ko radnitvo je najvie osjetilo kroz oteane uslove
borbe za svoja prava, pogoranje svog ekonomskog poloaja
i uslova rada. Najvie su ih poga ala masovna otputanja s
posla i neredovna ispla ivanja zarada. U tom periodu elje-
zara je svake godine obustavljala proizvodnju po est mjese-
ci i tada je otputeno preko etiri petine radnika." Veliki
dio tereta nezaposlenih radnika padao je na zaposlene, pa je
nezaposlenost bila glavni uzrok apsolutnog pogoranja ivot-
nog standarda radnika eljezare u periodu krize kapitalisti -
ke privrede-."
Teku situaciju radnitva, u kojoj se ono nalo posli-
je masovnih otputanja s posla, koristili su za svoje ciljeve
i razni politikanti vladaju ih gra anskih partija. Oni su stal-
no nastojali da pridobiju jedan broj radnika i oja aju svoj
poloaj u masama. Zbog toga je me u njima esto dolazilo
do sukoba u borbi za prevlast. Kulminacija politi kih previ-
82. o hapenju i teroru nad komunistima u vrijeme estojanuar-
ske diktature i posljedicama koje su iza toga nastale unutar KPJ, vi-
di ire u Pregledu Istorije SKJ, str. 156-160.
83. Dragica Lazarevi , Zabrana Nezavisnih sindikata, lanak u
knjizi 50. godina revolucionarnog sindikalnog pokreta Jugoslavije,
str. 123-124.
84. ABiH, pov. DZ, br. 3/1931 - Spisak komunista i antidrav-
nlh elemenata.
85. B. Jokanovi , Rudnik uglja Zenica 1880-1980, Zenica, 1980,
str. 322-335.
86. Isto, str. 221-222.
28
29
ranja i odmjeravanja snaga dostizana je za vrijeme izbornih
kampanja, kada se svaka politi ka partija borila za ve i broj
bira kih glasova i vlast. Me u Muslimanima prevladavao je
uticaj Jugoslovenske muslimanske organizacije, kod Srba u-
ticaj Jugoslovenske radikalne zajednice i Radikalne stranke,
a kod Hrvata je bio dominiraju i uticaj Hrvatske selja ke
stranke.
Ova politi ka dominacija vladinih stranaka trajala je
gotovo punu deceniju i imala je snanog odraza na sv~. va~-
nija politi ka zbivanja u Zenici. Ostale gra anske partijeni-
su bile u stanju da ozbiljnije ugroze poloaj partija vladine
koalicije. Opozicija je najuspjenija bila na izborima 5. ma-
je. 1935. godine, kada su u njenom bloku zajedni ki istupile
HSS, Demokratska, Radikalna i Zemljoradni ka stranka. Ta-
ela je, od ukupno 9.436 upisanih bira a, za JNS glasalo 4.560
ili 48%, a za Udruenu opoziciju 2.647 ili 28!0.87Za vrijeme
ovih izbora dolazilo je do sukoba izme u policije i bira a, a
na glasa kom mjestu Bistri ak izbori su bili prekinuti.
U politi koj borbi, stranke vladine koalicije su na-
toj ale da razbiju klasni radni ki pokret i da privuku radni-
tvo na svoju stranu. Zato su osnovale svoje reimske sin-
dikate, a, u saradnji sa poslodavcima, pravile su spiskove za
otputanje i zapoljavanje radnika i na taj na in obezbje i-
vale glasove na izborima.
4. Revolucionisanje radni ke klase, konsolidacija
Partijske organizacije i aktivnost na stvaranju
jedinstvenog fronta (1935-1941)
RUDNIK I DIO PANORAME GRADA 1928. GODINE
U Zenici je 1935. godine. poslije due stagnacije, po-
ela izgradnja novih kapaciteta eljezare i njenih prate ih
objekata, a neto kasnije dolo je do ve e zaposlenosti i po-
rasta stanovnitva u gradu. Prema popisu stanovnitva od
31. marta 1931. godine, u Zeni kom srezu bilo je 35.833, a u
gradu 9.078 stanovnika. Ve inu su inili Muslimani (56,2%),
dok je Hrvata bilo 24%, a Srba 18010. Me u pripadnicima os-
talih' narodnosti najbrojniji su bili Jevreji i Nijemci. Ovaj
odnos se ni kasnije nije bitno mijenjao, pa je takav bio i
posljednjih godina pred po etak drugog svjetskog rata, kada
je Zenica izrasla u grad sa blizu 12.000 stanovnika.
Uporcdo sa izgradnjom eljezare dolo je i do oivlja-
vanja privrede, a s tim i do aktivnijeg u e a radni ke kla-
se u borbi za svoja prava. Radnici su sve slobodnije i orga-
nizovanije po eli postavljati svoje zahtjeve. Traili su skla-
panje novih radnih ugovora kojima bi se garantovalo pove a-
nje nadnica i penziono osiguranje. Ovakav pritisak radnika
nastavljen je i u 1936. godini, pa su ak i rukovodstva pos-
U toku tndesetih godina najja a je bila koalicija ovih
vladinih stranaka: Jugoslovenske nacionalne stranke (JNS) i
Jugoslovenske radikalne zajednice (JRZ). Na izborima 1931.
godine JNS-a je dobila veliku ve inu glasova (87%), a njoj
je pripala pobjeda i 5. maja 1935. godine. Na optinskim iz-
borima 1936. godine najve i dio bira a glasao je za listu
JRZ-e, emu su dosta doprinijele novoosnovane sekcije ove
stranke u eljezari i Rudniku. Tada je ova stranka dobila
pet optinskih mjesta, a opozicija jedno. I na izborima za
Narodnu skuptinu, 11. decembra 1938. godine, Vladina lista
(JRZ) dobila je neto vie glasova od liste Udruene opozi-
cije. B7. M. Bjeloviti , Zenica i njena okolina, Sarajevo, 1968, str. 104,
30 31
l.oda~ a kih si~di~ata ~ila p~~silj~na d~ neke od ovih zahtjeva
Iadmk.a podrze. l,. u Ime njih, istupaju pred poslodavcima.
Tak~ Je, na pnmJer, godine 1936. i po etkom 1937. i Nacio-
D';llm radni ki sindikat, ije je sjedite za Drinsku banovinu
bilo ~ Z.enici, na vie. radni kih skupova zahtijevao od up-
rave ~eIJezc:I'e.da potpie kolektivni ugovor kojim e se os-
novati penzioni fond i pove ati radni ke nadnice."
1 . U to vrij~m~, d?lo je i do oivljavanja partijskog ra-
ca I porasta_ uticaja KPJ na mase. Tada se ona, na osnova-
ma. odluke Cetvrte konferencije odrane u Ljubljani 1934. i
Sp~Itsk0J?:plenuma CK KPJ 1935. godine, na kojima je prih-
~a~~na sm;t. unutra.nJ~ .i ~ntifaisti~ka 'platforma, sve uspje-
~n~J~.'prob~J~v~ pohtlc~~) ZIvot zeI:?lJe, l:ra~taju i u sve zna-i
ca}mJI politi ki fakt?~. U mn<?glJ~.mJes~Ima u. zemlji for-
~Irane su nove partijske organizacije, koje su bile pokretao.
Cl ~~)Vogtalasa tarifnih i trajka kih akcija radnika za svoj
bolji ekonomski poloaj i ve a prava.
. . Takav je ~lu aj bio iy Zenici u kojoj je, u drugoj po-
lovini 1935. godme, obnovljena partijska organizacija." Nje-
n~ akt~vn?st, najve im dijelom, svodila se na rad nepoveza-
nih l~oJ~dm8ca ~ svtrogo~ilegalnosti. I pored toga ona je ima-
la utI.ca~a ~a pOJa~avanJe borbenog raspoloenja radnika. To
se o~JetIlo I zapazrlo u sve otvorenijem istupanju radnika na
~'azmm ~k~povlma i isticanju odlu nih zahtjeva za izmjenu
1 kolektivnih ugovora i radni kog zakonodavstva.
Me~utim, r~d partijske organizacije u Zenici bio je u-
br~o ?tknvcn. yec u martu 1936. godine, u poznatoj provali
kOJ': J~ zal1\at~lva.mnoge I?a~tijsl~e organizacije u zemlji," u-
hapsem su zeni ki komunisti: Stjepan Mosti , Kazimir Biloh
Jozo Mar inkovi , Ana Giga tefani i Ne oRadi .v? Prilikom
pretresa stanova pohapenih komunista, policija je pronala
vise primjeraka razne marksisti ke literature. Ovo je poslui-
lo kao glavni dokazni materijal, pa je Stjepan Mosti , zato
to je ve bio osu ivan po Zakonu o zatiti drave, osu en
na tri godine robije, a ostali po nekoliko mjeseci, koliko su
ve bili i izdrali u istranom zatvoru." Tada je u Zenici, pri
Sreskom na elstvu, formiran poseban Odsjek za borbu pro-
tiv komunizma.
Za razliku od prethodnih provala i hapenja, kada je
rad komunista s radnitvom prekidan. prilikom novih prova-
la i hapenja do toga nije dolazilo. U Zenicu je tada doao
Nijaz Sari , komunista iz Mostara i zaposlio se u eljezari.
On se odmah povezao sa komunistima koji su nastavili sa
politi kim radom i aktivno u koju je bila zapo ela partij-
ska organizacija. Radilo se na ostvarenju akcionog jedinstva
radnika i osvajanju pozicija u Ujedinjenom radni kom sin-
dikalnom savezu (URS), ime je zapo et novi proces u raz-
voju radni kog pokreta Zenice. Komunisti su, izlaze i iz ok-
vira stroge ilegalnosti, poveli borbu za svoj ve i uticaj u cje-
lokupnom politi kom ivotu grada i okoline. Za ovu aktiv-
88. Jugoslovenska Pota- od 14. maja 1936. godina i ABiH. BU
DZ, pov. br. 5278 i 6315/1!l36.
89. Pregled istorije SKJ, str. 202.
90. B.. Jokanovi , "Poloaj i akcije radnika eljezare Zenica
:937-1941, str. 13.
, 91. U. peri?du mart-april 1936. godine policija je otkrila u Sara-
Jev~, ZenJCI, Vls8gr~d.u i ~avidovi ima organizacije KPJ. Tada je po-
hapsenu~ oko. 70 aktivista I 39 Ih je u septernbru iste godine izvedeno
pred Dravni sud o zatiti drave.
(Hronulog ija rad. pokr. BiH, str. 525).
92. T. Vujasinovi , cit. d. str. 19 . AB'H B U S .
br. 4495/1936. . I J,. arajevo, pov.
-------
ZELJEZARA I DIO PANORAME ZENICE 1934. GODINE
93. T. Vujasinovi , cit. d., str. 19_
32
nost najve a zasluga pripada Nijazu ari u i Ne i Radi u.
Oni su, sprovode i liniju Partije o potrebi ireg rada u sin-
dikatima, usmjeravali aktivnost komunista na okupljanje to
ve eg broja radnika u URS-ovim sindikatima, iju su legal-
nost naro ito po eli koristiti za vo enje ekonomskih akcija.
Tako se URS-ov sindikat u Zenici, i pored njegovog socijal-:
demokratskog rukovodstva, pod uticajem komunista poste-
peno pretvarao od neefikasne i reformisti ke u klasnu bOI"-
benu organizaciju radnika. Tada je po eo da raste broj or-
ganizovanih radnika u ovom sindikalnom savezu.
Ovakav proces u razvoju radni kog pokreta osjetio se
u svim krajevima zemlje pa je .buroazija, u cilju razbijanja
radni kih akcija i zatite svojih interesa, formirala svoje sin-
dikate. Tako je vlada Milana Stojadinovi a osnovala Jugoslo-
venski radni ki savez (JUGORAS), a sa sli nim ciljem bio je
obnovljen i Hrvatski radni ki savez (HRS).
Iza oba ova poslodava ka sindikata stajale su stranke
koje su ih osnovale. (JRZ i HSS), ali i vlast, policija i pos-
lodavci. No i pored nedovoljno razvijene svijesti radnitva,
i injenice da su eljezara i Rudnik bili dravno vlasnitvo
sa odlu uju im uticajem politi kih faktora (vladaju ih par-
tija, poslanika, ministara, predsjednika optina, sreskih na-
elnika itd) na politiku zapoljavanja i druga. za radnike
zna ajna pitanja u ovim preduze ima, JUGORAS i HRS nisu
stvorili vr i oslonac reima u radni kim redovima.
Sve u estaliji i energi niji zahtjevi radnika eljezare
da sklope novi kolektivni ugovor bili su uvod u nove burne
doga aje. Nakon vie odranih skuptina radnici su, 14. feb-
ruara 1937. godine, zatraili da se (ve 15. ovo mj.) poalju
u eljezaru delegati koji e posljedni put izloiti upravi e-
ljezare zahtjeve radnika da se odmah pristupi donoenju no"
vog kolektivnog ugovora i penzionog osiguranja radnika jer
e u protivnom slu aju radnici eljezare stupiti u trajk.'"
Pred ovakvim ultimativnim zahtjevom radnika, uprava
eljezare bila je pristala na pregovore, ali je odugovla ila sa
njihovim po etkom. Ovim je nastojala da dobije u vremenu i
da izvri odre ene pripreme. Preko Sreskog na elstva u Ze-
nici obezbijedila je i andarmerijsko poja anje za odrava-
nje javnog reda i mira. Angaovani su i poslodava ki sin-.
dika ti da, rezolucijama i izjanjavanjima protiv trajka, raz-
biju akciono jedinstvo radnika. Sastavljeni su bili i spisko-
94. ABiH, BU, Sarajevo, D. Z. Br. 762/1937.
34
vi onih radnika na koje se moglo ra unati u slu aju trajka.
Ra unalo sc i na pomo nekih vo a reformisti kih sindikata.
Pregovori su kona no po eli 15. marta i radnici su, uz
ostale uslove, postavili i zahtjev da se nadnice pove aju z~
30%, to poslodavac nije prihvatio. Zbog toga su pregovori
bili prekinuti s napomenom da se nastave 12 apnla. U me-
uvremenu, odrano je nekoliko zajedni kih skuptina rad-
nika lanova URS-a i JNRS-a. Na posljednjoj (11. aprila) od-
lu eno je da se, ukoliko pregovori 12. aprila ne budu povolj-
no zavreni, tog dana stupi u trajk.
Sa pregovorima je nastavljeno 12. aprila ujutro i tra-
jali su do kasno u no . Tada je Nijaz Sari okupljenim rad-
nicima saoptio da nije postignut sporazum, na ta su oni
odgovorili povicima: Ho emo trajk i Zivio trajk. Od-
mah nakon toga formiran je trajka ki odbor u koji je ulo
jo 15 najborbenijih radnika.
trajk je zapo eo no u 12/13. aprila 1937. godine i o-
buhvatio je ve inu radnika eljezare. Bio je dobro organizo-
van, pa je u po etku obe avao pun uspjeh .. Po ~dlu nosti
radnika da istraju u svojim zahtjevima prevaziao je sve do-
tadanje trajkove, pa je to izazvalo uzbunu ne samo u Ze-
nici nego i kod dravne vlasti u Sarajevu i Beogradu. Uprava
eljezare je nastojala da, nastavljanjem pregovora i odugo-
vla enjem potpisivanja kolektivnog ugovora, razbije trajk.
Nudila je i ustupke (pove anje nadnica nekim kategorijama
radnika). U me uvremenu, od Ministarstva unutranjih pos-
lova i Banske uprave, lokalnoj vlasti u Zenici stiglo je nare-
enje da se trajk mora silom prekinuti. U obra unu a~dar~
merije sa trajka ima 15. aprila povrije ena su 33 radmka I
6 andara. Ovo nasilje izazvalo je kod jednog dijela trajka -
kog odbora i reformisti kog rukovodstva URSS-a demo rali-
zaciju, pa su na svoju ruku objavili da je trajk obustavljen.
Ovim je i prakti no trajk bio slomljen a mnogi trajka i,
u prvom redu komunisti i istaknuti radnici, bili su izloeni
represivnim mjerama policije. Pohapeno je bilo vie traj-
ka a, a naro ito onih koji su se istakli u organizovanju i vo-
enju ove akcije. Me u uhapenim bili su Nijaz Sari i Ne-
o Radi , a od organizatora trajka je traeno da priznaju
da su ovu akciju izveli po direktivama KPJ. Sa optunim ma-
terijalom sprovedeni su pred Sud za zatitu drave. Istovre-
95. Hronologija rad. pokr. BiH, str. 539.
36
meno, u crne knjige je bilo upisano 280 imena radnika koji
ni u jednom dravnom preduze u nisu mogli da dobiju po-
sao.
Poslije razbijanja trajka, u Zenicu je doao m~nistar
uma i ruda .Jankovi . Po njegovom nalogu, 31. maja pot-
pisan je kolektivni ugovor, kojim su radnici tada do~ili ne-
to bolje us love rada i prosje no 8% pove anje nadnica (o?~
to je uprava eljezare nudila radnicima na. p~egovonm~ J,?s
prije trajka). Ovo je bio nametnuti kole~tIvm ugovor 1 nJ.I-
me su poslodavci titili svoje int~rese. Bngu v~ade za .s~oJe
radnike i za ono to im se daje, predstavmk vlasti mka-
ko nije elio da vee za trajk. I~ak je izvj:~no da .~adn.id
nikad ne bi od Vlade dobili ono sto su dobili, da nije bilo
trajka.
Radnike je najtee poga a lo. t.o je ,?vaj ugovor bi~ u
formi koju je reim elio, to je bIO lzra~ Jednost~~ne volje,
pun nepreciznosti, i to su ga poslodavci napravili ta~o .~a
su ga mogli na vie na ina izigrati. Stoga se uprava 1 nije
. . . t I 96
pridravala ovog ugovora ~l1.tI!?a.Je P? ova ~. . . .
Mjesna vlast u Zenici VIdjela Je u pOJaVI nacionalnih
radni kih organizacija JUGORAS i HRS-a otpornu snagu u
borbi protiv klasnog radni kog pokreta. Ona, uz pomoc
v
~P-!
rave Zeljezare i Rudnika, ini znatne napore ~a. podruzmce
JUGORAS-a i HRS-a u ini vode im me u radnicima. U ovo-
me je samo zakratko imala uspjeha na izborima za radni ke.
povjerenike u eljezari. . . . .
Na primjer, u prvoj polovini .1938: god!n~, p~IlI~om I~-
bora za radni ke povjerenike u Zeljezari, OVIsindikati odm-
jeli su ubjed1jivu pobjedu: od 16 izabranih povje~enik~ JU
GORAS je dobio osam, HRS pet, a URSS svega tn povjere-
nika." . ..
Dolazak druga Tita na elo Partije 1937. godme bIO Je
od presudnog zna aja za organizaciono sre i,:anje i stv<:tra-
nje jedinstvene partijske organizacije ~osn~ 1 ~ercegov~ne.
Na njegovo insistiranje, prilo se povezIvanJu. svih orgamza-
cija na teritoriji Bosne i Hercegovine." P.<:>lovmom1938. ~.o-
dine u Mostaru je odrana etvrta pokrajinska konferencija
96. B. Jokanovi , cit. d., str. 93-94.
97. Jugoslovenski Itst, Sarajevo, br. 30/1938.
98. Nikola Babi , Kornunisti ka partija Jugoslavije i pitanje po-
loaja Bosne i Hercegovine.
(Prilozi, br. 4, 1969. g., Sarajevo, str. 2'28.)
37
na kojoj je izabrano Privremeno pokrajinsko rukovodstvo.
Poslije Zemaljskog savjetovanja pod marnom Gorom u Slo-
veniji, koje je odrano u junu 1939. godine, CKKPJ je ime-
novao novo pokrajinsko rukovodstvo za Bosnu i Hercegovi-
nu.
99
Ovo je omogu ilo da se postoje e partijske organizaci-
je, preko mjesnih, a neto kasnije i oblasnih rukovodstava,
poveu sa Pokrajinskim komitetom. Stvoreni su bili i znatno
povoljniji uslovi za bre osloba anje partijskih organizacija
od za aurenosti u radu i sektatva, ali i povoljniji uslovi za
bre uklapanje tih organizacija u tokove aktuelnih politi kih
doga aja.
Organizaciono i politi ko sre ivanje partijskih organi-
zacija u Bosni i Hercegovini u po etku nije odlu nije djelo-
valo na zeni ku partijsku organizaciju. Ona se, poslije udara
koji je pretrpjela u provali 1936. godine u ve prikazanom
trajku, teko oporavljala. Karakterisala ju je izolovanost
od masa, a naro ito zanemaren politi ki rad me u radni-
tvom i zavtorenost. Komunisti nisu sprovodili liniju Partije
u radu sindikalnih organizacija. Bojkotovali su i URS-ove
sindikate, a bojkot obrazlau svojom odbojno u prema iz-
dajni koj ulozi socijaldemokratskih vo a u njima.
loo
Nosilac
takve sektake politike bio je Jozo Mar inkovi . On je razbio
partijsku organizaciju u manje izolovane grupe (trojke), koje
su se u svom sadraju rada najve im dijelom bavile teoret-
skim diskusijama i itanjem marksisti ke literature. Jedino
su se svojim radom me u radnicima izdvajali Nijaz ari i
Ne o Radi , koji su i dalje radili na stvaranju jedinstva rad-
nika. Njima se pridruio i Marko Raji koji je 1938. godine
doao iz Mostara i zaposlio se u Rudniku. Ali njihovi napori
nisu mogli uroditi ve im rezultatima. Grupa oko Joze Mar-
inkovi a, koja je bila brojno ja a, odupirala se svakom po-
kuaju djelovanja me u radnicima i to pravdala opasno u
od provale.
PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu je nekoliko puta poku-
avao da oivi rad u partijskoj organizaciji Zenice. S tim
ciljem u Zenicu su dolazili: Lulo Frkovi , Milutin urako-
vi , Lazo Perera i Cvijetin Mijatovi -Majo. Me utim, ovim
pokuajima nisu postignuti eljeni rezultati, jer se partijska
organizacija nije oslobodila sektatva.w!
99. Hronologija rad. pokr. BiH, str.
za BiH, str. 114.
100. B. Jokanovi , cit. d., str. 14.
101. T. Vujasinovi , eit. d., str. 37.
568 i Osniva ki kongres KPJ
38
FAKSIMIL ZAHTJEVA RUDARSKIH J METALSKIH RADNIKA ZENICE ZA
POBOUSANJE USLOVA lIVOfA I RADA 1939. GODINE
39
Polovinom 1939. godine u Zenicu je doao Todor Vu-
jasinovi , koji, po nalogu Pokrajinskog komiteta, preuzima
rukovo enje partijskom organizacijom. Tada su formirane
dv!je partijske. elije (u Rudniku i eljezari), a nakon toga i
p;~vre~~no mj~sno rukovodstvo u koje su, pored Vujasino-
vica, uli: Franjo Hen, Ne o Radi , Marko Raji i Jozo Mar-
, ir;tko.vi .
I02
Ja anjem partijske organizacije, po elo je irenje
uticaja radnika u masama.
. Na..inicijativu novog mjesnog rukovodstva, partijske
orgaruzacije su proirile svoj rad angauju i se na podiza-
nju. ~lasne svi~~sti ;adni~a ~ vo ~nj~ politi kih i. ekonomskih
akc!ja .. POd njihovim uticajem javljalo se sve vie zahtjeva
za IZmjene u kolektivnim ugovorima. Tako su ve u decem-
b:r:u 1939.. god~e rad!lici eljezare i Rudnika na svojim skupoj
tmama Is~akh zahgeve o potrebi izmjena kolektivnog ugo-
vo~a. ~ah.t.Jevu radmka Uprava Jugo elika je udovoljila ro-
vecavsr njihove zarade za 13,6%. Na osnovu dogovora izme u
predstvav!lika svih radni kih organizacija, s jedne, i uprave
Jugo elika, s dI1;Ige.strane, u avgustu 1940. godine potpi-
san je 1 novi kolektivni ugovor.wt
Ovaj ugovor je bio zasnovan na tzv. pokretnom indek-
su, tj. da e se plate radnika pove avati srazmjerno posku-
pljenju ivotnih namirnica. Pove anje nadnica bilo je nezna-
tno prema porastu trokova ivota, ali ovom akcijom vra e-
no je povjerenje radnika u sopstvenu snagu i borbu za ost-
varenje boljeg ekonomskog poloaja. Nastojanja radnika da
poboljaju svoj ekonomski poloaj najvaniji je neposredni
~nilac u nii~ovo~ opre~jelje~ju. za jedan od vidova revolu-
cIO~arne aktivnosti, pa ce tarifni pokret metalurga i rudara
Zemce, sve do prenoenja ratnih operacija drugog svjetskog
rata na tle Jugoslavije, postati jo zapaeniji. Tako su radni-
ci ~eljezare. ~ Rudni~a, od januara 1940. do januara 1941.
godme, dobili u obhku dodatka na skupo u etiri poviice
plata u ukupnom iznosu od 63,5%.
Komunisti su tada nastojali da ve i broj radnika u -
lane u podrunice URSS-ovih sindikata i da se preko njih
bore za poboljanje ekonomskog poloaja radnika. Ovo je
imalo efekta, pa je ovaj sindikat, nakon kra e krize u koju
je bio zapao poslije neuspjeha u velikom trajku, ponovo
postao vode a radni ka organizacija u Zenici. To su pokaza-
102. Isto, str. 44,
103. Isto, str. 79.
40
( --;
li izbori za radni ke povjerenike u Rudniku i eljezari 1940.
g. Tada su u ovim preduze irna URS-ove liste dobile po de-
vet povjerenika (ti svakom preduze u ukupno je birano po
esnaest radni kih povjerenikaj.l'" Broj sindikalno. organizo-
vanih radnika bio je u porastu, a komunisti su preuzeli vo-
de e pozicije u podrunicama metalskih i rudarskih radni-
ka.
lo5
Zabrana URSS-ovih sindikata, krajem decembra 1940.
godine, nije zatekla nespremnim zeni ki radni ki pokret. U
duhu odluka Pete zemaljske konferencije KPJ, partijska or-
ganizacija je organizovala skupove radnika na kojima su i-
zabrani odbori radni kog jedinstva u eljezari i Rudniku, pa
su klas no svjesni radnici, na izborima za radni ke povjere-
nike za 1941. godinu, odnijeli najubjedljiviju pobjedu, iako
su lokalna vlast i uprave preduze a pokuali da osiguraju
pobjedu reimskih organizacija. U oba preduze a, sa po de-
set izabranih povjerenika, pobjede su odnijele liste radni -
kog jedinstva.!" Zna ajan uspjeh postignut je i na okuplja-
nju radnika u Radni kom domu koji postaje sjedite njiho-
vog politi kog i kulturnog ivota. U njemu se odravaju ra-
zna predavanja, a kulturno-umjetni ke sekcije prire uju vr-
lo uspjele priredbe.t'" U biblioteci Doma okupljao se iri
.krug italaca. Tu su oni mogli itati Radni ke novine i dru-
gu legalnu i polulegalnu radni ku tampu i naprednu litera-
turu. Sadrajan politi ki i kulturni ivot u Domu privla io
je i jedan dio omladine, koja je u njemu nala svoje mje-
sto za drutveni ivot i zabavu.
Partijska organizacija, pored svoje aktivnosti na okup-
ljanju radnika, ja ala je svoj uticaj i kod ostalih slojeva sta-
104. ABiH, BU, DZ, br. 347/1940. Jugoslovenski Iist, Sarajevo,
br. 12/1940. i Hronologija rad. pokr. BiH, str. 571.
105. Pobjeda URS-ovih sindikata na izborima izazvala je zabri-
nutost sreskog na elnika u Zenici pa je on u svom izvjetaju Banskoj
upravi u Sarajevu ocijenio da je ovaj sindikat "'... koji sebe naziva
-crvenim razvio ve u djelatnost i postao aktivniji u vo enju klasne
borbe i sprovo enju svog programa. Dalje, u vezi s tim kae se i
ovo: Ako nacionalne radni ke organizacije JUGORAS i Hrvatski rad-
ni ki savez koji su najsnanija brana protiv komunisti ke akcije i
propagande ne povedu ozbiljnog ra una ... naro ito sada u ovo vrije-
me i pred iste izbore u eljezari, dravne vlasti izgubl e svoje ko-
risne saradnike, odnosno njihov uticaj u radnitvu i protuakciji pre-
ma destruktivnim elementima bi e smanjen i oslabljen.
(ABiH, BU, pov. D. Z., pr. 223/1940).
106. Isto, br. 565 i 732/1941. g. i Hronologija rad. pokr. BiH, str.
605-607.
107. T. Vujasinovi , cit. djelo, str. 80.
41
I~o:'nitva. Za proirenje ove djelatnosti komunisti su dobija-
Il ~~onk.ret!la zaduenja .. ~d P'? etka d:ugog svjetskog rata
rOJac~n Je.I rad !la mobilizaciji narodmh masa za o uvanje
nezavIsnost~ zemlje. Razobli avana je sutina faisti kog po-
kreta, ukazivano narodu da faizam prijeti i Jugoslaviji, a is-
tovremeno se vodila borba za jedinstvo fronta svih demok-
ratskih snaga protiv rcakcionarnih vlada [u ih krugova i pro-
t iv faisti ke agresije. .
Ja~?njem partijske organizacije, komunisti su, nastupa-
.lUCI na irokom frontu, za relativno kratko vrijeme uspjeli
?a preuzmu rukovodstvo u kulturno-prosvjetnim, sportskim
J drugim organizacijama i drutvima: sportskom klubu e-
ljezara, Drutvu inenjera i tehni ara (DIT), podrunici Sa-
ve~a bankarskih, obrtni kih, trgova kih i industrijskih ino-
vmka (SBOTIC,), Rudarskoj zadruzi, drutvima Trezvenost,
Aeroklub, Planinarskom drutvu i jo nekim drugim. To-
dor Vujasinovi je uspostavio i vezu s tzv. lijevim zemljo-
radnicima koji su prihvatili politiku jedinstvenog fronta.!"
~ir~ki nastup diel~vanja u masama, i antifaisti ko raspolo-
zen ie gra ana Zemce, omogu ili su izvo enje nekoliko vrlo
vsp.i.~Iih ~kc.ija. Po etkom 1941. godine demolirane su pro-
storije Ljoti evog Zbora, a demonstracijom rasturena je
skuptina i zabava faisti ke organizacije Kulturbund. Us-
pjeno je prikupljena i crvena porno .t'" a u demonstracija-
rna 27. marta 1941.. zodine, na poziv Partije, na ulice Zenice
izalo je preko hiljadu radnika i gra ana i poklicima Bolje
rat nego pakt protestovalo protiv sramne izdaje vladaju eg
reima.'!" lanovi KPJ i skojevci Zenice i druai antifaisti
izbijanjem rata, aktivno se angauju u borbi protiv pete ko-
Jone.
Ovi rezultati na ja anju uticaja Partije u masama po-
tvrdili su da je zeni ka partijska organizacija izala iz izo-
lacije i za aurenosti, proirila svoju bazu djelovanja me u
NE O RADI
NIJAZ SARIC
108. Isto, str. 74-78.
109. Isto, str. 85. U vezi sa prikupljanjem Crvene pomo i To-
elCl!'Vuj asmovi navodi prirnie. tehni ara Nemanje Miloevi a i 'ka~e:
" ... davao je izvjesno vrijeme i po 1.000 dinara, a to je tada bilo ra-
vno plati jednog u itelja ili prosje nog slubenika ... Bilo je i drugih
sli nih slu ajeva naro ito kad se radilo o gra anima sirnpatizerlma,
110. Zdravko Antoni , Ustanak u isto noj i centralnoj Bosni
1941, Vojno-izdava ki zavod, Beograd, 1973. g., str. 33. i Rajko Kova-
evi i Marko Raji , Zeni ka ilegalna partijska organizacija i SKOJ
u 1941. i 1942. g, Naa rije ", Zenica. str. 41.
radnitvom i ostalim slojevima stanovnitva i da je prihva-
tila metod iroke noliti ke aktivnosti u borbi za sprovode-
n je !ini je Parti je. Me utim. i pored ovakve aktivnosti. u par-
tijskoj 'organizaciji, nastavila je da djeluje frakcionaka gru-
pa Joze Mar inkovi a. Ona je i dalje bilaizdvojena i nije pri-
hvatila odluke mjesnog rukovodstva. FrC'lkcionai su se ak
sve vie udaljavali od stavova i linije Partije, naro ito od sta-
vova u vezi sa politi kim radom sa radnicima i unutar rad-
ni kih organizacija, zatim koritenja legalnih drutveno-poli-
ti kih i kulturnih, sportskih i drugih organizacija za djelova-
nje komunista u masama. Tako je: na ?:-imjcr,. prilikom ~gi-
tacije partijskih organizacija u Zeljezari 1 Rudmku, da s~ sto
vie radnika uklju uje u URS-ove sindikate, Jozo Mar inko-
"i sa svojom grupom zauzeo negativan stava ... neki nJ~-
zovi ljudi otvoreno su pozvali radnike da se klone te nase
'akci je Il t Zboz OVO!! i sli nih primjera sukob unutar mje-
snog rukovodstva Partije sa Jozom Mar inkovi em i nj~go-
vom grupom sve "ie se zaotravao, to je konstatovano I na
Petotpokrajinskoj konferenciji KPJ za Bosnu i Hercegovinu,
koja je odrana 27. i 28. jula 1940. godine u Sarajevu.I'" Ta-
111. T. Vujasinovi , dl. d., str. 45.
112. Dana Begi , "Peta pokrajinska konferencija KPJ za BiH,
(Prilozi, 1967, br. 3, str. 151).
42
43
da je ukazano na opasnost potcjenjivanja ove i ostalih os-
tataka frakcionakih grupa u partijskim organizacijama, i od-
lu eno je da Pokrajinski komitet ra isti sa ovom i drugim
frakcijskim grupama. S tim ciljem, u drugoj polovini 1940.
godine, u Zenicu je dolazio i Iso Jovanovi . Me utim, frak-
cionaka grupa je i dalje nastavljala sa radom, pa je Pokra-
jinski komitet isklju io iz Partije Jozu Mar inkovi a i nje-
gove istomiljenike, a ova odluka je objavljena u ilegalnom
listu Proleter, organu CK KPJ.11S
U toku borbe za jedinstvo Partije i radnih masa, zeni-
ka partijska organizacija je brojno narastala, naro ito do-
laenjem komunista iz drugih krajeva u ovaj grad i njiho-
vim zapoljavanjem u eljezari i Rudniku. Me u njima bili.
su Stjepan Golubi , Ibrahim Perviz, Remzija Rebac, Mahmut
iki , ing. Tadija Popovi , Ibrahim ator i or e Premovi .
Istovremeno, Mjesni komitet je intenzivno radio i na o~-
sovljenju partijskih organizacija. Naro ito u drugoj polovi-
ni 1940. godine intenzitet prijema u lanstvo Partije bio je
poja an pa je za nekoliko mjeseci bilo primljeno vie od 20
novih drugova. Ovim je partijska organizacija Zenice, od 11
lanova, koliko je brojala u vrijeme odravanja Pete pokra-
jinske konferencije.w do po etka aprilskog rata 1941. go-
dine, izrasla u organizaciju koja je, prema sje anju Todora
Vujasinovi a, brojala oko40 komunista i desetak kandi-
data.115 -
Uporedo sa porastom broja lanstva, rastao je i broj
organizacija ( elija) uzeni ko] partijskoj organizaciji. O to-
me Todor Vujasinovi pie slijede e: Osim partijske jedini-
ce u zeni kom Rudniku, koju smo podijelili na vanjsku i jam-
113. o tome u svom sje anju Isa Jovanovi , tada sekretar PK
KPJ za Bosnu i Hercegovinu, kae: Ulagali smo mnogo muke da
razbijemo ovu frakcijsku grupu, to je kasnije i u injeno. Pokrajin--
ski komitet je na kraju donio odluku da se ova grupa isklju i iz Par-
tije, ja sam odnio u Zagreb materijal o tome na osnovu kojeg je to
objavljeno u Proleteru,
(Feljton -Presudni dani Zenice, koji su Camil Kazazovi i Mi-
livoje uri objavili na osnovu autorizovanog sje anja Isa Jovanovi-
a u Politiei od 5. do 11. januara 1972. g.).
114. D. Begi , cit. l. str. 150.
115. T. Vujasinovi , cit, d., str. 105. Me utim, u izvjetaju sek-
retara Pokrajinskog komiteta za Bosnu i Hercegovinu, ure Pucara,
kojeg je 30. 1. 1945. godine poslao Centralnom komitetu KPJ, stoji da
su Zenica i Travnik zajedno prije aprrlskog rata imali 40 lanova KP.
(IRP, BiH, film. br. 12, Vojno-Istorijski institut Beograd).
sku, stvorili smo ubrzo jedinicu i u rudarskom .selu Tetovu,
u koju su uli ve inom rudari i neki radnici iz Zeljezare ko-
ji su tu ivjeli. Partijsku jedinicu u eljezari pretvorili smo
u vie novih jedinica. Jednom od njih rukovodio je Franjo
Hen, drugom Savo Papi , tre om Mirko Davidovi . Jednom
od tih jedinica rukovodio je Ganibegovi (Mustafa --:- P. A.).
Jedinicom na eli ani rukovodio je tehni ar Mili Makovi .
Formirali smo i partijsku organizaciju u gradu. Njom je ru-
kovodio eljezni ar Boko Stojanovi . S nekim radnicima iz
manjih preduze a radio je Ne o Radi . Jednom od elija u
gradu rukovodio je radnik eljezarske elektrane Remzija Re-
bac. Jedinicama na Rudniku rukovodili su Marko Raji i Ib-
rahim Perviz.
Stvorili smo i jednu jedinicu u kojoj su uglavnom ra-
dili inenjeri i tehni ari. Bili su to ing. Vojo Marki evi , ing.
Boo Spasojevi , ing. Logomerac i docnije ing. Tadija Po-
povi .e+'"
Sve ove partijske jedinice bile su neposredno poveza-
ne sa Mjesnim komitetom KPJ. Od njega su redovno dobi-
jale potrebnu tampu i materijale (Proleter, proglase, bro-
ure, letke) koji su na sastancima prora ivani.
Uz partijsku organizaciju bila je stvorena i dosta ja-
ka organizacija SKOJ-a. Od omladinskih grupa koje su se
najvie okupljale u Radni kom domu i omladinaca iz predu-
ze a i grada, formirano je vie skojevskih aktiva koji su bro-
jali od tri do pet lanova.t'? lanovi SKOJ-a bili su velika
pomo partijskoj organizaciji, naro ito na irenju njenog u-
ticaja me u omladinom i osvajanju rukovode ih pozi<,:ijau
sportskim i drugim organizacijama u kojima se omladma o-
kupljala. Aktivnost partijske organizacije ispoljena je i u ra-
du sa enama, naro ito na okupljanju enske omladine. U
aktivu ena isticale su se studentkinje Nada Stojanovi i Ana
tefani, te skojevke Sabaha olakovi , Hela Leki, Talinka
Tomi i Rada Jefti .ll8
Mjesno partijsko rukovodstvo je u to vrijeme redov-
no odravalo vezu sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Bos-
nu i Hercegovinu i partijskim organizacijama u okolnim mje-
stima. Sa Pokrajinskim komitetom veza je naj e e odr-
~16. T. Vujasinovi , cit. d., str. 74.
117. Prema sje anju Todora V\.Ijasinovi a, krajem 1940. po et-
kom 1941. godine u Zenici je bilo oko 50 lanova SKOJ-a.
118. T. Vujasinovi , clt, d., str. 121.
44
45
avana preko sekretara Ise Jovanovi a. On. je ne~oli~o
puta dolazio u Zenicu a pored njega po razn1.r.r: pa~tlJsklm
zadacima dolazili su uro Pucar, Rato Dugonji , Miha Ma-
rinko, Krsto Popi voda i jo neki.l'" O odravanju veza s.a ~ar-
tijskirn organizacijama u okolnim m~estima Todor vVuJ~smo-
vi u svom sje anju kae: Sa Travnikorn smoodravali veze
preko profesora Muhameda Kulenovi a. Sa par~ijskom orga-
nizacijom Kaknja veze su odravane preko Stjepana Kova-
evi a, rudara i preko Rudija Malog i Stani~tava Trauba po-
tanskog slubenika. S Brezom smo odravali veze. preko Slo-
bodana ari a koji je tamo preao na rad IZ Zenice, a s Va-
reom preko Josipa Cupke i Stjepana Klisi a. 120 Za odra-
vanje ovih veza koritena je kulturno-umjetni ka sekcija Ra-
dni kog doma, koja je esto gostovala u OVim mJ~st~ma. .
Tako je partijska organizacija Zenice, sa Ja~lm uu-
cajem u radnim masama, do ekala sudbonosne apnlske du-
ga aje 1941. godine.
Drugi dio
OKUPACIJA ZEMLJE I PRIPREMA ZA ORUANI USTANAK
Poslije doga aja koji su se zbili 27. marta 1941. god.
i, kada su narodi Jugoslavije, predvo eni Komunisti kom par-
t ijom, odbacili sramni akt izdaje (Trojni pakt), Hitler je od-
lu io da to prije napadne Jugoslaviju i da je, kao dravu,
uniti. Ovu svoju odluku saoptio je na sastanku koji je o-
drao tog dana sa svojim najviim vojnim starjeinama.' Sa-
mo devet dana kasnije, 6. aprila 1941. godine, njema ke je-
dinice (12. armija iz Austrije i 2. armija iz Bugarske, potpo-
mognute avijacijorn), zajedno sa Italijanima sa zapada i Ma-
darima sa sjevera, napale su Jugoslaviju,"
Brzim i koncentri nim prodorom, okupatorske invazi-
one snage su, za svega 12 dana, koliko je ovaj rat trajao, is-
presijecale Jugoslaviju i prisilile Vrhovnu komandu bive Ju-
goslovenske vojske da 17. aprila u Beogradu potpie sramni
akt bezuslovne kapitulacije."
Tih dana (15. aprila 1941. godine) jedinice 14. njema-
{~keoklopne divizije, koja je preko Doboja i dolinom rijeke
Bosne nastupala prema Sarajevu, ule su u Zenicu.' Pred njih
je izala jedna manja grupa gra ana, uglavnom proustaki
orijentisanih, koji su, poslije Kvaternikovog proglaenja Ne-
119. Isto, str. B:~.
120. Isto, str. 84.
1. Oslobodila ki rat naroda Jugoslavije 1941-1945., Vojno istorij-
sk i institut, Beograd, 1963. g. (Dalje: OsI. rat), knjiga I, str. 21.
2. Isto.
:~. Ispred Vrhovne komande akt o bezus!ovnoj kapitulaciji pot-
pisali su general Radivoje Jankovi i bivi ministar spoljnih poslova
Kraljevske vlade Aleksandar Cincar-Markovi .
4. Os1. rat, knj. I, str. 30.
GRUPA KO\1l'N1STA [ SKOJEVACA ZENICE NA PRVOMAJSKOM IZLETU 1940. GODI E
46
47
zavisne Drave Hrvatske (NDH)5, a u haoti nom stanju dr-
avnih organa i rasula kraljevske Jugoslovenske vojske, po-
eli da se name u kao vlast. Uz njih bila je i grupa lanova
Kulturbunda (Svapsko-njema kog kulturnog saveza) sa nje-
ma kim zastavama, kukastim krstovima na rukavima i cvi-
je em. Njema ki vojnici se na to nisu mnogo obazirali. Nji-
ma se urilo da jo u toku dana stignu u Sarajevo, to im je
bio cilj, i da se spoje sa svojim snagama koje su nastupale
od Zvornika i preko Rornanije." Zauzimanjem Sarajeva, i za-
robljavanjem Vrhovne komande Jugoslovenske vojske na Pa-
lama, ovaj kratkotrajni rat prakti no je bio zavren.
Iza operativnih jedinica Vermahta (Wermachta) nas-
tupali su odredi policije (Ajnzac-grupa Sipo i SD) sa zadat-
kom da organizuju slubu sigurnosti za borbu protiv svih
koji ne prihvataju okupaciju. Pristizale su i razne okupaci-
one ustanove i vojno pozadinski organi koji su imali zada-
tak da prikupe zarobljenike i zaplijenjenu ratnu opremu i
(la, uspostavljaju i kontrolu nad privrednim potencijalom, o-
siguraju njegovo koritenje za potrebe Tre eg Rajha.
du do uspostavljanja ustake vlasti. Prvi akt ove njema ke
komande bio je proglas o bezuslovnoj kapitulaciji bive Ju-
goslovenske vojske. Nakon toga, uslijedilo je nekoliko nje-
nih naredbi, koje su najve im dijelom proizilazile iz odreda-
ba o izvrenju primirja izme u Njema ke i Kraljevske Ju-
goslovenske vojske." Cilj im je bio da se osigura okupacioni
sistem, ubrza prikupljanje zaplijenjenog oruja i ratne op-
reme i da se obezbijede uslovi za formiranje kvislinke vla-
sti. Najzna ajnije naredbe su se odnosile na redovne duno-
sti civilne uprave organa optine, sreskog na elstva, policije
i andarmerije, radi odravanja javnog reda i poretka i
na predaju oruja i ostale ratne opreme. Zatim, naredbe o
obaveznoj poslunosti stanovnitva njema koj okupacionoj si-
li, o kretanju i policijskom asu, o konfiskaciji jevrejske i-
movine itd. Sve su bile propra ene upozorenjem i prijetnja-
ma da e svako, ko se ne bude pokoravao tim naredbama i
izvravao ih u odre enom roku. biti strijeljan. U sprovo e-
nju ovih naredbi najve u pomo okupatorskoj upravi pru-
ili su pripadnici njema ke nacionalne manjine - folksdoj e-
ri (Volksdeutscher) i njihova organizacija Kulturbund, za-
tim proustaki elementi. Oni su sumnji enjima i potkaziva-
njem navodili okupatorsku vlast na pretrese stanova nepo-
udnih elemenata i plja ku jevrejske imovine.
Koncem aprila, u Zenicu su stigli eksperti iz privre-
dnog odjeljenja njema kog poslanstva u Zagrebu i predstavni-
ci njema ke firme Raichswerke Aktiengesellschaft Alpine
Montanbetriebs Herman Goring iz Be a. Oni su snimili i
utvrdili proizvodne kapacitete eljezare i Rudnika, i stavili
ih pod kontrolu vojne uprave." Tada su postavili i komesa-
ra u eljezari. To je bio istaknuti kultur-bundovac Vilim Le-
der, do tada glavni poslovo a pogona tehni ke kontrole0-
vog preduze a.10 Ovo je bila samo privremena odluka, jer
je ve u drugoj polovini maja vlada NDH objavila zakonsku
odredbu kojom je dotadanji Jugoslovenski elik AD sa ru-
dnicima u Vareu, Ljubiji, Brezi, Zenici i Banovi ima i e-
ljezarama u Zenici i Vareu, reorganizovan u novo akcionar-
1. Uspostavljanje okupacione i ustake vlasti
Prva vojna uprava okupatora u Zenici bila je iz sas-
tava invazionih snaga koje su po zavretku operacije ostale
li Bosni i Hercegovini.' Imala je manju vojnu jedinicu ( e-
tu) koja se ograni ila na obezbje enje privrednih objekata,
prije svega eljezare i Rudnika, a odravala je i red u gra-
5. PO odobrenju izaslanika njema kog Ministarstva spoljnih po-
slova dr Edmunda Vezenmajera, Slavko Kvaternik je, 10. aprila 1941.
godine, preko zagreba ke Radio-stanice, proglasio stvaranje NDH. Tekst
proglasa u Zborniku dokumenata i podataka o narodnooslobodila korn
ratu [ugoslovensklh naroda, izdanje Vojnoistorijskog instituta, Beograd
(Dalje: Zbornik NOR-a), tom V, knj. 1, str. 497-498.
6. Iz pravca Zvornika prema Sarajevu nastupila je 16. njema ku
rnotorizovana divizija, ije su jedinice u Palama zarobile Vrhovnu ko-
mandu Jugoslovenske vojske. (OsI. rat., knjig. I, str. 31).
7. Po zavretku vojnih operacija na teritorij i Bosne i Hercego-
vine ostale su 183. njema ka divizija u isto noj Bosni i132. u nje-
nom sjeverozapadnom dijelu. (Muharem Kreso, . Forme i stepen os-
tvarenja okupacione vlasti u Bosni i Hercegovini 1941. g., saopte-
nje na nau nom skupu u Drvaru od 7. do 9. oktobra 1971. g. objav-
ljeno u knjizi 1941. u istoriji naroda Bosne i Hercegovine, izd. ,.V.
Maslea, Sarajevo, 1973. (u daljem tekstu: ,.1941. u istoriji naroda
BiH), str. 385, napomena 19.
8. Odredbe o izvrenju primirja izme u Njema ke i Jugosloven-
ske vojske, Zbornik NOR-a, tom II, knj. 2, dok 20, str. 559-561.
9. Nikola ivkovi , Eksploatacija nacionalnog bogatstva Bosne i
Hercegovine u toku 1941. godine od strane Njerna ke, 1941. u istori-
ji naroda BiH, str. 667 i Mladen Coli Takozvana Nezavisna Drava
Hrvatska 1941, Delta-pres, Beograd, 1973. str. 151.
10. R. Kova evi i M. Raji , cit. d., str. 45.
48
49
sko drutvo: Hrvatski rudnici italionice DD (HRUTAD).tI
Sjedite ovog koncerna bilo je u Zagrebu. Preko njega je
otpo ela organizovana eksploatacija Rudnika i eljezare u
Zenici za potrebe njema ke privrede. Dvo je bilo utvr eno
i odgovaraju im ugovorima koje su, do polovine jula 1941.
godine, potpisali predstavnici Njema ke i NDH.12
Po etkom juna 1941. godine izvrena je smjena oku-
pacio~ih jedinica u Bosni i Hercegovini. Njema ke divizije
(183. I 132.), zbog predstoje eg napada na Sovjetski Savez,
napustile su Jugoslaviju, a na njihovo mjesto dole su dru-
ge posadne jedinice. U Zenicu su doli i preuzeli ulogu gar-
nizonih jedinica dijelovi 718. divizije i 924. bataljona za osi-
guranje (landeschirtzen). Uz njih su pristigla i manja tehni-
ka odjeljenja radi obezbje enja eksploatacije privrednih bo-
gatstava i odravanja industrijskih postrojenja." Ovim je
bio zavren period formiranja okupatorske vojne uprave u
Zenici i ona je ula u njema ku interesnu sferu,
U isto vrijeme bila je izvrena administrativna podje-
la NDH na upe, kotare i optine, ali ona nije donijela ni-
~akvu bit~u izmjenu u odnosu na dotadanje stanje. I dalje
]~ NDH. btl.a sastavni dio nacisti ko-faisti kog ekonomskog
sistema I njegovog novog poretka. Nijemci su zadrali pra-
'? ':la iskoritavanje privrednog potencijala i odlu uju i u-
ticaj u ekonomskom, drutvenom i politi kom ivotu NDH.B
Svoje vojno-privredne i politi ke interese obezbje ivali su
preko vojnih posada, raznih politi kih, vojnih, privrednih,
policijskih i kulturnih institucija i organa koji su bili u sa-
stavu okupacionog sistema.
Pored regularnih i tehni kih jedinica, od po etka pa
sve do kraja rata Nijemci su u Zenici imali svoju organizo-
vanu obavjetajnu slubu i izvrne organe - Feld-andarme-
riju sa kojima su obezbje ivali svoj okupacioni poredak. Ne-
ma ta nih podataka kad je ova sluba osnovana u Zenici, a-
H je ve u 1941. godini bila obuhva ena sarajevskom ispo-
s!avom Gest~p.oa, koj~..le .u njoj .imala svog povjerenika (re-
zidenta). Najvjerovatnije Je to bIO neko od vode ih kultur-
bun~ovaca iz Zenice, na koga se uglavnom ova obavjetajna
~re~a u p<? etku ?slanjala. Dvo se moe zaklju iti po .tome
sto je sarajevska Ispostava Gestapoa imala vrlo razvijenu a-
ge':l.turu u ~oju je bio uklju en ve i brojfolksdoj era.v Ka-
~m]e, pol.ov~n0!ll 1943. godine, u Zenicu je dolo iz Sarajeva
Jedno odjeljenje Gestapoa (EK-2) i u njoj ostalo sve do kra-
ja rata."
Uporedo s ovom, Zenica je iz jo dva centra bila obu-
~va en~ obavjetajnom mreom njema ke vojske (ABVER);
lZ Sarajeva, posredstvom oficira Julius Vaserija i njegovih a-
genata - (bra e Karolj i Josipa Cvilingera) - koji su ima-
li svoje saradnike u Zenici (jedan od njih bio je Aleksandar
B~nda),.17 ! preko rukovodstva ove slube u NDH, koje je
bilo pn njema kom poslanstvu u Zagrebu. Jedan od obavje-
tajaca u ovoj drugoj Abverovoj obavjetajno] mrei u Ze-
.nici bio je Branko Boli - Horvat, koji je direktno radio
pod rukovodstvom dr Jergera, savjetnika njema kog poslan-
stva u Zagrebu." Kasnije, i obavjetajni oficiri pojedinih
njema kih jedinica koje su se stacionirale u Zenici i na njenoj
teritoriji, nezavisno od mree Gestapoa, organizovali su svo-
ju mreu. Pored folksdoj era, u nju su bili uklju eni: zavr-
bovane ustae, domobranski oficiri, andari, policajci i po-
j~d!ni .gra ani koji su, iz bilo kojih razloga, pristaj ali i pot-
pisivali obavezu saradnika u ovoj obavjetajnoj organizaciji.
Uz sve ove vojne i obavjetajno-policijske snage Nije-
maca, u Zenici je, od folksdoj era, formirana i u toku rata
djelovala njema ka oruana straa (Deutsche Mannschaft gru-
pa). U njoj je bilo okupljeno preko stotinu mukaraca od
18 do 45 godina. Vo a ove naoruane skupine bio je Oto 0.-
leovnik." Do okupacije zemlje, ovaj faista je radio u elje-
zari kao elektri ar, a za vrijeme aprilskog rata bio je glavni
kontrolor telefonske mree i ure aja za uzbunu.
15. Tomislav Iek, Djelatnost Kulturbunda i Folksdoj era, --Sa-
rajevo u revoluciji, tom II. Istorijski arhiv Sarajevo, 1977. g. (dalje:
Sarajevo u revoluciji), str. 290.
16. -Njerna ka obavjetajna sluba, knj, V, str. 506, Arhiv Sa-
veznog SUP-a, Beograd, i Savo Pre a, Ustaka nadzorna sluba lJ
borbi protiv ustanka u Bosni i Hercegovini 1941. i po etkom 1942.
godine. , 1941. u istoriji naroda BiH, str. 486.
17. Z. Antoni , cit. d. str. 106, napomena 125.
18. R. Kova evi i M. Raji , cit. d., str. 54.
19. Novi List, Sarajevo, 21. avgusta 1941. g.
11. Novi list, Sarajevo, 22. maja 1941. g.
12. N. ivkovi , cit. saoptenje u 1941. u istoriji naroda BiH,
str. 66-68 i M. Coli , cit, d., str. 151.
13.~. Kreso, cit. saoptenje u 1941. u Istoriji naroda BiH,
str. 395, napomena 19. M. Coli , cit. d. str. 133-134 i Veseljke Hulji ,
O uslovima otpora i oruane borbe u odnosima snaga u Bosni i Her-
cegovini 1941. godine, 1941. u istoriji naroda BiH, str, 127.
. 14. Zdravko Antoni , Ustanak u Isto noj i Centralnoj Bosni
1(141, Vojno-izdava ki zavod, Beograd, 1973, str. 48-50.
50
51
20. Na pregovonima ministara spoljnih poslova. Njema ke i Ita-
lije u B~ u.. 21. i 22.. aprila }941. g. utv~ ena je demarkaciona linija
Izme u It~l1Janskog I njema kog okupacionog podru ja. Tada je na
osnovu HItlerove odluke odre ena granica NDH u iji sastav je u-
la i Bosna i Hercegovina.
(Rafael Br i , Njema ko-Italijanske suprotnosti oko Bosne i Her-
cegovine u svjetlu okupacije 1941. g., Prilozt, br. 3, 1967. godine str.
1~5 i Vojimir Kljakovi , Bosna i Hercegovina u njema ko-talijans-
kirn dogovorima do ustanka 1941. godine, saoptenje, 1941. u istoriji
naroda BiH, str. 57-61).
21. Od 1936. godine kad je u Zenici stvoren legalni odbor HSS-a
n~ ijem elu je bio Pavo Kolar, stvorene su i etiri organizacije mu-'
shn:a~skog ogranka Hrvatske selja ke stranke. Ovi ogranci imali su u
Zenici 114, Gornjoj Zenici 23, Mo anici 17 i Nemili 13 lanova. Or-
ganizacijon: ogrank,:, HSS-a u Zenici rukovodio je Zihno Buljina.
(Arhiv republi kog SUP-a, Sarajevo).
.. 22.. c? ,I?astanku, orga~izac~F i ciljevima ove klerikaine organi-
zacije, VIdI sire: Ferdo Culinovi , Okupatorska podjela Jugoslavije
Vojno izdava ki zavod, Beograd, 1970. g., str. 3-4-5. '
23. Zbornik NOR-a, tom II, knj. 2, dok. 14.
24. Vojna enciklopedija, tom, X, str. 321 i Fikreta Jeli -Buti
Ustae i NDH, Sveu ilina naklada Liber, Zagreb i kolska knji~
ga, Zagreb, 1977. g. str. 82.
25. Vidi ire: Z. Antoni , cit. d., str. 58-59.
Prvi korak kojeg je ova zeni ka proustaka grupa u-
inila na uspostavljanju ustake vlasti u Zenici, bilo je for-
miranje ustakog 'povjerenitva sa upnikom Milivojem e-
kadom na elu. Ostali lanovi povjerenitva bili su: Ibrahim Ni-
zami , Tomislav Zli ari i Zihno Buljina." Oni su po eli pre-
uzimati najvanije poloaje u upravi sreza, optini i polici-
ji, i to neposredno nakon objavljivanja Paveli eve zakonske
odredbe od 19. aprila 1941. godine, kojom su bili ukinuti sta-
ri propisi o kotarskim skuptinama irasputene optinske
uprave na teritorij i NDH.27 Dunost kotarskog predstojnika
privremeno je bio preuzeo (do 28. aprila) upnik Milivoj Ce-
kada, koji u tom vremenu organizuje ustaku vlast, a zatim
je od ustakog povjerenitva imenovan Ladislav Matkovi ,
sudija kotarskog suda i ugledni lan HSS, koga su ustae ve
14. maja smjenile. Umjesto njega postavljen je bio Medid
ahinovi , ali i on se zadrao samo do25. juna, kada ga je
zamijenio Ante Perkovi . U prvoj polovini avgusta 1941. go-
dine ponovo je izvrena promjena na ovom poloaju. Tada
je za kotarskog predstojnika postavljen Eugen Ari koji je
do kraja bio privren ustakom pokretu. Zbog toga se due
od ostalih zadrao na ovoj dunosti (do septembra 1943. go-
dine). Njegovi zamjenici i najblii saradnici bili su ustae Gu-
stav Havel i Drago Kordi . Zatim je za kratko vrijeme ko-
tarski predstojnik bio Franjo Arvajler (Arweiler), apotom,
sve do pred kraj rata, dr Hinko Forstinger koga su ustae
pri povla enju ubile."
Za gradona elnika u optini povjerenitvo je imeno-
valo Ismeta Sal inovi a, trgovca iz Zenice, a za efa policije
(redarstva) Ahmeta Serdarevi a. Ovo su bila prva postavlje-
.nja ustakog povjerenitva po preuzimanju vlasti, a odmah
iza toga uslijedila su brojna otputanja i smjenjivanja u ni-
im i drugim organima uprave. Mnogi slubenici, zatim poli-
cajci i andari srpske nacionalnosti, bili su uskoro otpute-
ni ili premjeteni na manje vana mjesta, a na mjesto njih
povjerenitvo je postavljalo one Hrvate i Muslimane za koje
je smatralo da su privreni ustakom pokretu. Svi novoime-
Stvaranje ustake vlasti u Zenici po elo je sa dolas-
kom prvih okupacionih njema kih jedinica. Jo dok su dije-
lovi 14. njema ke oklopne divizije naputali Zenicu i nastu-
pali prema Sarajevu, i dok se jo nije znalo da li e Bosna
i Hercegovina pripasti novoproglaenoj Nezavisnoj Dravi Hr-
vatskoj.w proustaki elementi, koji su najve im dijelom pri-
padali desnom krilu HSS-a i njenom muslimanskom ogran-
ku," te kriarskom drutvu Sveti Ante,22 po eli su da pre-
'uzimaju vlast. Kao osnova za ovo, posluili su im: Kvater-
nikov proglas, Ma ekova izjava lojalnosti ustakom pokre-
tu, saoptenje njema ke vrhovne komande od 12. aprila u
kojem je stajalo da e Hrvatska unutar svojih nacionalnih
'granica postati samostalna drava.e= Paveli eva odredba o
imenovanju ustake vlade od 16. aprila= i instrukcije i ovla-
tenja koja su dobili od dr Marka Orani a, advokata iz Der-
vente i Dragutina Kambera, upnika iz Doboja. Oni su od
prvog dana okupacije, imenovanjem ustakih povjerenika i
drugim mjerama, radili na uspostavljanju ustake vlasti u
Derventskom, Dobojskom, Maglajskom, Teanjskom i Zeni
kom srezu."
26. R. Kova evi i M. Raji , cit. d., str. 46.
27. Ovu zakonsku odredbu objavile su Narodne novine, Zag-
i eb, 21. aprila 1941. godine.
2B. Promjene na poloaju kotarskog predstojnika registrovane su
u dokumentima Komisije za utvr ivanje ratnih zlo ina okupatora i
njegovih pomaga a (ABiH, kutija 238, inv. br. 40536 i 56.860).
53
52
novani dunosnici polagali su zakletvu (prisegu) Nezavis-
noj Dravi Hrvatskoj i njenom poglavniku Anti Paveli u."
Izvrni organi nove uprave, koji su trebali tititi jav-
ni red i mir, bili su policija i andarmerija. Njih je novo
kotarsko I gradsko poglavarstvo, na osnovu Paveli eve nare-
dbe - da Banske uprave i njihova odjeljenja obavljaju vlast
u NDH do formiranja njenih organa - prihvatilo i odmah
angaovalo na obezbje enju slube javne sigurnosti. U po et-
ku, unutar njih, nisu nita bitno mijenjali. Prihvatili su or-
ganizaciju kakva je bila u staroj Jugoslaviji, samo su pro-
mijenili efa policije i postavili, novog. Kasnije su otpustili
sve Srbe i izvrili reorganizaciju. Izmjene u policiji uglav-
nom su se svele na promjenu naziva u redarstvenu strau
(gr~dsko redarstvo), dok su u andarmeriji, pored promjene
nazrva u Hrvatsko orunitvo, izvrene i neke organizacione
promjene. U Zenici je formiran jedan andarmerijski oru-
ni ki vod koji je bio u sastavu oruni kog krila ( ete) iz Sa-
r.ajeva. Imao je svoje stanice (postaje) u Zenici, Lavi, Nemi-
li, ep u, Zavidovi ima, Krivaji, Vozu i i Puhovcu.w Za ko-
mandira voda postavljen je poru nik Ismet Hadi .
Ovim je bila zahva ena sva upravna i izvrna vlast na
teritorij i biveg zeni kog sreza. Kasnije, na osnovu zakonske
odredbe Paveli a od 10. juna, a koja se odnosila na admini-
strativnu podjelu NDH,31 formirana je Velika upa Lava -
Gla sa sjeditem u Travniku. To je bila via instanca upra-
vne i izvrne vlasti i zahvatila je podru je bivih srezova:
Travnik, Zenica, Visoko, Fojnica i ep e. Funkcionisanje ove
upravne vlasti zapo elo je 20. juna 1941. godine i od tada je
kotarska oblast Zenice bila pod njenom ingerencijom." O-
vim je bio zatvoren ciklus u kojem je zavreno formiranje
ustake vlasti u Zenici, i u kojem su po ele da funkcioniu
sve ustanove i uredi upravne vlasti koje su bile predvi ene.
Prvi akti nove upravne vlasti u Zenici bili su: proglas
ustakog povjerenitva o ustoli eniu novih dunostnika i
nekoliko poziva na red, mir i lojalnost ustakom pokretu. To
su najve im dijelom bili prepisi pojedinih ta aka iz Paveli-
evezakonske odredbe za odbranu naroda i drave. Po toj
odredbi za izdaju se moglo okriviti svako tko bilo na koji
na in povrijedi ili je povrijedio ast i ivotne interese hrvat-
skog naroda ili bilo na koji na in ugrozio opstanak Nezavis-
ne Drave Hrvatske ili dravne vlasti, pa makar djelo i os-
talo samo u pokuaju, ini se krivcem zlo instva veleizda-
je.33 Ova odredba se odnosila u prvom redu na Srbe i Jev-
reje, a i na sve one koji se iz idejnih i politi kih razloga nisu
slagali sa novim poretkom, na komu niste i sve antifaisti-
ki raspoloene gra ane. Ona je posluila kao osnova svim
kasnijim uredbama i naredbama kojima je ustaka vlast san-
kcionisala svoje teroristi ke akcije.
. . ~rva nastojanja ustakog povjerenitva na uspostavlja-
nju Cl.vJlneuprave ':l Zenici ostvarena su uz podrku njema -
ke VOjne koman~~ 1 ye~ pomenutih proustakih organizacija.
U ovom se naro Clto isticao Pavo Kolar, predsjednik Sreskog
odbora HSS, a pomo ostalih lanova ove stranke ustae su
dobile neto kasnije, kada je jedanaest njenih odbora, koli-
ko ih je bilo na teritorij i biveg zeni kog sreza, pristupilo
ustakom pokretu." Povjerenitvu je veliku pomo pruio i
katoli ki kler, a naro ito poslije blagoslova sarajevskog nad-
biskupa Ivana Sari a i pozdrava kojeg je uputio Anti Pave-
Ji u i estitao mu stvaranje NDH35 i okrunice zagreba kog
nadbiskupa Alojza Stepinca, u kojoj je pozvao katoli ko
svetenstvo da se odazove na uzvieni rad oko uvanja i u-
29. Polaganje zakletve Dravi Hrvatskoj i Poglavniku vreno
je na osnovu naredbe koju su potpisali Slavko Kvaternik i dr Milo-
van ani 10. aprila 1941. g. i to je bio jedan od prvih akata novo-
stvorene NDH koja su objavile . Narodne novine, Zagreb, 11. aprila.
30. M. Coli , cit. d., str. 289.
31. Narodne novine, Zagreb, 20. juna 1941. g. M. Coli , cit.
d.. str. 157 i F. Je1i -Buti , cit. d., str. 103-104. '
.-, .32. O formiranju velike upe Lava-Gla, vidi ire: C. Kazazo
VIC, cit, d., str. 63-5.
33. Citat je navela F. Jeli -Buti u cit. d., str. 159 i odnosi se
na prvu ta ku ove Paveli eve zakonske odredbe koju su Narodne
novine- objavile 17. aprila 1941. godine. U njoj je, pored ostalog, bi-
k predvi eno da ministar pravosu a moe postavljati izvanredne na-
i odne sudove koji su imali karakter prijekog suda.
34. Pristupanje ovih organizacija HSS-a ustakom pokretu izvr-
eno je na zajedni koj skuptini koja je odrana u Hrvatskom domu
24. avgusta 1941. g. Tada je prihva ena rezolucija koju su potpisali
svih Il predsjednika bivih odbora. ove stranke sa Pavom Kolarom
na elu.
(Novi Iist, Sarajevo od 28. avgusta 1941. godine) .
35. -Novi Iist, Sarajevo od 15. maja 1941. godine.
54
55
napre enja NDH.36 Tada je ve i dio katoli kih svetenika
iz Zenice, i sa teritorije njenog sreza, na elu sa Milivojem
Cekadorn, prihvatio podstrek i uputstvo svojih glavnih crkve-
nih starjeina. Uklju ili su se u rad na irenju ideologije us-
takog pokreta i aktivno u estvovali na stvaranju ustake
vlasti i sprovo enju svih mjera koje je ona preduzimala.
Ovo su bile osnovne snage na koje se ustako povje-
renitvo u po etku moglo osloniti. Izvjesnu podrku imali
su jo kod jednog broja muslimanskog svetenstva, trgovaca
i inovnika Muslimana i Hrvata, koji su, u interesu o uva-
nja svoje egzistencije i poloaja, nudili saradnju ne samo
ustaama nego i njema kom okupatoru. Tako e, ustaama
se priklju io i jedan broj moralno deklasiranih elemenata,
neradnika (lumpen proletera) i ostalog oloa koji su u no-
vom poretku vidjeli mogu nost za verc, korupciju i plja ku.
Zenica je bila grad sa bogatom tradicijom radni kog
pokreta i brojnom radni kom klasom u kojoj je, uo i rata,
Komunisti ka partija Jugoslavije imala veliki uticaj. Pored
ostalih, ovo je bio zna ajan razlog to veliki dio irokih na-
rodnih masa nije prihvatio NDH i to je ostao rezervi san
prema stvaranju ustake vlasti. Posebno srpske mase nisu
mogle prihvatiti novu vlast koja im je od prvog dana zapri-
jetila genocidom. Zbog toga, poslije po etne zbunjenosti, po-
titenosti i i ekivanja, dolo je do konfrontiranja itavog
srpskog stanovnitva prema okupaciji i ustakoj NDH.
Ve i dio muslimanskih masa do ekao je okupaciju i
stvaranje NDH rezervisano i u stavu i ekivanja. Iako je od
prvog dana ustaka propaganda, na bazi jo ranijih tvrdnji
ustake emigracije 0 nedvojbenosti hrvatstva muslimanskog
stanovnitvae " i tvrdnji Mile Budaka da su Muslimani ras-
no naj i i i najmanje natrunjeni Hrvatie'", razvila teoriju o
hrvatstvu Muslimana, samo jedan manji broj njih pruio je
podrku okupatoru i vezao se za ustaki pokret. To su ug-
36. Dr Alojzije Stepinac jo 12. aprila 1941. g. prirmo je u slu-
benu posjetu Slavka Kvaternika a 16. aprlla u inio slubeni pris-
tup Anti Paveli u. Poslije toga, 28. aprila, Stepinac je objavio slu-
benu okrunicu katold kom svetenstvu.
(M. Coli , oit, a., str. 169).
37. O stavovima ustake emigracije prema Muslimanima u Bo-
sni i Hercegovini, vidi ire: F. Jeli -Buti , . Bosna i Hercegovina u kon-
cepciji stvaranja Nezavisne Drave Hrvatske, . 1941. godina u istori-
ji naroda BiH, str. 43-9.
38. Isto, str. 44.
56
lavnom bili ve pomenuti pripadnici muslimanskog ogranka
HSS-a, jedan broj svetenstva, trgovaca i privatnih zanatlija,
od kojih su se isticali Zihno Buljina, Ibrahim Nizami , Ismet
Sal inovi , Medidahinovi , Avdo Krajinik, Nezir Bega-
gi i Nurija Siliftarevi . Ni kasnije, kad je nekoliko bivih
prvaka JMO posjetilo Paveli a i izrazilo mu svoju Iojalnosr'",
ve ina muslimanskog stanovnitva Zenice nije promijenila
svoj stav i rezervi san odnos prema NDH i nije eljela. da
slijedi ustaki pokret.
Hrvatsko stanovnitvo do ekalo je okupaciju i progla-
enje NDH sa raspoloenjem koje se kretalo od oduevlje-
nja do rezervisanosti i otpora. Oduevljeni su bili: Pavo Ko-
lar, Milivoj Cekada, Tomislav Zli ari , Mijo Grgi , Petar Vi-
dovi , Drago Kordi , AndrijaDragi , Ivan Turbi i jo neki
koji su se u predratnoj Jugoslaviji eksponirali kao ekstremni
nacionalisti i kleronacionalisti ki separatisti. Oni su me u
prvima bili spremni da slue okupatoru i da mu prue podr-
ku. Ovakvo raspoloenje ispoljio je i ve i dio klera i jedan
manji broj radnika koji su, kao lanovi Hrvatskog radni kog
saveza (HRS), naro ito u zadnjim godinama pred rat, bili
pod jakim uticajem desnog krila HSS-a i frankovaca. Ostali,
ve i dio radnika, i uopte hrvatskog stanovnitva, do ekao je
.okupaciju i uspostavljenje ustake vlasti sli no kao i ve ina
ostalog stanovnitva - rezervisano. Jedina razlika, koja se
mogla zapaziti, bila je u tome to su, u jednom dijelu hrvat-
skog stanovnitva, bile poja ane iluzije o stvaranju samostal-
ne hrvatske drave, naro ito poslije Ma ekove izjave lojalno-
sti i poziva hrvatskom narodu da sara uje sa ustakim pok-
retom i vrlo jake agitacije koju je sprovodio kler.
40
Skoro istovremeno kad su uspostavljeni prvi organi
civilne uprave po elo jei formiranje ustakih ustanova i or-
ganizacija. Prvo je bio formiran ustaki logor koji je bio
nadlean na cijelom podru ju kotara (sreza). Na njegovu e-
39. Ante Paveli je 14. avgusta 1941. godime primio delegaciju
predstavnika bive JMO u kojoj su bili: Dafer Kulenovi . Hamid Kur-
begovi , Ismet Gavran Kapetanovi , Uzeir Hadihasanovi i oni su mu
tom prilikom izrazili lojalnost .i podrku.
(Hrvatski Narod, Zagreb, 15. avgusta 1941. godine i F. Jeli -
-Buti , cit. d., str. 199}.
40. O politi kom raspoloenju naroda prema okupaciji i usta-
koj vlasti, vidi ire: Ugljea Dani1ovi , Sarajevo li sarajevska oblast u
ustanku naroda Bosne i Hercegovine (oktobar '1941'. - maj 1942.), Sa-
rajevo u revoluciji, Sarajevo 1979. godine, tom. 3. i Z. Antoni , cit.
djelo, str. 51-52.
Si
Ju bio je ustaa-logornik sa nekoliko svojih pomo nika (po-
bo nika), koji su bili zadueni po sektorima, i logornik us-
take mladei. Nia ustanova, podre ena ustakom logoru,
bio je tabor koji je obuhvatao teritoriju jedne optine. Na
elu mu je bio ustaki tabornik sa svojim pobo nicima i ta-
bornikom ustake mladei. U selima su bili ustaki zbirovi,
koji su obuhvatali podru je samo jednog sela. Na elu zbira
bio je zbirnik. Ovo je bio ui dio strukture ustake organiza-
cije u Zenici, a u irem smislu njoj su jo pripadali: ustaka
vojnica, ustaka pripremna bojna, ustako redarstvo, ustaka
nadzorna sluba (UNS), ustaka mlade (muka i enska) la
novi i pristae ustakog pokreta. (muki i enskir.v
Inicijatori i organizatori stvaranja ustakih organiza-
cija u Zenici bili su Mijo Grgi , slubenik eljezare i Medid
Sahinovi , apotekar. U ovom su im pomagali Petar Vidovi ,
tehni ar, Avdo Krajinik, limar, Tomislav Zli ari , trgovac,
Ivan Turbi , radnik eljezare, Andrija Dragi , poslovo a u
eljezari i jo neke ustae.
Oni su, odmah po dolasku u Sarajevo ustakog povje-
renika za Bosnu i Hercegovinu Jure Franceti a, i po dobive-
nim uputstvima, po eli stvarati ustanove i organizacije us-
takog pokreta. Tada je u Zenicu dola i jedna grupa ustaa
u sme e-u kastim uniformama. Najvjerovatnije da su oni do-
nijeli uputstva Miji Grgi u, Medidu ahinovi u i njegovoj
grupi za formiranje ustake organizacije.
Prvi ustaki logornik u Zenici bio je Mijo Grgi . Nje-
govi pobo nici, kojih je po pravilu trebalo da bude est, bili
su: Petar Vidovi , Medid Sahinovi , Tomislav Zli ari , Mir-
ko Jankovi , Andrija Dragi i prvi ustaki logornik ustake
mladei Boro Turbi , U logoru je trebalo da se formira i
logorsko vije e, ali nije poznato da li je ono postojalo i ko
su bili njegovi lanovi. Za prostorije logora uzet je bivi so-
kolski dom, koga su ustae pretvorile u zatvor i mu ilite za
Srbe, Jevreje, komuniste i ostale antifaisti ki raspoloene
gra ane.
U isto vrijeme formiran je ustaki tabor za grad Zeni-
cu, a neto kasnije i tabori u optinama: Nemila, Janji i i
Gornja Zenica. Za ustakog tabornika u Zenici postavljen je
Avdo Krajinik, za tabornika u Nemili Zvonko Klari , u Ja-
nj i ima - Salih Sarajli , u Gornjoj Zenici - Mijo Janji .
Tada su po eli i sa postavljanjem zbirnika u pojedinim se-
lima.
Formiranje ostalih ustakih organizacija ilo je mnogo
lee i nastavilo se tokom itave 1941. i u prvoj polovini 1942.
godine. Ovome je osnovni razlog bio to ustaki pokret nije
imao dovoljno pristalica i to mu je trebalo vremena da uz
pomo propagande, davanjem privilegija i raznih obe anja,
regrutuje jedan broj novih lanova za svoje organizacije.
Za stvaranje ire osnove ustakog pokreta Zenica nije
bila pogodna. Veliki broj njenog stanovnitva inili su radni-
ci i njihove porodice, a ustaki pokret i njegova ideologija
nikad u njima nisu nali pogodno tlo za ostvarenje svog uti-
caja, I kod ostalih slojeva gra anstva nisu mogli na i ja eg
oslonca, iako je jo prije rata bilo pokuaja da se u Zenici
ustaki pokret konstituie i oforme njegove organizacije. Na
tome je, jo od konca 1931. godine, ra~io .Avdo Krajin~k,
kad je iz Zagreba doao u Zenicu i otVOrIOlimarsku radnJU:
On je bio prvi koji je donio ustake ideje u Zenicu. ~ prv?~
ilegalnoj ustakoj grupi, koja je uhapena 1934. godll;te, bili
su: Miron fra Kazinovi i Tugomir fra Geli , svetenici iz Ze-
nice, Mijo Grgi , August Tomi , eljezni ar iz Zenice i Mato
ari , seljak iz Crkvica. Neto kasnije, u Zenicu su doli Me-
did Sahinovi i Boo Kavran. Obadvojica su bili zaposleni
u apoteci i radili na uspostavljanju ustake organizacije."
Boo Kavran je radio i sa Dragom Jilekom iz Saraje-
va i bio odre en da u Bosni i Hercegovini formira ustake
organizacije, da pronalazi nove lanove i da ih zaklinje (da
polau prisegu) za ustaki pokret. Nije poznato koliko je on
tada ima uspjeha u ovom radu i koliko je u Zenici hilo u;;-
taa koji su jo prije rata poloili ustaku zakletvu. Moguce
je da su to bili Mijo Grgi , Avdo Krajinik, Medid ahino-
"i , Franjo imunovi , a mo~da i jo neki, jer ~e ':. doku~
mentima pominje predratna djelatnost ove orgamzacije. Om
su nakon proglaenja NDH bili u Zenici osniva i organizaci-
je ustaa Hrvatski oslobodila ki pokret.
4l. Organizacija ustakog pokreta nosila je naziv Ustako-hr-
vatski oslobodila ki pokret. O ustrojstvu i strukturi ove organiza-
cije, vidi ire: R. Br i ,Okupaclond sistem i ustaka NDH u Sara-
jevu 1941-1943, Sarajevo u revoluciji, tom II, str. 243-283.
42. ABiH, Komisija za utvr tvanje ratnih zlo ina okupatora i
njegovih pomaga a, kutija 238, inv. br. 3122 i 4640 i R. Kova evi i
M. 'Raji , cit. d., str. 48.
43. R. Br i , cit. lanak, Sarajevo u revoluciji, tom II, str. 261, i
M. Coli , cit, d., str. 61.
58 59
I pored ovih pokuaja, ustatvo u Zenici nije imalo
jaceg korijena. Tek po uspostavljanju NDH ono je nalo iz-
vjestan oslonac kod jednog manjeg dijela stanovnitva koje
je bilo pod jakim uticajem bive HSS i klera. Me utim, taj
uticaj nije bio toliki da se, bez teko a i u predvi enom vre-
menu, formiraju sve ustake organizacije.
Poslije Paveli eve odredbe o ustakoj organizaciji od
10. maja 1941. godine, formiranje drugog dijela organizacije
Hrvatski oslobodila ki pokret po elo je sa stavaranjem us-
take vojnice (ustaka vojska)." Trebalo je da to bude po-
sebna oruana vojna organizacija ustakog pokreta u cilju
osiguranja tekovina ustake borbe i hrvatskog narodnog us-
tanka; te u cilju odbrane Nezavisne Drave Hrvatske." U
Zenici su tada izlijepljeni plakati, kojima su pozvani da se
dobrovoljno prijave i pristupe u ovu ustaku jedinicu svi
oni koji hrvatski misle i rade. I ustaka propaganda je
svakodnevno, preko razglasne stanice, emitovala izvode iz o-
vog proglasa i isticala privilegije onima koji se jave 1: voj-
nicu.w Me utim, odziv je bio slab. U po etku, javilo se oko
30 dobrovoljaca, najve im dijelom mladi a, koji su pripada-
li kriarskim organizacijama i nekoliko avanturista. Me u
njima je bilo nekoliko onih koji su se vrlo brzo istakli zlo-
djelima. Takvi su bili: Ivica Urumovi , Alija Haramandi .
Slavko Deulovi , Miralem Zuki , Ferdinand. Merdo, Murat
Elezovi , Anto Bartulovi i jo neki.
Za prvog zapovjednika vojnice postavljen je Aleksan-
dar Benda. On je bio rodom iz Sarajeva 1 u Zenicu je doao
po uspostavljanju NDH. Agitacija za prijavljivanje u ustaku
vojnicu je nastavljena i kasnije. ali je njeno brojno stanje
sporo raslo. Sve manji broj je bilo onih koji su se dobro-
voljno prijavljivali. Zbog toga je ustako rukovodstvo bilo
prinu eno da odustane od principa dobrovoljnosti i da ovtz
ustaku jedinicu popunjava jednim brojem mladi a koji su
bili regrutovani u domobranstvo. Na taj na in ustaama je
polo za rukom da 00 decembra 1941. godine pove aju broj-
no stanje vojnice na oko 100 ustaa. To je priblino bilo i
najve e brojno stanje ove ustake jedinice, a kasnije je ovaj
broj neto opao. Svi pripadnici ustake vojruce polagali su
ustaku zakletvU: i obavezivali se na doivotno sluenje Pa-
veli u i ustakom pokretu.
Jo ve i neuspjeh ustae su doivjele u agitaciji za pri-
javljivanje u Franceti evu Crnu legiju. Iako je propaganda
bila vrlo jaka i materijalna obe anja velika, iz Zenice i nje-
ne okoline bilo je vrlo malo dobrovoljaca koji su se tada ja-
vili u ovu elitnu i po zlu poznatu ustaku jedinicu.
U jesen 1941. godine, ustaki logor u Zenici zapo eo je
!sa formiranjem ustake pripremne bojne. Ona je trebalo da
bude oruana formacija za vojni ku prednaobrazbu i za po-
punjavanje vojnice i drugih redovnih ustakih jedinica. po-
red ovog, njen zadatak je bio da, kao stalna rezerva, bude
spremna za aktiviranje i da, po potrebi, u estvuje u borbi. U
nju je, pored dobrovoljaca, uklju en i jedan broj omladine,
najve im dijelom srednjokolske, i zaposlenih u eljezari i
Rudniku. Na ovo su bili prisiljeni prijetnjama da e biti ot-
puteni sa posla ili regrutovani u domobranstvo. Kasnije, uz
poja anu propagandu i mjere prinude, u nju je uklju en i
jedan broj omladinaca sa sela, pa je, u prolje e 1942. godine,
zavreno formiranje ove ustake jedinice. Tada su njeni pri-
padnici, pred ustakim zastavnikom Josipom Kvesi em, za-
povjednikom svih ustakih pripremnih bojni na teritorij i u-
pe Lava-Gla,47 poloili zakletvu Anti Paveli u i obavezali
se da e mu vjerno sluiti. Za zapovjednika bojne postavljen
je Ivan Turbi .
Ustaka nadzorna sluba (UNS) osnovana je polovi-
nom avgusta 1941. godine. U svom sastavu imala je ustako
redarstvo i JO nekoliko ureda s kojima Je trebalo da spre-
ava djelatnost koja bi ugroavala slobodu i nezavisnost Ne-
zavisne Drave Hrvatske, mir, spokojstvo i sigurnost hrvat-
skog narodae.v Pored toga, imala je pravo da vri nadzor
nad svim dravnim organima, odbrambenim snagama i svim
ustanovama i organizacijama ustakog pokreta." U stvari,
imala je pravo neograni ene kontrole i vlasti u cjelokupnom
drutveno-politi kom i ekonomskom ivotu NDH.
44. F. Jeli -Buti , cit. d., str. 107. i M. Coli , cit d., str. 161
45. Citat iz Paveli eve izjave navela: F. Jeli -Buti u cit. d., str.
107, Vojna enciklopedija, tom X, str. 321.
46. Sje anje Ekrema Sehali a i Seada Skrge.
47. Na teritoriji upe Lava-Gla bilo je forrnirano nekoliko us-
takih pripremnih bojnih; po pravilu u svakom sjeditu ustakog lo-
gora u taborima bile su satnije,. koje su organizacijski pripadale sa-
stavu bojne.
48. Citat naveo: M. Coli , eit. d., str. 351.
49. Isto.
60
61
Me utim, i prije zvani nog formiranja UNS-e, ustae
su, u okviru Glavnog ustakog stana, imale posebno odjelje-
nje koje je rukovodilo obavjetajnom i kontraobavjetajnom
slubom. Ono je, preko ustakih povjerenitava, a zatim pre-
ko logora i tabora, organizovalo ovu slubu. Odgovornost za
njeno funkcionisanje u kotarskim oblastima naj e e su
preuzima1i logornici, u optinama tabornici ili neko od nji-
hovih pobo nika."
SOKOLSKI DOM - USTASKI LOGOR OD 1941. DO 1943. GODINE
je prva uputstva dobio od Drage Jileka, koji je, kao zamje-
nik ustakog povjerenika za Bosnu i Hercegovinu Jure Fra-
nceti a i bio zaduen za obavjetajne poslove na ovom pod-
ru ju. Kasnije, Dragi je bio i tzv. predvodilac ilegalne gru-
pe. Pod pseudonimom Dabia 29, bio je neposredno pove-
zan sa povjerenitvom UNS-e (Ured II)"~ u Sarajevu, na i-
jem elu je bio Zvonko Humski. Od njega je Dragi dobijao
uputstva za rad i li no mu podnosio izvjetaje. Nekad je to
inio prilikom odlaska u Sarajevo, a nekad je Humski dola-
zio u Zenicu i primao izvjetaje. U ovoj obavjetajno] mrei
ustaa u Zenici, iji rad je bio usredsre en prije svega na o-
nemogu avanje djelatnosti Komunisti ke partije i SKOJ-a, pa
zatim na obezbje enje rada eljezare, Rudnika i drugih pre-
duze a i ustanova, radila je grupa agenata. Me u njima su
bili najpoznatiji: Dragutin-Drago Mili evi , Slavko Deulovi ,
Seid Begagi i Ivica Turbi . Osim ovih, za Dragi a je u e-
ljezari, Rudniku, eljezni koj stanici i ostalim preduze ima i
ustanovama radilo jo oko 40 dounika. Ve ina ih ie pogi-
nula u borbi protiv Narodnooslobodila ke vojske a nekima je
su eno poslije rata.P
Dounici su motrili kretanje, rad i ponaanje radnika,
slubenika i ostalih gra ana i prijavljivali aktiviste narodno-
oslobodila kog pokreta i sve druge koji su na bilo koji na-
in izraavali svoje neslaganje sa ustakom politikom. Na is-
ti na in su postupali sa onima koji se nisu bili vezali za na-
rodnooslobodila ki pokret, ali koji su se pasivno odnosili
prema ustatvu i ustakoj dravi, smatraju i ih potencijal-
nim neprijateljima NDH. Dovoljno je bilo da nekoga samo pri-
jave, pa kasnije, zavisno od ocjene "teine krivice, da bude
otputen sa posla, uhapen ili odveden u Jasenovac ili druge
koncentracione logore.
Hapenja i kanjavanje vrili su redarstvenici usta-
J;og redarstva, Oni su isle ivali zatvorenike, upu ivali u10-
Ustaka obavjetajna sluba u Zenici je organizovana
u okviru ustakog logora, a neposredni njen rukovodilac bio
je pobo nik ustakog logornika Andrija Dragi .! Najvjero-
vatnije da je to bio njegov sektor rada u okviru logora i da
50. Savo Pre a. "Ustaka nadzorna sluba u borbi protiv ustan-
ka u Bosni i Hercegovini 1941. i po etkom 1942. g., 1941. u istoriji
naroda BiH, str. 488.-490.
'i 1. Isto. str 491.
52. Ured II UNS-e iz Zagreba (od 1943. s. Ured B-Il)) obavjetaj-
no je obezbje ivao cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine, posredstvom
svoja tri povjerenitva, koja su bila u Sarajevu, Tuzli i Banjoj Luci.
II kotarskim oblastima ovaj Ured nije imao svoje slubene ustanove
nego samo predvodioce ilegalnih grupa, koji su bili vezani za povje-
renitvo. Takav slu aj je bio i u Zenici. Predvodilac ilegalne grupe
Andrija Dragi je bio vezan za sarajevsko povjerenitvo.
(Arhiv Republi kog SUP-a, Sarajevo).
5:3. Arhiv Republi kog SUP-a, Sarajevo,
62 63
2. Teror okupatora i ustaa u Zenici 1941. godine
Od prvih dana okupacije i osnivanja NDH, okupa tor
i ustae po eli su sa terorom nad Srbima, Jevrejima i Romi-
ma s namjerom da ih unite. Ovim terorom je bio zahva en
i dio hrvatskog i muslimanskog stanovnitva, koji nije prih-
vatao okupaciju NDH, dakle svi demokratski i antifaisti ki
raspoloeni gra ani, posebno komunisti, koji su smatrani naj-
ve im protivnicima novog reima. Kao osnova za sprovo e-
nje teroristi kih akcija, ustaama je posluila pomenuta za-
konska odredba za odbranu naroda i drave. Njome je bi-
!o dat~ pravo, ne sam<?dravnim organima (sudovima), nego
I ust.ask~m r~d~l:stvu 1 svak?m ~sta.i da mogu optuiti ko-
mumste I antifaiste za veleizdaju- 1 da to bude dovoljno za
njihovo hapenje, odvo enje u logor ili strijeljanje. Za Srbe
JevreJe i Rome d.ovoljpo j.ev?ilo da su to to jesu, pa da zbog'
toga Izgube svu ImOVInU1 ZIVOtu nekom od koncentracionih
logora i na brojnim gubilitima.
Da bi teroristi ke akcije dobile organizovan karakter
ustae su ih ozakonile itavim nizom formalno-pravnih aka-
ta, koji su uslijedili nakon zakonske odredbe za odbranu na-
roda i drave. Tako je ve 25. aprila objavljena zakonska
odredba o zabrani irilice, a 30. aprila jo tri zakonske od-
redbe: o dravljanstvu, o zatiti arijevske krvi i asti hrvat-
sk~g naroda, i o rasnoj pripadnosti. Ovim je trebalo osigu-
rati sprovo enje rasne politike. Uz pomenute odredbe done-
eno je jo nekoliko drugih: o prelazu s jedne vjere na dru-
gu (~. ~~ja), o prijekim sudovima (17. maja), o zatiti naro-
dn.~I arijske kulture. hrvatskog naroda (4. juni), o pokretnom
prijekom sudu (24. juna), o postupku kod komunisti kih na-
p~daja kad se po initelj ne prona e (2. oktobra), o upu iva-
nju nepo udnih osoba u sabirne logore (25. novembral."
Sve ove zakonske odredbe bile su usmjerene protiv
Srba i Jevreja, koji su ovim prakti no bili stavljeni van za-
kona, te protiv komunista i svih drugih koji se nisu slagali
s ustakom politikom.
Upo~ed~. sa donoenjem ovih zakonskih mjera, ustae
su sprovodile iroku propagandu radi psihi ke i politi ke pri-
preme stanoy~itva za ostvarivanje svog programa, u kojem
su rasna politika i genocid zauzimali dominantno mjesto. PO-
l~~a o~~lOvau njoj bila je: da su Srbi i Jevreji najve i ne-
pnJat~.IJl hrvatskog naroda i da njima nema mjesta u NDH.
~TeonJama su d.okazivali da je najve i dio ovog stanovni-
tva ovamo doseho pod Osmanlijama i da je jedan dio hr-
vatskog stanovnitva tada silom preveden sa katoli ke na
pravoslavnu vjeru." Nosioci te kampanje bili su najvii us-
t~~ki ~kovodioc.i; Mile Budak, Andrija Artukovi , Viktor Gu-
ue, MIlovan amc, Mladen Lorkovi , Mirko Puk i drugi. Oni
gore i strijeljali. U ovome su se isticali: Seid Begagi , Niki-
ca trbac, Mehmed ehi , Stipo Perica, Ivan Gran, Stipo
Kriani i Drago Mili evi .
Ustaka mlade bila je organizovana u tzv. asnoj ra-
dnoj slubi po ugledu na sli ne faisti ke omladinske orga-
nizacije u Njema koj i Italiji. U po etku je obuhvatala svu
kolsku omladinu ( ak i Srbe) od 15 do 18 godina. Kasnije,
na osnovu zakonske odredbe od 30. jula 1941. godine.'' iz-
vrena je reorganizacija slube i promijenjen naziv ove slu-
be u Dravna asna radna sluba. Tada su iz njenog lan-
stva otpali Srbi i svi omladinci nearijskog porijekla. Ova
organizacija osnovana je radi vojni ke prednaobrazbe omla-
dine, njenog pripremanja za sluenje u oruanim snagama
NDH i odgoja omladine u ustakom duhu.
U Zenici su omladinci i omladinke bili grupisani po
kolskim razredima i preduze ima. Izvodili su predvojni ku
obuku, odlazili na rad i u estvovali u raznim manifestaci-
jama koje je ustaka vlast prire ivala. Ne moe se utvrditi
koliko je omladine bilo upisano u ovu slubu, ali aktivnih, i
onih koji su redovno ili na vjebe i rad, bilo je malo. Ve-
dna je na razne na ine izbjegavala aktivnost u slubi ili se
jednostavno nije odazivala pozivima za obavljanje dunosti.
Jedino je ustaama polazilo za rukom da za vrijeme asova
u kolama okupe i izdvoje grupe i da ih pod prijetnjom kazne
odvedu na vjebe i rad. Jedan broj omladinaca i omladinki
dobili su bili uniforme (radna odijela), ali su se malo koris-
tile. Bojkot i otpor ovoj slubi od strane napredne omladine
bili su daleko ja i nego svi zakonski propisi i prijetnje usta-
a i njihove vlasti.
. 55. Sve ove zakonske odredbe naveo je M. Cold u eit. d. (pri-
lOZI: VilI, X, XI, XII, XLII, XV, XX I, XXVIII XXXIII i XXXIX na
str. od 417-457). '
56. O ovim ustakim teorijama vidi ire: F. Jeli -Butl , cit,
d., str. 163-165.
54. M. Coli , cit.d., str. 264.
64
65
su u sredstvima informisanja, a naro ito u javnim nastupi-
ma i govorima, za sve neda e koje je hrvatski narod pretr-
pio za vrijeme bive Jugoslavije, okrivili srpski narod i Jev-
reje i zaprijetili im unitenjem. Jedan dio Srba emo pobi-
ti, drugi raseliti, a ostale prevesti na katoli ku vjeru i tako
pretvoriti ih u Hrvate ,:'7 govorio je tada Mile Budak.
Ovim je on izrazio sutinu rjeenja srpskog pitanja
u NDH, onako kako su ga Paveli i ustae jo u emigraciji;
programirali a dolaskom na vlast otpo ele da sprovode. o-
vakvi govori Mile Budaka i drugih bili su podstrek ustakim
zlo incima za svirep obra un sa srpskim narodom i Jevreji-
ma. U njima su najvie podsti ali zlo ina ke strasti koje su
se rasplamsavale u strasti za plja kom i u jo ja oj nacio-
nalnoj i vjerskoj mrnji.
Ve sa dolaskom prvih okupacionih jedinica u Zenicu
zapo ele su teroristi ke akcije protiv Jevreja. Folksdoj eri i
ustae, uz podrku njema ke vojske, demolirali su 15. aprila
jevrejsku sinagogu, oplja kali je i dijelom spalili. Istovreme-
no su njema ki vojnici upadali u jevrejske radnje i stanove
i plja kali njihovu imovinu. To je bio samo po etak kojim su
Nijemci najavili progon Jevreja i kojim su ustaama poka-
-zali primjer kako treba rjeavati sudbinu ovog naroda.
Uspostavljanjem ustake vlasti, kad su objavljene i
pomenute zakonske odredbe, Jevreji su ve bili obiljeeni e-
stokratkom zvijezdom i utom trakom. Ograni ena im je bi-
la sloboda kretanja i zabranjeno snabdijevanje u trgovinama
i na pijaci. Ovim, i jo nizom drugih zabrana, ustaka vlast
je najavila po etak rjeavanja jevrejskog pitanja, Tada su
ustae zapo ele i sa plja kom jevrejske imovine. Prvo su
im naredili da prijave svu pokretnu i nepokretnu imovinu i
da jene smiju sakrivati, niti na bilo koji na in otu ivati, a
zatim su 15. maja u njihovim radnjama postavljeni povjere-
nici.
58
Ovim je oko 20 trgovina i zanatskih radionica u Zeni-
ci prakti no prelo u ruke novih vlasnika - ustaa,
Osnivanjem Dravnog ravnateljstva za ponovu", i ob-
javljivanjem zakonske odredbe 0 podravljenju imetka Zido-
~a !idO\:skih. poduze~~(69, otpo ela je organizovana plja ka
jevjerske rmovme, .naro ito dragocjenih stvari. Slubenici ovog
Ra~nateljs~~a, k~o i .nii odgovaraju i organi u upama i ko-
tarm~a, kOJIm~ Je bilo dato. p~avo na konfiskaciju jevrejske
imovme, u pocetku su nastojali da svemu tome daju nekakve
zakonske okvire. Konfiskaciju radnji i trgovina vrili su na
osnovu izdatih naredaba upskih i kotarskih oblasti. Preuzi-
rnali su ih komisijski i komisijski predavali povjerenicima.
I plja ka dragocjenosti vrena .je, putem komisija koje su za
tu svrhu bile ustanovljene u upama." Me utim, ubrzo se
od toga odustalo i na najbrutalniji na in po elo da otima sve
to je bilo vrijedno i to je moglo biti od koristi. Nisu bili
rij~tki slu ajevi da se, prilikom hapenja ili pretresa jevrej-
skih stanova, s pitoljem u ruci iznu uju novac i druge dra-
gocjenosti. I pozivanjem na prisilne radove, ustae su plja-
kale jevrejske porodice i izvla ile pare od njih. Na ovakav
rad naro ito su pozivani oni za koje se pretpostavljalo da i-
maju novac ili zlato, a onda je od njih, ucjenjivanjem, tra-
eno da se pla anjem otkupe. Tako je traeno naro ito od
starijih ljudi, koji nisu mogli da podnesu teke fizi ke ra-
dove. U slu ajevima protivljenja, produavane su im kazne
prisilnog rada, sve dok ne popuste i plate svoj otkup. Plja -
kani su i obe anjima da e biti zati eni od progona, a za uz-
vrat, od njih su uzimane ve e svote novaca i drugih drago-
cjenosti, pa onda prijavljivani pod optubom da su poku-
ali da podmite. Takav je slu aj bio sa apotekarom Otom
Vajsom. Pavo Kolar uzeo mu je 200.000 dinara, obe ao ne-
smetan odlazak u inostranstvo, a onda ga optuio za poku-
aj podmi ivanja, U o ajanju zbog ovog, Vajs i njegova e-
na su izvrili samoubistvo trovanjem." .
60. M. Coli , cit. d., zakonska odredba u prilogu br,XXV, str.
438.
57. Citat naveo Z, Antoni , cit. str. 79. napomena 78.
58, ABiH, Komisija za utvr . ratnih zlo ina okupatora nje-
govih pomaga a, kutija 238, inv. br. 56880.
59. Dravno ravnateljstvo za ponovu formirano je 24. [una 1941.
g. Osnovna namjena ove ustanove bila je da plja ka jevrejsku i srps-
ku imovinu.
61. Ova komisija iz Zupe Lava-Gla dola je po etkom avgusta
1942, godine u Zenicu. Na osnovu. prethodnog nare enja Nikole Tu-
suna, izvrila je popis Jevreja i skupila je nekoliko paketa zlata i dra-
gocjenostL Kad su se vratili u Travnik, podnijeLi su zahtjev da im
se uz dnevnice plati i prekovremeni rad, jer, kako su nave-li, . radili
su preko 12 sati dnevno-.
(Iz krivi nog sptsa sa su enjaNikoli Tusunu, 1945. godine, Arhiv
Okrunog suda u Sarajevu, br. KO 70/45),
62. Iz presude Okrunog suda u. Sarajevu, kojom je Pavo Ko-
lar osu en na smrt vjeanjem, a koju je objavio Sarajevski dnevnik ,
br. 124 od 22. novembra 1945. godine.
66
67
Me utim, ovo je bio samo po etak jednog tekog zlo-
crna nad jevrejskim narodom. Ve 28. jula 1941. godine Pa-
veli je izdao vanrednu zakonsku odredbu u kojoj je, izme-
u ostalog, stajalo:
Zidovi ire lane vijesti u svrhu uznemiravanja pu-
anstva, te svojim poznatim pekulativnim na inima smeta-
ju i oteavaju opskrbu pu anstva, te se zbog toga kolektiv-
no smatraju za to odgovornim i prema tome e se protiv
njih postupiti i spremati ih povrh kazneno-popravnih odgo-
vornosti u zatvoreni ka zbiralita pod vedrim nebom ... 63
Ovom odredbom trebalo je da se ozakoni ve zapo e-
ti teror i podstaknu ustae na 'nove zlo ine nad jevrejskim
stanovnitvom.
U Zenici je ova odredba posluila ustaama kao signal
za po etak otrijih mjera prema Jevrejima, pa su ubrzo ot-
po eli sa njihovim masovnim hapenjima i otpremanjima u
koncentracione logore. Ve 20. septembra 1941. godine otpre-
mljena je prva grupa u logor Jasenovac (44 mukarca od 16
do 50 godina starostij.s-
Druga grupa zeni kih Jevreja (94 starije osobe, ene i dje-
ca) uhapena je 29. februara 1942. godine." Ovo hapenje i
otpremanje u logor (mukarci u Jasenovac, a ene i djeca
u Staru Gradiku) izvreno je po nare enju velikog upana
Nikole Tusuna. On je 26. februara, na tri daha prije navede-
nog hapenja, dostavio kotarskim oblastima velike upe La-
va-Gla dopis slijede e sadrine:
Izvolite u subotu dne 28. ovo mj. pohapsiti sve ido-
ve mukarce, ene i djecu i iste otpremiti odmah do elje-
zni ke postaje Turbe.
Zidovi imaju pravo sa sobom ponijeti potrebnu odje-
u i obu u i to koliko mogu ponijeti a i posteljinu. Tako e
ima pravo nositi uza se i novac.
Sva hrana koja se nalazila kod Zidova ima se s njima
otpremiti u Turbe jer e u Turbetu ti Zidovi vjerovatno os-
tati dvadesetak dana i prema tome je potrebno da budu op-
skrbljeni kako za vrijeme boravka u Turbetu tako i za dalji
put.
Stavite na vrijeme na raspoloenje orunitvo, redarst-
vo i ustae. Od Zidova oduzete srebrnine i zlatnike i viak
novca imade se sa posebnim dopisom odaslati na adresu ve-
like upe Lava-Gla .66 .
Iako je u ovom dopisu bilo nare eno da se pohapse
svi Jevreji i otpreme u Turbe, u Zenici su ostale 34 osobe.
Bolovale su od tifusa, pa je to bio razlog to ustae u pot-
punosti nisu izvrile Tusunovo nare enje. Kada je jedan broj
njih prezdravio (16 mukaraca i ena), odveli su ih 4. apri-
Ja 1942. godine. Posljednja, evrta grupa Jevreja, koja je bro-
jala 18 osoba, otpremljena je u logor 26. avgusta 1942. go-
dine. U Zenici su ostale samo dvije jevrejske porodice: dr
Adolfa Goldbergera i apotekara Elazara Samuela. Njih su Ni-
jemci i ustae ostavili, zato to su im bili potrebni kao do-
bri zdravstveni radnici i stru njaci. Od 172 Jevreja (ljudi,
ena i djece), koliko ih je tada odvedeno iz Zenice, samo je
njih pet uspjelo da preivi koncentracione logore." Na ovaj
na in ustae su rijeile jevrejsko pitanje i gotovo. uniti-
le ovaj dio zeni kog stanovnitva. Jedino je jednoj grupi Je-
vreja (38 osoba) uspjelo jo 1941. godine da napusti Zenicu i
da se, pomo u lanih propusnica, prebaci u Mostar, a zatim
u Dalmaciju. Kasnije, naro ito poslije kapitulacije Italije, ve-
dna njih je stupila u partizanske jedinice.
U duhu uputstava, ustae su pokuale da se sli no ob-
ra unaju i sa Srbima. Jo u po etku preuzimanja i usposta-
vljanja svoje vlasti, smijenile su sreskog na elnika Ko evi a
i predsjednika optine Mehmedaliju Tarabara, a na njihova
mjesta postavile svoje ljude. Zabranile su rad svim gra an-
skim strankama i sindikalnim organizacijama (osim Hrvats-
kog radni kog saveza) i drutvima koja su imala jugosloven-
ski ili srpski karakter i konfiskovali njihovu imovinu. Kad
je objavljena zakonska odredba o zabr~ni .irilice, popalje~o
je i uniteno sve to je bilo pisano OVImpismom. Na nasil-
ni ki na in poskidani su svi irili ni natpisi sa ustanova, pre-
duze a i trgovina i sve oznake koje su nosile jugoslovensko
ili srpsko obiljeje. Sruili su i spomenik jugoslovenskim ju-
nacima iz prvog svjetskog rata, koji je bio postavljen kod
bive Gra anske kole." Promijenjeni su i nazivi ulica, pa
63. Citat iz ove zakonske odredbe navela F. Jeli -Buti u cit.
o., str. 180.
64. ABiH, Komisija za utvrdo ratnih zlo ina okupatora i njego-
vih pomaga a, kutija 238, inv. br. 46875.
65. Isto, inv. br. 46878.
66. Arhiv Okrunog suda Sarajevo. br. KO 70/45, krivi ni spis
Nikole Tusuna.
67. ABiH, Komisija za utvrdo ratnih zlo ina okupatora i njego-
vih pomaga a, kutija 238, inv. br. 56.880i 56.880.
68. Isto, br. 3122/1 i Novi list, Sarajevo, 18. [ula 1941. godine.
68
69
je glavna ulica dobila ime Ante Paveli a, biva Strosmajero-
va - dr Ante Star evi a, Masarikova - Adolfa Hitlera, Voj-
vode Putnika - Slavka Kvaternika itd.
69
Teror nad srpskim stanovnitvom ustae su zapo ele
naredbom o ograni enom kretanju i otputanjem sa posla.
Ve 1. maja 1941. godine otputena je jedna grupa u kojoj
je bilo 28 Srba, uglavnom slubenika bivih upravnih orga-
na i radnika iz eljezare.?? Nekoliko dana kasnije (12. maja),
nakon objave rjeenja Ministra unutranjih poslova NDH da
se otpuste svi Srbijanci i Crnogorci a od ostalih Srba oni
koji su se isticali protuhrvatskim radom." 'uslijedilo je
masovnije otputanje. '
Tako je u prvoj grupi bilo otputeno oko 300, nakon
toga jo oko 1.000 radnika i namjetenika. Najvie ih je bi-
lo iz eljezare. Nare enje o iseljavanju Srba i Crnogoraca bi-
lo je objavljeno u oglasu koji je potpisao Artur Gustovi , do-
mobranski pukovnik u Travniku. Oglas je bio istaknut na vi-
e mjesta u Zenici. U njemu je bilo naglaeno da svi stanov-
nici, porijeklom iz Srbije i Crne Gore, moraju napustiti te-
ritoriju NDH u roku od 48 sati.
, Jedan broj otputenih vratio se u Srbiju, Crnu Goru
i razne krajeve Bosne i Hercegovine, dok se jedan broj njih
prijavio i otiao na rad u Njema ku." .
Uz otputanje sa posla, po ela su i prva hapenja. Ve
J. maja zatvoreno je oko 40, Srba, ali su nakon zlostavljanja
puteni. Dva dana kasnije odvedena su i ubijena dvojica stra-
zara Kaznenog zavoda. U drugoj polovini juna uhapena je
druga grupa (oko 50 ljudi). Hapenje je, prema obrazloe-
nju, bilo preventivna mjera. da bi se sprije ila mogu nost
69. "Novi Iist, Sarajevo, 23. jula 1941. godine.
70. Sje anje ure Radi a, radnika 2eljezare Zenica, koji je 1.
maja 1941. godine bio otputen sa posla, a 3. maja uve euhapen sa
grupom radnika iz 2eljezare.
(Muzej grada Zenice, fond NOB)
71. Citat navela F. Jeli -Buti , cit. d., str.165, napomena 102,
72. Odlazak radnika u Njema ku izvren je u tri grupe. Pr-
va je otila koncem [ula, a druga i tre a 8. i 21. avgusta 1941. go-
dine. (Sarajevski Novi list, od 8. i 20. avgusta 1942. godine). Koli-
)':0 je ukupno tuda radnika otilo u Njema ku nije poznato. R. Kova-
evi i M. Raji u cit. d., str. 61. navode da je u jednom transportu
otilo 250 radnika, od ega su. 152. bili iz 2eljezare.
iO
podizanja ustanka ila Vidovdan. Vlasti su objavile oglas u
kojem su uhapene proglasili taocima i zaprijetili da e biti
svi postrijeljani ukoliko 28. juna bude bilo kakvih nereda."
I prije ovih hapenja po eli su zlo ini ustaa u oko-
lini Zenice. U selu Bi1jeevu ubijen je pravoslavni svetenik
Miladin Mini ; maltretirana njegova porodica i oplja kana
njegova i crkvena imovina. To su u inile ustae iz Kaknja,
pop Eugen Guji , sa svojim pomo nicima." Ovo se dogodilo
27. aprila 1941. godine i to je bio jedan od prvih ustakih
zlo ina ne samo na teritorij i Zenice nego i u Bosni i Herce-
govini. Neto kasnije (19. juna), ustae su izvrile jo jedan
mnogo tei zlo in na Lavanskom mostu. Ubijeno je 25 Sr-
ba, i svi su bili ba eni u rijeku. To su, najve im dijelom, bi-
li seljaci iz isto ne Bosne, iz krajeva oko Gorada i Cajni-
a. Njih su, prije toga, sarajevske ustae dopremile u Ze-
nicu s namjerom da ih otpreme u neki od ustakih koncen-
tracionih logora. Me utim, ta odluka je bila izmijenjena, pa
su ih, na Lavanskom mostu, od zeni kih ustaa preuzele
travni ke ustae i sve strijeljale. Jedini je ovo strijeljanje
preivio Boko Lekovi . Prema izjavi koju je kasnije dao
sudiji Kotarskog suda u Zenici, uhapen je od ustaa u Go-
radu,a zatim u grupi doveden u Zenicu." Ustae su mu
prilikom strijeljanja pucale u usta, a zatim ga bacile u ri-
jeku. Rana nije bila smrtonosna, pa se u vodi osvijestio i
preplivao na desnu stranu rijeke Bosne. Sutradan su ga na-
~li seljaci i odveli u zeni ku bolnicu. Pomo mu je pruio
dr Goldberger i po eo ga lije iti. Me utim, ustae su saznale
za njega, izvele ga iz bolnice i strijeljale."
Uz prva hapenja i zlo ine, ustae su organizovale i
plja ku srpske imovine. Konfiskacijom su preuzele srpske
radnje i trgovine (kao to su, prethodno, u inile sa jevrejs-
kim) i u njih postavile svoje povjerenike. U plja ki su u es-
73. ABiH, Komisija za utvrdo ratnih zlo ina okupatora i njego-
vih pomaga a, kut. br.238, inv. br. 54.739 i 56.860.
74. U dokumentima Komisije za utvr ivanje ratnih zlo ina o-
kupatora i njegovih pomaga a, kut. 238, inv. 'br. 42.878 i 42.880, stoji
da su pomo niciustal Eugenu Guji u u ovom zlo inu bili Nezir .Her-
cegovac, Hamid Sabanovi i Be ir Beirevi .
75. Pismenu izjavu Boka Lekovi a, koja je sa uvana u sudskom
materijalu, objavio je Rade Jani i.jevi u feljtonu Hajke:--.
Naa rije ", br. 3. i 4. od 5. i 12. marta 1969. godine i Insti-
tut za istoriju, Sarajevo, MF 4/30.
76. O streljanju grupe Srba na Lavanskom mostu vidi ire: C.
Kazazovi , cit. d., str.68-9.
71
.1
tvovali ve inom oni koji su se priklju ili ustakom pokretu
i uli u aparat ustake vlasti, Namjeravali su da sistematski
nastave sa konfiskacijom i plja kom imovine Srba. Pripre-
~ili su bili i plan za iseljavanje jednog broja srpskih poro-
elica,
Pored posebnog odjeljenja (odjel za gospodarstvo i po-
nov.u) u Kotorskoj oblasti koja je na ovome radila, postavili
su 1 dr Edu Novaka za privremenog upravitelja imovine srp-
ske pravoslavne crkve." Me utim, sa iseljavanjem nije ilo
onako kako je bilo planirano, pa su do po etka juna u Srbi-
ju protjerani samo pravoslavni protojerej Uro Jovanovi i
porodica popa Veljka Grgurovi a, a neto kasnije i jedna gru-
pa od 15 srpskih porodica." Od daljnjeg protjerivanja odu-
stalo se na intervenciju Nijemaca, pa je kasnije iseljavanje
Srba iz NDH bilo ograni eno.t?
Sli no je bilo i sa prevo enjem Srba u katoli ku vje-
ru. Ustake vlasti su nastoj ale, oslonom na Paveli evu zakon-
sku odredbu od 3. maja 1941. godine (kojom je bio ozako-
njen prelaz s jedne vjere na drugu), da privole jedan dio
~)~ogstan~>vni.tva.d~ primi katoli anstvo i da ga- na taj na-
un denacionalizuju 1 pretvore U Hrvate. U vezi sa ovim
~ili su napravljeni spiskovi onih koje je trebalo pokatoli i-
tI.80Odrano je i nekoliko sastanaka sa njima na kojima su
Nikola Tusun, Pavo Kolar i Milivoj Cekada pokuavali pri-
jetnjama da ih. ubijede kako je to jedini put da se vrate
pravoj vjeri i hrvatstvu koje su izgubili jo dolaskom Tura-
ka u ove krajeve. Me utim, i pored prijetnji, ustae su bi-
le prisiljene da odlau realizaciju plana masovnog pokatoli-
avanja, a kasnije, zbog naglog razvoja ustanka u Bosni i
Hercegovini, da od ovog i odustanu.
Ustae i njihove vlasti u Zenici, uz pokuaje protjeri-
vanja i katoli enja, vrili su i hapenja, odvo enje u koncen-
tracione logore i fizi ku likvidaciju srpskog stanovnitva. O-
vome su, u junu i julu 1941. godine, uz poja ano hukanje
protiv Srba, prethodile i tajne instrukcije ustakog rukovod-
stva.! a i nekoliko slubenih posjeta i sastanaka ustakih
rukovodilaca. Ta nije, u Zenicu su tada dolazili ustaki sto-
ernik iz Travnika, Johan Dovgan iz Zagreba, Franjo imu-
novi islubeno boravili nekoliko dana."
Oni su Miji Grgi u, Peri Vidovi u, Avdi Krajiniku i
drugima - pomagali u konstituisanju ustakog pokreta i u
izradi plana progona srpskog i jevrejskog stanovnitva. i-
munovi je nastupio kao instruktor i teoreti ar ustakog
pokreta. Odrao je nekoliko predavanja, a na ustakoj sku-
ptini, koja je odrana 30. jula u Hrvatskom domu." govo-
re i o programu ustakog pokreta, pozvao je ustae da se
nemilosrdno obra unaj u sa Srbima, Jevrejima i ostalim ko-
ji pokau i ispolje protuhrvatsko djelovanje. Najvjerovat-
nije su ove slubene posjete i sastanci istaknutih ustaa
bili u neposrednoj vezi sa po etkom masovnog hapenja Sr-
ba i donesenim odlukama o likvidaciji jednog dijela srps-
kog stanovnitva.
Za sprovo enje odluke o hapenju Srba zna ajne su
bile i dvije okrunice koje je (31. jula i 1. avgusta) upu-
tio kotarskim oblastima veliki upan Nikola Tusun. Prvom
je traeno da se otpo ne sa fizi kim unitenjem srpskog sta-
novnitva i kotarskoj oblasti nare eno da u roku od 15 da-
na izvri registraciju svih Srba pravoslavaca kao i onih lica
koja su bili bilo kada pravoslavne vjere ... Okrunicom od
1. avgusta traeno je da se hapenje vri sistematski.f Uz
77. Novi Iist, Sarajevo, 15. avgusta 1941. godine.
78. R. Kova evi i M. Raji , cit, d.. str. 60.
79. U po etku Nijemci su podsticali iseljavanje Srba iz NDH pa
su o tome 4. juna sklopila i sporazum sa vladom NDH. Me utim kad
je izbio ustanak u Srbiji, iseljavanje Srba predstavljalo je Nij~mci.
ma jednu od teko a u pokuajma da ugue ustanak. Zbog toga, oni
su na pregovorima sa predstavnicima NDH u Beogradu i Sapcu 29. i
3C. jula 1941. g.. donijeli odluku da ga vograni e. Tada su, izme u os-
talog, precizirali da se iseljavanje moe vriti samo preko Zemuna i
sa vizama potpisanim od njema kog Konzulata u Sarajevu.
(Sire o ovome vidi: Z. Antoni , cit. d., str. 75-6).
80. Spiskovi za katoli enje Srba pravljeni su na osnovu pose-
bnog raspisa vlade NDH od 30. juna 1941. godine. U njemu su bila
ograni enja koja su se odnosila na pravoslavne svetenike trgovce
bogate seljake, zanatlije, inteligenciju i sve one koji nisu 'mogli d~
donesu potvrdu o Ii no] estitosti, Ove potvrde, prema raspisu tre-
balo je da izdaju kotarska i optinska poglavarstva u sporazu~u sa
ustakim logorima i taborima. Ovo je prakti no zna ilo da je na ka-
toli ku vjeru mogao pre i samo onaj Srbin kome je to odobrio usta-
ki logor ili tabor i koga su oni uvrstili upornenute. spiskove.
(Arhiv Vojno-istorijskog instituta, Beograd (u daljem tekstu:
AVII), kutija 87. reg. br. 6/37-1. '
. O ovome ,:idi ire: Z. Antoni , cit. d., str. 76-78i F. Jeli -Buti ,
cit. d., str. 173-17;).
81. AVII, k-84, reg. br. 3/55-1-3 i Viktor Novak, Magnum Kri-
men, Zagreb, str. 745-750.
82. Novi Iist, Sarajevo, 16. jula 1941. godine.
83. Isto, od 31. jula 1941. godine.
84. Arhiv Okrunog suda Sarajevo, cit. krivi ni spis Nikole Tu-
suna.
72
73
ovo, dostavljene su i popisneliste s rubrikama o li n~m, p?-
rodi nim, vjerskim i drugim podacima. Na~on popu~J3vanJa
liste suu tri primjerka uvane u posebnoj kartoteci organa
kotarskih ustakih vlasti.
Na osnovu dozovora i odluka, masovnija hapenja Sr-
ha u gradu i okolnim selima po ela su. zadnjih d~a ~ula
1941. godine. Do 10. avgusta uhapeno Je oko 200 ljudi, a
vie od polovine biJo je iz gra~a. Hape~ja .su vr~na no u i
pojedina no, izuzev grupe strazara kazmomce kOJI su ?dve-
deni po danu. Ustae su u grupama upadale ~ stanov: . bez
ikakvog objanjenja odvodile ljude u. ustaki .l,ogo~ Ih zat-
vor. U akciji hapenja isticali su se: Seid Begagi , Mirko Jan-
kovi , Pero Vidovi , Alija Haramandi , Nikica trbac, Pero
Stipi a, Mehmed Sehi, Drago Mili evi i Slavko Deulovi ."
Uhapene su preuzimali .usta~i isljednic~, ~ ~o ~u v~-
dnom bile iste ustae koji su 1 hapsile. U stvan, islje ivanja
nije ni bilo, nego su zatvorenici prebijani i mu eni, a posli-
je toga, po kratkom postupku, izricane su im presude. Naj-
e e su upu ivani u koncentracione logore, to je tada z~a-
ilo sigurnu smrt. Tako je vie od stotinu gra ana Zemce
izgubilo ivot u logorima kao to su, na primjer, Jadovno kod
Gospi a, Jasenovac, Kru ica i druga gubilita. Me u nast-
radalimbilo je: 5 inenjera, 43 kaznioni ~a. s~raa:a i.2? e-
ljezni ara, a ostali su bili. ugla~~o~ ra.~mcI.I ~!uz?emc~. e~
ljezare i Rudnika." Tada Je ubijen I Ilija Mikli anin, u itelj
i jedini Zeni anin koji je kao dobrovoljac u estvovao u bor-
br panskog naroda za slobodu.' Poslije poraza republikanske
armije i povla enja internacionalnih brigada iz panije, Mi-
kli anin je traio da se vrati u Zenicu. Na elstvo sreza Zeni-
ca bilo je miljenja da mu se ne dozvoli povratak u domo-
vinu jer bi bio tetan i opasan po javni red i mir,88pa zbog
toga nije mogao dobiti zaposlenje u Zenici, preao je u Bre-
zu i tamo se zaposlio. '
Pored ovih stanovnika Zenice, na gubilita je tada od-
vedeno i nekoliko grupa seljaka Srba iz Kovani a, Bistrice,
Biljeeva, Gore, Svi a, Ponihova, Mo anice i drugih zeni -
kih sela. Samo iz sela Gojakovac, koje je tada imalo etiri
ku e, 'odvedeno je sedam mukaraca. Ova hapenja su vrile
ustae iz ustakih tabora Nemile, Gornje Zenice i Janji a. Na
osnovu spiskova Komisije za utvr ivanje ratnih zlo ina o-
kupatora i njegovih pomaga a moe se zaklju iti da je ta-
da iz sela Zeni kog sreza odvedeno preko 100 ljudi i da je
ve ina stradala u ve pomenutim logorima.
Me utim, to nije bilo' sve, niti je ovim bio kraj tero-
ru kojeg su ustae sprovodile nad srpskim stanovnitvom. I
kasnije je bilo hapenja, samo to nije bilo onako masovno
kao koncem jula i prvih dana avgusta 1941. godine. I dalje
su bez ikakvih razloga odvodili pojedince i manje grupe i u-
pu ivali u logore ili strijeljali u dvoritu ustakog logora, na
kanalu i pozadi zavora (dananja zgrada lokalnog lista i ra-
dio-stanice). Kad je po eo ustanak u Zeni kom kraju, pono-
vo je dolo do poja anog ustakog terora, ali to vie nije bi-
lo samo nad Srbima i Jevrejima nego i nad muslimanskim i
hrvatskim stanovnitvom.
85. ABiH, Komisija zautvr . ratnih zlo ina okupatora i njego-
vih pomaga a, kut. 238, inv. br. 27.843. .
86. U uputstvu Ministarstva unutranjih poslova NDH od 31. JU-
la 1941. godine stajalo je da za hapenje i otpremanje u logor Srba
i Jevreia nije potreban nikakav dokazni materijal.
(Arhiv Instituta za istoriju, Sarajevo, MF br. 1/255).
87. Prema podaCima Komisije, od 27. jula do 10. avgusta 1941.
godine odvedeno je i ubijeno' u logorima 85 gra ana Zenice za koje
postoji poimeni ni spisak. Sigurno o~ nije ~on~ an a n~ broj ?~~h
koji su tada stradali. Vjerovatno da Ih je bilo JO za koje KomISIJU
iz raznoraznih razloga !!lije mogla utvrditi ta ne podatke. Pogotovo, a-
ko se ima u vidu da su spiskovi ra en i na osnovu izjava najulh la-
nova porodice ubijenih. Iz toga proizilazi i pitanje: ta je sa onima
za koje niko nije mogao da da izjavu pred Komisijom, bilo zbog to-
ga to nisu imali nikoga od ue porodice, iIi im je sva porodica iz-
ginula u ratu, odselila iz Zenice u toku rata pa se nije znalo ni gdje
ive, ili se iz bilo kojih drugih razloga nisu odazvali na poziv Ko-
misije? Zbog svega toga realna je pretpostavka da je broj tada na-
stradalih gra ana Zenice bio ve i i da je vjerovatno prelazio cifru
koju je Komisija utvrdila.
(ABiH, Komisija' za utvr. ratnih zlo ina okupatora i njegovih
pomaga a, kut. 238, inv. br. 56.860 i 46.895).
3. Pripreme za oruanu borbu
Poslije okupacije zemlje i uspostavljanja NDH, partij-
ska organizacija Zenice bila je gotovo u punom sastavu. Iz
aprilskog rata jedino se nije vratio ing Duan Arsenovi .
Svim ostalim lanovima KPJ koji su u njemu u estvovali,
polo je za rukom da izbjegnu zarobljavanje i da se vrate
u Zenicu. Ovo je olakalo Mjesnom komitetu KPJ da ih po-
novo povee i uklju i u rad, organizaciono u vrsti partijske
i skojevske organizacije i pripremi ih za nove zadatke koji
su proizlazili iz novonastale situacije.
88. ABiH, B. U., Sarajevo, pov. DZ, br. 2955/1939.
74
75
Prve mjere koje je Mjesni komi.t~t pred~zeo ..bile su
usmjerene u pravcu poja ane opreznosti I konsp~~ac~Je.u ra-
du. U tom cilju data su uputstva d~ s~ ~~d p~rtIJsklh I sko-
jevskih organizacija ograni i. ~a .naJnuzmJu. mjeru; d~ s: n:-
ko vrijeme prekine sa partijskim sastancll!la, ~ p~Jedma~-
nim kontaktima odravaju veze i preno~e d~rektlve ~ ~adacl.
Dalje, Komitet je insistirao da se neki yec pozna~1 I k?m-
promitovani drugovi komunisti sklone pnvremeno I .ne lzl~-
u opasnosti .89 Prvi prakti an korak u sprov? enJu o.,:~h
mjera opreznost i bilo je sklanjanje jednog. broja poznatijih
lanova Partije kod prijatelja, .I?oznanika I od~azak T?dora
Vujasinovi a na desnu stranu rijeke Bos~e, gdje se kno !le-
koliko dana kod nekih radnika iznad Penna Hana. Me utim,
ovo sklanjanje nije dugo trajalo jer je 20. april~ le.l)ezara,
po nare enju Nijem~~a, nastavila sa radom. SVI kOJI su u
njoj do 6. aprila radIh. poz,vam su ~a se vrate na posa~. ~va-
ki izostanak izazvao bi vecu sumnju, pa su Todor VUJasm~-
vi , i drugi komunisti. ~oji su .se krili, .izali iz svojih SkrOVI-
ta i pojavili se na svojim radnim mjestima, .
U me uvremenu, u Zenicu je doao Krsto Popivoda.
On je zeni kim komunistima prenio odluke s~ sastanka C~n-
tralnog komiteta KPJ koji je odran 10. ~pnla !.941. godme
u Zagrebu i donio im proglas O? 15. apnla ~oJlm se Cent-
ralni komitet KPJ obratio narodima Jugoslavije. U p.ro?l~su
je Nezavisna Drava Hrvatska okarakterisana kao kvislinka
tvorevina. Pozivaju i na dalje pruanje otpora. a~r~soru, .~K
KP] je, u ovom proglasu, isticao da ce komunisti Iradmeka
klasa Jugoslavije biti u prvim r~d.ovi~a !larodne bo;-be pro-
tiv osvaja a i da e u toj borb~ Istr~JatI. do. konacne ~ob-
jede .no U proglasu su bile sadrz~ne. I sm)emlce za ;-ad I o-
ruanu borbu protiv okupatora 1 nJegovl~ p0!llag~ca.
Do ozbiljnijeg pristupa o~im. zadaeI~a 1 I?nprema~a
komunista za oruanu borbu doslo Je poslije Majskog savje-
tovanja Centralnog komiteta KP] koje je odrano u Zagrebu
1941. godine." Do tada se rad 'partij~ke organizacije Ze~ice
odvijao u pravcu prilago avanja nO~lm Us.lovlm~,. o~gam~a-
cionom prestrojavanju i preduzirnanju nekih a~cIJa. I aktI,:-
nosti koje su samo donekle bile u neposrednoj vezr s~ P~I'
premama komunista za po etak oruane borbe. Tako Je, IZ-
me u ostalog, koncem aprila izvrena uspjela sabotaa na
njema kim tenkovima koji su bili na popravci u Zeljezari.
-Tri tenka su popravljena pa su na putu prema Sarajevu
iza Busova e ponovo stala. Ubacivanjem pijeska ote eno je
bilo i nekoliko vanih strojeva u Zeljezari. Organizovana je
bila i vrlo uspjela proslava Prvog maja. Komunisti su tada
na nekoliko izletni kih mjesta u okolini Zenice, okupljenim
radnicima objanjavali politi ku situaciju, govorili im da
predstoji borba protiv okupatora i doma ih izdajnika i da
ce Partija sa radni kom klasom istrajati do kona ne pob-
jede.
Ove prvomajske radni ke manifestacije nisu ostale ne-
zapaene ustakim vlastima, ali one tada nisu preduzele ni-
kakve mjere da ih rasture. Najvjerovatnije da su se suzdr-
ale iz demagokih razloga, jer su i one, kao i Nijemci, ima-
le u svom programu proslavu Prvog maja i nazvali su ga
Blagdanom rada. Ali, tri dana kasnije (4. maja), ustae su
prele u akciju i uhapsile jednu grupu u kojoj je bilo oko 40
radnika.e Me u uhapenim bila su i dvojica komunista: Stje-
pan Golubi i Hasan Kotlica. Ovo je bilo prvo grupno hap-
enje u Zenici i njime su ustae nagovijestile da se ne e ob-
ra unavati samo sa Srbima i Jevrejima nego i sa svim dru-
gim koji nisu prihvatili njihovu politiku. Me utim, na izne-
na enje svih, nakon dva dana svi su bili puteni. U zatvor
je doao kotarski predstojnik Ladislav Matkovi i izdao na-
re enje da se svi vrate na posao." Najvjerovatnije da je do
ovoga dolo zbog toga to je me u uhapenim sem Srba
bilo Muslimana i Hrvata, pa su uslijedile intervencije gra-
ana i porodica. Moda je intervencija za njihovo putanje
dola i iz eljezare, jer su to ve inom bili njeni radnici, po-
trebni na radnim mjestima.
Iako ovo hapenje nije imalo teih posljedica, komu-
nisti Zenice su ga shvatili kao nagovjetaj i po etak pred-
stoje eg obra una irih razmjera, kojeg su ustae priprema-
le. Ocijenili su da bi partijska organizacija u njemu mogla
pretrpjeti ozbiljne gubitke pa je odlu eno da jedan broj naj-
istaknutijih partijskih radnika napusti Zenicu. Tako se sek-
retar Mjesnog komiteta, Todor Vujasinovi , po dobijenoj sa-
glasnosti Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovi-
89. T. Vujasinovi , cit. d., str. 129-135.
90. Isto, str. 125 i Pregled istorije SKJ, str. 299.
9l. OsI. rat., knj. 1, str. 41-2.
92. ABiH, Komisija za utvr ivanje ratnih zlo ina okuaptora i
njegovih pomaga a, kut. 238, inv. br. 56.860.
93. Sje anje ure Radi a.
76
77
nu, sklonio iz Zenice. On je, polovinom maja 19~~. ~<?dine, s
falsifikovanom propusnic~m koj~ su mu o?ez~IJedIlI Omer
Arpadi i Ratko Perel!-dlJa, pre.sao na partijski rad~a Oz-
ren kod Doboja. Na njegovo mjesto, za s,ekr~~ara MJ6sn<?g
komiteta KPJ za Zenicu. doao je Stevo Vrani -Brko, O!,- Je
i prije 6. aprila 1941.. godine bio u Zenici"..gdje je radio u
radni koj zadruzi, pa Je vjerovatno to odlu~~lo ~a on k~o p.<?:
zna val ac prilika u Zenici i u njenoj partijskoJ org~aclJl
zamijeni Todora Vujasinovi a. Iz ~s.tih.~oga~ ,IZkojih I T<?-
dor Vujasinovi , Zenicu su nap~stdl NIJ~ ari , ~ahmut l-
ki , Milo Kati , a netokasnije Ibrahim Sator I Omer Ar-
padi ." ." .,
. Pored njih, od maja do polovine .Jula 1941.. godine, IZI
Zenice je otilo nekoliko grupa komums~, k~ndIdat~. KPJ,
lanova SKOJ-a i simpatizera Partije. To Je bilo p.osliJ~. us-
take naredbe od 10. maja 1941. godine kada su SVI Srbijan-
ci i Crnogorci morali da napuste N~H i P?slije. brojnih ~t-
putanja sa posla Srba, Jevreja i SVIh drugih koje su ustase
svrstale u nepo udne i za NDH tetne elemente. Tako su
Zenicu napustili Marko Solji , borac u panskom gra a~~kom
ratu or e Premovi Mili Makovi , Duan Vuk evi , Jo-
van'i Petar Ljeevi , r Boko Stojanovi , B~~.~o Kn~evi ,
Drago Samardi , Duan Gui . Vla~~ Ta.hmldzIJa, Vel}~oC?-
stoji , Milorad Soldo, An ~lko. Terzi , V~~en ~ova eyIc, ~~-
lan Vukalovi Drago Papi , MIle Perkovi , VOJo Stojakovi ,
Duan Culum: Marko Kokoru, Milo Damjanovi , Ma~k? ,i
Savo Spremo, Jovo Nestorovi ; Nikola Mr a, To~or NmCIC.
Nikola Calija i jo neki,"" Samo do polovine m.aJa 1941. go-
dine Zenicu je napustilo oko 40 . Jan(;>va~PJ I ~KOJ-a.9~
Iz eljezare i Zenic~ ~ad~ Je O~I~~O.1 ne~?hko st?tIna
radnika koji su se klas no 1 ~deJno:pohtlckI k~~lh u ovoj sre-
dini. Oni su se vratili u svoje krajeve, u SrbIJU, Crnu Goru,
Bosansku krajinu i Hercegovinu. Najve i dio ~h se od~vao
pozivu KPJ i u estvovao u oru~~mom..usta~u 1 ~evol':lCIJ}:U
borbi protiv neprijatelja m~ogI. od njih dali ~~} sV?Je ZIVO-
te, .a juna kom smr u poginuli su: Maha IkIC, M.lrko D~-
vidovi , Mladen Vukovi , Ivica Viral, Hasan Kotbca, Bos-
ko Stojanovi , Mili Makovi , Milo Kati , Nijaz Sari , Slav-
ko Bjekovi , Duan Culum i mnogi drugi. or e Premovi
je proglaen za narodnog heroja. . .
Odlaskom prekaljenih lanova Partije i SKOJ-a. par-
tijska i skojevska organizacija Zenice pretrpjele su veliki
gubitak. On se nije mogao u potpunosti nadoknaditi iako je
u me uvremenu u Partiju i SKOJ primljen jedan broj novih
lanova.s? I pored toga, brojno stanje se stalno smanjivalo,
pa je partijska organizacija krajem jula imala svega 29 la-
nova. To su bili: Franjo Hen, Ibrahim Perviz, Vladimir Logo-
merac, Savo Papi , Marko Raji , Boko Kova evi , Ibrahim
Golo, Duan ili , Stjepan Golubi , Lazar Todorovi , Rade
Gambeli , Duan Bulaji , or e Papi , Branko Samar i , VO-
jin Soldo, uro Doen, Ne o Radi , Remzija Rebac, Dervi
Imamovi , Ivica Vilar, Mirko Davidovi , Hasan Kotlica, Mla-
den Vukovi , Milivoje Piljuga, Mustafa: Ganibegovi , Ne o Vu-
jini , Ratko Perendija, Slavko Mijan i Franjo Ler.
98
.
Najve i broj ovih komunista bili su radnici eljeza-
re i Rudnika koji su primljeni u Partiju izme u 1939. i 1941.
godine. Samo nekoliko starijih i prekaljenih komunista, kao
to su bili: Ibrahim Perviz, Franjo Hen, Ne o Radi . Mustafa
Ganibegovi , imali su nekoliko godina dui partijski sta i ve-
e iskustvo u revolucionarnom radu. Po nacionalnoj. pripad-
nosti najvie je bilo Srba (16), Hrvata (7) i Muslimana (6).
Odlazak ve eg broja lanova KPJ iz Zenice nepovolj-
no se odrazio na mobilnost i angaovanje lanova na zada-
cima koji su tada stajali pred partijskom organizacijom. Po-
red toga, ovo je dovelo do brojnih prekida u vezama i izaz-
valo itav niz organizacionih promjena. Ukinute su neke par-
tijske elije. promijenjeno nekoliko sekretara. a dolo je i
do izmjena u Mjesnom koniitetu. Pored Steve Vrani a-Br-
ke i dotadanjih lanova Franje Hena, Ne e Radi a, Ibrahi-
ma Perviza i Marka Raji a. u njega su uli jo Vladimir Lo-
gomerac i Slavko Mijan.
99
U skojevskim organizacijama ta-
ko e su nastale znatne organizacione promjene koje je sa-
da teko registrovati.
. 94. Omer Arpadi je kasnije po nalogu Partije v~a .e~ u Z~ni-
eu, ali prvih dana avgusta 1941. g. ponovo je morao da bjei IZ Zenice,
95. T. Vujasinovi . eit. d. str. 140-141 i R. Kova e~i i M. Ra-
ji . cit. d., str. 54, 55. i 58.
96. T. Vujasinovi , cit. d.. str. 141.
97. U cit. d. T. Vujasinovi a, str. 141. navodi se podatak da je
tada u lanstvo KPJ primljeno oko 15 novih lanova.
98. Spisak lanova KPJ koji su krajem [ula 1941. g. pripadali
Zeni koj partijskoj organizacija sa injen je prema cit. d. T. Vujasino-
vi a. str. 164. i na osnovu spiska koji su C. Kazazovi i M. uri ob-
javili u cit. feljtonu Pol itike od 5. do 11. januara 1972. godine.
99. T. Vujasinovi . cit. d., str. 142-5.
i8
79
U drugoj polovini maja 1941. godine po ele su pri-
preme zeni kih komunista za oruanu borbu protiv okupa-
tora i njegovih kvislinga. Tada je u Zenicu dolazio sekretar
Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu Iso Jo-
vanovi i prenio lanovima Mjesnog komiteta KPJ zaklju ke
Centralnog komiteta KPJ sa Majskog savjetovanja od kojih
su najvaniji bili: formiranje vojnih komiteta pri partijskim
rukovodstvima koji su odmah trebali otpo eti sa vojnim pri-
premama za oruanu borbu protiv okupatora i doma ih iz-
dajnika.!" Pored toga, tada su pred zeni ke komuniste posta-
vljeni i konkretni zadaci, kao to su: prikupljanje oruja i
druge vojne opreme potrebne za borbu, formiranje udarnih
grupa, uspostavljanje tjenjih kontakata sa borbenim dije-
lom radnitva, prikupljanje obavjetajnih podataka, politi -
ki rad me u radnicima koji su bili zavrbovani za odlazak na
rad u Njema ku, borba protiv njema ko-ustake propagan-
de, razvijanje duha opreznosti i konspiracije u radu, priku-
pljanje crvene pomo i, uspostavljanje kontakta sa seoskim
stanovnitvom i, uopte, pripremanje seoskog stanovnitva za
pruanje oruanog otpora okupatoru i ustaama.
Ovom prilikom bilo je razgovora i o mogu nosti iz-
vo enja jedne diverzije na industrijskim postrojenjima u Ze-
nici kojom bi zeni ki proletarijat zapo eo oruanu borbu
protiv okupatora i ustaa."! Tada je to bio samo nagovjetaj
jedne od zna ajnih akcija koju je trebalo da izvede zeni ka
partijska organizacija. lanovi Mjesnog komiteta prihvatili su
ovu ideju, ali zbog nedovoljno jasnih predstava o tome ta i
kako treba preduzeti oni nisu odmah i prili pripremama za
izvo enje diverzione akcije. Trebalo je da pro e izvjesno vri-
jeme, da se zavri sa ve pomenutim organizacionim prom-
jenama, pa da se iskristaliu miljenja i donese odluka na
koji na in da se izvri diverzija. Tek na drugom sastanku
Mjesnog komiteta, koji je odran kasnije.v" i na kojem je
ponovo prisustvovao Iso Jovanovi , Ibrahim Perviz je iznio
iri prijedlog plana akcije. On se sastojao u tome da se po-
stavljenim eksplozivom na nekoliko mjesta izazove jednovre-
mena eksplozija i na taj na in unite najvanija postrojenja
u eljezari. U toku sastanka i diskusije ovaj prijedlog je ko-
na no dobio svoj oblik. U loite kotlova elektri ne centrale
trebalo je, zajedno sa ugljem, ubaciti eksploziv (ekrazit), i-
jom bi eksplozijom prestala ne samo proizvodnja elektri ne
energije ve i proizvodnja eljezare i Rudnika.
Tada su lanovi Komiteta podnijeli izvjetaj Isi Jova-
novi u o izvrenju drugih zadataka koji su bili postavljeni
na prvom sastanku. Izme u ostalog, obavijestili su ga da su
formirali nekoliko udarnih grupa i da su od oruja priku-
pili nekoliko puaka, pitolja i bombi,103 Predvi alo se da bi
tim orujem, usljed panike neprijatelja, koja bi ga snala na-
kon eksplozije, jedna udarna grupa eventualno mogla upa-
sti u ustaki logor, osloboditi uhapene zatvorenike, pokupi-
ti neto oruja od ustaa, a zatim se prebaciti na desnu oba-
lu rijeke Bosne i dalje u ume iznad Zenice. Na ovom sas-
tanku, prema sje anju Ise Jovanovi a, dogovoreno je sve u
vezi sa nabavkom eksploziva i na ina izvrenja diverzije.t'"
U me uvremenu, dok su komunisti Zenice bili anga-
ovani na pripremama ove akcije, ponovo je dolo do pro-
100. Oslob. rat, knjig. I, str. 43.
101. U svojim sje anjima Iso Jovanovi navodi da je na Majskom
savjetovanju drug Tito spomenuo Zenicu i inicirao izvo enje diverzije
na njenim industrijskim postrojenjima. O tome on kae i slijede e:
.... Nije bilo sastanka partijske organizacije u Zenici kome ja nisam
prisustvovao, naro ito kada mi je drug Tito Ii no skrenuo panju na
to da je to ecntar proletarijata, da tu treba najve u panju' obratiti. ..
Rekao mi je da itav na proletarijat gleda u radni ku klasu Zenice
kao neto posebno ....
Cetvrta i Peta kon1erencija KPJ za Bosnu i Hercegovdnu, str.
460. Citat iz diskusije Ise Jovanovi a na navedenom tematskom nau -
nom savjetovanju u Mostaru, 5. i 6. oktobra 1978. godine),
102. Iz raspoloivih izvora nije mogu e utvrditi vrijeme odra-
vanja ovog sastanka Mjesnog komiteta. Najvjerovatnije da je to bilo
poslije napada Njema ke na SSSR i prije sastanka PK KPJ za Bosnu
i Hercegovinu, koji je odran 13. jula u Sarajevu i na kojem je do-
nesena odluka o po etku oruanog ustanka u Bosni i Hercegovini.
103. Sje anje Ise JovanovI a.
U pismenoj izjavi Vladimira Logomerca koju je dao Oblasnom
komitetu za Isto nu Bosnu 20. novembra 1943. g., a koja sadri 6 stra-
nica rukom sitno pisanog teksta, izmedu ostalog navodi se da je, po-
red ovog oruja, bilo prikupljeno i nekoliko puaka .i da ih je u obli-
njim selima kod srpskih seljaka bilo skriveno jo oko 30. Mi smo
stupili s njima u vezu i obe ano nam je u slu aju potrebe oko30 pu-
aka i pripomo u ljudstvu - pie u ovoj izjavi.
(Arhiv Istorijskog instituta Sarajevo, kat. br. 1991).
104. Po pitanju nabavke i pripreme eksploziva za diverziju sje-
anja su razli ita. Iso Jovanovi navodi da je eksploziv nabavljen i
pripremljen u Sarajevu i da su ga zeni ki komunisti prenijeli u Ze-
nicu. Marko Raji se sje a da je eksploziv uzet iz zeni kog Rudnika i
da su ga lanovi Mjesnog komiteta pripremili za akciju. Sli no tvrdi
ti cit. izjavi i Vladimir Logomerac i navodi da su ga Ibrahim Perviz
i on pripremili u obliku grumena uglja.
80
81
mjene u Mjesnom komitetu. Po odluci Pokrajinskog komite-
ta KPJ za Bosnu i Hercegovinu, Stevo Vrani -Brko povu en
je u Sarajevo, a umjesto njega za sekretara _Mjes.nog .komi-
teta Zenice izabran je Vladimir Logomerac.t'" Koliko Je ova
promjena imala uticaja na spor do koga je iza toga dolo
izme u Mjesnog komiteta KPJ za Zenicu i delegata PK KPf
za BiH Voje Ljuji a, a kasnije i delegata CK KPJ Svetoza-
ra Vukmanovi a-Tempa, teko je sada utvrditi. Ali, ve na
narednom sastanku Mjesnog. komiteta, koji je odran neko-
liko dana kasnije'?" i na kojem je prisustvovao Vojo Ljuji ,
dolo je do neslaganja u pogledu obima akcije koju su ~e-
ni ki komunisti trebali da izvedu.':" Ova rasprava nastavlje-
na je nekoliko dana kasni je na sastanku u Sarajevu, u pri-
sustvu Svetozara Vukmanovi a-Tempa, Ise Jovanovi a, Voje
Ljuji a i pretstavnika zeni ke partijske organizacije Vladi-
mira Logomerca i Franje Hena.
los
I tada su Zeni ani ostali
pri stavu da akciju izvedu po prethodno ugovorenom planu
i u obimu kako je bilo i dogovoreno na ranijim sastancima.
Me utim, Svetozar Vukmanovi -Tempo nije time bio zado-
voljan i nije prihvatio njihovo obrazloenje. Na njihovo u-
pozorenje da sa raspoloivim snagama i sredstvima nije iz-
vodljivo ruenje svih objekata i napad na ustaki logor, on
je otro reagovao i, kako kae u svojoj poslijeratnoj izjavi,
saoptio (im) da rasputamo zeni ku partijsku organizaciju
a da e Partija pozvati njih dvojicu na revolucionarni sud
zbog izdaje Partije u najodlu nijem momentu. Jedino to
moe da promijeni ovu odluku je da lanovi zeni kog komi-
teta ipak na kraju sprovedu akciju unitavanja eljezare, ma-
kar kao i vanpartijcis.v"
105. U cit. izjavi Vladimir Logomerac pie da je njegov izbor
ZD. sekretara Mjesnog komiteta bilo samo privremeno rjeenje i da je
traeno od PK KPJ za BiH da se vrati drug stjepan (odnosi se na Ste-
vu Vrani a-Brku, P. A.) ili koji drugi sa ve im iskustvorn.
106. Prema cit. izjavi Vladimira Logomerca ovaj sastanak Mjes-
nog komiteta Zenice odran je izme u 11. i 14. [ula 1941. g. . . .
107. U pismeno] izjavi Voje Ljuji a, koju je dao R. Kova evi u 1
IvI. Raji u a koju su oni u cjelosti objavili u cit, d., str. 66-72, na-
vedeno je da je on tada (na sastanku Mjesnog komiteta (Zenice) u ime
CK KPJ i KP za Bosnu i Hercegovinu zatraio da Mjesni komitet i
zeni ka partijska organizacija izvri sljede e: hitnu obuku partijskog
kadra, formiranje nekoliko borbenih grupa za izvrenje budu ih akci-
ja i diverzija; da se po Izvreno] obuci pristupi unitenju zeni ke in-
dustrije ruenjem Elektri ne centrale, ime bi Zeljezara i Rudnik bili
onesposobljeni za proizvodnju; ruenje eljezni kog mosta na pruzi
Slavonski Brod - Sarajevo na periferiji Zenice; dizanje u zrak skla-
dita rudarskog eksploziva i, na kraju, da se prilikom ovih diverzija
istovremeno izvri i oruani napad na ustaki logor, u kome se u to
vrijeme nalazio ve i broj zatvorenika i prili na koli ina oruja i mu-
r.icije, a da se zatim u esnici ovth akcija povuku u ume Zenice gdje
bi bio formiran zeni ki NOP odred, .
Dalje, u ovoj izjavi Vojo Ljuji tvrdi: svi lanovi Mjesnog ko-
miteta suprostavili su se ovoj direktivi pod izgovorom da bi time
diverzije i akcije izazvale veliki broj rtava i digle radnike Zenice
protiv komunista.
Teko je sada utvrditi zato su se svi lanovi Mjesnog komiteta
nu ovom sastanku suprotstavili ovakvoj direktivi koju im je prenio Vo-
jo Ljuji . Da li je stvarni razlog bio u njihovom uvjer~nju da. bi dive~-
:lije i akcije izazvale veliki broj rtava i digle radnike Zenice protiv
komunista ili je u pitanju bila njihova procjena vlastitih mogu nos-
ti (nedovoljna priprema za oruanu borbu). Ne moe se prihvatiti n!
obrazloenje Voje Ljuji a u njegovoj izjavi da se u MK nalaze slabi
komunisti na koje Partija u ovim sudbonosnim danima ne moe da
ra una, Jer. i pored oportunisti kog dranja pojedinih lanova, koje
se ispoljavalo u neodlu nosti i kolebljivosti, bilo je odlu eno da usta-
r.ak otpo ne diverzijom u termoelektrani, a zatim da se radnitvo izve-
de .iz Zenice i na teritorij i ove regije nastavi sa oruanim akcijam a
protiv okupatora i ustake vlasti.
108. Iz cit. izjave Vladimira Logomerca se vidi da je ovaj sas-
tanak odran jedan dan prije izlaska iz Sarajeva Hasana Brki a,
Slavie Vajnera- i e, Oskara Danona i Slobodama Principa-Selje, iz
ega bi se moglo zaklju iti da je to bilo15. jula 1941. godine.
109. Muzej grada Zenice, fond NOR-a, poslijeratna izjava Sveto-
zara Vukrnanovi a-Tempa i njegovi memoari Revolucija koja te e,
knj. 1, str. 102.
U svom sje anju Iso Jovanovi kae da... nije istina da je
Tempo tada ... raspustio zeni ku organizaciju i da su zeni ki komu-
rJ~.sti krenuli na izvrenje zadataka kao vanpartijci. On to nije mogao
u initi mimo PK KPJ za BiH-a j ja, kao sekretar tog komiteta, ne
bih to dozvolio da to u ini jer ni jednog momenta u svim razgovorima
S1:; zeni kim komunistima nisam ni stekao utisak da oni ovim otkazu-
[u poslunost i da ne e da izvre postavljeni zadatak. Tim prije to je
Tempo tek tada doao u Bosnu, jo nije dovoljno poznavao prilike i
situaciju a pogotovo do tada nita nije znao o zenl ko] partijskoj
organizaciji.
Ni u citiranoj izjavi Vladimira Logomerca Oblasnom komitetu
za isto nu Bosnu ne spominje se da je Tempo tada raspustio zeni ku
partijsku organizaciju i da je njemu i Henu zaprijetio strijeljanjem, ne-
go da ih je samo otro ukorio. Me utim, u pismenoj izjavi objavljenoj u
NIN-u, br. 1219 od 19. maja 1974. godine, povodom pisanja Ise Jo-
vanovi a i Tempa o dramati nim doga ajima u Zenici 1941. godine, on
druga ije pie: Jo po jednoj stvari moram dati Tempu za pravo ...
Stvarno nam je Tempo rekao tog dana na sastanku u Sarajevu, kojem
je prisustvovao i Iso da U ime Centralnog komiteta rasputa partij-
sku organizaciju u Zenici. Rekao je: Vama dvojici predstoji strije-
ljanje jer ste izdali Partiju u najodlu nijem asu. To je Tempo stvar-
no i misllo.
82
83
Poslije ovoga Vladimir Logomerac i Franjo Hen vrati-
li su se u Zenicu i izvijestili ostale lanove Komiteta o rezul-
tatima sastanka u Sarajevu. Tada je odlu eno da se nasta-
vi sa pripremom planirane akcije, pripremi eksploziv i od-
redi ko e ga ubaciti u loite kotlova Elektri ne centrale.
Sutradan, ponovo je Logomerac otiao u Sarajevo da se do-
govori o jo nekim detaljima i ugovori vezu koju je treba-
lo ostvariti poslije diverzije i izlaska zeni kih komunista u
ume iznad Zenice. On je to u inio i sastao se sa grupom
Hasana Brki a pred njen izlazak iz Sarajeva. Tada mu je
na sastanku u Vu joj Luci re eno da dogovorenu akciju to
bolje pripreme i da je izvedu tek onda kad od njih stigne
kurir koji e im obezbijediti vezu sa Romanijom.'!"
U me uvremenu, dok se i ekivao dolazak druga za
vezu, Mjesni komitet je izvrio sve pripreme za diverziju.
Pripremljen je bio eksploziv i formiran u obliku ugljenog
grumena. Odre en je bio Franjo Ler, jedan od mla ih lano-
va Partije, da ga ubaci u loite kotlova Elektri ne centra-
le.'!'. Udarne grupe dobile su raspored prebacivanja na de-
snu stranu rijeke Bosne, a kasnije u brda gdje je bilo pred-
vi eno da se formira partizanski odred. Kad je sve bilo spre-
mno, o ekivao se samo dolazak najavljenog druga pa da se
odredi i ta no vrijeme izvrenja akcije.
Drug za vezu stigao je 29. jula. To je bio Joso Radi .
On je uo i polaska u Zenicu od Svetozara Vukmanovi a-Tem-
pa dobio zadatak da u ime Pokrajinskog komiteta KPJ za
Bosnu i Hercegovinu sazove sastanak Mjesnog komiteta i
prenese zeni kim komunistima da moraju u toku nedjelje
.sruiti Elektri nu centralu i visoku pe (Misli se na Simens
Martinovu pe - primjedba autora). Posebno mu je re eno
da naglasi da je Partija u ratnom stanju i da e za neizvr-
enje zadatka strijeljatie.P
Po dolasku u Zenicu, Joso Radi se na osnovu dobi-
jene adrese i javke, sastao sa Ibrahimom Pervizom i zaka-
110. Cit. izjava Vladimira Logornerca Oblasnom komitet.u za is-
to nu Bosnu.
lU. Najvjerovatnije da je do izbora Franje Lera da izvri ovaj
zadatak dolo zbog toga to je on bio loa na lokomotivi koja je pre-
vozila vagone uglja u Elektri nu centralu, pa se smatralo da e on to
najlake mo i uraditi, a mogu e je, s obzirom na njegovu provoka-
torsku ulogu, da se i sam nametnuo.
112. Josif Radi -Joso, U prvim danima ustanka, Sarajevo u
revoluciji, tom 1, str. 345-346.
84
I .~~
zao sastanak Mjesnog komiteta, koji je istog dana i odr-
an u ljiviku kraj rijeke Bosne.t'" Tada je zeni kim komu-
nistima prenesena ve pomenuta direktiva Pokrajinskog ko-
miteta da u toku nedjelje moraju sruiti elektri nu centralu i
druge objekte,l14 Ozna eni su im i punktovi preko kojih je
trebalo odravati vezu sa ve formiranim Semizova kim par-
tizanskim odredom. Poslije ovoga, Mjesni komitet je odlu io
da diverziju izvede onako kako je dogovoreno na ovom sas-
tanku i da to bude u no i izme u 5. i 6. avgusta.v
Zenica je tada bila jedno od najja ih industrijskih mje-
sta u Bosni i Hercegovini i sredite srednjobosanskog indus-
trijskog bazena. Njena eljezara i Rudnik bili su za okupa-
tora i ustaku NDH od posebne vanosti. Pored toga, kroz
n~u su prolazile eljezni ka i drumska komunikacija koje su
povezivale jug i sjever i izvodile na glavnu komunikaciju Be-
ograd-Zagreb. Zbog toga je okupator, uz pomo ustaa, na-
stojao da u Zenici ostvari svoju punu kontrolu i osigura ne-
smetanu eksploataciju njenog industrijskog potencijala. Za-
to je on, stalnim stacioniranjem svojih posadnih jedinica i
drugih ustanova, zatim pomaganjem na uspostavljanju usta-
ke vlasti i njenim u vr enjem, nastojao da ostvari svoje
planove koje je utvrdio odmah po okupaciji i ozakonio ih
ve pornenutim ugovorima sa vladom NDH.
I okupator i ustae znali su da je Zenica radni ki grad
i da u njoj Komunisti ka partija ima jakog uticaja. Pretpo-
stavljali su da bi ta potencijalna snaga oruanom borbom
113. Pored Ibrahima Perviza, Franje Hena, Vladimira Logo-
merca i Slavka Mijana, ovom sastanku prisustvovao je i Franjo Ler.
(Sje anje Jose Radi a dato autoru1979. godine).
114. Joso Radi , cit. l., Sarajevo u revoluciji, tom 2, str.347.
115. Da je Mjesni komitet Zenice tada bio spreman da izvedi:
akciju onako kako im je to prenio Joso Radi , moe se vddjeti iz dva
izvjetaja politi kog kome sara Sarajevske oblasti Hasana Brki a, koje
je 22. i 25. avgusta uputio Pokrajinskom komitetu KPJ za Bosnu i
Hercegovinu i Svetozaru Vukmanovi u Tempu.. U prvom, (Zbornik
NOR, tom IV, knj. 1, dok. br. 28) on navoda: "Dola su tri druga iz
7.enice (odnosi se na Mladena Vukovi a, Ivicu Virala i Hasana Kot-
licu, P. A.) uli ste da tamo nije uspjelo zbog izdaje '...- U drugom,
Hasan Brki , izme u ostalog pie: Jedan omladinac iz odreda (odno-
si se na Josu Radi a, P. A.) je iao u Zenicu da prema odlukama na-
eg sastanka u L. (Luci) stupi u vezu sa tamonjim ljudima, koji su
u cijelosti primili na plan za akciju, ali je to sve, kako vam je poz-
nato propalo.
(Arhiv SK BiH, tom III, knjg, 1, Istorijsko odjeljenje Central-
nog komiteta SK Bosne i Hercegovdne, Sarajevo 1953. str. 27-8).
85
mogla da poremeti i dovede u pitanje sve njihove politi ke,
ekonomske i druge planove. Da bi se obezbijedili od ovakvih
eventualno sti, pored vojnih 1 politi kih mjera, preduzeli su
i druge kako bi u za etku sprije ili svaki pokuajugroava-
nja svojih interesa i novonastale ustake vlasti. Pokuali su
sa ubacivanjem provokatora u redove Partije i nastojali su
da otkriju njene planove i akcije koje je ona planirala da
preduzme a onda, provalom, da je razbiju i unite.
Jo u toku planiranja diverzije u Elektri noj centrali
ustae su nale pogodnu li nost koja e se nametnuti partij-
skoj organizaciji i uvu i u njene redove. To je bio Franjo
Ler, koji je u potpunosti opravdao njihovo povjerenje i stvo-
do uslove za obra un sa partijskom organizacijom.U" Preko
Slavka Mijana, a moda i jo nekih lanova Partije, uspjelo
mu je da bude primljen u Partiju, a zatim da se nametne i
za jednog od glavnih aktera u izvrenju ruenja Elektri ne
centrale. Kada mu je sve to polo za rukom, ustaama nije
bilo teko da pohapse i pobiju ve inu zeni kih komunista i
prakti no, u ovom gradu, likvidiraju partijsku organizaciju.
Me utim, oni nisu urili. Nastojali su da akciju vode
paljivo i da je sa uspjehom dovedu do kraja. Radi toga su
izbjegavati bilo kakva preuranjena hapenja i nastojali da
svoje namjere sa uvaju u potpunoj tajnosti. ak i onda kad
su dobili tajnu okrunicu ustakog redarstva NDH od 23. ju-
la 1941. godine, u kojoj se trailo hapenje svih koji su ve
bili poznati kao komunistie.t'? oni nisu odmah postupili po
dobivenom nare enju. Samo su 25. jula uhapsili jednu ma-
nju grupu u kojoj su bila preteno ranije osu ivana lica zbog
komunisti ke djelatnosti: Petar Safi -Boljevik, Stjepan Mo-
sti , Ibrahim ajdri , Salih Pojski i Nikola Maksimovi ma-
da je tada samo Safi bio lan KPJ.11
S
Moda je i ovo bilo
u injeno da bi se prikrile prave namjere za obra un koji je
trebalo da rezultira iz provale koja je pripremana u partij-
skoj organizaciji Zenice.
Polo su saznali od Franje Lera za vrijeme kada je
trebalo da se izvede diverzija, kao i to da je jedan broj ko-
munista ve izaao iz grada, odlu ili su da, 4. avgusta, uhap-
se jednu grupu, a sljede eg dana i ostale koje su imali na
spisku. Tako je uhapeno oko 45 lanova Partije, lanova
SKOJ-a, simpatizera i radnika iz eljezare i Rudnika. Me u u-
hapenim bili su: Franjo Hen, Marko Raji , Vladimir Logo-
merac, Ibrahim Golo, Duan ili , Boko Kova evi , Duan
Bulaji , Stjepan Golubi , Savo Papi , Ivan Komuanac, Ne-
o Radi , Lazo Todorovi , Rade Gambeli , or e Papi ,
Branko Samardi , Vojin Soldo, uro Doen, Simo Radi ,
Cedo Stojanovi iLenka Gaon.P?
U isto vrijeme, uz pomo sarajevskih ustaa, uhape-
na je jo jedna grupa u kojoj su bili: Rudolf Hopek, Jozo
Mar inkovi (on je tom prilikom bio ranjen u noge), David
Gaan, Ton ika Libling i jo neki.1
20
I ovo hapenje je izvre-
116. Da je ustaka obavjetajna sluba jo u toku planiranja di-
verzije u Elektri noj centrali imala svog agenta u redovima zeni ke
partijske organizacije i da je preko njega otkrila planiranu diverziju,
moe se zaklju iti iz izjave ustakog povjerenika za Bosnu i Hercego-
vinu Jure Franceti a, koju je dao zagreba kom novinaru, a koja je
objavljena u sarajevskom Novom listu- od 16. septembra 1941. godi-
ne. U njoj on o tome, izmedu ostalog, kae: Ove kornundti ko- etni -
ke bande pripremile su nekoliko ja ih napadaja protiv veleobrtni kih
sredita: Kakanj, Zenica, Vare, Breza, aH smo saznali za njihove na-
mjere jo prilikom njihova stvaranja planova za te napadaje, tako da
je cijeli ovaj kraj, do kojeg su eni polagali najve u nadu, jer su tu
nalazili veltki broj radnika, ostao potpuno umiren bez ikakvih inici-
denata,
Isto ovo potvrdio je i Drago Jilek, tada pomo nik Franceti a i
ef UNS-e (Ustake nadzorne slube) za Bosnu i Hercegovinu, kada je
poslije rata bio uhapen. Na sasluanju, on je u vezi s tim izjavio sli-
jede e: Isti dan uve e, 4. avgusta, uhapena je jo jedna ve a grupa
zeni kih komunista za koje smo 00 ranije znali da pripremaju nekak-
ve akcije u zeni koj Zeljezari .
- (Izjava Drage Jileka, Arhiv SSUP-a, Beograd).
117. U tajnoj okrunici ustakog redarstva NDH od 23. jula 1941.
godine u vezi sa hapenjem komunista, izme u ostalog, stoji i slije-
de e: Poziva se naslov da odmah izda shodnu odredbu predmetnom
redarstvenom ravnateljstvu, ravnateljstvu ustakog redarstva ... da se
najurnije izvri pritvaranje svih idova i pravoslavaca Srba, koji su
ve bili poznati kao komunisti, pa da su i malo sumnjivi, da su sklo-
ni tome pokretu.
Iste mjere treba preduzeti protiv komunista katoli ke ili musli-
manske vjeroispovjesti kao i drugih time da se pridre do daljnjega
u pritvoru dok Srbe i Zidove ima se smjesta otpremiti u sabiralite
(konc. lager Gospi ).
Arhiv Inst. za istoriju, Sarajevo, MF br. 1/254 i Duan Luka
Ustanak u Bosanskoj Krajini, Vojno-izdava ki zavod, Beograd, 1967,
str. 66).
118. R. Kova evi i M. Raji . cit. a., str. 60.
119. ABiH, Komisija za utvr ivanje zlo ina okupatora injego.
vih pomaga a, kut. 238, inv. br. 27845, 16879, 7287/2, 7289/1 i 7289.
120. AVII, K-143, reg, br. 16/5-8 i R. Kova evi L M-Raji , cit.
d. str. 78-79.
86 87
no na osnovu izdaje, uz pomo provokatora Mirka Mrlji a iz
Sarajeva kojem su ustae namijenile istu ulogu kao i Fra-
nji Leru.
O tome kako je izvreno hapenje ove grupe Drago
Jilek, u svojoj izjavi, saoptio je slijede e: "Preko Mrlji a
uspio sam da otkrijem jednu grupu komunista koja se je
sas taj ala u jednoj ku i kod neke kroja ice u Sarajevu. Ni-
sam poduzeo hapenje nego sam insistirao da Mrlji stekne
njihovo povjerenje i da me o svemu obavjetava. Jednog da-
na me je obavijestio da e jedan lan ove grupe i i u Zeni-
cu i tamo se povezati sa nekim komunistima: Da e tom
prilikom ponijeti i neto hrane (mesa i drugih namirnica)
eni nekog zeni kog komuniste koji je u bjekstvu. Mrlji je
i ak dobio zadatak od ove grupe da nabavi meso i drugo sto
je bilo potrebno i da paket preda nekom Hopek Rudolfu
na sarajevskoj eljezni koj stanici. Iskoristio sam taj mo-
menat nabavio sam za Mrlji a ove namirnice i on ih je od-
nio i predao paket Hopeku prije nego to je voz krenuo sa
stanice. Dok je on predavao paket ja sam ga ekao sa koli-
ma ispred stanice, i jo sa dvojicom ustaa krenuli smo u
Zenicu. Uz put smo svratili u jedan franjeva ki samostan u
Fojnici i uzeli fratarsku odje u i presvukli se. Htjeli smo
da prije sarajevskog voza stignemo u Zenicu i da nas niko
ne prepozna anaro ito Mrlji a koji je trebalo da nam poka-
e Hopeka kada bude izlazio iz zeni ke stanice. Tako je i
bilo, pratili smo Hopeka sve do ku e gdje je predao onaj
paket a onda sa ekali da iza e. Uz pomo Pere Vidovi a (ta-
da ustakog logornika u Zenici - P. A.) i zeni kih ustaa po-
li smo za njim i negdje na periferiji Zenice kraj rijeke Bo-
sne uhapsili Hopeka i jo dvojicue.v"
Hapenja obje grupe potvr uju ono to je ve re eno
II pomenutim izjavama Jure Franceti a i Drage Jileka, da
su unaprijed bila pripremljena i planirana. Ustae se nisu
oslonile samo na Lera nego su, kao to se vidi, i drugim
kanalom preko provokatora Mrlji a, nastojali da otkriju a
zatim unite partijsku organizaciju Zenice. Sinhronizovana
akcija sarajevskih i zeni kih ustaa, i hapenja koja su oni
izvrili 4. i S. avgusta, govori o tome da je sve bilo unapri-
jed dobro pripremljeno i da nita nije preputeno slu aju,
kako je to Ler u svojim iskazima na sudu pokuao da prika-
e. S druge strane, hapenjem ove druge grupe, pokazalo se
da frakcijska grupa Joze Mar inkovi a, iako je jo ranije
bila javno raskrinkana i isklju ena iz KPJ, nije bila razbi-
jena. Naprotiv, ostala je kompaktna i po nekoj frakcijskoj
logici jo uvijek djelovala i povezivala se sa sli nim grupa-
ma. Jer, druga ije se ne moe objasniti dolazak Rudolfa Ho-
peka u Zenicu, njegovo povezivanje sa Mar inkovi evom gr~-
pom, a ne sa legitimnim Mjesnim komitetom KPJ, Ibrahi-
mom Pervizom, Franjom Henom i drugim, koji su vrsto
stajali na pozicijama linije KPJ i koji su ve imali direktivu
Pokrajinskog komiteta KPJ o diverziji i dizanju ustanka.
Svi uhapeni bili su zatvoreni u ustakom logoru. Sa-
sluanja su ve inom bila kratka, izuzev za neke koje su. ,tuk-
li. Naro ito tekom mu enju bio je podvrgnut Ne o Radi ko-
ga su ustae tjerale da pri tome pjeva i etni ~e. pjesme.~22
li toku slijede a tri dana uhapenike su otpremili u Saraje-
vo i u koncentracioni logor Kru icu. U grupi za Kru icu bi-
la su 23 zatvorenika, ve inom srpske nacionalnosti. 6. avgu-
sta uve e ustae su ih sve poubijale.P" U grupi za Sarajevo bilo
oe oko 20 uhapenih, uglavnom Muslimana i Hrvata. Ve ina
ih je izgubila ivote na raznim stratitima od Sarajeva i Ja-
senovca, do koncentracionih logora u Njema koj i Norvekoj.
Nije poznato kako je sekretar Mjesnog komiteta Partije, Vla-
dimir Logomerac, tada puten iz zatvora (nastavio je da ra-
di u eljezari). Tako e, nije utvr eno kako je izbjegao hap-
enje Slavko Mijan, lan Komiteta. Prema sje anjima i iz-
javama Ise Jovanovi a, on je, zajedno sa Franjom Lerom,
imao udjela u provali akcije i hapenju zeni kih komunista.
Kada su ustae na osnovu provala Lera i Mrlji a iz-
vrile hapenje, u umama i selima na desnoj strani rijeke
Bosne nalo se nekoliko izbjeglih komunista. Ustae su to
saznale pa su S. avgusta, uz pomo andarmerije (oruni ka) ,
organizovali potjeru. U patrolama, krstarili su po okolnim
selima i traili da im bilo ko i bilo ta kae o ljudima koji
se kriju. Tako su, na periferiji Zenice i na Blatui, naili na
grupu u kojoj je bio Ibrahim Perviz. Dolo je do borbe u
kojoj je neprijatelj bio nadmo niji i bolje naoruan. Zbog
toga, grupa je bila prisiljena da se povla i u pravcu sela Bi-
jele Vode. Ibrahim Perviz je pokuao da zatiti povla enje
drugova, ali je tom prilikom bio teko ranjen. Nemaju i iz-
121. Izjava Drage Jileka, Arhiv SSUP-a, Beograd.
122. Sje anje Marka Raji a.
123. O pogibiji ove grupe u Kru ici vidi ire: C. Kazazovi , cit.
d., str. 79-81.
88
89
laza, i da ne bi iv pao u ruke ustaa, izvrio je samoubist-
"yO.12~ Zbog h.erojsko~ dr~n.ia pr<?tiv klasnog neprijatelja, i
J~nacke smrti u ovoj borbi, Ibrahim Perviz je posmrtno od-
hkovan Ordenom narodnog heroja Jugoslavije.
Tako je ustaama, uz pomo izdajnika Franje Lera,
poslo. za :uk.om d~. onemogu e zeni ku partijsku organizaci-
JU u IZVrSen).uakcije .koJom J.e trebalo da otpo ne oruana
borba u ~~.t;tI~~omkraJu: Uz njegovu pomo , oni su ovu pro-
. "y.
a1u
proirili I na Sarajevo, pa je uhapen sekretar Pokra-
Jl.~S~OgkomIteta. KPJ za Bosnu i Hercegovinu Isa Jovano-
VIC I sekr~tar. Mjesnog komiteta Sarajeva Lepa Perovi . Je-
dan od u esnika u ovom hapenju bio je i Franjo Ler.
Iz ovoga se moe zaklju iti da planirana diverzija u
Elektri noj centrali i planirani po etak ustanka u Zenici ni-
su usp~~li zbo~ vrlo uspj~~e i un~prijed d~bro pripremlje-
ne akcije ustaske obavjetajne sluzbe. Ona Je, ubacivanjem
svoga ~genta u partijsku organizaciju, onemogu ila zeni ke
komuniste ~ njihovoj namj~ri i prvim pripremama za pok-
retanJ~. ~ruzan: ?orbe. pr~tIv okupatora ~ doma ih izdajni-
ka .. Sli nih slu ajeva b.Ilo Je tada I u nekim drugim mjesti-
ma I gradovima Bosne I Hercegovine.
. 124. U iz,:,jetaju andarmerijskog voda, upu enom iz Zenice u
Sarajevo, govorr se o p.o~ibiji Perviza i pie: Orunici voda Zenica sa
us!ako~ vOJm~om V~~II.1su pretres terena '" i u mjestu zvanom Bla-
tusa. blizu ~emce- naill na Hara t a i Ibrahima Perviza. Orunici i
ust~se otvorih su. vatru na njih. ~~rviz se branio revolverom, te je
ramo. ,u nogu ustasu Antu Bartulovi a tehni ara iz Zenice dok je Bar-
tulOVIC ramo u stomak Perviza. Vidjevi: 'da e biti uhapen Perviz
se zaklao brlja kim . noem , '
. (AVII, K. 143, reg. br. 16/8).
90
\
Tre i dio
POCETAK ORUANE BORBE I FORMIRANJE
PARTIZANSKIH JEDINICA U ZENICKOM KRAJU
U vrijeme dok je zeni ka partijska organizacija vrila
poslednje pripreme za izvrenje diverzije u elektri noj cent-
rali, u Bosni i Hercegovini dolo je do ustanka u kojem su
njeni narodi, na poziv KPJ, po eli oruanu borbu za svoje
nacionalno i socijalno oslobo enje. Ve u prvim borbama
protiv jakih snaga okupatora i ustaa, oslobo eni su bili Dr-
var i niz drugih manjih mjesta. Stvorena je slobodna terito-
rija na kojoj je bila razbijena ustaka vlast.
U isto vrijeme, uz ustani ke jedinice i grupe, formira-
ne su prve partizanske jedinice razli itog brojnog stanja i
unutranje organizacije koje su, pod rukovodstvom komunis-
ta, bile oruani dio ustanka i osnovna njegova snaga u borbi.
Iz njih su izrasle krupnije i formacijski ve e jedinice, parti-
zanski odredi, koji su, primjenjuju i partizanski na in rato-
vanja, uspjeno vodili borbu protiv nadmo nijih okupatoro-
vih i ustako-domobranskih i drugih kvislinkih snaga i os-
loba ali nove teritorije.
Neprijatelj je nastojao da odmah, u za etku, sprije i
i razbije partizanske snage, pa je protiv njih (u julu i avgu-
stu 1941. godine) angaovao glavninu oruanih snaga NDH i
rjema ke posadne jedinice koje su bile u Bosni i Hercegovi-
ni. Po etkom septembra 194). godine uveo je u borbu i tri
italijanske divizije. Pored toga, ustanak u Bosni i Hercegovi-
ni odvijao se i u vrlo tekim i sloenim uslovima. Nacional-
ne i vjerske suprotnosti, izazivane i podsticane okupacijom
zemlje, bile su najve a opasnost za daljnji razvoj ustanka.
Okupator i doma a buroazija od po etka su nastojali da te
suprotnosti jo vie zaotre, da podstaknu bratoubila ku bor-
91
bu i na taj nacm razjedine ustani ke redove i onemogu e
njihovu oruanu borbu. Zbog toga je Komunisti ka partija
Jugoslavije, koja je stajala na elu ustani kih masa i vodila
ih u borbu, stalno morala da se suprotstavlja takvoj nepri-
jateljskoj politici. Isti u i narodnooslobodila ki karakter bor-
be, bratstvo i jedinstvo svih naroda Jugoslavije, ona je, pos-
tepeno otklanjaju i opasnost od bratoubila kog rata, stvara-
la preduslov za jo ve i zamah i ve e rezultate u borbi. Na
toj osnovi KPJ je pokretala mase i mobilisala ih u borbu
protiv okupatora i doma ih izdajnika.
SKICA ZENICKOG KRAJA
92
1) Pripreme za ustanak
Poslije avgustovske provale i razbijanja partijske or-
ganizacije, Zenica i njena okolina ostale su, izvjesno vrije-
me, van ustanka koji se vodio gotovo u svim krajevima Bo-
sne i Hercegovine. Me utim, Pokrajinski komitet KPJ za Bo-
snu i Hercegovinu, imaju i u vidu vojno-politi ki zna aj Ze-
nice i brojnost njene radni ke klase, i dalje je nastojao da
u ovom kraju to prije do e do oruane borbe. Radi toga
je, ve u septembru 1941. godine, samo mjesec dana poslije
provale, vratio Omera Arpadi a u Zenicu, a poslije njega je
stigao i Omer Masli .' Zadatak im je bio da poveu i orga-
nizuju preostale komuniste i lanove SKOJ-a i da, sa tim
snagama, i uz pomo tetovske partijske organizacije (koja
provalom nije bila zahva ena), stvore uslove u gradu i okol-
nim selima za po etak oruane borbe protiv okupatora i us-
take vlasti.
Istovremeno je i tab NOP odreda Sarajevske oblasti
usmjerio Viso ku partizansku etu u pravcu Zenice s nam-
jerom da se sagledaju uslovi za upu ivanje jedne naorua-
ne grupe u ovaj kraj,"
Za kratko vrijeme Masli je uspio da uz pomo Rem-
zije Repca, Mustafe Ganibegovi a, Omera Arpadi a, Milivoja
Piljuge i Ratka Perendije, (koji u provali nisu bili uhapeni),
obnovi partijsku organizaciju. Pored pomenutih, u nju su jo
uli Remzija Tvrtkovi i jo tri novoprimljena lana: Sead
Skrgo, Sabaha olakovi i Salih Belagi . Novoformiranu
1. Omer Masli , radnik, kova , rodom je iz Mrkonji a. Jo kao
omladinae zaposlio se u eljezni koj radionici Sarajevo, gdje je prim-
ljen u KPJ. Ve li junu 1941. godine ustae su pokuale da ga uhapse.
On im se odupro i tom prilikom bio je ranjen i prenesen u Sarajev-
sku bolnicu. Odavde je partijska organizacija uspjela da ga izvu e i
skloni do ozdravljenja. Poslije toga upu en je u Zenicu i bio je jedan
od glavnih organizatora oruane borbe u zeni kom kraju. Uz primjernu
hrabrost u borbi protiv okupatora i kvislinga, isticao se i kao partijski
radnik i rukovodilac, pa je odlukom Pokrajinskog komiteta KPJ za Bo-
snu i Hercegovinu postavljen za sekretara Okrunog komiteta KPJ za
Zenicu i zeni ki kraj. Poslije etni kog pu a u Zeni kom partizanskom
odredu, u maju 1942. godine. preao je u grupu udarnih bataIjona, od-
nosno estu isto no-bosansku proletersku brigadu u ijim redovima se
istakao kao hrabar i neustraiv borac i rukovodilac. Poginuo je u borbi
~ etnicima 3. oktobra 1942. godine kod Bijeljine. Za ispoljeno juna-
tvo u borbi i ste ene zasluge u partijsko-politi kom radu posmrtno je
odlikovan Ordenom narodnog heroja Jugoslavije.
2. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 1., dok. br. 121.
93
partijsku organizaciju Masli je povezao s tetovskom partij-
skom organizacijom i usmjerio njihov zajedni ki rad na pri-
kupljanje oruja i druge ratne opreme, te na stvaranje upo-
rita u okolnim selima (Svi e, Babino i Tetovo), koja su ka-
snije posluila kao glavne veze izme u grada i prvih parti-
zanskih jedinica i na okupljanje i povezivanje simpatizerskih
grupa i pojedinaca koji su akitvno radili i pomagali razvoj os-
lobodila ke borbe u ovom kraju.
Pored rada na obnovi partijske organizacije, Omer Ma-
sli je, uz pomo Remzije Tvrtkovi a, Omera Arpadi a, Se-
ada krge, Saliha Belagi a, Sabahe olakovi i Rifata ola-
kovi a, reorganizovao skojevsku organizaciju. Formirano je
nekoliko organizacija u gradu, eljezari, Rudniku i intezivi-
ran je njihov rad na okupljanju omladine i stvaranju om-
ladinskih grupa.
Ovim je Omer Masli , uz pomo nekoliko lanova Par-
tije i lanova SKOJ-a Zenice, uspjeno izvrio zadatak na ko-
ji ga je uputio Pokrajinski komitet, ime su nastali povoljni
uslovi za otpo injanje i razvoj oruane borbe u ovom kraju.
I Viso ka partizanska eta izvrila je svoj dio zadatka.
Ona je poruila elektri ne vodove na dalekovodu Zenica-Ka-
kanj.3
Na osnovu podataka o raspoloenju naroda za borbu,
koje je eta prikupila na teritorij i izme u Kaknja i Zenice,
i stanja u Zenici poslije formiranja nove partijske organiza-
cije, odlu eno je da jedna naoruana grupa iz NOP odreda
Zvijezda krene na teritoriju Zenice i da, zajedno sa partij-
skom organizacijom, pokrene mase u oruanu borbu protiv
okupatora i ustaa.'
U vrijeme kad je ova odluka donesena, ustanak u Bo-
sni i Hercegovini ve je uzeo iroke razmjere. U borbi pro-
tiv okupatora (ustakih i domobranskih jedinica), ustanici su
izvojevali krupne pobjede. Ve je bilo uniteno i razbijeno
115-20 ustako-domobranskih bataijona, zaplijenjeno oko
10.000 puaka, 200-250 automatskih oruja i nekoliko to-
3. Isto.
4. Ne raspolaemo dokumentom iz kojeg bi se vidjelo kada je i
ko donio tu odluku. Ali, na osnovu toga to se Masli po izvrenom za-
datku u Zenici vratio u Sarajevo, a zatim to je u drugoj polovini ok-
tobra sa grupom boraca iz Odreda Zvijezda preao u zeni ki kraj,
moe se zaklju iti da je, najvjerovatnije, Pokrajinski komitet KPJ ili
Glavni tab za Bosnu i Hercegovinu donio takvu odluku i realizovao
j0 preko taba Odreda Zvijezda.
94
! \
I j
, !
,
pova. Formirano je bilo i vie partizanskih odreda, u koji-
ma je bilo nekolik-o hiljada boraca.
Isto na Bosna imala je 6 takvih odreda (Romanijski, Oz-
renski, Majevi ki, Bir anski, Kalinovi ki i OdredZvijezda),
Oni su se borili protiv jakih njema kih i ustako-domobran-
skih snaga." Tako su oslobodili veliku teritoriju koja se pro-
tezala izme u rijeke Drine, Bosne i Save. Oslobo eni su bi-
li Sokolac, Vlasenica, Rogatica i mnoga druga manja mjesta.
Pored toga, Glavni tab NOP odreda Bosne i Hercegovine
planirao je da, oslobo enjem Viegrada, Zvornika, Kladnja,
Olova i jo nekih mjesta, vr e povee slobodnu teritoriju
u jednu kompaktnu cjelinu, a zatim da teite operacije pre-
nese na Zapad prema dolini Bosne i na sjever, prema Maje-
vici i Semberiji.?
U srednjoj Bosni i Bosanskoj krajini borila su se tri
jaka partizanska odreda; Prvi krajiki odred operisao je na
teritorij i Drvara, Bosanskog Petrovca i Podgrme a, Drugi na
teritorij i Kozare i Tre i na irokom podru ju koje je zahva-
tilo sektore Jajca, Mrkonji -Grada, Klju a, Glamo a, Livna,
Kupresa, Donjeg Vakufa, Skender-Vakufa, Kotor-Varoi, Te-
sli a i Prnjavora." Neto kasnije, formiran je bio i etvrti
krajiki odred kojem je pripadao jedan dio teritorije Tre eg
krajikog odreda u srednjoj Bosni. Ovi odredi su, bore i se
protiv okupatora i domobransko-ustakih snaga, oslobodili
veliku teritoriju koja se protezala od Une i Vrbasa sve do
ri ieke Bosne. Pored ovog, djejstva jedinica Prvog krajikog
odreda bila su povezana sa djejstvima partizanskih jedinica
u Hrvatskoj (u Lici i na Kordunu), pa je, u zajedni koj bor-
bi, ve bilo stvoreno borbeno jedinstvo ustani kih masa Hr-
vatske i Bosne i Hercegovine.
U Hercegovini, poslije oscilacija do kojih je dolo u
po etnom razvoju ustanka i intervencija italijanskog okupa-
tora, u oktobru 1941. godine ponovo je formirano nekoliko
partizanskih eta i bataljona, koji su vodili borbe protiv us-
tako-domobranskih i italijanskih snaga. Polovinom oktobra
5. OsI. rat, kn], I, str. 140.
6, Polovinom oktobra 1941. godine neprijatelj je u isto noj Bosni
imao 34 domobranska, 4-5 ustakih i etiri njema ka bataliona,
(Isto, str. 144).
7. Isto, str. 145.
8. Cetrdeset i prva, ustanak naroda Jugoslavije Mlado pokole-
nje, Beograd, 1961. (dalje, etrdeset prva), str.811-815.
95
formiran je bio Hercegova ki NOP odred u iji sastav je u-
ao i Konji ki bataljon koji se dotle uspjeno borio protiv
neprijatelja na komunikaciji Sarajevo-s-Mostar.
I na teritorij i nevesinjskog, bile kog i stola kog sreza
stvorena su jo dva jaka bataljona, iz kojih su kasnije izra-
sle nove partizanske ete i bataljoni,?
Snaan i masovan karakter ustanka u Bosni i Herce-
govini znatno je ugrozio pozicije okupatora. Zbog toga je biq
prisiljen da, dovla enjem novih snaga i ofanzivnim dejstvi-
ma, ponovo vri okupaciju i zaposjeda teritoriju koju je ve
jednom bio okupirao. Osim toga, okupator je bio prisiljen
da, pored ustaa i ostalih vojnih formacija NDH, protiv us-
tani kih snaga angauje i velikosrpske reakcionarne elemen-
te- etnike, koji su ve bili po eli da rade na razbijanju us-
tanka. U Bosanskoj krajini i u Hercegovini oni su to inili
pod pokroviteljstvom italijanskog okupatora, a u isto noj
Bosni to su radili uz pomo oficira Drae Mihailovi a.
U vrijeme kad su portizanski odredi Bosne i Hercego-
vine postizali krupne rezultate u borbi, i kad su irili slobo-
dnu teritoriju, etnici su na sve mogu e na ine sabotirali
borbu partizanskih jedinica i svojim podriva kim radom na-
stojali da ih razbiju. To su radili kako u isto noj Bosni pod
rukovodstvom Jezdimira Dangi a (i pored. ugovora s parti-
zanima o zajedni koj saradnji i borbi"), tako i u srednjoj
Bosni pod rukovodstvom Rade Radi a, pa i u zapadnoj Bo-
sni pod rukovodstvom Uroa Drenovi a. O posljedicama pod-
riva kog rada etnika, u dokumentima i literaturi zabiljee-
no je: Zbog toga se jedan dio boraca u partizanskim jedi-
nicama po eo kolebati i odlaziti u etni ke jedinices.t! Plja -
kom, nasiljem i pokoljem muslimanskog i hrvatskog stanov-
nitva, etnici su nastojali da razbiju jedinstvo naroda Bos-
ne i Hercegovine u borbi i da ustanak odvrate od borbe pro-
tiv okupatora i preokrenu ga u rat protiv Muslimana i Hr-
vata. Isticali su da je hrvatski i muslimanski narod kriv za
progone i pokolj srpskog stanovnitva i na toj osnovi poku-
avali da jo vie rasplamsaju vjersku i nacionalnu mrnju.
Ustake zlo ine koristili su da bi nametnuli. svoja shva-
tanja o ciljevima ustanka i da to ye i dio s:pski~ m~~~ oko.
renu ravnogorskom pokretu ivelIkosrpsko] buroaziji. OVI
izdajnici su preko Nedi a i okupatora nudili srpskom nare:
du zatitu od ustakih pokolja. Ili su i dalje, pa su od NI-
jemaca traili da se isto na Bosna, i jedan dio srezova sred-
rije Bosne, pripoje tzv. Nedi evoj Srbiji.
2) Formiranje Prve zeni ke partizanske ete
Koncem oktobra, brojne partizanske jedinice, svojim
dejstvima, ugroavale su glavne. komunikacije k?je s~ iz do-
lina rijeke Bosne i Vrbasa vodile na Sjever, a IZ.~olme N~-
retve u pravcu Jadranskog mora .. Pored ~oga, oz.bilJno s~ bi-
li ugroeni i industrijsko-rudarski baz.em l!. dolll~ama r~J.~ke
Bosne i Spre e, iz kojih je okupator izvla io ~ehke kohc:me
rudnih i drugih prirodnih bogatstava Bosne 1 Hercegovine,
Okupatora i ustaku vlast najvie je zabrinjavao prod?~ p~~-
tizanskih jedinica u ove industrijsko-rudarske oblasti 1 nj 1:
hovi napadi na glavnu komunikaciju Sarajevo-c-Bosanskl
Brod. Zbog toga je neprijatelj bio prisiljen da vri pregru-
paciju svojih snaga i dovla i nova poja a~ja ~~di zatite .naj-
ugroenijih rejona i eljezni kih kom~mkacIJ.a. !'rvo JeIZ
Hercegovme, a zatim iz Bosanske krajine, LI~e I ~orduna
preba en jedan dio domobranskih snaga za poja anje ugro-
enih garnizona i za uguenje. ustanka. u isto noj ~osni.12
Poslije toga, u Sarajevo su .~tigla. ~v~ nJema ~ay b~~aIJona, a
vrene su i pripreme za prijem JOS.Jedno~ pjeadijskog pu-
ka.!" Neprijatelj je preduzeo i posebn: m~:re kako. bi obez-
bijedio najugroenije dijelove komunikacije SaraJe".~Bo-
sanski Brod. Tako su, na primjer, za pratnju vozova bile pre-
dvi ene jake vojni ke grupe s~ auton:la.tskimoruiem. z.a n.ad-
zar eljezni ke pruge oklopni VOZOVI 1 lokomotive izvidnice,
a u ve im s1anicama u pripravnosti su drane ve e pokretne
rezerve.v'
Okupator i ustae nastojali su da na taj na in rijee
problem pred kojim su se nali poslije uspjenih dejstava
9. Oslo rat, knji, 1. str. 152.
10. O ovom sporazumu vidi opirnije u knj . etrdeset prva, str.
"/90-794.
11. Krajem oktobra iz Bir anskog odreda prelo je pod etni ku
komandu oko sto boraca. (Oslo rat, knj. 1, str. 150).
12. AVII, K-67, reg. br. 14/3-1.
13. Isto, K-3, reg. hr. 3/1.
14. Isto, K-4, reg. br. 2/1.
97
96
par~iz~skih. je~nica u <?v0II?-. dijelu Bosne i Hercegovine. Me-
~u~~m, I da~J.eJe komunikacija Sarajevo-Bosanski Brod na-
10CIt~ na .dIJelu od Sarajeva do Kaknja, i od Zavidovi d
Doboja, bila ugroena. od je.dinica NOP odreda Zvij~da ~
Ozrkncikog odre~.a koje su Izvodile uspjene akcije i skoro
~va .o n~vno rus~le prugu. Jedino u rejonima od Kaknia do
L.emc~! I od Zemce do Zavidovi a, ona je bila bezbjed~a U
t? ~nJ.eme, ~.ve ~o po etka novembra 1941. godine, u o~im
krajevima nije bilo partizanskih jedinica niti oruane borbe.
. Grupa .~a?ru<l?ih boraca iz NOP odreda Zvijezda sti-
a~a J;5u zeni ki .k~aJ te~ u drugoj polovini oktobra 1941. go-
..me. Zad~ta~.J?J Je bIO da prihvati grupice i pojedince, ko-
p JU se, .bJeecI Ispred ustakog terora, krili oko svojih sela
~ ~'. zaJekdno sa obnovljenom partijskom organizacijom u
~~I~I, po rene ~arod. u ?ruanu borbu protiv okupatora i
k~~shng~. U oVOJ grupi bili su: Omer Masli ," Manojlo Po-
pIC, GOJ~o Uzelac i Todor Butina.!? Oni su obilaze i ok I
sela Babm~, D.ra i , Bijele Vode,Sagovi , 'Mo anicu icl::
gfl, kontakhra~I sa stanovnitvom i, razvijaju i politi ku ak-
fIvnost, !ozvah ga U
v
b~rbu. Za nekoliko dana grupa je naras-
a na C? vO 30 na?ruzamh boraca, pa je od nje formirana Pr-
va zedmcka parhz~nska eta. Pokazalo se da je patriotizam
na.~o a u ovom SIromanom brdskom kraju visok i da pos-
t~JI spremn~st za borbu, pa je formiranje eta ilo postu -
n~~ . putem. I ~ormalno, ~ao to je to bilo i u drugim ust~-
mckll~ k~~)eVIma Bosne I Hercegovine. U svojoj unutrani o .
orgamzacIp, va u s~ladu. sa o~lukama Vrhovnog taba Narbd-
~ooslobodIlacke vojske I partizanskih odreda Jugoslavije (NOV
~ POl), d~nesenim 26. i 27. septembra u Stolicama, eta je
Im~la sVOJta~~ komesara za ishranu i predvi ene vodove
k~JI s~, kasnije, narastanjem brojnog stanja ete for-
miram, Z~ prvog komandira ete postavljen je Todor Buti-
na, za politi kog komesara Manojlo Popi , za zamjenika po-
liti kog komesara Omer Masli . a za zamjenika kamandira
Gojko Uzelac." Komesar za ishranu (ekonom ete) bio jG
Ratko Perendija.!" .
Prvi smjetaj eta je imala u umi unjara, u jednoj
pojati, u blizini sela Ponihova." .
Najve a briga komande ete bila je da etu naorua,
te da je vojni ki i politi ki pripremi i osposobi za borbena
dejstva i da mobilie to vie novih boraca. Uz ovo, javljali
su se i drugi vani zadaci kao to su: ishrana i snabdijeva-
nje boraca nunom vojnom opremom, te sanitetsko obezbje-
enjei drugi zahtjevi koje je nametao partizanski ivot.
Patrolna sluba, prikupljanje oruja i druge vojne op-
reme, mobilizacija novih boraca i rasturanje ustake vlasti
u okolnim selima, bile su prve akcije koje je eta izvodila
odmah po svom formiranju. Grupe od po nekoliko naorua-
nih boraca obilazile su okolna sela, raspitivale se gdje ima
sakrivenog oruja i druge vojne opreme, prikupljale podat-
ke o neprijatelju i u neposrednom razgovoru sa seljacima
nastojale da za oruje sposobni stupe u partizane. esto su
se ovakvi razgovori sa stanovnitvom pretvarali u male zbo-
rove, na kojima su partizani objanjavali smisao i ciljeve na-
rodnooslobodila ke borbe, zna aj bratstva i jedinstva Srba,
Hrvata i Muslimana u borbi protiv okupatora, ustaa i svih
drugih izdajnika. U tome su najaktivniji bili lanovi taba
ete, koji su postepeno svojom politi kom aktivno u, iz da-
na u dan, obuhvatali sve vie sela i to ne samo srpskih, ne-
go i muslimanskih i hrvatskih. Ubrzo je cio ovaj kraj znao
da je Komunisti ka partija podigla ustanak u gotovo svim
krajevima Jugoslavije, da partizani vode uspjene borbe oko
Sarajeva, Tuzle, Doboja, Banje Luke, Prijedora, Konjica i
drugih mjesta, da je slobodno Uice i da partizanski rat uzi-
ma sve ve e razmjere irom Jugoslavije.
18. Ovaj sastav taba prve zeni ke partizanske ete utvrden je na
osnovu sje anja peivjelih boraca ove ete (Luke Nedi a, Mie Kova-
evi a, Nauma Abinuna i Nade Perendije). U njima ima nekih nesla-
ganja, naro ito o pitanju ko je bio politi ki komesar ete: .Manojlo
Popi ili Omer Masli . Ve ina je miljenja da je to bibManojlo Pa-
pi . .
19. Ratko PerCll1dija zajedno sa suprugom Nadom medu prvima
su izali iz Zenice i stupili u zeni ku partizansku etu. Za Ratkom
je ustako redarstvo raspisalo potjernicu i ucjenu od 720 hi1jada kuna.
(AVI!, k-143, reg. br. 8/42, i Komisija za utvrdo rat. zlo . okup.
i njegovih pornag. u Zenici, inv. br. 35866). -
20. AVII, k-143, reg, br. 8/40, Institut za istoriju, Sarajevo, MF-1!6
i sje anje Luke Nedi a, Mise Kova evi a i N:~uma Abinuna.
15. Sje anja Luke Nedi a, Mie Kova evi a i Nauma Abinuna
dala autoru 1966. godine.
. 16. Om,:~ Masli je po povratku u Sarajevo, i izvjetaja koii le
podnio ~okraJlnskom komitetu, izaao u NOP odred Zvii ezda J J
sa predvi enom grupom stigao u zeni ki kraj. J a a onda
17. Cit. sje anja Luke Nedi a, Mie Kova evi a i Nauma AbI -
nuna.
,99
98
Pojavom prvih partizanskih jedinica u rejonu izme u
Zenice i Kaknja stvarala se povoljna situacija za irenje i da-
lje ja anje ustanka u ovom srednjebosanskom rudarskom i
industrijskom bazenu.
Pored toga, part.izani su po eli ugroavati i dio glav-
ne eljezni ke komunikacije od Kaknja do Zavidovi a kojom
je do tada neprijatelj nesmetano saobra ao. Ta opasnost ni-
je ostala nezapaena od ustaa i njihovih vlasti vu Zenici i
Kaknju. Preko svojih dounika oni su saznali da se pojavi-
la grupa naoruanih ljudi sa petokrakim zvijezdama na ka-
pama, da dolaze u sela, prikupljaju oruje i drugu vojnu op-
remu i pozivaju narod u borbu. I, preko seljaka koji su bili
zaplaeni ustakim terorom, ustake vlasti su od prvih dana
novembra saznale dosta detalja o ja ini, naoruanju i smje-
taju prve partizanske ete. One to u jednom svom izvjetaju
i konstatuju: .
Od 3. 11. 1941. godine postoji organizacija komunis-
ta u Kotaru Zenica. Vrbuju mjetane grkoisto ne vjere. Sje-
dite ove komunisti ke ete sada se nalazi u umi zvanoj
unjara izme u sela Mo anica, Briznik i Subotinja, a na
podru ju sela Ponihova. U selu Ponihovu sve pu anstvo je
grkoisto ne vjere koje snabdijeva hranom komunisti ku ban-
du. U pomenutoj umi nalazi im se logor.e"!
Na osnovu ovakvih obavjetenja neprijatelj je odmah
preduzeo mjere da onemogu i i suzbije partizansku aktiv-
nost. i po etak narodnooslobodila ke borbe u ovom kraju. Jo
sredinom oktobra forrnirani su tzv. krstare i odjeli sasta-
vljeni od andarma i milicije. Stavljeno im je u zadatak da
vre pretres sela i sprije avaju pojavu i borbenu aktivnost
pa~tiza~skih jedinica. andarmerijski vod iz Zenice, u svom
I~vJetaJ.~ od.21. oktobra 1941. godine, navodi da je formiran
Krstare i odjel za pretres sela i borbu s ustanicima. S tim
u vezi, u izvjetaju III vojnog zbora Ministarstvu hrvatskog
domobranstva kae se i slijede e: ... ustanak se svi vie i-
ri pa prelazi ve i u Kotar Visoko i Zenicu ... Vrimo uur-
bano organizaciju milicionera-.P Tada su za suzbijanje ak-
cija ustanika bili formirani krstare i odjeli usrezovirna Sa-
rajevo, Visoko, Zenica i Tuzla. Otpo ele su i pripreme za na-
pad na zeni ku partizansku etu sa namjerom da je opkole
i unite. U isto vrijeme, ustae su poja ale teror nad srpskim
stap.ovn!~tvom. Hap~eni .su i .ubijani svi oni koji su na bilo
kOJI nacm pokazah 1 najmanje naklonosti prema narodnoos-
lobodila koj borbi. Svim tim mjerama nastojali su da se u
za etku onemogu i razvoj oruane borbe u zeni kom kraju.
Prvih dana novembra ustako-domobranske snage su
p.oja ale. i svoju patrolnu i Izvi a ku aktivnosta da bi provje-
rile dobivene podatke o partizanima, o njihovoj snazi, nao-
ruanju i poloajima i da bi utvrdili mjesto gdje je (s obzi-
rom na karakter zemljita) najpogodnije izvriti napad. Ra-
di toga su, ve 7. novembra 1941. g., uputili jednu andar-
merijsku patrolu koja je iz Lave, kre u i se u pravcu Ka-
knja, trebalo da izvi a sela koja su bila blia logoru parti-
zanske ete. Me utim, ovu andarmerijsku patrolu do ekala
je grupa partizana kod sela Vidue i poslije kratke pu ane
vatre natjerala je u bjekstvo. Sutradan, (8. novembra), u
pravcu boravita ete ponovo je iz Lave krenula jo ja a
grupa andarma i domobrana pod komandom andarrnerijs-
kog poru nika Ismeta Hadi a.U selu Subotinji partizani su
do ekali neprijatelja i, poslije estokog sukoba, natjerali ga
da se brzo povu e u pravcu Lave.- Milicioneri, andarmi i
domobrani jo su nekoliko puta pokuali sa sli nim ispadi-
ma u pravcu Prve zeni ke partizanske ete, ali su se svi za-
vravali kao i prethodni. Preduzimali su i i enja terena
koj~ su naj e e zavravana pretres om sela, plja kom i izvje-
tajima da je zadatak izvren. Takav slu aj je bio poslije
pretresa sela Osojnica (7 km zapadno od Zenice), koji je 31.
decembra 1941. godine izvrila domobranska polusatnija iz
Zenice, oja ana poluvodom pukomitraljeza i jednim baca em
mina."
Da bi se neprijatelj onemogu io i sprije ila njegova iz-
vi a ka aktivnost, tab ete je odlu io da preduzme napad
na anda~merijsku stanicu u selu Gornja Vraca, gdje je bi-
lo oko b andarrna i milicionera. Oni su pripadali krsta-
re im odjelima i bili vrlo aktivni u ovakvim dejstvima. O
23. AVII, k-61-a, reg. br. 15/50.
24. U jednom izvjetaju 3. dornobranskog zbora pormnju se ova
dva sukoba partizana i andara-domobrana, ali nema rezultata tog su-
koba, Jedino se navodi: Zbog nadrno nijeg broja odmetnika poru nik
je odmah preduzeo povla enje. pravcem sela Subotill1ja- Vidua . p.
Modrinje i prema Lavi. '
(Inst. za istoriju, Sarajevo, MF-2 (769).
25. Zbornik NOR-a, tom IV, kn]. 2, dok. br. 197.
21. AVII-k-143, reg. br. 8/54.
22. AVII, k-150, a reg, br. 24/3, k-4, F-5, dok. 19. Inst. za is-
toriju, Sarajevo, MF-3/46.
]00
101
va akcija izvedena je u no i izme u 10. i 11. novembra 1941.
godine. Poslije kra eg otpora opkoljeni milicioneri i andar-
mi su se predali a nekoliko ih je, koriste i no , uspjelo da
pobjegne. Zaplijenjeno je nekoliko puaka, neto municije i
druge vojne opreme."
Poslije ove akcije, neprijatelj je procijenio da se time
situacija znatno pogorala u ovom dijelu Bosne, pa je an-
darmerijski poru nik iz Zenice, u svom izvjetaju od 12. no-
vembra 1941. godine o pogoranju situacije, iznio podatak
da se na prostoru od Visokog do Lave na desnoj obali ri-
ieke Bosne nalazi oko 1.500 etnika ustanika.2i tab III
domobranskog zbora u svom izvjetaju Ministarstvu domo-
branstva, o irini ustanka, pored ostalog, saoptio je i slije-
de e: ... Cijelo podru je od rijeke Bosne i eljezni ke pru-
ge Sarajevo-Bosanski Brod prema istoku do rijeke Drine, za-
tim na sjeveru do rijeke Spre e, nalazi se u rukama pobu-
njenika, osim Zeni kog bazena, Krivaje, Olova, Kladnja, Va-
rea i Breze ... U izgledu je, ako ne do e efikasna i na vri-
jeme pomo , da e i ova mjesta pasti u ruke pobunjenika ...
Prema tome, etni ko-komunisti ka akcija" uperena je sada
u pravcu Olova, Kladnja, Varea, Breze i Zenice gdje je za-
poslen veliki broj radnika, koji su ina e dobrim dijelom ko-
munisti ki nastrojeni te prijeti neminovna opasnost ako bu-
kne nagovijeteni trajk radnika, to je vjerovatno djelo ko-
munista. Padom Zenice, Kladnja i Varea ne samo da emo
izgubiti milionsku vrijednost, nego nastupi e i prekid elje-
zni kih mostova kod Zenice, preko rijeke Bosne, i time e
biti Sarajevo potpuno otsje eno, kojemu e zaprijetiti glad
i nezadovoljstvo masa.e "
Cijene i tako situaciju u junom dijelu isto ne Bosne
i posebno u rejonima Zenice i Kaknja, koji su za njega bili
vrlo zna ajni i osjetljivi, neprijatelj je rijeio da sa ja im
snagama iz Zenice uniti prve ustani ke jedinice u ovom kra-
ju. elio je da se to prije obra una sa zeni kom partizans-
26. Inst. za ist., Sarajevo, MF-2 L 3/46l.
27. AVII, 1<-51, reg hr. 9/3.
28. U ustakim, domobranskim i njema kim dokumentima iz 1941.
i po etkom 1942. godine partizanska akcija esto se naziva etni -
kom, a partizani etn icirna, odnosno komuntsti ko- etm korn ban-
dom i tome sli no. Neprijatelj je to uradio i u ovom dokumentu. To
je odraz ne samo njegovog gledanja na ustanak nego i izraz nastoja-
nja da se ustanku koji je organizovala KPJ da etni ki karakter.
29. AVII, k-61-a, reg. br. 50/16.
.!!RAST'6VL4f.
.~.
l\'~'1NIp(
.--;.. '.
....\
"
SKICA BORBE NA DRACICU
102
103
kom etom, j:r. s: ~ojao ~a 1;>! u narednom periodu ovaj kraj
mogao postati JOSJedno zanste narodnooslobodila ke borbe.
. . Namjera mu je bila da nastupanjem preko sela Briz-
mk I Luac opkoli etu, prisili partizane na borbu a onda
da ih nadmo nijim snagama uniti. Me utim, nije' mu po-
lo}a rukom da ovaj plan i ostvari. Jo prije nego to su us-
t~sko-domobranske kolone i zapo ele sa opkoljavanjem, par-
tizanske patrole su otkrile njihovo kretanje. O tome su i ne-
ki seljaci obavijestili tab ete. Komandir Todor Butina po-
ve~ je etu ~ .susret neprijatelju. I, u umi Didovo (k-848),
koja se nalazi Izme u selaLuca i Dra i a, rasporedio je bor-
ce}a b<?rbu. !~sU
y
bili i pogodni poloaji da se neprijatelj
docek~ ~, sa IVice sume, napadne na otvorenom prostoru.
ete::Je IzneI?-a~om vatr~I? do~ek~a n~prijatelja. Poslije je-
dn?c~~ov.?e I. zesto~e puscane I mitraljeske vatre, prelaze i
u juns, ceta Je natjerala neprijatelja da se u pani nom bje-
kstvu povu e u Zenicu."
. U o,:oj ?orb~ prvi put je u estvovala cijela eta. To
Je, u ~tvan, bila.. nJe~a prva ~orba p~otiv brojnijeg i bolje
naoruzanog neprijatelja. Tada Je pala I prva partizanska rt-
va u ovom kraju. Poginuo je borac Aleksa Janjui . Poslije
tog n~uspje!ta, neprijat~lj. j~ ~a ovom podru ju due vrije-
me bIO pasrvan, pa Je mtcijanva prela u ruke partizana.
. Prve. bor1;>eZeni ke ete imale su snanog odjeka u0-
kolmm ysel~ma I ll; samoj Zenici i Kaknju. Osjetilo se novo
raspolozen)e ll: kOJ~m su preovladavali povjerenje i vjera da
~~o partizani svojom b.orbom mogu da sprije e okupatora
I njegove sluge u pohodima prema slobodnoj teritoriji i da
gaysa?Io ~ni mogu tu i i nanositi mu gubitke. Takvo raspo-
loenje o itovalo se u dobrovoljnom javljanju novih boraca
u ~tu. Do ve~e~. priliva )e dolo kad su u partizane po eli
da yI~laze radm~l, I omlad~na. Tada su iz Zenice me u prvima
doli Lll;ka Nedi , .Ratk<;>. I Nada Perendija, Remzija Tvrtkovi ,
a pekohko. ~~na Iza njih Naum Abinun, Milo Kova evi i
Dzemal Drini -uco,
. IzI~a~ ~vih d~~ova ~ogo je zna io za etu. Do ta-
da Je u njoj bilo najvie seljaka Srba, koji su na ovom di-
jelu teritorije bili najvie ugroeni ustakim terorom. Dola-
zak drugova iz Zenice iz redova radnika, studenata i slu-
benika, Srba, Muslimana i Jevreja, zna io je za etu i njene
30. Inst. za istoriju, Sarajevo, MF-l/7.
104
dotadanje borce potvrdu rije i i uvjeravanja Omera Masli-
a i Manojla Popi a da se u narodnooslobodila koj borbi i-
rom Jugoslavije ne bore samo Srbi i seljaci, nego i Musli-
mani i Hrvati, pripadnici drugih naroda i narodnosti, radni -
ka klasa i napredna inteligencija.
Tih daha (polovinom novembra) u etu je dola i gru-
pa od 10 do 12 naoruanih boraca koji su bili rodom iz o-
vih krajeva, a koji su se do tada borili u Viso koj partizan-
skoj eti. Oni su jo krajem septembra, pod rukovodstvom
Melente Bonjaka, preli na teritoriju Visokog i u selu Gra-
dac uli u sastav Viso ke partizanske ete. Kad je koncem
oktobra neprijatelj preduzeo jednu ja u akciju protiv ove
ete, i ona zbog toga bila prisiljena da se povu e prema Ok-
ruglici, tada je tab odreda Zvijezda naredio da zeni ka
grupa napusti ovaj teren i da u e u sastav novoformirane
Zeni ke partizanske ete."
Oja ana zeni ka partizanska eta nastavila je sve us-
pjenije da napada neprijatelja i da mu nanosi gubitke. Ta-
ko je 20. novembra napadnuta straa kod malog eljeznog
mosta, 3 kilometra sjeverozapadno od Zenice. Poslije toga,
'do kraja novembra, izvedena su jo etiri sli na napada, u-
glavnom na manja neprijateljeva uporita i njegova straar-
ska odjeljenja u selima Gra anica i Nemila." na eljezni -
ku pruguvizme u Nemile i Begov-Hana i na eljezni ku sta-
nicu Modrinje."
To su bile manje akcije izvedene samo sa dijelom sna-
ga ete (deset do petnaest boraca). Jedino je cijela eta u e-
stvovala u pokuaju da 27. novembra 1941. godine porui e-
ljezni ku prugu i prekine saobra aj na komunikaciji Saraje-
vo-Bosanski Brod. Ali, zbog toga to prora un mara nije
bio dobar (kasno je stigla na prugu) i nedovoljnih sredsta-
va za ruenje, eta je morala da se povu e ne izvrivi za-
datak. U napadu na eljezni ku stanicu Modrinje u estvova-
la je nepotpuna eta, pa te snage nisu bile dovoljne da se
savlada ja i i dobro utvr eni neprijatelj.
Ove akcije, iako nisu imale zna ajnijih vojnih rezul-
tata (zapaeniji je bio njihov moralno-politi ki u inak), iz-
31. Ranko Balorda, Viso ka eta, lanak u knjizi SarajevoU
revoluciji, tom 2, str. 385 i sje anje ure Sladojevi a, jednog od pre-
ivjelih boraca iz zeni ke grupe u Viso koj partizanskoj eti.
32. Inst. za ist., Sarajevo, MF-2 (793 i 7959.
33. AVII, k-142, reg. br. 5/18 i 4/48, 49.
105
nenadile su neprijatelja. On nije o ekivao da e se toliko ma-
J':lvg~p~ ~arti~3lna usuditi. da .~zvodi napade na njegova upo-
r.lsta I eljezni ku k.om,;m.kac9vu. Naro it? su ga zabrinjava-
II po~u~aJl razaranja zelJezmcke pruge I napad na stanicu
~odrn~Je. Z~~g ~)Vogje 90lo 90 pani nog i alarmnog izvje-
stavanja ~oJmh stabova I vlasti u Sarajevu o pojavi partiza-
na na eljezni koj komunikaciji kod Zenice. U kratkom vre-
m~~sk?m razmaku, u tri navrata, ustako-domobranske vla-
~~I IZ~Jeta.vale su o tome svoje starjeine u Sarajevu i tra-
ile hitnu I~terven.ciju U cilju suzbijanja ustanka.,
U OVImprvim akcijama na neprijatelja eta je stekla
prva borbena )S~l!stv~. On~ su za n1u zna ila mnogo i bila
~rag~CJen~ ~a shjede a dejstva na zeljezni ku prugu. Stab
cett;.J
e
uVIdIOda treba s~ vie plana i temeljitije pripremiti
akcije, da b~rce treba pnpremati vojni ki i politi ki za tak-
ve za~atke. ~ da napade na brojna neprijateljska uporita
treba izvoditi IZnenadno i iz blizine koriste i no i bomba-
ka odjeljenja. '
. Upo:~~o. s tim borbenim dejstvima, eta se intenzivno
J:avIla . poirtlckul! radom. lanovi taba i ostali komunisti
~la~ovI SKOJ-~. I pojedini borci iz ete, obilazili su sela, dr~
.. ah kon~eren~IJe sa narodom i pozivali da se omladina i svi
SP?SO~>I:1l uklju e u borbu. U srpskim selima ovi pozivi su
naIlazI.h na dobar odjek pa su grupice i pojedinci dolazili i
stupali u ~etu i tako pove avali broj njenih boraca. U musli-
~ansklm I hrv~tski~. selima,. situ~cija)e bila druga ija. U PO;
etku su Mushmam I f!rvatI pozrvam da ne izvravaju oba-
-yeze prema okupatoru I NDH, a kasnije da aktivno sara u-
JU s~ n~r?dnooslo?odila kim pokretom i stupaju u partizan-
s~e J~~mlce. Uselima koja su bila u neposrednoj blizini Ze-
mc:
e
ll~. sel~ u kOJlll~a su ,~e. nal~zil~ neprijateljska uporita,
gdje .mJe. bilo J?oguce do i I odrati konferenciju, upu ivana
su pisma I leci. Prvo takvo pismo Upu eno je 1. novembra
1?v
41
.' go~iI?e stanovnitvu sela Gra anica. Nakon prikaza poli-
tI~klh prilika kod nas i u svijetu i razvoja narodnooslobodi-
l~ck~ borbe,. ovo pismo, sa potpisom Borci narodnooslobo-
dila ke partlZanske vojske, zavrava se ovako:
Bra o Muslimani, kao to vidite mi imamo savezni-
ke .na cijelom svijetu i mi emo sigurno pobijediti jer se
b.orm~o za pravednu stvar - ZA SLOBODU. I vi ste za pra-
VICUI slobodu, pa zato morate biti na naoj strani.
34. Isto.
Ba u danima kada neprijatelj vidi svoj siguran kraj-
uprli su iz petnih ila da vas, b!.a o Muslim~ni, gu~u proti~
nae borbe, da vi postanete njihova neplacena VOJska. O~
su ranije sve nevaljalce iz vaih redova pokupili u ustae I
time nanijeli ljagu na svako poteno muslimansko ime. Us-
tae danas hukaju po selima i ire lai o nama.
Poteni muslimanski doma ini i njihovi sinovi nisu o-
tili u ustae da ubijaju i plja kaju i pale, pa ne e ni da-
nas postati nepla ena vojska Paveli a, protiv velikog na:o~-
DOgustanka u naoj zemlji. Oni e po~o i taj. ustan.a~ ..I ti-
me se oduiti estitom muslimanskom Imenu I tradICIJI.
Draga bra o, mi u vam~ gledam.? potene i. estite do-
ma ine, razumne i pametne ljude, kOJI .se ne daju la~~ za-
vesti. Zato vam i piemo ovo pismo. MI smo spremm I us-
meno sa vama da govorimo gdje god elite. Vi se ne treba-
te plaiti, .mi nismo etnici ne~o P31r.tizani koji s~ bore za
slobodu cijelog naroda, za :praVIcu I Je~akost .. : v
Sli no pismo uputio Je Stab Zem ke partlzaI?ske cete
15. novembra i hrvatskom dijelu stanovnitva u Pennom Ha-
nu.
SII
Ova nastojanja da se muslimansko .i hrv~ts~o s~a~o-
vnitvo uklju i u borbu protiv o~u~atora I r~zmh lzdaJ.I?lka
bila su povezana sa mjerama koje Je preduzimala partijska
organizacija u Zenici. Ona je pokuavala da se vr~ e poye-
e sa muslimanskim masama, a preko dr Brune I Dragice
Novak, Franje i Rude Beranek, Nade :r<:0ni i jo nekih. sa
hrvatskim masama. Tada su za ovu aktivnost pogodovah u-
slovi jer je, pod uticajem narodnooslobodi~a kog 'pokreta,
ve bilo dolo do procesa ogra ivanja M~sllI~ana I. Hrvat~
od Paveli eve politike i njegove NDH. Do vldmh. mamf~stacI:
ja tog procesa naro ito. je dolo ~ad su ustae IZ Sarajeva .t
drugih gradova Bosne I Hercegovme po ele da. ~apse ~ush-
mane i Hrvate a najvie ornladinu." I u Zenici se osje ao
taj proces, pa su komunisti nastojali da is)mriste .nastalo pre-
viranje i pokrenu te mase u bo!,bu. Radi toga Je usp.ostav-
ljen kontakt sa jednom ~po.m clan?ya kulturno-prosvjetnog
drutva Muslimanska zajednica kOJI su bili spremm. d.a po-
mognu razvoj narodnooslobodila kog pokreta u Zenici I u
35. AVII, k-143, reg, br. 12/11 i k. 143-b, reg. br. 8/40.
36. AVII, k-143, reg. br. 12/11.
37. Samo u Sarajevu do novembra 1941. godine od ukupno oko
1000 uhapenih bilo je 300 Muslimana
(Arhiv KPJ BiH, tom I, knj. 1, str. 309).
106
107
ovom kraju. Odran je i zajedni ki sastanak na kome je, is-
pred partijske organizacije, prisustvovao Rernzija Rebac i na
kojem su predstavnici ovog Drutva prihvatili sugestiju Pal-
t ijc da se zajedni kim politi kim radom sprije i odlazak mu-
slimanske omladine u neprijateljske formacije i da musli-
manska sela prue ve u pomo partizanskim jedinicama. Ta-
da sc i jedan broj Muslimana omladinaca povezao sa skojev-
skim i omladinskim grupama i, koriste i prostorije Drutva,
po eo aktivno da radi za narodnooslobodila ki pokret.
Rasturali su ilegalni tampani materijal i sakupljali oruje i
municiju. O ovome su ustae neto saznale, izvrile pretres
prostorije i posumnjale u omladince Fadila Ekinovi a i Fua-
da Isakovi a. Fadil je uhapen, ali je poslije nekoliko dana,
zbog nedostatka dokaza, puten, a Fuad je uspio da umak-
ne, pa su kasnije obojica zajedno izali u partizane."
Uticaj Partije na hrvatske mase odvijao se preko po-
jedinaca koji su svojom aktivno u doprinosi li da se i jedan
dio hrvatskog stanovnitva, naro ito omladine, po ne opred-
jeljivati i povezivati sa organizacijama narodnooslobodila -
kog pokreta u gradu.
Zahvaljuju i oivljavanju rada partijske i skojevske
organizacije i njihovom intenzivnom politi kom radu, situaci-
ja se u Zenici znatno izmijenila. Veliki broj gra ana i om-
ladine po eo je aktivno da radi za narodnooslobodila ki po-
kret i da pomae partijsku organizaciju u njenim nastoja-
njima da, u zajednici sa naoruanom grupom iz NOP odreda
Zvijczda, a kasnije zeni kim partizanskim etama, pokre-
e mase u borbu protiv okupatora i ustaa. Koriste i te sna-
ge, Partija je preko brojnih aktivista pokrenula prikuplja-
nje oruja, municije, sanitetskog i drugog materijala i orga-
nizovala dosta jaku obavjetajnu mreu, preko koje je dola-
zila do dragocjenih podataka o snazi, rasporedu i namjera-
ma neprijatelja. Ova mrea bila je stvarana u svim vanijim
neprijateljevim oruanim snagama i drugim dravnim insti-
tucijama u gradu.w
U eljezari je, preko lanova SKOJ-a i simpatizera, bi-
lo organizovano prekucavanje i umnoavanje letaka i drugog,
materijala. Ovo se radilo na taj na in to bi neki od onih
to su radili u direkciji ostajali poslije radnog vremena i na
REMZIJA REBAC DESA TODIe'
pisa oj maini prekucavali a zatim umnoava li na gctetne-
ru. Tako je neto od toga, naro ito radio-vijesti, stizalo i LI
partizansku etu. Ovaj rad je neprijatelj uo io i u izvjeta-
ju od 19. 11. 1941. godine, pored ostalog, kae: ... vi eni-
jim osobama upu uju pisma u kojima ih pozivaju na sa rad-
nju. Takvo pismo upu eno je na elniku op ine Biljecvo, Ko-
tar Zenica, Izetu Por i, gdje ga pozivaju na saradnju. Koli-
ko se moglo ustanoviti pisma su pisana u Zenici, gdje je za-
poslen veliki broj radnika, me u kojima ima i kornunista.e '?
St vorene su bile i prihvatne stanice koje su sluile kao
stalna veza izme u Zenice i partizanske ete. Takve stanice,
LI po etku, bile su u selima Svi u i Babinu, a kasnije u Ri-
icama, Tetovu i Begovom Hanu. U izvjetaju Zapovjednitva
III vojnog zbora o stanju komunisti ke akcije u Zenici, 11.
novembra 1941. godine, izme u ostalog, kae se i slijede e:
),U okolici Zenice sve se vie razvija akcija komunista ... U
eljezari neki radnici trae na in kako da do u do oruja,
municije i bombi ... U vezi sa ovim uhva ena su u Zenici e-
:lH. R. Kova evi i M. Raji . cit. djelo. str. 112.
:w. O ovome vidi ire: R. Kova evi i M. Raji , cit. djelo. str,
fJ9-1UU.
~O. instilut za istoriju, Sarajevo, MF-2 (2).
109
:08
tiri odmetni ka kurira od kojih je jedan radnik iz eljezare.
U okolici same Zenice primje ena je ja a akcija komuni-
sta ... 41
Za po etak, i za daljnji razvoj oruane borbe u zeni-
kom kraju, od osobitog zna aja bila je in~ervencija .Pokr~-
jinskog komiteta KPJ za Bosnu i He.rcegovm~: Ona Je ~sh-
jedila poslije provale i razbijanja zem ke partiJske. orgamza-
cije u avgustu 1941. godine. Tada su preduzete mjere da s~
Partija obnovi i pripremi z? borbu. Iz St~b~ NOP .odr~d~ ZVl-
iezda upu ena je i naoruzana grupa koja Je, u zajednici sa ob-
novljenom partijskom organizacijom Zenice, trebalo da po;
krene narodne mase u narodnooslobodila ku borbu. Ove mje-
re Pokrajinskog komiteta proizilazile su iz vjere u ra~ni k~
klasu Zenice i uvjerenja da e ona u narodnooslobodila koj
borbi dati svoj udio kao u zajedni koj borbi svih naih na-
roda i radni ke klase Jugoslavije.
Prve borbe i akcije Zeni ke partizanske ete protiv ne-
prijatelja naj e e su se izvodile sa manjim grupama (deset-
-petnaest boraca), zbog ega u vojni kom smislu nisu imal~
ve ih rezultata. Me utim, u politi kom pogledu one su zna i-
le mnogo. Pokretale su nove borce koji su se dobrovoljno ja-
vljali i stupali u partizane. Razvijale su vjeru u narodu da
partizani, iako po oruju slabiji, mog~. da . se suprot~tav~
brojno ja em i bolje naoruanom nepnJate!Ju. Izvo e~Je SI-
tnih diverzija i akcija sa manjim snagama I postepemm vo-
enjem ja ih snaga (zavisno od toga kako je eta brojno na-
rastala), jedna je od osnovnih karakteristika po etka orua-
ne borbe kod Zenice. Ona nije zapo ela masovnim ustankom
naroda kao to je to bilo u Bosanskoj krajini, na Romaniji,
Ozrenu Bir u i jo nekim drugim krajevima Bosne i Herce-
govine.' Nije u njoj bilo ~i eleD?-enata stihij~, ~ego j~. inici-
rana i povedena od orgamzovamh snaga koje je Partija od-
redilai uputila da uz pomo partijske i skojevske organiza-
cije u Zenici zapo nu oruanu borbu. Cinjenica da su u na-
oruanoj grupi, koja je imala ovaj zadatak, bili svi lano,:i
Komunisti ke partije Jugoslavije, potvr uje da su kornuni-
sti bili ne samo inicijatori i organizatori oruane borbe ne-
go i prvi borci s pukom u ruci protiv okupatora i ustaa
li ovom kraju. .
Za dalji razvoj narodnooslobodila ke borbe kod Zeni-
ce, a posebno u okolnim selima, gdje je eta boraviJa, bilo
j7 zna ajno t~)e o~a ~arastalav i popunjavanjem dobrovolj-
cima .me ~ kOJIJ:?1~~e bIO pretean .broj radnika eljezare i
R.udmk~, IZ .Zenice 1 Kaknja, a zatim srednjokolske omla-
dme. TIm~ Je ona u svom prvom sastavu imala naglaen
proleterski karakter. Druga zna ajna njena karakteristika bi-
la Je u tOll~e to je izrasla postupnim putem (od grupe, de-
setine, do cete) kroz borbu i na osnovama ve prihva enih
odluk: o organizaciji .:partizans~ih jedinica koje su bile do-
lles~n" na vojno-pohti kom savjetovanju u Stolicama.v Ce-
ta .Je, ve u .drugoj polovini novembra, u svojoj organizacio-
noj strukturi Imala sve elemente koji su bili predvi eni po-
menutim odlukama.
. T~~om novembra i u prvim borbama Ceta je partizan-
~klm. nacm?m ratovanja i. aktivnim dejstvima protiv nepri-
JatelJa uspjela da prebrodi prve teko e i da se vrlo brzo
~stakne kao zna ajna borbena partizanska jedinica. Uspjela
J7 d~. ovlad~ jedinim dijelom terena, prvom slobodnom te-
ritorijom koja Je na desnoj obali rijeke Bosne zahvatila kom-
pleks s~la od. Dra i a do Begovog Hana. Uporedo sa razvojem
borbenih dejstava, ona je i politi kim djelovanjem radila na
~azyoJu n~rodnooslobodila ke borbe, borila se za bratstvo i
jedinstvo 1 bil~ nosilac stvaranja prvih organa narodne vla-
StI u ovom kraju,
Tako je zavren put koji je eta prola u svome na-
ras.tanJu ~d gv~pe ~oraca do formacijski potpune jedinice.
~ Jedn?~Jes~cn!m cIkluson: uspjenih borbi i politi ke ak-
tivnosti sto Ih Je eta vodila, ozna en je po etak narodnos
ustanka u zeni kom kraju. b
3. Formiranje Druge etei borbe
do sredine [anuara 1942. g.
Koncern novembra 1941. godine vrijeme se pogorava-
lo .svakim d~mom tako da je bilo sve hladnije. Kiesa prvim
snijegom p!lm~rale. su St~b ete da potrai novi i bolji smje-
taj nego sto Je bila pojata u umi unjara. I ve prvih
41. Isto. MF-2/769.
. 42. Na sa:,je~ovanju Vrhovnog taba NOV i POJ i Centralnog ko-
rruteta .KPJ, koje Je odrano 26. i 27. septembra 1941. godine u Stoli-
carna, Izme u ostalog, rijeeno je da ustani ke jedinice postepeno
predu na vr u i jedinstvenu vojni ku formaciju partizanskih od-
reda .
(OsI. rat, knj. I, str. 114).
110
111
dana decembra Ceta je prela u selo Dra i . Selo je na jed-
nom breuljku, sa svega desetak razbacanih ku a, pa je ipak
prualo bolje uslove za ivot a predstavljalo je i povoljniji
poloaj za borbu u slu aju iznenadnog napada neprijatelja.
U decembru 1941. godine borbe i akcije Prve zeni ke
partizanske ete bile su sloenije i poprimale su nove forme
i sadraje. U njima je naj e e u estvovala cijela eta sa za-
datkom da se uniti neprijatelj eva iva sila i razbije njegov
sistem uporita, naro ito na komunikacijama. Pri napadu na
pojedina neprijateljeva uporita i na komunikacije sad je
Stab ete koristio taktiku koordiniranih dejstava vie dije-
lova ete (npr. vodova i odjeljenja). Jer iznenadnim, jedno-
vrernenim i koordiniranim napadom na dva ili vie upori-
ta neprijatelj je trpio ve e gubitke i tete nego to je to do
tada postizano.
Jedna od ovakvih akcija izvedena je 3. decembra. po-
lovina ete, na elu sa Melentom Bonjakom, napala je na
strau imanja Kaznenog zavoda" u neposrednoj bilizini Ze-
nice, a druga, pod komandom Todora Butine, na neprijate-
ljsko uporite u Bilimi u, tako e na periferiji grada." Na
imanju Kaznenog zavoda razoruana su tri a u Bilimi u ne-
koliko straara. Tom prilikom zaplijenjeno je neto puaka
i municije. Obje akcije su uspjeno izvedene, a Ceta nije i-
mala gubitaka. Zbog toga to su vjeto i smjelo izvedene na
samoj periferiji Zenice, imale su i veliki moralno-politi ki
u inak. U gradu su po ele da krue pri e o snazi partizana
i o tome kako e uskoro biti izvren napad i na sam grad.
Ustae i njihovo domobranstvo hvatala je panika pa su i
sami svojim postupcima jo vie podgrijavali takvu atmos-
feru i uveli avali snagu partizana." Jo ve a panika ih je uh-
vatila kad je dva dana kasnije (5. decembra) Ceta izvrila
napad na njihova obezbje enja u selu Crkvicama i kod e-
ljezni kog mosta na rijeci Bosni. Borba je trajala puna dva
sata 'pa su.~ Nijemci .,?ili prisiljen~ da se angazuju u ovoj
borbi sa dijelom. SVOJIhsnaga koje su obezbje ivale elje-
zaru.t"
Krupniju akciju na eljezni ku stanicu Begov Han Ce-
ta je izvela. no ~ 6. dec:embra 1941. godine. Tom prilikom
prvo su pokidani pruga I telegrafsko-telefonska veza izme u
Nemile i Begovog Hana, a onda je izvren napad na stanicu.
Poslije kra e borbe zarobljeno je oko 20 domobrana i zapli-
jenjeno 25. puaka i jedan pukomitraljez, Me u zarobljenim
domobramrna bila su i trojica ustaa. Poslije napada zapa-
ljena je .zgr~da ~ljezni ~e stanice i pet vagona drvene gra-
~.koJa JvebI!a pripremljena za transport. U eljezni koj sta-
mCI zatecen Je I Jedan teretni voz u kome je bilo dosta i-
votn~~ na~l1irn~ca i raz~~ ~ruge .opreme. Ujutro je uslijedila
neprijateljeva mt~rve~cIJa, IZZen:~~e. oklopnim vozom i iz ep-
ca, ah su se partizani vec povla ili u pravcu sela agovi i i
Pepelari.'? Iste n? i partizani su otvorili pu anu i mitraljes-
ku vatru na Zemcu s desne obale Bosne i pokidali telefons-
ku vezu izme u Zenice i Nemile. U izvjetaju Zapovjednit-
va III domobranskog zbora o ovim akcijama stoji i ovo:
})~apad na. Zenicu i Begov Han potvr uje podatke okuplja-
nja odmetmka u oblasti Zenice i otkriva njihovu namjeru da
za sebe pridobiju radnike eljezare i Rudnika kao i da pre-
kinu i onemogu e svaki promet na eljezni koj pruzi B. Brod-
-Sarajevo. " Op a depresija, naglo opadanje morala stanje
zabrinjava.ew '
U ovoj akciji na Begov Han posebno se istakao Me-
lenta. Bonjak. Prije nego to je po eo napad, neprimjetno
~e privukao domobranskom straaru, s le a mu skinuo pu-
~ku I. ~av~adao ga. Ovo je. uradio tako brzo i vjeto da stra-
zar. nije Imao v~eme.na m .da alarmira posadu koja je bila
smjetena u stani noj zgradi.
43. AVII, k-142, reg. br. 5/35, i k-155, reg. br. 1/54.
44. U izvjetaju andarmerijske stanice u Zenici, od 3. decemb-
ra 1941. godine, o napadu na strau u Bilmi u, izme u ostalog, pie:
"Dolo je oko sto ustanika u s. Bilmite gdje su razoruali strau.
Me u ustanicima prepoznat je Todor Bubina iz sela Svi a.
(AVII, k-142, reg, br. 5/41).
45. U izvjetaju andarmerijskog voda iz Zenice u vezi sa ovim
akcijama se navodi: U napadu na imanje Kaznenog zavoda bilo je
oko sto ustanika a na podru ju zeni kom 'ima ih oko osamstotina.
(AVII, k-142, reg. br. 5/35 i k-155, reg. br. 1/54).
46. AVII, k-142, reg, br. 5/35.
47. U jednom izvjetaju Komande domobranskog garnizona u Ze:'
mc! registrovana je ova partijska akcija, ald se u njemu daje same:
nekoliko oskudnih podataka o njenim rezultatima. Odmetnici su (pi-
~ . u o.vam izvjetaju) napali eljezni ku postaju Begov Han i jo e-
tiri drzavne zgrade. Upaljeno je pet vagona drvene robe Tvornice Na-
i ka, pet domobrana je tom prilikom zarobljeno a odijelo im ski-
nuto.
(AVII, k-51, reg. br. 3/11, k-142, reg, br. 5/35, k-61-a, reg. br
16/31).
48. Institut za istoriju, Sarajevo, MF 3/4 i 3/6.
112
113
Iste no i jedna desetina boraca poruila je kod sela
Mo anica elektri ne stubove na dalekovoduZenica-Kakanj.s"
Slijede e no i (7. decembra), i pored poja anog ustako-do-
mobranskog obezbje enja i stalnog krstarenja oklopnog vo-
za, poruena je pruga u duini 30-40 metara na prostoru iz-
me u Nemile i Begovog Hana i ponovo pokidana telefonska ve-
za. Tom prilikom teretni voz koji je naiao iz Zenice prevr-
nuo se zajedno sa lokomotivom, a nekoliko vagona se surva-
lo u rijeku Bosnu.? Ovo je bila prva akcija zeni kih parti-
zana na eljezni ku komunikaciju u kojoj je bio uniten je-
dan voz.
O ovim uspjenim akcijama i borbama zeni kih pat-
tizana Glavni tab NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu u
svom saoptenju od 18. decembra 1941. godine konstatuje
da Zeni ka eta vodi estoke borbe oko Zenice i rui pru-
gu Brod-Sarajevo.e!
Kao odgovor na ovakvu aktivnost zeni kih partizana
neprijatelj je preduzeo nekoliko tzv. akcija i enja. Prvo
je 6. decembra etvrta domobranska bojna Vojne krajine
prokrstarila od Kaknja preko Ponihova do sela Babina. Su-
tradan, grupa od 25 andarma, deset domobrana i isto toli-
ko ustaa krenula je vozom iz Zenice do eljezni ke stanice
Modrinje, odakle su po eli pretres terena na lijevoj obali ri-
jeke Bosne. Ne nailaze i na partizane ubili su sedam selja-
ka iz sela Vidue i Saranovi a. Tako se ova akcija i e-
nja zavrila zlo inom ustaa. Oni su izvjestili svoje pretpo-
stavljene da su ti neduni ljudi bili naoruani i da su ih
ubili u borbi.! U stvari, nije bilo nikakve borbe.
U to vrijeme, a i kasnije, na tom sektoru, upravo na
lijevoj obali rijeke Bosne, nije bila ni jedna partizanska je-
dinica. Ova borba je izmiljena da bi posluila kao izgovor
za zlo in nad srpskim stanovnitvom.
Odmah poslije ove, uslijedila je i druga akcija i-
enja, ali ovog puta sa ja im snagama. Jedan oja an bata-
]jon domobrana i andarma, uz pomo oklopnog voza, tre-
balo je da za dva dana prokrstari du pruge izme u Zenice
i Kaknja, a zatim da od Kaknja nastupa prema selu Poni-
hovu. Me utim, i ova akcija neprijatelja zavrila se tako to
su domobrani i andari, pod zatitom oklopnog voza,proli
du pruge od Zenice do Kaknja ne pokuavaju i da du-
blje za u na slobodnu teritoriju koju su partizani kontroli-
sali."
Poslije ovih i enja ustae iz Zenice, zajedno sa an-
darmirna, pripremili su novi napad na partizansku etu. Ovog
puta bez domobrana, koje su okrivili za dotadanje neuspje-
he. Pod komandom ustakog oficira Ivana Turbi a, oni su
13.decembra krenuli prema selu Dra i u. Ovog puta imali
su ta no obavjetenje gdje se eta nalazi i kolika je njena
snaga u ljudstvu i oruju. Simo Trbi izDra i a, u ijoj ku-
i je bio smjeten Stab ete, dostavio je andarmerijskoj
stanici u Zenici detaljne podatke o rasporedu i snazi ete.
Pored toga, on je dao i nepotpun spisak boraca u eti, a kao
ustani ke vo e naveo Todora Butinu, Omera Masli a, Ma-
nojla Popi a i Remziju Tvrtkovi a.! Na poloajima izme u
Puhovca i Dra i a dolo je do borbe koja nije dugo trajala.
Ustaka kaznena ekspedicija, poslije prvog poginulog i ne-
koliko ranjenih, dala se u bjeanje. Iako im je iz Zenice bilo
.upu eno poja anje od dva voda domobrana, ustae nisu smje-
le obnoviti napad."
Poslije ovih neuspjenih pokuaja da unite zeni ku
partizansku etu, domobranska i ustaka komanda u Zenici
traile su od svojih pretpostavljenih poja anja za osiguranje
grada i industrijskih objekata. Smatrale su da poslije u e-
stalih napada partizana na njihova uporita prijeti opasnost
i samoj Zenici." I u Kaknju je neprijatelj sli no ocjenjivao
aktivnost zeni kih partizana. U svojim izvjetajima isticao je
opasnost koja prijeti ovom rudarskom kraju i vanost uni-
tenja ustanika.e?
49. U izvjetaju andarmerijske stanice Kakanj u vezi sa ovim
pie: Oko 800 ustanika iz Ponihova i Dra i a, blizu sela Mo anica,
poruilo je elektri ne stubove na dalekovodu Zenica-Kakanj.
(AVII, k-147, reg. br. 5/3).
50. Institut za istoriju, Sarajevo, MF-3/8.
51. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 2., dok. br. 82.
52. AVII, k-143, reg, br. 8/23.
53. Isto, reg. br. 8/21.
54. Isto, k-142, reg. br. 6i47.
55. U izvjetaju andarmerrjske stanice Zenica od 16. decembra
1941. godine pie da je u ovoj neprijateljsko] grupi, pored ustaa i'
andara, bilo i 50 domobrana sa domobranskim vodnikom Perom Su-
talorn, a da je ustae predvodio Ivan Turbi , Dalje, u ovom izvjetaju
stoj i : 13. 12. je dolo do borbe: Ustanici iz Dra i a su ih natjerali.
U pomo ustaama stigla je pomo od oko 80 domobrana iz Zenice.
Pod pritiskom ustanika odjeli se povukli, poginuo je jedan ustaa.
(Isto, reg. br. 6/48.)
56. AVI!. k-144, reg. br. 1/18
57. AVII, k-142, reg. br. 7/39.
]14 115
U vrijeme kad je izvodila ove akcije i uspjesne borbe
protiv neprijatelja, Prva zeni ka partizanska eta je ve bila
izrasla na preko 60 boraca koji su bili naoruani pukama
i sa dva pukomitraljeza." O ekuju i jo ve i priliv novih
dobrovoljaca, tab ete je izdvojio oko 20 boraca, od njih
formirao Drugu partizansku etu i smjestio je u selo Bije-
le Vode. Tu je ona ubrzo oja ala pristizanjem novih bora-
ca. Za komandira ete postavljen je Melenta Bonjak, a za
.politi kog kome sara Remzija Tvrtkovi -Crni. Mio Kova e-
vi se sje aformiranja Druge zeni ke partizanske ete i nje-
nog dolaska u Bijele Vode. On o tome kae: Pred strojem
cete Omer Masli je objasnio potrebu formiranja jo jedne
ovakve vojne jedinice. Prethodno je ve bio popisan broj
boraca koji su trebali da se izdvoje za Drugu etu. Kad je
pro itan taj spisak, bilo je dosta uzbu enja. Nekima je bilo
ao to e se odvojiti od poznatih drugova, a ipak su bili
radosni, jer su osje ali da partizanski pokret narasta i da su
i oni tome doprinijeli. Melenta Bonjak, koji je ve bio od-
re en za komandira, sa oduevljenjem je prihvatio prozvane
borce i postrojavao ih po svim vojni kim propisima. Kad
smo krenuli iz Dra i a, Melenta je stalno obilazio kolonu.
Cas je bio na njenom elu, as na za elju kolone. Sa Rem-
zijom Tvrtkovi em iao je od jednog do drugog borca i bri-
gom pravog partizanskog starjeine sa svakim razgovarao,
upozoravao ga na vojni ko dranje u maru, kako da nosi
puku i dri ostojanje u koloni. Po dolasku u Bijele Vode,
gdje je smjetaj bio unaprijed pripremljen, narod je sa o-
duevljenjem do ekao borce. I dok smo razgovarali sa se-
ljacima, Melenta je ve obilazio poloaje i raspore ivao stra-
u koja e biti na obezbje enju. Poslije ve ere, partizanska
pjesma ula se do kasno u no <c.
59
I neprijatelj je u svojim izvjetajima zabiljeio neke
podatke o formiranju Druge partizanske ete i o njenom do-
lasku u Bijele Vode. U jednom od njih (izvjetaj andarme-
rijske stanice u Zenici od 15. 12. 1941. godine), izme u os-
talog, pie: Oko 10. decembra u selo Dra i dolo oko 100
ustani ka da se tu grupiu i da ih ima ve oko 150. Oko 100
ih ima oruje a ostali samo po jednu ili dvije bombe. Imaju
jedan tenkovski mitraljez i jednu strojnicu... prebacuju se
u selo Bijela Voda.s'"
U jo nekim neprijateljskim izvjetajima se pominje
da se ustanici prebacuju u Bijele Vode. Me utim, u njima
se, kao i u prethodnom, uveli ava broj partizana. Tako an-
darmerijska stanica u Kaknju, u svom izvjetaju od 27. de-
cembra 1941. godine, pie: U selu Drai sada ima oko 200
komunista. Prije nekoliko dana iz Drai a i Ponjihova oti-
lo je oko 80 komunista u selo Bijela Voda gdje sada logo-
ruju.61
I Prva i Druga zeni ka partizanska eta. ~ile su. orga:
nizacijski vezane sa Stabom NOP odreda ZvI~ezda<~I pou
njegovom komandom. Imale su zada~ak da svoJa. deJs~v~ u-
smjeravaju u pravcu Zenice i K,a~Ja sa osnov~llm ...ciljem:
ruenje pruge, ometanje saobra aja na komunikaciji Sara-
jevo-Bosanski Brod i razbijanje ustake vlasti na toj teri-
toriji. Prva eta je bila orijentisan~ prema s~kto~. Ka.kan)-
-Zenica, a druga prema sektoru Zenica - Zavidovi i. BIla Je
uspostavljena i stalna veza sa najbliim jedinicama Ozrenskog
NOP odreda."
Poslije akcija i borbi u prvoj polovini decembra 1941.
godine i formiranja Druge ete, dolo je d~ :ve eg prIh.va no:
vih boraca u obadvije ete. Valja pak naglasiti da su nOVI borci
pristizali ne samo iz okolnih sela nego i iz onih koja su bila
udaljena, naro ito iz rejona Kaknja, Lave iBegovog ~~na. U
to vrijeme iz Zenice su na slobodnu terttoriju izali Sead
Skrgo i amil Kazazovi , a nekoliko dana kasnije, i u toku
januara 1942. godine, izala je ve~~ gr.upa .oII?-lad~n~ca:.~bra-
him olakovi , MehmedCurukovi . MIlIVOJe I Milo Piljuga,
Fuad Isakovi , Fadil Ekinovi , Dcsa Todi , Krsto Bjelogrli
(Buha), Mujo Imamovi i Divna Miura. Iz Kaknja su do-
sli: Zdravko Torbica, Pero Todorovi , Rudi Mali, Avdo Iir-
lija, Milovan Hrva evi , Stjepan Kova evi , Vlado, Mila~in
i Jovo Dragi i Stanislav Traub; iz Begovog Hana: Enver AJa-
novi , Avdo Belagi i Salem Bajraktarevi , a iz Nemile Ib-
rahim Malko .
Dolazak ovih omladinaca i omladinki u partizane zna-
io je mnogo. Bili su iz redova radni ke i srednjokols~~ o:
mladine, a me u njima je bilo i nekoliko lanova Partije I
60. AVII, k-142, reg. br. 6/47.
61. Isto, reg. br. 7/49.
62. Isto, k-1708, reg. br. 14/10.
58. Sje anja Nauma Abinuna i Mie Kova evi a.
59. Sje anje Mie Kova evi a.
117
116
danova SKOJ-a. Sa sobom su nosili omladinski i komunis-
ti ki duh iz kojeg je zra ila nepokolebljiva istrajnost i uvje-
renost u kona nu pobjedu. Pored Srba, me u njima je bilo
Muslimana i Hrvata, pa je u nacionalnom sastavu ete do-
lo do zna ajnih promjena koje su olakava le agitaciono-po-
liti ki rad i djelovanje KPJ na ostvarivanju bratstva i je-
dinstva. U politi kom radu sa borcima i omladinom angao-
vani su i ovi novi borci. Zaduivani su da odravaju sastan-
he i konferencije sa omladinom na terenu i da budu inici-
jatori kulturno-prosvjetnog ivota.
U drugoj polovini decembra 1941. i po etkom 1942.
godine na oslobo enoj teritorij i zeni kog kraja stvaraju se
i prvi organi narodne vlasti. Do tada, tabovi eta imali su
i funkcije vlasti. U uslovima kakvi su bili, oni su samo do-
nekle uspijevali da reguliu najosnovnija pitanja ivota na 0-
slobo enoj teritorij i, kao to su: mobilizacija novih boraca
za oslobodila ku borbu, rasturanje ustake vlasti, zabrana
kontaktiranja stanovnitva sa ustakim vlastima u Zenici i
Kaknju, prikupljanje hrane i svega drugog to je etama bi-
lo najpotrebnije.
Stvaranje prvih organa narodne vlasti u zeni kom kra-
ju dolo je kao rezultat dutadanjih uspjeha partizana u bor-
bi protiv okupatora i doma ih izdajnika, a zasnivalo se na
sutini odluka savjetovanja u Stolicama. Oruana borba, ko-
ja je u ?v?m ~raju z~po. et~.~rvih dana novembra 1941. go-
dme, vec Je bila poprimila SIn narodno-oslobodila ki karak-
ter. a postojala je i slobodna teritorija na kojoj je bila uni-
tena ustaka vlast.
. Ova konstatacija zahtijeva i jedno ire objanjenje.
Naime, KPJ, pokre u i narode i narodnosti Jugoslavije u bor-
bu za nacic.nalno i socijalno oslobo enje, ve je na samom po e-
tku NOB imala jasan stav o tome kakve organe nove narodne
vlasti treba. stvoriti i kako ih treba birati. Taj stav proklamovala
je u odlukama ve pomenutog savjetovanja u Stolicama. A
u duhu toga stava trebalo je da se biraju i stvaraju takvi
organi narodne vlasti koji e to vie da ozna e revolucio-
~arnu orijentaciju osobodila ke borbe. Od samog po etka
Je trebalo da se preko organa narodne vlasti ispolje demo-
kratske, socijalne i nacionalne tenje narodnih masa.P Takav
stav Partije, izgra en na antifaisti koj i narodnooslobodi-
la koj platformi, stigao je i do komunista koji su rukovodili
oruanom borbom u zeni kom kraju. Saznavi za taj stav,
i koriste i se iskustvima to ih je s tim u vezi stekao NOP
odred Zvijezda, rukovodioci oruane borbe u zeni kom kraju
su ocijenili da su obezbije~eni uslovi za ~~va~je. organ.a n~-
ve vlasti i na teritorij i koju su oslobodili zeni ki partizani.
Dakle ocijenili su da i u vlastitoj revolucionarnoj praksi tre-
ba primijeniti odluke Partije o organizovanju n~~odne v.l~sti
i tako stvoriti jo jednu mogu nost za masovn~Ju m?bIhza-
ciju ljudskih i materijalnih potencijala u borbi protiv oku-
patora i kvislinga. .' .
Ova odluka po ela je da se sprovodi u drugoj pO~OVI-
ni decembra. Tada su izabrani prvi organi narodne vlasti na
ovoj teritorij i. To su bili tzv. povjerenici koji su, um~est~
dotadanjih seoskih s~arjeina (~nezova .. I ~uhtara), ,
bIr
31
m
na seoskim konferencijama, a gdje to nije bilo moguce ta-
bovi eta su ih odre ivali. Tako je u selu Ponihovo izabran
prvi odbornik (povjerenik). 1:1 ovom. kraju. U~rzo p.<?slijetoga
takvi organi narodne vlasti izabrani su u sehma BIjela Voda,
Sagovi i, Arnauti, Pepelari, Sebuja, Ba?ino i j9 u n~kim.
Ovim je zapo eo period u kome s.u pa!tIzansk.e. cete, zaJe~no
sa novim organima narodne vlasti, pocele raditi na daljnjem
ja anju i razvoju narodnooslobodila ke bo~be u ovo.m kraju:
Biranje prvih organa narodne vlasti vreno Je na taj
na in to bi, naprije, neko od lanova Staba ete ili od IZ-
raslijih i politi kih izgra enih .l~nov~ Partije .i SKOJ-.a od~
lazio u sela i sazivao konferenciju SVIh doma ina, Zatim bi
se na skupu prvo iznijela vojno-politi ka situacija (onoliko
koliko se tada znalo i moglo) i pro italo neto iz vijesti sa
ratita ili drugog propagandnog materijala. Prisutnim je ob-
janja~ana potreba stvaranja organa n.arodne ylasti i .~jihovi
najosnovniji zadaci koje je trebalo da izvravaju, Poslije toga
nr ilazilo se izboru povjerenika. Obi no se, na prijedlog samih
~eljaka birao povjerenik. U najve em broju slu ajeva to nije
bio dotadanji knez ili muhtar ve neki drugi doma in. Na
jednoj takvoj konferenciji u selu Pepelari, na kojoj je sa Se-
adom Skrgom prisutan bio i autor ovih redova, za prvog po-
vjerenika je bio izabran umski. radnik i jed!'lp <?d naj~iro-
manijih mjetana Ramo CUpOVI .Konferencija Je odrzana
u prostoriji mekteba." jer je bila najprikladnija za ve e oku-
pljanje stanovnitva. U zakazano vrijeme seljaci su s~ is~u-
pili i Sead Skrgo im je u jednom duem govoru objanja-
64. Mekteb - osnovna vjerska kola.
63. Pregled istorije SKJ, str. 338.
H8
119
vao vojno-politi ku situaciju, ciljeve NOB, ulogu, znacaj I
zadatke organa narodne vlasti i perspektivu stvaranja novog
socijalisti kog drutva. Bilo je tu rije i o komunisti kom
drutvu, o ukidanju eksploatacije ovjeka po ovjeku, o kol-
hozima i jo mnogim drugim pojmovima koji su za u esni-
ke ovog skupa bili nerazum1jivi i koje su prvi put uli. Bilo
je i pitanja na koja je Sead odgovarao pokuavaju i da se
prilagodi nivou u esnika konferencije.
Kada se dolo do ta ke biranja povjerenika, nastalo
je utanje. Niko nije htio da se izjasni i da nekog predloi,
Svi su pogledom traili ta e re i muhtar i hoda i o ekivali
od njih da oni to u ine. Me utim, i oni su pognutih glava
utali, Uzaludna su bila insistiranja Seada krge, prijedloga
nije bilo. U takvoj situaciji jedini izlaz je bio da on to u ini.
Predloio je Ramu upovi a, to je izazvalo zajedni ki uzdah
olakanja, pa su svi brzo digli ruke i glasali. Osjetilo se da niko
od njih nije htio da se primi ove dunosti iz straha pred usta-
ama. ak je tohoda i glasno prokomentarisao: ta ako
ustae do u u selo i saznaju da je Ramo va povjerenik?
Sead je pokuao da ga umiri rije ima: "Ovo je naa terito-
rija, oslobodili smo je, kao to emo osloboditi cijelu zem-
lju. I za nas dvojicu ustae znaju da smo u partizanima pa
smo jo ivi.
U srpskim selima izbor prvih organa narodne vlasti od-
vijao se mnogo lake. Seljaci su na konferencijama mnogo
slobodnije isticali za kandidate one koji su imali najvie ug-
leda u selu. Me u njima nije bilo straha ta e biti kad us-
tae do u u selo, jer i onako niko nije smio da ih do eka.
Izabrani povjerenici su odmah preuzeli neke osnovne
poslove i zadatke koje su do tada imali tabovi eta, kao to
su mobilizacija za narodnooslobodila ki pokret, prikupljanje
hrane i drugih materijalnih potreba. Pored toga, oni su oba-
vjetavali tabove eta o pojavi i kretanju neprijatelja, or-
ganizovali prenoenje pote i drugih materijala iz grada do
eta i obratno, a esto su bili i vodi i ilegalcima i onima
koji su dolazili iz grada da se nesmetano prebace do prvih
partizanskih jedinica.
O osnivanju prvih organa narodne vlasti u ovom kra-
ju saznale su i ustake vlasti u Zenici i Kaknju. O tome.
u jednom izvjetaju pie sljede e: .. Jedna eta komuni-
sta 24. decernbra otila je iz Dra i a prema Okruglici. Vo-
a ove grupe je neki Omer. Kad se povrati u Dra i izvr-
i e mobilizaciju u selima Brnjic i Biljeevo kotar Zenica i
sela Dra i i Subotinje kotar Visoko, a da im to uspije ve
sada u muslimanskim selima postavljaju svoje muhtare i
dijele penicu ljudima koji su siro~.ani: O ra.du. ~rv~h o~-
gana narodne vlasti u drugom neprijateljevom izvjetaju PI-
e: ... U svim selima gdje imaju svoju vlast, imaju postav-
ljene svoje povjerenike koji svakodnevno iz seoskog narod-
nog odbora dre no u i danju strae, a ovi~ je zadatak da
prate kretanje dravnih vlasti i domobrana.s'"
Za razliku od prve polovine decembra 1941. godine,
kada je izvedeno nekoliko vrlo uspjenih akcija protiv. ne-
prijatelja, druga polovina ovog mjeseca je protekl~ ~.elatlv~o
mirni je. Uovom periodu bila je s~mo .Jedna ~na ~J~Ja akcija
koju je 18. decembra Izvela Prva ceta I nekoliko sitnih patro-
Inih i izvi a kih dejstava protiv neprijateljskih uporita du
eljezni ke komunikacije. U ovoj akciji ~ta je izvr.ila n~p~d
na strau milicionera i andarma u Donjem Kaknju, koja Je
uvala i osiguravala elektri ni dalekovod Zenica-Kakanj. Za-
ndari su rastjerani, neto milicionera je bilo zarobljeno i po-
I)OVO je nekoliko stubova dalekovoda bilo porueno."
U povratku sa ove akcije eta je u selu Subotinji po-
dijelila nekoliko primjeraka pismene naredbe Staba Prve e-
te kojom se zabranjivalo vojnim obvezenicima Muslimanima
da odlaze u domobransku vojsku i druge neprijateljske for-
macije."?
I u ovom periodu, iako je protekao bez ve i~ i zn~ ~j-
nijih borbi, osje ala se iva i borben.a atI?o~ferva, ~,.stab.ovl. c~-
ta su iskoristili to vrijeme za sre ivanje I ucvrscrvanje Jedi-
nica. U etama i na terenu odravani su politi ki sastanci i
konferencije. Prora ivani su razni ta~pani propag~~dni vma-
terjali, koje su kuriri iz odreda Zvijezda donosili u cetu.
To su prije svega bili primjerci ~iltena, kOJi je .iz?avao PO-
krajinski komitet KPJ za Bosnu 1 Hercegovmu, 1 hsta Bor-
ba, tampanog u Uicama prije povla enja naih snaga ",Iako
starijih datuma, koriteni su za agitaciono-propagandm po-
65. AVI!, k-142, red. br. 7/39 i k-148, F-l, dok. 3.
66. Povodom te akcije Prve ete u izvjetaju andarmerijske sta-
nice iz Kaknja pie slijede e: Vrlo urno i potrebno da s~ preduzmu
akcije protiv komunista u selu Dra i , jer ovi iz tog uPofl~ta ugroza-
vaju elektri ni dalekovod i nije isklju en napad na Kakani.
(AVII, k-1701, reg. br. 1/120).
67. AVII, k-1701, reg. br. 16/44.
120
121
1iti ki ~ady8 Pored ovoga, iz Zenice je partijska organizacija
dostavljala tekstove radio-vijesti koje su politi ki komesari
uz itanje komentarisali.
. . I ustako-domobran-j-a vlast, i njene oruane snage, pos-
h}e. neuspjeha kojeg su doivjeli u novembru i u prvoj polo-
~~m. decembra, na~tojali ~u da ovaj period relativnog zati-
sJa ls.konst~ za pripreme I novi napad na zeni ke partizane.
L ~vIm pripremama prvo su preduzeli mjere da poja aju
~"<?Jesnage. ~d pretpostavljenih iz Sarajeva i Zagreba tra-
ili su .pO~?C za od~)I:anu ~eI?-i~ei obezbje enje eljezni ke
k<?mu~IkacIJe.69Da bi !h uvjerili u opravdanost zahtjeva uve-
Jr avali su snagu partizana i navodili da e uskoro do i do
napada ~a. sa~u Zenicu. T~ko u jednom od izvjetaja pie
da ~o Brizniku lIl;ta ~~O partizana a u Babinu i Ponihovu po
200. U drugom IzvJ~staju komandanta domobranskog garni-
zona u Zen~cl navodi se da su partizani stigli iz Varea i sa
~z~ena u VIe grupa u sela Mutnicu i Ponihovo i da im je
cilj prelaz~~ preko. rijeke Bosne i zauzimanje Zenice,"!
.. Poslije nekoliko ovakvih i sli nih zahtjeva, u drugogj po-
IOVIm decem?ra 1941: godine zeni ki domobranski garnizon i
okolna uporita dobila su znatno poja anja u novim jedini-
cama.
. Iz Zagreba je u Zenicu stigao jedan domobranski ba-
taljon (bojna), u Begov Han jedna eta (satnija) a u Nemilu
pola ete."Do tada, a naro ito prvih dana okupacije, u Ze-
mCI nije bilo ja ih domobranskih snaga, jer ona nije ni spa-
dala me u 19 gradova u NDH koje su Nijemci bili odredili
kao mogu e garnizone domobranskih jedinica." Tek u av-
gustu 1941. godine, poslije formiranja dopunskog bataljona
(dodatne bojne) u Travniku", u Zenicu je prvo doao je-
dan vod, a kasnije jo jedan. Bili su smjeteni u zgradi Pa-
pirna, Trebalo je da kao pozadinske jedinice obezbje uju
eljezaru i Rudnik. i da vre kontrolu putnika na eljez-
ni koj stanici. Me utim, kad je dolo do po etka oruane
borbe, oba voda su bila angaovana u akcijama protiv par-
tizanskih jedinica i na obezbje enju uporita du saobra-
ajnih komunikacija.
Dolaskom ovih poja anja, neprijateljeve snage u Ze-
nici i na komunikacijama (naro ito od Zenice do Zavidovi a).
bile su znatno oja ane, a po broju i naoruanju znatno nad-
mo nije od partizanskih jedinica.
Uporedo sa ovim, ustae su u ovom periodu pripre-
mile i jednu veoma zna ajnu akciju kojom je trebalo da
unite Prvu partizansku etu. Plan im je bio da, nastupa-
ju i iz Zenice I Kaknja, iznenade partizane, opkole ih u selu
Dra i , prisile na odsudnu borbu i, brojnijim i bolje na-
oruanim snagama, razbiju i unite.
I ve 4. januara 1942. godine, u ranim jutarnjim a-
sovima, koriste i mrak da bi ostvarili planirano iznena enje,
krenule su dvije neprijateljske kolone u pravcu sela Dra i .
Prva iz Zenice, u kojoj su bile tri ete domobrana, ustaka
vojnica i jedan vod andarma kretala se preko Bilimi a,
Mo anice i Ponihova te je izbila na rje icu Dubo icu i obu-
hvatila selo Dra i sa zapadne i sjeverozapadne strane. Druga
kolona je krenula iz Kaknja, a sastojala se od dvije satnije
. 63. o tome da je ovaj materijal koriten za politi ki rad u se.
h~.a n~ slobodnoj teritoriji zeni kog kraja govore i neka sa uvana ne-
pnJat~IJeva ~okumenta. Tako u izvjetaju andarmerijske stanice u
Kak~Ju od 21. decembra 1941. g. izme u ostalog stoji: ... dijelili su
22. ~. 23. ovo .mJesecB: propagandni materijal, A u izvjetaju andar-
~er~Js~e stamce. Zemca od 15. decembra pie: -oe prije 25 dana do-
s~o Je .~z ~krughce 12 natovarenih konja propagandnog materijala ko-
)1 se dIJelI po selima,
(AVII, k-142, reg. br. 7/39 i 6/47).
. 69: U. Izvjetaju domo~ranskc komande Zenice kojim je traeno
pOJ~.can~e, .Izme u ostalog, pie: Ako se to ne poduzme komunisti e
SVOJImJa Im snagama ugroziti mjesto i vana uporita eljezni ke
pruge.
(AVII, k-144, reg. br. 1/18 i k-142, reg, br. 1/47.)
70. AVII, k-155, reg, br. 3/10.
71. AVII, k-148, reg, br. 1/3.
. 72. ~ drugoj ,.polovillli decembra 1941. godine u Zenicu je stigao
PrVI bataljon 2, PJeadijskog puka (pukovnije) 1. domobranskog kor-
pusa (zbora). Ceta u Begovom Ranu pripadala je 15. pjeadijskom puku
a u Nemili Sestom (vinkova kom) puku. '
. (Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3, dok. br. 148 i M. Coli cit. dj.
str. 459). .
73. Do izbijanja ustanka 27. jula 1941. godine oruana sala NDH
bila je ograni ena na odre eni broj bataljona koliko je okupator sma-
trao dovoljnim da se osigura red i mir u novostvorenoj NDH. Pored
tcga, preko Staba svog 51. korpusa odredio je 19 gradova u kojima su
mogli postojati domobranski garnizoni. To su bili: Zagreb, Varadin,
Bjelovar, Karlovac, Nova Gradika, Osijek, VirOvitica, Slavonska Po-
ega, S. Brod, Bijeljina, Tuzla, Sarajevo, Srem. Mitrovica, Zemun, Bi-
ha , Travnik, Petrinja, Vinkovci, i Cakovec. Po etkom maja, Nijemci
su odobrili da u Jo etiri grada mogu biti domobranski garnizoni
(Banjaluka, Petrovaradin, Rogatica i Viegra~.
(Z. Antoni , cit. dj., str. 68, napomena 5, str. 70, napomena 56).
74. Na osnovu Paveli eve naredbe od 24. jula 1941. godine, u
Bosni i Hercegovini formirano je pet doknadnih bojni od kojih je jed-
na bila u Travniku. (M. Coli , cit. dj., str. 459).
122
123
domobr.ana: U t.o~u mara ona se podijelila u dva dijela. U
prvom Je bila o~~~ana..domobranska eta koja se kretala pre-
~o sela HUSo"\?~I, BI1ele Vode (kakanjske-P. A.) i Borovi-
ck?g vrha, s ciljem da obuhvati Dra i sa isto ne i sjeve-
~oIsto ne . strane. U drugoj koloni nepotpuna domobranska
cetay.~putI1:: s~ uz rijeku Rib~icu kako bi zatvorila obru oko
Dra i a s.~Ju~ne str!lne. Ona Je trebalo da poslui kao veza iz-
~c u zeni ke I glavnme kakanjske grupe. Oko 7,30 asovazeni-
cka grupa je. prva s~igla na. predvi ene polazne poloaje za
napad. Izdvojen Je Jedan dio u kojem su bili ustae an-
d~rmi i jedno. odjeljenje domobrana (ukupno oko 120 voj-
nika) da sa Sjeverne strane obuhvati selo. Me utim dom0-
?r~ns~e satnij~ iz Kaknja sporo su napredovale i ~a zaka-
snjenjem su stigle na predvi ene poloaje za napad."
.. Ok? 8 as~va seljaci su obavijestili Stab ete da se
n.epnJatelJ kre e I pribliava Dra i ima. Istovremeno i ar-
tIzanske patrole ySUprimijetile neprijateljevu lijevu' kofonu
(grupa ustas~ I andarma), pa su i one na vrijeme alarmi-
rale c.et~, koja se upravo tada postrojavala za doru ak. Ko-
~~n~:hr ~ete,. To?or Butina, me u prvima je istr ao na polo-
za ~. I U. SUIl!I idovo rasporedio borce za borbu protiv ne-
prijatelja .. U me uvremenu, .u.stae .su nastupale oprezno i
~a uvjerenjem da ce iznenaditi partizane. Nisu ekali da im
I ostale grupe pristignu i da zajedni ki izvre napad nego
su ga samostalno i samouvjereno zapo ele.
. . Prvo se uo pitolj, ispaljena su tri hica i to im
Je bIOyznak za po etak .napada. Iza toga minobaca je po eo
da tuce po selu I surm - sje a se Nada Perendija.
. Kad su u~tae u privla enju prile na oko SO do
100. met~ra,y borci ete, zaklonjeni iza debelih stabala, do e-
k~.h su ih ~esyto.kom~atrom i odmah u po etku poremetili
njihov strelja ki stroj. Iako iznena eni udarom ustae su
se brzo sredile } ?astavile ~a nap~dom. Poli su ~a juri da
upadnu u pol?zaJe. ete,. al!v.su bdi odbijeni. Jo nekoliko
puta. su pokuavali da jurisrma razbiju partizane, ali su
sv~kI. put vra~am nazad uz gubitke. Oko 12 asova, kad se
osjetilo da njihov napad slabi, Omer Masli je sa jednom
grupom boraca zaobiao njihovo desno krilo i napao ih u
bok, a istovremeno je Todor Butina pokrenuo etu u pro-
tivnapad. Ustae, iako brojno nadmo nije i bolje naoru-
ane, nisu izdrale silinu partizanskog juria. Okrenuli su u
bijeg prema selima Briznik i Luac, ostavljaju i mrtve i ra-
njene.
Oko 50 naoruanih partizana u ovoj borbi potuklo je
120 neprijateljevih vojnika, koji su na bojitu u umi idovo
ostavili 10 poginulih pripadnika ustake vojnice, me u koji-
ma je bilo i nekoliko onih koji su se ve istakli u zlo inima
nad srpskim i jevrejskim narodom i ostalim antifaisti ki ra-
spoloenim gra anima." Bilo je i preko 20 ranjenih koji su,
prema sje anjima gra ana, na selja kim kolima dovezeni u
zeni ku bolnicu."
Ostale neprijateljeve snage (glavnina zeni ke grupe i
domobrani koji su poli iz Kaknja) nisu ni stupile u borbu
iako su se nalazile u blizini Dra i a. Glavnina zeni ke grupe
bila je udaljena svega 1500 metara, dok je lijeva podbo ni-
ca ve vodila borbu.e " Obje domobranske ete iz Kaknja za-
dovoljile su se opkoljavanjem sela Dra i sa june i isto ne
strane i zatvaranjem pravca ka sjeveru. Iako su bile neto da-
lje od poprita borbe nego to je to bio slu aj sa glavninom
zeni ke grupe, ni one nisu pokuale da krenu dalje, nego su
se zadovoljili postavljanjem zasjeda i zatvaranjem pravca."
Iz ovog se o ito vidi da domobrani nisu bili voljni da
stupe u borbu. Sa ekali su ishod borbe tzv. lijeve podbo-
nice i tek pred ve e vratili se u Zenicu i Kakanj. Si-
gurno da je ovakvom dranju domobrana doprinio i jedan
broj simpatizera narodnooslobodila kog pokreta koji su bili
u njhovim redovima, a na koje su partijske organizacije i ko-
munisti Zenice i Kaknja imali uticaja.
75.. J.a ina, podj.ela, pravci kretanja i raspored neprijateljevih
snaga p.rrhkom .. opk?IJ~vanja sela Dra i rekonstruisani su na osnovu
sa uvanlh neprriateljevfh dokumenata
(AVII, k-56, reg. br. 2/'19, 22 i k-144, reg. br. 4/25).
76. Hrvatsko ognjite, list ustakog stoera Lava-Gla, u bro-
ju od 2. maja 1942. godine, objavio je da je tada na Dra i u poginulo
10 ustaa.
77. I u izvjetajima neprijateljevih vojnih komandi priblino
ta no se navodi broj mrtvih, ali ne i ranjenih ustaa u toj borbi. Ta-
ko u relaciji taba 3. domobranskog zbora za januar 1942. godine, u
kojoj je opisan tok borbi na Dra i u, navodi se da su gubici 10 mrt-
vih ustaa i etiri ranjena (iz pobo nice zeni ke skupine i jedan do-
mobran). Komandir andarmerijskog voda iz Zenice, koji je u estvo-
vao u ovoj akciji, u svom izvjetaju naveo je da je devet ustaa po-
ginulo a etiri orunika ranjena,
(AVII, k-56, reg. br. 2/19 i k-78, reg. br. 1/20-21).
78. AVII, k-56, reg. br. 2/19-22.
79. Isto.
124
125
Nakon ove i daljnje dvije akcije, neprijatelj je, u svom
izvjetaju, konstatovao i slijede e: Sa domobranima vrlo je
teko polu iti uspjeh kod operacija protiv pobunjenih eta.
Mom ad neizdrljiva i nikako nacionalno neodgojena ... Mje-
tane dobrovoljce - milicionere pri akcijama treba staviti
pod domobranske zakone i oruje im izdavati tek pred same
akcije.
Treba biti stalno u ofanzivi i imati inicijativu. Ci e-
nje pobunjenika vriti na elno zaokruivanjem i izbjegavati
iroke frontove jer se oni lako probijajue."
Gubici Prve ete u ovoj borbi bili su: 4 mrtva i 8 ra-
njenih boraca. Poginuli su: Luka Bakija, mitraljezac, Boro
Luki , Borko Poletan i uro Guti . Me u tee ranjenim bili
~U Jovo Hercegovac, koji je od zadobijenih rana slijede e no-
i umro, Todor Butina, Ostoja Joci i uro Milei . Ostala
etvorica bila su lake ranjena, me u njima i GojkoUzelac."
Druga eta nije stigla da u estvuje u ovoj borbi jer
izme u sela Bijele Vode i Dra i i ima oko deset kilometara
vazdune linije i to brdovitog i ispresijecanog zemljita. Ku-
riri Prve ete bili su upu eni da obavijeste Drugu etu o
napadu neprijatelja, ali je trebalo najmanje tri sata hoda do
sela Bijele Vode. Kad su borci Druge ete stigli u selo Dra-
i borba je ve bila zavrena a ustae i domobrani pobjegli
u pravcu Kaknja i Zenice. Iz Druge ete u ovoj borbi u es-
~vovala je samo jedna patrola od tri borca koja se u to vri-
]e~e .z!ltekla kod Prve ete. Vo a te patrole bio je Mio Ko-
vacevic.
Borba na. Dra i u pozitivno se odrazila na dalji razvoj
narodnooslobodila ke borbe u ovom kraju. Naro ito iz okol-
n~h srpskih sel~ dolo je ?<? ye eg i. masovn~jeg p~iliva no-
Vl~ boraca u cete. UZeruCI 1 Kaknju ova Je pobjeda pri-
mljena sa oduevljenjem i posluila je kao moralna podrka
gra ~n~tvu ~ b?rbi protiv ustakog terora i hapenja. Ko-
m~~tl, kons~ecl takvo raspoloenje, jo vie su razvili svoju
politi ku aktivnsot u masama i nastojali da to ve i broj
gra ana angauju u narodnooslobodila kom pokretu.
. U~pjeh u bor~i protiv ustaa na Dra i u pozitivno se
~drazlO 1 ~a moral 1 borbeno raspoloenje boraca u etama.
Komande ceta su nastajale da ga iskoriste i jo vie razviju
u akcijama i napadima na neprijateljeva uporita i komuni-
kacije. I ve sutradan (5. januara), jedan vod Druge ete u-
pao je u Crkvice (dva kilometra od Zenice) i razoruao mili-
cijsku strau u selU.
82
Druga eta je 7. januara razorila e-
ljezni ku prugu i prekinula telegrafsko-telefonske veze izme-
u Nemile i Begovog Hana, pa je zbog toga saobra aj na re-
laciji Zenica-Zavidovi i, u toku sljede ih nekoliko dana, bio
obustavljenv Sutradan, u prvim jutarnjim asovima, Prva i
Druga eta napale su andarmerijske i milicijske strae u se-
lima Perin Han i Gornja Vraca, koje su bile isturena obez-
bje enja okupatorsko-ustake vlasti u Zenici. U Perinam Ha-
nu nalazila se posada od 5 andarma .i 6 milicionera, a u Go-
rnjim Vracama 2 andarma i 11 milicionera. Obje te strae
su poslije kra e borbe bile razoruane, a samo je manjem
broju andarma i milicionera uspjelo, koriste i no , da se iz-
vuku i pobjegnu u pravcu Zenice. Partizani su tom prilikom
zaplijenili nekoliko puaka i neto municije." Intervencija iz
Zenice uslijedila je tek ujutro, ali bez ikakvog efekta, jer su
se borci zeni kih partizanskih eta ve bili povukli u pravcu
Bijelih Voda i Dra i a.
U ovoj akciji na andarmerijsko-milicijske strae prvi
put je dolo do zajedni ke pripreme i izvrenja napada Prve
i Druge partizanske ete. U toku planiranja ove akcije, ko-
mandiri i politi ki komesari govorili su o njenom zna aju i
objasnili kako i na koji na in se predvi a izvo enje napada
i ta je zadatak svakog borca. Posebno je bilo ukazano na
odnos prema narodu u ovim selima i prema zarobljenim ne-
prijateljevim vojnicima. Ovakva priprema pozitivno se odra-
zila na borce koji su sa velikim oduevljenjem krenuli u
borbu.
82. o ovoj akciji u izvjetaju andarmerijske stanice Zenica se
navodi da su pri tom (misli se na partizane, P. A.) odveli jednog
straara. U stvari, ovaj vod je odveo iz Crkvica jednog legionara ko-
ji je sa isto nog fronta doao na odmor, a sve mil1cijske straare je
poslije razoruanja pustio .
(AVII, k-155, reg, br. 3/6).
83. A VII, k-142, reg. br 5/3.
8~ . U izvjetaju o ovim akcijama na Gornju Vracu i Perin Han,
komandant domobranska posade u Zenici, izme u ostalog, pie da je
" ... u napadu na Gornja Vraca u estvovalo oko 100 pobunjenika i da
je ve u :;,30 sati 8. januara 1942. godine ujutro intervenisao sa jed-
nim vodom domobrana (46 dornohrana).
(Zbornik, tom IV, knj. 3. dok. br. 136 i 137, i AVII, k-148, F-l,
dok, 1.
80. Isto.
81. Sje anje Nade Perendije ko-ja je kao bolni arka u estvovala
11 ovoj borbi i previjala ranjene borce
126
127
Ponovo je (13 januara) Druga eta poruila eljezni ku
prugu kod Begovog-Hana. U injen je pokuaj da se tom pri-
likom porui 1 most, ali zbog pomanjkanja sredstava za rue-
nje most je bio samo malo ote en, a uslijedila je i neprijate-
ljeva intervencija oklopnim vozom iz Zenice."
Ovim akcijama u prvoj polovini januara 1942. godine
Prva i Druga eta su onemogu ile ustae da sakriju poraz
koji su doivjeli kod Dra i a. Ustae su preko sredstava in-
Iorrnisanja i u javnim nastupima borbu na Dra i u prikazi-
vali kao grobnicu partizana govore i da je poslije nje ostala
samo jedna manja grupica koju e brzo unititi. Me utim,
ve slijede ih nekoliko dana doivjeli su nove udarce koji su
ih primorali da prekinu sa takvim laima i da pre utkuju i
zatakavaju gubitke koje su trpili.
Pored toga, uspjenim izvo enjem navedenih akcija
trebalo je, pored ustake propagande, razbiti i pokuaj ire-
nja etni kog uticaja koji se u zeni kim partizanskim jedi-
nicama po eo javljati po etkom januara 1942. godine. Njega
su unosili kolebljivi i pro etni ki raspoloeni elementi koji
su, poslije prve ja e borbe protiv ustaa, po eli da ire svoje
destruktivne i kapitulanske parole. Prikriveno, a kasnije sve
otvorenije, prenosili su pri e da e ustae sada popaliti sva
srpska sela, pobiti svu srpsku djecu i ene i unititi svo srp-
sko stanovnitvo u ovom kraju. Komanda ete je na vrijeme
osjetila (pred akciju na neprijateljevu strau u Perinom Hanu i
Gornjim Vracama) da u etama ima pro etni kih elemenata i
da oni ve pokazuju svoje pravo lice, a na to su ukazivali i ne-
ki borci'". To je bilo iznena enje koje je ozbiljno prihva eno
jek onda kad je jedna patrola po zadatku taba ete bila pre-
la na lijevu obalu rijeke Bosne i kad se, umjesto sa petokra-
kim zvijezdama, vratila sa etni kim kokardama na kapama.?
Komandir Melenta Bonjak i politi ki komesar Remzija Tvr-
tkovi odmah su intervenisali i umalo nije dolo do upotre-
be oruja, ali se za tadanje shvatanje sve dobro zavrilo.
Borci iz te patrole poskidali su etni ke kokarde i ponovo
sa partizanskim zvijezdama na kapama dali obe anje pred
strojem da e se kao partizani boriti do kraja protiv okupa-
tora i njegovih pomaga a. Kasniji doga aji su pokazali da
klica koju su jo ranije posijali etni ki elementi nije bila
ovim unitena, da se postepeno razvijala izrodivi se u otvo-
reni etni ki pu u maju1942. godine.
Ova pojava prvih znakova etni kog uticaja u zeni kom
kraju dola je i kao posljedica ve nastalog procesa diferen-
cijacije i otvorenog rovarenja etni kih oficira u partizan-
skim jedinicama i na oslobo enoj .teritorij i. U vrijeme dok je
narodnooslobodila ki pokret ulagao maksimalne napore na o-
kupljanju svih snaga u borbi protiv okupatora i ustaa, et-
ni ki pokret je nastojao da slomi ustanak pod vo stvom ko-
munista. etni ki oficiri su smiljeno radili na razbijanju
partizanskih jedinica u isto noj i srednjoj Bosni. Do tako
poja ane aktivnosti naro ito je dolo kad je iz Srbije, pos-
lije neprijateljeve ofanzive, na teritoriju isto ne Bosne preao
ve i broj etnika i Drainih oficira. Oni su brzo uspostavili
kontakt sa raznim etni kim jedinicama i orijentisali ih u
borbu protiv partizana. Jo otvorenije neprijateljstvo prema
partizanima etnici su ispoljili poslije zajedni ke konferen-
cije u Vlasenici 16. i 17. novembra 1941. g.,88 na kojoj su
"partizanski predstavnici okvalifikovali politiku etni kog ru-
kovodstva kao izdaju ustanka i otro se suprotstavili namje-
rama da se borba protiv okupatora skrene na kolosijek bra-
toubila kog rata ... 89
Od ovakvog poja anog etni kog uticaja partizanske
jedinice koci Zenice nisu mogle ostati imune. To pogotovo
kad se ima u vidu da je krajem 1941. godine i u susjednim
NOP odredima (Ozrenskom i Tre em krajikom) tako e do-
lo do poja anog etni kog rovarenja i ve pomenutog pro-
cesa diferencijacije.w
4. Formiranje Zeni kog NOP bataljona i borbe
u drugoj polovini januara 1942. godine
Do kraja 1941. godine partizanski odredi isto ne Bos-
ne su, u borbi protiv okupatora i ustaa, oslobodili veliku te-
ritoriju koja se protezala izme u rijeka Drine i Bosne. Oslo-
bo eni su bili Sokolac, Rogatica, Vlasenica, Han Pijesak i
85. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3, dok. br. 133.
86. Sje anja Nauma Abinuna i Luke Nedi a.
87. Ova patrola Druge ete, preavi po zadatku na lijevu oba-
lu rijeke Bosne, povezala se sa nekim etni kim jedinicama u Blatni-
ei i od njih dobila kokarde.
88. OsI. rat, knj. 1, str. 444.
89. Isto.
90. ire o ovome vidi: M. Coli , cit. dj., str. 335.
128 129
jo nekoliko manjih mjesta. Komunikacija Sarajevo-Bosan-
ski Brod i industrijsko-rudarski bazeni u dolinama rijeka Bo-
sne i Spre e bili su pod stalnim udarcima parti~ans~ih s~a-
ga. Nijemci su se bojali da sa te oslobo ene. teritorije u l~-
to noj Bosni partizanske snage mogu ugrozm rezultate nJI-
hove ofanzive u zapadnoj Srbiji. Zato je sredinom decembra
1941. godine Hitler rijeio da ofanzivnom operacijom slomi
ustanak u tom dijelu Bosne. U isto vrijeme je i Vrhovni tab
Nor odreda Jugoslavije odlu io da se sa tek formiranom
Prvom proleterskom brigadom prebaci na Romaniju, jer se
pretpostavljalo da sa te teritorije moe lake i efikasnije re-
alizovati svoju rukovode u ulogu u odnosu na razvoj narod-
nooslobodila ke borbe u cijeloj zemlji. I ve 28. decembra
1941. godine drug Tito je u Rogatici odrao sastanak Vrhov-
nog taba na kojem je prisustvovalo i nekoliko lanova Glav-
nog taba za Bosnu i Hercegovinu." Neto kasnije (7. janu-
ara 1942. godine) u selu Ivan i i odrano je i partijsko sav-
jetovanje Centralnog komiteta KPJ i Pokrajinskog komiteta
KP] za Bosnu i Hercegovinu na kojem su bili prisutni i par-
tijski radnici sa teritorije Romanijskog odreda i odreda Zvi-
jezda.92
Vrhovni tab i Centralni komitet KP] na ovim sastan-
cima razmatrali su situaciju u isto noj Bosni i, izme u osta-
log, utvrdili plan daljnjih akcija u borbi protiv okupatora i
doma ih izdajnika. U tom planu bila je naglaena orijentaci-
ja ka industrijsko-rudarskom bazenu u dolini rijeke Bosne.
U knjizi "Oslobodila ki rat 1941-1945 u vezi s tim stoji:
"Po tom planu trebalo je da Prva proleterska brigada u sa-
dejstvu sa partizanskim odredima sredinom januara oslobodi
Vare i Brezu, a po mogu nosti i Zenicu." Posebno je bila
istaknuta potreba odlu nije borbe protiv etnika i razbijanja
njihovog uticaja.
I tab NOP odreda Zvijezda , imaju i u vidu odlu-
ke sa sastanka u Rogatici, i na osnovu pregleda situacije u
dolini rijeke Bosne, odlu io je da organizacionim promjena-
ma i kadrovskim poja anjima zeni kih partizanskih eta ubr-
za njihov razvoj i na taj na in omogu i jo ja i zamah oru-
ane borbe u ovom kraju. Zato je, ve 7. januara 1942. godi-
ne, upu en Nikola Prodanovi sa zadatkom da formirazeni -
91. OsI. rat, knj. 1, str. 187.
92. Isto.
93. Isto.
130
ki partizanski bataljon, a nekoliko dana kasnije i jedna gru-
pa od 10 boraca iz Muslimanskog bataljona Romanijskog
NOP odreda na elu sa Akifom Beli ern.+ Ona je trebalo da
poslui kao jezgro za formiranje muslimanske partizanske
ete. Predvi eno je bilo, pored zeni kih eta, da u sastav ba-
taljona u u jo viso ka partizanska eta
95
i jedna eta iz Oz-
renskog NOP odreda koju su uglavnom sa injivali borci ro-
dom iz zeni kog izavidovi kog kraja.
96
Istovremeno je bilo
nare eno da se izdvoji jedan broj najboljih boraca iz redo-
va radnika i formira proleterska eta koja je, po planu Vr-
hovnog taba, trebalo da u e u sastav Prve proleterske bri-
gade zajedno sa jednom romanijskom i crnovrkom etom."
Sa formiranjem bataljona zapo eto je polovinom ja-
nuara 1942. godine. Prvo je formiran tab bataljona u koji su
uli Nikola Prodanovi , komandant, Manojlo Popi , politi ki
komesar, Rasim indo, referent saniteta i Ratko Perendija,
intendant.v' Poslije toga je izvrena reorganizacija i predislo-
kacija u pravcu Pepelara i Sagovi a. Nakon izdvajanja bo-
raca za proletersku i muslimansku etu, Druga eta iz Bije-
lih Voda prela je u selo agovi i, a tab bataljona i novo-
formirana muslimanska eta u selo Pepelari.
Formiranje muslimanske ete u sastavu Zeni kog par-
tizanskog bataljona proizalo je iz ve spomenutih napora
Partije da se u oruanoj borbi protiv okupatora i kvislinga
jo vie uklju i muslimansko stanovnitvo. Nastojanja par-
tijske organizacije u Zenici i partizanskih eta na terenu da
se muslimanske mase pokrenu u borbu dala su izvjesne re-
zultate. Muslimani ovog kraja ne samo da su naputali pasi-
van stav prema narodnooslobodila kom pokretu, nego su se
sve vie uklju ivali i pomagali partizansku borbu. U partizan-
skim etama ve je bilo Muslimana iz ovog kraja, a naro i-
94. Ta an datum dolaska ove desetine nije bilo mogu e utvrditi.
Prema sje anju Nikole Prodanovi a, ona je dola samo nekoliko dana
poslije njega.
so, Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3. dok. br. 68 i knj. 4, dok. br. 1~.
96. Isto, krij 4. dok .. br. 13.
97. Isto, knj. 3, dok. br. 55.
98. Predvi eno je bilo da Todor Butina po ozdravljenju preuzme
dunost zamjenika komandanta Bataijona.
131
to muslimanske omladine iz Zenice, Begovog--Hana i Nernile.''
Ovim je bio zadat teak udarac ustakoj propagandi koja je
svim sredstvima nastojala da narodnooslobodila kom pokre-
tu u ovom kraju da etni ki karakter i da na toj osnovi pro-
tiv njega mobilie muslimansko i hrvatsko stanovnitvo. Mu-
slimanski vod odnosno eta formirana je od pomenute gru-
pe Akifa Beli a u kojoj su, pored njega, bili: Mujo Behmen,
Mao Hanjali , Alija Soevi , Velija Smaji ,Camil Dindo
(Muratov), Rasim Dindo, Paan Dindo, Hasan Hodi , Adil
Hodi (Hasibov) i emso Suceska.l'" te jo oko 15 boraca ko-
ji su se do tada borili u Prvoj i Drugoj zeni koj eti. Me u
njima su bili: Sead Skrgo, Fuad Isakovi , Demal Drini -u-
co, Fadil Ekinovi , Mehmed Curukovi , Ibrahim Colakovi ,
amil Kazazovi ,Ibrahim Malko , AvdoBelagi , Enver A-
janovi , BegoBabaji , Salem Resulovi , Habib Cupovi , Ra-
sim Ismi , Salem Bajraktarevi i jo neki ija se imena nisu
mogla ustanoviti.
Za komandira ete bio je postavljen Akif Beli , a za
politi kog komesara Mujo Behmen.
U odnosu na druge ete Muslimanska eta je, po bro-
ju boraca, bila najmanja i znatno slabija. U stvari, to je bio
vod od 25 do 30 boraca. Me utim, po socijalnom sastavu, po-
liti koj svijesti i borbenosti, to je bila jedna od boljih jedi-
nica zeni kog bataljona. Odmah po formiranju ona je od
Druge ete preuzela osiguranje pravca od Begovog Hana i
obezbje enje Staba bataljona u Pepelarima.
Tada su, kao to je to pisalo u pismu Pokrajinskom
komitetu KPJ za BiH, koje je u februaru 1942. godine upu-
eno iz taba odreda Zvijezda, u Zeni kom bataljonu for-
mirane (su) elije u tabu, 1. i 2. eti .i muslimanskom vo-
dU,lOl
,
#
!
99. Cak i ustake vlasti morale su da priznaju da i musliman-
sko stanovnitvo mijenja svoj stav i da sve vie pomae NOP, pa ak
i dobrovoljno pristupa partizanima. U jednom njihovom izvjetaju od
15. januara 1942. godine pie: Dana 7. ovo mj. dolo je u selo Babina
20 pobunjenika. Oni prikupljaju mladi e svih vjera koji se dobrovolj-
110 javljaju iz okolnih sela. Dalje, na drugom mjestu u ovom izvje-
taju, stoji: U Brizniku skupljaju pobunjenici mladi e Muslimane i
ove organizuju za muslimansku etu. Sli no ine i u drugim selima
optine Briznik. Mnogi pokretu pristupaju drage volje.
(AVII, k-155, reg br. 3/6 i k-144, reg. br. 4/32.
100. Isto na Bosna u NOB-knj. 1, l. Muje Hodi a Forrniranje
i borbeni put muslimanskog bataljona Romanijskog NOP odreda, str.
305. .
101. Arhiv CK SK BiH, tom III, knjiga 2, str. 61-63.
132
Nekoliko dana kasnije formirana je i tzv. proleterska
eta, koja je, kao to je ve re eno, trebalo da u e u sastav
Prve proleterske brigade. Me utim, zbog novonastale situa-
cije na Romaniji (druga neprijateljska ofanziva bila je u naj-
ve em jeku), i pored dvije urgencije Vrhovnog taba'< ona
Ilije mogla da se uputi u sastav brigade.t?"
U me uvremenu, Vrhovni tab je promijenio svoju
prethodnu odluku i odustao od uklju ivanja pojedinih eta
iz isto ne Bosne u Prvu proletersku brigadu. Naredio je Gla-
vnom tabu za Bosnu i Hercegovinu da u isto noj Bosni for-
mira Prvi udarni (proleterski) bataljon i da preduzme mje-
re za formiranje jedne bosanske proleterske brigade. Tako je
zeni ka proleterska eta. sticajem okolnosti, umjesto u Prvu
proletersku, kasnije (u martu 1942. godine) ula u sastav Pr-
vog udarnog isto no-bosanskog proleterskog bataljona.l'"
Zbog neprijateljeve ofanzive dolo je do sli nih okol-
nosti i organizacione poreme enosti naro ito u Romanijskom,
a jednim dijelom i u NOP odredu Zvijezda, tako da ni Vi-
so ka partizanska eta nije ula u sastav Zeni kog bataljona.
Jedino je koncem januara stigla Ozrenska eta, koja je ima-
la oko 60 naoruanih boraca i koja je do tada bila orijenti-
sana prema Zavidovi ima i rijeci Krivaji. Njen komandir je
bio Mio Ignjatovi , a politi ki komesar Zdravko Jefti , oba
rodom iz Zenice i radnici eljezare. Njih je komandant Oz-
renskog NOP odreda, Todor Vujasinovi , uputio sa grupom
boraca na taj sektor jo po etkom januara sa zadatkom da
zatvore pravac prema Zavidovi ima i Kamenici. Kasnije, na-
re eno im je da ostanu na tom terenu, mobiliu nove borce,
poveu se sa Zeni kim bataljonom i u u u njegov sastav.
102. U nare enju Vrhovnog taba NOP i DV Jugoslavije od 7.
februara 1942. godine tabu rornanijskog NOP odreda izme u ostalog
pie: -Zeni ku, crnovrku i jednu romanijsku etu, koje pripadaju sa-
stavu Prve proteleterske brigade, uputiti urejon: Podromanija-Glasi-
:nac-Rogatica, gdje e stupiti u na sastav.
U drugom nare enju koje je bilo upu eno Operativnom tabu
isto ne Bosne, 8. februara 1942. godine pie: Romanijskl odred treba
da uputi u sastav brigade zeni ku i Romanijsku etu. (Zbornik NOR-a,
tom IV, knj. 3. dok, br. 56).
103. U izvjetaju taba Rornanijskog NOP odreda i Odreda Zvi-
jezda od 14. februara 1942. godine navodi se da zbog neprestanih bor-
bi koje je Zeni ki bataljon tada vodio protiv neprijatelja nije bio u
stanju da u takvoj situaciji uputi svoju proletersku etu u brigadu.
(Isto, dok. br. 68).
104. Borbeni put este proleterske brigade-, Naa r ije , Ze-
nica, 1977, strana 18.
133
Jo prije nego to je ula u sastav Zeni kog bataljona
ozrenska eta je imala nekoliko uspjelih akcija i borbi pro-
tiv neprijatelja, od kojih je najzna ajnija bila 9. januara 1942.
godine. Dan ranije (8. januara), jedna kolona Nijemaca i do-
mobrana krenula je iz Zavidovi a i preko Straice, Musli-
manske Lovnice i Bukovice, izvrila napad na neke dijelove
Ozrenskog NOP odreda. lO:> Ceta je u povratku otkrila kreta-
nje neprijatelja, pustila ga na domak svojih poloaja i na
brisanom prostoru ispred sela Cardak izvrila napad. Okraj
je bio estok i dolo je do borbe prsa u prsa. Nijemci i do-
mobrani imali su teke gubitke. Me u mrtvima bila su i dva
njema ka oficira. Sa jednog od njih Mio Ignjatovi je skinuo
automat majser i poslao ga Todoru Vujasinovi u kao poklon
i za uspomenu na ovu borbu. Ostali neprijateljevi vojnici po-
bjegli su u pravcu Zavidovi a. Ceta je, osim puaka, u ovoj
borbi zaplijenila i jedan njema ki mitraljez. Kasnije su se-
ljaci sve mrtve Nijemce i domobrane sahranili u jednu za-
jedni ku grobnlcu.ws
. U sastavu zeni kog partizanskog bataIjona, po etkom
februara 1942. godine, bile su etiri ete: Prva u selu Bijele
Vode, Druga u agovi irna, Tre a u Cardaku kod Zavidovi a
i Muslimanska u Pepelarima. Proleterska eta je kasnije, kao
to je ve re eno, ula u sastav Prvog isto no bosanskog pro-
leterskog bataljona, Na desnoj strani rijeke Bosne ete Ze-
ni kog bataljona kontroli sale su teritoriju koja se uzduno
protezala od Kaknja na jugu, do Zavidovi a i rijeke Krivaje
na sjeveru i sjeveroistoku. Ta teritorija sa istoka se grani i.
la komunikacijom Podlugovi-Vare i Vare-Dubotica, a sa-
jugozapada i zapada rijekom Bosnom i komunikacijom Sa.
rajevo-Bosanski Brod. (U toku narodnooslobodila ke borbe
ova teritorija nazvana je Zeni ki kraj pa se i mi u ovom
tekstu sluimo ovim iako ne sasvim adekvatnim geografskim
pojmom). .
Najve i dio ovog podru ja prekriven je gustim umama
koje je prije drugog svjetskog rata eksploatisala firma Na-
i ka DD. To je planinsko i brdovito zemljite, ispresijeca-
no u svim pravcima mnogobrojnim rje icama, potocima i
udolinama. Samo na junom i jugozapadnom dijelu ima ma-
lo ravni arskog zemljita i oranica. Stoga je jugozapadni dio
ovog podru ja inajgu e naseljen, dok je njegov najve i dio
bez sela i stanovnitva. U pretenom broju naselja (ne ra u-
naju i industrijske centre Zenicu, Kakanj i Zavidovi e) ivi
srpsko i muslimansko stanovnitvo. Me utim, u jednom bro-
ju sela oko Kaknja, Varea i Zavidovi a, te u neposrednoj
blizini Zenice, ivi i hrvatsko stanovnitvo.
Za vrijeme stare Jugoslavije osnovni izvori za odra-
vanje golog ivota i egzistencije bili su zemljoradnja i sto-
arstvo, zatim rad na eksploataciji ume pri umskim mani-
pulacijama i pilanama Zavidovi a iBegovog-Hana, te rad u ze-
ni koj eljezari i rudnicima uglja u Kaknju i Zenici. Ta ni-
je, prema podacima iz 1931. godine, zeni ki srez je imao
35.383 stanovnika, a u njegovoj socijalnoj strukturi preovla-
davalo je poljoprivredno stanovnitvo. Od navedenog broja,
70,8% je ivilo od poljoprivrede, 15,6 od industrije i zanat-
stva, 5,60 od trgovine isaobra aja, 3,5% od javnih slubi i
4,5
0/
0
od ostalih zanimanja.l'" Iz ovoga se vidi da je udio ne-
poljoprivrednih djelatnosti za tadanje prilike bio dosta vi-
sok, jer se njima bavilo oko 29% itavog stanovnitva. Prib-
lian odnos socijalne strukture stanovnitva bio je i na pod-
ru ju Zavidovi a i Kaknja, naro ito pred po etak drugog
svjetskog rata, kada je zaposlenost u privrednim djelatnosti-
ma, u odnosu na 1931. godinu, bila gotovo udvostru ena.
Istovremeno kad je tab zeni kog bataljona po eo da
funkcionie, formiran je i Okruni komitet KPJ koji je ruko-
vodio partijskim organizacijama i partizanskim jedinicama i
ilegalnim u Zenici, Kaknju i selu Tetovu.I'" Prema sje anji-
105. U ovoj borbi, prema izvjetaju 3. dornobranskog zbora od
O. januara 1942. godine, sudjelovalo su uz etu domobrana i dvije nje-
ma ke ete.
(Zbornik NOR, tom IV, knj 3, dok, br. 137).
. 106. U 1943. godini Nijemci su ponovo doli na mjesto gdje je
~lIla o,,:a bor?a i p~kupil.i desetoricu seljaka iz sela Cardak i natjerali
~~. d.a I~kopaJ1:'.k?st.I poginulih vojnika, a onda, pored te rake, postro-
JIlI Ih 1 postrijeljali. Tom prilikom ubijeni su: Bogdan Mianovi Ra-
de Radi , Rade Ili , Marko Luki , Vasilije Cvjetkovi Milan Mltar i
Stj:p~n Pejakov!~. Sa .nj~~a je strijeljan i Cvjetko Meanovi , ali je
slu ajno ostao ZIV, pritajto se me u mrtvima u toku no i izvukao
i stigao ku i. '
(Todor Vujasinovi : Ozrenski partizanski odred, Svjetlost, Sa-
rajevo, 1950, str. 222.
107. M. Bjeloviti , cit. djelo, str. 104.
108. Da je tada formiran Okruni komitet KPJ moe se zaklju-
i ti iz izvjetaja komandanta Glavnog taba NOP i DO Bosne i Her-
cegovine, od 10. aprila 1942. g., Vrhovnom tabu NOP i DO Jugoslavi-
je u kojem, izme u ostalog, pie: " ... Stvaranjem Zeni kog odreda po-
stavlja se i pitanje organtzovania novog O. K. za itavu ovu terito-
rIju.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4, dok. br. 63).
134
135
ma savremenika, u Komite-
tu su bili: Omer Masli , Ma-
nojlo Popi , Sead krge,
Mustafa Gani begovi , Rem-
zija Rebac i Gojko Uzelac.
Sead Skrgo je bio odgovo-
ran za rad SKOJ-a. Formi-
ran je bio i Komitet
SKOJ-a koji je preuzeo
rukovo enje skojevskim
organizacijama, a u nje-
mu su, pored Seada krge,
bili jo: MIo Kova evi , De-
sa Todi iCarnil Kazazovi .
Partijski komitet imao je
svoju agitprop tehniku, ko-
ja je, za potrebe ovog kra-
ja i jedinicu, pisala i umno-
avala vijesti i drugi pro-
pagandni materijal. U teh-
nici su radila dvo-
jica drugova iz Slovenije - Ljubo Vodeb, student, rodom iz
Maribora, i Franjo Znidar i , slubenik iz Nove Gorice. Oni
su sa jednom grupom partizana poslije prve neprijateljske
ofanzive preli iz Srbije i ostali u zeni kim partizanskim je-
dinicama. Povremeno im je u radu pomagao i Fadil Ekino-
"i .
U toku rada na reorganizaciji i formiranju bataljona
j komiteta, akcije i borbe zeni kih partizana protiv neprija-
telja ipak nisu prestajale. U toku no i 17. 1. 1942. godine iz-
vren je napad na milicionere kod sela Ribnice, koji su u-
vali dalekovod.tw Naro ito otre borbe bile su izme u19. i
25. januara. Tada je neprijatelj nastojao da preuzme inicija-
tivu na ovom sektoru i napadima razbije partizane. Pretho-
dno je pokuao (17. i 19. januara) da sa svojim manjim di-
jelovima izvri nasilno izvi anje u pravcu Dra i a i prikupi
podatke o rasporedu i ja ini partizana.tw Poslije toga nje-
gove ja e snage (domobrani) pokuale su20. januara da iz
pravca Zenice i Krivaje izvre napad na partizane i prokrsta-
re slobodnom teritorijom. Kod Pehara je dolo do estoke
borbe u kojoj su domobrani, pretrpjevi gubitak, bili prisi~
ljeni da se povuku u svoje baze ne izvri~Ti~~datak.l.ll NOVI
napad su ustake i domobranske snage IzvrsI.I.e24: }anuar~
na Prvu etu u selu Dra i . I ovog puta neprijatelj JC podi-
jelio svoje snage na dvije grup~ - zeni kt~"~ kakan.i~~u.. Ze-
ni ka je ila preko sela Gornja V~~~a, Tism~, M?~~.amca,
Rudna Glava (kota 782), Luac, Muli i, Arnauti, DraCICl. Ona
se sastojala od tri ete domob~ana. mitra.lje~ke ~et~ i jCd!10g
voda brdskih topova. U kakanjskoj grupi bila je Jedna ceta
domobrana i oko 30 milicionera, nastupala je preko sela Ba-
njevac, Maklenik, Dole, Bijela Voda i Dra i .
Ove neprijateljeve snage imale su zadatak ~a ?pkoie
Prvu etu u Dra i ima i prisile je na borbu u okruenju. Do
prvog kontakta boraca ete sa grupom iz. Kaknja. dolo je
kod sela Banjevac i Maklenik. Jedna desetma partizana, ko-
ja je bila isturena u pravcu Kaknja, primjetivi neprijatelje-
vu kolonu otvorila je vatru i povukla se.1!2 Zeni ka grupa
nastupala je bez otpora sve do ispre~. Dra~i a. Glavni otp.?r
neprijatelju eta je pruila na yolo~aJlma !~nad. sc:la. PoshJ~
estokog okraja, zbog nadmocnostI neprijateljevih snaga 1
jake artiljerijske vatre, partizani ~u ?ili prisilje~i da .se po-
vuku prema Bijelim Vodama. Ustase I domobram upali su u
selo Dra i ispalile ga.
1I3
Ovi ustako-domobranski napadi na slobodnu teritori-
ju Zeni kog bataljona bili su sastavni dio njema ~og plana
operacija u neprijateljevoj ofanzivi u isto noj Bosm. Om pa-
daju u vrijeme kada Nijemci izvode vojne operacije na Ro-
maniji i Bir u, a bili su i sastavni dio njihovih napora da
razbiju partizanske snage u isto noj Bosni i ugue usta!lak.
O ovim borbama zeni kih partizana i njihovim rezultatima,
tabovi NOP odreda Zvijezda i Rornanija u svom zajed-
ni kom izvjetaju od 14. februara 1942. godine javili su Vr-
hovnom tabu ovo: Zeni ki bataijon imao je velike borbe
sa ustaama koje su se kretale od Varea ka Zavidovi ima i
Olovu. U bor bama su imali uspjeha.et!'
MANOJLO POPIC
lll. U ovom napadu u estvovali su ve pomenuti domobran-
.ski bataIjon iz Zenice i prvi bataIjon 13. dornobranskog puka.
112. AVII, k-56, reg, br. 2/19-22.
113. Isto, i k-55, reg. br. 3/18, i k-56, reg. br. 19-22/2.
114. Zbornik NOR-a, tom IV, krij. 3, dok. br 68.
109. AVII, k-155, reg, br. 10/3 i k-148, reg. br. 20/1.
110. AVII, k-56, reg, br. 2/19-22.
136
137
No u 25/26 januara, dok je zamjenik komandanta IV
andarrnerijskog puka potpukovnik Marui pisao izvjetaj
svojim pretpostavljenim kako su partizani razbijeni i prot-
jerani, kako je hajdu ko i etni ko gnijezdo selo Dra i po-
paljeno, partizani su poruili eljezni ku prugu izme u Ne-
mile i Begovog Hana. Tom prilikom izvren je i jedan manji
napad na bunkere kod mosta i na eljezni ku stanicu u Be-
zovom Hanu s ciljem da se zarava i zadri neprijatelj, dok se
~e porui pruga. Neposredno poslije toga naiao je teret.ni
voz iz Zenice i na mjestu gdje je pruga bila pokidana iskliz-
nuo i prevrnuo se.l15 Pored ovog, jedna grupa boraca iz Pr-
ve ete napala je na andarme i miliciju u Donjem Kaknju,
koji su bili na osiguranju dalekovoda.t'?
Sa ovim i jo nekoliko manjih akcija zavrava se ja-
nuarski period uspjenih borbi i akcija zeni kih partizana.
Gotovo svakodnevna dejstva partizana u januaru 1942. godi-
ne na ovoj teritorij i, a naro ito uspjeno izvo enje akcija na
eljezni ku prugu i porazi koje su ustako-domobranske sna-
ge pretrpile u ovim borbama, ozbiljno su zabrinule njema ke
i ustake vojne komande. Kako su one doivljavale te udar-
ce i do koje im je mjere izgledala ozbiljna vojno-politi ka si-
tuacija u zeni kom kraju, vidi se iz nekoliko njihovih izvje-
taja.
Tako u izvjetaju 3. domobranskog zbora od 15. janu-
ara 1942. godine o stanju u Sarajevskoj oblasti, upu enom
potpredsjedniku ustake vlade Daferu Kulenovi u, najvie se
govori o partizanskim akcijama oko Zenice. U njemu se na-
brajaju sve akcije i borbe koje su zeni ki partizani vodili u
ovom periodu, a najvie se govorilo o borbi kod sela Dra-
i . Na kraju ovog izvjetaja pie: Stanie u ovoj oblasti iz-
neseno je detaljnije jer akcije pobunjenika u Kotaru Zenica
zauzimaju sve ve i zamah, te e se morati im prilike budu
dozvolile preduzeti ja e vojne mjere radi suzbijanja akcija
pobunjenika.eu?
I drugi neprijateljevi izvjetaji registruju sva partizan-
ska dejstva u ovom periodu i u njima se upozorava na opa-
snost od akcija ustanika na ovom sektoru. Ocjenjuju i da
one predstavljaju, s obzirom na zna aj i vanost cvog kraja,
ozbiljne udarce koji mogu imati teke politi ke posljedice,
115. AVIJ, K-155, reg, br. 3/18 i k-144, reg, br. 7/19.
116. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 2, dok. br. 141.
117. Isto, knj. 3., dok. br. 138.
138
neprijatelj preduzima i konkretne mjere radi suzbijanja par-
tizanske aktivnosti i daljeg irenja narodnooslobodila kog
pokreta. Pored ve pomenutih akcija i enja teritorije od
partizanskih jedinica. i dovla enja novih poja anja, (jedne
polu- ete domobrana iz doknade bojne iz Travnika)118, pre-
duzeta su i bombarderska dejstva avijacijom. Skoro svako-
dnevno su bila bombardovana sela Sagovi i, Bijela Voda, Pe-
pelari i jo neka.!" Ovim je trebalo da se zas~ra~i stanovni-
tvo koje je ve bilo privreno narodnoosl?bodIlackom .J?okre-
tu i demoraliziraju e djeluje na moralne 1 borbene vrijedno-
sti partizanskih jedinica. Neprijatelj je vie ra unao na ove
nego na borbene efekte svoje avijacije koji su, uz~red b~d~
re eno bili vrlo mali. Istovremeno, i ustake vlasti u ZemCI
pOja aie su teror nad stanov!litvom, a h~penj<~: strijel~a-
nja i otpremanja u koncentracione logore bila su cesta poja-
va. Dok su u po etku prema ve ini Muslimana i Hrvata pre-
duzimali takti nije mjere (hapenje, izvo enje na sudi, ~
izuzetnim slu ajevima, slanje u logore), dotle su prema Sr~l~
ma postupali najbrutalnije i zl.o ina ki. Bez ika.k~og ~~d~ Ih
prethodnog postupka slali su Ih u logore smrti I ubijali na
najsvirepiji na in. Zeni ki zatvor i biva sokolana stalno su
bili puni zatvorenika i ustae su nad njima vrili najgora
mu enja.
Me utim, kada su se uzeni kom kraju pojavili parti-
zani i kad je oruana borba uzela maha, ustae su odustale
od ~vog ranijeg stava i taktiziranja. Sve simpatizere, i one
za koje su smatrali da su idejno i politi ki vez~ni za nar~d-
nooslobodila ki pokret, podvrgavali su, bez obzira na nacio-
nalnost, istom tretmanu u svojim teroristi kim akcijama. Ta-
ko se ve koncem decembra 1941. godine i u januaru 1942.
godine u zatvoru pored uhapenih Srba naao i veliki broj
Muslimana j Hrvata, koji su bili podvrgnuti najgorem tero-
ru. Najvie je bilo uhapenih u drugoj polovini januara 1942.
godine: Tada su ustae, pored ostalih, uhapsile i ve u grupu
Muslimana i Hrvata (oko 30), uglavnom omladinaca iz gra-
da, me u kojima je biloi nekoliko lanova SKOJ-a.
l20
118. Isto.
119. Isto.
120. U dokumentima Komisije za utvr ivanje ratnih zlo ina oku-
patora i njegovih pomaga a, inv. br. 46890 i 5680, pie da je ovo hap-
enje omladinaca iz Zenice izvreno po nalogu Kotarskog predstojnika
Eugena Ari a.
139
Najvie lanova SKOJ-a bilo je iz redova Muslimana,
pa je muslimanski dio stanovnitva ovo hapenje primio kao
po etak razra una ustaa sa Muslimanima. Zbog toga je do-
lo do u nih protesta i negodovanja, to je partijska orga-
nizacija iz Zenice vrlo umjeno iskoristila. Ona je, podsti u-
i jo vie ta negodovanja, preko uglednih gra ana i svojih
simpatizera pokrenula nekoliko stotina gra ana da javno de-
monstriraju protiv takve odluke ustake vlasti, trae i od
nje da pusti sve uhapene. Ova demonstracija, koja je zapo-
ela pred zgradom zatvora 27. januara, prijetnjama i pokli-
cima pustite nae sinove i djecu, trajala je nekoliko sati.
Za to vrijeme ustae su pokuavale da rasture okupljenu ma-
su naroda. Prvo su traili da se demonstranti razi u, a onda
su javno prijetili bombama i postavljenim pukomitraljezi-
ma sa prozora zgrade. Me utim, pred odlu nim zahtjevom de-
monstranata nisu imali smjelosti da te prijetnje i ostvare.
Poslije toga, bili su prisiljeni da pregovaraju. Pozvali su u
pomo podupana Velike upe Lava-Gla Muhameda Su-
duka i predstojnika upskog redarstva Muhameda Smailbe-
govi a iz Travnika koji su po eli pregovore sa nekoliko naj-
uglednijih gra ana Zenice, iza kojih su stajali komunisti i
glavni organizator ove demonstracije, sekretar zeni ke partij-
ske organizacije Remzija Rebac. Za sve to vrijeme dok su
pregovori trajali, masa demonstranata se nije razilazila. Na-
protiv, ona se sve vie pove avala i povicima i prijetnjama
ustaarna zahtijevala da se pregovori to prije zavre i da svi
uhapeni budu puteni. Ustae su pokuale da u pregovori-
ma diferencirano rijee to pitanje i samo djelimi no udovo-
lje zahtjevima gra ana. Ponudili su da puste ve i broj uhap-
enih, a da u zatvoru zadre samo one koje su smatrali ak-
tivnim nosiocima narodnooslobodila kog pokreta u gradu.
Me utim, predstavnici okupljene mase demonstranata nisu na
to pristali, pa su ustae na kraju pregovora obe ali da e sve
uhapene omladince pustiti. I predve e, kad je Muhamed Su-
duka sa prozora zatvorske zgrade objavio da e svi biti pu-
teni, me u okupljenim demonstranti ma nastalo je opte ve-
selje uz uzvike ivjela sloboda! Uskoro su uhapeni pute-
ni na slobodu, osim estorice (Alija eti , Salih Belagi ,
Ekrem ehali , Anton Oreb, Demal Burazerovi i Jozo Man-
di ) koji su otpremljeni pred ustaki prijeki sud u Travniku.
Na prijedlog ovog suda, nakon etiri mjeseca, petorica su
zbog nedostatka dokaza i na intervenciju gra ana puteni,
dok je Alija esti otpremljen u logor Jasenovac gdje je i
140
141
stradao.!" Tako su januara 1942. godine, pored brojnih ne-
uspjeha koje su doivjele u borbama protiv partizanskih je-
dinica, zeni ke ustae pretrpjele jo jedan teak udarac koji
im je pripremila zeni ka partijska organizacija.
5. Napad na neprijatelja ti Begovom Ranu
U vrijeme borbi koje su zeni ki partizani imali u ja-
nuaru 1942. godine, i u vrijeme kad je neprijatelj svojom 0-
fanzivom pokuavao da uniti ustani ke snage u isto noj Bo-
sni, Zeni ki NOP bataljon je izrastao u snanu i borbenu je-
dinicu koja je imala oko 250 naoruanih boraca. tab bata-
ljona je procijenio da je to dovoljna snaga i za ve e akcije
na eljezni ku prugu i protiv ja ih neprijateljevih uporita.
Potreba za ve im akcijama Zeni kog NOP bataljona
proizilazila je i iz situacije u kojoj se krajem januara i po-
etkom februara 1942. godine naao Ozrenski NOP odred. U
drugoj etapi neprijateljeve ofanzive na isto nu Bosnu, taj
odred je doao pod udar neprijateljevih snaga ja ine gotovo
tri divizije. Ove operacije na sektoru Ozrena po ele su 29,
januara a zavrene 7. februara 1942. godine.P''
Da bi se bar koliko-toliko olakalo Ozrenskom odredu
u ovoj ofanzivi, Zeni ki bataljon je prvih dana februara nas-
tavio sa ofanzivnim dejstvima protiv neprijateljevih upori-
ta na dijelu komunikacije Sarajevo-Bosanski Brod i du nje.
Tako je 3. februara izvren napad na neprijatelja u njego-
vom uporitu Gorica, u neposrednoj blizini eljezni ke stani-
ce Janji i.P" Istovremeno je napadnuta jo jedna sli na ne-
prijateljeva grupa koja je osiguravala dalekovod od sela Ske-
la do Gorice. Napad je izvren kod sela Tiina i tog dana je
u ruke partizana pao bogat plijen: 57 puaka, te znatna ko-
121. Isto. inv. br. 46890 i sje anja Ekrema Sehali a i Seida kr-
ge koja su dali autoru 1967. godine.
122. Opirnije o ovim operacijama vidi: Ahmet onlagi i Mia
Lekovi , Njema ka ofanziva na isto nu Bosnu, januar-februar 1942. go-
dine, Vojno delo, Beograd, 1962, str. 146-148.
123. Komandir andarmerijske stanice u Zenici u telegrafskom
izvjetaju o ovoj akciji partizana, izme u ostalog, naveo je i slijede e
Poslali su pismo (misli se na partizane - P. A.) po jednom Musli-
manu iz s. Putovi a oruni koj ophodni i miliciji, koji su se nala-
zili u koli i s. Gol'lica, radi osiguranja dalekovoda, da se predaju a
zatim su navaldli na kolu u kojoj se orunici i milicioneri nisu bra-
nili. Njih dva orunika i 22 milicionera su razoruani.
(AVI!, k-144, reg. br. 2/2).
142
Ii ina municije i druge vojne opreme.P! Uve e je iz Zenice
stigao oklopni voz na eljezni ku stanicu Janji i u namjeri
da potpomogne oruanike i milicionere, ali je borba ve bila
zavrena.
U planu Staba bataljona bilo je da se narednih dana
izvede jo nekoliko akcija, a uporedo s tim da se izvre pri-
preme za jednu ve u akciju protiv neprijatelja u Begovom Ha-
nu i na eljezni ku komunikaciju. Me utim, i neprijatelj je
ocijenio da bi partizanske snage Zeni kog bataljona mogle
ometati izvo enje ofanzivnih operacija protiv Ozrenskog
NOP odreda, pa je odvojio jedan dio svojih jedinica koje su
ih trebale ofanzivnim dejstvom vezati i sprije iti u akcijama
na eljezni ku komunikaciju. Zato su ustae i domobrani iz
Kaknja i Zenice, potpomognuti oklopnim vozom, ve 4. fe-
bruara pokuali napad na snage Zeni kog bataljona koji se
zavrio samo slabijim pripucavanjem, jer domobrani, dre i
se uglavnom pruge na kojoj ih je pratio oklopni voz, nisu
dublje zalazili na slobodnu teritoriju.l'"
Ponovni napad na partizane izveden je 6. februara. Me-
utim, i ovaj je zavren kao prethodni, s tom razlikom to
se domobrani ovog puta nisu drali samo pruge nego su po-
kuali da dublje u u na slobodnu teritoriju. Kre u i se iz
Zenice preko sela Gornja Vraca, Gaji i i Malinovi i, ove ne-
prijateljeve snage stigle su do sela Zekanovi a (5-6 kilome-
tara daleko od Zenice) i, poslije uobi ajene pucnjave i plja -
ke stanovnitva, vratile se u Zenicu.P" Osim napada, nepri-
jatelj je u ovom periodu vrio i stalna izvi anja avionima
a uz to jo i bombardovanja sela na slobodnoj teritorij i.127
Ovi neprijateljevi napadi na slobodnu teritoriju, iako
su prakti no bili bez rezultata, za nekoliko dana su odgodili
pripreme i po etak izvo enja planirane akcije na Begov Han.
Do tada, partizani su nekoliko puta napadali ovo uporite
u kojem su bile slabije neprijateljeve snage. Me utim, od
konca decembra 1941. godine, neprijatelj je u Begovom Hanu
124. Isto, i reg. br. 1/3.
125. Prema izvjetaju domobranske komande iz Zenice, u ovoj
akciji neprijatelja u estvovala je po jedna eta domobrana iz Kaknja
i Zenice i jedna grupa ustaa.
(AVII, k-70. reg. br. 6/41 i k-56, reg, br. 2/9-10).
126. U svom izvjetaju ova kombinovana ustako-domobranska
jedinica izvjestila je svoje pretpostavljene da do borbe sa ustanici-
ma nije dolo jer su se povukli u pravcu sela Bijele Vode.
(AVII, k-56, reg, br. 2/9-10).
127. AVI!, k-70, reg. br. 2/57.
143
imao jaku posadnu jedinicu, koja se sastojala od jedne ete
15. pjeadijskog puka domobrana, )ednvog voda 11. ete .6.
(vinkova kog) domobranskog puka I 20 zandarma. Uz ove Je-
dinice bilo je neto ustaa i milicije i nekoliko njema kih
vojnika koji su obezbje ivali transport gotove drvene gra e
za Njema ku.P"
Napad Zeni kog bataljona na ovo neprijateljevo upo-
rite po eo je 12. februara oko pola no i. U isto vrijeme dva
voda Prve i Druge ete Zeni kog bataljona poruila su pru-
eu i pokidala telegrafsko-telefonske veze sjeverno i juno od
Begovog Hana. Ovi vodovi su kasnije bili i bo na obezbje enja
glavnini bataljona od intervencija nepr~jatelj~ iz Zenice! Za-
vidovi a. Po predvi enom planu bataljon Je sa glavnmom
svojih snaga napao iz tri pravca: niz Pepelarsku rijeku, pre-
ko sela Mra aj (kota 560) i ispod sela Fati a.P" tab bata-
1iona je neko vrijeme zadrao Muslimansku etu u rezervi
i' sa njom se kretao niz Pepelarsku rijeku (vidi skicu 2). Me-
utim, kad je borba otpo ela, i kad su pali prvi neprijatelj-
ski poloaji, komandant Nikola Prodanovi i nju je uveo u
borbu, pa je od tada cijeli bataIjon bio angaovan u napadu
na ovo neprijateljevo uporite.
Naje i otpor neprijatelj je pruao iz betonskog bun-
kera kraj mosta na Mra ajskom potoku, zatim iz bunkera
koji su bili iznad baraka firme Nai ka, te kraj samog ula-.
za u pilanu i iz bunkera kraj zgrade u kojoj su bili andar-
mi. Na slamanju neprijateljevog otpora, i likvidaciji glavnih
otpornih ta aka njegove odbrane, bombaka odjeljenja su
odigrala najvaniju ulogu. Ona su ubacivanjem bombi osva-
jala bunker po bunker i prisiljavala neprijateljevu posadu na
predaju. Neki neprijateljevi vojnici su poslije prvih ba enih
bombi naputalibunkere i bjeali prema stanici i drugim
zgradama u kojima je bila njihova glavnina. Borci bataljo-
na nastupali su za njima i na svaki njihov otpor odgovarali
jo e om vatrom i juriima. Poslije tri sata borbe, otpor
neprijatelja je bio slomljen. Partizanima se predalo 116 do-
mobrana i andarma, a samo jednom vodu domobrana, koji
su obezbje ivali eljezni ku stanicu, uspjelo je da se povu e
u pravcu Nemile. U ovoj akciji zaplijenjena su bila tri mit-
raljeza, 12 pukomitraljeza i mainki, preko 100 puaka i ve-
e koli ine municije, hrane i druge opreme.P" Pored toga,
128. Zborriik NOR-a, tom IV, knj. 3, dok. br. 147, 148. i 149.
129. AVII, k-144, reg, br. 2/27.
130. Zbornik NOR-a, tom IV, krij. 3, dok. br. 147..
144
,
zapaljena je pilana i veliko stovarite gotove drvene gra e
koja je bila pripremljena za transport u Njema ku.
U svanu e, tab bataljona je organizovao izvla enje
zaplijenjenog materijala. U magacinima su bile velike koli i-
ne brana I drugih ivotnih namirnica, pa su se zarobljeni do-
mobrani, iako je bilo hladno, znojili pod teretom punih vre-
a koje su iznosili iz Begovog Hana u pravcu Pepelara i agovi-
a. Iz uprave i skladita pilane, eljezni ke stanice i drugih
kancelarija izneseno je sve to je moglo biti od koristi. Na-
ro ito je dobro dola odje a i obu a, zatim nekoliko radio-
-aparata, pisa ih maina i raznog kancelarijskog materijala.
Prona eno je i vie telefona i dosta vodova za telefonske li-
nije, pa je poslije ove borbe u bataljonu uspostavljena tele-
fonska veza.
Intervencije neprijatelja iz Zenice i Zavidovi a, koji-
ma je pokuavao da izbaci partizane iz Begovog Hana, uslijedi-
le su tek ujutro.v" Vodovi koji su bili na obezbje enju ima-
li su sa ovim snagama teke borbe, ali su uspjeli da ih zadre
i ne dozvole im prodor u Begov Han. Tek kada je izvu en
sav plijen, i kada se glavnina bataljona u popodnevnim a-
sovima povukla iz Begovog Hana, a bo na obezbje enjanapu-
stila poloaj, neprijateljeve snage ule su u Begov Han. I ta-
da nisu ule bez borbe. U Begovom-Hanu su ostali dijelovi
Druge ete koji su trebalo da obezbje uju povla enje glav-
nine i da se zadnji povuku. Me utim, iz nepoznatih razloga
oni to nisu na vrijeme u inili, pa su ustae i domobrani, ko-
ji su iz Zavidovi a prodrli u Begov Han, naili na njih i tom
prilikom dolo je do bliske i vrlo otre borbe u kojoj su po-
ginula dvojica ustaa, a nekoliko ih je bilo ranjeno.P" Zah-
valjuju i snalaljivosti Remzije Tvrtkovi a, koji je bio sa o-
vom grupom boraca, oni su uspjeli izbje i opkoljavanje i po-
vu i se. Tada je poginuo Jovo Tripkovi , i to kad je pokuao
da skine odijelo sa poginulog ustae, i or e Bilanovi , koji
se izdvojio i sakrio u tali Mustafe Ajanovi a. Ustae su ga
pronale i kad je pokuao da im se odupre ubili su ga.
133
131. U intervenciji iz Zavidovi a i Zep a u estvovale su dvije
ete domobrana (krivajski zdrug), te andani i ustae, a iz Zenice i
Nemile jedna i po eta domobrana i odjeljenje andara. I jedne i
druge neprijateljeve snage pratili su i potpomagali oklopni vozovi iz
Zenice i Doboja.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3., dok. br. 148. i 149.
132. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3., dok. br. 149.
133. Sje anje Luke Nedi a.
145
Ova akcija na Begov Han bila je jedna od najve ih i
najuspjenijih koju su izveli partizani zeni kog bataljona. U
njoj je neprijatelj pretrpio teak udarac i velike gubitke i to
neposredno po zavretku ofanzive u isto noj Bosni, kad je
njegova prornidba- tvrdila da su partizani uniteni. Koliki
mu je ovo bio udarac, vidi se iz njegovih brojnih izvjetaja.
U njima se do u detalje opisuje cijela ova akcija, navode
brojni podaci o gubicima i tetama koje je pretrpio i daje
ocjena da su one milionske i neprocjenjive.P! Najtee ga je
poga alo to to je do temelja uniteno jedno ovakvo njego-
vo uporite koje je na dijelu komunikacije Zenica - Zavi-
dovi i predstavljalo najja i oslonac u obezbje enju saobra-
aja i eksploataciji umskog bogatstva u ovom kraju. Koliki
je zna aj neprijatelj pridavao Begovom Hanu kao uporitu na
ovom dijelu komunikacije, vidi se i po tome to je odmah
poslije ove akcije u njemu ostavio kao posadne jedinice dvi-
je domobranske i jednu ustaku etu i to je poja ao bom-
bardovanje sela Sagovi i, Bijele Vode i Pepelari.P
U svojim izvjetajima ustae i domobrani pokuali su
(ali dosta stidljivo) da opravdaju ovaj svoj poraz, pa su kao
glavni razlog za ovo navodili brojnu nadmo nost partizana
(oko pet stotina pobunjenika- l'w i slabo dranje natporu -
nika Stanka Klarina, zapovjednika zarobljene ete koga su
kasnije izveli pred sud.
m
Uspjeh u ovoj akciji bio je od velikog zna aja za dalj-
nji tok 1 razvoj narodnooslobodila ke borbe u zeni kom kra-
ju. Veliki broj novih boraca javio se u ete, pa su one vrlo
brzo brojno narasle. Ve koncem februara u svakoj eti (o-
sim Muslimanske) bilo je po vie od stotinu naoruanih bo-
raca. U Zenici, kao i u okolnim selima, ova pobjeda partiza-
na primljena je sa oduevljenjem. Od usta do usta pronosio
se glas o njoj, pa je u tim prepri avanjima bilo iuveli ava-
nje njenih rezultata. Tako se u Zenici pronio glas da su par-
tizani zarobili nekoliko stotina domobranskih vojnika i da e
udariti na Zenicu. Najdragocjenije je bilo to je u ovoj akci-
ji zaplijenjena velika koli ina oruja i municije, pa su parti-
zanske ete mogle naoruati novopridole borce.
134. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3, dok. br. 149.
135. Isto, dok. br. 148. i 149.
136. Isto, dok. br. 149.
137. Isto, dok. br. 151.
146
,
.~
Cetvrti dio
FORMIRANJE ZENICKOG PARTlZA,NSKOG ODREDA
. . U o~anzivi n.a snage .NO,": i POJ u isto noj Bosni, ko-
J~. Je ~ap?~ela 15. )anuara I. trajala gotovo mjesec dana, nep-
nJate~J nije 'pOStIg~o sVOJ osnovni cilj da razbije i uniti
gla~nmu p~tIzansklh snaga na Romaniji, Bir u i Ozrenu.
Jedino mu J~ polo za r~ko~ ~a pr?krstari jednim dijelom
slobodne teritorije, popali veliki broj sela (naro ito na Gla-
sin~u) i da ovl~da komunikacijama koje su za njega bile od
~ehk?~ oper?tI~nog. ~ ekonomskog zna aja. Pri tom su Ni-
J~mcl ~ ust<:ts~Izyr~h .teror. m~d stanovnitvom i pobili veli-
~l b~~J n~~mlh ljudi, .Z?n<l:.l djece. U ovom su im pomogli i
cetmci kOJI su provodili njihove kolone i tako im olakali da
brzim prodorima na slobodnu teritoriju iznenade ne samo
n~~e partizanske j.:dinice nego i goloruko stanovnitvo koje
nije USpjelo na vrijeme da se skloni u okolne ume.
Iako je ova ofanziva na partizanske jedinice bila vrlo
teka, ~a~o z.bog ~ngaovanja ja.kih njema kih snaga tako i
zbog t~skIh zimskih uslova, u vojnom pogledu neprijatelj je
pretrpio neuspjeh. .Svi. partizanski odredi su uspjeli da se
odrze na SVOJImteritorij ama, a u toku i poslije ofanzive os-
lobo eno je (od etnika) Gornje Podrinje i povezane su slo-
b~dne teritorije isto ne Bosne, Hercegovine, Crne Gore i San-
dzaka. U oslobo enu Fo u su se prebacili Centralni komitet
KPJ i Vrhovni tab, u kojoj e ostati sve do po etka maja
1942. godine.
Neprijatelj nije uspio da uniti partizanske odrede a
najv~nij.i komunikacijski pravac u B?sni, od Sarajeva 'do
Doboja, I dalje Je bIO ugrozen od partizanskih jedinica NOP
odreda Zvijezda. (u ijem sastavu je bio Zeni ki bataljon) I
Ozrenskog odreda.
147
Me utim, u politi kom pogledu ofanziva je ostavila
teke posljedice. Zbog represalija koje je neprijatelj izvrio
nad golorukim stanovnitvom, dolo je do opadanja morala,
vjere u vlastite snage i kona nu pobjedu. To se prenosilo na
borce, pa je dolo do izvjesnog osipanja i naputanja borbe
naro ito u Bir anskom i Romanijskom odredu. Ovome su zna-
tno (kao i prodoru okupatora na slobodnu teritoriju i pod-
rivanju jedinstva partizanskih jedinica) doprinijeli etnici.
je jedna grupa od pet boraca ovog bataljona, pod vo stvom
Adama Baki a, koji je do kapitulacije stare Jugoslavije kao
~~ar slu~io. u ovjm krajevima, krenula preko sela gosto-
vi kog kraja I pokusala da pozove narod u borbu. Odmah im se
javilo .sed~m novih boraca i svi su b.Hi naoruani pukama.
-Me utim, Istog dana grupa se sukobila sa domobranima i
ustaama koji su se iz Kamenice kretali prema Zavidovi i-
ma." Borba je bila estoka i skoro cijela ova partizanska
grupa je stradala. Od njih 12, koliko ih je svega bilo, pogi-
nulo je deset, a dvojici je polo za rukom da se spase. Tako
je ~okuaj Baki a i drugova ve prvog dana doivio tragi an
kraj.
Ova borba odigrala se neposredno po zavretku tako-
zvane Krivajske operacije u kojoj su jedinice Romanijskog,
Ozrenskog i NOP odreda Zvijezda, u drugoj polovini de-
cembra 1941. godine, oslobodile Olovo i skoro cijelu dolinu
Krivaje. Tada je, kako u Hronologiji oslob. borbe 1941-1945.
stoji, eljezni ka pruga Olovo-Zavidovi i, u duini od oko
80 km. bila u rukama partizana. Zauzeto je 13 eljezni kih
i nekoliko andarmerijskih stanica. Zarobljeno je i razorua-
lJO vie neprijateljskih posada i zaplijenjeno dosta oruja,
municije i druge opreme.e> Pilana u Zavidovi ima, koja je u
to vrijeme radila barake za njema ku vojsku na isto nom
{rontu, bila je odsje ena od svoje sirovinske baze.
U ovoj operaciji u estvovale su i etni ke jedinice ma-
jora Dangi a, a Cerska etni ka brigada, sa dijelovima zlati-
borskog etni kog odreda, pod komandom kapetana Ra i a
i dijelovi Olovskog etni kog bataIjona pod komandom Ra-
dovana Trifunovi a, prodrli su dolinom Krivaje, plja kaju i
i pale i muslimanska i hrvatska sela. Usput, etnici su se
hvalili da e osloboditi cijelu Isto nu Bosnu, a samo su
oslobodili ve oslobo enu dolinu rijekeKrivaje.
1) Borbe na sektoru Zavidovi a i u dolini Krivaje
Jo u decembru 1941. godine tab NOP odreda Zvi-
jezda orijentisao je zeni ke ete u pravcu Krivaje i Zavido-
vi a s ciljem da se tjenje poveu sa Ozrenskim NOP odre-
dom i da na ovoj teritorij i, proiruju i svoj uticaj, pokrenu
mase u oruanu borbu protiv okupatora i ustaa.' Me utim,
-zbog toga to su snage zeni kih eta bile nedovoljne, i an-
gaovane u borbama oko Zenice, ova orijentacija tada nije
mogla biti realizovana. Tek dolaskom partizanske ete sa
Ozrena u selo ardak, i uspostavljanjem tjenje veze sa Oz-
renskim partizanskim odredom, jedinice Zeni kog bataljona
po ele su da ispoljavaju svoj ja i uticaj u tom kraju.
Do tada se na sektoru Zavidovi a i u dolini Krivaje
uticaj narodnooslobodila kog pokreta nije ja e osje ao. Oz-
renski NOP odred je preko svog udarnog bataljona pokuao
da u dolini Krivaje i Gostovi ke rijeke podigne narod na
ustanak, ali u tim nastojanjima nije bilo zna ajnijih rezulta-
ta. To je bilo u drugoj polovini decembra 1941. godine, kada
1. Komanda Druge ete (Bijela Voda) uputila je 1. 1. 1942. go-
dine komandantu Ozrenskog NOP odreda, Todoru Vujasinovi u, pismo
li. kome, izme u ostalog, pie: Prerna odluci Staba odreda mobiliemo
svu oblast od Zenice do rijeke Krivaje. U tu svrhu nam se alje i
oruje od Vrhovnog taba Bosansko-hercegova kih NOP odreda. Ipak,
poto je ova oblast tek nama dodijeljena mobilisano oruno ljudstvo
nije u stanju da efikasno vri svoju dunost u itavoj ovoj oblasti dok
ne stigne oruje sa Romanije. Sto se ti e veze u pogledu saradnje u
akcijama, mi emo uspostaviti stalnu vezu sa vaim najbliim etama.
Vama, pak, u Glavni tab nismo u mogu nosti poslati jo stalnog na-
eg kurira ali emo se potruditi da to u najskorije vrijeme u inimo,
a ukoliko vi raspolaete - pogodnim drugom za tu stvar, mogli biste
ga poslati ve kao stalnog kurira u nau etu. Nadamo se, ipak, da
ce s obzirom na akcije koje nam predstoje, veza izme u nas postati
stalna i vrsta. . _."
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 3, dok. br. 5.)
2. Domobrani i ustae razbijeni kod Olova povla ili su se pre-
ma Solinu i Cumitu. Kad su vidjeli da im je odsje ena odstupnica
dolinom Kl"'ivaje, jedan dio povukao se preko Vijake prema Dubotici,
cl odatle prema Vareu a drugi je krenuo preko uma prema Kame-
nici, da bi se odatle probili prema Zavidovi ima. Ovaj dio naiavi
na voz u Kamenici, ukrcao se u njega i krenuo prema Zavidovi ima.
To je bilo 22. decembra 1941. g. (T. Vujasinovi Ozrenski partizanski
odred, str. 198-199).
3. Hronologija Oslob. borbe naroda Jugoslavije, 1941-'1945, str.
170.
4. Isto.
148
149
Ovim prodorom etnika prekinuta je veza izme u ze-
ni kih partizanskih eta i Ozrenskog NOP odreda. etnici su
proirili svoj uticaj na ovom podru ju i povezali se sa et-
ni kim grupama na lijevoj obali rijeke Bosne." Poslije ovog
etni kogoslobo enja doline Krivaje, muslimansko stanov-
nitvo ovog kraja po elo je da se naoruava i da, pod pok-
roviteljstvom ustaa i muslimanske reakcije, stvara miliciju.
Podsticana od ustaa, ova milicija po ela je uskoro da
se sveti, ali ne onima koji su plja kali i palili njihova sela
nego nedunom srpskom stanovnitvu koje nije bilo krivo za
etni ka zlo ina ka djela. Pod komandom Zaima Kapetano-
vi a-Kapetan eta i Muje Muji a-Maj ina, ova muslimanska
milicija po ela je sve e e da napada, plja ka i pali srpska
sela i da ubija stanovnitvo. Ovo krvoproli e se nastavilo i
kasnije i u njemu je stradalo dosta nedunih ljudi, najvie
ena i djece. Ra i eva oslobodila ka vojska brzo se povuk-
la, ostavljaju i pusto i Maj inovu i Kapetan etovu miliciju,
koja po zlodjelima nije nita zaostajala iza ustaa i etnika.
I doma i pro etni ki elementi, kao to su bili dr Bran-
ko Staki i Stevan Boti , iskoristili su boravakRa i evih i
Trifunovi evih etnika u ovom kraju i inicirali stvaranje do-
ma ih etni kih jedinica. Tako je pod njihovim pokrovitelj-
,Stvom stvorena prva etni ka eta u Prilukoj optini. Ima-
la je oko 40 pripadnika naoruanih pukama i jednim pu-
komitraljezom. Ona je po odstupanju srbijanskih etnika
drala poloaje prema Krivaji IZavidovi ima, a, u stvari,
bez ijedne borbe kretala se po okolnim selima.
Stab zeni kog NOP bataljona, kad je saznao za ovu
etni ku etu, uputio je u pravcu Priloke optine jednu svo-
ju grupu, na elu sa politi kim komesarom Manojlom Popi-
em, s ciljem da se ti etnici razoruaju. Grupa je u drugoj
polovini januara 1942. godine dola u selo Suhu i Popi je
naredio etni kom komandiru Jovi Zeki u da postroji svoju
etu. Kad je to Zeki u inio, pala je komanda da etnici od-
loe oruje. Tek tada je dolo do iznena enja i negodovanja,
ali je ve bilo kasno. Shvativi u kakvoj situaciji su se nali,
etnici su predali oruje. To je bila eta udnog sastava i
izgleda boraca. Jedan broj njih imao je etni ke kokarde,
drugi, manji dio, nosio je trobojnice, a neki su bili bez ikak-
vih oznaka. Ve ina ih je na ubarama imala prikop ane li-
si je repove, koji su im, -kao ki anke, visili na le ima. Me-
5. A. onlagi i M. Lekovi , eit. dj, str. 40.
150
I
.~
"
du ~ljima ~~ bi~ i jedal~ 1)1:oj etnika iz Olovskog bataljona,
.pa Je ~o njima ceta d<?bIla.lme 010~ i i.6Poslije toga, Popi
Je odrzao gov<?~u ~oJe~ Je, ukazuju i na izdajstvo etnika,
P?zvao. sve kOJI ~oce post~no d~ ~e bore protiv okupatora i
njegovih pornagaca ~a se. Izd;.roJe I, ~tupe u partizane. Jedan
dIO Je to uciruo, vraceno Im Je oruzje I raspore eni su u e-
te bataijona.
. U pravcl:l Kaknja vojno-politi ki uticaj zeni kih parti-
z~nsk~? ceta bIO je neto aktivniji nego nakrivajskom i za-
vidovi kom sektoru, a naro ito u po etku kad je Prva eta
uporedo sa razvoj~m svojih dejstava, bila orijentisana i ~
tom .l?ravcu. Ona Je tada vrlo esto napadala neprijateljeva
Upo.~Ista, ~ila ~alek~v?de i eljezni ku komunikaciju. Ove
akcIJ~, su I!llale I rnobilizatorsku snagu, pa se ve i broj sta-
nov~lstV<l:IZ Ov?g kraja vezao za narodnooslobodila ki pok-
ret I aktIvno. uces.tvovao u borbi protiv okupatora i ustaa.
I ,znatan broj novih, bor~ca iz Kaknja i okolnih sela tada je
usao u sastav Prve cete I borio se u njenim redovima. Moe
se r~ i da. je Pn:a. eta po svom sastavu bila zeni ko-kakanj-
~ka I da Je otprilike takav odnos bio s obzirom na teritori-
jalnu pripadnost njenih boraca.
, . Me ~~i!ll' fO~J?iranjem bataljona i povla enjem Prve
cete IZ D~ac~ca.u BIJel~ Vod~, sektor Kaknja ostao je donek-
le ;,an utIcaJa.I borbemh dejstava zeni kog bataljona. Sa po-
vec~nom .udalJeno u ete, prekinut je kontinuitet borbenih
~ktIv~ostI . u o~om. kraju. Samo povremeno su dijelovi ove
cete ispoljavali ~~Jst~~ u p~avcu Kaknja, to se negativno
odrazilo na mobilizaciju novih boraca koje je trebalo akti-
virati i pokrenuti u borbu. '
2. Reorganizacija Zeni kog bataljona
. Tek po~lije a~cije .~<l:~~go~ ~an, tab zeni kog bata-
IJon~ mogao Je da ispolji JaCI uticaj na zavidovi kom i ka-
k~nJskom sektoru. Sad je to bilo olakano jer se brojno sta-
nje boraca i na,?ruanje znatno pove alo. Pored ovog, dola s-
~om. vOzr:nske cet~ u sel~ a~~ak i razoruanjem pomenute
cetmcke cete u Prilugu, situacija se u dolini rijeke Krivaje i
6: ~aje~n? sa R:a i evim etnicima povukao se prema Olovui
OJovsk~ ce:nl kI ~~taIJon, .a samo njegov jedan manji dio ostao je u
GOS~OVI U 1 POSlUZlOkao jezgro pri formiranju ove ete. (T. Vujasi-
novi , Ozrenski partizanski odred, str. 221-222). v
151
Gostovi a znatno izmijenila. Narod je pokazivao spremnost
da se masovnije odazove pozivu u borbu. U etu u ardaku
svakim danom su se uklju ivali novi borci. Neki su dolazili
i u Pepelare i od taba bataljona traili da se rasporede u
neku od partizanskih eta.
Ovakav priliv novih boraca iz ovog kraja bio je pos-
ljedica i poja anog ustakog terora nad srpskim stanovnit-
vom Vozu e, Gostovi a i u dolini Krivaje. Jo za vrijeme ne-
prijateljeve ofanzive, Franceti eva crna legija izvrila je u
dolini Krivaje velika zlodjela. Srpski narod ovog kraja dobro
je zapamtio njen pohod i zlo ine koji su prelazili sve gra-
nice brutalnosti i svireposti. Na desetine nevinih seljaka Sr-
ba, ena i djece, bilo je poubijano a mnoga sela su popalje-
na.? Ni Maj inova i Kapetan etova milicija nije nita zaosta-
jala iza Franceti eve legije. Poslije pustoi koju su iza sebe
ostavili Ra i evi etnici, milicija nije prestajala sa plja kom,
ubijanjem i paljenjem srpskih sela. Ova zlodjela bila su sva-
kim danom sve e a i drskija, tako da je narod ovog kraja
jedini spas nalazio u zbjegovima i zatiti koju su mu pru-
ali jedino partizani.
Zbog sve rje e prisutnosti partizanskih jedinica, us-
tae iz Kaknja su smjelije i sve e e pravile ispade u prav-
cu srpskih sela, hapsile i odvodile ljude. Tada su se pojavile
i prve jedinice muslimanske milicije oko sela Bijele Vode,
ali one jo nisu bile otpo ele sa zlodjelima kao to ih je i-
nila muslimanska milicija u Krivaji.
Takva situacija na zavidovi kom i kakanjskom sekto-
ru nametnula je potrebu za novom reorganizacijom zeni kih
bataljona i formiranjem partizanskih eta koje bi svojom po-
liti kom aktivno u i borbenim dejstvima mogle da obuhva-
te cijelu teritoriju zeni kog kraja. Pomjeranje i pregrupaci-
ja snaga u pravcu Zavidovi a i Kaknja olakavala je mobili-
zaciju novih boraca, dok bi borbenim dejstvima na ve oj
duini bile izloene komunikacije Sarajevo-Bosanski Brod
a srpsko stanovnitvo, naro ito na podru ju Zavidovi a bilo
bolje zati eno od zlodjela ustaa i milicije.
Da bi se ostvario taj cilj, tab bataljona se po etkom
marta premjestio iz Pepelara u selo Stojanovi e. Rasformira-
na je muslimanska eta, a reorganizacijom i preformiranjem
dotadanjih jedinica u bataijonu, formiran o je pet eta.
'1. A. onlagi i M. Lekovi , cit. d., str. 187.
152
Do rasformiranja Muslimanske ete dolo je zbog to-
ga to se slobodna teritorija znatno proirila, pa eta vie
nije mogla kao ranije da ima mobilizatorsku ulogu na okup-
ljanju Muslimana u NOB. Smatralo se da e biti pogodnije
da to rade sve ete bataljona. Zbog toga je tab bataljona
u svaku od novoformiranih eta raspodijelio po nekoliko
boraca Muslimana. Uz osnovne dunosti koje su imali kao
borci, oni su i dalje radili na mobilizacijskom zadatku. Je-
dan dio ih je postavljen na rukovode a mjesta u etama, a
neki su bili angaovani u politi kom radu na terenu.
Bataljon je zauzeo kruni raspored, u ijem centru je
bila Rapte planina, sa ja im snagama, orijentisanim u prav-
cu sjeverozapada. Prva eta, sa komandirom Duanom Tri-
bi em i politi kim komesarom Gojkom Uzelcem, ostala je u
selu Bijele Vode. Druga je postavljena u pravcu Kaknja u
selu Osredak. Komandir je bio Vlado Dragi , a politi ki ko-
mesar Mujo Behmen. Tre a eta je ostala u selu ardak. Za
njenog komandira postavljen je Golub Mitrovi , a za politi -
kog komesara Peko Milia. etvrta je bila smjetena u baj-
tama na brdu Votan (kota 908). Njen komandir bio je Mi-
livoje Piljuga, a politi ki komesar Rudi Mali. Peta eta, sa
komandirorn Jovom Laki em" i politi kim komesarom Zdrav-
kom Jefti em, bila je raspore ena u selima Slavni i i Dabi-
i (Konjski Vrh).
Ovakvim rasporedom bataljona stvoreni su bili uslovi
tla se ugroavaju tri eljezni ke pruge: Sarajevo-Bosanski
Brod, Zavidovi i-Olovo i Podlugovi-Vare. S obzirom na
dubinu slobodne teritorije ete su mogle bolje braniti naj-
osjetljivije pravce, a bataijon kao cjelina slobodno manev-
risati po unutranjim pravcima. Za dejstva na eljezni ke
komunikacije Prva eta je dobila sektor Zenica-Begov Han,
Druga Kakanj-Zenica i Podlugovi-Vare, Tre a ep e-Za-
vidovi i, etvrta Zavidovi i-Olovo u dolini Krivaje i Peta
sektor Begov Han-e-ep e," U isto vrijeme proleterska eta
8. Komandiri eta Duan Tribi , Golub Mitrovi , JovoLaki i
politi ki komesar Peko Milia bili su organizatori etni kog pu a u
maju 1942. godine, a kasnije kornandanti etni kihjedinica. Golub Mit-
rovt i Duan Tribi ubijeni su od jedinica NOV-a u toku rata. Peko
Milia je neposredno pred oslobo enje Zenice umro od zadobijenih ra-
na u .zeni koj bolnici, a Jovo Laki ubijen je kao odmetnik 1947. go-
dine.
9. Ovakav raspored eta bio je i u aprilu 1942. godine kad je
Svetozar Vukmanovi -Tempo sa prvim udarnim proleterskim bataljo-
nom stigao u zeni ki kraj.
153
~rojala j; ?O boraca. Z~ ~)enog kamandira postavljen je Me-
lent~ BosnJ~k a za. politi kog komesara Remzija Tvrtkovi -
-Crni, Ona Je polovinom marta ula u sastav Prvog isto no-
-bosanskog proleterskog bataljona.w Ostale ete Zeni kog ba-
tal~?n~ br?Jal~ su ~? oko 50 naoruanih boraca i jo 15-20
kOJI.ms~ Imah oruzje, Svaka je imala po jedan do dva pu-
komitraljeza, a Tre a i jedan mitraljez. I Stab bataljona je
pOI?~Z;Jen, pa je za zamjenika komandanta postavljen Akif
Beshc.
.. D?~ je trajala reorganizacija donekle je u februaru i po-
slije ~kcIJe na Be~ov Han bila smanjena borbena aktivnost
b~t.al)?na. I?? kraja tog mjeseca izvedena je samo jedna oz-:
bijjnija ak.cIJa. (~4. tebr~ara) u. kojoj je eljezni ka pruga iz-
~: u Ze;l1lceI ~~pca ?~la pokidana na nekoliko mjesta,Il i
~os ne.!whko manjih a~~~J.aprotiv neprijateljevih obezbje enja
I straz~ na komurukacijii na dalekovodu Kakanj-Zenica. Tek
?d prvih dan~ mart.a p<:,n.~vosu oivjela borbena djestva u
~em~kom kr~~u, ah najvise zbog poja ane aktivnosti nepri-
JateIJ~, naro ito na sektoru Zavidovi a. Zbog toga su ete
b.ataIJ?na, raspore ene na velikom prostranstvu i dosta uda-
lJene: .Jed~a od druge, bile prisiljene da se brane i spre avaju
I~~pnJat~~Ja da prodre na slobodnu teritoriju. Samo u rijet-
k.Im.akcIJa~a napadale su na prugu ili na neka od neprijate-
Ijevih uponsta.
. Jedino je Prva eta iz Bijelih Voda bila neto aktivni-
Ja. Ona Je ~ad~ala inicijat~vu ~:.napadima na neprijatelja u
pravcu Zen~ce I na k0!llumkacIJI Lasva - Zenica - Begov
Han,. nano~lla mu ,gu~ltke. Gotovo svako ve e, u grupama,
bO~CI<:,~ecete sputali su se do pred samu Zenicu, ruili
z~IJezmc~~ prugu, t~~egrafsko-telefonske veze i napadali ma-
nje n~pnJa~eIJeve. ,d~J~love- strae, patrole i druga njegova
~b~zbJ7?enJa .. Naj e e su napadane neprijateljeve strae na
zeIJe:znlc~o~ I ~rve~om mostu u Bilimi u, zatim u Crkvica-
ma I na zelJ~zm koJ stanici u Janji ima. Na ovaj na in e-
ta se v:lo ~fIkasno ~uprotstavljala neprijatelju i prire ivala
mu brojna Iznena enja.
. 10. Svetozar -yukmanovi -Tempo u izvjetaju od 31. marta H)4~
godine Vrhovnom stabu NOV i POJ izme u ostalog pie' U ".r .:
bosanski bataljon stigla je Zeni ka ~ta sa6 pukomiiraljez~ u j~i~:
60 boraca.. (Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4, dok. br. 38).
11. AVII, k-148, reg, br. 1/48.
154
,
Iako su ova borbena dejstva Prve ete bila manjeg 0-
bi ma, neprijatelj je bio primoran da se stalno brani, vee za
uporita i da poja ava svoje posade du komunikacije. PO-
red toga, ofanzivnim dejstvima nastojao je da etu to vise
odbaci od komunikacije a, po mogu nosti, da je i uniti.
.Zato je on, u ovom periodu, u dva navrata izveo takve ak-
cije i pokuao da prodre na slobodnu teritoriju i napadne
etu.
Jedna ve a grupa ustaa i domobrana krenula je 7.
marta du komunikacije u pravcu Kaknja, zahvataju i i jed-
nu i drugu stranu rijeke Bosne. Trebalo je da i enjem te-
rena odbace partizane to dalje od eljezni ke komunikaci-
je. Kod Janji kog Vrha, na lijevoj obali rijeke Bosne, desna
kolona ustaa i domobrana naila je na dio boraca ete koji
su postavili zasjedu i sa ekali neprijatelja. Poslije kratke ali
estoke borbe, poginuo je jedan ustaa, a nekoliko ih ranje-
no. No iako brojniji i bolje naoruani ustae i domobrani su
napustili poprite borbe i povukli se u Zenicu.P
Poslije toga, ta no 22. marta, ponovo su ustae I domo-
brani iz Zenice poli u pravcu slobodne teritorije. Ovog puta
u napadu je. u estvovao jedan kombinovani bataljon. Nastu-
pao je preko sela Mutnice, Ponihova i Lu a. Do borbe je do-
lo kod sela Mutnice. Nadmo nije neprijateljeve snage, uz
podrku vatre minobaca a i topova, prisilile su borce ete
da se povuku.P Partizani su o ekivali da e neprijatelj nas-
taviti nastupanje, pa su na poloajima kod Bijelih Voda na-
mjeravali da mu prue ja i otpor. Me utim, neprijatelj je
stigao samo do sela Dra i a, ekshumirao leeve ustaa koji
su poginuli u borbi 4. januara 1942. godine i vratio se u Ze-
nicu. U povratku, ustae su oplja kale nekoliko srpskih sela
i odvele nekoliko seljaka.
Interesantan je jedan detalj u izvjetaju domobran-
skog komandanta u vezi sa tom akcijom. On na kraju svog
izvjetaja kae: Tajnost za polazak ni ovog puta nije bila
o uvana, te su partizani to no znali da e iz Zenice domo-
brani krenuti ka Dra i ima. Najvjerovatnije je da su ove po-
datke dobili od radnika Zeljezare, poto su se limeni sandu-
ci za leeve pravili u eljezari, ije je pravljenje trajalo ne-
koliko dana- .!'
12. Isto.
13. Isto, k-56, reg, br. 2/4-35.
14. Isto.
155
Kao to se iz navedenog dijela neprijateljevog izvje-
taja vidi, domobranski komandant nije bio iznena en to
tajnost za polazak ni ovog puta nije bila o uvana, ali on
smatra da je do toga dolo zahvaljuju i okolnosti to su li-
meni sanduci pravljeni u eljezari, pa su radnici mogli da iz
ovog izvuku zaklju ak o namjeravanoj akciji i o tome da o-
bavijeste partizane. U stvari, i u ovom slu aju, kao i u svim
ranijim, nisu bile u pitanju nikakve okolnosti, nego su u Ze-
nici, Kaknju i selu Tetovu postojale i radile ilegalne partij-
ske organizacije koje su u svom djelokrugu imale i jedan od
najvanijih sektora aktivnosti - obavjetajni rad. Kao to je
ve re eno, ova sluba u Zenici bila je organizovana na i-
rokoj osnovi sa itavim nizom punktova u svim vanijim
ustanovama i oruanim snagama NDH. U organizaciji oba-
vjetajne slube zna ajan doprinos je davala skojevska or-
ganizacija i iri krug gra ana i simpatizera koji su se ve
bili opredijelili za narodnooslobodila ki pokret. Gotovo da
ni jedna akcija i namjera neprijatelja u Zenici nije ostala
tajna za partijsku organizaciju, pa, prema tome, ni za parti-
zanske jedinice. Preko ve pomenutih punktova za vezu sa
partizanskim etama i tabom bataljona, ona je u najve em
broju slu ajeva na vrijeme obavjetavala partizane o namje-
rama i pokuajima neprijatelja da iznenadi partizanske je-
dinice. Zato skoro ni jedna od oko dvadeset neprijateljevih
akcija, koje su organizovale i vodile ustako-domobranske
komande iz Zenice protiv ustanika, nije postigla potpuno iz-
nena enje. Isto tako, i partijska organizacija u gradu bila
je redovito obavjetavana o rezultatima borbi koje su vodi-
H zeni ki partizani. O ovim punktovima za vezu u jednom
neprijateljevom izvjetaju kae se slijede e: U Kaknju, Ze-
nici, Begov Hanu i Zavidovi ima imaju ljude koji izvjeta-
vaju redovno i alju izvje e komandi rima eta, a tako isto
imaju ljude iz svih vanijih sela kao to su: Tri a, Biljee-
vo, Bijela Voda, Svi e, Gra anica."
I Druga eta iz Osredka nastojala je da ofanzivnim
dejstvima u pravcu Kaknja, Kraljeve Sutjeske i Varea zadr-
i inicijativu i proiri slobodnu teritoriju. Tako je 6. marta
1942. godine savladala neprijatelja u Kraljevoj Sutjesci i za-
robila desetak domobrana, ustaa i milicionera." Poslije to-
ga, izvela je jo nekoliko akcija u pravcu sela sjeveroisto no
15. Isto. R-B8, reg, br. 3/l.
16. AVII, k-148. reg. br. 1/33 (1-2).
156
od Kaknja: Vukanovi ima, Zloku ama, Zlogop u i jo nek!m,
gdje je bilo nekoliko ~ilicijski~ i and.a~eri~s~ih stamca:
Ceta je zauzela te stanice, rast~~rala mIl~cIJu I .zandarI?e I
oslobodila ta sela." Ovim su bih stvoreni us lovi za dejstva
na komunikaciju Podlugovi-Va~e~, I?a j~ Ce~a, 18.. marta, ~z-
vela vrlo uspjelu akciju na o~oJ ~eIJe~n~ k?J.pruz~. POf!1ocu
postavljenih prepreka zaustavljen Je mJ~S?VItI vo~ 1 u vnJem~
je zarobljeno 7 domobrana i andara 1 Jedan njema ki oh-
18
Cf I'. v d
U ovim akcijama, zarobivi net~ 0Il1:zJ~I ruge 0I?-
reme, i dolaskom novih boraca, Druga ceta Je Izrasla u vOJ-
ni ki vrstu borbenu jedinicu.
Cete na zavidovi kom i krivajskom sektoru, zbog 0-
fanzivnih dejstava neprijatelja, bile su se vie ograni ile na
odbranu slobodne teritorije. Gotovo svakodnevno su na ne-
kom od poloaja vo ene ~orbe. Nar?~it.C?sl! aktiyne bil.e ~s-
tae iz Zavidovi a i mushmanska milicija IZ dohne Krivaje.
Bilo je dana kad su ve pOI?enute I?~rtiz~ns.ke ete od jutra
do uve e odbijale po nekohko neprijateljevih .~apa?a. I po-
red toga, one su izvele nekoliko ak~IJa na, n~prIJatelJeva upo-
rita u dolini rijeke Krivaje. Tako Je t:eca ceta 6. n:'-~.rtana-
pala neprijatelja u ~elim~: Ruj!l}.c~, ~hzna, Junu.~ovICl, P~t-
rovi i Paini Konaci, Hajdarevi i I Livade, u kojima su bila
ustaka uporita i vrlo j~ka milic~ja.~9.Zna ajno je bilo to
je ova akcija izve~e~a z.aJe~n~ ~a JedlnIca~a Ozrens!mg par-
tizanskog odreda 1 sto Je likvidirano vrlo Jako. ustasko .upo-
rite u selu Livadi. Borbe na ovom sektoru vO~lle S? s.e 1 ~a-
snije i trajale su po neko!iko ~~na.~o Cet~~ta c~ta. Je I~vrIla
napad na neprijatelja na elezni koj stan~~I KrI~a.1a, ah zbo~
jakih utvr enja i neprija~eljevi!t s?a~a vIDJeu~PJela da..ga h-
kvidira i da zauzme starucu. Bilo Je JOs nekohko manjih ak-
cija Tre e i Pete ete .u I?ravcu Zavido.vi a i ~:p ?, koje su
dale manje rezultate I nISU predstavljale ozbiljnije udarce
neprijatelju. ., .. . v
Do smanjenih ofanzivnih deJsta~a J~?mlca Zemc~og
bataljona u martu 1942. godine dolo J~ prije svega zat~ sto
su novoformirane ete u svom sastavu Imale znatan broj no-
vih boraca koji jo nisu bili v~jni. ki a ~i p~liti ki pr~rrem-
Ijeni za napade na komunikacije 1 neprijatelj eva uporita.
17. Isto.
18. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4., dok. br. 166.
19. Isto, kn]. 3, dok. br. 157.
20. AVII, k-246 reg. br. 1/42 (1-4).
1.57
S druge strane, i neprijatelj je ocijenio da partizani
u vr uju svoj uticaj u ovom kraju pa je htio da to sprije-
i. On se plaio povezivanja Zeni kog bataljona sa jedinica-
ma Ozrenskog NOP odreda i napada na prugu Olovo-Zavi-
dovi i, ime bi ponovo zavidovi ka pilana bila odvojena od
svoje sirovinske baze i time dola u teku situaciju. Smatrao
je da e na najefikasniji na in to sprije iti ako stalno napa-
da partizanske jedinice i primora ih da se brane. Njegovi
svakodnevni ispadi u pravcu slobodne teritorije i napadi na
poloaje Tre e, etvrte i Pete ete bili su povezani sa tero-
rom i plja kom srpskog stanovnitva, koje se sve vie opre-
djeljivalo i vezalo za narodnooslobodila ki pokret. U polasku
li napad na partizane neprijatelj bi prvo popalio 1 oplja kao
po neko srpsko selo i pobio seljake koje bi li njemu zate-
kao. Od svih neprijateljevih jedinica na ovom sektoru, naj-
aktivnije su bile ustae iz Zavidovi a i muslimanska milicija
iz doline Krivaje. Zbog njihovih estih zlodjela, narod iz VO-
zu e i doline Krivaje naputao je svoja sela i, bjee i ispred
ustakog terora, sklanjao se u ume i sela, koja su bila pod
partizanskom kontrolom. Broj izbjeglica stalno se pove a-
vao, pa su iz tog proizilazili i politi ki razlozi koji su name-
tali partizanskim etama da sve svoje snage angauju za od-
branu slobodne teritorije i zatitu sve ve eg broja zbjegova
na njoj.
Pored toga, znatno proirenu slobodnu teritoriju, pet
partizanskih eta nije moglo u potpunosti da zahvati i kont-
rolie. Njihov raspored je bio takav da je jedna od druge bi-
Ja prili no udaljena pa nije bilo mogu nosti da koordiniraju
deistva i zajedni kim snagama napadaju i tuku neprijatelja.
J komandant Glavnog taba NOP i DO za Bosnu i Hercego-
vinu, Svetozar Vukmanovi -Tempo, ocijenio je da je ovo bio
jedan od glavnih razloga to je zeni ki bataljon u ovom pe-
riodu primijenio odbrambenu taktiku, pa je u svom izvjeta-
ju Vrhovnom tabu NOV i POI od 10. aprila 1942. godine o
tome napisao slijede e: Zeni ki bataljon je razvu en iro-
kim frontom i na taj na in onesposobljen da partizanski dje-
luje kao to je do sada djelovao i imao mnogo uspjeha.s'"
Odbrambeni na in borbe imao je negativnog odraza na
borbenost i moral kod jednog broja boraca u svim etama.
Cetni kim podstreka ima ponovo se ukazala prilika da pri-
ama o snazi okupatora potkopavaju moralno-politi ko je-
21. Zbornik NOR-a, lom IV, knj. 4., dok. br. 63.
158
dinstvo i vjeru u kona nu pobjedu. Pojavio se i jedan do ta-
da neprisutan problem u zeni kom bataljonu: dezerterstvo.
Neki pokolebani i uplaeni borci, zavedeni etni kom pro-
pagandom, po eli su pojedina no da naputaju poloaje i da
bjee ku ama. Tome je doprinijela i panika koju su izbjegli-
ce iz doline Krivaje prenosile na borce. Komande eta i Stab
bataljona ulagali su dosta napora na razbijanju etni ke pro-
pagande i spre avanju dezerterstva. Nekoliko uhva en ih de-
zertera osu eno je na smrt i strijeljano.
Ovakva situacija nije bila karakteristi na samo u Ze-
ni kom NOP bataljonu. I u drugim partizanskim jedinicama
isto ne Bosne dolo je do smanjenja ofanzivnih dejstava, us-
1Jostavljanja krutih frontova i sli nih moralno-politi kih pro-
blema zbog kojih su se jedinice osipale i time umanjivale
svoje borbene vrijednosti. Budu i da su ovakve slabosti bile
ko nica daljem razvoju narodnooslobodila ke borbe i da su
se ispoljile u gotovo svim partizanskim odredima isto ne Bo-
sne, drug Tito je 18. aprila 1942. godine napisao jedno uput-
stvo Operativnom tabu isto ne Bosne. U njemu je ukazao na
tetnost takvog na ina borbe i insistirao da se jedinice os-
posobe za bre pokrete i iznenadna ofanzivna dejstva. Dao
je i ira objanjenja upotrebe jedinica u borbi i podvukao
da su: "Ozren, sjeverne padine Romanije, Zvijezda pl. i njeni
ogranci na rijeci Krivaji, predio oko Zenice pogodna upo-
rita za razvijanje ovakvih dejstava. Drug Tito je tada uka-
zao i na posebnu vanost slobodne teritorije Zeni kog bata-
ljona. Smatrao je da ona moe posluiti kao siguran nas-
lon za napade na prugu Sarajevo-Bosanski Brod i upozo-
rio je Operativni tab isto ne Bosne da je to pogodan teren
za na rad te da mu posvete ve upanju.''
U martu 1942. godine, u svim jedinicama zeni kog ba-
tali ona i na slobodnoj teritoriii, odvijao se intenzivan poli-
ti ki rad. Politi ki komesari odravali su konferencije i po-
liti ke asove sa borcima. Za to je koriten propagandni ma-
terijal koji je stizao iz Odreda Zvijezda i vijesti koje su se
umnoavale upropagadnom odjeljenju partiiskog komiteta.
I partijsko-politi ki radnici na terenu, Omer Masli , Sead kr-
~" Stjepan Kova evi , MustafaGanibegovi , Ratko Pereu-
dija i jo neki angaovali su se na sre ivanju politi kih pri-
lika na slobodnoj teritorij i. Odravali su konferencije po se-
lima na kojima su birani organi narodne vlasti. Me utim, 0-
"
2~. Zbornik NOR-a, tom II, knj. 3, dok. br. 154.
159
ni nisu mogli za tako kratko vrijeme da obuhvate cijeli o,:aj
teritorij i da u svim selima izaberu narodne odbore. A bilo
je i lutanja i nejasno a u opredjeljivanju kakoi koga u njih
birati. Zbog ovoga su veliki dio svoje aktivnosti usmjerili na
izbor povjerenika i na stvaranje omladinskih aktiva i kultur-
no-prosvjetnih odbora po selima. Me utim, to je na savjeto-
vanju komunista zeni kog bataljona, koje je odrano 10. ap-
rila u Kamenici, a kojem je prisustvovao i delegat Central-
nog komiteta KPJ Svetozar Vukmanovi -Tempo, ocijenjeno
kao propust i nepravilan rad na organizovanju vlasti i stva-
ranju naro dnooslobodila kih odbora."
U to vrijeme, stvoreni su i prvi organi vojno-pozadin-
ske vlasti na slobodnoj teritorij i. U Kamenici je formirana
prva komanda mjesta. Komandant je bio Milo Popovi .t+ a
politi ki komesar amil Kazazovi . Akomanda. mjesta, po-
red osnovnog zadatka da materijalno i sanitetski obezbje u-
je ete na zavidovi ko~. sektoru, .imala je i z.ad~tak ~av s~
odborima narodne vlasti IZ okolnih sela orgarnzuje smjesta]
i ishranu izbjeglica iz doline Krivaje, koje su se ispred us-
takog terora sklanjale u Kamenicu, Stojanovi e, Mitrovi e
i druga sela. U njenom sastavu bio je i jedan naoruani vod
boraca, koji je sluio kao obezbje enje, a ujedno i kao do-
punska jedinica za popunjavanje eta.
U selima Pepelari i agovi i tako e su bile osnovane
pozadinske komande koje su preko narodnooslobod~la kih
odbora i povjerenika u selima skupljale hranu organizovale
mljevenje ita, pe enje hljeba, a obavljale su i druge poslo-
ve za jedinice.
Tako je u martu 1942. godine na ve em dijelu slobod-
ne teritorije bila organizovana vojna i civilna vlast, iji je
osnovni zadatak bio da mobilie ljude i da obezbje uje ma-
terijalne izvore za borbu protiv okupatora i doma ih izdaj-
nika.
23. Izvjetaj komandanta Glavnog taba NOF i DO Bosne i Her-
cegovine, Svetozara Vukmanovi a-Tempa, vrhovnom tabu NOP i DV
Jugoslavije od 10. aprila 1942. godine.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4., dok. br. 63).
24. Milo Popovi , po zanimanju profesor, ro en uPrijedoru,.
lan KPJ od 1938. U martu je preao iz Ozrenskog NOP odreda u ze-
ni ki kraj i postavljen za komandanta mjesta Kamenica. Autor je vi-
e partizanskih pjesama, me u kojima i najire poznate Konjuh plu-
ninom. Poginuo je na Sutjesci kao politi ki komesar ete.
160
U me uvremenu, dok je Zeni ki bataljon vodio borbe
protiv neprijatelja i nastojao da proiri i oja a svoj uticaj
na oslobo enoj teritorij i, u Zenici je dolo do druge provale
u partijskoj organizaciji. lova je, kao i ona u avgustu 1941.
godine, dola kao posljedica nedovoljne budnosti. U njoj su
ustae za nekoliko dana (od 15. do 22. marta 1942. godine)
uhapsile preko 30 lanova Partije i ~.KOJ-a i .PTipadnika
narodnooslobodila kog pokreta. Me u njima su bili sekretar
partijske organizacije Remzija Rebac'", zatim ukrij~ Uzuno-
vi , Mulo Beganovi , Nikola Dobri , Pero KUPUSOVI , Mulo
Hodi , Rajko i Boo Kova evi , Ivan Knez, Boro ipovac,
Edhem urkovi , PaoTahmi i , Jovo Jelovica, Gavro Nin-
-kovi , Milo Kara , Dervi Imamovi i RudiBeranek." Pos-
lije prvih sasluaI?-ja ve ina je sprovedena .u Sarajev~, a. za-
tim u koncentracione logore u Jasenovac 1 u Norvekoj. U
tim logorima izgubili su ivote Pao Tahmi i , Remzija Re-
bac, Jovo Jelovica, Pero Kupusovi , Mulo Beganovi , Gavro
Ninkovi , Ivan Knez i Boro ipovac.
Neto kasnije, u maju 1942. godine, u jo jednoj pro-
vali koja je bila vezana za ep e, uhapene su dvije. sestre,
Munira i Rafa Hodi iz ele e, koje su kao lanovi sko-
25. Remzija Rebac bio je rodom iz Mostara. U Zenicu je doao
iz Kraljeva 1940. godine poslije trajka u fabrici vagona i zaposlio S~
u Zeljezari kao elektri ar. Jo dok je Todor VujasinoV1i , kao sekretar
Mjesnog komiteta KP, rukovodio partijskom organizacijom u Zenici,
Remzija Rebac je bio jedan od oslonaca u organizovanjn partijske or-
ganizacije u eljezani. Svojim iskustvom u ilegalnom radu pomagao
je na organizacionom i politi kom sre ivanju partijske organizacije i
njenom vr em povezivanju sa grupom mladih radnika, naro ito u
vikleraju gdje. je i sam radio. Poslije avgustovsko provale 1941. godi-
ne i po dolasku Omera Masli a u Zenicu, zajedno s njim formirao je
novu partijsku organizaciju, na ijem elu je bio sve do hapenja.
Iz Zenice je Remzija Rebac, sa ostalim uhapenim u ovoj pro-
vali, odveden u Sarajevo i, poslije istrage koja je trajala skoro dva
mjeseca, sproveden u koncentraoioni logor Jasenovac. Ovdje je, prema
sje anju Zahida Bukurevi a, za kratko vrijeme uspio da okupi i po-
vee jedan broj logoraa komunista i formira partijsku organizaciju.
Zahvaljuju i okoinostri to je kao elektri ar bio potreban logorskirn
vlastima, sa uvao je ivot sve do 1944. godine, kada je u provali ot-
kriven kao sekretar logorske partijske organizacije i podvrgnut najte-
im mukama. Ustae su ga prile let-Iamporn i polu mrtvog javno ob-
jesili.
26. Spisak tada uhapenih u ovoj provali naveden je prema cit,
djelu R. Kova evi a i M. Raji a, str. 147, 149 i 150. i dokumentima
ABiH, Komisije za utvr ivanje zlo ina okupatora i njegovih pomaga-
a, kut. 239, inv. br. 61512.
161
jevske organizacije odravale vezu izme u zeni kog NOP od-
reda i partijske organizacije u Zenici. Prilikom pretresa je
na eno pismo Seada krge koje je preko njih trebalo biti
uru eno Sukriji Uzunovi u. Na osnovu toga optuene su za
saradnu sa narodnooslobodila kim pokretom i sprovedene u
Travnik u nadlenost upske redarstvene oblasti. Poslije is-
trage, koja je trajala od 20. do 30. maja, one su u grupi sa u-
hapenim komunistima Travnika i zarobljenim partizanima
iz borbe na Meokrnju sprovedene u Jasenovac i ubijene."
Ovim provalama zadat je drugi i po posljedicama ni-
ta manji udarac zeni koj partijskoj organizaciji od onog ko-
jeg je pretrpjela u avgustu 1941. godine. Od toga se narod,
nooslobodila ki pokret Zenice nije mogao oporaviti za due
vrijeme. Najtee je bilo to to je Zeni ki partizanski bata-
Ijon izgubio svoj glavni oslonac u gradu i to vie nije bilo
dovoljno snaga s kojima bi koordinirao svoju vojno-politi -
ku aktivnost.
Do tada, Zeni ki partizanski bataljon i njegove ete
imali su stalnu i vrstu vezu sa partijskom organizacijom u
Zenici. Gotovo svakodnevno kuriri su prenosili potu, sani-
tetski, kancelarijski i drugi materijal koji je od partijske or-
ganizacije upu ivan u partizanske ete. Naro ito su bili dra-
gocjeni obavjetajni podaci o neprijatelju. Pored toga, preko
ilegalnih kanala il- ete su dolazili novi borci koje je partij-
ska i skojevska organizacija mobilisala i upu ivala iz Ze-
nice.
Tako je u vremenu od osam mjeseci zeni ka parti]-
ska organizacija doivjela dvije velike provale u kojima je
uhapeno i najve im brojem stradalo oko 40 njenih lano-
va, lanova SKOJ-a i aktivnih saradnika narodnooslobodila -
kog pokreta. Samo je ostala Tetovska partijska organizacija,
iji je sekretar u to vrijeme bio Mustafa Grabi , i ona je po
odluci Okrunog komiteta preuzela na sebe glavnu veza sa
partizanskim jedinicama i Stabom bataljona." Njoj su se
27. U izvjetaju Velike upe Lava-Gla o ovom hapenju ka-
e se slijede e: 7. 5. 1942. godine na podru ju kotara ep e uhapenc
su 82 osobe zbog odravanja veza sa ustanicima. " Uhapene djevci-
ke Munira i Hafa Hodi kao kornunistkinie.
(AVII, k-148, f5, dok. 45/5).
28. U svom sje anju, koje je dao autoru 1967. godine, .Nikola
Prodanovi navodi .da se u martu i aprilu 1942. godine nekoliko puta
sputao u sela blizu Zenice 4 odravao sastanke sa drugovima iz Te-
tovske partijske organizacije.
162
priklju ili i lanovi Partije iz grada koji nisu u ovoj provali
otkriveni. Me u njima bili su Sabaha i Rifet Colakovi Ib-
rahim Cerkez i Ivan Ra ki, kao i grupa skojevaca i om'ladi-
naca.
3. Dolazak Prvog isto nobosanskog
proleterskog bataljona
Na osnovu odluke Glavnog taba NOP odreda Bosne i
Hercegovine, da se u isto noj Bosni formira jedna proleter-
ska brigada, Operativni tab za isto nu Bosnu odlu io je da
O? .bor~ca NOP o?reda Rornanija i Zvijezda formira Pr-
VI isto nobosanski proleterski bataljon, Bilo je predvi eno
d~ u nj~g~v. sastav u e i. ~eni~ka proleterska eta. Sve pred-
vi ene jedinice (sem Zemcke cete) prikupile su se 12. marta
u Srednjem kod Sarajeva, a sutradan, 13. marta, komandant
Glavnog taba za Bosnu i Hercegovinu, Svetozar Vukrnano-
v.i -Tempo, izvrio je sve ano proglaenje i formiranje Bata-
Ijona, Desetak dana kasnije, u njegov sastav ula je i Zeni -
ka proleterska eta.
~oslije formiranja, Bataljon je krenuo na svoj prvi
borbem zadatak u pravcu Vlasenice. Trebalo je da sa Dru-
g?!ll ?rol.~ters~om i dijelo~i!lla ~rve proleterske brigade raz-
bije c~tmcke... druge v neP.rIjateljeye snage u isto noj Bosni.
Me utim, prije nego sto Je Bataljon po eo da izvrava ovaj
zadatak, proleteri (Prva i Druga proleterska brigada) razbili
su ~eprijatelja, pa je isto no-bosanski bataljon uao u Vla-
semcu bez borbe. Iza toga. uputio se u napad na neprijate-
lja ~ Petrovi ima kod Olova i u prvom okraju pokazao svu
SVOju.borbenu vrijednost.? Poslije borbe u Petrovi ima, po
odluci Glavnog taba za Bosnu i Hercegovinu, Bataljon je
kre~uo u zeni~ki kraj. Cilj je bio da bataljon, prvo, za ne-
koliko naredmh dana nastavi put ka Ozrenu i tamo razbije
et~ike koji su svojim podriva kim radom sve vie potkopa-
vah razvoj narodnooslobodila ke borbe u tom kraju i bor-
bene vrijednosti Ozrenskog partizanskog odreda. UOkruglici
je njegove borce sa ekao Akif Beli sa grupom partizana iz
Zeni kog bataljona. Grupa je posluila kao vodi .
29. o formiranju Prvog isto no-bosanskog proleterskog bataljo-
na i njegovim borbama i putu do zeni kog kraja vidi ire: Borbeni
put Seste proleterske brigade, . Naa rije , Zenica. 1977. godine, str
18-19). "
163
Preavi 4. aprila uve e eljezni ku prugu Podlugovi -
- Vare, Prvi proleterski istocno-bosanski udarni bataijon
stigao je u zeni ki kraj.
Ova pro lete rs ka jedinica bila je sastavljena od boraca
visokih moralno-politi kih kvaliteta i rukovodc eg kadra ve
prekaljenog u vatri revolucionarne borbe. Dobro naoruana,
ona je za ondanje prilike, pogotovo za borce zeni kog kra-
ja, predstavljala snagu koja je ulivala povjerenje i odlu nost
u borbi. Do tada oni nisu imali prilike da vide sli nu parti.
zansku jedinicu. ule su se i pri e u kojima je po nekoliko
puta uveli avana stvarna snaga ovog Bataljona i govorilo se
- a to su bile i elje ve ine boraca Zeni kog bataljona -
kako e zeni ki partizani sa proleterima odmah osloboditi
Zenicu.
tab Zeni kog bataljona i Okruni komitet Partije iz-
vrili su pripreme za do ek Prvog proleterskog bataljona,
.U selima od Planice, preko Miljevi a i Brnjica, pa sve do Ka-
menice kuda je Bataljon prolazio, prire en mu je srda an
i topao do ek. Narod je izlazio pred borce s dobrodolicom i
raznim ponudama. Oduevljenje je bilo naro ito veliko na
priredbama koje je Bataljon usput dao u ovim selima i naj-
e e se pretvaralo u prave politi ke manifestacije. Na njima
su, uz prigodan kulturno-umjetni ki program, govorili Sveto-
zar Vukmanovi -Tempo i lanovi Operativnog taba za is-
to nu Bosnu."
Sa kakvim oduevljenjem su borci Zeni kog bataljo-
na i narod ovog kraja do ekali proletere, vidi se iz izvjeta-
ja Svetozara Vukmanovi a-Tempa Vrhovnom tabu NOP i
DVJ od 10. aprila 1942. godine. U njemu se, pored ostalog,
kae:
Bataljon je svojim nastupom i priredbama izazvao
dubok utisak me u stanovnitvom ovog kraja, kao i me u
borcima Zeni kog bataljona. To se moe zaklju iti iz toga
to se stalno javljaju novi i novi borci iz pomentog Bataljo-
.na da u u u brigadu. Mi ne moemo sve da ih primimo, jer
bismo u tom slu aju oslabili odbranu ovog teritorija, koji je
za nas vrlo vaan. Kad bi bilo vie oruja, iz ovog kraja bi
se moglo da mobilie veliki broj radnika. Za sada mi smo
uzeli 4S boraca (radnika), te na taj na in nismo previe os-
labili partizanske redove.e "
30. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4, dok. br. 63).
31. Isto.
164
1
Po dolasku u Kamenicu, Svetozar Vukmanovi -Tempo
i lanovi Operativnog taba za isto nu Bosnu saoptili su od-
luk~.,?a je Manojlo Pop i postavljen na dunost zamjenika
politi kog komesara NOP odreda Zvijezda, a da Miljenko
Cvitkovi , koji je ve bio u tabuZeni kog bataljona, priv-
remeno preuzme njegovu dunost do formiranja Zeni kog
partizanskog odreda." On je sa Ozrena bio poao u susret
Prvom proleterskom bataljonu i sa ekao ga uStojanovi ima.
Tu je i saznao za odluku da treba da ostane u zeni kom kraju.
U Kamenici Svetozar Vukmanovi -Tempo odrao je
9. aprila sastanak sa tabom Zeni kog bataljona, a sutradan
i partijsko savjetovanje sa komunistima zeni kih partizan-
skih jedinica. Na sastanku sa tabom bataljona analizirani
su dotadanji rad i rezultati u borbi i sagledana je vojno-po-
liti ka situacija na teritorij i zeni kog kraja. Ocijenjeno je
da je Bataljon imao dosta uspjeha u borbi, ali da su u zad-
njem periodu oni izostali zato to su ete bile razvu ene na
irokom prostoru i to vie nisu mogle da partizanski djelu-
jU.33Prihva en je i prijedlog plana akcija na neprijateljeva
uporita i komunikacije kojeg je tab bataljona bio prip-
remio i namjeravao da u narednom periodu sprovede sa svo-
jim jedinicama. Na kraju sastanka, na prijedlog Svetozara
Vukmanovi a-Tempa, odlu eno je da se od Zeni kog NOP
bataljona formira Zeni ki NOP odred."
Postavili smo - pie u izvjetaju Svetozara Vukma-
novi a-Tempa Vrhovnom tabu NOV i POJ - da se poradi
na dobivanju oruja bilo na koji na in, te da se pristupi for-
miranju Zeni kog odreda, koji bi u svom sastavu imao e-
tiri bataljona i to: kakanjski, sa sjeditem u Osredku i obu-
32. Sastanak Staba odreda .Zvijezda, na kojem je ova odluka
donesena, odran je u prisustvu komandanta Glavnog taba NOP i DO
Bosne i Hercegovine, Svetozara Vukmanovi a-Tempa, 2. aprila 194 ~. g .
u Okruglici. (Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 4, dok. br. 45).
33. Isto, dok. br. 63.)
34. Da je tada takva odluka donesena vidi se i iz Izvjetaja P0-
krajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu od 14. aprila 1942.
godine Centralnom komitetu KP.J. O tome pie slijede e: U vezi s
razvojem vojno-politi ke situac,ije... rijeili smo na prijedlog druga
'I'empa da se stvori poseban Zeni loi odred. Taj svoj prijedlog Tempo
motivie kako socijalnim sastavom stanovnitva tog kraja, tako i od-
sustvorn zamorenosti od borbe, koja se nesumnjivo osje a kod stanov-
nitva Isto nih srezova. Kan osnova tog odreda poslui e zeni kiba-
taljori koji je do sada ulazio u sastav odreda Z\>ijezda.
(Zbornik NOR-a, tom IX, knj. 1, dok. br. 59~.
165
hvatao bi prostor od Varea do Podlugova (sjevernom stra-
nom pruge); I zeni ki bataljon, sa sjeditem u Bijeloj Vodi,
a obuhvatao bi prostor od Kaknja, prugom do Begov Hana
i to isto nom stranom; II zeni ki bataljon sa sjeditem u ne-
kom selu oko Lisca, s druge strane pruge i rijeke Bosne. Se-
ljaci iz tog kraja trae da im se poalje Musliman za koman-
danta (premda su to seljaci Srbi) i javljaju da imaju ve o-
ko 150 puaka kao i to da e se, vjerovatno, uklju iti Musli-
mani okolnih sela. Krivajski bataljon, sa sjeditem u Stoja-
novi ima, obuhvatao bi prostor izme u Begov Hana, Zavi-
dovi a i Vozu e. Na ovaj na in itav ovaj kraj bio bi vrlo
lako oslobo en tim prije to je neprijateljska snaga na tom
sektoru vrlo malena, a sela ne bi pruala skoro nikakvog ot-
pora. Ovo tim prije to su borci ovog kraja vrlo borbeni i
.kod njih se ni malo ne osje a zarnorenost, to je slu aj kod
ostalih naih odreda.
Zato se name e kao vrlo hitno pitanje ostvarenje tog
plana i na svaki na in omogu iti dobavku oruja. Mislim da
nabavku oruja treba izvriti na slijede i na in: a) razorua-
njem slabih i borbom zamorenih boraca sa teritorije Roma-
nije i Vlasenice; b) razoruanjem etni kih bandita na Ozre-
nu iMajevici, c) akcijama na hrvatsku vojsku koje su pred-
vi ene.S5
Kao to se vidi, odluka da se od Zeni kog NOP bata-
ljona formira Zeni ki NOP odred donesena je na osnovu po-
dataka i ocjena koje su date na sastanku u Kamenici o do-
tadanjem razvoju i perspektivi narodnooslobodila ke borbe
u ovom kraju. Pored toga, od zna aja su bile i ocjene o so-
cijalnom sastavu boraca i da ne postoji zamorenost u borbi,
kao to je to bio slu aj u nekim drugim partizanskim odre-
dima i jedinicama.
Na partijskom savjetovanju (10. aprila) u centrupa-
nje bile su neke slabosti koje je Okruni komitet ispoljio u
svom radu. Konstatovano je da se nije dovoljno panje pos-
ve ivalo krupnim pitanjima organizacije narodne vlasti i ra-
du Partije u partizanskim jedinicama i u pozadini." Pored
ovog, istaknuto je da je vrlo mali broj partijaca sa ove
teritorije primljen u Partiju. Iako u Zeni kom bataljonu ima
75 posto radnika, partijaca je svega 14. Od ovog broja svega
35. Zbornik, tom. IX, knjig. 2., dok. br. 83.
36. Isto.
166
I
f.
su dva primljena u toku borbe za cijelih osam mjeseci.s'"
Na savjetovanju, je postavljeno i pitanje reorganizacije par-
tijskog rukovodstva i formiranja novog Okrunog, komiteta
koji bi u svom djelokrugu rada obuhvatao, pored zeni kog i
epa kog, i pola viso kog sreza. U vezi s tim predvi eno je
bilo da se zeni ki NOP odred i novi Okruni komitet KPJ
kadrovski poja aju. Trebalo je da dotadanji politi ki kome-
sar Romanijskog NOP odreda Pavle Goranin-Ilija preuzme
dunost politi kog kome sara odreda, a da Mladen Kneevi -
-Traktor i Dane Olbina, koji su ve bili u zeni kom kraju,
zatim Olga Marasovi i jo jedan drug iji se izlazak o eki-
vao iz Sarajeva, u u u Okruni komitet Partije." Me utim,
zbog izmijenjenih prilika koje su nastale poslije etni kih
pu eva na Romaniji i Ozrenu, a neto kasnije u Odredu Zvi-
jezda i u Zeni kom NOP odredu, do ovih kadrovskih poja-
anja nije dolo.
Poslije ovih sastanaka u Zeni kom bataIjonu, prvi pro-
leterski bataljon je 13. aprila napustio zeni ki kraj i krenuo
prema teritorij i Ozrenskog partizanskog odreda. Usput, uz
pomo Zeni ke ete na Votanu, poruio je prugu Olovo-Za-
vidovi i i prekinuo telegrafsko-telefonsku vezu." U isto vri-
jeme Tre a zeni ka eta iz ardaka napala je na neprija-
teljsko uporite u selu Dragovcu kod Zavidovi a u cilju mas-
kiranja pokreta Prvog proleterskog bataljona."
Dok se Prvi proleterski bataIjon pripremao za odlazak
na Ozren, Stab zeni kog bataljona, i Okruni komitet Parti-
je, preduzimali su mjere da se realizuju odluke o formiranju
zeni kog NOP odreda. Trebalo je za nekoliko dana po eti sa
formiranjem predvi enih bataljona a, u isto vrijeme, izvra-
vati plan akcija protiv neprijatelja. Ra unalo se da za to po-
stoje us lovi jer je u Zeni kom bataljonu bilo tada pet eta,
jedan samostalni vod u Kamenici i nekoliko straarskih i po-
37. Isto.
38. U pomenutom izvjetaju Svetozara Vukmanovi a-Tempa, u
vezi sa kadrovskim oja anjem u novom Okrunom komitetu Partije,
izme u ostalog pie i slijede e: "Stvaranjem zeni kog odreda postav-
lja se i pitanje organizovanja i novog OK-a za itavu ovu teritoriju
koja obuhvata pola viso kog sreza, zeni ki i ep anski. Da bi se ovo
ostvarilo ja sam pisao PK da pozove iz Sarajeva drugaricu Okruglu
(ilegalno ime Olge Marasovi - P. A.) i jednog druga kojim je ops-
tanak u Sarajevu nemogu i da ih poalje na ovaj teren.
39. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4, dok. br. 124.
40. Isto, i AVII, k-146, reg. br. 1/41.
167
zadinskih odjeljenja uStojanovi ima, Mitrovi ima, Pepela-
rima i Sagovi ima. Pri tabu bataljona uStojanovi ima pri-
kupljala se i jedna grupa boraca omladinaca od kojih je tre-
balo da se formira Omladinska eta. Ukupno je bilo .oko 400
boraca, a od toga oko 300 naoruanih.v
Predvi alo se da na lijevoj obali rijeke Bosne ima jo
oko 150 naoruanih boraca kojima je trebalo uputiti jednu
manju mobilnu jedinicu i rukovodstvo pa da se od njih for
mira drugi Zeni ki bataIjon. Osim toga, o ekivao se i priliv
novih boraca iz sela sa slobodne teritorije, anaro ito omla-
dinaca i radnika iz Zenice i Kaknja.
Do tada je bila oslobo ena velika teritorija koja je
predstavljala geografsko-politi ku cjelinu i bila je povezana
sa industrijskim centrima Vare, Kakanj, Zenica i Zavidovi-
i, Ova teritorija pruala je vrlo povoljne us love za dejstva
na komunikacije i neprijateljeva uporita du njih. U indust-
rijskim centrima postojale su organizacije narodnooslobodi-
la kog pokreta i brojni simpatizeri koji su svojim radom,
prikupljanjem podataka o neprijatelju i mobilizacijom rad-
nika i omladine za borbu, olakavali jedinicama Zeni kog
NOP bataljona da izvravaju svoje osnovne zadatke. Na slo-
bodnoj teritoriji postojala je i vojno-pozadinska i narodna
vlast.
Zeni ki NOP bataljon, iako je do tada bio u sastavu
NOP odreda Zvijezda, od po etka je samostalna izvodio
akcije i borio se protiv neprijatelja pa je ve imao dovoljno
borbenog iskustva. Jedinice su znale umjeno da koriste iz-
nena enja i bile su naviknute na no ne borbe. Formiranjem
Odreda, mijenjala se samo organizacijsko-formacijska struk-
tura Bataljona, te je narasle snage trebalo samo prilagoditi
ve ustaljenim uslovima borbe.
Pripreme za formiranje Odreda vrene su na partij-
skim i skojevskim sastancima i etnim konferencijama na
kojima se govorilo o zna aju njegovog stvaranja isprovo e-
nju drugih mjera koje su bile od zna aja za razvoj narodno-
oslobodila ke borbe u ovom kraju. Borci su bili ponosni to
e ovim i zvani no zeni ki NOP odredv stati u red proslav-
ljenih partizanskih odreda isto ne i srednje Bosne. Oni su
to primili kao priznanje za uspjene borbe koje su do tada
vodili protiv neprijatelja.
Uz politi ke, vrene su i organizacijske pripreme. PO-
pisivano je ljudstvo i oruje za formiranje novih eta i ba-
taljona. Stab Odreda, sa Okrunim komitetom Partije prip-
remao je i zna ajne kadrovske promjene u svim jedinicama,
jer je to iziskivala nova reorganizacija. Pored toga, pripre-
mana je i jedna manja mobilna jedinica koja je trebalo da
pre e na lijevu obalu rijeke Bosne radi formiranja Drugog
zeni kog bataljona i mobilizacije novih boraca.
Uporedo sa ovim, jedinice su se pripremale i za izvo-
enje akcija protiv neprijatelja po predvi enom planu. Cete
sa Votana, Konjskog brda. i Cardaka, uz svakodnevna od-
brambena dejstva protiv ustaa i milicije, sa dijelom snaga
sputale su se na komunikacije, napadale manja neprijate-
ljeva uporita i strae i prikupljale podatke o neprijatelju
za predstoje e ve e akcije. Po planu je trebalo da one do
konca aprila izvedu nekoliko ve ih akcija na komunikacije
'izme u Zenice i Zavidovi a i Zavidovi a i Olova. Bilo je pre-
dvi eno da Druga eta iz Osredka aktivno dejstvuje u prav-
cu Kaknja i na komunikaciju Podlugovi-Vare. Ona je prvu
akciju izvela 21. aprila i napala neprijatelja u uporitu u se-
lu Kara i . Poslije dvo asovne borbe, likvidirala je neprija-
telja i zarobila pet milicionera i 13 puaka.w
Poslije etni kog pu a u Ozrenskom odredu, 18. apri-
la, za kratko vrijeme je odgo eno izvrenje planiranih akci-
ja. Tek od 26. aprila, nakon Prvog isto nobosanskog prele-
terskog bataljona, izvedeno je nekoliko vrlo uspjelih napada
41. Prema cit. izvjetaju Svetozara Vukmanovi a-Tempa, Prva
zeni ka eta bila je naoruana sa 48 puaka i pukomitraljezom, Dru-
ga sa 45 puaka i pukomitraljezom, Tre a sa 53 puke, 2 pukomitra-
ljeza i tekim mitraljezom, etvrta sa 52 puke i 2 pukomitraljeza i
Peta sa 48 puaka i pukomitraljezom.
42. Od po etka je bilo uobi ajeno u narodu i medu borcima da
se zeni ke partizanske ete i Zeni ki partizanski bataljon, koji su or-
ganizacijski i formacijski pripadali odredu Zvijezda, nazivaju Ze-
ni kim odredom. Zbog toga ima nekoliko slu ajeva da se u nekim do-
kumentima iz tog perioda bataijon naziva Zeni kim odredom.
43. Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 4, dok. br. 132. U napomeni
ovog dokumenta, redakcija Zbornika navela je da su ovu akviju izvele
jedinice NOP odreda Zvijezda,
Me utim, iz dokumenta (AVII, k-148, reg, br. 2/14) vidi se da
su je izvrili partizani Zeni kog NOP odreda i da su tom prilikom
ustae zarobile borca Lazara Topi a " ... koji je dao podatke o ustani-
cima na tom podru ju a sjedite komande bataljona prema njegovom
iskazu nalazi se u selu Stojanovi i.
168
169
na neprijatelja du komunikacije izme u Zenice i Zavidovi-
a, ali zajedni kim snagama Prvog proleterskog bataljona i
zeni kih partizanskih eta.
FAKSIMIL DOKUMENTA SA PECATOM ZENICKOG PARTIZANSKOG ODREDA
44. AVI!, k-148. reg. br. 1/18 i 19. i k-150, reg. br. 3/37.
govom Hanu, selu Lr aj i eljezni koj staniciele e." Ove na-
pade partizanskih jedinica na eljezni ku komunikaciju i ne-
prijateljeva uporita du nje, neprijatelj je u svojim izvje-
tajima cijenio kao vrlo ozbiljne i o njima pisao "da na pod-
ru ju Zenica-ep e svakog dana zauzimaju sve viemaha-.w
Poslije ovih akcija, u jedinicama Zeni kog NOP odre-
da i Prvog proleterskog bataljona, po ele su pripreme za pro-
slavu 1. maja. U etama su spremani programi za priredbe i
logorske vatre. Za glavnu proslavu u Kamenici predvi ala se
smotra jedinica, miting i priredbe za borce i narod. Okruni
komitet Partije pripremio je i prvornajski proglas koji je ob-
javljen Prvog maja. I taj proglas pojavio se ne samo na oslo-
bo enoj teritorij i negoi u Kaknju, Zenici i drugim manjim
mjestima. U njemu se Komitet obratio radnicima Zenice i Ka-
knja slijede im rije ima:
Radnici Zenice i Kaknja,
Dignite svoj glas protiv okupatora i njegovog sluge
Paveli a, ruite maine, elektrane, vojni ka postrojenja, sa-
botirajte rad u fabrikama, napustite fabrike koje izra uju
45. Zbornik NO-a, tom IV. knj. 4, dok. br. 135 i 136 i AVI! k-148,
reg. br. 2/36.
46. AVII, k-146, reg, br. 2/15 i reg. br. 2/20.
SRUSENI MOST I 2.EUEZNICKI VAGONI IZME U NEMILE I BEGOVOGP.ANA
1942. GODINE
Tako su 26. aprila izvedene dvije akcije. Prva na pru-
zi Izme u Begovog Hana iZele a, gdje je zaustavljen i sruen
jedan teretni voz, a druga na neprijateljeva uporita u Pot-
kle ju i Dragovcu, jugoisto no odZavidovi a.v I u slijede a
Iri dana (od 27. do 29. aprila), jedinice Prvog proleterskog
bataljona i Zeni kog NOP odreda poruile su na nekoliko
mjesta prugu izme u Nemile i Begovog Hana, pokidale tele-
grafsko-telefonske veze i napale domobranske posade u Be-
170
171
materijal za ubijanje vae bra e partizana i bratskog sovjet-
skog radnitva i seljatva, te jedine drave gdje radnik ne
radi za drugog ve ove klase ija je budu nost.
Srbi, vi ste u ovoj borbi do danas dali herojske rtve.
Dosadanja borba oslobodila je ve i dio naroda od faisti -
kih bandita i terora kojeg su faisti ki krvavi psi pod okri-
ljem Nezavisne drave Hrvatske nad vama mjesecima pro-
vodili. Dosadanja herojska i potena borba treba da se na-
stavi. Danas treba sve to je srpsko da se digne i pomogne
borbu za slobodu i bolju budu nost. Nedajte se zavarati od
raznih ustakih okupatorskih pla enika koji se boje vae bor-
be i ele laima da ocrne vau pravednu borbu i pokolebaju
vau mrnju prema okupatorima i ustaama.
Muslimani, Hrvati Zeni kog kraja, danas vam je svi-
ma jasno ta vam je donio okupa tor i njegova NDH u kojoj
vladaju odvratne ustae. Ustae su vas podijelile, oni pale i
are po vaim selima i varoima i plja kaju sve to im pod
ruku do e da bi platili ucjenu svojim nezasitim gazdama Ni-
jemcima i Italijanirna. Borba partizana pokazala vam je da
je to potena borba koja tei da donese slobodu i ljepu bu-
du nost svim narodima Jugoslavije. Pobjeda Crvene armije
sigurna su zasluga da e Njema ka brzo propasti i jao si ga
onima koji su se stavili u slubu okupatora. Vai najsavje-
sniji i najbolji sinovi nalaze se ve odavno u naim redovi.
ma. Pri ite svi u bratsku borbu protiv naih zajedni kih ne-
prijatelja - okupatora, ustaa i ostalih okupatorskih slugu.
Pri ite u partizanske redove, otkaite poslunost ustaama.
Ovaj Prvi maj treba da proslavimo slavnije nego ije-
dan do sada, da slavimo u znak nadmo nosti naih snaga
nad naim neprijateljem. Ovaj Prvi maj treba da zblii jo
vie narode Jugoslavije koji su potla eni od faisti kog oku-
patora i da stvori eli no jedinstvo u njihovoj borbi za slo-
bodu i bolju budu nost.e-?
Proslava u Kamenici bila je velika politi ka manifes-
tacija boraca i naroda ovog kraja. Pred postrojenim borcima
i narodom govorio je Svetozar Vukmanovi -Tempo. U narod-
nom veselju, i uz priredbu i logorske vatre, proslavljen je
prvi put ovaj radni ki praznik u slobodi i bez straha od an.
darma i policije. U delegaciji iz Zenice, koja je prisustvova-
la ovoj proslavi, bila su dvojica lanova Tetovske partijske
47. Institut za istoriju, Sarajevo, kat. br. 221.
172
,
organizacije, Hasan ii i Nazif Bajramovi . Oni su preni-
jeli Prvomajski proglas u Zenicu i uz pomo partijske orga-
nizacije rasturali ga po gradu i u Zeljezari.v
Jo prije proslave Prvog maja, Operativni tab za is-
to nu Bosnu, uz saglasnost komandanta Glavnog taba za
Bosnu i Hercegovinu Svetozara Vukmanovi a-Tempa, odlu io
je da na teritorij i Zeni kog NOP odreda formira Tre i udar-
ni bataijon. Taj bataljon, zajedno sa Prvim proleterskim is-
to no-bosanskim i Drugim majevi kim bataljonorn, trebalo je
da u e u sastav grupe udarnih bataljona od kojih je kasnije
formirana esta isto no-bosanska proleterska brigada. For-
miranju bataljona pristupilo se odmah, pa su se borci iz raz-
nih jedinica okupljali na Kraljevini kod sela Bijele Vode. Ba-
taljon je kona no formiran odmah poslije proslave Prvog
maja. U njegov sastav ule su dvije ete iz zeni kog NOP od-
reda, a tre a je bila sastavljena dijelom od boraca sa Ozre-
na (koji su se poslije pu a povukli u zeni ki kraj)i boraca
rasformirane prate e ete Prvog isto nobosanskog proleter-
skog bataijona.
Stab Zeni kog NOP odreda morao je za izvjesno vri-
jeme da prekine sa reorganizacijom svojih jedinica i anga-
uje se na formiranju Tre eg udarnog bataijona. I izdvaja-
nje oko 120 naoruanih boraca (dvije ete sa kompletnim rus
kovodstvom) i njihovo opremanje i upu ivanje u novoformi-
rani bataijon znatno mu je otealo rad na formiranju zeni -
kih bataijona. Naro ito je na sektoru predvi enog prvog
zeni kog i kakanjskog bataljona situacija u pogledu ljudstva
bila teka. Nedovoljan broj naoruanih boraca nije pruao
mogu nost da se odlu nije i bre nastavi sa zapo etom reor-
ganizacijom i formiraju predvi eni bataljoni. Po,:olj~iji iz-
gledi na koje je tada tab odreda na osnovu dobivenih po-
dataka ra unao, bili su samo na lijevoj obali rijeke Bosne.
Podaci da oko 150 naoruanih boraca eka da stupi u Odred
najavljivali su mogu nost da se na ovom sektoru odmah pri-
e formiranju Drugog zeni kog bataijona. Da bi se to ost-
varilo, tab odreda je ve prvih dana maja 1942. godine u-
putio grupu boraca sa Manojlom Popi em iRasimom Din-
dom na lijevu obalu rijeke Bosne sa zadatkom da od naoru-
anog ljudstva i manjih partizanskih grupa ovog kraja formi-
raju predvi eni bataljon. Pored toga, ova grupa je od Sveto-
48. Sje anje Mehmedalije Sii a, tada lana ilegalne tetovske par-
tijske organizacije, dato autoru 1967. godine.
173
zara Vukmanovi a-Tempa dobila zadatak da uspostavi vezu
sa Prvim krajikim proleterskim bataljonom i prenese nje-
gova nare enja Operativnom tabu za Bosansku krajinu, u
kome je izme u ostalog pisalo i slijede e... Ovim vam na-
re ujem da proleterski bataljon do e u sektor do rijeke Bo-
sne izme u Zenice, Travnika i ep a. Na taj sektorZeni ki
odred alje jednu mobilnu jedinicu od 10 boraca koji imaju
zadatak da prikupe ljudstvo i da se tu formira jedan bata-
Ijon koji e u i u sastav Zeni kog odreda. Za prvo vrijeme
centar gdje e po eti i djelovati ova jedinica bi e selo uvi-
re, Suhi Dol, Zaselje i Loznik. Uslovi su na tom sektoru do-
bri, a puaka sakrivenih ima neto preko 100. Vi bi trebalo
da u taj sektor poaljete druga Loli a sa onih oko 30 Musli-
mana iz Travnika koji su preli kod vas. Oni bi trebalo da
se stave pod komandu druga Manojla Popi a koji odlazi sa
ovom deset inom na taj sektor.ew
~vi z~~aci koje j~ tada trebalo ~a izvri grupa Manoj-
la Popi a bili su vezam za zadatke koje je Vrhovni koman-
dant NOB i DV Jugoslavije u svom uputstvu od 18. aprila
1942. godine postavio Operativnom tabu NOP i DO za isto -
nu Bosnu u kome se insistira da .. preko Zeni kog bata-
ljona treba uhvatiti vezu sa dijelovima na pravcu Travnik-
'-Jajce i preko Jezerske planine kod Kotor Varoi. Ova veza
~a~. int~resuje, posvetite joj panju i o tome nas to prije
izvijestite.w
. Po prelasku rijeke Bosne, grupa Manojla Popi a nije
Izvrila glavni zadatak, jer nije naila ni na jednu naorua-
nu grupu, a nije uspjela da mobilie ni jednog novog borca.
Predvi a~ja da oko 150 naoruanih boraca eka da stupi u
Od:ed, msu <?dg<;>varala stvarnom stanju. Poslije boravka 11
selima oko Bistrice grupa se spojila sa travni kim partizani-
ma koje je predvodio Abid Loli . Na brdu Meokrnje ustae
su ih 20. maja opkolile i razbile. Poginuli su Manojlo Popi
i ve ina boraca, aRasim Dindo je zarobljen, otjeran u Ja-
senovac i ubijen."
Samo nekoliko dana kasnije tab zeni kog odreda u-
putio je jo jednu sli nu grupu preko rijeke Bosne. Sa njom
je Iao i Rato Dugonji . Trebalo je da on sa dvojicom prati-
laca (koje mu je dodijelio tab Zem kog odreda) produi
put u Bosansku krajinu, a ostali da se spoje sa travni kom
partizanskom etom i Manojlovom grupom pa da tako pos-
lue kao jezgro za formiranje novog bataljona, Brojno, ova
grupa je bila neto manja. Osim Rate i njegovih pratilaca
Bege Babaji a i Sime Aleksi a, u njoj su bili jo An elko
Tvrtkovi , Enver Ajanovi , Fadil Ekinovi , Rasim Ismi i j03
trojica boraca ija imena nisu utvr ena. Rijeku Bosnu grupa
je prela 6. maja u rejonu eljeznog polja i preko Seri a u-
putila se u pravcu Gluhe Bukovice/" Na ovom dijelu puta
Dugonji se sa svojim pratiocima odvojio, a grupa je nakon
dva dana marovanja preko Vlai a stigla u selo Perlu, gdje
se spojila sa travni kom partizanskom etom a kasnije na
Meokrnju sa Manojiovom grupom, gdje je 20. maja doivje-
la tragi nu sudbinu.
Sli no su prola i nastojanja taba odreda da pre-
strojavanjem svojih snaga i mobilizacijom novih boraca za-
vri reorganizaciju i formira ostala tri bataljona. Zapo eti
posao tab odreda nije uspio da zavri, jer su nastupili do-
ga aji koji su ga u tome prekinuli.
Poslije zavretka formiranja Tre eg udarnog bataljo-
na i proslave Prvog maja, uporedo sa pokuajima na formi-
ranju zeni kih bataijona, nastavljeni su napadi i akcije na
komunikacije i neprijateljeva uporita.
Tako je no u izme u 4. i 5. maja eljezni ka pruga iz-
me u Nemile i Begovog Hana bila razruena, pa je teretni voz,
koji je poslije toga naiao, isk1iznuo i prevrnuo se. Tom pri-
likom partizani su zaplijenili ve e koli ine hrane, odje e i
druge opreme. Uslijedila je intervencija oklopnim vozom iz
Zenice, ali se i on, naiavi na razorenu prugu, prevrnuo.P
Dva dana kasnije, 7. maja uve e, izvedena je jo jedna kom-
binovana akcija na prugu i na eljezni ku stanicu ele a. I
ovog puta je eljezni ka pruga izme u Koprivnei Vranduka
49. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 4, dok. br. 95.
. O zadat~u grupe Manojla Popl a da uspostavi vezu sa Krajts-
kirn proleterskirn bataljonom Rodoljub Colakovi je zapisao: Osim to-
ga ..s .one. stra?e rijeke Bosne nalazio se Krajiki proleterski bataljon,
kOJI Je bIO dosao u sastav brigade koja se imala formirati od naa dva
ud~rna i .to~ bata~jon~. Mi nismo znali ta no gdje se on nalazi. Prije
d:-?Je nedjelje presao Je preko BOSil1eManojlo Popi da uhvati Vezu s
njima,
(Zapisi iz Oslobodila kog rata, knj. I, str. 780).
50. Zbornik NOR-a, tom II, knj. 8, str. 404-409.
51. O pogibiji Manojla Popi a i njegove grupe na Meokrnju, vi-
di ire: C. Kazazovi , cit, d., str. 191-232.
52. Sje anje R. Dugonji a dato autoru1969. g.
53. Zbornik NOR-a, tom IV, kn], 5, dok. br. 131 132.
174
bila prekinuta, a devet vagona poluteretnog voza izkliznulo
je iz ina i prevrnulo se. Iz prevrnutog voza, uz pomo se-,
ljaka, izvu ene su znatne koli ine brana, krompira, jaja i
drugih namirnica. Napad na eljezni ku stanicu ele e izvr-
en je u prvim jutarnjim asovima. Poslije tri sata borbe,
neprijatelju je uspjelo da se odri u utvr enim poloajima i,
,uz pomo jakih rezervi i intervencijom iz Zavidovi a, da po-
tisne partizanske jedinice i prisili ih na povla enje.!
Ovo su bile posljednje akcije jedinica Zeni kog NOP
odreda, jer je on poslije etni kog pu a, koji je zapo eo u
no i izme u 5. i 6. maja 1942. godine, prakti no prestao da
postoji. U ovo vrijeme, sve do 20. maja, bilo je akcija i bor-
bi u zeni kom kraju, ali njih je izvodila grupa udarnih ba-
taljona u ijem sastavu su bili i borci Zeni kog partizan-
skog odreda.
4. Cetni ki pu u Tre em udarnom bataljonu
i Zeni kom NOP odredu
U drugoj polovini aprila 1942. godine Nijemci i !tali-
jani, uz pomo ustaa i etnika, otpo eli su proljetnu ofan-
zivu, ije je teite bilo protiv partizanskih snaga na teritori-
ji isto ne Bosne. U ovim borbama angaovali su 718. njema-
ku i tri italijanske divizije (s'Faurinence. Ka atari dela
.Alpi i Pusterija), te osam do deset ustako-dornobranskih
bataljona. Iz Sarajeva, Sokoca, Han Pijeska, Vlasenice i
Srebrenice, Nijemci i ustako-domobranske snage nastupale
su prema Rogatici, a onda osnovnim pravcem prema Fo i.
Iz Pljevalja i Viegrada nastupale su italijanske snage. I nji-
ma je glavni cilj bio da prodru prema ajni u, Goradui
Fo i, gdje se tada nalazila glavnina partizanskih snaga koja
se povukla iz Srbije, Crne Gore i Sandaka. U Fo i su se ta-
da nalazili jo i Vrhovni tab i Centralni komitet KPJ.
Partizanski odredi isto ne Bosne, naro ito Romanijski
i Kalinovi ki, poslije tekih i iscrpljuju ih borbi u ovoj ofan-
zivi pretrpjeli su teke gubitke i ostali znatno oslabljeni. Je-
dinice dobrovolja ke vojske raspale su se pod udarcima ne-
prijatelja. Pored toga, ve ranije zapo eti proces diferencija-
cije ustani kih masa, jo vie je produbljen. etni ki oficiri
Drae Mihailovi a, koji su ve inom doli iz Srbije, organizo-
vali su sistematsku podriva ku i anti komunisti ku djelatnost
54. Isto, dok. br. 135.
55. OsI. rat 1941-1945, knj. 1, str. 207.
176
,
li partizanskim jedinicama i jedinicama novoformirane dob-
rovolja ke vojske. irili su pri e da ofanziva okupatora nije
usmjerena protiv Srba nego samo protiv partizanskih opas-
nosti i da jedino oni mogu spasiti srpski narod od istreblje-
nja, plja ki i paljevina te da zbog toga treba naputati po-
loaje i partizanske jedinice i priklju ivati se etnicima itd.
Pod uticajem takve etni ke propagande dolo je do
osipanja boraca iz partizanskih redova i do naputanja na-
rodnooslobodila ke borbe. Istovremeno, etni ke snage su
znatno oja ale i neposredno pomagale njema kim i italijan-
skim divizijama u pomenutoj ofanzivi.
Uporedo sa ovim vojnim operacijama, okupatori su
(Nijemci i !talijani) poduzeli i politi ke mjere. Njihov smi-
sao je bio da se u Bosni i Hercegovini prekine borba izme u
oruanih snaga NDH i etnika i da se sve te kvislinke for-
macije, i politi ke snage koje su ih podravale, ujedine u
borbi protiv narodnooslobodila kog pokreta. Ovakvim tenja-
ma okupatora naro ito je ila na ruku politika etnitva, ko-
je je nastojalo da borbu protiv okupatora i doma ih izdajnika
pod vo stvom KPJ skrene na kolosijek gra anskog rata i da
se na toj osnovi izoluju i potuku komunisti i partizanske je-
dinice. Nosioci subverzivnih akcija kojim su pokuali da ost-
vare svoje namjere bili su pro etni ki elementi. Oni suuz-
pomo oficira Drae Mihailovi a organizovali i izveli etni -
ke pu eve u partizanskim odredima isto ne i srednje Bosne.
Skoro istovremeno etni ki pu evi izvedeni su u Romanij-
skom i Ozrenskom, a odmah iza toga u Odredu Zvijezda i
Zeni kom partizanskom odredu. U srednjoj Bosni opet zna-
tno nadmo nije etni ke snage razbile su etvrti krajiki
odred.
Time je okupatoru polo za rukom da, do polovine
maja 1942. godine i prije nego to je zavrio sa ofanzivnim
operacijama, likvidira ve i broj partizanskih odreda tako da
u njima tada preovladavaju etnici. .
. Ovim je bio zavren jedan period u kojem je okupa-
tor uz pomo ustaa, ostalih vojnih snaga NDH i etnika po-
eo da realizuje odluke sa Martovskog savjetovanja u Opa-
tiji na kome je, 3. i 4. marta 1942. godine, bilo odlu et.Io .da
se (prvo u isto noj, a zatim u zapadnoj Bosni) ofanzivnim
operacijama i uz pomo politi kih mjera, likvidiraju narod-
nooslobodila ki pokreti partizanske jedinice."
56. U vezi sa savjetovanjem i odlukama neprijatelja u Opatiji,
vidi ire: OsI. rat 1941-1945. knj., 1 str. 206.
177
Zeni ki partizanski odred nije bio pod direktnim uda-
rcima ove neprijateljeve ofanzive, ali se njen uticaj osjetio u
poja anoj demoralizaciji i dezerterstvu jednog broja boraca.
Zbog toga je tab odreda bio prisiljen da neke od njih osudi
na smrt i strijeljao Dolo je i do ja e aktivnosti pro etni kih
elemenata koji su svojim podriva kim radom nastojali da
stvore takvu atmosferu u kojoj bi se poja ali demoralizaci-
ja i dezerterstvo u partizanskim etama. Njihova aktivnost
naro ito je bila poja ana poslije. etni kog pu a u Ozrenskom
NOP odredu (18. aprila 1942. godine), kada su po eli sve ot-
vorenije da rade na razbijanju jedinica i da se pripremaju
za napad na tabove i partizanske ete. I dok su borci Prvog
proleterskog i Tre eg udarnog bataljona i Zeni kog NOP od-
reda izvodili uspjene akcije na neprijatelj eva uporita i ru-
ili eljezni ku prugu, a ustake komande pani no izvjetava-
le svoje pretpostavljene da su u estala razaranja eljezni ke
pruge na liniji Zavidovi i-Zenica i traile pomo ." etni -
ki izdajnici su se pripremali da na podmukao na in napadnu
partizanske borce koji su uspjeno vodili borbe protiv nep-
rijatelja, ruili pruge iparalisali saobra aj na relaciji Sa-
rajevo-Bosanski Brod. Ti etni kiizdajnici bili su, u prvom
redu, Golub Mitrovi , Vojo Bala , Risto Tanasi , Veljko Vu-
kovi , Duan Trbi , Duan uri , Duan Josipovi i Jovo La-
ki o
Poslije priprema koje su obavili u najve oj tajnosti,
uspjelo im je da no u 5/6 maja'" izvre napad na tab Tre-
57. AVII, k-148, reg. br. 4/35.
58. U ve em dijelu do sada objavljenih izdanja u kojim se go-
vori o etni kom pu u kod Zenice (Bijele Vode i Kraljevina), navodi
se podatak da je pu izveden u no i izme u 8. i 9. maja. Takav je
slu aj u knjigama Zeni ki partizanski odredC. Kazazovi a, Kriza
NOP-a u Bosni i Hercegovini krajem 1941. i po etkom 1942. R. Hu-
rema, Zapisi iz NOR-a R. Colakovi a, knj. I, str. 779. i nekim napi-
sima objavljenim u listu Naa rtje - i drugim publikacijama. Me u-
tim u knjizi . Sesta proleterska brigada R. Petovara i lanku Mitra
Mirni a, "Prvi proleterski isto no-bosanski batalion, objavljen u tre-
em tomu . Sarajevo u revoluciji, str. 335, ozna eno je da je etni -
ki pu na Kraljevini i u Bijelim Vodama izvren 6. maja Ahmet
onlagi i Mehmedalija Tufekdi u svojim sje anjima tako e navede
da je pu izvren !IlO U izme u 5. i 6. maja i da im je ovaj datum
ostao u sje anju jer je to bilo uo i ur evdana i to su na Kraljevi-
ni zbog toga paljene vatre. I u neprijateljevim dokumentima o ovome
se moe na i potvrda. Tako komandir andarmerijske stanice iz Ze-
nice u svom izvjetaju od 6. maja navodi da su etnici ubili 60 parti-
zana u Bijelim Vodama - (AVII, k-148. reg, br. 47/1-6 (3).
178
ceg isto no-bosanskog udarnog bataljona i njegovu Tre u
etu u kojoj su najve im dijelom bili borci iz bive prate e
ete Prvog proleterskog bataljona i drugih NOP odreda isto-
ne Bosne. Organizator i vo a ovog mu kog napada bio je
Golub Mitrovi , lan KPJ, cijenjen kao hrabar i dobar ko-
mandir ete, prvo u Zeni kom, a zatim u Tre em udarnom
bataljonu, Te pozicije, kao i popularnost koju je stekao u
borbi, olakale su mu da u izdaju uvu e ve i dio boraca Prve
i Druge ete kojima su komandovali on i Milo Vida ak i u
kojima su uglavnom bili borci iz zeni kih partizanskih eta.
Kao sau esnike u pu u pridobio je i ve i broj boraca iz Pr-
ve ete Zeni kog NOP odreda koja je bila u Bijelim Vodama.
Najve i dio onih koji su pristali da u estvuju u ovoj
izdaji, Golub je obmanuo obe anjem da e zajedno s njime
nastaviti borbu protiv okupatora i ustaa, da ovim treba samo
sprije iti odlazak sa ovog terena i ne prepustiti svoja sela
ustakom teroru. Ovo je on sutradan ponovio u svom go-
voru zarobljenim borcima Tre e ete. Isto obrazloenje dao
je i Nikoli Prodanovi u i Todoru Vujasinovi u kada su toga
dana uve e doli da s njim pregovaraju. Uporno je tvrdio da
e sa svojim ljudima nastaviti borbu protiv okupatora i us-
taa, da nije izdajnik. Me utim, mjesec dana kasnije on jei
zvani no potpisao sporazum sa ustakim vlastima o zajedni-
koj saradnji i borbi protiv narodnooslobodila kog pokreta.
Da se nije posluio ovakvim obmanama, sigurno da
bi bilo malo onih koji bi poli za njim i pristali na izdaju.
On je to znao i odabrao je najbolji na in da ih pridobije.
Radilo se najve im dijelom o borcima iz okolnih sela ija
svijest nije bila na visini da bi mogli da shvate ta Golub Mi-
trovi i grupa njegovih najbliih saradnika spremaju. Orga-
nizatori pu a su koristili i injenicu da ni jedan od boraca
Tre e ete nije bio iz zeni kog kraja, pa su na toj osnovi
protiv nje poveli u napad Prvu i Drugu etu bataljona.
5. maja ujutro bataljon se vratio iz uspjene akcije ko-
ju je zajedno sa Prvom etom Zeni kog partizanskog odre-
da izveo na eljezni ku prugu. Uve e, borci su uz pjesmu i
logorske vatre proslavljali postignuti uspjeh i ur evdanski
praznik koji je nastupao. Oko 22 sata, kad su borci polegli,
etnici su po eli sa izvo enjem pu a. Njihove grupe krenule
su u napad i svaka je prema dobivenom rasporedu imala za-
datak da jednovremeno upadne u kolibe gdje su borci spa-
vali i da ih razoruaju. One koje su smatrali da bi im mogli
biti opasni i pruiti otpor, trebalo je da ubiju. Ovo se u pr-
179
vom redu odnosilo na lanove taba bataljona, politi ke ko-
mesare eta i sve one za koje je Golub Mitrovi znao da su
lanovi Partije i da e mu se suprotstaviti. Lozinka je bila
Baja i svi koji se ne odazovu na ovaj znak i ne predaju o-
ruje trebalo je da budu pobijeni ili zarobljeni.
tab bataljona bio je smjeten u jednoj selja koj ku-
i koja je bila na Kraljevini, a ete u okolnim pojatamai
kolibama. U tabu bataljona bili su: komandant Melenta Bo-
njak, politi ki komesar Josip Jovanovi , zamjenik koman-
danta Oskar Danon, zamjenik politi kog kome sara Vlado-Pe-
n -Valter i referent saniteta Edhem tamo. To ve e u tabu
bataljona zatekli su se Remzija Tvrtkovi -Crni, Ismet ..Kap.e-
tanovi i Hamid Mazalovi . Niko od lanova taba nije bIO
Jegao (imali su sastanak), a radila je i partijska komisija ka-
ja je trebalo da ispita neke slu ajeve slabog dranja lanove
Partije za vrijeme borbi protiv etnika na Ozrenu. Golub
Mtirovi , koji je to ve e kao komandir Prve ete bio deur-
ni u bataljonu, oko 20 sati raportirao je komandantu Melen-
ti Bonjaku da je stanje u bataljonu redovno.?
Grupa koja je napadala na tab bataljona naila je
pred ku om na straara, pa je dolo do pucnjave u kojoj
je poginuo Himzo ati , radnik i lan KPJ, rodom iz Mos-
tara. Za to vrijeme lanovi taba iskoristili su neodlu nost
pu ista, izali iz ku e i pruaju i im otpor povla ili su se
prvo u pravcu Tre e ete, a zatim prema Stojanovi ima. Za-
hvaljuju i okolnosti to su otkrili njihovu lozinku uspjelo im
je da se probij u kroz strae i zasjede i sutradan stignu u
tab grupe udarnih bataljona, Na Kraljevini su ostali Vla-
do Peri , koga su ranjenog etnici zarobili, i Melenta Bo-
njak, koga su pokuali da pridobiju na svoju stranu. Kad im
10 nije polo za rukom, razoruali su ga i svezali za jedno
drvo. Ujutro, prije nego to su potjerali zarobljenike sa Kra-
ljevine u Bijele Vode, Luka Nedi je uspio da oslobodi sve-
zanog Melentu i da zajedno sa njim pobjegne u pravcu Vi-
due. Nakon dva dana stigli su u Stojanovi e."
U napadu na Tre u etu etnici su naili na estok ot-
por. Borci su poslije prvih ispaljenih metaka istr ali iz koli-
ba i prihvatili borbu. No je bila tamna, pa je teko bilo
ocijeniti ko i odakle ih napada. Mnogi su mislili da su il].
napali Nijemci i ustae. Me utim, to se borba vie rasplam-
savala ve ini je postajalo jasno da su ih napali njihovi do-
ju eranji drugovi iz bataljona, U borbi koja je trajala dubo-
ko u no , nadmo nije etni ke snage slomile su otpor ete,
ubile i zarobile ve i dio boraca, a samo jedna manja grupa
uspjela je da se probije u pravcu Stojanovi a. Tu ve e na
Kraljevini poginulo je 12 boraca, me u kojima su bili Hu-
sinjani Mehmed Azapagi , Ivo Keroevi i Ivo Marjanovi ."
O napadu na Tre u etu, njen borac Ahmet Donlagi
iznosi ova sje anja:
Jo svi nismo bili ni zaspali, a najednom se uo po-
vik straara: Stoj, ko ide: Gotovo istovremeno uli smo
odgovor Baja, a malo zatim i mitraljeski rafal iji su ~~
meci sasuli u drveni krov nae pojate. Odmah smo zgrabili
puke i jedan dio boraca poletio je ..na v!.ata, a dru~a &~upa
u kojoj sam i ja bio kroz otvor kOJI SlUZIza bacanje SIjena
u pojatu i iz nje smo izali napolje i od.mah pri~vatili bor-
bu. Pu ana i mitraljeska vatra ula se I kod naseg drugog
voda, koji je bio smjeten u drugoj pojati, i jo na nekoli-
ko mjesta na ovoj visoravni. v
Pucalo se sa svih strana, a povremeno su se cuh I po-
vici Naprijed, Baja. Bili smo opkoljeni. No je bila vrlo
tamna. I dalje smo pruali otpor, ali nas je bilo sve manje.
Postepeno smo se povla ili prema um~. Vatra s~ .sti~vala
i mislili smo da se bataljon povukao. Bhzu same IVIce sume
naili smo na jednu kolibu u kojoj je gorila vatra. Uli smo
unutra i nali jo nekoliko boraca iz drugih eta. Desetar
Adil Belagi izderao se na njih i pozvao ih da odmah ~renu
sa nama kako ih neprijatelj ne bi uhvatio. Upravo dok .Je ~:m
to govorio jedna grupa, koju ranije u mraku. nisJ?o nr VId-
jeli, stala je na vrata i uperila na nas pukomitraljez,
Predajte se - nare ivao je p';lkomitr.?ljez~c. P!"ema
odsjaju vidjeli smo peto kraku na kapi tog pus~omltraIJesca.
ta je tebi? uz psovku proderao se Adil.
Ne mi i se, pucam -- uli smo odgovor.
Predajte se - govorilo je onih nekoliko boraca to
smo ih zatekli u kolibi.
Za tren su nas razoruali. Prepoznali smo borce iz dru-
gih eta koji su nam. o~uzim~li p'uk~. T~k ta~a smo shv~~
tili da nas nisu napah nikakvi NIJemCI, rn ustase, nego nas I
59. Sje anje Edhema Came dato autoru 1967. godine.
60. Sje anje Edhema Came i Luke Nedi a.
--------
61. R. olakovi ,Zapisi, knj. I, str. 779, i sje anje Mehmedali-
je Tufekdi a i Esada engi a,
180 181
doju eranji drugovi iz naeg bataljona, Borba je ve bila
prestala i uli su se samo rijetki pucnji iz puaka. Poveli su
nas iz kolibe prema jednoj tali. Ispred nje u mraku nazira-
li smo neke ljude.
Evo jo jedne grupe, re e jedan od naih sprovod-
nika.
Zatvorite ih sa ostalim, odgovorio je neko iz mraka ..
Utjerae nas u talu gdje je bilo jo oko dvadesetak
drugova iz nae ete. Poslije su doveli jo desetak zaroblje-
nih boraca i me u njima je bio i Vlado Peri , ranjen kroz
grudi.
Izgubio je dosta krvi i u pokuaju da se probije na-
letio je na zasjedu koja ga je ranjenog lako savladala. Pored
Vlade bilo je jo ranjenih drugova.
Ujutro su nas izveli iz ove tale i poveli dolje u selo.
Pred bataljonskom kuhinjom prvo su nas postrojili a onda
nam dali da jedemo.
Golub se nadmeno etao oko nas a zatim je po eo da
govori. Smisao njegovih rije i bio je da su grekom napali
nau etu, da ale za borcima koji su poginuli, da nemaju
nita protiv nas, samo protiv taba bataljona ije je lano-
ve obasuo klevetama i laima. Na kraju je rekao kako e on
kao i do sada nastaviti borbu protiv okupatora i ustaa i
pozvao nas da mu se pridruimo i ostanemo u bataljonu,
Niko se nije javio: traili smo da nas pusti da idemo
u Stojanovi e gdje je bio tab Grupe udarnih bataljona. po-
to im je bilo jasno da od nas ne e niko da ostane, pokuali
su da nas agituju. Iznenadilo nas je i bili smo u nedoumici
zato se tako dobro sa nama postupa. Poslije toga, Golub i
jo nekoliko onih to su sa njima bili nekud su otili, a sa
nama je ostalo desetak boraca da nas uvaju. Vidjeli smo da
se osje aju kao krivci i da su zaplaeni. Jedan nam je rekao
da su poslije napada na nas stigli kuriri i Golubu donijeli
vijest da je na teritoriju odreda stigla neka proleterska bri-
gada (6. maja stigao je iz Okruglice 2. udarni bataljon - Ma-
jevi ki) i da se Golub sada boji napada proletera. Tek tada
nam je bilo jasno ta nas je spasilo.
Poslije podne pustili su nas i naa kolona bez puaka
i mitraljeza naputala je Bijele Vode. Uve e smo stigli u Sto-
j anovi e.
Me u poginulim i mu ki ubijenim drugovima u Bije-
lim Vodama bili su Gojko Uzelac i Mustafa Ganibegovi . u-
zelac je prije ubijen na spavanju a odmah iza njega i Gani-
182
I
c'
begovi . Ubijen je i Sead Skrgo, lan Okrunog komiteta
Partije i rukovodilac SKO.J-a i omladine u Zeni kom parti-
zanskom odredu. Njega je 6. maja ujutro ubio Duan Josipo-
vi u umi Orlac u blizini sela Dra i .
62
U isto vrijeme, ili dan-dva kasnije, izvedeni su etni -
ki pu evi na zavidovi kom sektoru u 3, 4. i 5. eti Zeni kog
NOP odreda. Samo u ovim jedinicama nije bilo toliko krvo-
proli a i rtava kao na Kraljevini i Bijelim Vodama. Jedino
je u 4. eti na Votanu dolo do borbe u kojoj su poginuli
politi ki komesar Rudi Mali i nekoliko boraca.
U 3. i 4. eti (na Konjskom brdu i u selu Cardak) i u
komandi mjesta Kamenici pu evi su izvedeni bez rtava. Ne-
odlu nost etni kih elemenata da do kraja sprovedu Golu-
bova nare enja, i strah da i sami u borbi ne budu ubijeni.
spasila je ivote drugova koje je Golub Mitrovi bio osudio
na smrt. S druge strane, pu evi u ovim jedinicama nisu bili
ni tako dobro pripremljeni ni organizovani. Najve i broj bo-
raca nije znao o emu se radi, tako da nisu mogli a ni smjeli
da budu odlu niji. Nisu bili sigurni kako e njihovu izdaju
prihvatiti ve ina i da li e borci da okrenu oruje i pucaju
u svoje doju eranje drugove. Zbog toga su pokuali da ra-
zoruaju samo one za koje su smatrali da e se suprotstaviti ili
su jednostavno sa orujem naputali jedinice i pokuali da
sa sobom povedu to vie boraca i pridrue se Golubovim
grupama. Takav je slu aj bio sa vodom komande mjesta u
Kamenici. 9. maja uve e, skoro cijeli vod sa orujem napus-
tio je Kamenicu i pridruio se etnicima na Votanu.
U 5. eti na Konjskom brdu, zahvaljuju i prisebnosti
i odlu nom dranju politi kog kome sara ete Zdravka Jef-
ti a, nije dolo do borbe. Iako je bio opkoljen i zahtijevano
od njega da odloi oruje, on je svojim nastupom i ukaziva-
njem da je to izdaja uspio da pokoleba jedan broj boraca
koji su ga zatitili.
62. U Izvjetaju andarmerijske stanice Kakanj u vezi sa ovim
ubistvom, izme u ostalog, pie: 8. maja 1942. godine etnici Kotara
Zenica Duan Josipovi i dr. ubili su na mjestu Orlovac komunistu
partizanskog komandanta Grgurevi a,
AVII, k-148, reg, br. 4/35 i 4/9.
U zeni kom odredu nikad nije bio nikakav komandant Grgure-
vi . Najvjerovatnije da se pod ovim imenom krije ime Skrgo (ima ne-
ke sli nosti). Poto ovaj izvjetaj poti e iz andarmerijske stanice Ka-
kanj, gdje Sead krgo nije bio poznat, vjerovatno da je prezime kr-
go zamijenjeno sa Grgurovi .
183
Sli no je bilo i u 3. eti na Cardaku. I ovdje jepu
izveden bez rtava. Najbolje se snaao Naum Abinun, izvu-
kao pet boraca i sa tekim mitraljezom stigao u Stojanovi e.
Jedino u eti koja je bila na kakanjskom sektoru u se-
lu Osredak nije dolo do pu a. Moda je okolnost to je ba
u to vrijeme (6. maja) na ovaj sektor stigao Drugi udarni ba-
taljon (Majevi ki) sprije ila da i u ovoj eti etnici izvedu
pu . Tri dana kasnije, na intervenciju sekretara Okrunog
komiteta Partije Omera Masli a, Majevi ki bataijon je razo-
ruao etu u Osredku. Do ovoga je dolo zbog toga to se
Masli plaio da i u njoj etnici ne izvedu pu . Razoruava-
nje je proteklo sa incidentom u kojem je poginulo est bo-
raca, nekoliko ih je bilo ranjeno, a me u njima i Omer Ma-
1
, 63
S IC.
Iako je drug Tito uporninjanom uputstvu Operativ-
nom tabu isto ne Bosne upozoravao na opasnost od etru -
kih teroristi kih akcija i zbog toga zahtijevao od tabova pu-
nu mobilnost.s- tab grupe udarnih bataljona i Zeni kog
NOP odreda bili su iznena eni ovim etni kim pu em. Izne-
na eni su bili i lanovi Glavnog taba Bosne i Hercegovine
i Operativnog taba isto ne Bosne koji su tada bili na teri-
toriji Zeni kog partizanskog odreda. Jo 6. maja ujutro iz-
nenadila ih je vijest da je Golub Mitrovi na Kraljevini i u
Bijelim Vodama izvrio pu . Nju je prvi donio Nikola Orlo-
vi , borac Tre e ete Tre eg udarnog bataljona koji se me-
u prvima probio do Stojanovi a. Poslije njega po eli su
da pristiu i drugi kojima je polo za rukom da izbjegnu za-
robljavanje na Kraljevini i u Bijelim Vodama. Nekoliko da-
na kasnije, u tab odreda stizale su i druge poraavaju e vi-
jesti sa zavidovi kog sektora.
U takvoj istuaciji intervencija ovih tabova, u dogo-
voru sa komandant om Glavnog taba za Bosnu i Hercegovi-
nu Svetozarom Vukmanovi em-Tempom, bila je da Todor
Vujasi~ovi i Nikola Prodanovi odmah krenuli selo Bijele
Vode I uspostave kontakt sa Golubom Mitrovi em. Trebalo
63. Ikomandir andarmerijske stanice iz Kaknja registrovao je
ovaj sukob u Osredku i u svom izvjetaju navodi da je tom prilikom
dolo do borbe u kojoj je 6 partizana poginulo i isto toliko ranjeno.
(AVII, k-146, reg, br. 3/8 i k-l48, reg, br. 4/9, 4/39. 4/4()).
O tome kako je dolo do ovog inicidenta i kako je' eta razoru-
ana vidi opirnije: R. olakovi , Zapisi, knj. J, str. 776.
64. Zbornik NOR-a, tom II, knj, 3, dok. br. 154.
65. Sje anje Todora Vujasinovi a.
184
je da ga prijetnjom prisile da pusti zarobljenike i pokuaju
nagovoriti da nastavi zajedni ku borbu protiv okupatora i
ustaa. U me uvremenu, dok su Vujasinovi i Prodanovi bi-
li na putu u pravcu Bijelih Voda, etnici su pustili sve za-
robljene borce Tre e ete i ranjenog Vladu Peri a-Valtera.
Pokuaj Vujasinovi a i Prodanovi a da Goluba nagovore da
nastavi zajedni ku borbu propao je iako je on tom prilikom
. izjavljivao da e se i dalje boriti protiv Nijemaca i ustaa .
O tome kako su teki i ovi razgovori s Golubom Mitre-
vi em ispri ao je u svom sje anju Todor Vujasinovi :
Odre eno je bilo da Nikola Prodanovi i ja odmah
krenemo u Bijele Vode na pregovore sa Golubom. Cilj je bio
da se Golub prijetnjom prisili da pusti sve zarobljene i la-
lnjene drugove i eventualno da se pokua da nagovori na dalj-
nju saradnju i zajedni ku borbu protiv okupatora i svih iz-
dajnika. Usput smo trebali da vidimo ta je sa jednim vo-
dom Zeni kog NOP odreda koji je bio u Pepela rima.
Krenuli smo bez pratnje i tek oko podne stigli u Pe-
pelare. Od pomenutog voda nismo nikog zatekli, negdje su
J ve bili otili. Dogovorili smo se da poaljemo odbornika iz
Pepelara u Bijele Vode i da on pozove Goluba na razgovor.
Ve je skoro i no po ela da pada a odbornik se jo nije
vra ao. Nismo znali ta je s njim, pa smo odlu ili da pro-
duimo u Bijele Vode. Oko 10 asova uve e stigli smo i stra-
ar nas je zaustavio. Rekli smo mu da elimo da razgovara-
mo sa Golubom. Odveo nas je u jednu ku u i rekao nam da
ekamo. To je bila ku a u kojoj je do tada bila smjetena
komanda Prve ete Zeni kog NOP odreda. Jo su se vidjeli
'svjei tragovi krvi. Tu je prethodne no i bio ubijen na spa-
vanju politi ki komesar Gojko Uzelac. Cekali smo oko 20
minuta, a onda se pojavio Golub sa trojicom svojih prati-
laca. Sjeo je i pitao ta ho emo. Rekli smo mu zato smo
doli i da je to to je on uradio izdaja i da e kad-tad od-
govarati. Traili smo da pusti sve zarobljenike i nae ranje-
ne drugove i da se ostali izjasne.
Drsko nam je odgovorio da tu nema ta da se izja-
njava, da su se oni ve izjasnili, a da je on zarobljene i ra-
njene ve pustio; da nije istina da je on izdao, da e se on
i njegovi ljudi i dalje boriti protiv okupatora i ustaa, ali
bez nas, da je to u injeno samo zato to on i njegovi ljudi
ne ele da idu sa svoga terena i ne elimo da nas ubijate.
Da ne eli nikakvu saradnju sa nama i ako ga napadnemo
da e se on i njegovi ljudi boriti protiv nas gore nego protiv
ustaa.
185
Poslije ovoga, vidjeli smo da dalji razgovor s njim ne-
ma nikakvog smisla. Digli smo se i rekli da elimo da idemo.
Onako usput, jo sam mu rekao: Golube, radi kako
1 zna i kako god bude radio ti e u najskorije vrijeme biti
njema ki i ustaki agent i da zna jednog dana e odgo-
varati za to. Ne moe se sluiti i bogu i avolu.
Ova intervencija, prema iznijetim sje anjima i doku-
mentaciji kojom smo raspolagali, bila je i jedina koju je
. tab odreda preduzeo, izuzimaju i onu koja je dola na ini-
cijativu Omera Masli a da Majevi ki bataljon razorua Dru-
gu etu u Osredku. I tab grupe udarnih bataljona, koji se
nalazio sa Prvim bataljonom na zavidovi kom sektoru, tako-
e nije preduzeo nita, pa do njegove akcije nije dolo ni
prema etnicima koji su izvrili pu eve u etama na Vota-
nu, u ardaku, Konjskom brdu i Kamenici. A izgleda da se
Golub Mitrovi plaio protivnapada taba odreda i taba
grupe udarnih bataljona, jer druk ije se ne moe objasniti
njegova velikodunost kada je odlu io da jo u toku da-
na (6. maja) pusti sve zarobljenike i istu ve e prihvati da
razgovara sa Vujasinovi em i Prodanovi em. Poslije tih raz-
govora nesmetano ih je pustio, iako su bili bez ikakvog 0-
bezbje enja, da se vrate uStojanovi e."
Po tome to je pu izveden jednovremeno u ve em
broju jedinica Zeni kog NOP odreda i u Tre em udarnom
bataljonu, koji je tek bio formiran, moe se zaklju iti da je
bio unaprijed dobro pripremljen, da je izveden uz maksimal-
no postignuto iznena enje i da je najvjerovatnije bio inici-
ran od etni kih oficira i drugih emisara koji su ve imali
iskustva u tome. Kada i kako su oni ta iskustva prenijeli
Golubu Mitrovi u i drugim organizatorima pu a teko je sa-
da utvrditi.
Nije isklju eno da su inicijatori pu a bili etnici sa
Ozrena, gdje je ve bio stvoren etni ki odred i kojima je
zbog blizine zeni kog kraja bilo od zna aja da se likvidira
partizanski odred i razvije etni ki pokret. Moda je u sve-
66. Ovu odluku tabova da se vojni ki ne interven.ie, Rodoljub
Colakovi u svojim Zapisima, knj. I. str. 780, objasnio je na slijede i
na in: Sad i i i goniti Mitrovi a po ovim umama zna ilo bi gubiti
i ljude i vrijeme. Osim toga Zeni ki kraj je vrlo slabo naseljen i
siromaan, tako da nam ljudi ve sada manje-vie gladuju. Uputati
se u akcije na eljezni koj pruzi Sarajevo-Brod sa Mitrovi em i nje-
govom bandom za le ima, zna ilo bi stalno arkati se sa njima a ne
boriti se protiv okupatora .
186
l'
~,
mu tome glavnu ulogu odigrao Branko Staki , advokat iz
Vozu e i pridobio Goluba Mitrovi a, Duana Duri a, Jovu
Laki a i jo neke pro etni ke elemente i uputio ih kako i
-na koji na in da izvedu pu . On je to isto uradioli Ozren-
skorn NOP odredu i bio glavni savjetnik u etni kom tabu
Cvijetina Tadi a. Ovu pretpostavku potvr uju i sje anja s~-
ljaka iz Cardaka i Stojanovi a koji navode da su Golub Mi-
trovi i Duan Duri imali nekoliko kontakata sa etnicima
sa Ozrena i da su se s njima sastajali u nekim zaseocima
Vozu e.
Epilog ove mu ke izdaje odigrao se 14. juna 1942. go-
dine. Tog dana sklopljen je sporazum o me usobnom nena-
padanju, zajedni koj saradnji i borbi Zeni kog etni kog o~-
reda i ustako-domobranskih snaga protiv narodnooslobodi-
la kog pokreta.
Prema zapisniku koji je tada sastavljen u Zenici, c.
koji su ispred ustakih :rlasti potpi.sali Velik~ ~pan pri pred-
sjednitvu vlade, dr MIlan Badovmac, zamJen!k komandan-
ta III domobranskog korpusa (zbora) pukovmk Antun Pro-
haska, ustaki potpukovnik Ivan ojat, a ispred etni ke ko-
mande Golub Mitrovi , njegov zamjenik Jovo Laki , na el-
nik taba Vojislav Bala , pomo nik na elnika taba Petar
Milia ikomandir 1. etni ke ete Jovan Gli i , etnici su
'priznali Vrhovnitvo Nezavisne Drave Hr~atske i kao ~je-
ni dravljani izrazili lojalnost i odanost nJeD;0m.poglavmku
Anti Paveli u. Dalje, obavezali su se da prekidaju sva nep-
rijateljstva prema vlastima ~~H i ~a e s~ zajedni ~i. sa o:
ruanim snagama NDH boriti protiv partizana. Dobili su 1
pravo da obavljaju vlast na teritor:iji koja je sporazu~o~
utvr ena, ali pod kontrolom NDHI do~. se ne o~gamz~Ju
op inska poglavarstva. Pored toga, u cIlJU vo enja zajed-
ni ke borbe protiv partizana, etnicima je garantovano snab-
dijevanje orujem i municijom, lije enje ranj.eni~a u bolni~
cama a ako se istaknu u borbi da mogu dobivati nagrade 1
:odlik~vanja NDH. Tako e je odre eno da porodicama pogi-
'nulih etnika u borbi protiv partizana pripada potpora.
Stanovnitvo sa teritorija koja je pod etni kom kon-
trolom i uz njegovo odobrenje dobilo je pravo da se moe
snabdijevati svim potreptinama kao i ostali dravljani ~DH
i zapoljavati u dravnim i drugim j~vnim. ustanov~!lla I po~
duze ima NDH, kao i prodavati svoje artikle na p].Jaca~a ]
uz etni ke propusnice slobodno se kretati.U ostahm ta(;k~-
ma ovog sporazuma regulisana su i druga pitanja kao to Je
181
pravo na noenje oruzja, podnoenje zahtjeva da se iz logo-
ra puste odvedeni ljudi, povratak izbjeglica u svoje domove,
zamjena novca itd." ak su od vlasti NDH tada dobili i pe-
at sa ustakim grbom.
Potpisivanje ovog sporazuma dolo je kao posljedica
potrebe i zajedni kih interesa okupatora, ustaa i etnika da
se onemogu i narodnooslobodila ki pokret i borba naroda
za svoju slobodu. Posebno su Nijemci bili zainteresirani da
do e do ovog sporazuma. Oni su ga i inicirali jer im je bilo
stalo da obezbijede mir i nesmetano funkcionisan je okupa-
cionog sistema. Smatrali su da to mogu posti i pacifikaci-
jom srpskog stanovnitva i lake se obra unavati sa narod-
nooslobodila kim pokretom. Zbog toga su Izvrili pritisak
na vladu NDH i prisilili je da, i pored njenog jakog otpora.
prvo, izmijeni stav prema Srbima, a onda otpo ne sa prego-
vorima i sporazumijevanjem sa etnitvom." Prihvataju i
politiku sporazumijevanja, ona je bila prisiljena da etnike
prihvati kao ravnopravne partnere u zajedni koj borbi pro-
tiv narodnooslobodila kog pokreta i da pravi takve ustupke
kojima su oni dobili potpunu vlast na teritorij i koja im je
sporazumom dodijeljena.
Ovi sporazumi su pokazali da etnici i ustae, bez obzira
na razlike u kona nim ciljevima, imaju dodirnih i zajedni -
kih ta aka od kojih je na prvom mjestu bila potreba zajed-
ni ke borbe protiv narodnooslobodila kog pokreta. Oni su
i klasi an primjer ponaanja buroazije koja, kad do u u
opasnost njeni klasni interesi, ne bira sredstva da ih o uva.
Odbacuju i sve ideale i potiskuju i u stranu me usobne
suprotnosti, ona se povezuje i ujedinjuje u borbu protiv na-
roda i njegovog revolucionarnog pokreta. I pored ovoga,
suprotni politi ki ciljevi povremeno su dovodili i do nepri-
mjenjivanja svih odrednica ugovora i do izbijanja manjih
sukoba, jer su etnici pokuavali da ometaju i funkcionisa-
nje ustake vlasti. Tako je 15. jula 1942. godine kod Vraca
(6 km sjeverno od Zenice) dolo do sukoba sa domobrani-
ma; 11. oktobra napadnuta je milicija u Raspoto ju, a tri
dana kasnije u Zenici je ubijen na elnik etni kog taba. Pod
pritiskom Nijemaca, ponovo je, 21. novembra 1942. godine,
postignut sporazum, a tada je njema ka komanda naredila
vlastima NDH da svaki sukob sa etnicima izbjegavaju.:"
CETNICI. USTASE I DOMOBRANI (14. JUNA 1942. GODINE) POSLIJE POTPISIVANJA
UGOVORA IZME U PREDSTAVNIKA III DOMOBRANSKOG ZBORA I ZENICKOG
ETNI KOG ODREDA
67. AVII, k-81. reg. br. 16/4-1-2.
68. A. Paveli je tada izdao i povjerljivo uputstvo u kojem je
traio da gdje god postoje uslovi za sporazumijevanje sa etnicima da
se povedu pregovori o zajedni koj borbi protiv partizana.
(Zbornik NOR-a, tom. II, knj. 5, dok. br. 63).
U po etku Nijemci nisu izraavali ve u sklonost prema etnici-
ma i preputali su da sa njima pregovore o zajedni koj borbi protiv
partizana vodp zapovjednici vojnih jedinica NDH. Me utim, ubrzo su
njema ko vojno zapovjednitvo i njema ka politika u procjenjivanju
politi kog i vojnog stanja po elisve ve i zna aj pridavati etni kom
pokretu, te su postigli sporazum sa etni kim komandama o zajedni -
koj borbi protiv Narodnooslobodila ke vojske i narodnooslobodila kog
pokreta uopte.
69. AVII, k-148 a, reg. br. 43-1-5/13, k-148, reg. br. 39/10 In-
stitut za istoriju, Sarajevo, MF 9/19.
188
189
Peti dio
MJERE OKUPATORA I NJEGOVIH POMAGACA
NA GU$ENJU USTANKA
Neprijateljeva proljetna ofanziva zavrila se okupaci-
jom slobodnih teritorija u isto noj Bosni, Hercegovini, Cr-
noj Gori i Sandaku i razbijanjem partizanskih odreda i do-
brovolja kih jedinica u tim krajevima. Preostali dijelovi par-
tizanskih snaga iz tih oblasti Jugoslavije, osim iz isto ne Bo-
sne, povukli su se u rejon doline Sutjeske i na Zelengoru,
gdje je Vrhovni tab formirao Tre u; Cetvrtu i Petu prole-
tersku brigadu. U isto noj Bosni su, tako e, svi partizanski
odredi, osim Bir anskog i Majevi kog, bili razbijeni i ostale
su samo male slobodne teritorije li Bir u i zeni kom kraju
koju je zakratko, do povla enja preko Konjuha, drala gru-
pa udarnih isto nobosanskih bataijona.
U toku ofanzive okupator je, uz pomo ustaa i etnika,
primijenio najbrutalnije metode terora nad stanovnitvom da
bi uguio volju naroda da se bori za slobodu. Na stotine se-
la bilo je popaljeno. Ubijeno je na hiljade nevinih ljudi, e-
na i djece. Samo kod Skelana i Bratunca pobijeno je tada
nekoliko hiljada ljudi, ena i djece koji su pred ustaama
pokuavali da prebjegnu u Srbiju. Na desetine hiljada ih je
odvedeno u koncentracione logore, odakle se vrlo malo ivih
vratilo. Samo iz zbjegova i sela sa Kozare odvedeno je oko
50.000 njenih stanovnika.'
I u gradovima je zavladala teko stanje. Teror okupatora
i ustaa bio je sve ve i. Stalna hapenja i odvo enje zatvo-
renika u koncentracione logore bile su svakodnevne pojave.
Zatvori su bili puni i pretvoreni u mu ilita u kojima su pri-
1. C,1. rat, knj. I, str. 242.
191
mjenjivane metode koje su prevazilazile doba inkvizicije. Ni-
su zatvarani, mu eni i ubijam samo komunisti i oni koji su
bili osumnji eni za saradnju sa narodnooslobodila kim pok-
retom nego i svi drugi rodoljubi koji su elili slobodu svom
narodu.
Pustoenja okupatora su bila takva da su u itavim po-
krajinama i regijama paralisala ivot. U ustani kim oblasti-
ma stanovnitvo zbog paljenja i plja ke ostalo je bez krova
nad glavom i osnovnih sredstava za ivot. Veliki broj napu-
~tenih imanja bio je neobra eno Na oslobo enoj teritorij i do-
lo je do gladi, a veliki broj izbjeglica oteavao je IOnako
teku situaciju. I broj ranjenika se stalno pove avao, a nije
bilo ni najosnovnijih us lova za njihov smjetaj, zatim sani-
tetskog materijala, lijekova i drugih neophodnih potreba.
Sve ove teko e koje je okupator uz pomo svojih po-
maga a planski i sistematski stvarao, nepovoljno su djelo-
vale na ja anje oruane borbe protiv okupatora. Mnogi bor-
ci naputali su borbu i odlazili ku ama, a neki su prilazili
etnicima. Tako se, na primjer, samo na podru ju od Viso-
kog do Zavidovi a na desnoj obali rijeke Bosne vie grupa
bivih ustanika i izbjeglog stanovnitva javilo lokalnim us-
takim vlastima u Visokom, Kaknju, Zenici, ep u i Zavi-
dovi ima, a samo na podru ju optine Vozu a (Zavidovi i)
povratilo se svojim ku ama u vremenu od sredine maja do
po etka juna preko 550 staraca, ena i djecee.t
I elementi opte situacije nepovoljno su uticali na ras-
poloenje jednog dijela ustani kih masa prema narodnoos-
lobodila koj borbi. Saveznici jo nisu bili otvorili drugi
rront, a Nijemci su jo uvijek napredovali u Africi i na is-
to nom ratitu." Zbog ovoga je po elo da opada vjerovanje
da e Sovjetski Savez i njegova Crvena armija brzo slomiti
Hitlerovu ratnu mainu. Na kolebanje i vjeru u kona nu po-
bjedu narodnooslobodila ke borbe, naro ito kod jednog dije-
la srpskog stanovnitva, a koje je do tada predstavljalo os-
novnu ustani ku snagu u Bosni i Hercegovini, uticali su e-
tnici svojom kapitulantskom politikom i lanim obe anjima.
Govorili su da e spasiti srpski narod od daljnjeg istreblje-
nja.
Me utim, iako su ove teko e bile dosta velike, one
nisu zna ile i prestanak narodnooslobodila ke borbe u svim
2. Rasim Hurem, Krrza NOP-a u Bosni i Hercegovini krajem
i941. i po etkom 1942., Svjetlost, Sarajevo, 1972, str. 239.
3. OsI. rat, kn], I, str. 269.
192
krajevima Bosne i Hercegovine. Bitno je bilo da u najsmrn
narodnim masama nije bilo uniteno osje anje pravednosti
za koje se bori narodnooslobodila ki pokret i vjera u ispra-
vnost ciljeva koje je Komunisti ka partija Jugoslavije istak-
la kad je narode i narodnosti Jugoslavije pozvala da se dig-
nu na ustanak i otpo nu borbu protiv okupatora i doma ih
izdajnika za svoje nacionalno i socijalno oslobo enje. Vjera
u pravednost ciljeva i revolucionarni smisao narodnooslobo-
dila ke borbe bila je bitna komponenta koja je omogu ila
da se prevazi u sve teko e i da se narodnooslobodila ka bor-
ba za svega nekoliko mjeseci u novom zamahu razbukta u
svim krajevima Bosne i Hercegovine.
1. Privremeni prestanak oruane borbe
Poslije etni kog pu a, borci iz eta Zeni kog odreda,
koji nisu prihvatili izdaju i koji su eljeli da nastave borbu
protiv okupatora i njegovih saradnika, okupljali su se, dola-
ze i u grupama i pojedina no, okotaba odreda. Oko 100
boraca, koliko ih je otprilike ostalo, uvrteni su u jedinice
grupe udarnih bataljona, Kasnije, u akcijama koje je grupa
udarnih bataljona izvodila na ovoj teritorij i i prilikom po-
kuaja da se pre e rijeka Bosna, ovaj broj je opao.
Grupa udarnih bataljona nastavila je sa izvo enjem
akcija na neprijatelj eva uporita i komunikacije na ovoj te-
ritoriji. Izme u 10. i 20. maja izvedeno je sedam akcija ug-
lavnom na prugu i eljezni ke stanice Nemila, Begov Han,
Zele e i Vozu a.' Uisto vrijeme grupa je pokuala da se pre-
baci na lijevu obalu rijeke Bosne i da krene prema Bosan-
skoj krajini, jer se pretpostavljalo da e se u tom pravcu
kretati i Vrhovni tab sa. proleterskim brigadama. Ovi poku-
aji prelaska rijeke Bosne nisu uspjeli, pa je grupa udarnih
bataljona 21. maja definitivno napustila zeni ki kraj, prela
rijeku Krivaju kod sela Mujezinovi a i preko Konjuha stig-
la u Bira ,"
4. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 5, dok. br. 137, 140, 143, 145. i 149.
5. U estalost akcija u ovom periodu na prugu i vojna uporita
kao i pikuaje grupe udarnih bataljona da pre e na lijevu obalu ri-
jeke Bosne, neprijatelj je smatrao da su uslijedili zbog toga ... to
su saznali (misli se na partizane, P. A.) da se na ovom dijelu podru-
ja priprema akcija i enja, a iz bojazni namjeravali su se prebaciti
preko rijeke Bosne na lijevu obalu kod Begovog Hana, Zenice, Lave,
Ilijaa i Reljeva, gdje postoje mostovi i skele.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 5, dok. br. 163).
]93
. Tada je u zeni kom kraju, sve skoro do kraja 1944.
godine, prestala oruana borba protiv okupatora i doma ih
izdajnika. Ve i dio boraca Zeni kog partizanskog odreda pod
uticajem neprijateljeve propagande prestao je da se bori.
Mnogi od njih, izgubivi vjeru u kona nu pobjedu, priklo-
nili su se etnicima. U stvari, prihvatili su alternativu koju
su im etnici nudili da jo nije vrijeme za borbu, treba e-
kati, prikloniti se Nijemcima i na taj na in sa uvati glavu
dok saveznici ne slome Hitlerovu ratnu mainu a zatim, na
elu sa kraljem Petrom i izbjegli kom vladom u Londonu, os-
loboditi zemlju, Mnogi nisu bili svjesni injenice da to zna-
i i kapitulaciju pred neprijateljem i da ih takav postupak
svrstava na stranu svih onih izdajnika koji su itavo vrije-
me rata pomagali okupa toru u borbi protiv narodnooslobodi-
la kog pokreta i protiv oslobo enja vlastitog naroda.
Uzroci koji su doveli do raspada Zeni kog partizan-
skog odreda postojali su i prije nego to je Golub Mitrovi
krenuo putem izdaje. Jo za vrijeme prvih ja ih borbi ze-
ni kih eta protiv ustaa i domobrana, a naro ito u vrije
me njema kih zimskih operacija na Romaniji i Bir u, poja-
vile su se etni ke kokarde i kapitulantske pri e da e Ni-
jemci i ustae popaliti sva srpska sela i pobiti sve Srbe. Za-
etnici tih prvih znakova kapitulanstva pred neprijateljem
bili su pro etni ki elementi koje su ostaci razbijenog Srp-
sko pravoslavnog drutva i etni ke organizacije iz Zenice
ubacivali u partizanske ete. Me u takvima bili su Gavro
Todi , Jovo Bala , Duan Josipovi , Jovo Laki i jo neki.
Preko njih irili su svoj uticaj i etni ku propagandu. To su
isto radili pojedinci i etni ke grupe iz Srbije koji su jo u
decembru 1941. godine, sa propusnicama partizanskih tabo-
va, po eli stizati u zem ki kraj i poslije kra eg zadravanja
nastavljali u pravcu Ozrena i srednje Bosne.
. Pored toga, uzroci lee i u nepotpunom politi kom
objanjavanju nastalih teko a poslije neprijateljevih ofan-
ziva u isto noj Bosni. Nije se dovoljno ukazivalo da one ni-
su trajne i da se mogu prevazi i, zbog ega je dolazilo do
demoralizacije i gubljenja perspektive kod jednog broja bo-
raca. Bilo je i politi kih greaka koje su doprinijele da ne-
prijatelj, nalaze i pogodno tlo za svoju propagandu, na nji-
ma mobilie kolebljive borce i gurne ih u borbu protiv svo-
jih drugova i saboraca. Jedna od takvih je i strijeljanje ne-
koliko boraca koji su otkriveni kao pro etni ki elementi, a
koje je izvedeno tajno bez ikakvog politi kog objanjenja i
194
pokuaja da se ukae na tetnost njihovog djelo-
van~a. i ~~zobli. e .nji~ova .izdajni ka djela. I pokuaje -ko-
lektIVIzacl}e IzbJe&hca IZ Gostovi a i Vozu e u prolje e
1942. godme, kada Je sva stoka i hrana iz ovih sela prene-
sena umagacine a seljaci dovedeni na zajedni ke kazane u
Karnenici, Mitrovi ima i Stojanovi ima, neprijatelj je isko-
risti? u svojoj propagandi protiv komunista i za razbijanje
p~.rtlz~nsk09 odr~da. ~ilo je i drugih slu ajeva lijevog zastra-
nJl.va~J~ koje se ISI?oIJav~lo ~~oz aktivnost i javno istupanje
pojedinih rukovodilaca I prilikom prikupljanja hrane za
borce.
Iako su u to vrijeme u zeni kom kraju bila tri jaka
partizanska bataljona (Prvi proleterski, Drugi Majeva ki i
Tre i udarni) a sa njima i ve ina lanova Glavnog taba
N~P i DV Bosne i Hercegovine i lanova Pokrajinskog ko-
miteta KPJ, kapitulantski duh dijela boraca iz zeni kog kra-
ja i njihov prelazak na etni ku stranu nije mogao biti spri-
je en. Pa ni kratak boravak ovih bataljona poslije etni kog
pu a na ovoj teritorij i i nastavljanje sa akcijama na nepri-
jateljeva uporita du komunikacije Zenica-Zavidovi i, ni-
su bili dovoljni da se onemogu e etnici, povrati moral po-
kolebanih boraca i nastavi oruana borba.
Naputanjem zeni kog kraja i odlaskom grupe udar-
nih bataljona u Bira , prakti no cijela slobodna teritorija
biveg Zeni kog partizanskog odreda bila je preputena et-
nicima. Nije ostala ni jedna partizanska jedinica a ni grupa
koja bi kasnije pokuala da povrati moral i vjeru u pobjedu
i ponovo pokrene mase u oruanu borbu. Nije ostvaljena ni
jedna organizovana grupa lanova Komunisti ke partije i
lanova SKOJ-a koja bi odrala kontinuitet narodnooslobo-
dila ke borbe na ovom terenu.
Posljedica udaraca koje su tada okupator, ustae i e-
tnici zadali narodnooslobodila kom pokretu u Zenici i ze-
ni kom kraju bile su vrlo teke. Od oko 400 boraca Zeni -
kog partizanskog odreda, svega ih je nekoliko desetina os-
talo vjerno narodnooslobodila koj "orbi i uli su u sastav
udarnih bataljona, odnosno Sestu isto nobosansku proleter-
sku brigadu. Ostali ve i broj, preko 300, neto milom neto
silom, prilo je etnicima i stupilo u njihove redove. I naj-
ve i dio oruja Zeni kog partizanskog odreda (8 pukomitra-
ljeza i oko 300 puaka) pripalo je etnicima, koji su ga sve
do kraja rata upotrebljavali isklju ivo protiv narodnooslo-
bodila ke vojske i svoga naroda. Pripala su im i druga bor-
195
bena i materijalna sredstva kojima je Odred raspolagao:
sredstva veze, radio aparati, radionice, pisa e maine i osta-
la sredstva propagande i druge ratne tehnike.
Osim toga, izgubljena je slobodna teritorija na kojoj
je bila organizovana nova narodna vlast. Seoski narodni od-
bori prestali su sa radom, a umjesto njih po eli su da hmk-
cioniu etni ke optine, povjerenici (seoski knezovi) i an-
darmi.
U toku nepunih sedam mjeseci, koliko su se zeni ki
partizani borili protiv okupatora i ustaa i uporedo sa stva-
ranjem slobodne teritorije i organa narodne vlasti, u vr i-
vano je bratstvo i jedinstvo naroda ovog kraja. Osim neko-
liko manjih pojedina nih ispada, nije bilo slu ajeva da je ta
tekovina bila dovedena u pitanje. Pripadnici sva tri naroda,
Srbi, Hrvati i Muslimani, pomagali su partizanske jedinice
i zajedni ki doprinosili uspjehu narodnooslobodila kog pok-
reta u ovom kraju. Na cijeloj ovoj teritoriji, izuzev u dolini
Krivaje, nije bilo ni jednog naoruanog muslimanskog ili hr-
vatskog sela. Pojavom etnika, ubrzo se, pod uticajem us-
take vlasti, javlja naoruana milicija i dolazi do povreme-
nih obra unavanja izme u etnika i ove kvislinke forma-
cije.
Najtee je bilo to se jedan dio stanovnitva koji je
do tada podnosio i najve i teret narodnooslobodila ke bor-
be u ovom kraju, okrenuo prema etnicima, ili se pasivizi-
rao. Prihvataju i etni ko obe anje da ih ustae ne e proga-
nj ati i ubijati, da mogu slobodno obra ivati zemlju i ak. da
se mogu zapoljavati u industrijsko-rudarskim preduzecima
Kaknja, Zenice i Zavidovi a, ovaj dio srpskog stano~nitva
u stvari je prihvatio kapitulaciju pred okupatorom I usta-
ama.
I dio muslimanskog i hrvatskog stanovnitva, koji je
u po etku bojaljivo i sa rezervom prihvatao narodnooslo-
bodila ki pokret u zeni kom kraju a kasnije se sve vie ve-
zao za njega, u novonastaloj situaciji, poslije etni kog pu.
a, ostao je uplaen i bez jasne perspektive o daljnjem is-
hodu borbe. Pred strahom od etnika i za goli ivot, i ovaj
dio seoskog stanovnitva je prihvatio ono to su mu okupa-
tor i ustae nudili: da se naorua i organizuje u milicijske
jedinice kojima je bila namijenjena ista uloga koju ~u ima-
li etnici. I one su imale zadatak da budu predstraza pro-
tiv snaga narodnooslobodila ke vojske i partizanskih odre-
da Jugoslavije i da na teritorij i koja im je bila dodijeljena
tite interese okupatora i ustake vlasti.
196
,
'j.
U Zenici su gra ani i radnici preivljavali teke da-
ne. Naro ito su bili pogo eni aktivni saradnici narodnooslo-
bodila kog pokreta, koji su organizovano u tekim ilegalnim
uslovima doprinosi li svim onim uspjesima koje su zeni ki
partizani postizali u borbi protiv okupatora i ustaa.
etni ki pu , tragediju i pogibiju jednog broja zeni kih ko-
munista i boraca teko su proivljavali. O tim doga ajima.
borbi i pogibiji pojedinih boraca prepri avale su se razn~
verzije. Najtee je bilo kad se u Zenici saznalo da su part~-
zani napustili zeni ki kraj i da vie nema Zem kog parti-
zanskog odreda. Tada je i ustaka propaganda preko razgla-
snih stanica, u vijestima i drugim sredstvima informisanja
stalno ponavljala da su partizani uniteni, da su ih protje-
rale njema ko-ustake skupine i da se hrvatski narod ne
treba vie plaiti partizanskog banditizrna i terora, Nisu
proputali da pri tome prijete i da pozivaju na lojalnost one
koji su bili zavedeni komunisti kom propagandome,"
Poloaj aktivista i simpatizera narodnooslobodila -
kog pokreta oteavala je tada i okolnost t? su ~ Zenic~. po-
slije hapenja u januaru i martu ]942. godme bile razbijene
partijska i skojevska organizacija. Nije ?ilo partiJs.kog ru-
kovodstva koje bi, predo avaju i revolucionarne ciljeve na-
rodnooslobodila ke borbe, okupljalo sve to je bilo napred-
no i spremno da se bori protiv nazadnja kih i faisti kih
snaga i njihovog novog poretka.
Zenica je u to vrijeme ostala. izolova~a ~ .odvo,.iena od
partizanskih jedinica. Najblie part.lzansk~ jedinice bile su u
zapadnoj Bosni i Bir u, a to i.e bilo toh~? d.aleko d~ ~e u
tadanjim uslovima nisu mogh ~spoSt<;tVltIbilo .kakvI KO~-
takti i veze sa njima. I veze sa ilegalnim pokretima, parti]-
skim rukovodstvima u okolnim i drugim mjestima bile su u
prekidu. Svi kanali preko kojih se ranije . k~I?uniciralo ~a
slobodnom teritorij om i ilegalni~l organizacijama ?k?I~Ih
mjesta (Sarajevo, Travmk, Kakanj, Beg?v Ha?, ~~lec<;tI Ze-
p e), a koji. su do tada bili dobro orgamzovam, VIse msu po-
stojali.
Tada je jedan broj dotadanjih a~.tivista i s,impatize-
ra narodnooslobodila kog pokreta, naro ito omladme, pred
strahom od hapenja, prihvatio poziv da stupi u domo~ran-
sku vojsku. Neki su se zaposlili ili nastavili kolovanje. a
6. Sje anje SeidaSkrge.
197
neki su se potpuno povukli i sa prividnom lojalno u prema
ust~k~m p~kr~tu o~ekiva!i. ",?olje dane za aktivnost i akcije.
Najve i broj Simpatizera ZIVIOje u stalnom strahu da us-
tae ne otkriju njihovu saradnju sa narodnooslobodila kim
pokre.tom, zbog ega bi mogli biti maltretirani i hapeni.
~nogl su..se z~og t.og~ uvla ili .li s~be,. izbjegavali sastaja-
nJ~ sa p.nJc:telJlm~ I ~IJ~tko s: pOJ~ylJlvah van ku a i na ja-
vmm mjestima, BIlo Je I takvih kOJI su pokuavali da se pri-
kriju na taj na in to su svuda gdje im se za to ukazala
:prili~a ist~cal~ svoju privrenost ustakom pokretu. Na
Javmm .mJe~~lma otvoreno su podravali ustaku politiku
I na taj nacm kod ustakih vlasti nastojali da izbriu bilo
kakva sje anja na saradnju sa narodnooslobodila kim pok-
retom.
U ovako tekoj situaciji, u Zenici je tada ostao samo
jed~n m~ji bn;>j a~t.ivista ~~rodnooslobodila kog pokreta.
Om su bili dosljedni I nastavili su sa ilegalnim radom u no
vim uslovima. To je bila grupa iz svih slojeva i uzrasta sta-
novnitva (radnici, inteligencija, slubenici, trgovci, omladina
ene .i stariji ljudi). Nastale teko e nisu ih pokolebale. Vje~
:-ova!1 su u kona n~ pobjedu !nastojali da o uvaju kontinu-
itet Ilegalnog rada I ono sto Je zapo eto 1941. godine. .
2. Nastojanja okupatora i njegovih pomaga a
da oja aju svoj poloaj
Okupator i ustae su nastojali da prestanak oruane hor-
be ~. ~eni ~om kraj~ t~ bolj~ iskoriste i poboljaju svoje
POZICIJekoje su u zimu I prolje e 1942. godine zbog nepre-
kidnih dejstava partizanskih jedinica bile uzdrmane.
Prema sklopljenom sporazumu, etnicima su odredili
ter.itor~ju koja. e biti pod nji?ov?~ kontrolom i sa koje e
om ostguravati glavnu komunikaciju od napada partizanskih
snaga," Cetni ki odred djelovao je na podru ju desno od ri-
7.. Prema raspisu iz Paveli evog glavnog stana od 24. jula 1942.
g. zvani no su potvr ene granice teritorije Zeni kog etni kog odreda.
U ovom dokumentu o tome stoji slijede e: Grupa zeni kih etnika
nalazi se na podru ju Velike upe Lava-Gla, koje je ograni eno
crto~: ~jesto Za,:,!dovi i, isklju ivo desna obala rijeke Bosne do uto-
ka Bistri aka u rijeku Bosnu. Isklju ivo s. Seri i potokom Bistri aka
prema s. Bistrici uklju ivo s. Osojnica, s. Vjetren{ca-elj. postaja Bu-
so.va ~ prema s. Busova i, isklju ivo s. Busova a, glavnom cestom do
Klseljaka.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 6. dok. br. 153).
198
jeke Bosne, isto no i sjeverno od rijeke Krivaje i juno od
eljezni ke pruge Podlugovi-Vare. Kad su na ovaj na in
obezbijedili desnu stranu rijeke Bosne i nali saveznika koji
e im biti prestraa na jednom irem prostoru protiv snaga
narodn?oslo~odila kog l;>ok:e!~, p~eduzeli .su i druge mjere
kako bi Zenicu, kao najvazruje mjesto u industrijsko-rudar-
skom bazenu srednje Bosne, pretvorili u jako vojno uporite.
Izgra~ili su fortifikacijske objekte na poloajima na glavnim
pravcima odakle su smatrali da im prijeti najve a opasnost.
Pojedine od ovih poloaja zatitili su i anim preprekama i
minskim poljima. Izgradili su i nekoliko betonskih bunkera
kod eljezni kih mostova, a neto kasnije i na drugim va-
nim mjestima i raskrsnicama. Ove odbrambene objekte po-
vezali su sa ostalim vojnim uporitima, kao to su u dolini
rijeke Bosne Nemila, Begov Han i ele a, a u dolini Lave
Travnik, Bila, Vitez i Busova a. Sva ova utvr enja okupatora
i ustako-domobranskih snaga sa etnicima na desnoj strani
rijeke Bosne i snagama milicije predstavljala su sloen sis-
tem odbrane industrijsko-rudarskog bazena Zenica koji su
oni branili sve do kona nog oslobo enja.
U elji da to bolje osigura ovaj privredni kompleks
i vojno uporite, a naro ito Zenicu, neprijatelj je stalno po-
ja avao svoje snage. Tako su Nijemci, pored grupe vojnika
iz privrednog bataljona (Wirtschaft bataijon) koja je obez-
bje ivala eljezaru, u martu 1942. godine poja ali svoje sna-
ge dijelovima 718. pjea ke divizije, a neto kasnije i dije-
lovima jednog zatitnog bataljona (Landeschitzen bataljon).
Kasnije, broj njihovih jedinica i ustanova u Zenici bio je u
stalnom porastu. Pove ane su i domobranske snage. Pored
bataljona Drugog pjea kog puka, sredinom ljeta 1942. godi-
ne u Zenicu su stigli i dijelovi tek osnovanog 17. domobran-
skog eljezni kog bataljona koji je formiran na inicijativu
Ante Voki a, direktora sarajevskih eljeznica. Ovaj bataljon
je imao nekoliko oklopnih vozova, od kojih je jedan bio u
Zenici. Njegove jedinice zaposjele su novoizgra ene beton-
ske bunkere du eljezni ke pruge, obezbje ivale vozovei
transporte i zajedno sa ustaama vrile legitimasanje putni-
ka na eljezni kim stanicama.
Pored ovih, neprijateljeve snage u Zenici su oja ane
.10S jednom novoformiranom jedinicom od ljudstva koje je
ranije pripadalo bivoj ustakoj pripremnoj bojni. To je bi-
la tzv. Dravna-veleobrtna zatita (DVZ) u eljezari i Rudni-
ku. Pod komandom Leopolda Hikla i Joze Praklja i a, a pot-
199
injene Jaroslavu Selu, ove jedinice su imale zadatak da o,bez-
bje uju industrijske objekte u Zenici i da povremeno ucest-
vuju u borbama protiv partizan~ki!1 jedinica. Vr.ile su ~ hap-
enja aktivista narodnooslobodila kog pokreta 1 ostalih ro-
doljuba. Hikl je organizovao i obavjetajnu slubu u selima
preko koje je tragao za svim pripadnicima NOP-a.
8
Progoni Srba i Jevreja u 1941. godini stvorili su kod
ve eg dijela hrvatskog stanovnitva odbojnost prema usta-
kom pokretu. Razvojem narodnooslobodila ke borbe, naro-
ito po etkom 1942. godine, uticaj ustatva me u ovim sta-
novnitvom jo vie je opao. Zbog toga su ustae, da bi bar
donekle povratile poljuljano povjerenje i ponovo vezale je-
dan dio ovih masa za sebe, u prolje e i ljeto 1942. godine
preduzeli niz politi kih i drugih mjera. Prvo je reorganizo-
van ustaki logor. Iz njega su isklju eni svi funkcioneri koji
su se kompromitovali u teroristi kim akcijama i progonu
srpskog stanovnitva. Umjesto dotadanjeg logorn~ka Mirk~
Jankovi a, a na zahtjev pojedinih gra ana, naro ito Musli-
mana na tu dunost postavljen je Zahid Emini , u itelj iz
Zenic~. Ovo je bio pokuaj da se sa nekompromitovanim
Emini em za ustaki pokret vee muslimansko stanovnitvo
koje se, uporedo sa razvojem oruane borbe u zeni ko~
kraju, sve vie i otvorenije uklju ivalo u narodnooslobodi-
la ki pokret. Za tajnika ustakog logora postavili su Dragu
Kordi a. U kotarskom predstojnitvu smijenjen je predstoj-
nik Eugen Ari , koji se ve bio istakao u organizaciji usta-
ke vlasti i proganjanju svih koji nisu prihvatili ustatvo i
kvislinku NDH. Na njegovo mjesto doao je Franjo Arvaj-
ler (Arweiler). Na osnovu naredbe Ministarstva unut~anji.h
poslova NDH tada je u Zenici osnovana i ispostava Zupske
redarstvene oblasti." Ovim su preuzete sve policijske funk-
cije koje su do tada bile u rukama ustakog logora i tabo-
ra. Prvi ef ove ispostave bio je Ivan Franjeevi . On je sa
desetak svojih redarstvenika (ustakih agenata) preuzeo u
svoju nadlenost sva hapenja i spitivanja aktivista i pripad-
nika narodnooslobodila kog pokreta. Oni su odre ivali koga
treba uputiti u koncentracioni logor ili predati ustakom
prijekom sudu.
Ovim organizaciono-kadrovskim promjenama trebalo
je da oja a ustaka vlast i da se ustako-teroristi ke akcije
svedu u nekakve zakonske okvire. Uz ovo ustae su poku-
ale da i me u radnicma i omladinom na u one koji e im
biti oslonac za u vr enje i ja anje svog uticaja. Razvoj na-
rodnooslobodila ke borbe u zeni kom kraju, kao iprotesti
i demonstracije protiv hapenja grupe skojevaca i omladina-
ca ve su im bili pokazali koliko su bili duboki korijeni uti-
caja KPJ i narodnooslobodila kog pokreta i da od ve eg
broja gra anstva ne mogu o ekivati ja u podrku. Zato su
se okrenuli radnicima eljezare, Rudnika i drugih preduze a
i nastojali da ih lanim obe anjima i demagogijom u to ve-
cem broju pri vuku na svoju stranu i veu za ustaki po~ret.
U tom cilju reorganizovali su HRS-ove sindikate, odrali ne-
koliko sindikalnih skuptina (kojima su svi radnici morali
da prisustvuju) i izabrali po unaprijed odre enom dogovoru
sindikalne rukovodioce.
Osnovano je i povjerenitvo radni ke komore koje je
trebalo da kod ustakih vlasti zastupa interese radnika. Ovim
se eljelo da se kod radnika stvori utisak o socijalnoj i dru
tvenoj sigurnosti u NDH. Odrano je i nekoliko radni kih
zborova na kojima su prisustvovali najvii ustaki rukovod~o-
ci i predstavnici raznih udruenja i komora. Pored ostalih,
tada su u Zenicu dolazili Ivica Frkovi , ministar u Paveli e-
voj vladi, Ante Steti , povjerenik Glavnog ustakog stana, Le-
opold Bjelobrajdi , izaslanik Dravnog izvjetajnog ure~a.
Zdravko Bjelomari , tajnik Sarajevske komore i jo neki.!"
Oni su u razgovoru sa radnicima i mjesnim povjerenicima
Udruenja hrvatskih radnika eljezare i Rudnika, g<?vori~'lla~
kojima je najvie bilo demagogije i obmana, pokusavah .pu-
kazati kako je NDH selja ko-radni ka dravai obe avali su
poboljanje uslova rada i materijalnog poloaja r.adnika. Me-
utim, sva ta obe anja zavrila su na tome to Je Hrvatska
radni ka komora iz Sarajeva kao prilog dala 50.000 kuna za
popravak Radni kog doma u Zenici i to je iz Zagreba od<;>b-
reno da se radnicima eljezare i Rudnika pove a nadmca
za 10%,11 . .
Organizovali su i proslavu prvog maja, praznika rad~
ni ke klase, koga su nazvali Blagdanom rada. Uz program I
organizaciju izleta, prire ena je bila i sve ana zabava na ko-
8. ABiH, Komisija za utvr ivanje zlo ina okupatora njegovih
pomaga a, kut. 238,inv, br. 56.860.
9. -Novi list, Sarajevo, 31. maja 1942. godine.
lO. Isto, od 27. [ula 1942. godine.
11. Isto, od 2. maja i 23. juna 1942. godine.
200
201
JOJ Je Star evi eva mlade~z,:ela ~ul.t~rno u~jetni ~~ pro-
gram. Ovoj proslavi je dat veliki znacaj I na nju SU bih poz-
vani najvii ustaki rukovodioci iz Travnika i Sarajeva.
U pokuajima da se privu e i omladina preduzet je i-
tav niz organizacionih i politi kih mjera i akcija. Uz pomo
stoernika ustake mladei Ljubomira Pukari a=. reorgamzo-
vana je organizacija ustake mladei. Izvren je popis omla-
dine u Zenici i okolnim selima i odvojena je muka od en-
ske mladei. Osnovana je i organizacija ustake mladei po
taborima i postavljeno njeno novo rukovodstvo. Za logorni-
ka ustake mladei u Zenici tada je postavljen Ladislav Mom
ilovi .!"
Organizovani su i drutveni zborovi i razn~ p~ir~dbe na
kojima je omladina izvodila programe, a zatim I igranke,
smotre, posjete ranjenim ustaama i domo~ranima i organiza-
cijama Ustake mladei u drugim mjestima, Posebna pa-
nja je bila posve ena muslimanskoj omladini koju su poku-
ali da i silom veu za ustaki pokret. Prijetili su omladinci-
ma da e biti istjerani iz kole, otputeni sa posla ili uhape-
ni i na taj na in su prisiljavani da se dobrovoljno javljaju
u ustaku mlade, u ustaku pripremnu bojnu i u lanjuju u
ustake drutvene, kulturne i sportske organizacije. Ustaama
li ovome nije izostala i pomo tadanjih uprava preduze a,
kolskih i crkvenih vlasti koje su negdje milom, negdje silom
posebnu panju posve ivali organizaciji ustake mladei i
sprovo enju programa ustake prednaobrazbe.
Ovim je trebalo da se omladi na to vr e vee za us-
taki pokret i da u to ve em broju bude obuhva ena pred-
naobrazbom (politi kom i vojni kom obukom) kako bi. ~~
bolje sluila ustatvu i vlastima NDH. Pored ovoga, mislili
su da e ovakvom organizacijom ustake mladei osigurati
njeno ve e u e e i u drugim ustakim organizacijama, za-
tim u zvani nim dravnim i crkvenim praznicima i prosla-
vama i uopte u javnom ivotu i manifestacijama.
U tenji da me u radnicima i omladinom na u oslo-
nac u svojoj politici, ustae su u Zenici organizovale i ve-
liki broj dravnih i crkvenih proslava, drutvenih i politi -
kih manifestacija kojima su prisustvovali ugledni gosti iz
Sarajeva, Zagreba i Travnika. Posebna panja je poklanjana
raznim proslavama godinjica i crkvenim praznicima, to je
12. Hrvatsko ognjite, Travnik, 23. maja i 27. jula 1942. g.
13. Isto, od 2. maja 1942. g.
202
sve skupa imalo za cilj da se izbrie utisak o nestabilnosti
ustakog pokreta izazvanog optim razvojem ustanka i na-
rodnooslobodila ke borbe u zeni kom kraju. Ovim mjerama
trebalo je pokazati masama da je ustaka vlast stabilna, da
NDH lei na vrstim temeljima i da je svaki pokuaj otpora
njenoj politici uzaludan. Pored toga, trebalo je da se istakne
dravnost NDH, skrene panja masa sa glavnih i tekih pro-
blema pred kojima se nalazila Paveli eva drava. l!staki ~"u-
kovodioci su mislili da e slavljem i pompom, zatirh razmm
drugim manifestacijama, zavarati radnike, omladinu i ostalo
gra anstvo i vezati ih za svoju politiku.
U cilju pridobijanja i vezivanja masa za svoj pokret
ustae. su koristile takozvani promidbeni ured i svakodnev-
no objavljivali svoje pobjede i pobjede svojih save::lli-
ka. Izdavali su i zidne novine pod nazivom emu sesvijet
smije. U njima su, pored ~~talog, crt:ima p.rikazivali. par-
tizane ; vojnike Crvene armije kao neljudska I degenensana
bi a, a njema ku vojsku i ustae sa najljepim i najplemeni-
tijim osobinama. Radi zastraivanja i prisiljavanja na po-
kornost koriteni su i svakodnevno ljepljeni po gradu raz-
ni proglasi i naredbe njema kih i ustakih vlasti. To su naj-
e e bi.le presude prijekih sudova, spiskovi strijeljanih komu-
nista ilegalnih radnika i zarobljenih partizana, te razne nared-
be o' predaji oruja,-;pre avanju sabotaa, okretanju i sas-
tajanju na Javnim mjestima, sluanju drugih radio-stanica.
pozdravljanju ustakim pozdravom itd. Za njihove prekra-
je prijetilo se i smrtnom kaznom.
Na ovaj na in okupa tor i ustae pokuali su da u kas-
no prolje e {ljeto 1942. godine slome narodnooslobodila ki
pokret u Zenici i njenoj okolini i na ovom prostoru stvore
jedno od svojih ja ih uporita i ob~zbijede .. nesmetanu eks-
ploataciju cijelog srednjobosanskog industrijskog bazena. S
druge strane, ra unali su da im cijeli ovaj kraj moe da po-
-Iui i kao dobar izvor za mobilizaciju ljudstva i popunu je-
dinica. Da sprovede ovakav plan i oja a svoj uticaj, neprija-
telju je olakava la okolnost to u to vrijeme u zeni kom
kraju nije bilo partizanskih snaga pa je mogao da sve na-
pore i snage usmjeri u tom pravcu.
I elnici su poslije uspjeno zavrenih pregovora i
potpisivanja sporazuma sa ustako-domobranskim vlastima
nastojali da na teritorij i koja im je dodijeljena uspostave
punu kontrolu i da terorom i propagandom oja aju svoj u-
ticaj. Zato su odmah poslije obustave neprijateljstva sa us-
203
tako-domobranskim snagama izvrili reorganizaciju i pre-
formiranje svojih jedinica. Proglasili su odred etni kim i
stavljaju i ga pod komandu takozvanog Glavnog taba bo-
~anski~ ~~nika u Borju, rasporedili du itave dodijeljene
Im teritorije,
Sa reorganizacijom jedinica i uspostavljanjem svoje
vlasti, etnici su sprovodili odredbe postignutog sporazuma
sa ustaama. Prvo su po eli sa izvravanjem etvrteta ke
ugovora, koja se odnosila na suzbijanje i unitenje partizana
i pripadnika narodnooslobodila kog pokreta. Hvatali su
partizane koji su sticajem raznih okolnosti, poslije odlaska
grupe udarnih bataljona preko Konjuha, ostali na bivoj te-
ritoriji Zeni kog partizanskog odreda i krili se po umama i
selima. Naj e e su ih hvatali na prevaru, obe avaju i da im
se ne e nita desiti, a onda su ih na mu ki na in ubijali. Ta-
ko su ubijeni Milan Masli , stari radni ki borac i ratnik sa
Solunskog fronta, Habib Cupovi iz Sebuje, Mustafa CUklZ
Nemile, Stanislav Traub iz Kaknja i Pero Matuvinovi iz Tuz-
le. Nije pote ena ni partizanska bolnica koje je bila smje-
tena u Brnjicu. Nekoliko ranjenika i bolesnika su odveli sa
sobom a nekoliko ih je, kao to je bio slu aj sa Alijom Ho-
di em, lanom Pokrajinskog komiteta SKOJ-a, kome je bila
amputirana noga, predao ustakim vlastima.t+
etnici su iz svojih redova odstranili sve koji su im bi-
li sumnjivi. Razoruali su ih. neke su jedno vrijeme drali u
zatvoru, a onda ih otpustili ku ama i odredili im da se sva-
kodnevno javljaju njihovim vlastima.
Uporedo sa ovim organizovali su i andarmeriju. Prve
andarrnerijske stanice postavili su u selima Perin Han, Ba-
bino, Svi e, Biljeevo i Stojanovi i. Neto kasnije osnovali su
i svoje optine (Babino, Biljeevo, Ponihovo i Prilug). U seli-
ma su postavili svoje povjerenike (kmetove). Ove etni ke op-
14. Imena ranjenika u Brnjicu nisu utvr ena a ni broj koliko
ih je bilo. Rua Olja a, koja je kao bolni arka bila ostavljena sa bol-
nicom u Brnjicu, sje a se da je bilo preko 20 ranjenika i bolesnika
i da su ve inu od njih odveli etnici. Neki od ranjenika su im se pri-
druili i stupili u etni ki odred. Rui je uspjelo da sa Azrom Grebo
i jo dvojicom ranjenika pobjegne prema Vareu, ali je ubrzo bila uh-
va ena. Domobra,?i su je. sproveli u rodno mjesto ep e. Ovdje je u
januaru 1943. godine stupila LI Desetu hercegova ku brigadu. U.i='inom
izvjetaju andarmerijske stanice K 'lkap; od 11. maja zabiljeeno je da
je pri prolazu grupe udarnih bataljona kroz Vukanovi e bilo 30 ra-
njenika.
(AVII, k-148 reg. br. 60/3).
204
I
tine i povjerenici bili su vie na papiru nego to su predsta-
vljali etni ku vlast na ovoj teritoriji. Pravi vrioci vlasti bi-
le. su ,njihove k.oJ?~nde, odn~~no. koma~danti, komandiri jedi-
mca 1 komandi n andarmerijskih stamca. etnicima je, pre-
ma sporazumu od 14. juna 1942. g., data mogu nost da na te-
ritoriji koju su drali mogu formirati takvu vlast i da je
mogu vriti zapovjednici etni kih odreda, odnosno po nji-
ma imenovane optinske vlasti pod kontrolom NDH ... Ovo
je zna ilo da su svi komandanti i komandiri jedinica koji su
bili zadueni za odre enu teritoriju, bili izvrni organi et-
ni kih vlasti, ali su zato podlijegali kontroli ustakih vlasti.
Ovo ograni enje etnicima nije odgovaralo, pa su na-
stojali da se iz ugovora izbrie. Na sastanku sa predstavni-
cima ustake vlasti 31. avgusta 1942. godine u selu Vraca tra-
ili su da se pravo na kontrolu dato ustakim vlastima bri-
e i da se vojne i gra anske vlasti NDH sa sjeditem u Ze-
nici nemaju pravo mijeati u unutranje poslove na teritor i-
ji Zeni kog etni kog odreda ... 15 Predstavnici ustakih
vlasti na ovo nisu pristali pa su se sloili da obadvije stra-
ne zatrae mjerodavno tuma enje od nadlenih inilaca. Me-
utim, od nadlenih nikad nije dobiven odgovor. U stvari, o-
vo etni ko insistiranje bilo je bespredmetno, jer organi us-
take vlasti u Zenici prakti no nisu ni mogli da se mijeaju
u organizaciju etni ke vlasti, niti su im etnici, bez obzira
na sporazum, to dozvoljavali.
Iz ovoga se vidi da je sutina sporazuma izme u dr-
avnih organa NDH i Zeni kog etni kog odreda, pored za-
jedni ke borbe protiv partizana i narodnooslobodila kog po-
kreta, bila i u podjeli vlasti. Pored spomenutog ograni enja,
ovo potvr uju i druge ta ke sporazuma kojim su bila regu-
lisana voi na i druga pitanja, kao i organizacija uprave na
teritorij i koja je bila dodijeljena etnicima.
Potpisivanjem sporazuma sa vlastima NDH, etnici su
dobili i pravo na iskoritavanje umskog 'i rudnog bogatstva,
ubiranje poreza i drugih dabina, slobodnu trgovinu, izdava-
15. Citat iz zapisnika sa zajedni kog sastanka, koga su sa usta-
ke strane potpisali: Eugen Ari , kotarski predstojnik, Ismet Sal ino-
vi , optinski na elnik, Ivan epet, zapovjednik zeni kog domobran-
skog garnizona, Demal Hadi , andarmerijski natporu nik, a sa et-
ni ke strane: Mihajlo Staki , pomo nik glavnog taba bosanskih et-
nika, Golub Mitrovi , komandant zeni kog etni kog odreda. zatim
Veljko Vukovi , Petar Milo, Risto Tanasi , Milo Vida ak i Duan
Trbi .
(AVU, k-147, reg. br. 38/2-2).
205
nje dozvola za rad u dravnim preduze ima itd. Ve od lje-
ta 1942. godine ovim pitanjima etni ki komandanti obra a-
ju posebnu panju i nastoje da iskoriste sve mogu nosti ko-
je im je pomenuti sporazum pruao. Tako su u jesen te go-
dine sklopili ugovor sa Hrvatskim rudnicima i talionicama
D. D. o radu kre ane u Crkvicama i obavezali se da e
obezbijediti mirne uslove za njen rad." Pored ovog, sklopili
su i ugovore sa firmom Nai ka o slobodnoj sje i uma u
reviru Gostovi i sa Gradskom aprovizacijom u Sarajevu o
isporukama ogrijevnog drveta iz revira ele ka rijekaY
Bilo je tada i drugih sli nih sporazuma kojima su se
etni ki komandanti koristili u cilju zadovoljenja svojih e-
konomskih potreba i li ne plja ke. Organizovali su i trgo-
"inu poljoprivrednih i sto nih proizvoda za potrebe gra ana
i radnika Zenice. U Bilmi u, gdje su imali jednu manju
jedinicu, otvorili su pijacu i prodavnicu mesa, gdje su gra-
ani iz Zenice mogli da se snabdijevaju prehrambenim pro-
izvodima. Uz to, etni ki komandanti i komandiri jedinica
zadrali su za sebe i pravo na prikupljanje namirnica (za
ishranu) od seljaka, izdavanje dozvola za odlazak -u grad.
davanje preporuka za rad u eljezari, Rudniku i drugim pre-
duze ima i davanje odobrenja za sje u ume. Osim toga. vr-
ili su i egzekutivnu vlast na svojoj teritorij i.
Sve one koji su bili sumnjivi kao saradnici narodno-
oslobodila kog pokreta ili su na bilo koji na in izraavali
neslaganje sa njihovom teroristi kom politikom, hapsili su.
Kanjavali su naj e e batinjanjem, konfiskacijom imovinei
strijeljanjem.
Na taj na in etnicima je polo za rukom da postig-
nu relativan mir na svojoj teritorij i. Potpisivanjem sporazu-
ma sa dravnim organima NDH prestale su i represalije oku-
patora i ustaa nad srpskim stanovnitvom i dolo je do re-
lativno normalnog ivota i privre ivanja, tj. do smirivanja.
to je odgovaralo potrebama okupatora. Izbjeglo srpsko sta-
novnitvo vratilo se svojim domovima -i prilago avalo novoj
situaciji. Mnogi bivi radnici 2:eljezare, Rudnika, pilana u
Begovom Hau i Zavidovi ima ponovo su se zaposlili.
16. AVII. k-52. reg. br. 9/3-2.
17. Isto, k-148, reg. br. 53/10-1 i k-150a, reg. br. 3/11-1. Opirnije
o ovim ugovorima vidi: Rasim Hurem, Sporazum o saradnji izme u
dravnih organa Nezavisne Drave Hrvatske i nekih etni kih odreda
u isto noj Bosni 1942. g., Prilozi, br. 2. Sarajevo, 1966. g.
206
f
U takvim prilikama jedan dio srpskog stanovnitva
prihvatio je etni ko-ustaki sporazum, smatraju i ga kori-
snim za zatitu svoje egzistencije. Taj dio stanovnitva naro-
ito u po etku je prihvatio etni ka objanjenja da su par-
tizani izazivali nered i represalije Nijemaca, a da oni, etni-
ci, ele mir i slobodu srpskom narodu. Na taj na in, i kaz-
nenim mjerama, oni su u zeni kom kraju podvojili srpske
mase idoprinijeli djelimi noj pasivizaciji naroda koji je
snosio najve i teret sedmomjese ne oruane borbe protiv 0-
kupatora i ustaa. Oni su ovim znatno oja ali i vojno-politi -
ke pozicije okupatora i ustaa u Zenici, a, s druge strane,
znatno doprinijeli naglom padu i slabljenju narodnooslobo-
dila kog pokreta, naro ito na teritorij i koju je bio oslobodio
Zeni ki partizanski odred.
I pored svega toga, ve i dio srpskog stanovnitva nije
prihvatio ustako- etni ki sporazum kao trajno rjeenje a ni
kao jedini izlaz iz trenutnih teko a. Jo uvijek su bila svje-
a sje anja na teroristi ke postupke ustaa i zlo ine koje su
izvrili nad srpskim narodom. Korijeni narodnog nepovjere-
nja i odbojnosti prema okupatoru i ustaama bili su duboki
i snani. Zbog toga nije ni moglo do i do ve e pasivizacije
najve eg dijela srpskog stanovnitva. I osje anje pravednosti
narodnooslobodila ke borbe, koje je za vrijeme sedmornje-
se ih oruanih akcija bilo duboko u svijest usa eno, nije se
moglo lako istisnuti. Zato i nije bilo mogu e odvojiti srpsko
stanovnitvo od narodnooslobodila kog pokreta i borbe pro-
tiv okupatora i ustaa. Zbog ovog su etnici bili u situaciji
da stalno poja avaju teror nad stanovnitvom, da batinaju,
hapse i ubijaju sve one koji su na bilo koji na in pokazali
da ne prihvataju njihovu politiku i koji su eljeli da se bo-
re protiv okupatora i njegovih pomaga a.
207
esti dio
BORBA KOMUNISTA ZENICE I TETOVA KRAJEM 1942.
I PO ETKOM 1943. GODINE
Poslije januarskog i martovskog hapenja ve ina la-
nova KPJ, SKOJ-a i aktivista narodnooslobodila kog pokreta
iz Zenice odvedena je u zatvore Travnika i Sarajeva a zatim
u koncentracione logore od Jasenovca do Norveke. U gradu
vie nije bilo partijske i skojevske organizacije. Jedino partij-
ska organizacija iz sela Tetova, koje se nalazilo u ne-
posrednoj blizini eljezare, nije prekidala rad i idejno-
-politi ku aktivnost. (jna ni u jednoj od dotadanjih
provala nije bila na udaru ustake policije, niti je
i jedan od njenih danova bio uhapen. Iako brojno
mala, sa svega est lanova, bila je vrlo dobro organizovana
i vrsta partijska jedinica. Jo u predrevolucionarnom peri-
odu imala je zna ajnu ulogu u povezivanju sela i seoskog
stanovnitva sa radni kim pokretom.'
Jo zna ajniju ulogu odigrala je tetovska partijska or-
ganizacija u toku razvoja narodnooslobodila ke borbe u Ze-
nici i njenoj okolini. Naro ito u martu 1942. godine, kada je
dolo do druge provale partijske organizacije u gradu i hap-
enja njenih lanova, komunisti Tetova ostali su tada jedina
organizovana snaga narodnooslobodila kog pokreta i oslonac
Zeni kom partizanskom odredu u pozadini neprijatelja. Oni
su preuzeli na sebe organizaciju obavjetajne i kurirske slu-
be, prikupljanje raznog materijala za potrebe partizana, a pre-
ko sela Vraca i Gra anica, te Ri icai Svi a bio je uspostav-
ljen i stalni kanal preko kojeg je odravana veza sa Odredom.
1. T. Vujasinovi , Zenica-Ijudi i ivot", Zenica, 1970. godine
str. 99
2. Sje anje Mehmedalije ii a, jednog od preivjelih lanova ove
organizacije i Zulfe Deli a, aktivnog saradnika NOP-a iz sela Tetovo.
209
Nikola Prodanovi u svom sje anju iznosi da je, pos-
Iije hapenja Remzije Repca i ostalih lanova partijske orga-
nizacije, jedina veza izme u Odreda i grada ila preko tetov-
skih komunista. "Preko njih smo dobijali sve to smo traili
iz Zenice. Pored raznog materijala, donosili su nam i zna ajne
obavjetajne podatke koje smo koristili u akcijama na eljez-
ni ku prugu i druga neprijateljeva uporita. U to vrijeme tab
naeg Odreda nosio se i milju da izvri jedan napad na Ze-
nicu pa smo u tom cilju traili iscrpne podatke o rasporedu
i ja ini njema kih, ustakih i domobranskih snaga. Na jed-
nom od sastanaka u Tetovu, na kojem sam i ja prsustvovao,
dobili smo sve to smo traili. Sje am se da je u detalje bilo
nazna eno gdje i koliko se nalazi neprijateljevih vojnika, gdje
su im bili poloaji i bunkeri i kakvim su orujem raspola-
gali. Me utim, zbog novonastalih prilika u Odredu i odlaska
Prvog proleterskog isto nobosanskog bataljona na Ozren do
ovog napada na Zenicu nije dolo,"
1. Aktivnosti komunista na oivljavanju
narodnooslobodila ke borbe
U situaciji kada su se poslije etni kog pu a partizanske
snage povukle sa zeni ke teritorije, pred tetovskom partij-
skom organizacijom i Ile koliko lanova i kandidata Partije
iz Zenice i najodanijih aktivista, koji se nisu pokolebali i
poklekli pred teko ama, stajao je zadatak da o uvaju kon-
tinuitet narodnooslobodila kog pokreta u Zenici i zeni kom
kraju i da, po mogu nosti, ponovo pokrenu narod u oruanu
borbu protiv okupatora i njegovih pomaga a.
Objektivno, to je bio krupan i sloen zadatak koji je
stajao pred ovom partijskom organizacijom i pred trojicom
ili etvoricom lanova i kandidata Komunisti ke partije u
Zenici. Pogotovo ako se imaju u vidu teki uslovi ilegalnog
rada i injenica da u zeni kom kraju, pa i njegovoj neposred-
noj blizini, nije bilo partizanskih jedinica na koje bi se
ova ilegalna grupa komunista mogla osloniti. Od odlaska
grupe udarnih bataljona (krajem maja) pa sve do druge po-
lovine decembra 1942. godine. ni jedna, pa ak ni manja
partizanska jedinica, nije se pribliila zeni kom kraju. Je-
dino je Peta crnogorska brigada u jesen 1942. godine izbila
3. Sje anje Nikole Prodanovi a, dato autoru 1969. godine.
110
u rejo~ Fojnice i o.slobodil~ je od neprijatelja.' Poslije ovog,
nastavna Je sa dejstvom Jugozapadno od Travnika i prot-
jerala neprijatelja iz Sebei a, Sa ovog prostora je u oktobru
sa D.~set0!TI.herceg~~a(;kom ~ri.gad~m dejstvovala u pravcu
neprijateljevih uponsta u dohm Lasve 1 prema Busova i.' 1
ove borbe su bile daleko od Zenice i skoro je bilo nemogu e
uspostaviti kontakte sa ovim partizanskim brigadama.
Bile su u prekidu i veze partijskih organizacija sus-
jednih mjesta sa Zenicom. U Sarajevu, a zatim u okolnim
mjestima - Vareu, Kaknju, Brezi i drugim - bile su pro-
vale i hapenja, pa su veze jo ranije bile prekinute.
. Je~ine vjerodostojne informacije o zbivanjima na Iro-
nt?Vlma 1 borbama narodnooslobodila ke vojske i partizan-
skJ~ odre~a Jugoslavije bile su vijesti koje su sluane preko
radio-stanice "Slobodna Jugoslavija. One su sluile kao di-
rektiva za rad i podstrek za ve e zalaganje svih aktivista
narodnooslobodila kog pokreta u Zenici. Tek u decembru
1942. godine, kada je Prva dalmatinska brigada Tre e naro-
dnooslobodila ke udarne divizije izbila na sektor Zenice, ko-
munisti Tetova su prvi put uspostavili kontakt sa ovom par-
tizanskorn jedinicom i njenim partijskim rukovodstvorn."
. _ ~d odlaska partizanskih jedinica do tada cjelokupni
ilegalni rad, a to je period od skoro punih sedam mjeseci,
odvijao se na bazi svijesti tetovskih i zeni kih komunista
koji su nastojali da se narodnooslobodila ki pokret u Zenici
i zeni korn kraju odri i da se, po mogu nosti, iz njega
ponovo razbukta oruana borba protiv okupatora i doma ih
izdajnika.
Njihova aktrvnost odvijala se kroz suzbijanje nepri-
jateljeve propagande, objanjavanje razvoja doga aja na
Frontovima antihitlerovske koalicije i u naoj zemlji, spre-
avanje mobilizacije omladine u neprijateljeve vojne for-
macije, kao i kroz druge vidove politi ke djelatnosti. Os-
tvarivana je veza sa onima koji su bili spremni da pomau
4. Zbornik NOR-a, tom IV, knj, 7, dok. br. 108-109.
5. Hronologija osl. borbe naroda Jugoslavije 1941-1945, Vojno-is-
torijski mstitut, Beograd, str. 354.
6. U izvjetaju PoHtodjela Prve dalmatinske brigade, koja je po-
lovinom decembra 1942. godine vrila akcije u rejonu Zenice, izme u
ostalog, stoji: Drugovi su nam na sastanku (misli se na grupu lanova
Part ije il ,r etovd i Zenice -- primjedba autora) kazali da nemaju par-
tijske veze od pr olje a ove godtne. (Zbornik NOR-a, tom IX, kmj. 4.
dok. br. 35).
211
7. Sje anje Mehmedalije ii a,
8. Sje anje Seida Skrge.
9. Sje anje dr Brune Novaka.
10. Sje anje Danice Jablanovi , Londe Beranek, Zulfe Deli a, Ra-
ida Sii a, Halila Selimovi a, Hasana Kova a, Mehmedalije ii a.
Grabi , Nazif Bajramovi i Hasan ii , uz pomo Rifeta
CoJakovi a, Ivana Ra kog i Ibrahima Cerkeza, povezali su
sve simpatizere i saradnike NOP-a u eljezari. To je isto
preko Hasana Bajramovi a, Sejfe Skomorca i Halila Seli-
movi a u injeno i u Rudniku, a uspostavljena je saradnja
i sa najuglednijim seljacima u Gradi u, Vranduku i Doglo-
dama.
ll
Me utim, rezultati u stvaranju ireg antifaisti kog
fronta nisu bili u srazmjeri sa ovom aktivno u zeni kih
itcgaiaca.
Nastojanje da se kroz oivljavanje ilegalnog rada stvo-
re uslove za ponovni nastavak oruane borbe u zeni kom
kraju bilo je naro ito ispoljeno po etkom jeseni 1942. go-
dine, poslije prodora Vrhovnog taba i proleterskih brigada
u zapadnu Bosnu i zna ajnijih pobjeda narodnooslobodila-
ke vojske i partizanskih odreda u tom periodu.
Od po etka rukovo enja ilegalnim radom u Zenici,
Sabaha Colakovi je bila zaokupljena idejom oivljavanja
oruane borbe u zeni kom kraju. To je shvatila kao svoj
glavni zadatak i u njega je ulagala sve svoje sposobnosti.
Koristila je i minimalne uslove koji su se za pokretanje
oruane borbe ukazivali i nastojala da ponovo organizuje,
prema postoje im mogu nostima, manju partizansku jedi-
nicu iz koje bi izrastao novi zeni ki partizanski odred.
Ostvarivanju te tenje trebalo je za po etak da pos-
lue dvojica partizana, Kasim Buljubai iz Travnika i Ra-
sim Ismi iz Gradi a, koji su se sticajem okolnosti zadr-
ali i krili na ovoj teritorij i. Oni su se, poslije borbe na
Meokrnju (Vlai ), probili iz obru a i izbjegli tragi nu su-
dbinu svojih drugova. Neko vrijeme krili su se u umama
na isto nim padinama Vlai a, a onda se uputili prema
Gradi u i Tetovu. Mislili su da e tako najlake da se o-
dre dok ne uspostave vezu sa nekom partizanskom jedi-
nicom. Uz put su svratili u selo Bistricu, ali su ih pred ku-
om Nede Todi a do ekali etnici Save Vujnovi a. Rasima
su uhvatili a Kasim je uspio da pobjegne.
Sa Rasimom su postupili najsurovije. Skinuli su ga
do gole koe, tukli kundacima a onda vezanog izveli na
mjesto zvano Do i i. Ovdje su pucali u njega, pa i pored
toga to je bio pogo en sa tri metka, uspjelo mu je da
pobjegne sa strijeljanja. Izmu en i izranjavan, ulau i pos-
ljednje napore, doao je do sela Bukovice (Zenica), gdje
narodnooslobodila ki pokret i da se bore za slobodu, a u
prvom redu oslanjalo se na aktiviste iz eljezare i Rud~li-
Ka i na jedan broj gra ana i omladine u gradu. Naro ito
se u tom radu isticala svrena u enica srednje kole i dan
KPJ Sabaha Colakovi . Ona je sa komunistima Ivanom
Ra kim i svojim bratom Rifatom rukovodila ilegalnim ra-
dom u Zenici. Ceste je odlazila u Tetovo i prisustvovala
sastancima tetovskih komunista.' Pored toga, obilazila je
aktiviste, razgovarala sa njima, hrabrila ih, ulivala vjeru u
pobjedu i davala im razne zadatke. Uspostavila je vr u
vezu sa grupom gra ana koji su bili spremni da rade za
narodnooslobodila ki pokret. Preko nekih od njih, kao to
su bili Husein Kulenovi , Ragib Hadiabdi , a ir Konjho-
di , Salih Vojvodi , Mehmedalija Husika i Salih Uzullo~i ,
nastojala je da sprije i mobilizaciju muslimanske omladine
II neprijateljske vojne formacije.
Organizovala je sluanje radio-vijesti Slobodne Ju-
goslavije, Moskve i Londona, koje su prekucavane i umno-
avane u eljezari," _ . ,
Ordinaciju dr Brune Novaka Sabaha Colakovi ~a
svojim saradnicima pretvorila je u jed~ od punkt~va: g~J~
su se okupljali aktivisti, drali sastanci. Tu su pristizali I
odatle su se raznosili i razni tampani materijali i vijesti.
Preko Nazifa Bajramovi a znatna koli ina sanitetskog ma-
terijala iz skladita protivavionske zatite prenesena je u
Tetovo i druga skladita, a odatle kasnije dostavljena par-
tizanskim jedinicama koje su se borile u okolini Zenice."
Organizaciju posla i aktivnost Sabaha Colakovi je
postavila na strogo ilegalnim principima: iznen.adn? se p<?-
javljivala u ku ama aktivista, sama je raznosila 1 preuzi-
maja prikupljeni materijal i odre ivala ko i kuda treba. da
ga odnese. Dre i se toga, uspijevala je da ne bude o~kn~e-
na i uhapena. Pa i kasnije, kad je tetovska organizacija
bila otkrivena i njeni lanovi pohapeni, Sabaha je uspjela
da se prikrije i izbjegne hapenje.'?
Komunisti Tetova nastojali su da kontaktiranjem sa
simpatizerima i pristalicama narodnooslobodila kog pokre-
ta ponovo oive oruane borbe u zeni kom kraju. Mustafa
213
11. Sje anje Mehmedalije Sii a i Zulfe Deli a.
212
ga je prihvatio Marko Mari , sklonio u svoju ku u i previo
ml;! rane. ~utrada~,. o.bavijes~io je njegovu familiju u Gra-
~hscu a om su dosh I odveli ga. Due vremena skrivao se
Izvan. sela u jednoj zemunici i tu se lije io i oporavljao.
Za njega su, pored familije, znali jo Mustafa Grabi , se-
kr~tar tetovske partijske organizacije, i Nazif Bajramovi .
~m. su mu preko dr Bruna Novaka nabavljali lijekove. Iz
Zenice su mu i hranu donosili. Preko skojevca Seada Hu-
si~~ - ~oji u. ranijim provalama nije bio uhapen a u to
vnJe.me. Je radio u. aprovizaciji (Ured za raspodjelu ivotnih
l1::fmrmca) - dobivene su doznake na osnovu kojih su za
njega podizane iz magacina namirnice. (Sead Husika je
~oncem avgus~a 1942. g<;>diJ?-e bio uhapen i poslije nekoliko
(tarra provednih u kaznioni otpremljen u Sarajevo, a onda
Li logor Jasenovac, gdje je i ubijen).
. !K~sim B~lju~ai. je uspio da nakon dueg lutanja
I ~akn~~nJa po ?Ul!ll stigne na domak Zenice, gdje su ga
pnhV?;tIh komum~tl Te~ova. Neko vrijeme bio je skriven
u kUC.IJ~su~a BaJramoYI a, a kasnije je mijenjao sklonita.
I .on. Je .bIOIznt~mogao I bolestan, pa mu je dobro dola pa-
nja I njega kOJU su mu Tetovljani ukazivali.P
.. Iako j~ Tetovo i!llal~ stalnu ustaku posadu, za ovu
dvojicu p~rtlzana ustase nisu zadugo znale. Koncem ljeta
1942. &~dme,. k~~ su. se Rasim Ismi i Kasim Buljubai
oporavili, posjetili su Ih Mustafa Grabi i Sabaha Colakovi
i .J?redlo~!iim da formiraju jednu partizansku grupu. Uz
nJ~~ .dVOJICUu grupu su uli: Hamdo Hasanica, Smajo Is-
Imc I Meho Doglod. Uskoro im se pridruio Ibrahim Hanu-
~ni iz Zenice, svreni ak gimnazije i lan SKOJ-a. Njega
Je Sabaha uputila u ovu grupu imaju i u vidu njegovu oda-
nost narodnooslobodila kom pokretu i predvi ala ga za po-
liti kog rukovodi oca grupe."
.. Borci s1;1b~li .naor~~ni, ~ tetoyska partijska organi za-
~IJa opremila Ih Je odje om I obucom. Za vo u grupe bio
~e odre en Rasil!l Ismi . Znalo se da on ima partizanskog
I~kustva (od prvih dana ustanka bio je borac Zeni kog par-
tizanskog odreda), pa je bilo predvi eno da bude komandir
oye grupe. vMalobroJ~i borci ove grupe nisu preduzimali
nikakve oruzane akcije, nego su svu svoju aktivnost usmje-
12. Sje anje Rasima Ismi a i Kasima Buljubai a data autoru 1968
godine i HaJida Selimovi a iz Tetova, dato autoru 1973. godine. .
13. Sje anje Rasima Ismi a i Kasima Buljubai a.
214
~i.l.ina politi ki rad i objanjavanja ciljeva narodnooslobo-
diia ke borbe stanovnitvu okolnih sela Orahovica Vran-
duk i Gradi e kuda su se i kretali. '
"O ekivali smo da broj ano oja amo pa tek onda da
prec1emo na manje akcije protiv neprijatelja. Na nekoliko
sastanaka u Tetovu i Gradi u, Mustafa Grabi , Nazif Baj-
ramovi i Sabaha olakovi uvjerili su nas da emo ubrzo
dobiti poja anje u ljudstvu i oruju. Govorili su da e nas
-oja uti i jedna grupa koja e nam sa Todorom Butinom
pre i iz etnika. Me u njima je bilo nekoliko komunistai
antifaista koji su zaostali poslije odlaska partizana iz ze-
ni kog kraja i koji su privremeno bili me u etnicima. Oni
su trebali da razoruaju jednu manju etni ku jedinicu i
sa orujem da pre u kod nas - kae u svom sje anju
Kasim Buljubai .
Uporedo sa stvaranjem ove partizanske grupe, komu-
nisti tetovske partijske organizacije i Sabaha olakovic o-
dravali su veze sa Todorom Butinom i Markom Miurom
koji su poslije etni kog pu a ostali u Bijelim Vodama.
Oni su, u stvari, bili etni ki zarobljenici kojima je za mje-
sto boravka bilo odre eno selo Svi e. Imali su nekoliko
pristalica koji su bili me u etnicima i na koje su se u
izvo enju neke manje akcije mogli osloniti. Sabaha im je,
poslije uspostavljenog kontakta, napisala jedno pismo, li
kojem ih je obavijestila da se u Zenici vri prisilna mobi-
lizacija za njema ku i domobransku vojsku, da e uskoro
jedan transport mladi a, ve inom Muslimana, krenuti u prav-
cu. ~inkovaca, da je me u njima veliki broj onih koji bi
htjeli da se prebace u partizane i da ona ima sa njima ve-
zu. Trebalo bi prilikom transportovanja osloboditi ih -
pisala je Sabaha. Ona je predlagala da oni sa svojim drugo-
vima izvre napad na voz i da te mladi e pokupe sa sobom
i odvedu ih u partizane. U
14. U ovom pismu Sabahe Colakovi , pored prijedloga da se regru-
tovani m.adici preotmu i sklone u umu, pisalo je jo i slijede e:
-Ovai moj plan zamiljen je stvarno smjelo, ali nema izlaza drugoga.
Potrebno je da se mi poradi toga sastanemo i posavjetujemo da ti je
mogu e provesti ovaj plan. Ja u se jo dotle posavjetovati sa koman-
dirom. Moramo to pitanje generalno pretresti, jer nesmijerno u initi
nita nesmiljeno. Dakle mi emo se svakako sastati u nedjelju nave e.
Ako bude mogu e da pregazirn Bosnu ja u do i tamo, ako ne onda po
starom. Gledajte da me obavjestite za mainu, ona bi nam sada valjala
dragocjenog blaga. Ja nita neznam, Ahmet je obe ao ju e da e se
s~ njim sastati i sve pokuati, valjda emo znati do konca nedelje, ja-
vrte se odrnah.
(AVII, 1~-148, rep, Ul'. 11-47/5 i k-78, reg. br .. 12/49-21)
215
Tako se jedan od prvih boraca protiv okupatora i
ustaa u zeni kom kraju naao izolovan i odvojen od na-
rodnooslobodila kog pokreta i partizanskih jedinica, u nc-
kuj vrsti etni kog poluzarobljenitva.
Nekoliko dana iza Todora u Svi e je doao i Marko
Miura. I njega su etnici pustili da se vrati u selo i odre-
dili mu isti reim kao i Todoru. I Marko je radio u elje-
zari, u odjeljenju stolarija, jo od 1925. godine pa sve do
28. januara 1942. godine kada je doao u partizane i sa so-
bom doveo svoju 13. godinju k erku Divnu. Morao je da
napusti eljezaru i ku u u Svi u, jer mu je prijetilo da zbog
ilegalnog rada bude uhapen. I on je bio lan KPJ i preko
njega je ila veza izmedu zeni ke partijske organizacije i
partizanskih jedinica. U radu je bio direktno povezan sa se-
kretarom partijske organizacije u Zenici Remzijom Rep-
com. I Marko je kao i Todor doivio etni ki pu u Bije-
lim Vodama. I njega su etnici razoruali i pokuavali da
pridobiju na svoju stranu. Kad im to nije uspjelo, poslali
su ga u Svi e.
U uslovima etni kog terora, Todor Butina i Marko
Miura su ivili u Svi u. Iako su im zaprijetili da e za bilo
kakvu aktivnost koja bi bila uperena protiv etnika biti
strijeljani, oni su nastavili sa ilegalnim radom. Nastojali
su i uspjeli da uspostave vezu sa tetovskom partijskom or-
ganizacijom, a preko nje i sa Sabahorn Colakovi .!" Me u-
tim, iako su to bili prvi kontakti i drani u najve oj taj-
nosti, oni nisu ostali nezapaeni od etnika. Osta e tajna kako
su to oni otkrili, a mogu a je pretpostavka da su ih pratili
i na taj na in saznali da oni odravaju vezu sa komunisti-
ma. Zbog ovog su etnici polovinom septembra 1942. go-
dine pozvali Butinu da se javi u njihov tab u Perin Han.
Ne sumnjaju i da su mogli ita da otkriju, on se odazvao
ovom pozivu. Tamo su ga zatvorili, ispitivali i tukli, insis-
tiraju i da prizna svoju vezu sa komunistima Tetova. On
je uporno utao i odbijao svaku pomisao da bilo ta priz-
na. Nisu ga ubili, jer su se jo uvijek plaili njegove po-
pularnosti i revolta naroda koji bi ovim bio izazvan. Pus-
tivi ga iz zatvora zaprijetili su mu da e pri novom saz-
nanju o njegovim vezama i kontaktima sa komunistima biti
ubijen.'?
2. Pogibija grupe Rasima I smi a iTodora Butine
Todor Butina bio je 10-
dom iz Svi a. Prije rata bio
je radnik u eljezari Zenica.
U ovom preduze u (pogon
Valjaonica) radio je od 1929.
godine do 14. juna 1941. go-
dine. Tada se sa jednom veo
om grupom radnika Srba
otputen sa posla. Kada su
ustae po ele da hapse Sr-
be i da ih odvode na gubi-
lita, Todor je odlu io da
bjei iz Zenice. Rekao je
svojima da ide u Srbiju.
Me utim, u oktobru 1941.
godine kada je iz odreda
Zvijezda stigla prva nao-
ruana grupa u zeni ki kraj
i on je bio u njoj. Sa
Omerom Masli em, Manoj-
lom Popi em i Gojkom Uzelcom bIO je prvi borac Zeni kog
partizanskog odreda i komandir Prve zeni ke partizanske e-
te koja je formirana na teritorij i zeni kog kraja.
Todor je u borbi protiv ustaa na Dra i u 4. januara
1942. godine bio ranjen u ruku i morao je due vremena
da se lije i. Kao ranjenika zatekao ga je etni kipu u
Bijelim Vodama. Izdajnik Golub Mitrovi i njegovih ne-
koliko etnika tada su upali u ku u u kojoj je Todor Buti-
na leao i razoruali ga. Iako su znali da je lan KP], nisu
ga smjeli ubiti. Plaili su se njegove popularnosti i ugleda
kojeg je uivao ne samo kod bivih boraca Zeni kog par-
tizanskog odreda nego i kod naroda. Pokuali su da ga pri-
dobiju i nagovore da im se pridrui. Golub mu je obe avao
i najve i poloaj u etni kom odredu. Poto im sve to nije
uspjelo, odlu ili su da ga protjeraju u selo Svi e i da bude
pod kontrolom njihove andarmerije.P
TODOR BUTINA
15. Sje anje Velimira Jovanovi a, jednog od prvih partizanskih ku-
rira izmedu Zenice i partizanskih eta i bliskog saradnika Todora Butine.
16. Sje anje Izeta Kadri a, dato autoru 1974. godine.
17. Velimir Jovanovi u svom sje anju navodi da su tada etnici
Todora Butinu toliko isprebija1i da nije mogao ni na noge da stane. Zbog
toga su on i jo neki seljaci iz Svi a morali kolima da ga prenesu i da
mu uboje lije e koama sa tek zaklanih koza.
216
Mjesec dana kasnije, poto se oporavio od zadobi-
jenih povreda, Todor Butina je ponovo uspostavio vezu sa
Tetovljanima i Sabahorn Colakovi . Tada je sa njima 1 za-
po eo dogovor o tome kako da se oslobodi etnika i pre-
ena lijevu stranu rijeke Bosne. Na jednom od tih sasta-
naka, koji je odran polovinom oktobra u ku i Izeta Kad-
ri a i kojem su, osim Todora Butine i Izeta, prisustvovali
i Nazif Bajramovi i Sabaha Colakovi , prihva ena je ideja
da Todor sa Markom Miurom i jo nekim pripremi akciju
11 kojoj je trebalo razoruati etni ku andarmeriju uSVl-
eu, zatim se prebaciti preko rijeke Bosne i SPOjIti sa par-
tizanskom grupom Rasima Ismi a. Bilo je dogovoreno da
im tetovska partijska organizacija obezbijedi prelaz preko
rijeke Bosne.v
O ovome je Todor Butina upoznao Marka Miuru i
Velimira Jovanovi a. Dogovorili su se da, prvo, pozovu Mla-
ena Miuru i Bogdana Jovanovi a. Mla en je tada bio u
selu Gora u jednoj od etni kih eta, a Bogdan u selu Se-
lite. Poru eno im je da to prije do u u Svi e. Neto kas-
nije o predstoje oj akciji Todor je upoznao jo dvojicu koji
su bili u etnicima, s kojima je imao vezu i u koje je imao
povjerenje. To su bili uro Milei i Simo Jovanovi . Na-
ro ito je bio siguran u Milei a koji se u Zeni kom parti-
zanskom odredu istakao kao hrabar borac i kao takav
\ bio primljen u KPJ. Kada je izbio pu u Bijelim Vodama i on
je doivio istu sudbinu kao i Butina i Miura. Bio je ra-
zoruan, a kad se izjasnio da e ostati me u etnicima vra-
eno mu je oruje. Kasnije, kad su etnici formirali an-
danneriju u Svi u, Golub Mitrovi ga je uvrstio u nju. Tako
je i on doao u Svi e i bio u stalnim kontaktima sa Todo-
jom iMarkom.
Kad su prve pripreme za akciju bile izvrene, To-
dor Butina je odrao sastanak u umici iznad sela. To je
bilo 18. oktobra 1942. godine, a na njemu su bili prisutni
Marko i Mla en Miura, Velimir Jovanovi i uro Mile-
i . Todor im je izloio plan akcije i saoptio da e osim
njih u akciji u estvovati i bra a Simo i Bogdan Jovanovi
i da ima izgleda da im se pridrue jo trojica etni kih
andara.
Prema izloenom planu, razoruanje andarma trebalo
je izvesti no u, bez pucnjave. Odre eno je da uro Mile-
i i Simo Jovanovi razoruaju etni kog straara. Sma-
18. Sje anje Izeta Kadri a.
218 ~,."
::-,.;;
!J
tralo se da im to ne e biti teko i da e kao dotadanji et-
ni ki andari mo i nesmetano da mu se priblie i da iz-
vre taj zadatak. Ostali iza njih trebalo je da u u uku u
i jednostavno pokupe oruje zaspalih etnika. Za razorua-
nje etni kog komandira andarmerije Stevana Kajtaza,
koji je spavao odvojeno u drugoj ku i, Todor je odredio
Bogdana Jovanovi a.
Poto je sve bilo ugovoreno i pripremljeno, skoro kom-
pletna grupa se 20. oktobra uve e iskupila ispod sela, ali u
neto ve em broju. Pored ve spomenute petorice, sa Todo-
rom su doli Simo i Bogdan Jovanovi , a sa urom Milei-
cem jo trojica etni kih an dara koje su Todor i uro I?ri
J
dobili za ovu akciju. Svega ih je bilo deset kad su krenuli u
akciju.
Cetni ki andari bili su iznena eni. Njihov komandir
Kajtaz je spavao. Bogdan je neprimjetno uao u so~u, uzeo
mu puku i municiju a kad je izlazio jo ga i zaklju ao. I
ostali su vrlo brzo obavili svoj posao i bez pucnja pokupili
nndarima oruje. Todor je onda naredio da se etnici istjeraju
napolje i postroje pred ku om Uroa Butine. Objasnio im
je zato je to u injeno i pozvao one koji ele da im se pri-
drue. Javila su se dvojica dobrovoljaca. Poslije toga grupa,
je sa orujem, ve ina je nosila i po dvije puke, krenula niz
selo prema Ri icama, s namjerom da se jo u toku no i pre-
baci preko Bosne. Me utim, to im nije polo za rukom. U
Ri icama nisu uhvatili vezu sa Izetom Kadri em koji jetre-
balo da ih vodi do mjesta prelaza gdje su ih Tetovljani e-
kali.l'' Zbog toga su morali da odgode prelaz i da se vrate
prema Svi u. Smjestili su se u jednu pojatu da predane i da
tek sutra uve e ponovo pokuaju da pre u Bosnu. Ovim je
izgubljeno dragocjeno vrijeme. Dan ekanja bio je koban za
Todora Butinu i njegove drugove. Ranko Mar eta, koji im
je dobrovoljno pristupio, dok se grupa kretala od Ri ica do
mjesta gdje je trebalo da predani, iskoristivi no nestao je.
Ali on nije otiao ku i, kao to su to pretpostavljali, nego
pravo u etni ki tab u Perin Han. Izvjestio je da Butina i
njegova grupa nisu preli rijeku Bosnu i da e to u toku sli-
jede e no i u initi. To je etnicima bilo dovoljno da se za to
ve e pripreme i postave zasjedu.
19. U izvjetaju 5. oruni ke pukovnije kae se da su 18. oktobra
1942. godine u selu Gradi e (Zenica) orunici ubili dva partizana (AVI!,
k-148, reg br. 4/11). Najvjerovatnije da je ovo poremetilo uspostavljanje
veze.
219
Pred ve e 21. oktobra 1942. godine etni ka kolona je
krenula iz Perin Hana i pred selo Ri ice stigla oko 20 sati.
etnici su se rasporedili u zasjede i zauzeli poloaje jugoza-
padnom ivicom sela.
Iz drugog pravca u Ri ice je oko 22 sata stigla. i, To:
dorova grupa. Oni su poslije provedeno~ dana u uk~cevoJ
pojati, nedaleko od ~vi ~: tako e. ~ prvi mrak krenuli pre-
ma Ri icarna. Kod damije uhvatili su vezu sa Izetom Kad-
ri em i poslije kra eg zastoja i dogovore: krenuli pre~a mj7-
stu prelaza preko Bosne, gdje su ih sa camcem cekah Nazif
Bajramovi i Zulfo Deli . Me utim, ve na izlazu iz sela na-
ili su na etnike.
"U pokretu primijetili smo neku grupu ljudi pred na-
ma - sje a se Bogdan Jovanovi . Bila je svj~tla no , .mje-'
se ina, ali se pored toga nije moglo razaznati ~~kva Je t<;>
grupa i ko su. Bili ~mo jo prili~~o da~eko od ~~Ih. U P~I
mah pomislili smo da :S11 to radnici eljezare, kOJI se posh.J~
zavrene smjene vra aju ku i, pogo~ovo to nas Izet Kadnc:
koji je iao naprijed, nije up~zono ~a. op~s~os.t.. Todor 1
Marko ili su na elu kolone. Om su prvi I primjetili da smo
se prevarili i da to nisu radnici nego etnici. Bi~~smo toli~o
iznena eni i blizu jedni drugih da se susret nije moga.o I~-
bje i. Ipak se Todor Butina prvi snaao. Povikao je: ,,~.etm
cil i iz pitolja zapucao na njih. Poletio je na prvog kOJI mu
je bio na-blii 1 uhvatio se s njim u kotac. I Marko se uh-
vatio sa lednim etnikom. Skinuli su mu puku s ra~el!a,
ali kako je nosio dvije, jedna mu je ostala. Otrgao se I !Z-
gubio u mraku. I mi smo otvorili vatru na etnike a pucnja-
va puaka i mitraljeza i eksplozija bombi razlij~gala se do-
linom Bosne. Poslije sam uo da je Todor bio ranjen od bom-
be i da ga je iz automata ubio Golub Mitrovi .
Dok se Todor hrvao sa etnikom, Marko, Mla en, u-
ro, Bogdan i ostali kad su vidili da je etnika mnogo, posli-
je nekoliko ispaljenih metaka, razbjeali su se. Marku, Mla-
denu i uri je uspjelo da pobjegnu, a Simo i Bogdan Jova-
novi , Jovo Vidovi , Ostoja Petrovi i Risto Mark?vi bi~i su
zarobljeni. Neki od njih su se i sami predali. SVI su otjera-
ni u zatvor u Perin Han, a za prvom trojicom nastavljene su
potjere."
-- 20. Opis razoruanja etni ke andarmerije uSvi u i rekonstru~ci-
ja pogibije Todora Butine izvrena je po sje anju Velimira Jovanovi a,
Izeta Kadri a i Bogdana Jovanovi a.
220
'1.
~
ii'
. ,;
:..
Iza pogibije Todora Butine i dok su jo etnici vrili
pretres u selu i traili Miure i uru Milei a, naila je gru-
pa radnika iz eljezare. Zadravi ih, Golub Mitrovi je na-
redio da se izdvoje i postroje svi koji su bili iz Svi a. Htio
je da ih odmah strijelja, ali se torne usprotivio poru nik Mi-
hajlo Staki . On je znao da eljezara u to vr~jeme .s!a,bo sto-
ii sa radnom snagom, pa je ustaka vlast bila prisiljena da
na rad prima i Srbe iako ih je ranije bila skoro sve otpusti-
la. Ovo je Staki imao u vidu i iz straha pred Nijemcima i
ustaama, sprije io je Goluba da to u ini. Poslije toga nare-
dio je tim radnicima da uzmu mrtvo tijelo Todora Butine i
da ga odvuku i ostave ispod eljeznog mosta. Istovremeno
je bio upu en kurir ustaama u Zenicu da obavijesti ustake
vlasti da je ubijen komunista Todor Butina.t'
Jo iste ve eri kad su ovu obavijest dobili, ustae i
Nijemci su doli da vide mrtvog Todora Butinu, a izala
je i sudsko-ljekarska komisija kojoj je jedan etnik predao
vie privatnih pribiljeki Todora Butine, me u kojima je bi-
lo i pomenuto pismo koje mu je Sabaha olakoviuputila.F
Poslije pogibije Butine, Golub Mitrovi i njegovi et-
mCI doli su u selo Svi e. I'ohapsili su familije Miura i Jo-
vanovi a i odveli ih u zatvor u Perin Han. Familiju Todora
Butine su jo ranije, u Icbruaru 1942. godine, uhapsili ustae
Odveli su mu enu i petogodinju k erku u logor Gradiku i
ubili ih. To je bih njihova osveta za poginule ustae kod Dra i-
a. Pored hapenja, etnici su ovom prilikom oplja kali selo.
I partizanska grupa Rasima Ismi a doivi la je (5. no-
vembra 1942. godine) sli nu sudbinu i bila razbijena. Neprija-
telj je saznao da se ona najvie kre e oko sela Gra~i a, pa
je rijeio da je opkoli i uniti. U napad su krenuli ustaka
pripremna bojna pod komndom Ivice Tur~i ~ i andrrni
iz Zenice. Ustae su nastupale od sela Stranjani preko Str-
nokosa, a andarmi putem iz Tetova. Namjera im je bila da
oba nastupaju a kraka spoje iznad Gradi a i opkole parti-
zansku grupu. Akciju su zapo eli usred dana, to je bilo ne-
uobi ajeno i postigli su iznena enje,
Grupa partizana je u to vrijeme bila na okupu u jed-
noj tali iznad sela. Napad neprijateljskih kolona ih je izne-
nadio. Nisu ga o ekivali, a niko im nije nita javio o kreta .
nju ustaa i andara. Pa i oni sami, iako su imali pregled nad
21. Sje anje Bogdana i Velimira Jovanovi a.
22. AVII, k-148, reg. br. 11-47/5.
221
vehkim dijelom sela ispred sebe, nisu primijetili nastupaju-
e kolone. Ustaama i andarima polo je za rukom da im
se neprimjetno priblie i iznenade ih vatrom sa bliskog .?d~
stojanja, To je borce zbunilo, pa su skoro bez otpora p~<;:eh
da se povla e i bjee. Pokuali su da se prebace preko njiva
u pravcu brda iznad Gradi a (Grad~na). Rasim i Smajo .Is-
mi i Meho Doglod bolje su poznavah teren pa su se, presje-
kavi jednu stazu, dohvatili poumljenog brda. Ham.do J:!a-
sanica i Ibrahim Hanumi poli su drugim malo zaobilaznim
pravcem. Pokuali su da se probij u ?ute~ koji)e. bi~ o~ra-l
en kamenom. Mislili su da e na taj nacm lakse I prikrive-
ni dokopati pournljenog brda. Me utim, ba ta.m.o! skriveni
iza kamenog zida, ekale su ih ustae. Kad su vld~h da se u
tom pravcu ne mogu probiti, vratili su se nazad I to preko
jedne njive nadaju i se da e j~ pretr a~i. Ali, t~ je bilo te-
ko. Preko brisanog prostora msu mogh da pobjegnu. Usta-
ama i andarima koji su s druge strane pristizali pruila se
prilika da ih ga aju kao na vjebi. Poslije prvih ispaljenih
metaka poginuo je Hamdo Hasanica, Hanumi je nas.tavio
da tr i i kad mu je trebalo jo samo malo da se dohvati po-
uinljenog brda bio je ranjen. Pritr ali su andari i na o i-
gled naroda koji se iskupio ubili ga.
Kasim Buljubai je izbjegao njihovu sudbinu. Kada
je zapucalo, on nije poao sa njima nego je krenuo u pravcu
sela. Kako su ustae i andari u kolonama ili lijevom i de-
snom stranom sela, on je osjetio prazan me uprostor i kroz
selo spustio se u Tetovo. Predanio je u jednoj rupi a onda ~a.
je prihvatio HaU Selimovi iz Pridraica i krio ga u sVOJOJ
ku i. Kasnije je preba en u selo Bukovicu kod Hasana Ko-
va a zvanog Sefke .23
Tako je na tragi an na in razbijena i ova partizansk~
grupa, a time i nastojanje tetovske .partijs~e organizacije I
zeni kih komunista da ponovo oive oruzanu borbu. To
im nije uspjelo zbog toga to ova akcija nije bila i-
roko zasnovana i to nije bila obezbje ena ira baza za na-
stavak oruane borbe. Neuspjehu ovog nastojanja doprini-
jela je i budnost neprijatelja i njegova odlu nost da raz?ij~
svako pa i najmanje okupljanje partizanskih grupa. I sticaj
23. Napad ustaa i andarrna iz Zenice na partizansku grupu u
Gradi u i pogibija Hamde Hasanice i Ibrahima Hanurni a opisani su po
sje anju: Kasima Buljubai a, Rasima Isrni a, Hasana Kova a, Halih Se-
limcvi a i jo jednog broja seljaka iz Tetova i Gradi a.
222
I
rtl<
drugih, najvie nesretnih okolnosti, nepovoljno se odrazio na
pokuaj obnavljanja organizovane oruane borbe.
etnici su poslije pogibije Todora Butine nastavili da
tragaju za odbjeglim dv ijicom Miura i urom Milei em.
Pretraivali su selo Svi e i pretresali svaku ku u i talu, ali
sve je bilo uzalud. I kasnije etni ke patrole iz Bijelih Vo-
da i Perinog Hana esto su navra alei vrile pretrese. Najagil-
Iliji u tome bili su etnici Duan Josipovi i Simeon Masle-
ujak.
Za Marka i Mla ena Miuru i uru Milei a to su bi-
li teki dani, PU1.i neizvjesnosti. Bez ikakve veze sa komuni-
stima Tetova i Zenice, ivot u zemunicama i u stalnom strahu
da svakog asa mogu biti otkriveni, sve im je tee padao. Nji-
hovi najblii, koji su ih skrivali i hranili, nisu ni pokuava-
li a moda nisu ni znali kako bi uhvatili vezu i olakali im
situaciju. Teko .Ie bilo i njima, jer najmanja nesmotrenost
mogla je dovesti u opasnost i njihove ivote. Osim toga, na-
ila Je zima, pa je zbog snijega jo tee bilo skrivati se od et-
ni kih pijuna i patrola koje su neprekidno krstarile.
U takvim uslovima poloaj Miura i Milei a bio je sve
tei. Pritiskala ih je neizvjesnost da svakog dana mogu biti
otkriveni. Pod takvim psihi kim optere enjem dolo je do
krize iz koje je rezultirala zajedni ka odluka da se predaju et-
nicima. U pregovorima u estvovao je Velimir Jovanovi . Kad
je dobijeno obe anje da im se ne e nita desiti, prvo su Mar-
ko i Mla en izali iz skrovita i predali se a na njihov poziv
to je isto u inio i uroMilei . Me utim, ta obe anja su bi-
la samo mamac da se predaju. U stvari, etnici su jedva e-
kali da ih se do epa ju i da im se osvete za ono zbog ega
su tako dugo tragali po Svi u i okolini.
Po dolasku u Bijele Vode zatvorili su ih u podrum a
sutradan Golub Mitrovi sa jakom pratnjom sproveo ih je
u tab u Perin Han. Ovdje je bio izveden isljedni postupak.
To je bilo batinjanje i mu enje uz nekakav zapisnik kojeg
je jedan od etnika otkucavao na pisa oj maini. Ova saslu-
anja trajala su nekoliko dana a onda su ih izveli pred sud.
U stvari, su enja nije ni bilo nego su im u ime kralja.i ota-
dbine pro itali smrtnu presudu i odmah jednog po Jednog
izvodili na strijeljanje.
Poslije toga kur ir je odnio izvjetaj Nijemcima i usta-
arna u Zenicu u kome ie izvjetavano da su ubijena trojica
komunista. Nijemci i ustae su automobilima doli u Peri n
223
KAZNIONICA U ZENICI U RATNIM GODINAMA - MJESTO STRADANJA
TETOVSKIH KOMUNISTA
3. Borba Tre e divizije NOV] na zeni kom sektoru
Pobjedama koje je narodnooslobodila ka vojska izvo-
jevala u zapadnoj Bosni u ljeto 1942. godine, zapo eo je pro-
ces prevazilaenja teko a i ponovnog oivljavanja oruane
borbe u srednjoj Bosni. Osloba anjem gradova i mnogih mje-
sta proirena je slobodna teritorija u Bosanskoj krajini koja
je, povezuju i se sa oslobo enim podru jima Like, Kordu-
na, Banije i Dalmacije, predstavljala kao cjelina solidnu vo-
jno-politi ku osnovu za dalja dejstva Narodnooslobodila ke
vojske u svim pravcima. Posebno je, poslije oslobo enja Bi-
ha a, konstituisanje Antifaisti kog vije a narodnog oslobo-
enjaJugoslavije (AVNOJ) bilo od velikog zna aja za daljnje
ja anje organa narodne vlasti i za jo ira opredjeljivanja
masa na stranu narodnooslobodila kog pokreta.
Snani zamah narodnooslobodila ke borbe u Bosanskoj
krajini i Hrvatskoj omogu io je da se formiraju nove briga-
de a uskoro divizije i korpus i Narodnooslobodila ke vojske.
I pobjede este isto nobosanske brigade i Sremskog parti-
zanskog odreda u novembru 194:.? godine u isto noj Bosni oz-
na ile su po etak kraja etni ke prevlasti, naro ito na Maje-
vici, Trbavi i u Semberiji. One su najavile brzi uspon i ja a-
nje narodnooslobodila kog pokreta i formiranje novih par-
tizanskih brigada i drugih jedinica.
Odjeci ovih pobjeda i procesa doprli su i do Zenice pa
je i pored teko a i povremenih neuspjeha njen ilegalni naro-
dnooslobodila ki pokret bio u obnavljanju i ja anju. Zeni ki
komunisti sa Sabahom Colakovi i dalje su radili na okup-
ljanju i povezivanju preostalih aktivista i borbenih omladi-
naca.
Do ve e aktivnosti u njihovom radu dolo je kad je na
teritoriju Zenice i ep a izbila Tre a divizija narodnooslo-
bodila ke vojske. To je bilo u kasnu jesen 1942. godine kada
je Vrhovni tab Narodnooslobodila ke vojske i partizanskih
odreda Jugoslavije, poslije formiranja divizija." donio odlu-
ku da ofanzivnim dejstvom u dolinama ri ieka Une, Bosne i
Save i ka Jadranskom moru razvu e neprijateljeve snage i
stvori to povoljnije uslove za odbranu slobodne teritorije.
Tada su Prva i Tre a divizija upu ene u centraInu Bosnu, u
dolinu rijeke Bosne s ciljem da razbiju ustako-domobran-
ske i etni ke snage, ponovo oive narodnooslobodila ku bor-
..:.).Naredbama Vrhovnog kornadanta Narodnooslobodila ke vojske
i partizanskih odreda Jugoslavije, br. 88, 89, od 1. novembra 1942, godine
j'c)rIl1irane ~U Prva i Druga proleterska divizija, a naredbama broj 90. i
91. od 9 novembra - Tre a, Cetvrta i Peta udarna divizija.
Han, zagledali ubijene i snimili fotoaparat~ma.24 ~olub ivU-
trovi je o ekivao odlikovanje i nagradu koja muJe po spo-
razumu pripadala.
Za tetovske komuniste i Sabahu Colakovi . koji su po-
kuali da obnove oruanu borbu, ovi tragi ni doga aji bili su
teak i nenadoknadiv gubitak. alili su za Todorom Butinom,
Markom Miurom, Ibrahimom Hanumi em i ostalim nastra-
dalim drugovima, ali su nastavljali sa ilegalnim radom, u e-
mu se i dalje isticala Sabaha olakovi . Ona je i dalje preo,
ko aktivista i omladine u gradu, eljezari i Rudniku ruko-
vodila ilegalnim radom oslanjaju i se najvie na tetovsku par-
tijsku organizaciju i grupu aktivista iz Tetova i Gradi a.
Zbog toga, esto' je odlazila u ova sela i prisustvovala mnogo-
brojnim sastancima.
Iako je bila vrlo slabe fizi ke konstitucije i bolesna,
stoi ki je podnosila sva iskuenja i teko e ilegalnog rada.
Nikada nije klonula, ni onda kad je u radu doivljavala ne-
uspjehe. Nastavljala je sa aktivno u, a ustae i n[ihova vlast
u Zenici, i pored vie pokuaja, nikad nisu uspjeli da je uh-
vate. lanovi Partije, aktivisti i omladina. nalazili su joj uvi-
jek sigurna sklonita i obezbje ivali uslove za ilegalnu aktiv-
nost.
2Q" Preda-ja etnicima i pogibija Marka i Mladena Miure i ure
Milei a obra ena je po sje anju Velimira Jovanovi a, Bogdana Jovano-
vi a i Petra Jovanovi a, svi iz Svi a.
224
bu u ovom kraju i napadaju neprijateljeva uporita i glavnu
komunikaciju Sarajevo - Bosanski Brod.
26
Na svom putu divizije su 26. novembra 1942. godine
oslobodile Jajce, onda je Prva divizija nastavila dejstvo u
pravcu Prnjavora i Tesli a a Tre a je, prebacivi se preko ri-
jeke Ugar i planine Vlai , izbila u doline rijeka Lavei Bo-
sne. Neto kasnije, polovinom decembra 1942. godine, Tre a
divizija po ela je sa ofanzivnim dejstvima u dolinama ovih
rijeka i na komunikacijama Travnik - Lava i Zenica - e-
p e. U prvim akcijama na nekoliko mjesta je poruena pru-
ga izme u Travnika i Lave, alS. decembra uve e bataljoni
Prve dalmatinske i Pete crnogorske brigade oslobodile su Ne-
milu i Vranduk.
Tom prilikom zapaljene su eljezni ka i andarmerij-
ska stanica i umarija u Nemili, eljezni ka stanica u Vran-
duku i poruena pruga na nekoliko mjesta." I slijede ih da-
26. U naredbi Vrhovnog taba o ovom zadatku divizija, izme u os-
talog, stoji i ovo: Prva proleterska i Tre a udarna divizija, prodiru i iz
zapadne Bosne preko Vrbasa na istok, razbi e etni ke i ustako-domo-
branske f ::;:rmacijei po mogu nosti likvidirati garnizone u srednjoj Bosni
a narod tog krajr, ponovo pokrenuti u borbu. U dolini rijeke Bosne na-
r-a ati .nepr ijateljska uporita i rui e komunikacije povezuju i se sa sna-
gama u isto noj Bosni.
(Osl. rat naroda-Jugoslavije 1941 - 1945, knj. I, str. 347).
27. U izvjetaju taba Prve dalmatinske brigade od 16Xn 19!2.
godine u vezi sa ovim akcijama, izme u ostalog, pie: "'... D4 (odnosi se
na etvrti bataljon Prve dalmatinske brigade, P.A.) dostavio nam je sle-
de i izvjetaj: oda 21.00 na cesti Vranduk - Zenica likvidirali smostrau
kod Seinopi a Hana i nali smo dvije puke sa 50 metaka. Cesta je raz-
ruena na jednom mjestu ... Na tom putu smo na est mjesta izradili pre-
preke. Krajnja ta ka koju smo ruili je jedan mali mosti od 4 metra.
Most je daleko od Vranduka prema Zenici 6 km. Jutros smo naili na ne-
koliko etnika od kojih smo jednog ranili. Ostali pobjegli putem ... U Ne-
mili je zapaljena baraka i dva vagona. U umsko] upravi je na eno dva
vagona ita koje je podijeljeno narodu. Poslije ovoga dali smo se .na ru-
enje pruge i sruena je oko 150 rn. D5 (odnosi se na Peti bataljon ove bd-
gade, 'P.A.) isto tako ruio je prugu na pravcu Nemila - Begov Han .:
(Zbornik NOR, tom IV, knj. B., dok. br. 192).
Ova akcija partizana ovako je prikazana u neprijateljevom izvjetaju:
Dana 14. o.rn. partizani su zauzeli sela Doglodi, eri i, Jastrebac i dru-
ga sela prema Nemili. Glasnik iz Dogloda javio je da su stigli partizani i
da se po svoj priI.ici spremaju napasti eljezni ku prugu od Begov Ha-
na do Vranduka a moda i do Zenice. Vojne vlasti u Zenici i 2ep u bile
su odmah o tome obavijetene i zatraena je pomo ; Napad oko 22 asa
izvren re najprije na mjesto, a zatim na postaju Nemila. Partizani su
potisnuli clomobrane, orunike i miliciju sa drvenog mosta na rijeci Bo-
sni prema eljezni koj stanici. Kao prva pomo stigao je oklopni voz iz
Zenice oko 24 asa. Zapovjednik oklopnog voza uvjerivi se da se ne mo-
e suprotstaviti povukao se pokupivi branitelie. (AVII, k-206, reg. br.
40/12, 40 i k-14B c, reg. br. 7/7.
226
I ~
i
I,
I,
I.
,"
1'-'
! '
..
,e
na su jedinice Prve dalmatinske i Pete crnogorske brigade
izvele jo nekoliko sli nih akcija na ovom sektoru i napale
na neprijatelja u Begov-Hanu. U ovim borbama ubijena su ili
zarobljena 163 neprijatelj eva vojnika i razoruano oko 370
pripadnika milicije."
Sve ove akcije bile su iznenadno izvedene i izazvale
su strah i paniku u neprijateljevim redovima. Ve i broj do-
mobranskih posada se predao. Neki su, preplivavi rijeku
Bosnu, traili spasa na etni koj teritorij i, a neki su se spa-
savali bjekstvom u pravcu Zenice."
Ustae i domobrani iz Zenice, osim snagama oklopnog
voza, nisu ni pokuavali da interveniu. Prema sje anju mje-
tana iz Nemile i Vranduka, jedino su etnici pripucavali s
desne strane rijeke Bosne ne usu uje i se da pre u na lije-
vu obalu.
Na neprijatelja u Vranduku napadao je Drugi bataljon
Prve dalmatinske brigade. Njegovi rukovodioci su prvi uspo-
stavili kontakt sa Zenicom i tetovskim komunistima. Stab
bataljona je tada napisao dva pisma i uputio ih radnicima
eljezare. Do tada nisu imali nikakve veze sa Zenicom, niko-
ga u ovom gradu nisu poznavali, pa su smatrali da e ova pi-
sma upu ena radnicima ipak dospjeti u ruke komunista. Pi-
sma su preko aktivista iz eljezare dospjela u ruke tetovske
partijske organizacije."
Na uzvratnoj cedulji koja je tada u Vranduku preda-
na tabu Drugog bataljona Prve dalmatinske brigade pisalo
je:
Na poloajima oko Zenice ima oko etiri do pet sto-
tina njema kih vojnika, a jo toliko otprilike u gradu. Na
eljezni koj stanici ima jedna ve a grupa, ekaju voz, samo
28. OsI. rat naroda Jugoslavije 1941 - 1945, knj, I, str. 351.
29. Ove akcije jedinica Prve dalmatinske i Pete crnogorske briga-
de izazvale su zabrinutost i paniku u neprijateljskim redovima, to se vi-
di iz dnevnog izvjetaja 3. domobranskog korpusa (zbora) od 16. XII 1942.
godine u kome, izme u ostalog, pie ... osobito pogoranje nastalo je u
~'!,)'astiZenice uslijed zauzimanja eljo postaje Nemila i Vranduk i poki-
dane eljezni ke pruge na ovom mjestu od strane partizana. Obzirom da
partizani raspolau ja im snagama u ovom prostoru ugroena je Zeni-
ca... " Dana 15j16 ovo mj. no u prodrle su jake partizanske skupine (na-
vodno 4-5000) do eljo pruge Sarajevc-=Brod, zauzele i spalile Nemilu i
Vranduk te razruile 100 metara pruge izme u ovih mjesta ... "
(Zbornik, tom IV, knj. B, dok. 244).
30. Sje anje Osmana Husejnagi a, dato autoru 1974. godine,
227
se ne zna kuda ei i.Most uvaju domobrani, a desnu stra-
nu rijeke Bosne dre etnici. Na Janji kom Vrhu ima oko dvi-
je stotine etnika naoruanih od Nijemaca. O ekuje se da iz
Sarajeva stigne ustaka crna legija, nadaju se da e danas
do i."
Ve sutradan, poslije uspostavljenih prvih kontakata,
u Stab Prve dalamatinske brigade stigli su Nazif Bajramovi ,
Salih Skomorac i Rasim Ismi . Na sastanku su analizirane
prilike u Zenici i njenoj okolini poslije etni kog pu a i od-
laska partizanskih jedinica preko. Konjuha. Tetovski komu-
nisti ispri ali su i o pogibiji Todora Butine, Ibrahima Ha-
numi a i Hamde Hasanice i o. okolnostima u kojima su raz-
bijene dvije partizanske grupe.
lanovi taba i politodjela brigade, koji su prisustvo-
vali ovom sastanku, nisu bili u potpunosti zadovoljnj njiho-
vim izvjetajem. Rekli su da su se zeni ki komunisti u radu
za aurili, da cjelokupna njihova aktivnost nije bila iroko i
masovno postavljena i da nisu uspjeli organizovati radnike
i povesti ih u borbu. Upu uju i kritiku na njihov rad, oka-
rakterisali su ga sektakim i pasivnim. Ukazali su im na gre-
ke i dali uputstva za rad po. svim pitanjima partijske dje-
latnosti.e "
Stab brigade izdao. je tada i jedan letak u kome se ob-
ratio. radnicima Zenice i pozvao ih na ruenje fabri kih po-
strojenja i izlazak u partizane." Po. 100 komada ovog letka
i proglasa Prvog zasjedanja AVNOJ-a i nekoliko primjeraka ok-
tobarskog broja Borbe tetovski komunisti ponijeli su sa
sobom. Re eno. im je da ovaj materijal umnoe i rasture u
Zenici a jedan dio. da poalju u Kakanj.f Sabaha Colakovi
31. (Zbornik NOR-a, tom IV, knjiga 8, dok. br. 200.
32. Zbornik NOR-a, tom. IX, knj, 3, dok. br. 35.
. 33. U izvjetaju zamjenika politi kog komesara Prve dalmatinske
brigade u vezi s ovim, izme u ostalog, pie: >>Mismo im pisali letke (rad-
nicima) i poslali, u kojima smo ih pozvali na ruenje fa:bri kih postro-
jenja i prelazak u nau vojsku. Poslali smo im i Borbu sa vaim pro-
glasom (odnosi se na proglas sa prvog zasjedanja AVNOJ-a, P.A.) koji su
obe ali umnoiti i poslati za Kakanj, Izgleda da je postojalo veliko ras-
poloenje za nau vojsku ali uslijed vojni ke situacije mi smo morali
po ,
(Zbornik, tom. IX, knj. 2, dok. br. 83).
34:. Iz izvjetaja polit. odjela Prve dalmatinske brigade i cit. izvje-
taja zamjenika politi kog komesara brigade se vidi da su tetovska par-
tiska organizacija i zeni kl komunisti imali tada Ve2lU sa komunistima
Kaknja i da su oni u Zenici ekali rezultate razgovora u tabu brigade.
(Zbornik NOR-a, tom IX, knj. 3, dok. br. 35).
228
I
l
je organizovala umnoavanje ovog materijala u eljezari, a
preko. lanova Partije iz Tetova i aktivista narodnooslobodi-
la kog pokreta u Zenici njegovo rasturanje po gradu.
Poslije izvjetaja tetovskih komunista i vlastitog sa-
gledavanja situacije na terenu, gdje su boravile jedinice Prve
dalmatinske brigade, Stab brigade je ocjenio. da su sim-
patije (radnika) i njihove i itavog gra anstva (su) na naoj
strani i da je postojalo veliko raspoloenje za nau voj-
sku :J5 pa je na osnovu toga preduzeo mjere za jednu i-
ru mobilizaciju i popunu SVOJil'jedinica. U tom cilju bio je
pripremljen i plen politi ke aktivnosti kojega supoliti ki ru-
kovodioci po eli da ostvaruju,
Sa predstavnicima svih oslobo enih sela u Doglodama
odrana je konferencija na kojoj su lanovi taba govorili o
karakteru i ciljevima narodnooslobodila ke borbe. Seljaci iz
ovih sela su tada uli o rezultatima koje je Narodnooslobo-
dila ka vojska do tada postigla u borbi protiv okupatora i
njegovih pomaga a, o oslobo enoj teritorij i u zapadnoj Bo-
sni, Lici, Baniji i Kordunu, o organizovanoj narodnoj vlasti
i Prvom zasjedanju AVNOJ-a u Biha u. Za mnoge od njih to.
je bilo prvi put da vide i uju predstavnike narodnooslobo-
dila ke borbe i borce za nacionalno i socijalno. oslobo enje
naroda i narodnosti Jugoslavije. Do. tada stanovnitvo ovih
sela imalo je priliku da vidi partizane samo. za kra e vrije-
me iako je narodnooslobodila ka borba u zeni kom kraju
zapo ela jo 1941. godine. Jedinice Zeni kog partizanskog od-
reda koje su u zimu i prolje e 1942. godine izvodile uspjene
akcije na eljezni ku prugu i neprijateljeva uporita u doli-
ni Bosne, nisu prelazile na lijevu stranu rijeke. Jedino. su po-
etkom 1942. godine u prolazu u ova sela navra ali Abid Lo-
li sa manjom grupom boraca iz travni ke partizanske ete
i Manojlo Popi sa jednom desetinom izZeni kog partizan-
skog odreda, Pokuavali su da podignu narod na ustanak, ali
njihov boravak u ovom kraju bio. je vrlo. kratak, svega ne.
koliko dana. Ve 20. maja sukobili su se sa ustaama i tom
prilikom i poginuli.
Na zavretku konferencije, lanovi taba Prve dalma-
tinske brigade predloili su da se u itavom ovom kraju iza-
35. Isto, tom IV, knj. 4, dok. br. 63.
229
bere nova narodna vlast. Seljaci su to prihvatili i izrazili su
svoju spremnost da sazovu zborove po svim selima i da iza-
beru NOO (narodnooslobodila ke odbore)."
Odmah poslije konferencije, po selima su odrani sas-
tanci i skupovi sa seljacima na kojima su istupali brigadni
i bataljonski rukovodioci pomau i da se izaberu prvi narod-
ni odbori u ovom kraju. Kada su odbori izabrani i kada je
nova vlast po ela da funkcionie, tab brigade je odlu io da
zaplijenjeno oruje u ovim selima vrati seljacima, odnosno
novoizabranim narodnim odborima kako bi mogli obrazova-
ti strae radi zatite od plja ke etnika.e"?
Tih dana su politi ki komesari jedinica te brigade um-
noavali politi ke materijale i dijelili po okolnim selima. Tada
je naj aktuelnij i bio proglas Prvog zasjedanja AVNOJ-a, ali
Ilije bilo dovoljno primjeraka Borbe u kojoj je tampan.
Zbog toga su ga politi ki komesari itali i objanjavali na
sastancima.
Ova intenzivna politi ka aktivnost taba i politi kih
kadrova Prve dalmatinske brigade morala je naglo da se pre-
kine. Po nare enju Vrhovnog taba, cijela Tre a divizija do-
bila je novi zadatak. Ve 20. deeembra napustila je ovaj kraj
i preko Vlai a prela na sektor Travnika, Viteza i Busova-
e, gdje je u ofanzivnim dejstvima napadala na komunikaci-
je i neprijateljeva uporita. Tako je iz rejona Vitovlja i Sken-
der-Vakufa napadala komunikaciju koja iz Travnika izlazi u
dolinu Vrbasa i na vie mjesta poruila prugu Travnik - Do-
nji Vakuf. No u 25'26. decernbra 1942. godine jedinice ove di-
vizije oslobodile su Turbe, unitile eljezni ku stanicu i za-
palile pilanu Ugar."
36. Zbornik NOR-a, tom IX, knj. 3, dok. br. 35.
37. U izvjetaju taba Prve dalmatinske brigade u vezi sa vra-
anjem oruja izabranim odborima nove vlasti pie: U selu Seri ima
zaplijenjeno je 16 puaka, 820 metaka i 1 bomba. Poto selo nije us-
taki nastrojeno, nego su oruje drali za odbranu od etni kih bandi,
to smo na savjetovanju taba i polit. odjela odlu ili da im dodjelimo
12 puaka i 263 metka. To smo izdali NOO odboru za zatitu sela. U
selu Orahovici zaplijenjeno je B puaka. Poto se je i u ovom selu ob-
razovao NO, to smo ovom selu dodijelili zaplijenjene puke i munici-
ju. A u cit. izvjetaju polit. odjela brigade kae se'j ovo: "Ova mje-
ra je bila s rado u prihva ena od naroda koji je naoj vojsci tih da-
na pravio velike usluge.
(Zbornik NOR-a, tom. IV, kn]. 8, dok br. 192).
38. Zbog ovih dejstava Tre e divizije, Nijemci su doveli svoju
borbenu grupu Suing 718 divizije koja je trebalo da poja a osigu-
ranja na komunikacijama Jajce - D. Vakuf i Travnik - Zenica.
SESTRA BRAT - SABAHA I RIFAT COLAKOVIC
230 231
Naglim odlaskom jedinica Tre e divizije prekinuta je
vrlo intenzivna politi ka aktivnost na stvaranju i ja anju na-
rodne vlasti na ovom podru ju. Nije bilo vremena da se i
drugi zadaci koji su tada stajali pred tabovima i politi kim
rukovodstvom brigade izvre, a naro ito da se pridobije je-
dan broj za borbu sposobnog stanovnitva i uklju i u jedi-
nice Divizije.
I za komuniste Tetova i Zenice bilo je malo vremena
da izvre sve zadatke koje su prihvatili na sastanku s komu-
nistima Prve dalmatinske brigade. Naro ito je malo vremena
ostalo za rad na mobilizaciji radnika i omladine za partizan-
ske jedinice. Zbog toga, a i zbog poja ane predostronosti
neprijatelja, rezultati na ovom poslu su bili mali.
Me utim, tetovski komunisti i Sabaha Colakovi i da-
lje su nastojali da sa jedinicama Tre e divizije odravaju ve-
zu. Slali su kurire, prenosili materijal i obavjetajne poda-
tke ak i onda kad su Prva dalmatinska i druge jedinice Tre-
e divizije bile na drugoj strani Vlai a, na sektoru Travni-
ka i Turbeta. Takav je slu aj bio kad su na inicijativu Saba-
he Colakovi 25. decembra 1942. godine Halil Selimovi i Na-
zif Bajramovi krenuli preko Dogloda i snijegom zatrpanog
Vlai a u pravcu Turbeta, gdje su mislili da e nai i na Prvu
dalmatinsku brigadu. Nosili su ruksake pune pisa eg i sani-
tetskog materijala, kao i obavjetajne podatke.
Put je bio naporan i pun opasnosti. Vlai je u to
vrijeme bio pod dubokim snijegom bez puta i prtine. Poslije
dva dana lutanja po snijenorn Vlai u, razdvojili su se, pa
je sam Ha1il Selimovi uspio da uspostavi vezu sa jedini-
cama Desete hercegova ke brigade. U selu Mudrike predao je
tabu te brigade materijal kojeg je nosio. U povratku dobio je
partizansku propusnicu, nekoliko primjeraka glasila Borba
i brouru u zlo inimaustaa u Jasenovcu. Nazifu Bajramovi u
to nije polo za rukom. Bio je prisiljen da se ne izvrivi
zadatak vrati u Tetovo.?
Kasnije, kada se Tre a divizija po nare enju Vrhovnog
taba od 15. januara. 1943. godine vratila na ovaj sektor i
Deseta hercegova ka brigada oslobodila ep e, a Prva dal-
matinska ponovo poruila prugu izme u Zenice i ep a,"
39. Sje anje Halila Se1imovi a.
40. U izvjetaju Staba Tre e divizije od 19. januara 1943. godine,
a u vezi sa ovim akcijama, pie: ,. ... Tre i dan neprijatelj nije uspo-
stavio saobra aj Doboj - Zenica. Tokom ju eranjeg dana jedinice Her-
cegova ke brigade odbile etiri puta napade okupatora i etnika da po-
vrate Zep e ...-
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 9, dok. br. 86).
2~2
! .'
opet su jedinice Prve dalmatinske brigade trebalo da uspos-
tave vezu sa tetovskim i zeni kim komunistima." Ali, ovog
puta do takvih kontakata nije dolo, jer tetovske partijske
orzanizaci ie vie nije bilo. Svi njeni lanovi, sem jednog,
bili su uhapeni i zatvoreni u zeni ku kaznionicu, a sa njima
i jedan broj najaktivnijih saradnika narodnooslobodila kog
pokreta iz Tetova, Gradi a i Zenice.
Zbog toga, kao i zbog injenice d~. su ~edinice Tre e
divizije, poslije ofanzivnih djejstava nepnJa~eIJa, mora~e da
napuste ovaj kraj i da pre u na sekt.or ponJeg Vakufa.1 .Bu~
gojna, nisu se mogla ostvariti nastojanja da se .tI Zel1lCI 1
njenom kraju oivi narodnooslobodila ki pokr~t 1. da s.e mo-
biliu nove snage za borbu protiv okupatora 1 njegovih po-
maga a.
4) Pogibija komunista isaradnika
NOP-a iz Tetova i Gradi a
Naglim narastanjem oslobodila ke ~~r?e u Jugoslaviji
u jesen 1942. godine, a posebno zbog uspjenih operacija r;t~-
rodnooslobodila ke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije
juno od Save i u zapadnim dijelovima nae ..zemlje, .!Iitl~r
je odlu io da preduzme tzv. Zimske oper.acIJe. za "!ll1l~tenJe
partizana i Titove drave - kako su NIJemCI nazivali par-
tizansku oslobo enu terit~riju. Ovo je bilo u ,?ovembru ~J~~.
godine na sastanku u njegovom Glavnom tabu u Vll1ICI,
kome su prisustvovali Vrhovni komandant za Jugoistok, gene-
ral Ler, i poglavnik NDH Ante Peveli .v'
Odmah iza ovoga otpo ele su pripreme za ove ope-
raci je, koje su kod nas poznate pod imenom etvrta nepri-
jeteljska ofanziva. Planom koji je bio utvr?en izme u.pe.nerala
Lera i italijanskog generala Roate, trebalo Je koncentri nim na-
padima unititi glavninu snaga narodnooslobodila ke voj-
ske Jugoslavije na teritorij i zapadn~. ~osne i Hrvatske .i ~ru-
talnim terorom nad narodom uguitt narodnooslobodila ku
borbu. U planu je, tako e, bilo da. se strijelj~ju svi zarob-
ljeni partizani, mukarci, ene i djeca za koje se ustanovi
41. U izvjetaju taba ove divizije od 9. januara 1943. godine pi-
e: .. Hvata emo vezu sa Zenicom ...-
(Isto, dok. br. 44).
42. Hronologija osl. borbe naro Jugoslavije 1941 - 1945, str. 367.
233
da pomau narodnooslobodila ki pokret= i da se izvri i-
enje operacijske prostorije i uklanjanje mukog dijela sta-
novnitva koje bi moglo da ometa izvo enje operacija i po-
maze Narodnooslobodila koj vojsci i partizanskim odredima.
Predvi eno je bilo da se taj dio stanovnitva pohapsi i da
se oko 90000 mukaraca deportuje u koncentracione logore,
ime bi se stvorili uslovi za uspostavljanje i konsolidovanje
ustake vlasti u toj oblasti.e+'
Tako se na karti takozvane pokretne komande pri ta-
bu njema kih trupa u Hrvatskoj, koja je u Bosni bila vezana
za policijskog ataea u Sarajevu, naao, izme u ostalih, za-
okruen i prostor izme u Travnika, Zenice i ep a. Nijemci
su smatrali da im je ovaj kraj za budu e operacije od poseb-
nog zna aja zbog vanih eljezni kih i drumskih komunika-
cija u dolinama rijeke Lave i Bosne, iju bezbjednost su
morali posebno osigurati, zato to su u to vrijeme u ovom
prostoru boravila Tre a narodnooslobodila ka udarna, a jed-
nim dijelom i Prva proleterska divizija, koje su izvodile svoje
akcije na ovim komunikacijama. Zbog svega toga ova nje-
ma ka komanda, uz pomo SS policije i ustaa, trebalo je
da izvri i enje ozna enog prostora, naro ito u pojasu po-
menutih komunikacija od svih koji su sumnjivi da naginju
narodnooslobodila kom pokretu i koji bi mogli da ometaju
operacije njema kih trupa upripremanoj ofanzivi. I ve prvih
dima jaru.ara 1943. godine po jedno odjeljenje ove Komande
stiglo je u Travnik i Zenicu. Na osnovu podataka koje su im
dali organi ustake obavjetajne slube, otpo eli su sa hap-
enjem. Na prvom mjestu nali su se oni koji su jo od ra-
nije bili poznati kao antifaisti i za koje se pretpostavljalo da
ilegalno rade za narodnooslobodila ki pokret, a zatim i svi
sumnjivi. Tako je uz jedan broj gra ana tada pohapeno i
dosta ljudi sa sela koje su ozna ili pripadnicima narodno-
oslobodila kog pokreta. Samo do kraja januara 1943. godine
uhapeno je oko 500 ljudi sa ove teritorije. Svi su bili zat-
vorcni u zeni koj kamion; u kojoj je tada za podru je
Bosne i Hercegovine osnovan sabirni zarobljeni ki logor
(gezangenesammel - Stelle) u kojoj su dovo eni pripadnici
43. Prije po etka ove neprijateljske ofanzive, Hitler je izdao di-
rektivu njema kim jedinicama da u borbi protiv partizana upotrebe
bez ograni enja svako sredstvo samo ako ono vodi uspjehu ne izuzi-
maju i ni ene ni djecu u primjeni tih sredstava.
44. OsI. rat. naro Jug. 1941-1945, knj. I, str. 362.
234
I.
i .c
lt
NOP-a i zarobljeni borci Narodnooslobodila ke vojske, gdje su
neki pomrli od gladi i bolesti, drugi strijeljani ili otpremljeni
u koncentracione logore."
Me u uhapenim bilo je dosta Hrvata i Muslimana,
me u kojima i jedan broj privrenika ustakog pokreta. Zbog
ovih posljednijih pojedini us~aki fu~~i?nen s~ inter,,:enisa~i ~
pokuavali spasti one za koje su mislili da nisu pripadnici
ili simpatizeri narodnooslobodila kog I?o~r~ta i d~ su sl.u.
ajno uhapeni. Tako je k?tarskl pr~dst?Jmk IZ'!ravmka, S~J~-
pan Kutro, 2. februara j 943. godme intervemsao kod Mini-
starstva unutranjih poslova NDH u Zagr.ebu. povo~~m h~p
enja koje su Nijemci tad~ izvrili u Tr~vIl!~u I ~kohm. (J I?lS-
mu je iznio podatak da Je oko 200 ljudi I sel~aka katolika
i Muslimana i vrlo m810 Srba odvedeno u Zenicu pod sum-
njom da imaju veze sa partizanima.s "
I ustaki srrozernik iz Travnika, Petar Paradik, na sli-
an na in izvjetavao je Glavni ustaki stan u Zagrebu i ogra-
ivao se od ovog hapenja, svaljuju i svu krivicu ~a njema ,~o
zapovjednitvo l! Tr~vniku zb~g ~asovI?-0g papse~Ja naih
seljaka iz okolnih mjesta Travnika I Zel11c.e '. 7 On J7' pored
ovog, poduzeo politi ke mjere. Pozva<? Je. ~z ~araJeya. po-
glavnikovog pobo nika Aliju ~jka da bi uhi enim seljacima
napravio jedan posjet u .s~b~rno~ }o~oru u ~~mC:I, te Im
ujedno progovorio par utjenih rIJeCI 1 obrazloio im svrhu
njihovog uhi enja."
U Zenici je Alija Suljak u pratnji Para~ika, k?tarsko~
predstojnika Franje Arvajlera, ustakog lo~ormka Zahida Erni-
ni a i drugih posjetio sabirni logor (kaznionu). Pretho~~o su
zatvorenici bili izvedeni iz elija i po veli~oJ hla?noc~ po.s-
trojeni pred improviziranom tribinom. Alija Suljak Im Je
j.
45. U izvjetaju ustakog stoernika iz Travnika Pet;a Paradi-
ka, koji je 28. februara 1943. godine uputio G~avnom ~staskom st~r:u,
izme u ostalog, pie: U sabirnom logoru ~emc~ ?alazl se 5~0 uhi e-
nika ve inom seljaka ... Neto kasnije, ovaj broj Je opao pa Je 3. ap.-
rila u ovom logoru bilo 228 zatvoremka kOJI su zatvoreni kao prr-
padnici NOP-a. Odavde su Nijemci nekoliko. grupa zatv?renika otpre-
mili u koncentracione logore a neke su radi odmazde I zas~raIVanJa
stanovnitva vjeali o stubove du eljezni kih komunikacija. (AVII,
k. 79, reg, br. 52/2-5 i Muzej grada Zenice, k-32., dok. 209)
46. Inst. za histor. rad. pokreta Zagreb, k.63, Zenica, sig.246.
47. AVII, k-79, reg br. 52/2-4.
48. Isto.
235
odrao govor. U njemu je uz nekoliko pohvala okupa toru i
poglavniku Anti Paveli u iutjenih rije i i obe anja ob-
ra710io svrhu njihovog uhi enja:" .
Prvi na udaru tog njema kog i enja bili su komunisti
i drugi aktivni saradnici narodnooslobodila kog pokreta iz
Zenice Tetova i Gradi a. O njihovoj aktivnosti ustae su jo
od ranije znale i napravile spisak za hapenje. U ovome im
je pomogao Dervi Tali , zvani Dervii iz Gradi~ a. On je
na nekoliko dana prije pobjegao iz domobranstva I slobodno
se kretao po selu. Neko ga je prokazao, pa su ga ustae uha-
psile. Na sasluanju je, poznavaju i aktiviste n~rodnooslo~
bodila kog pokreta u Gradi u i Tetovu, nadopunio ustaki
spisak za hapenje. . ., .
Po etkom 1943. godine ustae su uspostavile svoj vOJnI
poloaj u selu Tetovu, a zatim su po e!a i hapenja. ~r~o .su
uhapsili Rifeta olakovi a, a zatim Sah.ha Skomorca I Na~;f~
Bajramovi a. Pokuali su da uhapse I Sabahu Colakovi I
Mustafu Grabi a, ali u ovome nisu uspjeli. Sabaha se prvo
sklonila kod Asima Praski a, a zatim je prela uBilimi e,
gdje se uz pomo aktivista krila ispred nj~ma ko-ustakih i
etni kih potjera.? Musta~a G:~bi se sklo~lO t; s~l? ~r~ca ..
Sva trojica uhapenih bih su odmah izloeni Ispitivanju
i strahovitom mu enju. Sje aju se Tetovljani da su Saliha
Skomorca i Nazifa Bajramovi a skoro bez odje e na ci i zimi
drali vezane u vodi ispod Hami a mlina i na Nazifovim pr-
sima loili vatru.
U toku slijede eg dana (12. januara 1943) ustae i Ni-
jemci su blokirali sela Tetovo i Gradi e i uhapsili jo 14
komunista i aktivista narodnooslobodila kog pokreta, uglav-
nom radnika eljezare i Rudnika.' To su bili: Hasan Sii ,
Hasan Bajramovi , Mehmed i Smajo Ismi , Mulo Ko:,a , Zu~-
fo Okan, Ahmet Ali , Avdo i Sejfo Skomorac, Fehim Seli-
movi , Dervo Derahovi , Smajo Ismi - Stari, Ramo akan
49. Sje anje Midhata Hadali a iz Travnika, koji je tada kao zat-
vorenik bio u pomenutom stroju.
50. Sje anja Derve Praski , koja je sa Fatimom Isakovi provela
Sabahu Colakovi kraj ustake strae na drvenom mostu uBilimi e,
i Edhema Kratine.
51. U Izvjetaiu zapovjednitva Petog andarmerijskog puka od
27. I 1943. godine u vezi sa tim hapenjem pie: .' .. 112. I 1943. go-
dine u Zenici i s. Tetovu (3 km sjeverno od Zenice), otkrivene su ko-
munisti ke elije. Uhi eno je 23 osobe koje su predate Njema kom voj-
nom zapovjednitvu Zenica.
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj, br 9, dok. br. 196.
236
i Safet Vojnovi . Svi uhapeni odvedeni su u kaznionicu i pre-
dani Nijemcima.P Pored njih, iz grada su bili uhapeni i Jo-
sip Britvar, slubenik ~l.ie7.are,Na~a Daku~a-P~rendij.a. koj~
se zbog poro aja u maju 1942. godme vratila IZ partizana I
krila u Zenici Demal Burazerovi , Vasvija Zadi , ena Mus-
tafe Grabi a sa malim djetetom i Izet Kadri iz Ri ica.
Jedin~ je Halil Selimovi iz Pridrai a uspio da iz-
makne ustaama. Preko Marka anti a, s kojim je zajedno
radio u Rudniku saznao je da su se ustae interesovale za
njega, pa je napu~tio ku u i preko Vlaj a, isti~ putem k.~jim
je ranije iao sa Nazifom Bajramovi em, StIg~o u Siavu
i Mudrike. Ovog puta ovdje nije naiao na partizane, l?a se
uputio u Siprage, gdje je bila partizanska komanda m~:sta.
Odmah iza njega u iprage je stigao i Mustafa Grabi U
komandi mjesta bili su lijepo primljeni. Komandant Ilija
Slavni se sloio s njihovom eljom da odu u Desetu her-
cegova ku brigadu, pa im je dao kurira koji ih je odveo
u ovu jedinicu.P
U kaznioni, Nijemci su sasluaval~ uhaI?e~e. St!a.~ri su
jednog p~ jedn?g .i~vod~li i, u poseb.n0~ S.ObI,. nJ.emackl.lstl~a-
itelji vrili su ispitivanje uz maltretirnje I pnmJen.u najgorih
metoda mu enja. Traili su da priznaju saradnju sa par-
tizanima i otkriju druge saradnike. Ovo su radili preko svog
prevodioca Ota Cipre." . .
Cipra je prevodio pitanja i odgovore uhap;mh, a~1
nije bio u tome korektan. Redovno je dod~vao po nesto svoje
i na na in koji mu je odgovarao komentarisao odgovore uhap-
52. U izvjetaju Zupske redarstvene oblasti od 1. februara 1943.
godine pie: v
. _. 12. sje nja ove godine otkrivena je. i uhapena u Zen.lcl
jedna komunisti ka skupina koja je djel~,:a~a lz~~tra lzme~~ Zenice
i Tetova. Vo a OVe skupine Mustafa Grabi IRaZIJa ColakOVIC (odno-
si se na Sabahu Colakovi , p. a.) iz Zenice na vrijeme su pobjegli. Nji-
hovi sau esnici: Nazif Bajramovi , Salih Skomorac,Dervi Tali , Vas-
vtia Zadi , Nada Dakula sa jo 21 osumnji eno.m OSObOl:n,me ~ ko-
jima i olakovi Rifet, inovnik Zeljezare, te Britvar JOSIp, nam.Je!e-
nik Zeljezare, uhi eni. su i na zahtjev njema ke komande predah nje-
ma koj Feldkomandanturi. Colakovi Rifet je po N.ijemcima streljan-s.
(Muzej revolucije, Sarajevo, F-8, D-2, str. 749).
53. Sje anje Halila Selimovi a.
54. Oto Cipra bio je porijeklom Nijemac, rodom iz Plzena u C;:e-
hoslova koj. Jo 1913. godine doao je u Zenicu i. sve do okupacl~e,
kada se zaposlio u Njema koj komandi kao prevodilac, radio kao sef
knjigovodstva u Rudniku i Elektrani.
237
senih a od toga je, esto, zavisilo ho e li neko od njih biti
izvrgnut mu enju. U ovo se uvjerio Meho Ismi koji je dje-
Iimi no znao njema ki jezik i shvatio da Cipra prevodi i
ono to nije rekao, pa je o tome obavijestio i ostale drugove
i uoozorio ih na Ciprine podvale."
, O ovome je bila obavijetena i Sabaha olakovi , pa je
preko Omera Porobi a i Devada Glamo anina organizovala
likvidaciju Ota Cipre. Omer je bio rodom iz Dervente, a
Devad iz Prijedora. Jo u prolje e 1942. godine bili su uha-
peni kao pripadnici narodnooslobodila kog pokreta i izve~
deni pred ustaki prijeki sud. Po kratkom postupku osu eni
SL! na smrt, ali im je na intervenciju ro aka smrtna kazna
zamijenjena dugogodinjom robijom. Tako su obojica dopala
u zeni ku kaznionu da odlee robiju. U novembru 1942. go-
dine njima i grupi uhapnika uspjelo je da pobjegnu iz k~z.
nionice i da stupe u Zeni ki etni ki odred." etnici su Ih
orihvatili i rasporedili u jedinicu koja je drala strau na
drvenom mostu. U stvari, oni su svoje etnikovanje shvatili
kao mogu nost ~a ostanu ivi. i da u .pog<;>dn<;>j prilici I?re u
u partizane. U ljeto 1943. godine USpjelo.n~ Je da. pobjegnu
od etnika i da stupe u Narodnooslobodilacku VOJsku. Obo-
jica su poginula u kasnijim borbama protiv:, oku~atora
i doma ih izdajnika. Sa njima j~ Sabaha ~olak?vlc ~t~plla ~
vezu i traila da nagovore etruke da ubiju CIPru Ih da oru
sami to u ine. Smatrala je da je to izvodljivo, poto je Cipra
kao prevodilac u pregovorima izme u etnika i Nijemaca es-
to prelazio na teritoriju etnika i svra ao u urukovi a ka-
fanu na meze i rakiju.?
Omer i Devad su prihvatili Sabahinu sugestiju i jedne
no i, kako je to ona i predvi ala, nestalo je Ota Cipre. Njego-
vo mrtvo tijelo nosila je nabujala Bosna."
55. Sje anje Rame Okana iz Gradi a koji je tada bio me u uha-
penim.
56. Ukupno je tada pobjeglo 12 osu enika. Me u njima su, uz
Devada Glamo anina i Omera Porobi a, bila jo trojica koji su, sli no
kao) Omer, bili osu eni od ustakog prijekog suda na smrt, a kasnije po-
milovani na nekoliko godina teke tamnice. Ostalih sedam bili su teki
kriminalci koji su jo za vrijeme stare Jugoslavije bili osu eni na dugo-
godinju robiju. Oni su se kasnije, u zeni kom etni tkom odredu, istakli
kao najgori zlikovci i kolja i, (AVII, k-161, reg, br. 3/56.
57. Sje ..nje Mehmedalije ii a i Zulfe Deli a.
58. U cit, izvjetaju ustakog stoernika iz Travnika od 28. februara
1943. godine, pored ostalog, pie:
-Neustavljenog dana zaklan je i sasje en te zatim ba en u rijeku Bosnu
Oto Cipra, inov. kaznione Zenica,
238
Ovo je bila jedna od zadnjih akcija iz ilegalne aktiv-
.nosii Sabahe Colakovic u Zenici. Ve tada se njeno zdrav-
stveno stanje dosta pogoralo. Morala je da lei i istovremeno
da se krije od ustakih i njema kih potjera. Posle Bilimi a,
.gdje je provela neto vie od dva mjeseca, vratila se ku i i
krila u zemunici koju je iskopao njen otac Mustafa olakovi .
Kasnije, u ljeto 1943. godine, uz pomo aktivista narodnooslo-
bodila kog pokreta koji su radili na eljeznici, prela je na
slobodnu teritoriju izme u Bugojna i Gornjeg Vakufa. Do
oslobo enja radila je u Komandi mjesta Gornji Vakuf i na
ovom terenu bila angaovana u radu na organizaciji i ja anju
antifaisti kog fronta ena (AF) i drugim partijsko politi-
kim zadacima.w
Poslije hapenja u Zenici, Gradi u i Tetovu, me u
pristalicama i simpatizerima narodnooslobodila kog pokreta
na aVOIupodru ju zavladao je strah. Mnogi su se plaili da
b! i oni mogli do i na red i biti uhapeni, pa su bjeali i
sklanjali sc. No ivali su u tu im ku ama i drugim selima i
prestali da dolaze na posao. Ovaj strah bio je poja an i vi-
jestima o novim hapenjima u selima izme u Travnika i
Zenice.
Najblii poznanici i rodbina uhapenih pokuavali su
da angaovanjem uglednih gra ana olakaju situaciju zatvo-
reznicim.i u kaznioni i da ih oslobode. Za ovu intervenciju kod
Nijemaca bio je privoljen ak i ustaki logornik Zahid Emini ,
ali ni to nije pomoglo. Nijemci su odbijali svaku intervenciju i
ubrzali postupak oko likvidacije jednog broja uhapenih.
Poslije ispitivanja, po ela su i strijeljanja. Prvi su strije-
ljani Rifat Colakovic,w Nazif Bajramovi i Salih Skomorac.
59. Neposredno po zavretku rata, maja 1945. godine, Okruni ko-
mitet KPJ za Sarajevo rasporedio je Sabahu olakovi na rad u Sreski
komitet Visoko, Angaovala se u radu sa enama na terenu Breze, Me u-
tim, opaka bolest (teko oboljenje plu a) sve je vie nagrizala njenu sla-
banu fizi ku konstituciju. Umrla je 1947. godine i sa:hranjena u Brezi.
60. Uz strijeljanje Rifeta Colakovi a vezana je pri a ija se vjero-
dostojnost kroz dokumentaciju nije mogla utvrditi, ali koja se i danas mo-
e uti u Zenici i Tetovu. U toku Ispitivanja Nijemci su od njega traili
da otkrije saradnike i pristalice .narodnooslobodtla kog pokreta u Zenici.
Kao protuuslugu nudili su mu ivot i puta:nje na slobodu. Rifat je privi-
dno prihvatio ovaj uslov i ponudio im jedan spisak na kojem je, pored
ustaa i ustakih agenata, bilo trgovaca, slubenika, gra ana i radnika
koji su proustaki bili raspoloeni i od prvog dana pomagali ustaku vla-
2.39
Iza njih je pripremljena likvidacija druge .grupe zatyore~ika.
U njoj je bilo devet od etrnaest uhap~emh kom~msta I.v~k-
tivista narodnooslobodila kog pokreta IZ Tetova I Gradi a.
Nepogreivo su bili izabrani svi lanovi KP] i naja~~ivniji sa-
radnici narodnooslobodila kog pokreta. To su bili: Hasan
Sii , radnik eljezare, lan KP], Hasan Bajramovi , rudar,
lan KP] Ahmet Ali , bivi na elnik optine, svi iz Tetova,
te Mehm~d Ismi , rudar. lan KP], Mulo Kova , radnik, Zul-
fo Okan rudar Avdo Skomorac, rudar, Fehim Selimovi , ru-
dar i SeJfo Skomorac, rudar, lan KP], svi iz sela Gradi a."
Prije njihovog strijeljanja, upravnik sabirnog ~ogora,
satnik Karlo Borer, naredio je 25. januara 1943. godme da
se iskopa zajedni ka raka u jugozapadnom dijelu Kaznione,
gdje sc spajaju zidovi koji je opasuju. Straari su izvodili za~
tvorenike u grupama po etiri i oni su na smjenu kopali
jamu. U jednoj od ovih grupa. b!o je i ~idhat Hadali iz
Travnika i on o tome u svom sjecanju kaze:
Radilo nas je etiri ili pet zatvorenika. Straari su
nas doveli na mjesto gdje je trebalo kopati. Dali su nam lo-
pate i krampove i naredili da radimo. Sje~am se bi~a je tada
vrlo jaka zima i dubok snijeg pa je kopanje sporo Ilo. Zem-
lja je bila tvrda i smrznuta a ruke su nam se mrzle. Zbog
toga su nas straari pourivali i udarali kundacima.
Sutradan oko 10 sati preko kruga kaznione proveli su
devetoricu svezanih zatvornika i odveli ih u pravcu iskopane
st. Njema ki oficiri, koji su za ovu pr+liku doli iz Sarajeva i koji nisu
poznavali situaciju u Zenici, naredili su hapenje svih koji su b~li na
ovom spisku. Najve e iznena enje je bilo kad je, izme u ostalIh,. u
kaznionu bilo dovedeno i nekoliko ustaa.
Me u ustakim rukovodstvom u Zenici do-lo je do uzbune. Protestvo-
vali su zbog ovog hapenja, a pronosilo se da su ak i svoje jedinice
pnipremalt za otpor ukoliko se hapenje nastavi. I ustaki logornik Za-
hid Emini protestvovao je kod njema kog komandanta i traio dasc
uhapeni puste. O ovome je bio obavijeten i ustaki stoernik u Trav-
niku i traena njegova intervencija. Vodild su se i telefonski razgovo-
ri sa Sarajevom, pa je ovaj nesporazum otklonjen. Savremenici pri a-
ju da je Rifat na ovaj na in pred svoju smrt pokuao da se osveti us-
taama i njihovim privrenicima.
61. U cit. izvjetaju ustakog stoernika Petra Paradika poslije
navo enja ovih imena kae se:
-Oore navedeni su osumnji eni kao komunisti, a izvide su vodile nje-
ma ke vlasti. ..
Streljanje je izvreno po pripadnicima oruni ke postaje u Zenici. ..
(AVII. k-79, reg. br. 52/2-5).
240
rupe. Mi smo to kroz prozor gledali. Neki to su bili sa nama
u sobi prepoznali su ih i rekli da je to grupa iz Tetova.
Malo kasnije uli su se pucnji. Ovim smo dobili odgovor za-
to smo i za koga kopali raku,
Ovo je bio jedan od najteih udaraca kojeg su oku-
pater i njegove sluge ustae zadale tetovskoj organizaciji
KPJ za vrijeme narodnooslobodila ke borbe. Od sedam la-
nova Partije (ne ra unaju i i Rifeta olakovi a koji nije pri-
padao ovoj organizaciji i Mustafe Grabi a koji je izbjegao
ovo hapenje, ali je kasnije poginuo u borbi), est ih je tada
izgubilo ivot, a sa njima jo pet aktivista koji po svom anga-
ovanju u narodnooslobodila kom pokretu i hrabrom dranju
u zatvoru i na stratitu nisu nita zaostajali iza komunista.
I dalje je ve i dio stanovnitva Tetova i Gradi a ostao
privren narodnooslobodi1a koj borbi. Iz ova dva sela aktivno
je u estvovalo u NOB-i oko 150 boraca, od ega su 23 po-
ginula bore i se u raznim jedinicama narodnooslobodila ke
vojske za slobodu i pobjedu revolucije.
I'
!
241
Sedmi dio
NARODNOOSLOBODILACKI POKRET U UETO I JESEN
1943. GODINE
V jeku naje ih borbi na Sutjesci, kada je nepri-
jatelj dovravao okruenje glavne operativne grupe na e-
lu sa Vrhovnim tabom, drug Tito je 20. maja 1943. godine
donio odluku da se teite operacije s jugoistoka prenese
na sjeverozapad. Ovim se odustalo od namjeravanog pro-
boja prema isto noj Srbiji.'
Tada je Vrhovni tab izdao nare enje za novu pre-
grupaciju i raspored brigada i divizija koje su se estoko
borile protiv ja eg neprijatelja na teritorij i Sandaka, Crne
Gore i Bosne i Hercegovine. Izme u ostalih, i Prvi bosan-
ski korpus dobio je nare enje da njegova Peta krajika di-
vizija porui prugu Sarajvo - Bosanski Brod, a onda dej-
stvima u isto noj Bosni, preko Olova, Han Pijeska, Roga-
lice i Gorada, izbije u pozadinu neprijateljevih snaga i
prui pomo glavnini u proboju iz neprijateljevog obru a,"
U to vrijeme narodnooslobodila ka borba u Bosni u-
zimala je sve vie maha i razvijala se vrlo uspjeno. U is-
to noj Bosni partizanski odredi i vojvo anske brigade vo-
dili su uspjene borbe protiv etnika, domobrana i ustaa.
Samo kod Zagona i Dubovog Dola u Semberiji zarobljeno
je 800 domobrana a neto kasnije na putu izme u Br kog
i Bijeljine skoro i cijeli osmi domobranski puk (1256 do-
mohrana) sa svim naoruanjem i opremom.
1. OsI. rat, knj. 1, str.439 Hronologija osl. borbe naroda Ju-
goslavije 1941-1945, str. 468.
2. OsI. rat, knj. 1, str. 439.
243
U zapadnoj i srednjoj Bosni dejstvovao je Prvi bo-
sanski korpus koji je rasporedom i borbom svojih jedinica
jo vie proirio slobodnu teritoriju i u vrstio narodnu
vlast," Zbog toga je Glavna operativna grupa, kad je poslije
Sutjeske izvrila proboj neprijateljevih obru a i izbila na
Jahorinu i Romaniju, mogla bez naro itih teko a da raz-
vije svoja ofanzivna dejstva u isto noj Bosni, a kasnije u
pravcu srednje i sjeverozapadne Bosne.
1. Borbe Pete krajike divizije u Zeni kom kraju
Poslije sastanka u tabu Prvog bosanskog korpusa,
koji je odran 21. maja 1943. godine, Peta divizija je kre-
nula na zadatak koji joj je postavio Vrhovni tab. Poto
je u trodnevnim borbama od 22. do 25. maja na prostoru
Ce ave i Joavke u centralnoj Bosni razbila Borjanski et-
ni ki odred i odbila napade Nijemaca, ustaa i domobrana
iz Tesli a, Prnjavora i Kotor Varoi, stigla je u dolinu ri-
jeke Bosne, na sektor izme u Nemile iBegovog-Hana.' Ovdje
je trebalo da se izvre sve pripreme za prelaz na desnu o-
balu rijeke Bosne i preko komunikacija. Poslije kra eg za-
dravanja, tab divizije je planirao da brigade u toku no i
26. maja izvre prelaz preko rijeke na mostu u Nemili i
gaenjem u Top i Polju i kod BegovogHana.
Uve e, u prvim ve ernjim asovima, kolone brigada
iz eri a i Orahovice sputale su se prema rijeci Bosni.
U Nemili je Prva krajika brigada savladala otpor nepri-
jatelja i stigla do mosta, ali preko njega nije mogla pre i.
Domobrani, andarmi i milicija poskidali su daske preko
kojih se prolazilo s jedne na drugu stranu i iz bunkera ja-
kom mitraljeskom i pu anom vatrom spre avali da mu
se pri e," Stab divizije, uvidjevi da bi daljni pokuaji
prelaska Bosne na ovom mostu bili uzaludni, naredio je
3. Isto, str. 466-467.
4. Isto, str. 439.
5. Milorad Gon in-StevoRau, Prva krajika udarna proleter-
ska brigada, Beograd, 1981, str. 136-137'.
6. U izvjetaju Zupske redarstvene oblasti Travnik u vezi sa ovim
pokuajem prelaza Pete krajike divizije pie ... 26. svibnja 1943.
g. partizanska divizija pokuala kod Nemile preko mosta da pre e Bo-
snu, ali orunici prethodno onesposobili most i pokuaj propao...
(AVII, k-157, reg, br. 8/5).
244
povl<l: enje. Sl~ no je bilo kod Begovog Hana i Top i Polja.
Bo~"Cl pru~e I et,::rte br~gade. n~su mogli pregaziti Bosnu
kO!~ Je b.Il.a nadosla usljed Jakih proljetnih kia. Borce
k.<?JIsu b~~I odre eni da prvi po nu sa prelaskom preko
rijeke, bujica Je odmah zahvatila i ponijela. Tekom mu-
kom su spaeni, a onda se odustalo od prelaska.
~!ija ~a,ter~~, politi ki komesar Pete krajikedivizije,
ll.. SVOJImsjecanjima o ovim pokuajima prelaska preko
rijeke Bosne kae: Naa divizija je, po nare enju vrhov-
nog komandanta druga Tita, dobila zadatak da preko ri-
je~e Bosn~ pre ~ u isto nu Bosnu da bi, negdje .izme u
Viegrada .. I S~raJeva, p<:>mogl~izvla enje naih jedinica iz
p~te nep'r~JatelJs~e ofanzive. MI smo oko 20. maja 1943. go-
dine IZbili na rijeku Bosnu, na podru ju izme ueri a i
Jezera, Namjeravali smo pre i preko Bosne izme u Nemile
i ?ep a. No u 26. maja na Nemilu preko Orahovice spu-
stila s~ Pr~a krajika brigada... etvrta krajika brigada
nastupila Je preko eljeznog polja i spustila se negdje kod
Ze.ic :: a Druga k~aji.ka na eljezni ki most iznadep a.
Ah, rijeka BO,~nabila Je golema nevolja, narasla je i jedino
se I?ogla preci preko mostova. U okolnim selima bila je or-
gam~ovana takozvana milicija, koja je pobjegla ispred nas,
otknl~ nae namjere neprijatelju, ovaj je brzo reagovao i
utvrdio sve prelaze na rijeci Bosni. U Nemili i ep u sa
mostova su uklonjene daske i postavljeni blindirani vozovi
s mi~r~ljeziJ:na. Poku~li smo proboj, uzalud, na mostu u
Nemili pogmulo nam Je pet boraca. Morali smo se vratiti
u centralnu Bosnu.? Sve jedinice divizije vratile su se u
sela Top i Polje, Orahovicu i Seri e.
U ovim i drugim okolnim selima Peta divizija je os-
tala jo nekoliko dana. Uz manje borbe protiv neprijatelja
odvijao se je intenzivan politi ki rad na terenu. Politi ki
rukovodi oci divizija, brigada i bataljona, zatim drugovi Ivo
Lola Ribar i Vlado Popovi , koji su tada ili sa ovom divi-
zijom, odravali su politi ke konferencije u selima. Govo-
rili su okupljenom narodu o razvoju i uspjesima norodno-
oslobodila ke borbe, o situaciji na Isto nom frontu, o per-
spektivama borbe, o socijalnom i nacionalnom oslobo enju
naroda Jugoslavije. Za okupljene seljake ovog kraja ovo
nije bilo prvi put da o ovome uju, kao to je to bio slu-
7. Sje anja Ilije Materi a, "Naa rije , Zenica, br. 1546, od 27-30.
11.. 1981.
245
aj, kad su ovdje boravile jedinice Tre e ud~rnedivizije.
Oivljen je rad seoskih narodnih odbora, a u nekim selima Iza-
brani su novi narodnooslobodila ki odbori,"
Odrano je i nekoliko kulturno-.umjetni kih prir~daba
u Seri ima, Orahovici i jo nekim selima. Propagandni apa-
rat divizije tampao. je vqe~ti R~di<>:~t~~c~. ~lo~odna Ju-
goslavija, a politi ki radnici su Ih dijelili 111 itali na kon-
ferencijama.
Ishrana brigada i bataljona bila je organizovana pre-
ko narodnih odbora i rekvizicijom, ali samo iz onih ku a
koje su imale nekog od svojih ~lanova u. neprijateljevoj
vojsci. To je objavljivano posebnim plak.atlm~ kOJI su Ii-
jepljeni po selima. U njima su se nabrajala ~J?e~a doma-
instava od kojih je i zbog ega ova rekvizicijaizvrena."
Ovakav postupak jedinica Pete divizije i pravilan
odnos boraca prema narodu, ostavio je povoljan utisak na
sve seljake ovog kraja, ali i dalje. oni su . p~e~eno bili pa-
sivni i nisu se uklju ivali u partizanske Jedinice.
Na ovoj teritorij i Peta divizija je ostala do 29. maja,
a onda je po nare enju ~aba ~~vog bosanskog korpusa
trebalo da se vrati na sVOJUraniju koncentracijsku pros-
toriju u sela s druge strane Vlai a, u Kori ane i Vit?vlt
e
.
Me utim, toga dana Divizija je bila n~padnuta od Jakih
njema kih i domobranskih sr;taga ~ r~Jonu ~~l~ eljezno
Polje - Papratnica - Blatnica'" I bila pr isiljena da se
povla i prema Pribini u i e avi.
8. U Dnevndku Vladimira Dedijera, na strani 323, pie da su pro-
leterske jedinice, koje su dva mjeseca kasnije na elu sa Vrhovnim
tabom prele preko ove teritorije, zatekle dobro organlzovanu narod-
nu vlast.
9. U svojim izvjetajima neprijatelj neta no govori o ovoj rek-
viziciji i kvalifikuje je kao plja ku. Tako u izvjetaju Zupske redar-
stvene oblasti Travnik od 11. jula 1943. godine u vezi s tim pie:
,.Provjerom je ustanovljeno da su tri Krajike brigade" za vrijeme
boravka oplja kale u stvarima i hrani skoro do temelja Orahovicu, Vu-
koti e, Seri e i Bistricu, a osobito one ku e za koje su ustanovili da
iz njih imade pripadinka ustakih postrojbi, milicionera ili vojnika na
izobrazbi u Njema koj, te su na to ukazivali i prijetili ve im kaznama
na stroju pisanim oglasima koje su lijepiH po ku ama-s ,
(AVII, k-197, reg. br. 17-12/1j.
10. Ovaj napad na jedinice Pete krajike divizije izvrili su di-
jelovi njema ke 369. i 373. legionarske divizije i jedinice 8. domobran-
skog puka.
(Hronologija osI. borbe naro Jugoslavije 1941-1945, str. 472.)
246
,
Zbog toga je tek 7. juna nastavila kretanje prema
Vitovlju i Kori anima i 10. juna u borbi razbila dijelove
384. puka 383. njema ke divizije'! i 12. juna prela Komu-
nikaciju Jajce - Travnik.P Pet dana kasnije, poslije dugo-
trajnih mareva i stalnih borbi sa neprijeteljem, jedinice
ove divizije su bez borbe ule u Fojnicu i Kreevo i zapo-
sjele poloaje prema Kiseljaku, Visokom i Busova i. To je
hilo u vrijeme kad je glavnina operativne grupe na elu
sa Vrhovnim tabom probila sve njema ke obru e u bici
na Sutjesci i prela rijeku Pra u.
Izbijanjem Pete krajike divizije na ove poloaje bila
je prekinuta glavna drumska komunikacija Sarajevo-Ze-
nica. Zbog toga su Nijemci morali da odvoje svoju .373.
diviziju i da je upute prema ovoj komunikaciji, a to je
opet olakalo prodor operativne grupe prema isto noj Bos-
ni. Poslije uspjenih borbi koje je vodila sa Nijemcima na
ovom sektoru, Peta divizija je izbila i na eljezni ku ko-
munikaciju Sarajevo - Zenica, poruila eljezni ku prugu
na nekoliko mjesta, i poto je no u 28/29. juna 1943. godine
kod sela Graba i Jehovine prela rijeku Bosnu, oslobodila
je Kakanj." U njemu je tada onesposobljen jedan od naj-
ve ih rudnika uglja u Bosni i Hercegovini.
Narod i radnici Rudnika Kakanj sa oduevljenjem
su do ekali borce Pete krajike divizije. Rudari su tada
pomag~li b~rcima prilikom miniranja jamskih postrojenja
1 drugih objekata. U oslobo enom Kaknju uve e je odran
veliki politi ki zbor na kome su govorili Ivo Lola Ribar
i Ilija Materi . Na zboru je bilo prisutno mnotvo naroda
a poslije je kulturno-umjetni ka sekcija Divizije dala pri-
redbu sa prigodnim programom.
Ilija Materi se sje a: Kad smo preko Komara i Se-
bei a stigli na podru je Kreeva. .. odlu ili smo da s glav-
nim udarom idemo preko Kaknja... Od Modrinja do Do-
11. Osi. rat, knj. 1, str. 471.
12. Isto, str. 475.
13. U operacijskom dnevniku Pete krajike divizije za 3. juli 1943.
godine pie: Jedinice u toku juna izvrile su pet ve ih napada i tri
odbrane, napravile su nekoliko zasjeda. Poruile prugu i mostove Je-
hovina-Porje ani oko 35 km. Unitile rudnik uglja u Kaknju kao i
sva fabri ka postrojenja. Neprijateljski gubici: zarobljeno 239 vojnika i
tri oficira. Ubijeno 357 vojnika i 8 oficira, ranjeno 236 vojnika. U
samom Kaknju neprijatelju je u injena teta od preko tri milijarde
dinara.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 14. dok. br. 105).
247
brinja, Visokog, sruili smo prugu u duini od trideset ki-
lometara, mostove, rudnike; bila je to jedna fantasti na
diverzija naih jedinica. Poslije, vezuju i sa za okolne pla-
nine, dejstvovali smo na podru ju izme u Travnika i Sa-
rajeva. Mada smo esto pokuavali, nismo uspjeli uspos-
taviti vezu sa Zenicom i njenom organizacijom. Uspjeli
smo, me utim, da ostvarimo veoma uspjene kontakte sa
Sarr-jevom i Travnikom. U Kaknju, kad smo ga oslobodili,
rudarima je govorio Ivo Lola Ribar i ja, bilo je hiljade
ljudi. Ovi ljudi dosada su sluali samo lai o nama, sada
su vidjeli nae divizije, nae oruje, snagu. Raspoloenje
masa prema nama u ovom kraju otad se korjenito mijenja,
to je pogodovalo razvoju nae borbe na ovom podru ju. t~
Po oslobo enju Kaknja, Prva i etvrta brigada nas-
tavile su dejstvo prema Vareu i Brezi, a grupa udarnih
bataljona= bila je orjentisana prema Zenici sa zadatkom
da obezbje uje lijevo krilo glavnine divizije. U nastupanju
su ti bataljoni pokuali da se preko Brnji ke optine, za-
tim Babina, prebace prema Vranduku. Me utim, uslijed po-
jave jakih neprijateljevih snaga (Nijemaca, domobrana i
etnika), morali su od ovoga odustati i povu i se prema
Vukanovi ima.l" Jo nekoliko dana, do 7. jula 1943. godine,
grupa bataljona ostala je na ovom sektoru i svojim istu-
renim dijelovima vodila uspjene borbe protiv neprijatelja
u blizini Zenice (u selima Mo anica, Briznik, Puhovac i.
dr.). Pokuala je jo jednom da se preko Bijelih Voda pro-
bije u pravcu Vranduka, ali i ovog puta nije uspjela. Iza
njenih le a, iz pravca Kaknja, pojavile su se dvije neprija-
teljske kolone koje su nastupale prema Mo anici i Brizniku.
U takvoj situaciji tab grupe bataljona donio je odluku da
odustane od svojih namjera i da se sa bataljonima vrat i
u sastav divizija.F
14. Naa rije ,br. 1546, 27-30. 11. 1981.
15. U sastavu Pete krajike divizije tada nije bila Druga kraji-
ka brigada. Nju je tab Prvog korpusa izdvojio a Diviziji pridodata
dva bataljona iz este i jedan iz Devete krajike brigade. Od njih je
formirana grupa udarnih bataljona koja je samo privremeno bila u
sastavu Pete divizije.
16. Prema izvjetaju njema kog taba za vezu pri komandi Dru-
ge italijanske armije, od 5. jula 1943. godine, u ovim borbama u e-
stvovala su dva bataljona 369. divizije i OIIlisu aktivnim dejstvima iz
Zenice zatvorili sve pravce prema Vranduku.
(Zbornik NOR-a, tom. IV, kn], 15, dok. 177).
17. Isto, dok. br. 47.
248
Naro ito su etnici Zeni ke etni ke brigade pruali
snaan otpor grupi udarnih bataljona, Oni su ovu terit<?r~ju
smatrali svojom i prema sklopljenom ugovoru sa ~stask~m
vlastima bili su obavezni da ne dozvole prodor partizanskim
jedinicama u pravcu Zenice i Ka~nja .:~ na k~~';lnikaci~~ od
Podlugova do Zavidovi a. Pored zajedni kog ucesc~ sa ~l.lem-
cima i domobranima, oni su samostalno napadah na isture-
ne poloaje grupe ud~rnih ba.t.aljona:. Tako ~~ u. ~,,:a m~ha
izvrili napad na parttzane kOJI su bili u ~oscan~~l 1. ~;hma
oko Briznika i Babina, ali su oba puta bili razbijeni. Ovo
su bile i prve ve e borbe koje su zeni ki etnici vodili. protiv
partizana na desnoj obali rijeke Bosne. Do ta~a ?m su se
smatrali potpunim gospodarima nad ovom terttorijom, za-
vodili su red i plja kali stanovnitvo. Naro ito su na uda-
ru bila muslimanska sela iz kojih su, pored ita i stoke, od-
nosili i druge vrijedne stvari. Kasnije, kad su njihovi prohtje-
vi bili sve ve i i kada su uz hranu i stoku po eli da plja ka-
ju po ku ama, seljaci su prihvatili o~o ~to su ~m.okupat.o~-.i
ustaka vlast nudili: da se naoruzavaju I orgamzuju u milici-
ju. Oni su im dali oruje i za njih organizovali vojnu obuku
na kursevima koje je u Zenici vodio andar~erijski. nat.p?r~-
nikDernal Hadi .'? Osim toga, za rukovodioce OVIhmilicij-
skih jedinica bili su postavljeni andarmi ve oprobani u bor-
bi protiv partizana. U vezi sa ovom akcijom na formiranju
milicije, u jednom neprijateljevom izvjetaju se, pored osta-
log, kae: U planu ovog naoruanja bilo je predvi eno da sc
podijeli oko tisu u puaka muslimanskim selima koja e ne-
prestano biti u me usobnom dodiru i mo i pruiti zajedni ki
otpor neprijatelju.e" .., . . ..
Iz ovakvog pristupa formiranju muslimanske mIlICIJe
proistekle su i njene obaveze da zajedno sa etnicima bude
predstraa okupatorsko-usta~i~ snaga. u Zenici i.Kaknj~ pro-
tiv jedinica narodnooslobodila ke VOJske. Ona Je dosljedno
izvravala ovu svoju obavezu i time za Nijemce i ustae pred-
stavljala zna ajnu snagu.
18. U izvjetaju zapovjednitva Tre eg dornobranskog korpusa od
3. jula 1943. godine u vezi sa borbama protiv jednica Pete divimje na
teritorij i Zenice i Kaklnja pie: .
-Cetnicl se pokazali neaktivnim i uop e nigdje nisu stupili u borbu
protiv partizana osim Goluba Mitrovi a, koj,i se odvojio od odreda Ze-
ni kog sa 600 etnika i priao Nijemcima u Zenici.
(Isto, dok. br. 238).
19. AVII, k-149 a, reg, br. 52/6-2.
20. Muzej grada Zenice, k-32, dok. 4. 967.
249
Cetnicima nije odgovaralo da se jedan dio musliman-
skih sela na teritoriji koju su oni smatrali svojom naorua i
da tako budu izuzeta iz njihove kontrole. Smatrali su da bi
~ime bio ugr~en integritet njihove vlasti na podru ju koje
Im po sklopljenom ugovoru sa ustakim vlastima pripada.
Zato, jo dok su ustake vlasti radile na formiranju milicije
u ovim muslimanskim selima, slali su upozorenje i prijete a
pisma stanovnitvu. Pisali su i proglase i prijetili odmazdom
ukoliko seljaci budu primili oruje,"! Me utim, sve to nije
pomoglo jer je NIjemcima odgovaralo da se u ovim selima for-
mira milicija koju e mo i angaovati u borbi protiv naro-
dnooslobodila ke vojske. Oni su dali i prvih 60 puaka za
njeno naoruanje. Poto nisu mogli sprije iti formiranje mi-
licije, etnici su zahtijevali da ona prihvati njihov sporazum
o zajedni koj saradnji.F
Cetnici su kasnije kao povod iskoristili jedan incident
sa grupom milicionera i 7. juna 1943. godine napali na cijeli
kompleks sela Brizni ke optine. Milicioneri su pruali otpor,
kojeg su bolje naoruane i brojno ja e etni ke jedinice brzo
slomile. Ubijeno je nekoliko milicionara, a ve ina se sa an-
darmima povukla u ume. Prema ustakom izvjetaju iz Ze-
nice, u ovom sukobu poginulo je 37 milicionera i stanovni-
ka ovih sela.
23
Cetnici su oplja kali ova sela, a u Zenicu je
stiglo oko 1100 izbjeglica.
Tri dana poslije toga izali su Nijemci u Briznik a sa
njima i sudska komisija. Cetnici su pripucali na njih, pa je
tada stradao jedan broj nedunog srpskog stanovnitva. Nje-
ma ka komanda je naredila da se pruduzmu represivne mje-
re i u sabirni logor (ranije kaznionu) kao taoci zatvoren je
jedan broj Srba mukaraca od 15 do 60 godina iz sela Dri-
vue i Osojnice. Povodom ovog slu aja njema ka komanda
u Zenici izdala je proglas u kome su upozoreni etnici da e
za svaki ponovljeni slu aj strijeljati nekoliko Srba za jed-
nog Muslimana.e Cetnici su se opravdali Nijemcima za ovaj
napad. Tvrdili su da ih je milicija izazvala i da su oni samo
pokuali da izglade spor i da se s njom sporazumiju." Ovo
21. Cetni ki proglas Muslimanima sela Radinovi i.
(Muzej rev. Sarajevo, F-VI, D-l, str. 702-703).
22. Muzej grada Zenice, k-32, dok. br. 300.
23. Isto, dok. br. 68, 323, 488.
24. Isto, dok .. br. 4967.
25. Muzej revolucije Sarajevo, F-XU, D-I, str. 213, 124.
250
W.i
f nije bio jedini sukob izme u et~ika i .milicije na ovoj t~ri.
loriji. I pored saveznitva u ?o~b~ I.'ro~Iv.n~rodnoos.lob?dIla-
kog pokreta, izme u OVihkvislinkih jedinica dolaziloj~ do
estih me usobnih razra unavanja i borbe. Nekad su takvi su-
kobi izbijali zbog otrih nacionalisti kih suprotnosti, a naj-
e eje uzrok bila plja ka.
Kad su jedinice Pete krajike divizije izbile na sektor
izme u Kaknja i Zenice, u Zenici nije bilo l?~rti~anske or-
ganizacije. Poslije strijeljanja Rifata olakovt a1 .~etovsko-
-gradi anskih komunista i odla~':l Sabahe Colakovi na slo-
bodnu teritoriju, od lanova Partije ostali su samo .Ivan Ra-
ki i Sukrija Uzunovi , koji su od. ljeta)943. g.~dlI:e samo-
inicijativno i bez ikakve veze sa bIlo. kop~ partIJ~klIl~ org~-
nima po eli zajedni ki raditi na okupljanju.1 P?VeZIVanjUSVIh
aktivista i na oLvljavanjn narodnooslobodllackog pokreta.
Teki uslovi ilegalne aktivnosti u Zen~ci p!,isilili s~ ih
da pronalaze druge forme rada. Tako su vec .pocetk<;>mIJe~a
1943. godine po eli stvarati aktive od omla~maca .1 dru~Ih
aktivista narodnooslobodila kog pokreta. Na celu ~vlh. ,,:k!IVa
(4-5 aktivista) bili su oni za koje se smatralo da ~e bItI. cvr~
sti i odani i da e se uspjeno snalaziti u komphkovamm 1
tekim uslovima ilegalnog rada.
U tim aktivima (grupama) najzapaeniji su bili Franjo
i Rudi Beranek, Ekrem Sehali , Rudi Sokol, Pe~r U~OVIC,
Anto Cori Muhamed Mirica, Jakub Samokovlija. Dzemal
Rezakovi 'Duko Dobri , Ahmet Raidbegovi , Franjo Pav-
li , Ejub 'Mustajbegovi , Branko ~ili ~vi , Mehmed Mehme-
di , Zuhdija Frndi , Omer Sehovi , Midhat SaraJhc,. ,SlavkO
Stoli Alija Isakovi , Nikola Vragolov, ASIm Praski , Vera
Vesel}ak, Natalija Tomai -Talinka.
26

Tada je ilegalni rad u Zenici po eo da uzima ire raz-


mjere i, sa oslonom ~. 'p~vom redl;1.. n~ omladinu i radnike,
postao je orgaruzovamjr 1 mas~vmj~ 1 t~~~v se zadra? do
kraja rata. Organizacijom ma~jlh ,,:h yrs~ih gru~a, koje ,~u
radile po sistemu. elija, .sm~nJen":.Je ~da .lmo~~nost. ve ih
provala i hapenja kakvih le. ~amje bilo 1 U kojima Je ok~
stotinu komumsta I naJakuvmJlh saradnika narodnooslobodi
Ia kog pokreta iz Zenice bilo pobijeno ili otjerano u koncen-
tracione logore.
Midhata Sa-
26. Sje anja ukrije treunovi a. Ekrema Sehali a
rajli a.
251
.. Je~in~~e .grupe udarnih bataljona Pete Krajike divi-
~IJe, po izbijanju na ovaj sektor, uspostavile su kontakt sa
Jednom grupom aktivista narodnooslobodila kog pokreta U
Zenici. Poslije nekoliko izmijenjenih obavjetenja putem pi-
sama, jedan od tabova bataljona traio je da se U Zenici pri-
~upi odre ena koli ina sanitetskog materijala i lijekova i da
Im se preko seljatka-kurira dostavi. Kad je ovaj zahtjev sti-
gao u Zenicu, Ivan Ra ki je odredio da grupa, kojom je ru-
kovod~? F~anjo Beranek, prikupi od dr Brune Novaka ovaj
ma.~e:lJal I da. ga 'pos~edstvom slasti ara Bogomila Dueka,
kOJI Je sa parttzanima Imao vezu preko seljaka iz sela Seoca
poalje borcima ove jedinice. r
Ubrzo je stiglo pismo U kome se politi ki komesar
~at:alj?n"a.zahvalio na poslatom materijalu i traio da po-
alju JOSJedan takav paket. Pored ovoga, u njemu je stajalo
da na slobodnu teritoriju iza u Mato Doen, tada domo-
branski oficir u Zenici, Duko Dobri i jo nekoliko aktivi-
sta narodnooslobodila kog pokreta.
.. "Z.bog toga t? su U pismu pozvani odre eni ljudi, koje
poli t~Cklkomesar .~IJe mogao da zna, Ivan Ra ki je posumnjao
da bi to mogla biti ustaka klopka. Zbog toga je obavijestio
.grupu da ne preduzima nita i da prozvane u pismu ni o
~m~ ne treba obavjetavati, niti im re i da ih partizani po-
ZIvaJU.
Da je Ra ki bio u pravu, pokazalo se tri dana iza ovo-
ga k~?a je dol~ do ~ap~nja ~ Zenici. Prvo su uhapeni po-
slastIc;~.r Bogu~~l Dusek I Marzenka Manja, koja je kod nje-
ga radI.I~. IZ;;t, I~JIhu~apeni. su ~uko Dobri , Kadrija Kreso,
Ante FIhpoVIC1 dVOJIcaseljaka IZ Seoca: Salih Karali i Ra-
mo pa~i~.27 U. z';ltv<?rujepo ela istraga i od njih je uz mal-
t~etIranJ~ .1 !;>atmJanJe trazeno da priznaju saradnju sa dru-
~Im aktivistima narodnooslobodila kog pokreta i da kau
Ime~~ ost:a!ih s~~-~dn~kau Zenici. Poslije je ova grupa, osim An-
te Filipovi a kOJIJe bIObrzo puten, preba ena u Travnik. Pre-
uzela ih je upska redarstvena oblast, gdje je nastavljeno
sa istragom. Me utim, ustaama nije polo za rukom da ita
vie otkriju a ni da iznude priznanja koja bi teretila druge,
pa uslijed nedostatka dokaza svi su krajem avgusta bili pu-
teni ku ama.
Tokom istrage i suo enja u zeni kom i travni kom
zatvoru, uhapenim je uspjelo da saznaju kako je dolo do
ovog hapenja. Pismo politi kog komesara bataljona u ko-
jem je on traio da neko od ilegalaca iza e na slobodnu te-
ritoriju radi dogovora o daljnjoj saradnji, zabunom je dolo
u ruke ustaa." Komesar je ovo pismo uputio preko Saliha
Karali a iz Seoca nalogom da se preda poslasti aru Dueku.
Me utim, Ramo Dami , koji je nosio ovo pismo, umjesto u
Duekovu, predao ga je u slasti arnu Nezira Begagi a, oca
poznatog ustae Seida Begagi a. Kad su ustae dobile ovo
pismo, prepravili su ga i dopunili sa jo nekoliko imena dru-
gova koji se navodno pozivaju da iza u na slobodnu terito-
riju, a onda pismo preko svojih agenata dostavili na pravu.
adresu." Me utim, zahvaljuju i opreznosti Ivana Ra kog,
ova ustaka prevara nije uspjela i hapenje je bilo ograni e-
.~7. U izvjetaju 2upske oblasti Travnika od 1. avgusta 1943. go-
dI.ne, Izme~u ostalog; stoji slijede e: Komunisti ka djelatnost po mje-
stima rela~lvno ~lllruJe -i ne osje a se izuzev Zenice, gdje je jedna is-
traga. manJeg obima u toku ...
(AVII, k~197, reg, br. 7/7-1.
~a~vjerovatIl!ije da se ova istraga odnosi na hapenje ove grupe u Ze-
mCI, jer u to vrijeme nije bilo drugih hapenja.
28. U pismu politi kog komesara bataljona, izme u ostalog, stoji:
-Dragi drugovi: Javite nam ta je s vama Na odre eno mjesto niste
doli. Ukoliko se niste smjeli uputiti ovamo, ovaj e vas drug preba-
citi do nas pa mislim da va pravac bude slijede i: da se danas po da-
nu prebacite preko mosta ak do Svi a, pa da no as idete u Babino do
nas ... Mi smo se nakon krvavih borbi povukli iz Mo anice. Doznajte
ta an broj njihovih mrtvih i ranjenih. Ju e nam se predao jedan et-
ni ki komadant sa svojim vojnicima i osta e s nama. Dadnite zadat-
ke (Anti) Filipovi u iDuanu (Dobri u) da stalno to vie mobiliu rad-
nika i da ih upu uju nama. Koliko ne budu izvravali zadatak bi e
pozvani na odgovornost ...
(Muzej revolucije, Sarajevo, F-XIII, D-l, str. 191.;
29. O hapenju ove grupe u izvjetaju ustakog agenta Lava,
koji je 7. jula 1943. godine uputio svojim pretpostavljenim u Zagreb,
pie slijede e: Dana 4. srpnja poslali su partizani iz sela Osredak,
kotar Zenica Dami Ramu, kome su dali pismo da ga odnese u Zeni-
cu i preda Bogumilu Dueku, poslastl aru, po narodnosti Cehu. Da-
mi je umjesto Dueku predao pismo Neziru Begagi u, poslasti aru,
koji je odmah pismo predao naim vlastima.
Uhva eni Dami nije mogao na presluanju pruiti nikakve po-
datke, jedino je izjavio da je u Zenicu poslan po Salihu Karali u iz
sela Radinovi a u ijoj se ku i nalaze partizani. Uz pismo prona eno
je kod Darni a i cedu1jica u kojoj se spominju imena An.te Filipovi-
a i Duana Dobri a na koje se osobe treba obratiti Duek. SVi su uhi-
eni po redarstvu i prilikom pretresa pronad. kod Filipovi a samokres
sa nabojima na koji nije imao dozvolu. Redarstvo vodi istragu.
(Muzej revoluc. Sarajevo, F-XIlI, D-1, str. 190).
252
253
2. Vrhovni komandant NOV i PO] drug Tito sa
proleterskim jedinicama u zeni kom kraju
i njihov boravak uSeri ima
Golub Mitrovi i njegovi saradnici iznenade, pohvataju, izve-
du pred narodni sud i kazne za zlodjela koja su po inili."
Iz Vijake su Prva proleterska brigada i Vrhovni tab
sa prate im dijelovima za dva dana, preko sela Podborja,
stigli u rejon Bijelih Voda i Pepelara. Na ovom putu, kao i
onom do Vijake, nije bilo neprijateljevih snaga koje bi orne-
tale mar jedinica. Partizanske kolone su se slobodno kreta-
le. Ni neprijateljeva avijacija nije predstavljala naro itu opa-
snost. Guste ume predstavljale su odli an zaklon.
U daljem toku mara do rijeke Bosne jedino su etnici
napadom iza le a na pojedine kolone i manje patrolne jedinice
mogli donekle da ometaju ritam pokreta i oteaju prelaz pre-
ko rijeke Bosne. Zbog toga je nare eno da dijelovi Prve pro-
leterske brigade (usput) izvre napad na etnike u Bijelim
Vodama.
U to vrijeme etnici su na irem podru ju zeni kog
kraja imali brigadu od tri bataljona sa po tri ete, koje su
bile stacionirane u Perinom Ranu, Ponihovu, Babinu, Janji-
kom Vrhu, Mo anici, Bijelim Vodama (Kraljevina), Uzdov-
nici, Vidui i Selitima." Osim komande brigade, postojala
je i komanda koja je pod svojom nadleno u imala andar-
merijske jedinice raspore ene u nekoliko sela du itave te-
ritorije. Na njenom elu, od februara 1943. godine, bio je Go-
lub Mitrovi , a na ovaj poloaj postavio ga je, poslije ras-
formiranja Zeni kog etni kog odreda i formiranja Zeni ke
etni ke brigade, Glavni tab etni kih odreda Bosne iz Bor-
ja. Mitrovi je iz Bijelih Voda, gdje mu je bio tab, koman-
dovao svim etni kim jedinicama na teritorij i biveg zeni-
kog sreza i na ovom podru ju predstavljao teritorijalno-up-
ravnu etni kuvlast.
I jedna i druga etni ka komanda osje ale su se ta-
da prili no sigurnim, naro ito poslije likvidacije grupe To-
dora Butine i hapenja svih onih koji su im bili sumnjivi.
Smatrale su da im vie ne prijeti opasnost od pokuaja raz-
bijanja njihove organizacije i jedinica. S druge strane, misli-
li su da je glavnina partizanskih snaga unitena na Sutjesci
no na jedan manji broj aktivista narodnooslobodila kog po-
kreta od kojih ustae, i pored tekog mu enja, nisu mogle
nita naro ito da otkriju.
Poslije bitke na Sutjesci grupa divizija Narodnooslo-
bodila ke vojske Jugoslavije preduzela je ofanzivne akcije u
isto noj Bosni. U prvom naletu su oslobo eni Han-Pijesak,
Vlasenica, Zvornik, Kladanj, Olovo i jo itav niz manjih
mjesta.
Ovdje je dolo do konsolidacije i sre ivanja jedinica.
Brigade su se odmorile i osvjeile, neke popunile i pripremi-
le za slijede e pokrete i nova ofanzivna dejstva. I ve kra-
jem jula 1943. godine, Vrhovni tab, sa Prvom proleterskom
brigadom, Sedmom hrvatskom divizijom (dvije brigade-Sed-
ma i Osma) i Prvom dalmatinskom brigadom, krenuo je u
pravcu zeni kog kraja s ciljem da se na ovom podru iu pre-
baci preko rijeke Bosne u centralnu a zatim zapadnu Bosnu.
. Mar je bio iznenadan i zapo eo je sa terena Olova,
Kladnja, Han Pijeska i Sokoca. Kolona Vrhovnog taba i
Prve proleterske brigade kretala se u pravcu Varea, da bi
od Vii ake naglo skrenula prema Zenici. Ovim manevrom tre-
b~lo je da se zavara neprijatelj, da se koncentrie i pripre-
rrn za odbranu Varea tako da za drugu pregrupaciju svojih
snaga ne bi imao vremena. Ostale kolone nastupale su svo-
jim pravcima i pribliavale se zeni kom kraju.
Za jednu no Vrhovni tab i jedinice Prve proleterske
hrigade stigli su urejon Vijake. Ovdje je sa Ozrena, na po-
ziv Vrhovnog taba, stigao i Todor Vujasinovi . On je na
sastanku, kao dobar poznavalac situacije i prilika u zeni kom
kraju, iznio miljenje da bi prelaz preko rijeke Bosne trebalo
izvriti izme u Zenice i ep a urejonima Nemile i Begov-Ha-
na, gdje ima mostova i gazova i gdje se Bosna u to doba mo-
e pregaziti. Osim toga, u cilju obezbje enja mara i prelaza
preko rijeke, predloio je da se usput izvri napad na etnike
ti Bijelim Vodama. Smatrao je da je to zgodna prilika da se
30. Sje anje Todora Vujasinovt a.
31. Cetvrti batalion koji je ranije pripadao Zeni kom etni kom
odredu i koji je bio u Prilukoj optmi, odvojio se i pripao epa koj
etni koj brigadi.
(Muzej revoluc., Sarajevo, F-I, D-I-32, str. 685).
254
255
i da su jedinice koje su se probile u isto nu Bosnu daleko
i da ne predstavljaju snagu koja bi ugrozila njihov poloaj
oko Zenice. I povla enje grupe udarnih bataljona Pete Kraji-
ke divizije i njihov kasniji prelazak na lijevu stranu rijeke
Bosne, jo vie ih je ustalio u takvom uvjerenju. Pored to-
ga tada su, nakon kratkotrajno poreme en ih odnosa, spro-
vode i zaklju ke sa zajedni ke konferencije sa njema kim
i ustakim vlastima, koja je odrana 21. novembra 1942. go-
dine u Zenici, ponovo ostvarili bolju me usobnu saradnju o
zajedni kim akcijama protiv partizana. Tako su, pored ve
navedenih zajedni kih borbi protiv jedinica grupe udarnih
bataljona Pete divizije, po nalogu Nijemaca, u julu 1943. go-
dine ili u pravcu Okruglice, gdje je na Zvijezdi Peta kraji-
ka divizija vodila borbe sa Nijemcima i etnicima. Neto
kasnije ili su u pomo i ozrenskim etnicima, kadie Druga
proleterska divizija izbila na ovaj sektor i vodila borbe sa
njima'"
tab Prve proleterske brigade, planiraju i akciju na
etnike u Bijelim Vodama, ra unao je na ve e njihove sna-
ge i ja i otpor, pa je za taj zadatak odredio dva bataljona
(Tre i i etvrti) da zejedni ki i istovremeno opkole selo i izvr-
e napad. U tom smislu izdata je i zapovijest jedinicama.
Pokret iz Vijake zapo eo je uve e 28. jula 1943. godine. Pred-
vi eno je da u dva mara preko Podborja bataljoni stignu
do Bijelih Voda i u no i 30/31. jula opkole selo i izvre na-
pad na etnike."
Tada je u Bijelim Vodama i na Kraljevini, osim ko-
mande Goluba Mitrovi a, bila i prva eta prvog bataljona
Zeni ke etni ke brigade sa oko 60 etnika. Ve ina ih je bi-
la u kolibama na Kraljevini, a manji dio (oko 20) u selu. Dan
prije dolaska proletera u Bijele Vode, ova eteni ka eta na
elu sa Golubom Mitrovi emizvrila je jednu akciju i sa
petokrakama zvijezdama na kapama napala jedan poluteret-
ni voz izme u Nemile i Begovog Hana. Tom prilikom oplja kali
su i neke putnike. I dok su proslavljali pobjedu , pili i ve-
32. Na Ozrenu, ozrenski, trebavski i zeni ki etnici, uz podrku
njema ke artiljerije i avijacije, polovinom avgusta 1943. godine napa-
dali su Cetvrtu proletersku udarnu brigadu Druge proleterske divizi-
je. Me utim, ona je uspjeno odoljevala svim tim napadima sve do
23. avgusta kad je na Ozren pristigla 17. divizija. Cetnlci su tada obu-
stavili napad u kome su imali velike gubitke. (Hronclgija osI. borbe
naroda Jugoslavije 1941-1945, str. 526).
33. Zbornik NOiR-a, tom IV, knj. 15. dok. br. 158.
256
,
selili se, etvrti bataljon (kraljeva ki) Prve proleterske bri-
gade pribliavao se Bijelim Vodama. Od sela Podborja, usilje-
nim no nim marom, Bataljon je preao rastojanje izme u
ova dva sela i pred svanu e izbio na Vranicu (k. 1017), sje-
veroisto no od Bijelih Voda. Ovdje je prethodnica Bataljo-
na naila na dvojicu etni kih kurira i zarobila ih. Oni su
tu ve e poslije pola no i doli na Bijele Vode i donijeli 'Go-
lubu obavjetenje od etni kog komandanta Duana uri a da
se ve e partizanske snage od Podborja kre u prema Bijelim
Vodama. Proleteri su ove etnike kurire zadrali sa sobom.
Na Vranici, tab bataljona je odlu io da nakon sva-
nu a izvri napad. Komandant Kraljeva kog bataijona, Jago
Zari , odredio je raspored eta za ovaj napad i objasnio bor-
cima zadatak koji treba da izvre. Politi ki komesar bata-
ljona, Blagoje Bogovac, govorio je o politi kom cilju akcije
i sa nekoliko podataka objasnio o kakvom se neprijatelju
( etnicima) radi. Govorio je i o Golubu Mitrovi u i o tome
da je on u maju 1942. godine izveo pu u Zeni kom parti-
zanskom odredu i Tre em isto no bosanskom udarnom ba-
taljonu i tom prilikom ubio oko 30 komunista i najboljih
boraca.
Oko 6 asova ujutro 31. jula 1943. godine tri etne ko-
lone krenule su sa Vranice prema Bijelim Vodama. SpustiJi
su se u dolinu rijeke a zatim kroz umu, svaka u predvi e ..
nom pravcu, usmjerile se prema selu. Tre a eta (rudari),
prema zadatku, imala je centralni poloaj. Ona se iz Babin-
ske rijeke vrlo strmom i uskom stazom popela do ivice u-
me gdje po inju bjelovodske njive. Ovdje su se borci razvi-
li u strijelce i puze i kroz ita i kukuruze pribliavali prvim
ku ama u selu.
Druga eta ila je lijevo grebenom koji je poumljen,
zaobila selo s june strane i oslanjaju i se svojim desnim
krilom na Tre u etu drala vezu sa njom.
Prva eta nastupala je sa desne strane i izbila zapad-
no od sela, zatvaraju i put prema Kraljevini.
Dok su se partizanske ete pribliavale i prilazile po-
loajima odakle je trebalo izvriti neposredni napad, etnici
su ve bili budni. Nita ne slute i, oni su bili izali iz ku a
i na jutarnjem suncu, koje se probijalo kroz maglu, umiva-
li se, a neki su sjede i ispred ku e puili i trijebili ui. Jedi-
no je Golub Mitrovi jo spavao. Tu ve e - pri aju seljaci
iz Bijelih Voda, on je sa ostalim dosta pio, pa kad su poslije
257
pola ~o ~ doli kuriri Duana Duri a, nije bio u stanju da
~hvatI va.~no.stporuke koju su mu donijeli, a ni opasnost ko-
Ja mu prtjeti.
v Ka.d. su ~.e ete pribliile selu ispred njih bili su bra-
dati etnici kOJI su se mamurno protezali i bili potpuno ne-
spremni za borbu. U i ekivanju znaka za napad, borci su
posmatrali te zlo ince i plja kae koji su se u ovom selu
izleavali, povremeno odlazili u borbu protiv Narodnooslo-
bodila ke vojske, a e e u plja kake pohode.
Sa mjesta zvanog Kamen, ispod Vranice, gdje je bio
tab Kraljeva kog bataljona, ispaljena su tri kratka rafala
iz pukomitraljeza. To je bio ugovoreni znak komandanta za
po etak napada. Borci su u isti mah isko ili iz svojih zaklo-
na i u strelja kom stroju uli u selo. Cetnici su ostali zbu-
n)~n~ i osvrtali se oko sebe, trae i pogledom izlaz iz situa-
cije 1 mogu nost za bjeanje, ali teko ga je bilo na i. Sa
svih strana prilazili su borci i prijete i im dovikivali da se
predaju.
. Jed~n z~. drug~~ etnici su di.zali ruke u vis i preda-
va.h se..,SVIkOJ}su ~Ih u selu zarobljeni su. Jedino je Golub
Mitrovi pok~sao. bJ~ks~vo~ da, s: spas~. Na prvi ispaljeni
rafal sa Vramce izletio Je IZ kuce I potrcao putem koji vodi
iz sela prema Mo ilima, ali nije stigao daleko. Na izlazu iz
sela do ekala ga je zasjeda proletera i uperenim pukomitra-
~jezima natjeral~ .da podigne ruke u znak predaje. Pokuao
Je da se usprotrvi razoruanju objanjavaju i da je on ko-
munista i lan KPJ.
Smijeh proletera bio je odgovor na njegova nastojanja
da se odupre razoruavanju. Izbezumljeno je gledao u njih,
ali ~u 'pu an~ cijevi koje su pratile svaki njegov pokret. Na
kraju Je shvatio da je u bezizglednoj situaciji pa je odbacio
svoju automatsku puku i revolver i predao se.34
Tako je etni ki komandant Golub Mitrovi , od ijeg
su junatva etnici pokuali da stvore legendu, bez borbe
zarobljen u Bijelim Vodama. Uz njega, zarobljeno je jo 19
etnika, me u kojima je bilo i nekoliko okorjelih zlo inaca
i kolja a.
34. Izvrenje akcije na etnike u Bijelim Vodama opisano je po
sje anju Esada Cere, tada borca Cetvrtog (krajikog) bataljona
koje je, u vidu zabiljeke, dao 1971. godine Rajku Kova evi u kao i
sje anja jednog broja seljaka iz Bijelih Voda. '
258
,
Ve em dijelu etni ke ete, koja je bila smjetena u
kolibama na Kraljevini, uspjelo je da pobjegne u pravcu Gra-
anice. Na njih je trebalo istovremeno da napadne Tre i ba-
taljon Prve proleterske brigade, ali nije stigao na vrijeme.
Stab Kraljeva kog bataljona pokuao je da uz Golubovu po-
mo razorua i ovu grupu. Nadaju i se da e na taj na in
spasiti svoju glavu, Golub je na zahtjev taba bataljona pri-
stao da napie pismo komandiru ove ete u kome mu je na-
redio da se s ljudstvom spusti s Kraljevine u Bijele Vode.
Pismo je odnio Ilija Petri evi , koji je u septembru1942. go-
dine sa ve pomenutom grupom pobjegao iz kaznione Zeni-
ca i priklju io se etnicima. Ali, ovaj pokuaj nije uspio. Uza-
lud su proleteri ekali da se etnici pojave s Kraljevine. Za
to vrijeme, oni su bjeali prema Gra anici, ostavljaju i Go-
luba i svoju bra u njihovoj sudbini."
Nekoliko sati kasnije, poto je ova akcija na etnike
zavrena, iz pravca Podborja, preko Vranice i Bijelih Voda,
naila je kolona glavnine Prve proleterske brigade i Vrhov-
nog taba. Na Kraljevini su zatekli borce Cetvrtog bataljona,
zarobljenog Goluba i njegovu bra u. Ovdje je bio kra i sas-
tanak, pa je, prema sje anju seljaka iz Bijelih Voda, okup-
ljenom narodu okolnih sela govorio Moa Pijade. Izmedu os-
talog, govorio je o etni koj izdaji, njihovom sluenju oku-
patoru i ustakoj NDH. Kao dokaz za ovo pro itao je neko-
liko dijelova iz etni ko-ustakog sporazuma od14. juna 1942.
godine, koji je samo nekoliko sati prije toga zaplijenjen Li
stabu Goluba Mitrovi a.
Dok je Moa Pijade govorio, Golub je iskoristio nepa-
nju uvara i pokuao da bjei. Potr ao je u pravcu ume, ali
i ovoga puta su ga proleteri stigli i ponovo priklju ili zaro-
bljenoj grupi. Tako je i ovaj njegov pokuaj da bjekstvom
35. U izvjetaju Prve proleterske brigade od 3. avgusta 1943. g.
u vezi sa ovim akcijama na etnike pie ,.... Oko 7,30 asova 31.
VII, IV bataljon ove brigade stigao je na prostor Bijele Vode, bloki-
rao selo, izvrio napad i skoro bez borbe zarobio 19 etnika na elu
sa komadantom etni kog odreda Golubom.
U ovoj akciji zaplijenjen je slijede i materijal: 2 pukomitralje-
za, 12 puaka, 1 maingever, 1600 metaka, 10 ru nih bombi, 5 pitolja,
8 tovara kukuruza, 400 kg. soli, 180 kg pasulja, 2 radio aparata i 'ded-
Ila iva a maina. III bataIjon koji je trebalo da sa eistvule u akciji
na Bijele Vode nije uopte stigao tako da IV bataljon nije bio u sta-
nju da potpuno blokira selo i na taj na in su ostale izvjesne grupe,
gdje se je ve i dio etnika izvukao iz obru a ... -
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj, 16, dok. br. 9).
259
spasi glavu propao. Ubrzo ga je stigla zasluena kazna za iz-
daju i po injene zlo ine nad borcima za slobodu i nedunim
narodom."
Poslije zbora na Kraljevini, sud Prve proleterske bri-
gade saslu~ao je zarobljene etn.ike. ~ preko s~jedoka iz. n.a-
loda utvrdio da se me u zarobljenicima nalazi 11 okorjelih
zlikovaca koji su okrvavili ruke nad prvim borcima za slo-
bodu i nevinim narodom iz okolnih sela. Svih jedanaest, sa
Golubom na elu, osu eni su na smrt i strijeljani31. jula 1943.
godine na Vranici.
Sa njima je tada strijeljan i jedan pripadnik musli-
manske milicije, Hajdar Pijuk, zvani Stolac iz Podborja. Nje-
ga su proleteri uhvatili kad su se pribliavali Bijelim Vodama.
U '!ep~ .s~. ~u nali p.ismo z~ Goluba Mitrovi a u kojem
ga Je ffill.l.cIJ.aIZ Podborja obavJe:av~la. o po.kretu partizana
prema Bijelim Vodama. Na sasluanju Je priznao da je bio
stalni kurir izme u milicije u Brnjicu i komande Goluba
Mitrovi a, a narod ga je optuio da je bio i vodi etnicima
u ve opisanom napadu na Brizni ka sela."
Ostali zarobljeni etnici, koje sud nije osudio, stupili
su u Prvu proletersku brigadu. Me utim, ve ina je iskoristila
prvu priliku i pobjegla. Ostali su se pokazali hrabrim bor-
cima, a neki su i poginuli u kasnijim borbama koje je vo-
36. Vladimir Dedijer u svom Dnevniku opisao je zarobljavanje
Goluba. Mitrov! a i iznio .~lije~e. e: "Proli smo pored Goluba. Bio je
vezan 1 l~ao J~ na ~~mlJl. Pnhkom hvatanja pokuao je da bjei pa
su .ga na~l borci udarih kundakom po glavi. Da je III kragujeva ki ba-
ta~J<.>nstigao na vrijeme, lov bi bio ve i. Ovako je umakao i jedan
oficir.
Diken je prepisao ugovor izme u Goluba Mitrovi a i njema ke
komande u Zenici. U tom ugovoru ta no se odre uje relacija pruge
koju . e uvati etnici zeni kog odreda, kao i usLovi toga uvanja. Ni-
jernci e davati odre enu koli inu municije za potrebe etnika.
Gledali smo Mitrovi ev tab. Svi imaju glave zarasle u kosuri-
nu i bradu. Dvojica su bila na robiji u Zenici kao kriminalci. Pustili
su ih Nijemci na slobodu kad su se prijavili u etnike. U tabu se
nalazio i jedan maturant koji je vrio dunost pisara u Stabu.
(Dedijer, Dnevnik 1942-1943, str. 321).
37. I ustaki agent Josip Butkovi Lava registrovao je stri-
jeljanje Goluba Mitrovi a i grupe njegovih etnika u svom izvjetaju
upu enom u Zagreb, izme u ostalog, naveo i slijede e:
Sa etnicima je strijeljan i Hajdar Piljuk iz Podborja koji je
vodio etnike u napad na Briznik i druga sela.
(Muzej revolucije, Sarajevo, F- XIII, D-I, str. 252).
260
,
dila ova proleterska brigada. To su bili: Jovan Jovanovi iz
Kovanica, An elko Mari iz Prnjavora i Serafim Majstoro-
vi iz Raspoto ja.
Poslije ove epizode u Bijelim Vodama, bataljoni Prve
proleterske brigade nastavili su mar prema rijeci Bosni.
tab Brigade je 30. jula 1943. godine naredio da se u toku
no i 31. jula zauzmu neprijateljeva uporita na sektoru Vran-
duk-Nemila, onesposobi eljezni ku prugu i pre e na li-
jevu stranu rijeke Bosne." U ovom napadu su u estvovala
etiri bataljona nastupaju i u dvije kolone: u prvoj su bili
Prvi i Drugi, a u drugoj Tre i i Cetvrti bataljon.
Oko 21 as uve e po ela je akcija na neprijateljeva uporita
i eljezni ku prugu na prostoru izme u eljezni kih stanica
V.randuk - ele a. Prvi i Drugi bataljon brzo su likvidirali
neprijateljevu posadu u Nemili i zauzeli eljezni ku prugu
i most preko Bosne. Poruili su stani na postrojenja i prugu
na nekoliko mjesta i preko mosta preli na drugu stranu.
Tre i i Cetvrti bataljon, koji su neto kasnije stigli, u jed-
nom naletu zauzeli su eljezni ke stanice Vranduk i Koprivna,
poruili prugu i pregazili rijeku Bosnu. S njima su Vrhovni
tab i drug Tito preli rijeku i putem prema Nemili, a zatim
uvalom uz kosu Povr, uputili se prema Seri ima."
itava akcija na ovom dijelu eljezni ke i drumske ko-
munikacije izvedena je iznenadno i vrlo brzo, tako da ne-
prijateljeve snage koje su se tu nalazile (d?mobrani, ~ili-
cija i neto ustaa) nisu imale vremena, a m mogu nosti
za ozbiljniji otpor. Ve ina tih posada povukla se p::ema. Z~-
nici. Jedino je posada bunkera kod mosta na Nemilskoj n-
38. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 15, dok. br. 158.
39. Vladimir Dedijer je u clt. Dnevniku na str. 322 opisao ovaj
prelaz Vrhovnog taba i druga Tita preko rijeke Bosne: Na prugu
smo sili oko 11 uve e ali nastao je pri1i an mete. Taman smo doli
do Tita, Marka i Crnog kraj pruge kad se pomolie farovi oklopnog
voza. Stajali smo na 10 metara od pruge pritajeni i ekali rafaI mi-
traljeza. Umjesto toga jedan na drug ispali metak iz puke u loko-
motivu. I pro e oklopni voz a uskoro zatim po ee da grme mine, pru-
ga se ruila. Sada je dola Bosna na red. Gazili smo je. Pored same
lijeve obale rijeka je duboka i veoma brza. Dolazila je do grudi. Ne-
ke nam drugove odvu e voda, ali su se spasili.
I Nazor je sre no proao na svom konju. Poslije pro osmo dru-
mom ka Nemili. Na jednoj livadi smo se okupili. Stari (Tito) pri a:
Zapornae jedan vodi . Udavih se - upomo : Ja sam poao da ga spa-
sim. Kad do em do njega, a ono mu voda do koljena ... Eksplozije
su u estale. Poli smo uz brdo. Produili smo penjanje sve do 6i po
izjutra.
261
jeci, u kojem su bili dijelovi Prvog bataljona 369. njema kog
puk~, uRomo I?ruala ?tpor i spre avala prolaz na tompravcu.v
OvdJ~ Je PrVI bataljon Prve proleterske brigade imao r.
tava 1 to su bili jedini gubici u ovoj akciji.'!
Na sektoru Begovog Hana napadale su dvije brigade. Prva
dalmatinska ila je direktno na Begov Han, a Sedma hrvat-
~k:, S~dme banijs.k
7
di~izije, na prugu izme u Begovog Hana
1 ZeI~ca. U re~er'Yl Je bila Osma brigada ove divizije i ona je
kasnije obezbje ivala prelaz divizijskih dijelova preko rijeke
Bosne.
. U predve ernjim as ovima bataljonske kolone Prvedal-
matmsk~. I S~dm7 ~r:vatske brigade sputale su se niz Pepe-
l~.rsku ~I~eku 1 pnbhzavale Begovom Hanu i eljezni koj pru-
ZI. VOdI Isu im bili seljaci iz Pepelara. Domobranske posade
u Be~~vom ~anu. i bunkerima du pruge nisu Dl naslu ivale
da bi Ih partizaru mogli napasti. Mirno su zavravali ve eru
i ?rip~ema!i se za s~avanje. Cak ni uobi ajenog obezbje enja
~11Jebilo, tako su bila dva bunkera u pravcu Pepelarske ri-
J~ke I .sela Mra aj odakle su naili bataljoni Prve dalmatin-
ske brigade. Dva bataljona ove brigade su oko 20 as ova
krenula u n<;t~ad. Raspore eni lijevo i desno od Pepelarske
nJe~5:' otvorili su estoku vatru na bunkere na koje su im
VOdICl prethodno ukazali. I bombai se se privukli, bacili
~o~be 1 odmah je uslije~io juri. Ali bunkeri su bili prazni
1 mkoga od domobran~kih p~~a~a nije bilo u njima Tek
u Begovom Hanu b?rCl su naili na 17. domobrana koji su
~e oez b?rb~ predah. Tako su bez borbe bili zauzeti eljezni-
cka stanica 1 most preko kojeg je Prva dalmatinska brigada
prela na drugu stranu rijeke.
U me uvremenu, dok su Dalmatinci iznosili zaplijenje-
nu hranu IZ domobranskog magazina i ruili prugu, iz pravca
40. Zbornik NOR-a, tom IV, kn], 16, dok. br. 123.
. . 41. R,,:zul~~ ove. akc!~e b~tal~ona Prve proleterske brigade i na-
in Izvo enja VIdI se IZ dijela IZVjetaja Staba brigade od 3. avgusta
19~3. g.. " ... Desna ~olona stigla je ta no na vrijeme na odre eno
mjesto .1 oko 21 as Izvrila napad na odre eno uporite likvidirala
Ista, . osim mosta preko Nemilske rijeke, zapalila eljezni' ku stanicu
~emll~, dva magacma ~~ ala!om, jedan sa ugliem, pet vagona sa dr-
vima 1"kasarnu u Nemlli, Juzna grupa pristupila je izvrenju zadata-
ka za itava dva sata kasnije nego to je bilo predvi eno tako da je
u vrem~nu k.ad .je sieverna grupa u punom zaletu, Vrila S'VOjzadatak,
PropustIla. blindirani V?Z.da pro e prugom ka Nemili kao i da se po-
nov~ vrati prema ZemCI. III bataijon bez otpora uao u eljezni ku
stanicu ...
(Isto, dok. br. 9.).
262
1
:.: Zenice stigao je voz u kojem je bilo oko 40 domobrana. Bili
su upu eni kao poja anje posadi u Begovom Hanu. Jedan
bataljon blokirao ih je na stanici, pa su se i oni bez borbe
predali. Tako je bez ijedne rtve zauzeto ovo neprijateljevo
uporite i u njemu zarobljeno oko 60 vojnika sa svim nao-
ruanjem i opremom.P
Poslije ovog napada Prve dalmatinske brigade uslije-
dio je i napad Sedme brigade sjeverno od Begovog Hana u pra-
vcu Zele a, I ovdje su borci bez ve eg otpora unitili neko-
liko bunkera, zarobili 17 domobrana i poruili prugu na nekoli-
ko mjesta. I taj zadatak je izvren bez ijedne rtve. U visini sela
Kovani a cijela Sedma divizija pregazila je rijeku Bosnu i
prela na drugu stranu."
Ujutro, kada je svanulo, sve jedinice su prele prugu i
rijeku Bosnu i kretale su u pravcu sela eri a, Jastrepca i
Vukoti a, gdje su ih seljaci srda no do ekali. Gotovo svi su
izali pred elo kolone i pozdravljali proletere. Ispred svih
stajali su lanovi narodnooslobodila kog odbora koji su
odre ivali svoje ljude da vode kolone boraca do predvi enog
mjesta smjetaja i odmora. U isto vrijeme, odbornici su raz-
rezivali seljacima koli inu hrane koju treba da pripreme i
donesu. To je ostavilo snaan utisak na borce, pa je Vladi-
mir Dedijer u svom Dnevniku, gotovo na dvije stranice, opi-
sao do ek koji su seljaci sela eri i priredili proleterima i
drugu Titu:
Pokret. Doli smo u srednju Bosnu. To se osje a na
svakom koraku. Bar na ovim mjestima manje je ku a po-
paljeno, ak se vidi stoka na panjacima. Oko tri poslije
podne poli smo dalje za Seri e. S nama je Nazor. Jedva ide.
Na jednoj strmnici pade s konja. Nare uje se da stane itava
kolona. ekamo da se Nazor odmori pa e on na elo ko-
lone. Bilo je prolo devet sati kad smo stigli u muslimansko
selo Seri i. Oko sela rovovi koje je napravila muslimanska
milicija. Ona nas do ekuje vrlo srda no. Velika je razlika
42. U izvjetaju Prve dalmatinske brigade u vezi s ovom akci-
jom na Begov Han, pored ostalog, pie i ovo: "Poruili smo prugu na
dva mjesta na 100 do 200 m duine. Spalili smo most umske pruge,
unitili smo sve skretnice i spalili 10-1;; vagona a lokomotive unitili.
Zaplijenili smo 3 pukomitraljeza, 2 njema ka maingevera, 8 sandu-
ka municije i neto spreme i oko 100 komada bombi i 70 puaka. U
magacinu smo nali 600 kg. brana, 2 sanduka e era, 21 l. ulja. Sve
smo izdijelili sa VII-divizijom pa i vama aljemo dio ...
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 16, dok. br.!.).
43. Isto, dok. br. 2.
263
izme u Muslimana ovih krajeva i onih oko Kladnja. Tamo
su etnici i ustae uspjeli da izazovu bratoubila ki rat. Tamo
su sela popaljena, narod istrebljen. Ovdje je druga ije. Eto,
ovdje nas Muslimani smatraju kao svoju ro enu vojsku. Kad
je Lola prolazio proljetos s Petom divizijom, eri i su lijepo
primili partizane. Nadamo se da ne e ni sada htjeti da os-
tave r avu uspomenu. Odmah ve na prvom koraku srda no
su nas ugostili. One rovove su iskopali da se brane od et-
nika, jer su ih vie puta napadali. Na okolnim visovima imaju
osmatra nice.no u putaju pse ...
Vidim promjenu kod samih Engleza. ude se kako
dobro ivimo sa Muslimanima. Narod nas prima kao svoju
vojsku, oslobodila ku, zna on dobro zato se borimo, pa ako
neki nespretni partizan ho e da napravi neto nepravilno,
sam se seljak ne da, brani svoje pravo.e+'
Drug Tito, Vrhovni tab i proleterske jedinice boravili
su u ovim selima dva dana. Uve e 2. avgusta 1943. godine,
u zgradi mekteba, drug Tito je primio predstavnike ovih sela
i u duem srda nom razgovoru interesovao se o na inu njiho-
vog ivota, o ljudima, njihovom zanimanju i teko ama koje
je donio rat.
Tada je Vrhovni komandant narodnooslobodila ke vo-
jske i partizanskih odreda Jugoslavije poklonio seljacima
Seri a pukomitraljez i naredio Stabu prate eg bataljona da
im se od zaplijenjenog oruja izda 25 puaka 1 neto muni-
cije, kako bi mogli da se brane od etnika." U no i izme u
2. i 3. avgusta, poslije nepuna dva dana boravka u ovim se-
lima, Vrhovni tab i proleterske jedinice nastavili su mar
prema Petrovom Polju.
Do ek kao i ispra aj kojeg su mjetani ovih sela pri-
redili proleterskim jedinicama i njihovo ispoljavanje sim-
patija prema narodnooslobodila koj borbi nisu bili slu ajni
gestovi. Jo ranije oni su - iako je to u po etku bilo boja-
ljivo - svesredno i prijateljski primali partizanske jedinice
i pruali im materijalne us love za boravak. Takav je slu aj
44. Vladimir Dedijer, Dnevnik 1942-1943, str. 323.
45. Na strani 324 cit. Dnevnika Dedijer pie da je: Tito nare-
dio da se eri ima da jedan pukomitraljez na poklon da se brane od
etnika. IBogosav Mitrovi - Sumar u knjizi UZ Vrhovnog kornadan-
ta, Udru~nje. publicista, Beograd, 1977, str. 155, navodi da je -Drug
TIto naredio (Je) tabu Prate eg bataljona da se ovom selu pokloni
iz rezerve neto municije, nekoliko puaka i jedan pukomitraljez.
264
,
bio H zimu 1942/43. godine kad su na ovom terenu boravile
jedinice Tre e, a neto kasnije i Pete udarne NOU divizije. Za
takvo ponaanje tih seljaka bitan je bio pravilan odnos ovih
jedinica i boraca prema narodu i njihova politi ka aktivnost
i rad u ovim selima.
Ova sela su do dolaska jedinica Tre e NOU divizije na
ovaj sektor bila po strani svega to se do tada doga alo. U
maju 1942. godine bik je pokuaja da si i oni uklju e u
oruanu borbu, ali se u tome nije uspjelo. Od tada pa sve
de u jesen 1942. godine Seri i i ostala sela na ovom komple-
ksu ivjeli su mirno. Ni ustae ni etnici ih nisu uznemiravali.
Samo su ponekad iz Nemile navra ale ustake patrole s nam-
jerom da ponekog mobiliu za domobranstvo ili ustake i
njema ke jedinice. Ovo stanje prekinuli su etnici Rade Ra-
.di a iz Blatnice, 28. oktobra 1942. godine. U prvim jutarnjim
. asovima pojavile su se njihove kolone i s brda sputale
u sela. Opkolili su sela a onda zali od tale do tale i po-
kupili gotovo svu stoku. Samo iz sela Seri a otjerali su preko
100 volova. Seljaci su pokuali da ih izmole da bar neto
.ostave jer bez volova ne e mo i obra ivati zemlju, ali sve je
bilo uzalud. etnici su otjerali oplja kanu stoku a uz to jo
.su 1 prijetili da e svu muku eljad poubijati i poklati.
Ovo je bio neposredni povod seljacima iz Dogloda da
ti okviru ve nastalog procesa stvaranja muslimanske milici-
je pod pokroviteljstvom okupatora i ustaa formiraju svoje
milicijske jedinice .k?je su po etkom 1943. god~e ule li sas-
tav tzv. Dobrovolja ke domobranske pukovnije." Tada su
o~e i .zv~ni no bil~ registrov~e kao je~i~ice u slubi nep-
.rijatelja 1 trebalo Je da kao 1 druge kvislinke snage budu
predstraa u borbi protiv narodnooslobodila ke vojske i na
.obezbje enju interesa okupatora i ustake NDH.
Me utim, ova milicija nije nikada imala takvu snagu
kojom bi se u otvorenoj oruanoj borbi mogla suprotstaviti
partizanskim jedinicama (brigadama i divizijama) koje su
-ovdje boravile. Ali je zato njeno rukovodstvo redovito izvje-
tavalo Nijemce, ustae i svoje pretpostavljene u Zenici o
46. Na podru ju Doglode - Nemila na okupljanju musliman-
.skog stanovnitva i formiranju jedinica muslimanske milicije naro-
ito su se isticali Nezir Spahi i Haso Huseinovi - zvani Beg, Oni
su nagovarali seljake da ne pristupaju ustaama i da se to manje od-
:zivaju na poziv za odlazak u domobranstvo, ali isto tako da ne pri-
.stupaju partizanima.
(Muzej grada Zenice, Zbirka NOP, k-32, dok. 131).
265
boravku, snazi i naoruanju partizanskih brigada i divizija.
Takav je slu aj bio i kada je ovdje boravio Vrhovni tab
NOV i PO] sa proleterskim brigadama. Bilo je i pojedinaca
milicionera koji su sa ustaama iz Nemile u estvovali u zlo-
inima i plja ki."
S druge strane, bilo je primjera da su pojedini pri-
padnici ove milicije pomagali i inili razne usluge partizan-
skim jedinicama. Prihvatali su partizanske kurire, sluili kao
. kuriri i vodi i, a jedanput su pruili i pomo u borbi jednoj
partizanskoj jedinici. To je bilo u januaru 1943. godine kad
je jedan bataljon Prve dalmatinske brigade odstupao pred ja-
im neprijateljevim snagama (Nijemcima). Tada je grupa na-
oruanih seljaka milicionera iz ovih sela pomogla da se ovaj
bataljon izvu e bez gubitka."
Sigurno da su mnoge od ovakvih usluga partizanskim
jedinicama injene ne zato to su pojedini pripadnici ovih
milicijskih jedinica bilo opredijeljeni za narodnooslobodila ki
pokret i svjesno se angaovali na raznim zadacima, nego zato
to su objektivni uslovi bili takvi i diktirali im takvo pona-
anje. Procjenjivaju i situaciju i snage, oni su dolazili. do
saznanja da e lake opstati ako budu inili i nekeusluge
narodnooslobodila kom pokretu.
Iz tih razloga, ove milicijske jedinice, iako su bile sas-
tavni dio neprijateljevih oruanih snaga, nisu predstavljale
ozbiljniju smetnju ni prepreku za postojanje i rad novih or-
gana narodne vlasti u ovom kraju. Naprotiv, od prvih dana
decembra 1942. godine, kada su na incijativu jedinica Prve
dalmatinske brigade stvoreni prvi narodnooslobodila ki od-
bori u Keri ima iOrahovici, a pogotovo kasnije, od maja 1943.
godine kada je na ovom sektoru boravila Peta krajika divizija,
autoritet nove vlasti je stalno ja ao." Od tada pa sve do
kraja rata narodnooslobodila ki odbori bili su stalna vlast
u ovim selima, ija aktivnost je naro ito dolazila do izraaja
prilikom boravka partizanskih jedinica u ovom kraju.
Ovo je jedna od specifi nosti u sloenim tokovima raz-
voja narodnooslobodila ke borbe u ovom kraju i sigurno je
da St! hili rijetki takvi slu ajevi.
3) Formiranje ilegalnog narodnooslobodila kog
odbora u Zenici
Prije polaska iz isto ne u zapadnu Bosnu, Vrhovni
tab je naredio dekoncentraciju snaga koje su se poslije bitke
na Sutjesci skupile u isto noj Bosni. Prva proleterska, Peta
krajika, zatim Sedma hi vatska divizija i Prva dalmatinska
brigada sa Vrhovnim tabom i drugom Titom krenule su u
zapadnu Bosnu. Drugoj proleterskoj diviziji nare eno je da
se prebaci u Crnu Goru. Ovim je Vrhovni tab elio da oja a
partizanske snage u zapadnim i primorskim krajevima Jugo-
slavije koje su se, u o ekivanju kapitulacije Italije, pri-
premale da razoruaju italijanske okupacione jedinice. Na
teritoriji isto ne Bosne ostale su novoformirane esnaesta
vojvo anska i Sedamnaesta isto nobosanska divizija, koje
su, poslije kra eg odmora i popune svojih jedinica, prele
u ofanzivu na prostoru Majevice, Posavine i Trbave i u avgu-
stu i septembru mjesecu oslobodile Bijeljinu, Bosanski a-
mac, Modri u, Grada ac, Gra anicu i Oraje na Savi. U to
vrijeme, na ovom prostoru formirano je jo nekoliko novih
partizanskih odreda i esnaesta muslimanska brigada.
U isto vrijeme, Krajike i Prva proleterska divizija os-
lobodile su do kraja avgusta gotovo cijelu zapadnu Bosnu.
Sva mjesta u dolini Vrbasa uzvodno od Banje Luke i itavo
podru je izme u Une i Sane, izuzev Bosanskog Novog, San-
skog Mosta, i jo nekih manjih mjesta, bila su u rukama jedi-
nica Narodnooslobodila ke vojske Jugoslavije. Oslobo eni su
Glamo , Jajce, Mrkonji Grad; u centralnoj Bosni, pored Pr-
njavora, koji je oslobo en jo u julu 1943. godine,oslobo eni
su bili Teanj, Novi eher i Kotor Varo; u Hercegovini,
Deseta hercegova ka brigada je poslije proboja na Sutjesci,
47. Izjava Huseina Imamovi a, Bosiljke Ubiparlpovi i Ibre Ham-
zi ABiH, Komisija za utvr ivanje ratnih zlo ina ... ,
(k-239, inv. br. 56 880).
48. Izvjetaj polit. odjela Prve dalmatinske brigade od 17. januara
1943. godine.
(Zbornik NOR-a, tom IX, kn], 3, dok. br. 35.).
49. Koliki je autoritet narodne vlasti u ovim selima bio u vri-
jerne kad je ovdje boravio Vrhovni tab i proleterske jedinice. vidi se
iz sje anja general-pukovruka Milorada Jankovi a, koji je tada bio ko-
mandant Prate eg bataljona Vrhovnog taba.
On, o tome, pie slijede e:
U selu se ve zna red. Neki borci su bez pitanja po eli uzimati
seno za konje. Me utim, seljaci su se otro pobunili. Nije im padalo
na pamet da Se povla e, u strahu od partizanske vojske i da se snebi-
vaju. Jednostavno su zabranili samovoljno uzimanje sena. a borce upu-
tili na odbor u selu, s tim da ovaj odredi ko i koliko ega treba da
da. Ovakav odnos seljaka prema partizanima i povjerenje u svoju
vlast - odbora bilo je pravo osveenje (Milorad Jankovi Sa Vrho-
vnim tabom pri prelasku Bosne 1943. g., Muzej grada Zenice).
266 267
olanzivnim akcijama razbila etnike i oslobodila Ljubinje,
Divin, Fatnicu, Gacko i Avtovac.?
Ovim su u ljeto i po etkom jeseni 1943. godine voj-
no-politi ke prilike u Bosni i Hercegovini bile izvanredno po-
voljne za dalji razvoj narodnooslobodila kog rata i. znatno
su doprinijele jo ve em okupljanju narodnih masa oko
platforme narodnooslobodila kog pokreta. Stanovnitvo svih
nacionalnih pripadnosti sve vie se angaovalo u narodno-
oslobodila kom pokretu i masovnije nego ikad popunjavalo
partizanske odrede i brigade. Time su se jo vie u vr ivali
temelji bratstva i jedinstva naroda i narodnosti Bosne i Her-
cegovine, koje je po elo da se stvara od prvih ustani kih
dana 1941. godine.
Velike pobjede Narodnooslobodila ke vojske u ovom
periodu i povoljne vojno-politi ke prilike koje su iz njih re-
zultirale, imale su odraza i na razvoj narodnooslobodila kog
pokreta u Zenici i njenom kraju. Narod se svakim danom
uvjeravao u snagu Narodnooslobodila ke vojske, a i sam je
bio svjedok njenih uspjenih akcija nad nadmo nijim i bolje
naoruanim neprijateljem. Time se ustako-njema ka i etni-
ka propaganda o unitenju partizanskih jedinica u bitkama
na Neretvi i Sutjesci i drugim operacijama pokazala ne samo
kao prevara i la nego je jo vie razobli avala neprijatelja
i otkrivala njegove slabosti. Ovo uvjerenje se jo vie u vr-
stilo kad su Vrhovni tab i drug Tito sa proleterskim briga-
dama doli u zeni ki kraj i boravili u Doglodima. Iako je
taj boravak bio kratak (svega dva dana), imao je velikog uti-
caja na jo vr e opredjeljenje naroda za narodnooslo-
bodila ki pokret. Uspostavlja se i veza izme u radni ke Ze-
nice i partizanskih jedinica i partijsko-politi kih rukovodsta-
va na terenu. Stvaraju se i ilegalni kanali preko kojih se ova
veza odravala i prenosi pota, sanitetski materijal i sve to
je moglo koristiti partizanskim jedinicama. Prvi takav kanal
ve je funkcionisao po etkom ljeta 1943. godine i iao je
iz Zenice u Nemilu, pa preko efa eljezni ke stanice Muha-
meda Krese do punkta u Seri ima. Odavde su seljaci iz e-
ri a prenosili potu i materijal do komande mjesta II Si-
pragama. Ovim kanalom su tada izali u partizane i bra a
Muhibija iKadrija Kreso a odmah iza njih i Ibrahim uru-
kovi ." Kasnije je uspostavljeno jo nekoliko sli nih kanala
preko Gradi a, Orahovice i jo nekih sela.
Tada su uspostavljeni i prvi kontakti izme u narodno-
oslohodila kog pokreta u Zenici i Okrunog komiteta KPJ za
Banju Luku. Do njih je dolo posredstvom komunista i ile-
galnih radnika iz Travnika-Midhata Hadali a i Mehmeda Kr-
zi a."
Od tada je Okruni komitet za Banju Luku u svom
djelovanju nastojao da obuhvati ovaj kraj i da se to vie
priblii samom gradu Zenici. Prihva en jei prijedlog ilega-
laca i7 grada da se uspostavi vr a veza sa Zenicom i jed-
nim dijelom njene najblie okoline. U pismu koje je poslije
toga stiglo iz Okrunog komiteta KPJ pisalo je da ta veza
treba da hude stalna, da ide preko eri a i kanala u Nemili
i da komunisti Zenice treba da je osiguraju."
Narodnooslobodila ki pokret u Zenici bio je u stalnom
ja anju i sve je vie bilo gra ana, radnika i omladine koji su
se opredjeljivali za aktivno u e e u njemu. Rastao je i broj
ilegalnih grupa, pa je pitanje njihovog usmjeravanja i anga-
ovanja u :radu u skladu sa odlukama partijsko-politi kih orga-
na na terenu bio jedan oci glavnih problema koji je nametao po-
trebu da se uspostavi veza s partijskim rukovodstvom i da
se njihova aktivnost usmjeri na one zadatke koji su bili od
najve eg zna aja za dalji razvoj narodnooslobodila ke borbe.
Postavilo se i pitanje rukovo enja sve ve im brojem
aktivista i grupa, kao i pitanje redovnog prenoenja zadataka
koji su se postavljali. U situaciji kada je tetovska partijska
organizacija bila razbijena i kada u Zenici nije bilo partijske
organizacije, dolo se na ideju da se formira jedno tijelo
koje bi rukovodilo ilegalnim pokretom i bilo mobilizator
naj irih narodnih masa na platformi narodnooslobodila kog
pokreta. Ova ideja brzo je prerasla u prijedlog koji je upu en
50. Oslob, rat, krij. I, str. 558.
51. Sje anje ukr ije Uzunovi a.
52. U izvjetaju Okrunog komiteta KPJ za Banju Luku od 12.
novembra 1944. godine pominje se Sukrija Uzunovi i navodi da je
rukovodio radom u Zenici i prvi se povezao s narna. U ovom iz-
vjetaju se kae i slijede e: Posljednih deset mjeseci ovaj komitet
uspostavio je vezu sa najaktivnijim drugovima u Zenici, a koji su pri-
je toga samoinicijativno neto radili, Iz ovoga se moe zaklju iti da
je veza ilegalnih radnika Zenice sa ovim Komitetom uspostavljena
po etkom 1944. godine (AVII, lRP, fil 10/177).
53. Sje anje Sukrije Uzunovi a.
268
269
par+ijskorn rukovodstvu na terenu." U njemu je izneseno mi-
Ijenje i traeno odobrenje da se u Zenici lormira ilegalni
narodnooslobodila ki odbor koji bi u kontaktima sa par
iizanskirn jedinicama i partijsko-politi kim organima na slo-
bodnoj teritorij i zvani no predstavljao narodnooslobodila ki
pokret u Zenici i pripremao gra ane, radnitvo i ornladinu da
aktivno u estvuju u oslobo enju zemlje i preuzimanju vlasti.
Neposredni u esnici u formiranju prvog ilegalnog or-
gana narodne vlasti u ovoj sredini iznose da je ilegalni
narodnooslobodila ki odbor osnovan u Zenici u avgustu 1943.
godine= j da su ga sa injavali: ukrija Uzunovi , Ivan Ra ki.
Fadil Imamovi , Adem Fehimovi , in. Nikola Vragolov, dr
Bruno Novak, Husein Kulenovi i Mustafa Mujagi . Na elu
odbora bio je Sukrija Uzunovi .
Odbor se sastajao naj e-
e u ku i Huseina Kuleno-
vi a, gdje se .dogovaralo o
teku im potrebama i svim
pitanjima vezanim za raz-
vaj narodnooslobodila kog
pokreta u Zenici i njenoj
okolini. Prema sje anju nje
govih lanova, Odbor je po
duzimao mjere i radio na
suzbijanju mobilizacije koju
su vrile njema ke i 'usta-
ko - domobranske vlasti,
spre avanju neprijaeljeve p-
ropagande, tampanju i ras-
turanju vijesti, proglasa i
letaka, na ,'mobilizaciji om
ladine za odlazak u partiza
ne, prikupljanju oruja i pri,
loga u novcu i drugom mate.
54. U ovom periodu na oslobo enoj teritorij i oko Tesli a, Tenja
i Prnjavora djelovao je Okruni komitet KPJ za srednju Bosnu ko-
ji je jednim dijelom zahvata o i teritoriju u pravcu Travnika i Zeni-
ce, Koncem 1943 godine, Podjelom OK KPJ za srednju Bosnu formi-
rani su OK KPJ za Banja Luku i OK KPJ za Prnjavor (centralna
Bosna),
(Hronologija osI. borbe naro Jugoslavije 1941-1945, str. 528).
55. Nema pisanih tragova iz tog perioda kad je osnovan ilegalni
Narodnooslobodi la ki odbor 'u Zenici. Ni kasnije u izvjetajima Okru-
nog komiteta za Banja Luku i Sreskog komiteta za Zenicu ne spomi-
nje se ovaj ilegalni Narodnooslobodila ki odbor. pa je njegovo formi-
r anje i sastav jedino mogu e prikazati na osnovu sje anja.
270
rijalu za potrebe partizanskih jedinica. Prema sje anjima ak-
tivista ilegalnog pokreta, ovaj organ se bavio i pitanjima po-
liti kog rada me u milicijomi domobranima i stvaranja pu-
nkrova za odravanje veza sa slobodnom teritorijom i par-
tizanskim jedinicama, Kasnije su lanovi Odbora ili na sa-
stanke na slobodnu teritoriju i tamo od partijskog rukovod-
stva i pujedinih komandi dobivali uputstva i zadatke za rad.
1ako su sc u martu 1944. godine ukrija Uzunovi i Husein
Kulenovi sastali sa lanovima Okrunog komiteta KPJza
Banju Luku, Vojom Savi em i Dukom obotom.?
Odbor je djelovao kao organizovani oblik ilegalnog
narodnooslobodila kog pokreta na podru ju grada Zenice.
li selima nije formirao seoske narodne odbore, nego je nas-
tojao da na ovo podru je svoju aktivnost prenese preko ve
postoje ih seoskih narodnih odbora i poznatih i odanih ljudi
narodnooslobodil korn pokretu.
Za rasturanje vijesti i drugog tampanog materijala
bili S;" zadueni dr Bruno Novak i Husein Kulenovi . Oni su
to ranili samo u gradu, a u selima to je ilo preko seoskih
narodnih odbora i odanih saradnika narodnooslobodila koz
pokretu. ,-
Kasnije, kad je ve i broj lanova Odbora otiao u
partizane, ili bio uhapen i odveden u Jasenovac, Narodno-
oslobodila ki odbor u Zenici nije prekidao s radom. Dopu-
njavan je novim lanovima 1 Iunkciorusao je do kraja rafa.
U po etku je rad ilegalnog narodnooslobodila kog od-
bora u Zenici bio slab. Tek u prolje e i ljeto 1944. godine
osjetio se njegov rad kroz bolju organizaciju i poja anu ak-
tivnost naro ito na razbijanju neprijateljeve propagande i
njegovim pokuajima da mobilie omladinu za svoje jedi-
nice. Kao i ranije, kad god je narodnooslobodila ki pokret
uzimao maha i po eo da ja a, Nijemci i ustae su preduzi-
mali mjere da to sprije e i da ga ugue. Tako su i tada po-
kuali da, uz pomo provokatora, prodru u organizaciju, a
zatim da izvre hapenje njenih lanova.
S tom namjerom je polovinom septembra 1943. go-
dine u Zenicu iz Sarajeva doao gestapovski i ustaki agent
i u povjerenju predstavljao se gra anima i radnicima iz
eljezare kao partizanski kurir na specijalnom zadatku.
Pokazivao je i partizansku legitimaciju sa tambiljem jedne
brigade narodnooslobodila ke vojske. Obilazio je porodice ko-
IVAN RACKI
55. Sje anja Sukrije Uzunavi a Voje Savi a.
271
je su ve imale nekog upartizanima, a i one za koje su us-
tae mislili da sara uju sa narodnooslobodila kim pokre-
tom. U razgovoru pokuao je da neto vie sazna o ilegalnom
radu a posebno interesovanje je pokazao za Sabahu Colakovi '"
I pored toga to mu provokacije nisu uspjele I to je
svuda nailazio na odbijanje, on je sa inio spisak po kojem.
su Nijemci i ustae koncem septembra 1943. godine izvrili
hapenje. Tada su bili uhapeni: Branko Veseljak, Jaku b
Sarnokovlija, Jovo Maksimovi , dr. Bruno Novak, Ahmet Skr-
go, Hanefija Ljuca, Jozo Mandi , Aia Sadikovi , Mijo uri
i Fikret Filipovi ." Svi uhapeni, osim dr Brune Novaka i
Ahmeta krge, radili su u to vrijeme u eljezari. Kako i na
koji na in je ovaj provokator uspio da ih otkrije nije utvr-
->
neno.
Poslije nekoliko dana provedenih u kaznioni. svi uha-
peni sprovedeni su u Sarajevo. U centralnom zatvoru, iji
je jedan dio bio rezer visan samo za uhapenike njema kog
gestapoa (Ek-2), otpo ela je istraga. Njema ki oficir, poru nik
Koh, uz prisustvo tobonjeg partizana i provokatora pozivao
je jednog po jednog i vodio sistematsku istragu. Najvie je
insistirao na tom da oni otkriju svoje veze, od koga su
primali zadatke i ko su lanovi KPJ u eljezari Zenica.''
Me utim, svi uhapeni u istrazi su se dobro drali.
Niko nita nije priznao a ni teretio ni optuivao druge.
Zbog toga se istraitelj Koh naao u bezizglednom poloaju,
pa je predloio svom efu majoru Linderu da ih pusti. Pos-
lije 21 dana provedenog u centralnom zatvoru, svi su bili
puteni i vratili su se u Zenicu.
Nekoliko dana kasnije uslijedio je novi pokuaj ne-
prijatelja da uz pomo provokatora otkrije organizaciju naro-
dnooslobodila kog pokreta. Salih Babi , koji je do rata ra-
dio kao nosa (hamal) i kome se poslije prvih dana okupacije
izgubio svaki trag, iznenada se pojavio u Zenici. Obilazio je
poznanike, posebno aktiviste narodnooslobodila kog pokreta
i pri ao im izmiljene pri e o svom u e u u partizanima u
57. Sje anje !fete Skrgo
58. U izvjetaju Pete oruni ke pukovnije (prilog 2) od 23. sep-
tembra 1943. godine u vezi sa ovim hapenjem stoji: "... 23. rujna
1943. godine otkrivena je kom. organizacija u Zenici. Uhi eno je i u
Sarajevo popra eno 10 osoba od strane Njema ke redarstvene oblasti.
Uhi eni su ve inom zaposleni u Zeljezari Zenica ...
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 18, dok. br. 191).
59. Sje anje dl'. Brune Novaka.
272
,
l
Hrvatskoj. Traio je da ga neko povee s partijskom orga-
nizacijom ili da mu bar kae na koga bi se radi ovog mogao
obratiti. Tako je naiao na Midhata Mutap i a-Mitketa, koji
mu je neto obe ao, ah je o tome obavijestio Ekrema eha-
li a, pa su u razgovoru sa Midhatom Serdarevi mzajedni ki
ocijenili da se radi o provokatoru kojeg najvjerovatnije us-
tae pokuavaju da ubace me u aktiviste narodnooslobodi-
la kog pokreta. Na osnovu toga odlu iliSu da Mitke ode
u redarstveni ured (policiju) i prijavi partizana iz Hrvat-
skefH;
4. Diverzija Tre e krajike proleterske udarne brigade
u Zenici
Prvih dana oktobra 1943. godine jedinice Tre eg kor-
pusa Narodnooslobodila ke vojske i partizanskih odreda Ju-
goslavije oslobodile su Tuzlu. U to vrijeme to je bila jedna
od najve ih pobjeda koju su partizani izvojevali protiv oku-
patora i doma ih izdajnika. Preko 2.000 neprijateljevih voj-
nika bilo je zarobljeno azaplijenjen je i veliki ratni plijen
II oruju i materijalu. Za Nijemce i ustaku NDH gubitak
ovog industrijskog i politi kog centra isto ne Bosne bio je-
nenadoknadiv. Zato su nastojali da ga to prije ponovo
zauzmu i povrate izgubljene pozicije. Iz Sarajeva, Banja
Luke, Doboja i drugih mjesta u kojima su imali svoje je-
dinice, izvukli su ih, koncentrisali na pravcu Doboj-Tuzla
s ciljem da potisnu snage Tre eg korpusa i to prije ponovo
u u n Tuzlu. I ve drugog dana po oslobo enju Tuzle, na
ovom pravcu po ele su estoke borbe koje su trajale neko-
liko dana.
U isto vrijeme Vrhovni tab je usmjerio Prvu prole-
tersku i Desetu krajiku diviziju u sredinji dio Bosne s ci-
ljem da izbiju na komunikaciju Sarajevo - Zenica, po mo-
gu nosti da upadnu u Zenicu i na taj na in privukunjema ke
snage i sprije e njihovo puno angaovanje u nastojanju da
povrate Tuzlu.
U takvoj situaciji, dok su jedinice Tre eg korpusa us-
pjeno odolijevale njema kim napadima, .Stab Prve prole-
terske divizije, pod ijom je privremenom komandom bila i
Deseta dvizija, naredio je Tre oj krajikoj brigadi da izvri
60. Sje anje Ekrema Sehali a.
273
napad-diverziju u Zenici. Pored rastere enja jedinica Tre eg
korpusa, ovim je trebalo presje i glavnu komunikaciju koja
iz Sarajeva vodi na sjever, onesposobiti eljezaru i Rudnik
i tako onemogu iti okupatoru da vri eksploataciju industri-
jskog potencijala i rudnih bogatstava.s-
Iz Bugojna je Tre a krajika brigada izvrila pokret
i 9. oktobra Izbila na sjeverne padine planine Kru ice. Oda-
vde je u jednom naletu zauzela neprijateljeva uporita Div-
jak i Han-Bilu, onesposobila cestu i eljezni ku prugu i
pod zatitom mraka, prije svanu a 10. oktobra, stigla u
selo Lupac. Radnici eljezare i Rudnika iz ovog sela, koji
su to jutro trebalo da krenu na posao, bili su zaustavljeni,
a zabranjeno je bilo i ostalom stanovnitvu da se udaljava
iz sela. Ovdje je brigada predanila. Poslije podne izvrena
je poslednja priprema za akciju.
Iako su bile preduzete mjere da se o uva tajnost po-
kreta i boravka u Lupcu, Nijemci u Zenici su bili obavije-
teni (samo izgleda nepotpuno - P. P.) da se neke grupe
partizana nalaze u Lupcu. Tako je i dolo do toga da se
oko 50 njema kih vojnika uputi u izvi anje i da ispred sela
nai u pa obezbje uju e dijelove brigade. U kratkom okr-
aju, u kojem je bilo ubijeno nekoliko Nijemaca, borci bri-
gade su se povukli, a neprijatelj konstatuju i da je prot-
jerao grupu partizana, povratio se u Zenicu.e'"
U to vrijeme u Zenici nije bilo ve ih neprijateljevih
snaga. Bile su svega dvije ete Nijemaca iz 369. puka 369.
legionarske divizije, jedan vod njema ke feld-andarmerije,
eta domobrana 17. eljezni kog bataljona, ustaka pripremna
bojna, DVZ straa u eljezari i Rudniku, andarmi i poli-
cija.v" Ove neprijateljeve snage nisu bile dovoljne za vanjsko
61. U nare enju koje je tab Tre e krajike brigade dobio od
taba Prve proleterske divizije 8. oktobra u Bugojnu, izme u ostalog,
pisalo je:
... Pokret iz Bugojna izvriti danom 8. oktobra u 13 asova. Pre-
laz komunikacije Busova a-Travnik izvriti no u9/10. ovo mj. Oda-
t.le prikupiti podatke o garnizonu u Zenici. Ako se utvrdi da su uslo-
vi za napad na grad povoljni, upad izvriti, i to no u 10/11 ovo mj. Po
upadu u grad pred uzeti hitno i korjenito ruenje najve ih industrij-
skih postrojenja, eljezni kog mosta sjeverno od grada i mosta u gra-
du ...
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 18, dok. br .. 38).
112. Vlado Baji , U ofanzivi poslije Sutieske, Tre a krajika
brigada, kn], 2, str. 6.
63. Hronologija oslob. borbe naro Jugoslavije 1941-1945., str. 571.
274
obezbje enje Zenice pa su bile raspore ene za odbranu pri-
vredmh objekata u gradu i to uglavnom eljezare i Rudnika
i eljeznkkog mosta preko rijeke Bosne. Ta injenica da nije
bilo ja eg vanjskog obezbje enja omogu ila je jedinicama
Tre e krajike brigade da nesmetano pre u put od Lupca
do Zmajevca, odakle su njihovi borci ugledali osvijetljenu Zeni-
cu i glavne objekte koje je trebalo napasti. Izgledalo je kao da
je cijeli grad utonuo u miran san. Na ulicama su se mogle
vidjeti samo patrole neprijateljevih vojnika i grupe radnika
koji su urili u eljezaru da stignu na rad u no noj smjeni.
Ta no u 22 asa, 10. oktobra 1943. godine, etiri bata-
ljona Tre e krajike brigade, sa lakim naoruanjem, otpo eli su
napad na neprijatelja u Zenici. Prvo su minobaca i ispalili svoju
seriju granata u pravcu nastupanja bataljona i na najvanije
objekte u gradu. Uslijedile su eksplozije oko eljezare, Rud-
nika, eljezni ke stanicei kaznione. Poslije toga po eo je juri
bataljona, svakog na svom pravcu nastupanja. U uli nim
borbama ilav otpor pruili su Nijemci, policija i andari i
onemogu ili da se zauzme kazniona, pota i jo neke druge
vanije zgrade.
Prvi bataljon je napadao kaznionu s ciljem da oslobodi
zatvorenike. Nastojao je da to u ini na prepad. Politi ki kome-
sar Bataljona, Viktor Ku an, i jedna grupa boraca preobu eni
u njema ke uniforme, pokuali su da pored straara kroz
kapiju kaznione u u kao njema ki vojnici. Me utim, straa-
ri se nisu dali prevariti i otvorili su vatru. Dolo je do borbe,
a zatim i do pokuaja Bataljona da uz pomo jake mitra-
ljeske vatre i bombi prodre. unutar kaznionskih zidova. Stra-
ari i Nijemci koji su bili unutra pruili su snaan otpor.
Iza ogromnih kaznionskih zidova i iz upravne zgrade titili
su prilaz kapiji. Borci Bataljona pokuali su u nekoliko juria
da ih savladaju ali nisu uspjeli. Tako je oko 200 zatvorenika,
ve inom zarobljenih italijanskih vojnika, ostalo i dalje unu-
tar zidina kazni one.
Drugi bataljon je me u prvima stigao do svog objekta
za napad - Rudnika. Straari DVZ razbjeali su se skoro
bez .ispaljenog metka. Borci su uli u Rudnik i uz pomo
4-5 deurnih rudara, koliko ih je to ve e bilo na dunosti,
otpo eli pripreme za rmniranje i ruenje najvanijih objekata
i ure aja, Minersko odjeljenje podmetnulo je eksploziv na
ulaz u Barbara jamu, ime je izvozni stroj do temelja
bio uniten. Poslije toga minirano je jo nekoliko sporednih
ure aja i nekoliko zgrada.
275
Tre i bataljon tako e je brzo prodro sa Zmajevca u
pravc~ elj~za.re. Borci ?ataljona nisu nailazili na otpor sve
d?~ msu stI~h pred eljezaru. Iz rovova i bunkera koji su
bIl~ o~o ~elJ.e~are,. do~e~~a. Ih je jaka neprijatelje~~ y~tra.
U juns~ kOJI Je bIO S1.l0d1I uz prasak bombi, KrajISmCI su
u~~ak~!1 u .rovov~. i b.un~ere .i likvidirali njihove posade.
t-~~.JveCl. broj ~t~'pnJatelJevlh v?Jnika, a to su uglavnom bili
~ljel~Cl~ raz!?Jezao se I s.klomo u zgradu Papirne. Jedna
ceta Ih Je drzala u blokadi sve do povla enja. Ovdje su pogi-
nula dva partizana i jedna partizanka. .
Glavnina Bataljona ula je u eljezaru i izvrila pri-
pre,.r:nuza ~ini~anje ~ajva~ijih objekata i strojeva. Oko pola
nocr u Zeljezari su, Jedna Iza druge, po ele da odjekuju eks-
plozije. Tada se i ve i broj radnika razbjeao i otiao ku ama
a manji dio ih je ostao sa partizanima sklonivi se u rovov~
i bunkere ispred Zeljezare.
Cetvrti bataljon spustio se niz rje icu Ko evu i uao u
grad. U bivoj sokolani borci su zarobili jedan dio satnije
(1~ ~omobran~l XVII Zeljezni ke straarske bojne sa jednim
?hC:Iror~1.Posh!e toga. zauzeta je eljezni ka stanica i zapli-
jenjen jedan dIO st~ ne z~rade. Na stanici je uniteno vie
lokon!?tJva, v~gona ~. dru~ih s!~i nih. ure~aja i njema ko
skladite benzma uslijed cega Je Izgorjela 1 zgrada osnovne
kole.!
. D~ pe!. ~ati ujutro, ~1. .oktobra, borci Tre e krajike
bnga~e ~zv~sIl~~u posta~IJem zadatak. Tada je i otpo elo
povla enje jedinice, BorCI su u kolonama izlazili na Zrna-
jevac, a pratile su ih eksplozije granata ispaljenih iz nje-
ma ~i~ topova, k?ji ~~ tukli iz dvorita Papirne i utvr enih
poloaja kod eljezni kog mosta. Me utim brigada od OVe
artiljerijske vatre nije imala gubitaka. '
. Ovo je ?ila ~eoma uspjeno izvedena akcija u kojoj
]~.u pot.pun?st! realizovan o~novni cilj - diverzija na najva-
~lJe mdustr~Js~e I druge objekte u Zenici. Ujedno, to je bilo
I prvo krace I.nepotpun? oslobo enje ovog grada u toku
NOR-a. ~~ktor Iznena. en]a, kao bitan elemenat u partizan-
~ko~ n~cmu rat?vanJa, bio je u cjelosti postignut. Ni Ni-
]em~I m ustae, lako su uo i samog napada otkrili jednu
p~rtIZanS~~l ~~pu ~apadn~ od Zenice i s njom se sukobili,
nisu procijenili da je tu bila cijela partizanska brigada i da
64. Vlado Baji , cit. lanak, str.16-18, Hronologija osI. borb.
naro Jugoslavije 1941-1945, str. 571.
276
,
bi o~a mo~;la upasti ~ ~.e~~u. Da je te: bilo potpuno iznena-
enje, moze se zaklju iti 1 po tome sto se brigada u bata-
ljonskim kolonama nesmetano i skoro bez ijednog ispalje-
nog metka spustila sa oblinjeg brda Zmajevac u grad.
1 posada domobrana bila je zate ena na spavanju,
tako da je po zavretku akcije bila izvedena iz grada, svr-
~tana u zarobljeni ku kolonu i upu ena u pravcu Zmajevca.
Cak i oprezni njema ki vojnici bili su iznena eni u bunke-
rima oko Zeljezare. I njih je uhvatila panika pa su bje-
c i ispred krajikih proletera jedva uspjeli da se zabari-
kadiraju u zgradi Papirne i unutar kaznionskih zgrada.
Tck tada su pruili organizovan otpor. U panici oni su za-
palili i digli u vazduh svoje skladite municije u Rudniku
od ije se eksplozije Zenica potresla."
I stepen ruenja koji su borci Tre e krajike brigade
postigli na glavnim industrijskim objektima (eljezari, Ru-
dniku, Elektri noj centrali) bio je za one prilike relativno
visok. To se vidi iz komisijskih izvjetaja koji su ve sutra-
dan, 11. oktobra 1943. godine, napisani i upu eni vojnim i
politi kim vlastima u Sarajevu i Zagrebu. U njima se nabra-
jaju sve tete i porueni objekti i naglaava koja su indu-
strijska postrojenja najvie ote ena. Tako se u izvjetaju
iz Zeljezare, izme u ostalog, navodi da su znatno ote eni
vitalni objekti i postrojenja: krupna, srednja i sitna pruga
I i II zagrijevna pe valjaonice I, Gruba pruga, krovna
konstrukcija Valjaonice I i II, stolarija, tehni ko skladite,
~lektri na centrala (u eljezari), Kova nica, Loionica, prva
1 druga SM pe , pumparnica na Bosni, fabrika ice i eksera
kao i neke upravne zgrade. U Rudniku su onesposobljeni
izvozni stroj u jami Barbara, prometna zgrada, skladite
materijala i. pilana. U Elektri noj centrali koja je davala ene-
rgiju za rad industrijskih objekata u Zenici, Kaknju, Brezi
i Vareu, ote ena su dva generatora, a za ure aj za uzbunji-
vanje kae se da je razruen u komade. Rasklopna pos.
trojenja i cijela kontrolna i upravna aparatura potpuno su
uniteni." Uslijed ovih ote enja u Rudniku je znatno srna-
65. U izvjetaju Zupske redarstvene oblasti Sarajevo pie: . Prije
ulaska par.tizana u Rudnik Zenica njema ka vojska zapalila je tri va-
gona eksploziva, te su od detonacije unitena sva stakla na prozori ma
ku a u Zenici .
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 18. dok. br. 196~.
66. Muzej revolucije Sarajevo, F-XU, D-l, str. 255-258.
277
njena proizvodnja uglja, a u eljezari se tek od januara
1944. godine otpo elo sa minimalnom proizvodnjom, L\() po-
sljcdica oktobarske diverzije i unutranje sabotae radnika."
Pri ruenju postrojenja borcima su savjetima i li nim
angazovanjem pomagali i radnici koji su se zatekli u Zelje-
zari, Rudniku i Elektri noj centrali. Tako su radnici li Ru-
dniku naveli borce da miniraju izvozni stroj jame Barbara
koji je poslije oslobo enja, krajem 1945. godine, bio ponovo
osposobljen za rad.
6s
U Zeljezari u valjaonici II voza dizalice za pu-
njene zagrijevnih pe i bio je izme u ostalih i Kojo Vida i .
On je borcima predlozic da miniraju potporne stubove na
kojima je leala cijela konstrukcija hale i jo neka postro-
jenja, smatraju i da e to biti dovoljno da valjaonicaII ne
preradi do kraja rata. Poslije kra e konsultacije ovaj prijed-
log je prihva en i hala valjaonice II bila je unitena."
U elektri noj centrali partizani su namjeravali cia uba-
ce eksploziv u kotlove koji su bili u radu. Radnici koji su
se ovdje zatekli, a naro ito deurni uklopni ar Franjo Bera-
nek, objasnili su kakve bi to posljedice imalo. Zbog ek-
splozije do koje bi dolo nastradali bi i radnici i parti-
zani, a njeno udarna djejstvo bi bilo toliko jako da bi i
jedan dio gra anstva Zenice stradao. Franjo je predloio
da umjesto toga miniraju vitalne dijelove generatora, jer
da je i to dovoljno da elektrana za due vrijeme ne proiz-
vodi elektri nu struju. Poslije duih konsultacija kona no je
prihva en ovaj prijedlog i dva su generatora ote ena. Tek
poslije dva i po mjeseca nabavljeni su novi dijelovi od firme
Ellen iz Austrije, ali dva i po mjeseca Elektrana nije pro-
izvodila elektri nu energiju. Tada su Franjo Beranek. koji
se najvie angaovao oko ovog miniranja, i jo neki radnici
iz deurne smjene otili sa Tre om krajikorn brigadom.
Franjo je kasnije poginuo u ovoj brigadi kao oficir Naro-
67. U izvjetaju agenta 555 o prilikama u 2eljezari Zenica ju-
na 1944. godine, pored ostalog, kae se i ovo: Svi pogoni u Zeljezari
iza napada odmetnika 10. 10. 1943. godine skoro su popravljeni. I po-
red ovoga proizvodnja je svedena na najmanju mjeru. Sirovine nisu
razlog tome smanjenju. Tiha sabotaa je glavni uzro nik manjoj pro-
izvodnji, a ovome dosta doprinosi to to se me u radnike prot ura kri-
latica da Angloarner ikancl ne e mjesto i tvornicu bombardovati dok
ona ne radi punim pogonom.
(MGZ, NOR, k-32, dok. 618.)
68. Sje anje Ivice Kriana koje je dao autoru 1974. god.
69. Sje anje Koje Vtda i a, dato autoru 1974. godine.
278
,
SKLADISTE ZICE U ZELJEZARI POSLIJE NAPADA TRECE KRAJlSKE BRIGADE
279
KOTLANA EUEZARE POSLIJE NAPADA TRECE KRAJISKE BRIGADE
lU. tu. 1943. GODINE
dnooslobodila ke vojske. U vezi sa unitenjem i onesposo-
bljavanjem objekata I postrojenja u ovoj akciji, u jednom
neprijateljevom izvjetaju se, pored ostalog, konstatuje i ovo:
Prilikom napada partizana na Zenicu, isti su imali pomaga a
iz Zenice, jer su minirali samo ono to su po planu imali
unititi ... 70
Cijela akcija Tre e krajike brigade na neprijatelja i
onesposobljavanje privrednih objekata u, Zenici izvedena je
uz manje gubitke. Poginulo je pet boraca, me u kojima i
politi ki komesar ete Tre eg bataljona, Branko uk, a osam
boraca je bilo ranjeno. S druge strane, neprijatelj je pretrpio
znatno ve e gubitke, a zarobljena su i 74 njegova vojnika."
Ova akcija Tre e krajike brigade spada u red najus-
pjenijih diverzionih akcija narodnooslobodila ke vojske u
toku rata, ali se nije u dovoljnoj mjeri odrazila i na mobi-
lizaciju gra ana i radnika Zenice u partizanske jedinice. Do-
brovoljno se javilo svega nekoliko radnika i to isklju ivo
70. MGZ, NOR, k-32, dok. 254.
71. Vlado Baji , eit. l., str. 18.
280
gradskih zanatlija, a jo toliki br?j ete su manje vie ~obi-
lisalc i povele s.a sobom. Me utim, do dolaska na slobod-
nu tcritori iu ve ina se usput izvukla i ostala koriste i no
i nau zauzetost u pokretu, ostalo je svega 27 pravih dob-
rovoljaca. 72
Uzrok malog odziva gra ana i radnika Zenice da se
svrstaju. u ?<:,ra k~ redove i po u sa v~~i!?adom te~o :\e
sada objasniti. Mozda odgovor treba traiti I u tome sto Je
ova akcija izvedena iznenadno i to je relativno kratko
trajala (od 22 do 5 asova ujut.ro). ~~la je .i nera~na. ncd~
jelja, pa no na smjena u Rudmku nije radila. U Zel.le~an
je bilo znatno manje radnika u odnosu ~a 3.000 k~hko
ih je ukupno bilo zaposleno. Pre~a pod:=tcI~a, t';i.da. Je u
no noj smjeni radilo 600-700 radmka .. N<;tJvecIm~lJelom to
su bili nekvalifikovani radnici, seljaci IZ okolmh sela, a
manjim dijelom kvalifikovani radnici, koji ~u uglavnom bili
rukovodioci, tehni ari i poslovo e u pogonima.
U toku priprema i izvo enja ove akcije nije dolo ni
do povezivanja jedinica brigade sa aktivistima. i. ileg~lnim
radnicima narodnooslobodila kog pokreta uZenici, Zasto se
oni nisu aktivirali u ovoj akciji teko je sada objasniti. Mo-
da najpotpuniji odgovor lei u jednom kasnijem dokumentu
u kome se daju opte karakteristike prilika u ovom indus-
trijskom mjestu u toku rata. Rije je o politi kom izvje~ta-
ju Sreskog komiteta SKOJ-a za Zenicu od 19. 5. 1945. godme
u kome se, izme u ostalog, konstatuje i ovo: Kroz protekle
etiri godine na ovom terenu su se nal.azili: okup~~or! us-
tae, etnici, milicija, zeleni kadar i drugi. .. Industrijski ba-
zen bio je za neprijatelja od velike vanosti i posvetio mu
je veliku panju. Uslje~ velike pasi~n?sti i slab~g ek~no~-
skog stanja u ovom kraju, cen~ar paznje sta~?.vmstva bilo .Jve
preduze e. Neprijatelju se. radilo o ~ro~ukclJI, ~ stanovms-
tvu o zaposlenju, tako da Je preduzece bilo glavm razlog pa-
sivizaci je, te nije dolo do znatnijeg aktiviranja masa u NOB.
Treba naglasiti da su ove mase pune 4 !?odin~ ivjel~
pod uticajem neprijateljeve p.~opag~de, dok J~ .nas uncaj
bio skoro nikakav, te stanovmstvo nije moglo biti upoznato
ni sa najosnovnijim cilievima naeg pokreta.e""
72. Isto, str. 19. U neprijateljevom .izvjetaju se kae da su ovom
prilikom partizani odveli iz Zeljezare 50 radnika od kojih se 37 vra-
tilo.
73. Institut za istoriju, Sarajevo, RP, kat. 5507.
281
Prema tome, nedovoljna aktivnost kao i oportuni od-
nos jednog broja radnika prema narodnooslobodilackoj bor-
bi, jedan su od razloga to se ve i broj dobrovoljaca nije
javio u partizane."
Istovremeno kad je Tre a krajika brigada napala na
Zenicu, na osnovu iste zapovjesti Prve proleterske divizije,
Deveta ki ajika brigada Desete divizije dobila je zadatak da
izvri napad na eljezni ke stanice Lava i Busova a(Kaonik)
i na tom sektoru prekine eljezni ku komunikaciju. Ovim
je trebalo da se obezbijedi akcija Tre e krajike brigade od
intervencije neprijatelja iz pravca Sarajeva.
Poslije mara koji je zapo eo 8. oktobra 1943. godine
iz Gornjeg Vakufa, tri bataljona Devete krajike brigade iz-
bila su na komunikacije Busova a-Travnik i Busova a-La-
va. Ovdje su 10. oktobra od Staba brigade dobili zapovi-
jest da Prvi bataljon srui komunikaciju izme u Viteza
i Busova e i obezbijedi glavninu snaga brigade od eventu-
alne intervencije iz Travnika. Drugi bataljon dobio je za-
datak da napadne neprijatelja u stanici Lava, likvidira ga
i porui eljezni ku prugu. Tre i bataijon je upu en na
komunikaciju izme u Busova e i Lave sa zadatkom da na
ovom sektoru porui prugu i izvri napad na neprijatelj evu
posadu u eljezni koj stanici Busova a.
Poslije priprema koje su izvrene u toku dana, bataljo-
ni su 10. oktobra u 19,30 asova, svaki na svom pravcu, po-
~li na izvrenje zadataka. Prvi bataljon je brzo izbio na odre-
eni dio komunikacija i u toku no i 10/11. oktobra poruio
prugu na svega jedan kilometar ispred Busova e. Poruivi
prugu, zaposjeo je liniju Dvor-Gradina-Topola i tako obez-
bijedio dobiveni pravac. Sutradan oko 9 asova bataijon je
bio napadnut sa tri jake neprijateljske kolone. I poslije bo-
rbe koja je trajala do 14 asova, on je bio prisiljen da se po-
vu e u pravcu Travnika.
Drugi bataijon je, poslije esto asovne ogor ene borbe,
likvidirao sva neprijateljeva utvr enja u Lavi i ubio deset,
azarobio 20 neprijateljevih vojnika. Zaplijenjen je jedan pu-
komitraljez, 18 puaka i oko 20.000 pu anih metaka. U sta-
nici su zate ena i dva vagona vojni ke opreme i drugog rat-
nog materijala, ah je samo jedan dio od toga evakuisan. Kod
74. Vlado Baji u cit. lanku, str. 19. govore i o nedovoljnom uk-
lju ivanju zeni kih radnika u brigadu, pie: Ovakav oportunizam pre-
ma NOP-u veoma nas je iznenadto.
282
stanice pruga je bila poruena u duini od oko 400 metara.
Osim toga, zapaljeni su dio stani ne zgrade, zatim magacin,
plinara, lokomotiva sa 30 vagona i dva bunkera. Bataljon je
imao dva mrtva i tri ranjena borca. Naro ito je teka borba
vo enakad je oko 23 asa iz pravca Zenice stigao oklopni voz.
Jaka pu ana i mitraljeska vatra iz ovog voza sprije ila je da
sav zaplijenjeni materijal bude evakuisan. Ujutro, bataljon
se povukao u selo Brdo, zatim u iv i e. ,
I Tre i bataljon je imao uspjeha. Iako nije zauzeo e-
ljezni ku stanicu Busova a, poruio je prugu u pravcu Lave
u duini od nekoliko stotina metara. Po izvrenom zadatku,
Bataljon se povukao na K. 610 kod sela Dusine, a kasnije u
selo Vukeli e. 75
Cijela akcija Devete krajike brigade, kao to se i~ n~-
prijed iznijetog vidi, izvedena j.e brzo i uspjeno. I. oV~Je. Je
neprijatelj pretrpio znatne gubitke, Jedan od glavmh eljez-
ni kih vorova u srednjem dijelu Bosne bio je skoro po.tpuno
i paralisan i za due vrijeme onesposobljen za saobra aj. Gla-
vne komunikacije izme u Saraje~a, Z~nicei Travnika ?ile S'1
prekinute." To je bio razlog to IZOVIhpravaca !lIJe m dolo
do intervencije neprijateljevih snaga prema Zenici,
Ove akcije u Zenici i Lavi i na komunikaciji ..u doli~i
rijeke Bosne nisu bile i kona ne. Iako se Treca krapka bn-,.
gada poslije diverzije u Zenici povukla prema Travmku, a De- ",
veta na prostor Kozica-Vladi i- emernic;;t: tab.. Prve .pr?
l=rerske divizije, imaju i u vidu osnovnu orijentaciju kOJUJe
dobio od Vrhovnog taba (povezivanje dejstava Prve proleter-
75. Izvjetaj taba Devete krajike brigade od 12. oktobra 1943. g.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 18, dok. br. 56).
76. U neprijateljevim izvjetajima ima dosta podataka o ovoj ~:
Cl]l Devete brigade, ali su vidljiva i nastojanja. da ~e poraz ublai 1
prikae u neto druga ijem svjetlu. Tako u~ZVJe~taJu Zupske re~~r-
stvene oblasti Travnik od 31. oktobra 1943. godine, izme u ostalog, pise :
" ... 11 listopada jedna grupa partizana od 150-200 ljudi sa mje-
sta zvano Brdo napala je eljezo postaju Lava. Domobranska posada
sa orunicima pruila je otpor, ali su partizani ipak uspjeli da zapale
eljezni ku restauraciju, jedan teretni vagon, jedan putni ki vagon,
skladite, zahod, vatrogasno spremite nadzornika pruge, te pilanu. po-
slije napada na eljezni ku postaju Lava partizani su prekinuli prugu
izme u Busova e i Lave, kao i izme u Modrinja i Lave. Tako e su
prekinuli brzoglasnu i brzojavnu vezu. Napadnuto] postaji doao je iz
Zenice pancer u pomo i tako su partizani odbijeni... Prilikom ovog
napada partizanima se predalo 6-8 domobrana, poginula su 4 parti-
zana a ranjeno ih je 8. Na naoj strani nije bilo rtava.
(Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 18, dok. br. 212).
283
ske i Desete divizije sa dejstvima jedinica Tre eg korpusa u
dolini Bosne), nastojao je da i dalje odri ve zapo etu ini-
cijativu i da sa ja im snagama izbije na komunikaciju Sara-
jevo-Zenica.
Glavnu smetnju u realizaciji ovog plana predstavljao
je neprijateljski garnizon u Travniku. Dranjem Travnika, ne-
prijatelj je titio prilaz glavnoj komunikaciji u dolini Bosne.
Osim toga, ovaj njegov garnizon sluio je i kao oslonac za
dejstvo u pravcu slobodne teritorije prema Bugojnu, Donjem
Vakufu i Jajcu, gdje se, u to vrijeme, nalazio Vrhovni tab.
Da bi se razrijeio problem i uklonila ova smetnja, tab Prve
proleterske divizije odlu io je da, poslije napada na Zenicu i
Lavu, napadne i na neprijatelja u Travniku i da likvidira ovo
njegovo uporite. I, ve 14. oktobra 1943. godine, njene jedi-
nice su dobile nare enje da se pripreme za napad na Travnik,
a istog dana uslijedila je i zapovijest za napad, koji je trebalo
otpo eti 15-og uve e.
U napadu na neprijatelja u Travniku u estvovale su
Prva proleterska i Sedma krajika brigada, i dva bataljona
Tre e krajike brigade. Oja anja su imala u artiljerijskim je-
dinicama i tenkovima. Na obezbje enju napada iz pravca Ze-
nice preko Vjetrenica bila su dva bataljona Tre e krajike i
bataljon Garibaldi iz Prve proleterske brigade. Deveta kra-
jlka brigada, kojoj je pridodat bataIjon iz Travni kog paru-
zanskog odreda, dobila je zadatak da ofanzivnim dejstvima
Ila prostoru Han-Kompanija-Busova a-Lava sprije i ev-
entualni prodor neprijatelja iz pravca Sarajeva i Zenice."
Poslije estokih borbi koje su trajale cijelu no napad
nije .uspio. Iako }e. neprija~~lt'pretrpio te~ke gu?i!ke, uSJ?jel?
mu le da se odri I da sprtjeci prodor bngada JOS na prilazi-
ma gradu. U tome su mu znatno pomogla poja anja koja ~~
pristigla iz Sarajeva i Zenice uo i samog napada. To su bih
dijelovi 369. njema ke divizije i 92. njema kog motorizova-
nog puka."
16. oktobra ujutro, tab divizije je obustavio napad i
izdao novo nare enje jedinicama, Deveta krajika brigada i
dalje je ostala na zauzeto] liniji i trebalo je da ofanzivno dej-
stvuje u pravcu Busova e i Lave i na komunikaciji Han
Kompanija=Zenica." Nare eno joj je da dejstvuje partizan-
77. Zbornik NOR-a, tom V, knj. 18, dok. br. 64.
78. Oslob. rat, kn], I, str. 610.
79. Zbornik NOR-a, tom. IV, mj. 18, dok. br. 82.
284
ski, ne vezuju i jedinice zapoloaje i da postavlja aktivne
zasjede na pravcima neprijateljevog komuniciranja." Od 14.
pa sve do 24. oktobra bataljon~ Devet~. krajike brig.ade bili
su u stalnim akcijama na manja neprijateljeva uponta. Za-
to je na pruzi izme u Busova e i Zenice izv~deno nekol~ko
uspjelih akcija u kojima je ponovo 'pruga bila na nekoh~o
mjesta prekinuta. Tako je Prvi bataljon 16. oktob.r<l:porusio
prugu kod Lave, a Drugi bataljon 22. oktobra mimrao pru-
gu na dva mjesta kod Modrinja. Ve v.sutradan (23.. oktobra
uve e) ponovo je Drugi bataljon porus~o pru.gu na. tn mJe~ta
i napao jedan voz kod stanice Modrmje. OSIm o:'lh, ba~~IJo-
ni su, postavljaju i zasjedu na pravci~a k~et3:~Ja neprIJat.e-
lja, imali jo nekol!ko ~spjen~ b~r~)l n~Je,:sI neprijatelju
gubitke. Prvi bataljon Je, u zajednici s~ J~dmm bata.lJonO?l
Tre e krajike brigade, 17. oktobra razbio Jednu neprijatelje-
vu kolonu kod sela Osojnice, ia~o je ~a kolona 'potpo~ogl1:u-
ta jakom artiljerijskom vatrom IZ Zemce.
v
I Tre i bataljon Je,
19. oktobra, imao uspjesnu borbu sa ust~skom ~r.n0~ le~IJom
kod sela Voljevica. Borba nije dugo !~aJala, all Je bII~ zesto-
ka i uspjena, jer je t0IIl; prilikom ubijeno oko 8~O ustasa, dok
je bataljon imao 5 mrtvih I 6 ranjenih boraca.
24. oktobra, na ovaj sektor dola je i Se~~a ..krajikr
brigada. Ona je, prema nare enju Staba Des~te divizije od 29.
oktobra 1943. godine, trebalo da sa tn batalJ~na IZVrS!napad
na Zenicu i po mogu nosti da upadne u ~rad. 2 Me t;tI~, .ovo
nare enje je tab Sedme brigade priml~ sa z~kasnJenJem,
pa zbog toga nije ni dolo do njegovog izvo enja."
Zajedni kim akcijama Sed~a i ~eveta br!~ada s~alno
su napadale na prugu 1 na nepnjatelieva uponsta. duz ko-
munikacija. Naro ito estoke borbe vo ene su ~6. I.. ~7. ?k-
f tobra oko Busova e i 3. novembra na ko~umkacIJI ~lse~
ljak-Busova a.84 U ovom periodu, i pruga Izme uLave 1
l
,.
t
80. Isto, dok. br. 97.
81. Isto, dok. br. 158.
82. Isto, dok. br. 156. ..
83. U izvjetaju Staba Sedme brigade u vezi s. ovim 'plse: . U to-
ku no i izme u 24. i 25. ovo mj. dobili smo nare enje d~ Izvrimo de~
monstrativni napad na Zenicu. Iz tehni kih razloga msmo ga mogli
izvriti .
(Isto, dok. br. 160).
84. Isto, dok. br. 162.
28S
Modrinja je nekoliko puta bila ruena. Naro ito teka o-
te enja bila su 10. novembra, kada je napadnut i jedan vaz
sa dornobranima.w
. ~bog tih napada i pojave dvije brigade na ovom di-
Jel';! gdje se nalaze tako vane komunikacije, Nijemci su mo-
rali angaovati svoje ja e snage i preduzeti nekoliko ofan-
zivnih dejstava. Te njema ke snage su, u nemo i da se voi-
ni ki suprotstave i sprije e dejstva partizanskih brigada, n~
ovom sektoru izvrile masovna .hapenja i vjeanja talaca
du eljezni kih pruga Lava-Modrinje-Semizovac i La-
va-;-Tra,;nik. Yjeali su ljude koje su prve pohvatali, ili one
koje su IZ sabirnog logora (kaznionice) u Zenici oklopnim vo-
zom dovodili do. mjesta izvrenja. Vjeanja su po ela 23. ok-
t~~ra 1943. gOdI?: 1, u razl!laku od. tri nedjelje, uz eljezo
Tllc~e.prug~ povJesane. su tn grupe zrtava. U prvoj, koja je
povJes.an~ I~~e u ~e.mlzovca i :od~ugova, bila je31 rtva. U
drugoj, likvidirano] Izme u Lasve 1 Busova e, bilo je 29 r-
tava, a u tre oj, objeeno] 11. novembra o telefonske stubo-
v.e i~me ~ eljezni ~i~. stanica Gora i Modrinje, bilo je19
ljudi. Objeeni su visili deset dana, a onda su Nijemci na-
]edil~ seljacima da ih poskidaju i zakopaju. Imena tih rta-
va l1lSU se mogla ustanoviti. Jedino je utvr eno da su utre
oj grupi sa podru ja Zenice bili Kosta Manojlovi , Vaso Su-
boti , Mile Bobi i JozoCe ura." .
Ova vjeanja izvrena su na osnovu nare enja koman-
danta 369. pjeadijskog puka, Fiera Kurta, ije je sjedite
85. AVII. k-l54, reg. br. 10j14-I.
86. ABiH, Komisija za utvr ivanje zlo ina ... , k-238, inv. br.
56860.
U izvjetaju upske redarstvene oblasti Sarajevo od 12. novem-
bra 1943. godine u vezi vjeanja tre e grupe pie:
, Ju e, dne. Il. 11. mj. objesile su njema ke vojne vlasti radi na-
pada na prugu 28 pravoslavaca na pruzi izme u Dobrinje i Lave,
(AVII, k-154, reg. br. 30/14-1).
. O. ovom vjeanju talaca, agencija Nova Jugoslavija objavila je
sVOJU vijest 21. novembra 1943. godine:
Prije neki dan Nijemci su odveli iz sabirnog logora iz Zenice
2~. ta.o,ca. i se.lja.k:'l.ve inom Muslimana iz okolice Zenice, 2ep a i Za-
Yldo,:"lca I objestli II: d~ eljezni ke pruge kod stanice Modrinje. Ovo
Je .Y1e puta ponovljeni zvjerski postupak njema ke komande poslije
naih napada na glavnu ~omunikaciju u dolini rijeke Bosne. Prije 20
dana r-:lJe~Cl. ~u. pohvatah 1~ mirnih gra ana i staraca iz sela pored
pruge I obieslli Ih po stubovima kod eljezni ke stanice Busova a.
(Zbornik NOR-a, tom. IV, kn]. 19, dok. br. 91).
286
i .~
,
bilo u Zenici.'? Njima je trebalo da se stanovnitvo ovog po-
dru ja zastrai i da mu se pokae ta je sve spreman oka-
pator da u ini sa onima koji pripadaju narodnooslobodila -
kom pokretu, ili sa onima koji na bilo koji na in pomau
partizanskim jedinicama u njihovim akcijama. S tim u vezi
treba ista i da je u toku NOR-a, prema sumarnom pregledu
zlo ina okupatora i njihovih pomaga a, na podru juzeni -
kog sreza izgubilo ivot 857 lica. Zlo ine su vrile ustae,
upravno-policijske i politi ke institucije NDH, njema ka voj-
ska i njeni organi okupacije, te etnici i pripadnici milicije
i zelenog kodra.
5) Pokuaj Tre eg korpusa NOV da formira
Zeni ki partizanski odred
U ljeto 1943, godine jedinice Narodnooslobodila ke voj-
ske i partizanskih odreda iz isto ne Bosne neposredno su
ugroavale tuzlanski bazen i druge industrijske centre, Po
planu Vrhovnog taba, na redu je bilo oslobo enje Zenice i
cijele doline rijeke Bosne. Imaju i to u vidu, Pokrajinski kc-
mitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu dao je 18, avgusta 1943.
godine direktivu Oblasnom komitetu KPJ za isto nu Bosnu
da svoj rad vie orijent ie prema rudarskom bazenu Tuzla,
zatim prema Zenici i Trebavi."
Me utim, do po etka realizacije ove direktive uzeni -
kom industrijskom bazenu dolo je tek u oktobru 1943. go-
dine kad su jedinice Sedamnaeste divizije izbile u doline ri-
jeka Krivaje i Bosne i oslobodile Vare. Tada je Oblasni ko-
mitet KPJ za isto nu Bosnu odredio Nijaza Dizdarevi ai VO-
ju Ljuji a i dao im zadatak da se na terenu Varea, Kaknja
i Zenice poveu sa lanovima KPJ i ilegalnim radnicima i ob-
nove partijske i skojevske organizacije.
Istovremeno je i tab Tre eg korpusa (u skladu sa od-
lukom Oblasnog komiteta) odlu io da na sektor Zenice upu-
ti jednu grupu boraca iz este isto nobosanske brigade i sta-
vio joj u zadatak da pokua formirati Zeni ki partizanski
odred.
Jo dok je esta brigada bila kod Careve uprije (18.
oktobra 1943. godine) iz nje je izdvojena grupa boraca, u ko-
joj su najve im dijelom bili oni koji su jo 1941 i 1942. go-
87. Zbornik NOR-a, tom. IV, knj. 18, dok. br. 172.
88. Zbornik NOR-a, tom IX, knj. 4, dok. br. 19.
287
dine bili borci Zeni kog partizanskog odreda. To su bili:
Milivoje i Milo Piljuga, Luka Nedi , Desa Todi , Mio Ko-
va evi , Pero Todorovi , Jovo Dragi i arko Pajki . Smat-
ralo se da e ovakav sastav najbolje odgovarati. postavlje-
nom cilju, jer su skoro svi bili dobri poznavaoci prilika i te-
rena u zeni kom kraju.
Grupu je sa zadatkom upoznao politi ki komesar Tre-
eg korpusa Vlado Popovi . On ih je uputio da preko Viso -
ko-fojni kog partizanskog odreda pre u u zeni ki kraj, for-
miraju novi Zeni ki partizanski odred, a zatim da nastave
sa akcijama na neprijateljeva uporita u dolini rijeke Bosne
i na komunikaciji Sarajevo-Bosanski Brod. Predloio im je
da se poveu sa Pekom Miliom, tada na elnikom etni kog
taba, i da ga privole na saradnju. U tom cilju Vlado Popo-
vi je dao i jedno pismo u kojem se od Peke trailo da se
sa jednim brojem etnika, koji nisu ogrezli u zlo inima, pri-
drui grupi i zajedni kim snagama formiraju partizanski od-
red.
89
Zadatak nije bio nimalo lak, ali ga je grupa sa odu-
evljenjem prihvatila. Najvie ih je radovalo to e poslije
godinu i neto vie ponovo biti u kraju u kojem su doivje-
li radosti prvih pobjeda nad okupatorom i ustaama, ali i
tugu za najboljim drugovima koje su etnici pobili u pu u
1942. godine. Nadali su se da e imati prilike i da kazne iz-
dajnike koji su okrvavili ruke krvlju najboljih boraca Zeni -
kog partizanskog odreda.
Prvi samostalni pokret grupa je izvrila 28. oktobra
1943. godine. Ve sutradan prela je iz Varea na lijevu stra-
nu rijeke Bosne i u selima irovnik, Kralupe i Bukovica sas-
tala se sa jedinicama Viso ko-fojni kog odreda. Ovaj parti-
zanski odred formiran je uz pomo Pete krajike divizije,
17. jula 1943. godine. Kao jezgro posluila je jedna grupa bo-
raca este isto nobosanske brigade, koji su poslije Pete o-
fanzive doli na ovaj teren, i grupe boraca iz Pete divizije,
te Travni kog i Prozorskog partizanskog odreda.w Odred je
izvodio akcije na osjetljivom mjestu za okupatora, u blizini
Sarajeva i na glavnoj komunikaciji u dolini rijeke Bosne.
No i pored toga uspio je da se odri zahvaljuju i pokretlji-
vosti, dobroj organizaciji na terenu i vrstoj vezi sa naro-
dom. Pored stalne veze sa jedinicama Tre eg korpusa i De-
koliko kanala sa Sarajevom i drugim okolnim mjestima, pr~-
ko kojih su se odravale stalne veze i izvravani obavjetaj-
ni zadaci. .
Ostaju i izvjesno. vrijeme ~a t~ritoriji ovog <??reda,
zeni ka grupa je nastojala ~a pnk.uI;ll podatke o pnl~~ama
kod Zenice. Upu ena su dvoj~~a a~tl~lsta u pravcu Zenice da
prikupe obavjetenja o nepnjateljevIIll: snagama, a p?~e~~o
o etnicima. U me uvremenu, grupa je samostalno IZ\!r~Ila
jednu akciju na jedno od neprijatelJevi~1 ~porit~ .u SaraJe:'-
skorn polju, ali je zbog tog~ pretrpIla} ost~ k.ntlku O~:r::tz-
nog komiteta KPJ za Sarajevo. P.oruceno I~1 Je da ~VOjlm
akcijama ometaju rad na terenu 1 kva.re .ve,: I:ltvr em plan
akcija Viso ko-fojni kog odreda i drugih JedImca.
91

Prvi podaci prikupljeni na zem kom sektorl:lv~lS.~.b~..
li ni malo ohrabruju i. Iz njih se vidjelo da su zeni ki cetru-
ci jaki, da su se vrsto vezali sa N.ijel?cima,v.da. slOb?~~10
odlaze u Zenicu i od Nijemaca dobivaju oruzje 1 municiju.
Na terenu su bili zaveli teror. proganjali pristalice na~auno-
oslobodila kog pokreta i izrucivali ih njema kim .vlastIma, ~
u Zenici su imali i obavjetajnu slubu pr~k? ~oje su ~~kn-
vali aktiviste i ilegalne radnike i dostavljali Imena Nijem-
cima. Kakva je tada bila situacija na zeni k.om terenu vi.di
s,~ i iz izvjetaja Voje Ljuji a Oblasno~ komIte~uKPJ ~a IS-
to nu Bosnu, od 26. oktobra 1943. godme, u kOJe~ on, lzm~-
u ostalog, pie: Zeni ki etnici kojih pre~a nek~m po.dacl-
ma ima oko 600 razmiljeli su se skoro po ~vl~m~eh.II?-a~.ne-
kada upadnu 11 katoli ka sela i nekoga oplja kaju Ih ucijene
pa se izgube. . . . ..
Srpska sela koja se nal~ze na ze~l~ko~, teren~ sva su
mobilisana od etnika. Probah su mO~lhsat.I I mushmapska
sela, ali nisu uspjeli jer su ona naoruza?a I to..ona koja se
nalaze blizu rijeke Bosne. Prema P?daClma k?JIma raspola-
zerno, naoruana muslimanska sela Imal~ ~~ lJetos. bor~u sa
etnicima i nakon toga imaju sada pomlrlpv s~av jedni ~pre-
ma drugima, Musli~anska s~l~ ostala su 1 dal.Je .nao:uzana,
a u ostala nenaoruzana etnici ponekad upadaju r nesto op-
-------
89. Sje anja Mie Kova evi ai Miloa Plljuge,
90. Hronologija oslob, borbe naro Jugoslavije 1941-1945, str. 508.
91. U to vrijeme Viso ko-fojni ki odred, z.~jed~o sa D~vetom krB::
jikom brigadom, pripremao je napad na nel?rlJatelJa u VISO~O.~, kOJI
',' ven" t- novembra 1943. godine. Me utim, zbog nadmo nij ih ne-
Je- izvrs -!'-' ... O' tad' d d
prijateljevih snaga ovaj napad mje ,USpIO. ,sIm ovog, a. Je o re
sa Mjesnim komitetom KPJ za SaraJe;,') pnprem~o 1 organIzova? za-
robljavanje efa ustake nadzorne sluze za Sarajevo, Slavka Stimca,
koji je 6, novembra i uhva en.
288
2S')
lja kaju. Vo a etnika zove se Peko, bivi lan KPJ. Isti vri
pregovore sa Nijemcima u Zenici. Odnosi etnika prema Ni-
jemcima su pomirljivi, jedni protiv drugih ne vode borbu.
Prema nama imaju jo uvijek neprijateljski stav. Milicija
muslimanska prema nama ima stav neutralnosti, tj. na nas
ne pucaju ve se razbjee, a niti kom pristupaju ... Na ze-
ni kom terenu moglo bi biti uspjeha kada bi nae jedinice
prokrstarile samo 2 do 3 dana kao to je na Ozrenu gdje je
sada formiran odred od oko 100 boraca.
Perspektive za stvaranje naeg odreda nisu tako PQ"
voljne s obzirom da nae jedinice nisu nikako prole tim te-
renom. .. im stigne eta preko Bosne odmah emo krenuti
na teren gdje emo ocijeniti situaciju. Ako nita ne moemo,
mi emo gerilski djelovati na njihove bande i po mogu nos-
ti hvatati veze sa Zenicom i ostalim gradovima kao i mobi-
lizacija Muslimana.
U slu aju da se ne moemo odrati, mi emo se po-
vu i najblioj partizanskoj jedinici'.(.Sl!
Iako su podaci govorili da su uslovi za izvrenje pos-
tavljenog zadatka vrlo teki, grupa se 3. novembra odvojila
od Oreda i krenula u pravcu Zenice. Bila je privremeno po-
ja ana jednom desetinom u kojoj je bio i Ibrahim uruko-
vi , koji je neto ranije izaao iz Zenice i stupio uViso ko-
-fojni ki odred. U me uvremenu, dok se grupa kretala pre-
ma zeni kom kraju, Oblasni komitet KPJ za isto nu Bosnu
promijenio je svoju odluku i povukao Nijaza Dizdarevi a i
Voju Ljuji a sa vareko-zeni kog bazena. I za grupom su
krenuli kuriri sa nare enjem da se vrati, ali je nisu prona-
li.
93
Ona se ve 6. novembra pribliila Zenici i stigla u selo
92. Arhiv CK SK BiH, Sarajevo, inv. br. 94/1623.
93. Najvjerovatnije da je do ovog dolo zato to je prethodna
orijentacija Sedamnaeste isto nobosanske divizije, koja je u svojim dei-
stvima trebalo da se zadri na zeni kom sektoru, morala da je mije-
nja zbog prodora srbijanskih etnika na Romaniju i drugih planova
Da je ovakva orijentacija Sedamnaeste divizije u to vrijeme bila i da
je slanje Zeni ke grupe bilo usko s tim vezano, vidi se iz izvjetaja
politi kog komesara divizije od 5. novembra 1943. godine u kome on,
izme u ostalog, pie:
. . Situacija u zeni kom kraju, gdje je bila prvobitna orijen-
tacija nae Divizije dala bi se rijeiti u nau korist. Pored isto voj-
ni kih zadataka, posjedovanje i ruenje eljezni ke pruge Sarajevo-Ze-
nica, razbijanje etni kih bandi, zahvatanjem Varea i okoline, po-
voljni su uslovi za mobilizaciju. Naa divizija zbog postojanja u njoj
VI bos. brigade i XVI muslimanske brigade, imala bi najvie uspjeha
u tom pogledu, prvo zbog popularnosti VI brigade i drugo zbog mus-
Dindi e i istog dana produila u Gornju Papratnicu. Ovdje
su od seljaka dobili neto odre enije podatke o situaciji u
okolini Zenice. Saznali su da se jedna etni ka komanda na-
lazi s druge strane rijeke Bosne u selu Biljeevu, da etnici
slobodno silaze na eljezni ku prugu i zajedno sa domobra-
nima uvaju je od partizanskih napada. Saznali su i da je
Peko Milia na elnik etni kog taba u Perinu Hanu, da slo-
bodno odlazi u Zenicu i da se vi a zajedno sa Nijemcima.
Poslije dogovora, iako dobiveni podaci nisu nita do-
bro obe avali, grupa je odlu ila da pokua izvriti zadatak.
Sutradan, iz Gornje Papratnice krenula je u selo Viduu,
gdje su naili na uru Sladojevi a. On je bio borac u Zeni -
kom partizanskom odredu, ali se poslije pu a povukao i vra-
tio ku i. Nagovorili su ga da ode u etni ki tab i odnese
pismo Peki Milii. Cijeli dan su o ekivali da se vrati sa od-
govorom. Tek uve e, poto se grupa zbog opasnosti od et-
ni kog napada povukla na brdo iznad Vidue, pojavio se u-
ro sa odgovorom. Istovremeno, pristizale su i dvije etni ke
kolone i pokuale da napadnu grupu. Poslije kra eg pripuca-
vanja, etnici su se vratili nazad.
U pismu koje je donio uro Sladojevi , a koje su pot-
pisali Jovo Laki i Peko Milia, pisalo je da etnici pozdrav-
ljaju dolazak grupe, da je stigla u pravo vrijeme i da je svi-
ma iz grupe mjesto me u Srbima. Dalje je pisalo da su pra-
vi Srbi etnici, da svima garantuju ivot i da ih o ekuju u
svom tabu. Nisu propustili da napiu i nekoliko pogrdnih
rije i na ra un partizana i komunista, a kao prilog dodali
su i jedan svoj letak u kome su etnici prikazani kao zatit-
nici Srba. Na letku je primitivnom tehnikom bio nacrtan
partizan i ustaa kako zajedni ki ubijaju Srbe.
94
Luki Nedi u, Mii Kova evi u, Milivoju Piljugi i osta-
lim iz grupe bilo je jasno da imaju posla s okorjelim etni-
cima. Izgubljena je bila svaka iluzija da e uz pomo Peke
Milie i jo nekih na koje su ra unali mo i neto u initi.
Zbog toga su odlu ili da se vrate u sastav este brigade.
limanskog stanovnitva u tom kraju. Pored toga, time bi se pomoglo
ja anju i u vr enju Zeni kog partizanskog odreda radi ijeg formira-
nja je ostalo nekoliko drugova iz nae VI brigade, rodom iz zeni -
kog kraja ..
(Zbornik NOR-a, tom IX, knj. 4, dok. br. 96).
94. Odlazak grupe u zeni ki kraj i njeni pokuaji da se formira
novi Zeni ki partizanski odred obra eni su na osnovu dnevnika Milo-
a Piljuge i sje anja Mie Kova evi a i Luke Nedi a.
290 291
6. Aktivnost narodnooslobodila kog pokreta
od jeseni 1943. do ljeta 1944. godine
da trae kontakte sa nosiocima ilegalnog pokreta i sa parti-
zanskim jedinicama na oslobo enoj teritorij i. Uz radnike i
oml~dinu! za ilegalni p~kret ve~ s~ tada i najugledniji gra-
ani Zenice. Pored ranije opredijeljemh - Huseina Kuleno-
vi a, dr Brune Novaka, ing. Nikole Vragolova i drugih, za na-
rodnooslobodila ki pokret se izjanjavaju i Salih Vojvodi ,
Sa ir Konjhodi , Mihajlo epinac, Ragib Hadiabdi , Ed-
hem Ramadanovi , Hado Drini , Ahmet i Salih Uzunovic,
Ahmet Sehali , Mustafa Mujagi , Alojz Kurka, Darinka Cub-
ri , Mehmedalija Husika, Nikola Dobri , Mustafa Doglodo-
vi , Muhamed Kundali i drugi. Oni se okupljaju oko ilegal-
nog Narodnooslobodila kog odbora, pomau mu u radu i ak-
tivno se angauju na sprovo enju zadataka i politike. Naro-
ito je njihova uloga bila zna ajna u mobilizaciji mladih za
narodnooslobodila ku vojsku, u pruanju otpora okupatoru i
ustakim vlastima da mobiliu omladinu za svoje jedinice i
na prikupljanju pomo i za postradale partizanske porodice.
Neki od ovih uglednih gra ana bojkotom su osujetili profeso-
ra Mustafu Busulhodi a, koji je tih dana nekoliko puta do-
lazio iz Zagreba u Zenicu i, u zajednici sa jo nekoliko ho-
da i gra ana koji su autonomisti ki bili orijentisani, poku-
avao ria u vrsti organizaciju El Hidaje i preko nje mobi-
lie Muslimane za ostvarenje autonomisti kih ciljeva.
Oni su preko dr Hinka Forstingera, tada kotarskog
predstojnika u Zenici, i ustakog logornika Zahida Emini a
u inili mnogo i na spre avanju ustaa da hapse omladinu,
radnike i aktiviste narodnooslobodila kog pokreta. U tom pe-
riodu pa sve do jeseni 1944. godine u Zenici nije bilo ve ih
hapenja aktivista narodnooslobodila kog pokreta.
U to vrijeme, lanovi ilegalnog Narodnooslobodila kog
odbora u Zenici odravali su u zgradi medrese (dananji Mu-
zej grada Zenice) sastanke sa jednim dijelom antifaisti ki
orijentisanih gra ana. Na njima su ih upoznavali sa najno-
vijim doga ajima u zemlji i na frontovima, itali radio-vije-
sti i postavljali im zadatke ispred Odbora.
Sve ve e aktivnosti ovih gra ana i njihovo angaova-
nje u narodnooslobodila kom pokretu nisu ostali nezapae-
ni kod ustakih vlasti. Zbog njihovog ugleda i uticaja kojeg
Su imali u gradu, kao i zbog injenice o postojanju paralel-
nih tenji za irenjem autonomisti kog pokreta koji je bio
pod njema kim pokroviteljstvom, ustae se nisu usu ivale
da otvoreno istupe protiv ovih gra ana i da ih hapse. Slali
Velikim vojno-politi kim uspjesima narodnooslobodi-
la ke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije u jesen 1943.
godine u Bosni i Hercegovini stvoreni su bili us lovi za ja a-
nje i dalji razvitak NOP-a.
Organi narodne vlasti uspostavljeni su na itavoj slo-
bodnoj teritorij i i uspjeno funkcionisali na svim poljima
svoje djelatnosti. Jedinstveni narodnooslobodila ki front
(NOF) , kao optenarodna politi ka organizacija, borio se za
politi ko jedinstvo, bratstvo i ravnopravnost jugoslovenskih
naroda i narodnosti i pobjedu revolucije. Politi ka situacija
je nametala i potrebu osnivanja Zemaljskog antifaisti kog
vije a narodnog oslobo enja Bosne i Hercegovine, kao poli-
ti kog predstavnitva NOP-a. Prvo zasjedanje ZAVNOBiH-a
odrano je 25. i 26. novembra 1943. godine u Mrkonji Gra-
du. U osnovnom dokumentu ovog zasjedanja - Rezoluciji,
istaknuto je da su se prvi put u istoriji Bosne i Hercego-
vine sastali predstavnici srpskog, muslimanskog i hrvatskog
naroda, povezani vrstim bratstvom u ustanku s ciljem da
na osnovu rezultata oruane borbe naroda Jugoslavije i na-
roda Bosne i Hercegovine, donesu politi ke odluke, koje e
otvoriti put naim narodima da urede svoju zemlju onako
kako to odgovara njihovoj volji i interesimae.
U Rezoluciji su bili odre eni i zadaci koje je ZAVNO
BiH, kao najvie predstavnitvo naroda Bosne i Hercegovi-
ne, trebalo da rjeava oslanjaju i se na narodnooslobodila -
ke odbore.
Najvanije je bilo da se preko narodnih odbora u vr-
uje i proiruje narodna vlast i rjeavaju sva pitanja eko-
n?m~ke, socijalne, prosvjetne i zdravstvene prirode. Ovo je
bIO Jedan od odlu uju ih koraka u revolucionarnoj borbi na-
roda Bosne i Hercegovine.
Ova~ istorijski v ~oga aj, kao Drugo zasjedanje
AVNOJ-a, Imah su znacajnog odraza i na aktivnost narodno-
oslobodila kog pokreta u Zenici i zeni kom kraju. Osjetila
se nova atmosfera u kojoj su gra ani vie nego ranije po eli
95. Citat iz Rezolucije sa Osniva ke skuptine ZAVNOBiH-a.
(Oslob, rat, knj. I, str. 620).
292
293
su izvjetaje u Zagreb i obavjetavali o njihovom antihr-
vatskom radu.96
U ljeto 1944. godine, na inicijativu Okrunog komiteta
KPJ za Banju Luku, formiran je i partijski aktiv koji su sa-
injavali: Sukrija Uzunovi , Ivan Ra ki, Adem Fehimovi i
Nikola Vragolov.v? Ovo je bio prvi pokuaj poslije hapenja
i strijeljanja tetovskih komunista da se preko aktiva pri e
tormiranju partijske organizacije u Zenici. Zadatak aktiva.
.bio je da, djeluju i u okviru Narodnooslobodila kog odbora
Zenice, usmjerava njegov rad u duhu rezolucije ZAVNOBiH-a
i AVNOJ-a, da obezbje uje antifaisti ku i narodnooslobodi-
la ku platformu cjelokupnog ilegalnog pokreta u Zenici i da
kroz rad, kad uslovi budu sazreli, preraste u partijsku je-
dinicu."
Preko ovog aktiva i Narodnooslobodila kog odbora ta-
da se za ilegalni narodnooslobodila ki pokret u Zenici vezao
iri krug omladine, radnika i ena. Oni su svojom aktivno u
doprinijeli da oslobodila ki pokret u ovom kraju dobije iru.
osnovu. Pored ve nekoliko postoje ih ilegalnih grupa, formi-
rane su nove preko kojih su partijski aktiv i Narodnooslo-
bodila ki odbor sprovodili svoje odluke. Tada je uspostav-
ljeno i nekoliko zna ajnih veza koje su kasnije doprinijele
jo ve em povezivanju i u vr ivanju narodnooslobodila kog
pokreta u Zenici i izvo enju raznih akcija. Tako je preko je-
dne od ovih grupa u kojoj su bili Londa Beranek, Mio Cub-
ri , Buba Hasanbai i Avdo Sara evi uspostavljena veza sa
zatvorenicima u kaznioni i organizovano im doturanje hrane
i bjekstvo iz zatvora. Ova veza ila je preko njema kog ofi-
cira, Ninka Knege, koga je Londa Beranek pridobila za sa-
radnju. Me utim, Nijemci su kasnije otkrili saradnju tog svo-
ga oficira sa narodnooslobodila kim pokretom u Zenici, pa
su ga nakon toga strijeljali. Londa je preko njega uspjela da
izvu e i trojicu zatvorenih Crvenoarmejaca i da ih za nekoli-
ko dana skloni u ku u zubara Jure Franuli a koga je prijet-
njom prisilila da ih primi. Poslije su Crvenoarmejci izvedeni
na slobodnu teritoriju.w
Osim ovog, Narodnooslobodila ki odbor je uspostavio
i jo jedan vrlo zna ajan obavjetajni punkt unutar neprija-
teljskih redova (pri komandi njema ke policije), gdje je u
to vrijeme radila Ana Giga Stefani. Ona je sve vanije po-
datke do kojih bi dolazila prenosila ilegalnom Narodnooslo-
bodila kom odboru. Tako je u dva maha na sastanku Od-
bora u ku i Ruseina Kulenovi a donosila zna ajne podatke.
Jedanput, kad sam ja bio prisutan, podatke je imala u gla-
vi i diktirala ih Ivanu Ra kom. Do u detalje je iznosila ras-
pored njema kih jedinica, njihove namjeravane akcije pro-
tiv partizana, stanje u kaznioni, broj uhapenih, itd - iz-
nosi u svom sje anju dr Bruno Novak.
Obavjetajni podaci koje je Giga Stefani donosila Od-
boru bili su dragocjeni pa su na osnovu njih partizanske je-
dinice obavjetavane o snagama neprijatelja u Zenici i nje-
govim namjerama, asaradnici narodnooslobodila kog pokre-
ta o predstoje im akcijama njema ke i ustake policije. Ta-
kav slu aj je, na primjer, bio u apri1u 1944. godine kad je
Giga izvijestila da Nijemci, na osnovu prijave Pave Kolara,
spremaju ve e hapenje aktivista u Zenici. Ona je tada napa-
met izdiktirala sva imena ilegalaca koje su Nijemci i ustae,
na osnovu pomenute prijave, trebali da pohapse.P'
96. U izvjetaju ustakog agenta od 24. 8. 1943. godine, zbog an-
tihrvatskog rada posebno se optuuje u itelj Mehmedalija Husika kao
najaktivniji . u agitacljl protiv Hrvatske- i navodi da mu je sin kao
komunista bio zatvoren u kaznionici.
(Muzej revolucije, Sarajevo, F-X, str. 133-134.)
97. U izvjetaju Okrunog komiteta KPJ za Banju Luku od 6.
avgusta 1944. godine u vezi formiranja ovog aktiva pie:
, u ZeIllici se nalazi nekohko drugova koji su ranije bili la-
novi KPJ. O tome ma drugarica Duanka. Mi njihovo lanstvo nismo
mogli priznati iz razloga to su dugo vremena bili van organizacije i
nije nam dobro poznato njihovo dranje. Mi smo odrali sastanak sa
Rivom (Sukrija Uzunovi ), koji dri s nama vezu i dali mu direktivu
za formiranje partijskog aktiva od najboljih drugova to je on i. u i-
nio. Zasada taj aktiv broji 4 lana ...-
(Institut za istoriju, Sarajevo, kat. br. 3494).
98. Formiranje partijskih aktiva na neoslobo enoj teritorij<i i na
teritorij i koju su kontrolisale jedinice narodnooslobodila ke vojske bila
je jedna od formi partijskog rada koja je praktikovana u zapadnoj i
centralnoj Bosni. Do primjene ovog oblika partijskog rada dolazilo je
tamo gdje nisu postojali svi uslovi za formiranje partijskih elija, a
gdje se osje ala potreba za jednim partijskim tijelom koje je trebalo
da osigura provo enje partijske linije u okviru naraslih antifaisti kih
1 oslobodila kih snaga, Zeni ki partijski aktiv nije tada bio jedini u
oyom dijel.u Bosne. I Sreski komite KPJ za Zenicu, koncem 1944. go-
dine, formirao je na svom terenu dva takva aktiva i preko njih spro-
vodio liniju Partije.
99. Sje anje Londe Beranek.
100. Sje anje dr Brune Novaka ISukrije Uzunovi a.
294 295
Narodnooslobodila ki odbor je preko Ivana Ra kog
i Nikole Vragolova uspostavio i vr i kontakt saMatom Do-
senom, tada satnikom u 17_ eljezni kom domobranskom ba-
taljonu. Obavezali su ga da prikuplja i dostavlja obavjete-
nja o namjeravanim akcijama neprijateljevih snaga protiv
partizana u okolini Zenice, o ja ini i rasporedu njema kih,
ustakih i domobranskih jedinica, kao i da iz domobranskog
magazina nabavlja oruje, municiju i drugu ratnu opremu
i da ovaj materijal dostavlja na odre ene punktove u selu
Tetovo i Nemila.
Nikola Vragolov i Ivan Ra ki su preko Mate Doena
organizovali i spaavanje jednog broja partizana koji su u
borbama bili zarobljeni ili su se sami predavali. Prve su Ni-
jemci svrstali u kategoriju pravi partizani, a druge u pre-
bjege. Giga Stefani, koja je radila na tim spiskovima, uspi-
jevala je da to ve i broj pravih partizana upie li grupu
prebjega. Ovo je automatski zna ilo drugi tretman prema
njima i mogu nost da ne budu odvedeni u koncentracioni lo-
gor i strijeljani. Osim toga, postojala je mogu nost da ihNi-
jemci poslije obrade prepuste domobranima. Zadatak Ma-
te Doena je bio da to ve i broj takvih partizana izvu e iz
.kaznio ne i uvrsti u domobranstvo. Koriste i poznanstvo ne-
kih njema kih oficira, Mato je traio da mu se preda to vi-
e prebjega.
Motivacija je bila da mu je nepotpuno brojno stanje
satnije i da treba vie ljudi. Tako su i Nijemci u nekoliko
navrata predali po grupu zatvorenih partizana koji su uklju-
enjem u domobranstvo dobivali odje u, oruje i raspored.
Poslije ovog, Mate je izvjetavao Ivana Ra kog ili Nikolu
Vragolova, a oni su odre ivali mjesto i vezu za ponovni nji-
hov odlazak u partizane. Na ovaj na in iz Zeni ke kaznione
spaeno je nekoliko desetina zarobljenih partizana.l'"
Ilegalni odbor je tada organizovao i prislunu slubu
u telefonskoj centrali Zeljezare. Preko Safeta Uzunovi a, ko-
ji je radio u centrali, registrovan je svaki vaniji razgovor
koji je bio od interesa za narodnooslobodila ki pokret. Na-
ro ito su bili prislukivani razgovori koje je vodio domo-
branski potpukovnik Spell, tada komandant garnizona u Ze-
nici. Njegova kancelarija bila je u Kasini i telefonski pove-
zana sa centralom u Zeljezari.
102
101. Sje anje Mate Doena, dato autoru 1973.g.
102. Sje anje Safe ta Uzunovi a, dato autoru 1974. g.
296
r
t .
r
I
!
I
I preko nabavno-prodajne zadruge, u kojoj su radili
Ejub Mustajbegovi i Slavko Miha evi , organizovana je na-
bavka ivotnih namirnica i njihova podjela partizanskim po-
rodicama i porodicama onih koji su bili uhapeni i otjerani
li koncentracionc logore. Njih dvojica su u spiskove radnika
za dodjelu sledovanja unosili izmiljena imena i tako dola-
zili do odre enih koli ina namirnica. Poslije toga, prema ras-
podjeli koju je izvrio Odbor, omladinci Omer Sehovi , Mid-
hat Sarajli , Zuhdija Frndi i drugi raznosili su to po ku-
ama i predavali porodicama.i'"
Rad Odbora je bio kolektivan i odvijao se na bazi za-
duenja lanova po pojedinim sektorima. Tako su dr Bruno
Novak i Husein Kulenovi imali zadatak da u svom politi -
ko-propagandnorn radu obuhvate sva nadletva i ustanove u
gradu, zatim trgovce i gra ane. Nikola Vragolov bio je za-
duen za rad u Rudniku, alvan Ra ki i Adem Fehimovi u
eljezari. Sukrija Uzunovi rukovodio je Odborom i odra-
vao vezu sa partijskirn rukovodstvom na terenu. Odbor je
organizovao i nekoliko punktova u Zenici, gdje su pristizali
pota, materijal, dolazili kuriri, i gdje su pojedini njeni la-
novi i aktivisti dobijali potrebna obavjetenja i zadatke. Ta-
kvih punktova bilo je nekoliko: u prostorijama drutva Mu-
slimanska zajednica, u alatnici mehani ke radionice u Ze-
Ijezari, u materijalnom magacinu u Rudniku i nabavno-pro-
dajnoj zadruzi. Jedan od takvih punktova bila je i brija ni-
ca Mustafe Mujagi a. U njoj je bio jedan zaklonjen prostor,
gdje se skupljao j uvao materijal i gdje je Odbor organizo-
vao umnoavanje pisanih materijala. Umnoavan je i lik
druga Tita koji je rasturan po gradu. To je bio jedan oti-
sak u obliku ve eg tambilja kojeg je nabavio Adem Fehimo-
"i . Ustake vlasti su pokuavale da saznaju gdje se izra uje
i ko ga rastura po gradu, ali nisu uspjeli da ita otkriju.l'"
Ovo je bio samo dio sadrajne ilegalne aktivnosti koja se
mogla saznati od preivjelih u esnika.
S pouzdanjem se moe pretpostaviti da je ova aktiv-
nost bila i razu enija i ve a ako se ima u vidu podatak o
nemalom broju onih koji su zbog svog ilegalnog rada zavr-
ili ivot u koncentracionim logorima.
Odbor je tada u vrstio veze i sa selima Lava, Dusi-
na, Gornja Zenica, Pojske, Mo anica, Stranjani. .. Naro ito
su u Tetovu, Gradi u, Vranduku, Orahovici i eri ima bili
103. Sje anja Slavka Miha evi a i Midhata Sarajli a.
10 4.Sje anje Mustafe Mujagi a,
297
sigurni punktovi preko kojih su otpremani pota i razni dru-
gi materijali na slobodnu teritoriju i partizanskim jedinica-
maY15
I u selima koja su bila na teritorij i pod etni kom
kontrolom tada je dolo do zna ajnijih promjena. Mnogi od
onih koji su se ranije bili pasivizirali i priklonili etnicima,
okretali su se protiv njih i u po etku pojedina no, a kasni-
je sve masovnije, prilazili partizanskim jedinicama i narod-
.nooslobodila kom pokretu. Tako je krajem 1943. godine i
po etkom 1944. godine jedan broj seljaka iz Bistrice, Tolo-
vi a i Osojnice stupio u narodnooslobodila ku vojsku. Bilo
je i slu ajeva da su tada pojedinci a i manje grupe etnika na-
putali svoje jedinice i prelazili na stranu partizana, Tako su
se dvije grupe (5 do 6 etnika) u oktobru i novembru 1943. go-
dine predale bataljonima Devete krajike brigade, a neki od
njih su uli u sastav njenih jedinica.
Tako se u ovom periodu, koji je trajao od jeseni 1943.
pa sve do ljeta 1944. godine, u Zenici i njenoj okolini odvi-
jao vrlo intenzivan politi ki rad. Organizovanim radom par-
tijskog aktiva i Narodnooslobodila kog odbora stvoreni su
preduslovi za jo ve e angaovanje gra ana, radnika i selja-
ka i njihovo masovnije uklju ivanje u borbu za kona no os-
lobo enje.
Tada je i neprijatelj poja ao svoju propagandu. Na
vidnijim mjestima u gradu plakatima i karikaturama je nas-
tojao da odluke AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a i uopte oslobodi-
la ku borbu naroda i narodnosti Jugoslavije kompromituje
i prikae kao terorizam i banditizam.
105. Okruni komitet KPJ Sarajevo u svom pismu upu enom
Sreskom komitetu KPJ Zenica 16. novembra 1944. godine zagovara vr-
e kontakte i na in koritenja Veze sa Zenicom. S tim u vezi u pismu
se kae slijede e: Uspostavite vr e veze sa Zenicom, kontroliite ih
stalno i ne koristite ih za sitnice. Drug sekretar je 1i no odgovoran za
te kanale i njemu trebaju biti samo poznati.
(Arhiv CK SK BiH, Sarajevo, inv. br. 61/2992).
298
,
.,
Osmi dio
BORBE U DOLINI RIJEKE BOSNE
U ljeto 1944. godine saveznici su se iskrcali u Norman-
diji a Crvena Armija je izbila na granice Rumunije. Tada su
jedinice Narodnooslobodila ke vojske teite svojih operaci-
ja prenosile u isto ne krajeve nae zemlje, pa su se u tom
pravcu kretale brojne partizanske divizije. Preko teritorije
zeni kog kraja ile su esta proleterska (li ka) i Jedanaesta
krajika NOU divizija i trebalo je da izme u Zenice i ep a
pre u na desnu stranu rijeke Bosne, gdje ih je o ekivala Ses-
naesta vojvo anska divizija. Poslije kra eg zadravanja u se-
lima Dogloda, brigade Seste divizije su uspjele da od 26. do
28. jula pod borbom pre u rijeku Bosnu (sem jednog bata-
ljona) , a Jedanaestoj diviziji i jo nekim jedinicama to nije
polo za rukom. Neprijatelj je spre io njihov prelaz i tom
prilikom iznenadio Petu kozara ku brigadu na Mahnja i (Po-
lonica), koja je posli.y; p~etr:pljeni~ gubitaka bila prisiljena
da se povu e u pravcu Lesli a 1 Tenja.!
Poslije oslobo enja Srbije i Beograda, njema ka gru-
pa armije E je bila prisiljena da odstupa preko Kosova.
Sandaka i Crne Gore prema Sarajevu i dalje dolinom Bos-
ne na sjeverozapad i u dolinu rijeke Save. U takvoj situaciji
uloga njema kih jedinica svodila se najve im dijelom na o-
siguranje komunikacije koja im je sluila zaprevoz trupa i
1. Poslije rata, Okruni sud u Travniku osudio je jednu grupu
seljaka iz okolnih sela koji su potkazivanjem otkrih boravak Pete ko-
zara ke brigade na Mahnja i i naveli njema ke jedinice u napad u
kojem je poginuo komandant brigade - narodni heroj Rade Kondi
i jo oko 90 boraca. Me u osu enim na 7 godina zatvora bio je i Haso
Husejnovi dz Seri a, koji je u to vrijeme bio jedan od starjeina u
miliciji, a kasnije je priao narodnooslobodila kom pokretu i bio lan
Sreskog odbora NOF-a za Zenicu.
299
ratnog materijala prema B. Brodu. Ustake i domobranske
snage kao stalna posada garnizona imale su defanzivan ka-
rakter i sluile su preteno za odbranu utvr enih mjesta du
ovih komunikacija od kojih su mnoga bila pretvorena u upo-
rita sa jakim fortifikacijskim utvr enjima i efikasnim sis-
temom vatre.
Zenica je bila jedno od zna ajnih neprijateljskih upo-
rita kojoj je, kao to je ve istaknuto, okupator pridavao
posebnu panju. Pou en iskustvom iz oktobra 1943. godine,
kada je III krajika brigada upala u Zenicu, neprijatelj je,
pored bunkera, rovova i utvr enja u gradu i du eljezni ke
pruge, organizovao i spoljnu odbranu grada, naro ito na li-
jevoj obali rijeke Bosne. Bile su postavljene stalne posadne
jedinice na brdima prema Gornjoj Zenici, Jelinku, Osojnici,
Stranjanima i Cajdrau, zatim na Zmajevcu, u Gradi u i da-
lje prema Vranduku i Nemili. Na desnoj obali Bosne i dalje
se oslanjao na ustake poloaje, miliciju, zatim etnike, a u
gradu na orunike, policiju i DVZ strau. Na eljezni koj
pruzi Zenica-Nemila i Zenica-Lava patrolirala su tri ok-
lopna voza: Zenica, Lava i L we. Ovim snagama na-
stojao je da obezbijedi komunikaciju od napada partizanskih
jedinica.
1) Dejstva etvrtei Desete divizije
NOVJ u zeni komkraju
Vrhovni tab Narodnooslobodila ke vojske i partizan-
skih odreda Jugoslavije, procjenjuju i da e Nijemci u izvla-
enju svojih snaga iz junih dijelova Balkana koristiti i pra-
vac preko Bosne, izdao je 17. avgusta 1944. godine direktivu
tabu Petog korpusa da teite svojih dejstava usmjeri na
glavne komunikacije u dolinama rijeke Bosne, Vrbasa i Une,
da napada neprijateljeva uporita i paralie saobra aj,"
U duhu ove direktive tab Petog korpusa uputio je De-
setu diviziju da sa glavnim snagama dejstvuje na komunika-
ciji Zenica-Sarajevo-Mostar, a manjim dijelom na pravcima
Travnik-Bugojno i Gornji Vakuf-Prozor-Rama. I ve pr-
vih dana septembra 1944. godine jedinice ove Divizije zapo-
ele su sa uspjenim akcijama rue i komunikacije i ometa-
ju i neprijateljev saobra aj. Tako je ve 1. septembra likvi-
:~. Osi. rat, kn]. 2. str. 423.
300
dirane nekoliko neprijateljevih uporita (Ratelica, Ivan Se-
dlo i Tar in) na pruzi Sarajevo=-Mostar" i oslobo ena Foj-
nica. Poslije toga, 8. septembra, zauzeta je eljezni ka stani-
ca Busova a a stani na zgrada poruena.' Dva dana kasnije
zauzet je Rudnik Kakanj, a ]2. septembra i eljezni ka sta-
nica Lava." Jedan bataIjon Sedme krajike brigade do ekao
je 17. septembra iz zasjede na cesti Busova a-Kiseljak jed-
nu neprijateljevu motorizovanu kolonu i nanio joj teke gu-
bitke. Ubijena su 32 vojnika, a 20 ih je ranjeno. Uniten je
1 automobil, 1 motocikI, a ote en 1 kamion i 1tenk," Usko-
ro je na ovoj komunikaciji napadnuta jo jedna neprijate-
ljeva kolona i tom prilikom ubijeno 70, aranjeno 130 nep-
rijateljevih vojnika. Ote eno je 17 kamiona i 1 tenk.?
Pored ovih akcija, jedinice Desete divizije vodile su ta-
da uspjene borbe i protiv neprijateljevih snaga koje su is-
pad ima pokuavale da ih odbace sa ovih komunikacija. Ta-
ko je Deveta krajika brigada 2. oktobra 1944. godine odbila
napad ja ih njema kih i ustakih snaga iz Zenice, Travnika
i Busova e prema Gropku i selu Tolovi ima i nanijela im
gubitke od 24 mrtva i 51 ranjenog vojnika. Brigada je imala
samo 2 mrtva i 4 ranjena borca." Pet dana kasnije (7. ok-
tobra), opet su ustae iz Busova e pole u pravcu Kru icei
napale ovu brigadu. I ovoga puta su bile odbijene i pretrpiv-
i gubitke od 15 mrtvih i 10 rajenih, vratile su se u Busova-
u." I kasnije su ustae napadima iz Zenice, Travnika i Bu-
sova e pokuavale da odbace jedinice Desete divizije sa ovih
komunikacija, ali su trpile neuspjehe.
Istovremeno, Pedeset tre a divizija napadala je na dije-
lu komunikacije izme u Maglaja, Doboja i Dervente. Poslije
Banjalu ke operacije, koji' je trajala od 18. do 29. septem-
bra, i etvrta divizija je orijentisana u pravcu Travnika i Ze-
nice. Tako su se u oktobru 1944. godine tri partizanske di-
vizije Petog korpusa nale na glavnoj komunikaciji u dolini
I
I
1
li
I
I
3. Hronologija oslobodila ke borbe naroda Jugoslavije 1941-1945,
str. 884.
4. Isto, str. 885.
5. Isto, str. 886, Na eljezni ku stanicu Lava napadao je Viso -
Im-fojni ki partizanski odred.
6. Isto, str. 887.
7. Isto, str. 887.
3. Isto, sir. 942.
9. Isto.
301
10. Isto, str. 945.
11. U dnevnom izvjetaju Operativnog odjeljenja Ministarstva 0-
ruanih snaga NDH od 24. oktobra 1944. godine u vezi s ovim napa-
dom Osme brigade pie: .... Od baca ke vatre poginula 2 njema ka
astnika, 1 ustaa, 1 domobran i gra ansko lice,
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 30, dok. br. 149t.
12. U izvjetaju Staba Desete divizije pie da su se u to vrije-
me u Zenici nalazile sljede e neprijateljeve snage: . 3. i 5. satnija i
oklopni vlak Zenica 17. eljezni ke bojne, 15. i 17. satnija 4. bojne
i dijelovi 2. bojne 11. ustakog stoja kog djelatnog (prometnog) zdruga,
782. turkestanski bataljon, 105. izvi a ki bataijon 5. SS brdsko-armij-
skog korpusa, 7. SS samostalni jurini divizion 7. SS divizije . Princ
Eugen- i vj erov at no 1. bataljon za osiguranje.
(Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 30, dok. br. 37).
cije dolo je tek 23. oktobra, ali to je bilo kasno. Travnik je
ve bio oslobo en. Toga dana oko1700 neprijateljevih voj-
nika, najve im dijelom ustaa.P krenulo je iz Zenice u pro-
tivnapad prema Travniku. Protivnapad je izvren preko 0-
soj nice (Grahov i a), Brajkovi a, Gu e Gore i Bukovice, za-
obilaze i poloaje Osme brigade. U takvoj situaciji Stab Pe-
tog korpusa intervenisao je sa dva bataljona Seste brigade,
koji su snanim napadima na padinama Vlai a zaustavili
neprijatelja, a sutradan, uz pomo dijelova Sedme, Osme i
Jedanaeste brigade, natjerali ga na povla enje.v'
I kasnije su ustae iz Zenice pokuavale da odbace Os-
mu krajiku brigadu koja se pribliila Zenici. Tako je 26.
oktobra grupa od 400 ustaa napala na njene bataljone u se-
lima Gradi e i Obrenovac, ali je u estokoj borbi, poslije
gubitaka od 21 mrtvog i IS ranjenih ustaa, ta grupa mora-
la da se povu e uZenicu.P Isto se ponovilo i tri dana kas-
nije (29. oktobra), kad je ve a grupa ustaa nastupala u prav-
cu sela ajdra i Dobriljevo. Borci Osme brigade i ovdje su
ih do ekali estokom vatrom, ubili 12 ustaa, a ostale natje-
rali da se bjekstvom spaavaju.t"
Padom Travnika, Nijemci i ustae su nastojali da, u-
pornom i aktivnom odbranom ceste Sarajevo-Kiseljak-Bu-
sova a i eljezni ke i drumske komunikacije u dolini Bosne,
osiguraju saobra aj i nesmetano izvla enje svojih snaga ko-
je su se probijale na sjeverozapad. Zato su na brzinu jo vi-
e utvrdili Kiseljak, Busova u, Zenicu 'i dalje sva mjesta u
dolini rijeke Bosne. Na ovaj na in su nastojali da oja aju
sistem odbrane du ove komunikacije.
tab Petog korpusa uo io je namjere okupatora i nje-
govih pomaga a, pa je 30. oktobra izdao direktivu pot inje-
nim jedinicama i usmjerio ih da napadima na komunikacije
Sarajevo-Mostar i Sarajevo-Bosanski Brod razbiju njegov
odbrambeni sistem i onemogu e mu saobra aj du ovih sao-
bra ajnica. Deseta divizija bila je orijentisana prema komu-
nikaciji Sarajevo-Mostar i Sali'\jevo-Zenica, a etvrta di-
vizija na dijelu komunikacije od Zenice prema ep u. Sred-
njobosanska Pedesettre a divizija trebalo je da paralie sao-
bra aj na dijelovima komunikacije izme u Zavidovi a i Der-
vente.
Bos~e i izloili je stalnim udarcima. Time je bio ispunjen
zahtjev Vrhovnog taba upornenutoj direktivi da se Peti kor-
pus ja e angauje na ovoj komunikaciji.
Poslije Banje Luke Travnik je bio najve e neprijate-
~je,,:o uporite na operativnom podru ju Petog korpusa. Sa
jakim utvr enjima i snagama sluio je kao bo no obezbje-
enje, titio prilaz glavnoj komunikaciji i zatvarao pravac
koji iz doline Lave izvodi u dolinu rijeke Bosne. Da bi se
stvorili uslovi da jedinice ja e nalegnu na komunikaciju u
dolini rijeke Bosne, tab Petog korpusa donio je odluku da
napadne i oslobodi Travnik i cijelu dolinu rijeke Lave. U
skladu s tom odlukom razra eni su plan i raspored napada,
a jedinice etvrte i Desete divizije privu ene su blie Trav-
niku. Travnik su branila tri bataljona ustaa, zatim andar-
merija, policija, ustaka milicija, posadne i arti1jerijske je-
dinice, te oklopni voz - ukupno 2.600 ljudi.
Poslije dvodnevnih tekih borbi, 22. oktobra neprija-
teljeva posada Travnika bila je likvidirana." Zajedno sa njom
likvidirane su i posade u uporitima u dolini rijeke Lave sve
do Busova e. Time je bio otvoren put za ja e napade na ko-
munikaciju u dolini Bosne.
Za vrijeme napada naih glavnih snaga na Travnik,
Osma krajika brigada i Vlai ki partizanski odred, raspore-
eni na poloajima Jelinak, Cajdra, Jagodi i i kod Stranja-
na, zatvarali su pravac koji iz Zenice vodi preko Gu e Gore u
Travnik. No u 20/21. oktobra, Osma brigada je sa ovih polo-
aja izvrila demonstrativni napad na Zenicu s ciljem da se
zavara neprijatelj i sprije i njegova intervencija u pravcu
Travnika.'! Taj cilj bio je postignut iako su tada u Zenici bi-
le vrlo jake ustake i njema ke snage. u Do njihove interven-
13. OsI. rat, knj. 2, str. 437.
14. Isto, str. 438.
15. Hronologija osl, borbe naroda Jugoslavije 1941-1945, str. 946.
16. Isto.
302
303
etvrtadivizija, ije je teite dejstva bilo odre enona
zeni kom sektoru, zapo ela je sa izvrenjem zadataka ve pr-
vih dana novembra. U po etku, akcije su izvodili samo Osma
brigada i Vlai ki odred, ali su brzo u borbu uvedene esta
i Jedanaesta brigada. Tako su no u 3/4 novembra 1944. go-
dine dijelovi Osme brigade napali i zauzeli eljezni ku stani-
cu Vranduk, a zatim izme u Zenice i Vranduka poruili pru-
gu li duini 3 kilometra. Prethodno je jedan voz naiao na
postavljene mine od kojih su uniteni jedna lokomotiva i pet
vagona. Na eljezni koj stanici Vranduk zarobljena je posa-
da od 14 domobrana, zaplijenjen jedan pukomitraljez, 12 pu-
aka i dosta municije.!?
Dan kasnije, 5. novembra, Prvi bataljon Osme brigade
do ekao je jednu ustaku grupu kod Gradi ai natjerao je
da se u neredu povu e u Zenicu. Gubici ustaa iznosili su '7
mrtvih i 11 ranjenih. Zaplijenjen je jedan minobaca .v
Sutradan uve e, 617 novembra, ponovo je izvren na-
pad na prugu u neposrednoj blizini Zenice. Dijelovi brigade,
poslije tro asovne borbe, zauzeli su eljezni ku stanicu Vra-
ca koju su branili domobrani XVII eljezni ke bojne. Tom
prilikom zarobljeno je 12 puaka i dosta druge ratne opre-
me. Poginula su dva, a ranjena tri borca Osme brigade.w
Na pruzi Lava-Kakanj dijelovi Jedanaeste brigade
razbili su jednu ja u njema ko-ustaku grupu koja je osigu-
ravala ovu komunikaciju. Ubili su 18 aranili 13 neprijatelje-
vih vojnika, te poruili prugu u duini od 500 metara i za
nekoliko dana na njoj prekinuli saobra aj."
No u 14/15 novembra jedan vod iz Prvog bataljona
Osme brigade sa minerskom grupom prebacio se preko Bo-
sne izme u eljezni kih stanica Vraca i Vranduk i poruio
oko 1500 metara pruge."
Ove akcije jedinica etvrte divizije na prugu natjera-
le su Nijemce i ustae da prave ispade i pokuaju odbaciti
brigade od komunikacije. Tako su 15. novembra pokuali da
pod zatitom jednog tenka izbace Prvi bataljon Osme briga-
de iz Gradi a. Me utim, bataljon ih je do ekao estokom
vatrom i natjerao da se vrate u Zenicu." I 16. novembra oko
600 njema kih vojnika i ustaa ponovo su napali Prvi bata-
Ijon na kosi Negraj i u Gradi u. Borba je trajala nekoliko
asova. Ubijeno je 28 aranjeno 35 neprijateljevih vojnika.
Bataljon je imao 4 mrtva i 6 ranjenih boraca."
Sutradan, 17., a odmah zatim 18. i 19. novembra, Os-
ma briaada je odbila jo tri sli na napada njema ko-usta-
kih i ~tni kih snaga iz Zenice i Busova e. U prvom ja em
napadu njema ko-ustake snage pokuale su da se probiju
prema Vitezu, ali su uz gubitke od 11 mrtvih i jo toliko
ranjenih bile primorane da se vrate nazad. U drugom napadu
oko 300 ustaa ponovo je iz Zenice polo ka Gradi u. Ovog
puta ustae su pretrpjele neto ve e gubitke (40 mrtvih i 33
ranjena). U tre em napadu (19. novembra), sa ustaama su
u estvovali i etnici (svega oko 300). Iznad sela Podbreja
bataljoni Osme brigade do ekali su ovu kolonu i potpuno je
razbili. Ubijeno je 19 ustaa i etnika, a oko 20 ih je bilo
ranjeno."
Dijelovi Osme i Jedanaeste brigade vodili su 23. no-
vembra esto asovnu borbu protiv ja ih njema ko-ustakih
snaga koje su uz podrku tenkova i artiljerije pokuale da
se iz Zenice probiju prema Travniku. Na poloajima kod Ka-
onika ova neprijateljeva kolona je zaustavljena i uz gubitke
od 35 mrtvih i 46 ranjenih prisiljena da se vrati nazad.w po-
novo su ove snage dva dana kasnije obnovile isti pokuaj ali
su opet bile odbijene."! Tada na ovaj sektor stie i esta !ra-
jika brigada. Ona je, 26. novembra, na putu Busovaca-
-Lava, iz zasjede, do ekala jednu neprijateljevu motorizo-
vanu kolonu i nanijela joj teke gubitke. Ubijeno je 16, a ra-
njeno 7 njegovih vojnika." I Osma brigada je, 28. novmbra
ispod Gradi a, na putu Zenica-Nemila, do ekala sli nu mo-
torizovanu kolonu i ubila 12 neprijateljevih vojnika, a 10 ih
ranila.v
I u' decembru 1944. godine nastavljena su dejstva et-
vrte divizije na ovom sektoru, ali je bilo manje neprijatelje-
vih ispada iz Zenice, a vie akcija i borbi koje su njene je-
17. Isto, str. 993.
18. Isto.
19. Isto, str. 994.
.20. Isto, str. 995.
21. Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 30, dok. br. 98.
22. Isto.
23. Hronologija osI. borbe naroda Jug~lavije 1941-1945, str. 996.
24. Isto.
25. Isto, str. 997.
26. Isto, str. 998.
27. Isto.
28. Isto.
304
305
dinice izvodile na komunikaciji i napadale neprijateljeve ko-
lone i saobra aj. Tako je ve 1. decembra 1944. godine pos-
lije otre borbe kod sela Banlozi, esta brigada razbila jed-
nu njema ku etu koja je pokuala da se iz Zenice probije
prema ep u. Tada je ubijeno oko SO, a u Bosni se utopilo
10 njema kih vojnika." Dva dana kasnije, ponovo je esta
brigada napala Nijemce kod istog sela i ubila 16 vojnika" I
Osma brigada je izvrila nekoliko akcija na prugu od kojih
je najzna ajnija bila S. decembra kod Janji a. Napadnut je
jedan njema ki transportni voz u kojem se prevozila jedna
ve a njema ka jedinica. Tom prilikom zapaljeno je 16 vago-
na, ubijeno i ranjeno vie njema kih vojnika."
I kasnije je bilo ovakvih i sli nih akcija Seste i Osme
brigade na prugu i uporita du komunikacije u kojima je
neprijatelj trpio sve ve e gubitke. Naro ito su ga teko po-
ga ale akcije koje su jedinice etvrte divizije izvodile u ne-
posrednoj blizini Zenice. Zbog toga su Nijemci u ovaj grad
dovla ili sve ja e snage i dalje utvr ivali uporita oko njega
i du pruge.
U toku pomenutih borbi, Nijemci, ustae i DVZ straa
su unitavali sela na lijevoj obali rijeke Bosne (Gradi e,
Stranjani, Vranduk, Pojske i druga). Prethodno su, po nare-
enju Nijemaca, ova sela bila evakuisana i tu ena iz flakova
i topova, a zatim plja kana i paljena." Uz ovo vrena su i
hapenja saradnika narodnooslobodila kog pokreta u gradu
i selima.
Dejstva i borbe jedinica Desete i etvrte divizije na o-
vom sektoru, pored gubitaka koji su nanoeni neprijatelju,
imali su i velikog politi kog zna aja za cijeli ovaj kraj. Po-
neseni OVImuspjesima, . radnici, seljaci i gra ani zeni kog
kraja u sve ve em broju, u grupama od po nekoliko deseti-
na, stupali su u partizanske redove i sa orujem u ruci bo-
rili se protiv okupatora i njegovih pomaga a.
2) Formiranje i djelatnost politi ko-partijskih rukovod-
stava i organa vlasti na terenu zeni kog kraja
U prolje e 1944. godine, imaju i u vidu perspektivu
razvoja narodnooslobodila kog pokreta na teritorij i izme u
29. Isto, str. 1024.
30. Isto, str. 1025.
31. Isto.
32. ABiH, Komisija za utvr ivanje zlo ina ... k 238, inv. br. 56860.
Travnika i Zenice i narastanje ilegalnog pokreta u Zenici,
Travniku i okolnim mjestima, Okruni komitet KPJ za Ba-
nju Luku odlu io je da formira Vlai ki NOP odred koji bi
pored borbenih zadataka trebalo da poslui i kao mobilizi-
raju a snaga za ve e u e e naroda ovog kraja u borbi.
Polovinom juna 1944. godine u komandi mjesta u ip-
ragama okupljali su se borci koji su bili odre eni da u u u
Odred, a nekoliko dana kasnije u selu Kruevo Brdo izvre-
no je i zvani no proglaenje Odreda. U po etku, Odred je
imao dvije ete, svega oko 50 naoruanih boraca, ali je kroz
borbu vrlo brzo dola do izraaja njegova mobilizatorska sna-
ga. Ve u avgustu 1944. godine imao je oko 600 naoruanih
boraca svrstanih u tri bataljona, Sve su to bili dobrovoljci i
najve im dijelom omladina iz sela izme u Travnika i Zenice.
Od tada, Odred prelazi na izvo enje krupnijih akcija
protiv neprijatelja i u estvuje u zajedni kim dejstvima ve-
ih jedinica narodnooslobodila ke vojske (brigada i divizija).
Tako je krajem jula pomogao i obezbje ivao prelaz Seste
li ke proleterske divizije preko rijeke Bosne na njenom pu-
tu u Srbiju. Kasnije, zajedno sa jedinicama etvrte krajike
divizije, u estvovao je u mnogim borbama koje su se vodile
na sektoru izme u Travnika i Zenice i na komunikaciji Ze-
nica-ep e. Prilikom prvog oslobo enja Travnika, 22. ok-
tobra 1944. godine, Vlai ki odred je, zajedno sa Osmom kra-
jikom brigadom, obezbje ivao pravac koji iz Zenice vodi
prema Travniku.
im je Vlai ki odred izrastao u jedinicu od oko 700
boraca i ispoljio neophodne borbene vrijednosti, odlu eno je
da se od njega formira brigada. Me utim, kad je i zvani no
to trebalo da se potvrdi, odustalo se od toga u skladu sa
odlukom Vrhovnog taba NOV i POJ da se vie ne formira-
ju brigade, nego da se ljudstvom iz partizanskih odreda po-
punjavaju postoje e. Tada je oko 450 boraca Vlai kog od-
reda prelo kao popuna u brigade etvrte divizije."
Poslije izvrene reorganizacije, kadrovskih promjena i
preformiranja eta, ponovo je dolo do pri1iva novih boraca
pa je Odred brojno brzo rastao. Karakteristi no je da su u
novembru i decembru 1944. godine u Vlai ki odred najvie
dolazili bivi pripadnici neprijateljevih/ formacija, domobra-
ni, milicioneri i etnici. Ovo je u prvom redu bio rezultat
odluke Predsjednitva AVNOJ-a o optoj amnestiji koja je
33. AVII, k-769a reg. br. 2-2-1/2.
306
307
bila objavljena 21. novembra 1944. godine. Ovaj dolazak no-
vih boraca omogu io je da se jo jednom popune jedinice
etvrte divizije, pa je po etkom decembra u njihov sastav
upu eno jo85 boraca."
Najve i broj borbi protiv neprijatelja Odred je imao
na sektoru izme u Travnika i Zenice i na komunikaciji iz-
me u Zenice i ep a. Samo od kraja decembra 1944. pa do
kraja februara 1945. godine u tim akcijama izbacio je iz stro-
ja 228 neprijateljevih vojnika, a imao 7 poginulih i 23 ra-
njena borca.P
Borbe Vlai kog odreda na ovim sektorima, njegov ak-
tivan politi ki rad i pravilan odnos boraca prema narodu bi-
li su uslov za izgra ivanje povjerenja i neophodnog jedin-
stva koje se stvaralo izme u partizanskih jedinica i pozadi-
ne. Iz toga je rezultirao aktivniji odnos prema narodnooslo-
bodila kom pokretu i ve e angaovanje naroda ovog kraja u
borbi.
U ljeto i jesen 1944. godine. a naro ito poslije oslo-
bo enja Travnika, kad je Vlai ki NOP odred u svojim bor-
benim dejstvima sve vie po eo da se orijentie u pravcu se-
la koja su bila blia Zenici, Okruni komitet KPJ za Banju
Luku pred uzeo je i mjere da formira jednu partijsku jedini-
cu koja bi uz Odred bila nosilac politi ke aktivnosti i orga-
nizator rada u pozadini i na terenu zeni kog kraja. Radi to-
ga su pozvani da iz Zenice i ep a na slobodnu teritoriju
iza u ukrija Uzunovi i Edhem Paali . Pozvana je bila i
jo jedna grupa koja je u Zenici radila odvojeno od partij-
skog aktiva i ilegalnog narodnooslobodila kog odbora. U njoj
su bili Jozo Mar inkovi , Ante Grgi , i Aleksandar anek."
Svi su oni tvrdili da su lanovi KPJ ida su se kao takvi o-
dazvali pomenutom pozivu. Okruni komitet nije prihvatio
njihova uvjeravanja i nije im priznao lanstvo u Partiji iz
poznatih razloga zbog kojih je Jozo Mar inkovi sa svojom
grupom jo prije rata bio isklju en iz KPJ.37 Jedino je saop-
teno ukriji Uzunovi u da je primljen u KPJ/a pitanje kon-
tinuiteta njegovog lanstva od 1941. godine ostavljeno je da
se kasnije rjeava. Ni Edhemu Paali u Okruni komitet nije
odmah priznao lanstvo u Partiji. To je u injeno tek poto
je provjereno njegovo dranje poslije zarobljavanja u Petoj
neprijateljevoj ofanzivi.v
Nekoliko dana kasnije, iz Zenice je izaao i Adem Fe-
himovi . Na osnovu preporuka Sukrije Uzunovi a i Ivana Ra-
kog, Okruni komitet ga je odmah primio u Partiju. Time
su bili stvoreni uslovi da se formira jedna partijska elija
koja bi na terenu Zenice pomagala Okrunom komitetu u ra-
du na stvaranju organa narodne vlasti, organizacija i odbo-
ra NOF-a, i organizacija omladine, AF-a, te odravala vezu
sa Zenicorn. I ve u prvoj polovini oktobra 1944. godine tak-
va partijska organizacija po ela je sa radom. U njoj su bili:
Marko Zec, Sukrija Uzunovi , Edhem Paali i Adem Fehi-
movie." Marko Zec je bio sa travni kog terena, ali je kao
iskusni politi ki i partijski radnik (do tada je bio sekretar
Sreskog komiteta SKOJ-a za Travnik) - pridodat ovoj eliji i
privremeno postavljen za njenog prvog sekretara. Ovu du-
nost obavljao je kratko vrijeme, a onda je, umjesto njega,
za sekretara izabran Adem Fehimovi .t"
34. Isto, reg. br. 3-21-2/3.
35. Isto, k-771a, reg. br. 5-9-3/5 i 6-16-2/6.
36. U pismu Okrunog komiteta za Banju Luku, od 12. novembra
1944. godine, u vezi s pozivom drugova iz Zenice pie: ... Prije 4-5
mjeseci pozvali smo sve nae simpatizere da iza u, da u gradu ostanu
tri druga, koji e dalje raditi. Drugovi koji su izlazili na na poziva
i oni koje su oni slali ve inom su odlazili u Vlai ki odred ...
(Arhiv CK SK BiH, Sarajevo, 42/2973).
37. Sje anje Voje Savi a, tada sekretara O. K. KPJ za Banju Lu-
ku, koje je 1974. godine dao autoru.
38. U pismu Okrunog komiteta KPJ za Banju Luku od 12. no-
vembra 1944. godine pie:
.. Drugi lan elije je Edhem Paali . Taj drug je bio u jednoj
naoj brigadi i tu je primljen u Partiju. Za vrijeme V neprijateljske
ofanzive bio je zarobljen i intervencijom prijatelja, a obzirom da je
bIO kadija, oslobo en je. Poslije toga izaao je k nama. U prvo vri-
jeme nismo mu priznali lanstvo, jer nismo imali o njemu podataka,
a kad smo provjerili a i na radu se pokazao dobar, primljen je ...
(AVII, !RP, BiH, 10/777).
39. U pismu sekretara Okrunog komiteta KPJ za Banju Luku
od 20. oktobra 1944. godine o tome pie sljede e:
. .. Za zeni ki teren formirao sam [edno tijelo koje e imati
zadatak da radi na terenu Zenice koliko moe i da se preko njih dri
veza sa gradom. To su: Marko Zec, Kadija, Riva i Fehimovi . Fehi-
movi a i Rivu sam primio u Partiju i s njima odrao sastanak. Poli
su zadovoljni na teren ... "
U drugom pismu Okrunog komiteta KPJ za Banju Luku od 12.
novembra 1944. godine vie se ne govori da je formirano jedno tije-
10 nego da je to bila partijska organizacija. (AVI!, IRP, BiH 10/2829
i 10/7777).
40. Sje anje Sukrije Uzu:novi a. U pomenutom pismu OK za Ba-
nju Luku o partijskom iskustvu lanova partijske organizacije kae se
slijede e: Dakle, svi ti drugovi, osim Marka Zeca, nemaju iskustva u
partijskom radu i samostalno bi teko rukovodili, I
309
308
Rad elije vrlo brzo se osjetio na terenu. Na konfe-
rencijama koje su odravane po selima, osnovan je ve i broj
seoskih narodnih odbora i odbora NOF-a, a priliv novih bo-
raca u brigade i Vlai ki partizanski odred bio je sve ve i.
Gra ani, radnici i omladina uklju rvali su se u Narodnoos-
lobodila ku vojsku. Tako je u ljeto i jesen 1944. godine, pre-
ma podacima SUBNOR-a Zenica i sje anja ve eg broja ak-
tivista, samo u Vlai ki partizanski odred stupilo oko stotinu
gra ana, najve im dijelom omladine i radnika iz eljezare
i Rudnika.
Najve i broj ovih drugova, kao i drugih koji su direk-
tno stupali u brigade, izali su iz Zenice preko postoje ih i-
Jegalnih kanala koji su vodili na oslobo enu teritoriju. Tako
je, na primjer, grupa u kojoj su bili: Ivica Krian, Andrija
Knez, Vinko Ivanovi , Albin Kenda i Anton Bili , izala pre-
ko sela Lokve. Ovdje ih je sa ekala veza (jedan radnik iz e-
ljezare) na koju ih je uputio Ivan Ra ki. Ovaj radnik ih je
odveo u selo Kljake, a odatle su, u pratnji