You are on page 1of 750

EDICIJA SANSKI MOST

KNJIGA III

ODBOR ZA PRIPREMU EDICUE


Ahmet KADI (predsjednik), Zdravko ADAMOVI, Esad ALAGI, Ivica AT'
LIJA, Milenko BASIC, Suad BISCEVI, Rade BRKI, Mihajlo BJELOVUK,
Harno CEHAJIC, Mile CAVLOVIC, Milan DALJEVIC, Petar DODIK, Mio Da
SENOVIC, Olga DOSENOVIC, uro UREVIC, Duan URIC, Stojanka
ERCEG MIUATOVIC, Smail HAD2IAHMETOVIC, Mehmed HAD2IMEHMEDOVIC, Muhamed HADISELIMOVIC, Milan INDIC, Slobodan INDIC, Milka
JAKSIC, uro KARANOVIC, Stana KNEEVI, Obrad KONDIC, Smajo
KORLAT, I Milan KRAGULJ Uro KUKOLJ, Slavko MAJKIC, Stojan MAKIC,
Zvonko MERSA, Stojan Stojanda MILINOVIC, Milan Milani MILJEVIC,
Milan Miuka MILJEVIC, Milan MIUUS, Ibrahim PASAGIC, Mihajlo PEJIC,
urin PREDOJEVIC, Zdravko PROSIC, Duan RADI, ore SREDIC, Mir
ko STANIC, Obrad STUPAR, Gojko SIKMAN, Lazar SUSNICA, uro TRKUUA, Obrad VOKIC, Jovan . VIDOVIC, | Petar VOJNOVI | Mirko VRANI,
Duan Dule VUKIC, ura VUKOVIC, Jovo VULIN i Petar ZORIC.

REDAKCIJSKI ODBOR
Mio DOSENOVIC (predsjednik), Hamo CEHAJIC, Petar DODIK, Mehmed
HADIMEHMEDOVIC, Milan INIC, Stojan MAKIC, Mirko VRANI i Nail
REDIC (odgovorni urednik).

Recenzenti: Milan INIC, dr Duan LUKAC i Stojan MAKIC.


Redaktori: Momir KALEM, Ivan MATOVIC i Esad TIHI.
Lektor: Cedomir RADOJCIC

BRANKO J. BOKAN

SREZ SANSKI MOST


U NOB
1941-1945. GODINE

Skuptina optine Sanski Most, 1980. godine.

XI Razvoj NOB tobom 1943. godine


1. NEPRIJATELJEVA ETVRTA OFANZIVA JANUAR-FEBRUAR
1943. GODINE
U drugoj polovini 1942. NOP u Jugoslaviji razvijao se veoma uspjeno.
Proleterske, krajike, hrvatske i slovenake jedinice izvravajui zadatke
dobijene od Vrhovnog taba razvile su iroka ofanzivna djejstva, oslobodile
nova prostrana podruja i dole do znaajnih koliina oruja. Postignuti re
zultati omoguili su da se formira vei broj novih jedinica. Krajem godine
na ovom podruju ve djejstvuje 29 udarnih i proleterskih brigada. U cilju
uspjenijeg rukovoenja Vrhovni tab formira krupnije vojne formacije, di
vizije i korpuse. Naredbom vrhovnog komandanta druga Tita u toku decem
bra 1942. formirano je osam divizija: 1. i 2. proleterska, 3. udarna, 4. i 5. kra
jika, 6. lika, 7. banijska i 8. kordunska. Istovremeno su formirana i dva
korpusa: 1. bosanski i 1. hrvatski.
Po odluci Vrhovnog taba NOV i DV Jugoslavije sredinom decembra
1942. godine ... stvorena je od mnogobrojnih udarnih i partizanskih brigada
i od nekih veih partizanskih odreda, regularna Narodno-oslobodilaka voj
ska Jugoslavije.1
Krajem novembra u Bihau je odrano Prvo zasjedanje Antifaistikog
vijea narodnog osloboenja Jugoslavije (AVNOJ), iji je Izvrni odbor pri
mio na sebe funkciju prve narodne vlade. Odrani su i Prva konferencija
Antifaistikog fronta ena (u Bosanskom Petrovcu, 68. decembra 1942) i
Prvi kongres Ujedinjenog saveza antifaistike omladine Jugoslavije (USAOJ,
u Bihau 2729. decembra 1942. godine). Organizovana je narodna vlast,
narodnooslobodilaki odbori u svim naseljima slobodne teritorije.
Nova ofanziva divizija i korpusa NOV zapoeta novembra 1942. ozbiljno
je potresala kvislinku tvorevinu, tzv. NDH, i ugrozila strateke interese njemako-italijanskog okupatora.
'Josip Broz Tito: Stvaranje Narodno-oslobodilake vojske, lanak objavljen u listu
BORBA od 20. decembra 1942. godine.

Krajem godine jedinstvena slobodna teritorija obuhvata skoro itavu


oblast Bosanske krajine, Like, Korduna i Banije, sa ukupnom povrinom od
preko 45.000 kvadratnih kilometara. Na ovom podruju neprekidno jaa
jedinstvo narodnih masa oko politike platforme NOP. Izraz tog jedinstva
predstavljaju NOO, koji se od mjesnih, optinskih i sreskih odbora do
AVNOJ-a razvijaju u jedinstven sistem nove vlasti.
Ovakav razvoj vojne i politike situacije pokazao je da okupator i kvi
slinzi nisu mogli zaustaviti i razbiti jedinice NOV i POJ dotadanjim vojnim
operacijama ni primjenom masovnog terora. To prisiljava okupatora da preduzme nove napore s ciljem razbijanja NOP i unitenja NOV i Titove dra
ve, kako su ovu teritoriju u ovo vrijeme nazivali.

NEPOSREDNI UZROCI ZA NOVU OFANZIVU


Razvoj NOP u drugoj polovini 1942. u centralnim i zapadnim oblastima
poremetio je njemake planove za ovo podruje. Zato je Hitler poetkom
novembra poslije konsultovanja s generalom Lerom, njemakim komandan
tom na Balkanu, te Antom Paveliem, poglavnikom tzv. Nezavisne Drave
Hrvatske, odluio da se u toku zime jakim okupatorskim i kvislinkim sna
gama preduzme ofanziva na jugoslovenskom ratitu.
U to vrijeme dolo je i do ozbiljnog pogoranja situacije za faistike
sile i na glavnim svjetskim ratitima. Na istonom frontu otpoela je u dru
goj polovini novembra velika ofanziva Crvene armije kod Staljingrada, u ko
joj je bila okruena, a kasnije i unitena njemaka grupacija od preko 300.000
vojnika. U sjevernoj Africi njemako-italijanske trupe su izloene sve jaim
udarima saveznikih snaga. Njemakoj komandi postaje sve jasnije da se
pribliava slom toga fronta. U sklopu takvih dogaaja sve vie raste znaaj
Balkana, a u okviru toga i znaaj jugoslovenskog ratita i NOV, koja je mo
gla oteati ne samo manevar osovinskih snaga nego i uspjeno potpomoi
eventualni savezniki poduhvat u oblasti Sredozemlja na Balkanu. Zato je
odluka njemake Vrhovne komande za zimske operacije protiv NOV dobila
jo vei znaaj u okviru Hitlerovih strategijskih planova za nastavljanje rata
u 1943. godini.

PLAN NEPRIJATELJA ZA ETVRTU OFANZIVU


I NJEGOVE SNAGE
Osamnaestog decembra 1942. u istonoj Pruskoj, Hitler je odrao sasta
nak sa naelnicima tabova i ministrom spoljnih poslova Njemake i Italije.
Na njemu je odlueno da se preduzmu zajednike operacije radi unitenja
glavnine NOV na podruju Bosanske krajine.
Poetkom januara 1943. njemake i italijanske komande razradile su
konkretan plan zimskih operacija pod ifrom Vajs1 i Vajs2. U toku ope
racije Vajs1 planirao je da se okrue i unite snage NOV na prostoriji Ba
nije, Korduna, Like i dijela Bosanske krajine, a zatim u operaciji Vajs2
da se dovri unitenje ovih snaga NOV koje bi se izvukle ispred udara u toku
prve operacije prema jugu ka podruju Drvara, Glamoa i Livna. U toku
operacije za unitenje jedinica NOV planirano je da se opljakaju i razore

materijalna dobra slobodne teritorije, a odraslo stanovnitvo internira u po


sebno pripremljene koncentracione logore.
I etnici u centralnoj i istonoj Bosni planirali su napad na slobodnu
partizansku teritoriju u Bosanskoj krajini. Ti planovi su zadravali ie
nje prostorije izmeu rijeka Vrbasa i Sane, a zatim i pripreme za opte
ienje od komunista u Gr meu.2 Meutim, uspjene akcije partizanskih
brigada u podruju Manjae tokom avgusta-septembra 1942, a potom i akcije
partizanskih brigada i divizija u podruju centralne Bosne onemoguile su i
poetak realizacije ove zamisli.
I Stab Drae Mihajlovia vrio je pripreme za ofanzivu protiv slobodne
partizanske teritorije u Bosanskoj krajini. Draa Mihajlovi je jo polovinom
jula 1942. doao u Hercegovinu i u blizini Gacka odrao sastanak sa koman
dantima bosanskih, likih, dalmatinskih i hercegovakih etnika, upoznava
jui ih, pored ostalog, i sa svojim planom akcije na zapadnu Bosnu. Od tada
on je svu svoju aktivnost usmjerio prije svega na izvrenje toga plana. Svo
jim potinjenim komandantima je dao zadatak da od Italijana i Nijemaca
trae to vie oruja, municije, odjee, obue i hrane kao i podrku za plani
rani napad na sovjetsku republiku, komunistiku republiku, Titovu ko
munistiku dravu ili dravu crvenih, kako su etniki komandanti u to
vrijeme nazivali slobodnu partizansku teritoriju na tlu Bosanske krajine i
dijela Hrvatske.
Tokom decembra 1942. etniki komandanti intenzivno rade na tome da
uz pomo Italijana dobiju odobrenje od Nijemaca da mogu sa svojim jedi
nicama krenuti u Bosansku krajinu. Nakon dugih priprema Draa Mihajlo
vi je 2. januara 1943. izdao naredbu pod nazivom Direktiva br. 1 kojom
je odreen cilj i nain izvoenja operacije. Tom direktivom etniki 2. kor
pus, od oko 2.000 boraca, dobio je zadatak da preko Donjeg Lapca i Nebljusa
prodre na Grme planinu, hercegovaki etnici, 3. korpus, pravcem od Knina
preko Petrovca do Krnjeue i Grmea, 2. kosovska etnika brigada od Drni
a, preko Rora i Ribnika do Kljua, dok 1. etniki korpus treba od Knina
preko Vrhovina i Bihaa da prodre do Grme-planine. Naredbom su dati
zadaci i etnicima na Manjai i oko Jajca, koji su pod komandom Uroa Drenovia trebali da prodru na rijeku Sanu i sa istone strane opkole partizan
sku slobodnu teritoriju. Meutim, poto je okupator u to vrijeme u fazi za
vrnih priprema za veliku ofanzivu, on odbija prijedlog etnika da sami
izvedu svoju ofanzivu.
/
Na insistiranje Italijana Nijemci dozvoljavaju da neki etniki odredi
uestvuju u ofanzivi, i to samo u predjelu Knin Bosansko Grahovo, gdje
djejstvuju italijanske trupe. Tek u toku druge faze operacije Vajs, zbog pre
trpljenog poraza u borbi s partizanskim divizijama u dolini Neretve, Italijani
e ubrzano dovlaiti etnike jedinice na lijevu obalu rijeke Neretve, da bi
sprijeili dalji prodor partizanskih divizija u Hercegovinu.
Uzalud su bili svi napori etnikih komandanata, Nijemaca i Italijana.
Glavnina partizanskih divizija, pod neposrednom komandom Vrhovnog taba
NOV i POJ, (u daljem tekstu: Vrhovni tab) na lijevoj obali rijeke Neretve
potpuno je razbila ovu koncentraciju etnika (preko 20.000). Poslije ovog
poraza etnici nikad vie nisu mogli mobilisati jae snage u borbu protiv
partizana.
* Arhiv Vojnoistorijskog instituta (u daljem tekstu Arhiv VII) BH-H 535.

Za izvoenje operacije Vajs1 bile su predviene snage dva korpusa:


njemakog korpusa Kroatien (sastava: 369. legionarska, 7. SS Princ
Eugen, 714. i 717. posadna divizija, jedan puk 187. divizije i dvije domo
branske brdske brigade), jaine oko 57.000 vojnika i 5. italijanskog armijskog
korpusa (sastava: divizije Re, Lombardija i Sasari, oko sedam usta
kih i domobranskih bataljona i jedna skupina etnika), jaine oko 38.000
vojnika, tj. ukupno oko 95.000 vojnika. Za podrku tih neprijateljskih snaga
iz vazduha bilo je predvieno etrnaest eskadrila avijacije, sa ukupno oko
150 aviona.
Prema utvrenom planu, njemake divizije trebalo je da krenu u na
stupanje sa linije: Karlovac Glina Kostajnica Bosanski Novi Sanski Most, sa ciljem da brzo presijeku slobodnu teritoriju na pravcu Karlo
vac Biha Sanski Most i unite snage NOV sjeverno od te linije. Italijanske divizije nastupale su sa linije: Ogulin Vrhovine Gospi Gra
ac ka komunikaciji Karlovac Biha Bosanski Petrovac radi, sadjejstva s njemakim snagama na tom pravcu i istovremenog unitenja snaga
NOV u Lici.
Ideja manevra za Vajs1 sastojala se u tome da se brzim prodorima
njemakih divizija od Karlovca i Sanskog Mosta ka Bihau slobodna terito
rija presijee u roku od 48 sati na dva dijela i uz koncentrino nastupanje
ostalih divizija na toj liniji snage NOV razbiju na manje grupe i zatim po
stupno unite.

PLAN VRHOVNOG TABA I GRUPISANJE


NAIH SNAGA
Vrhovni tab je poslije formiranja divizija i korpusa sredinom novem
bra razradio jedinstven operativno-strategijski plan za ofanzivna djejstva u
zimskom periodu 19421943. Najznaajnija komponenta operativne zamisli
Vrhovnog taba bila je u tome to je angaovanjem dviju divizija prema
centralnoj Bosni trebalo osloboditi ovo podruje, koje je trebalo da poslui
kao polazna osnovica sa koje bi se u proljee 1943. preduzela ofanziva djej
stva jakim snagama prema Srbiji i Crnoj Gori, sa ciljem da se ubrza proces
razgaranja NOP u istonim oblastima zemlje. Ofanzivna djejstva naih sna
ga razvijala su se sve do 20. januara 1943, kada je poela etvrta neprijatelj
ska ofanziva.
Istovremeno s planom ofanzivnih djejstava Vrhovni tab je razradio i
koncepciju operativnog plana za odbranu slobodne teritorije. Sutina ovog
plana je bila da se snage NOV ne izlau udaru koncentrisanih, brojno i teh
niki nadmonijih snaga neprijatelja; dosljedno se drati principa taktike i
strategije optenarodnog partizanskog rata; teite djejstva u odbrani zasni
vati na manevru i protivakcijama.
Neposredno pred joetak nove neprijateljske ofanzive glavnina NOV
bila je rasporeena u tri osnovne grupacije: 1. hrvatski korpus (6. lika,
7. banijska i 8. kordunska divizija,, dvije samostalne brigade i tri partizanska
odreda), sa oko 15.000 boraca, 1. bosanski korpus (4. i 5. krajika divizija,
dvije samostalne brigade i jedan partizanski odred), sa oko 11.500 boraca,
Operativna grupa divizija (1. i 2. proleterska i 3. udarna divizija), sa oko
14.000 boraca. Ukupna jaina sve tri grupacije iznosila je oko 41.000 boraca.

Jedinice 1. hrvatskog i 1. bosanskog korpusa, sa ukupno oko 27.000


boraca, bile su rasporeene na podruju koje e biti zahvaeno djejstvom
nepripatelja u operaciji Vajs1. Odnos snaga je bio tri i po prema jedan u
korist neprijatelja. Operativna grupa divizija nala se izvan ovog podruja.
U podruju grada Sanski Most i oblinjim selima izvrila je koncentra
ciju 717. njemaka divizija, njoj pridodati 202. tenkovski bataljon i dva bataljona 2. domobranske brdske brigade.
Na liniji od Volinje, preko Bosanskog Novog do Prijedora u uporitima
du rijeka Une i Sane, ceste i pruge skoncentrisala se 714. njemaka pjea
dijska divizija. Tu je bila i domobranska posadna jedinica 4. bataljon
3. brdske domobranske brigade u rejonu Maslovare Radomirovac
Svodna i 3. bataljon 2. brdske domobranske brigade u rejonu Svodna Dobrljin.
Sjeverno od Gline i Kostajnice bile su prikupljene jedinice 369. nje
make pjeadijske divizije, a na podruju Karlovac Petrinja 7. SS divizija
Princ Eugen.
Spremajui se za ovu ofanzivu neprijatelj je nastojao da demoralie
stanovnitvo ovog kraja i unese paniku, pa je zbog toga uputio na ovu terito
riju nekoliko svojih agenata. Jedan od njih je bio i uhvaen sredinom janu
ara 1943. godine.5

Zbornik NOR, tom II/7 (u daljem tekstu: ZB.), str. 359.

2. STANJE NA SANSKOM SREZU PRED I ZA VRIJEME


OFANZIVE JANUAR-FEBRUAR 1943.
ivot na slobodnoj teritoriji Podgrmea i na podruju sanskog sreza u
uslovima rata i ratnih tekoa tekao je relativno normalno. Na slobodnoj
teritoriji Podgrmea ovjek se osjeao bezbjednim. U njemu je sazrijevalo
saznanje da ovo podruje predstavlja dio jedne nove drave u kojoj vlast
ima narod preko svojih N00, dio drave koja se razvija i ivi novim ivotom.
Do najveeg broja sela u ovom kraju neprijatelj za proteklih sedamnaest
mjeseci borbe nije doao. U mnoga sela okupatori i ustae nisu doli ni u
vrijeme aprilske okupacije 1941. do poetka ustanka jula iste godine. U seli
ma dublje u slobodnoj teritoriji, a posebno u onim gdje su bila sredita
optinskih i nekih seoskih NOO, gdje su bili tabovi i komande, ili u ijoj su
blizini bile partizanske bolnice, ivjelo se kao u svakoj ratnoj pozadini, rela
tivno sigurno i bezbjedno. Ali ono to je karakterisalo ivot na slobodnoj
teritoriji, bila je velika aktivnost pozadine za front: politika, drutvena, kul
turna i privredna aktivnost.
Rukovodstvo ustanka i stanovnitvo Podgrmea bilo je svjesno da ne
prijatelj moe jaim snagama privremeno okupirati ovu slobodnu teritoriju.
Zato je jo od oktobra 1941. poela izgradnja magacina i kukuruzana (koe
va) u Grmeu, kao i manjih trapova i skrovita u neposrednoj blizini kua.
Ve tada je poelo i otpremanje ita, povra i drugog u te magacine i skro
vita mjesta, da ne bi pri eventualnom prodoru neprijatelja palo u njegove
ruke. Zato su i bolnice graene u Grmeu.
I, upravo, kada se slobodna teritorija najvie proirila, poslije oslobo
enja Bihaa, Bosanske Krupe, Cazina, Velike Kladue, Slunja, Livna, Klju
a, Mrkonji-Grada i mnogih drugih gradova, kada su partizanske divizije
bile u snanoj ofanzivi kako prema Zagrebu tako i prema Banjaluci, central
noj Bosni, prema Jajcu, Travniku, Kninu i na drugim pravcima, stigle su prve
zvanine vijesti da udrueni okupatori, Nijemci i Italijani, ustae i etnici
spremaju veliku ofanzivu protiv centralne slobodne teritorije u Jugoslaviji.
Sredinom januara 1943. od politikog komesara Osmana Karabegovia
u tabu 1. bosanskog NOU korpusa tadanji sekretar sanskog sreskog komi
teta KPJ Stojan Maki dobio je prvo zvanino obavjetenje o predstojeoj
ofanzivi neprijatelja. Tom prilikom je primio i direktivu od Oblasnog komi
teta KPJ za Bosansku krajinu kakvu aktivnost razvijati do poetka neprija
teljske ofanzive, a ta raditi u ofanzivi.
Dat je zadatak i Sreskom komitetu KPJ sanskog sreza da priprema cje
lokupno stanovnitvo za otpor okupatoru i njihovim slugama, ustaama i et
nicima. Preporueno je da svi mladi mukarci, ene i djevojke stupaju u
operativne jedinice, odnosno najblie partizanske ete. Pristupilo se organi
zaciji evakuacije, prikrivanja i zbrinjavanju ranjenika i bolesnika. Posebno
je naglaena potreba brze gradnje sklonita na pogodnim mjestima u blizini

10

kua u koje treba sklanjati ito i druge namirnice, kao i kune stvari. Vee
vikove ita trebalo je hitno otpremati u magacine i kukuruzane (koeve)
ranije sagraene u Grmeu.
Zadatak partijsko-politikog rukovodstva je bio da najue sarauje sa
svojim tabovima i jedinicama, posebno sa tabom 6. brigade, sa bolnicama,
komandama mjesta i partizanskim straama. Naroito obezbjediti saradnju
tabova i jedinica sa NOO sela, optina i nedavno formiranim Sreskim NOO.
Stanovnitvo koje bude moralo naputati svoja sela, a koje ne mogne da se
ukljui u vojne jedinice, treba da se ili skriva u peinama, vrtaama i pod
zemnim sklonitima u blizini kua i sela, ili da se evakuie u sela u podnoju
Grmea.
Dan kasnije Trivo Bogunovi, lan Okrunog komiteta KPJ za Podgrme, prenio je direktive Okrunog komiteta za izvrenje neophodnih aktiv
nosti u periodu do poetka ofanzive, kao i tokom napada na slobodnu teri
toriju. Tom prilikom je nareeno da se evakuacija stanovnitva vri prav
cem Luci Palanka Majki Japra Benakovac Gorinja ka Grmeu.
Reeno je da ljudi ponesu zimsku odjeu, najpotrebniju posteljinu, hranu za
vie dana i povedu manji dio stoke, a da preostalu stoku puste u ume i
gajeve oko sela. Najavljeno je da se poetak napada oekuje za sedam-osam
dana i da se mora na ovim poslovima raditi ubrzano.
Po prijemu direktiva rukovodstva drutveno-politikih organizacija odr
ala su sastanke, i to: Sreski komitet KPJ, Sreski komitet SKOJ-a i Sreski
odbor AF. Na njima je razmatrana vojno-politika situacija i zadaci. Raz
matrana su i druga pitanja i dati zadaci politikim radnicima. lanovi ovih
rukovodstava odmah su krenuli u optinska sredita, a potom i u pojedina
sela.
lanovi Sreskog i optinskih komiteta KPJ dobili su zadatak da sve
lanove Partije i SKOJ-a upoznaju sa situacijom i neodlonim zadacima i da
se sve vrijeme do ofanzive, i za vrijeme napada, nalaze s narodom.
I Izvrni odbor Sreskog NOO je odrao sjednicu, a potom zaduio svo
je lanove da dobijene zadatke prenesu svim optinskim NOO u Luci-Palanci. Dabru, Lipniku, Bosanskom Milanovcu i Halilovcima, a potom i svim seo
skim NOO.
Sreski komitet KPJ, tada u sastavu: Stojan Maki, sekretar, i lanovi:
Simo Bjelajac, Nada Jovovi, Duan Stupar Pobro, Jela Perovi, Smilja opi-Raeta i Rajko Drljaa na prvoj sjednici, na kojoj je razmatrao dobijene
informacije zakljuio je da odreeni pravac evakuacije stanovnitva u snije
gom zavijani i nenaseljeni Grme nije dobar. Konstatovano je da bi to iza
zvalo teke posljedice. Zato se Sreski komitet odmah obratio tabu 6. kraji
ke brigade sa prijedlogom da je mnogo bolje da se evakuacija vri u pravcu
Mijaice, Bravska, Crkvenog i Ribnika. tab Brigade je prihvatio prijedlog
Sreskog komiteta bez primjedbi.
Od asa dobijene informacije o neprijatelj evo j ofanzivi, svi lanovi ru
kovodstva drutveno-politikih organizacija, svi lanovi KPJ i SKOJ-a i svi
lanovi Sreskog, optinskih i seoskih NOO krenuli su na izvravanje dobijenih zadataka.

11

Da bi se i stanovnitvo upoznalo sa neposrednom vojno-politikom situ


acijom i konkretnim zadacima, odrani su skupovi stanovnitva, odnosno
politike konferencije. Sreski komitet KPJ je na tim sastancima zaduio svo
je lanove i sve politike radnike da, izmeu ostalog, od stanovnitva trae
prijdloge kako da se pozadina to bolje organizuje za doek predstojee ne
prijateljeve ofanzive. Ovakve konfrencije, sa slinim sadrajem, odravane
su vie puta u svim slobodnim sanskim selima.
Politike konferencije su odravane i poslije 20. januara 1943, kada je
neprijatelj ve krenuo u napad na slobodnu teritoriju.

12
,

3. RASPORED JEDINICA I USTANOVA NOV NEPOSREDNO


PRED NEPRIJATELJEVU OFANZIVU
Dan poslije smotre 4. krajike NOU divizije, njena 2. i 5 brigada su
otile iz Podgrmea. Brigade su izmeu Dragotinje i Blagaja prele rijeku
Sanu, cestu i prugu i dole na Karan i Kozaru. Tamo su pod komandom ta
ba 4. divizije izvodile akcije na neprijateljska uporita, prije svega u Lijevu
Polju.
U Podgrmeu su ostala samo tri bataljona 6. krajike NOU brigade:
1. bataljon u rejonu Umci edovaa Brajia Tavan, 2. bataljon u rejo
nu Krlje Agii Ovanjska i 4. bataljon u meuprostoru ova dva bataljo
na, na poloajima Lukavica Okre irkii Suhaa; 3. bataljon 6. bri
gade je posluio kao jezgro za formiranje 8. krajike brigade. Neposredno
pred ofanzivu jedan bataljon 8. brigade je bio na poloaju prema Dvoru na
Uni u Bosanskom Novom na lijevoj obali rijeke Une. Jedan bataljon ove
brigade je bio na podruju Novske planine dok su dva bataljona bila u poza
dini, jedan u podruju Buima, a drugi u podruju Otoke.
Prva i 7. krajika brigada 5. krajike NOU divizije bile su na poloaji
ma juno i jugoistono od Sanskog Mosta, u podruju sela Tramonje, Ko
zice, Podova i Vrhpolja. etvrta krajika brigada je bila na komunikaciji
Banjaluka Sitnica i prema Jajcu. tab 5. krajike divizije je tada bio u
Kljuu.
U ovo vrijeme na podruju sanskog sreza bila su sljedea vojna i drutveno-politika rukovodstva, bolnice i optinski NOO:
tab 1. bosanskog NOU korpusa nalazio se u novosagraenom nase
lju Vodice u Grmeu, podruje Metla, kota 760, sjeverozapadno od Lucl-Palanke,
Intendantura i pojedini dijelovi 1. bosanskog NOU korpusa su bili
u Luci-Palanci,
tab 4. krajike divizije, nalazio se u Majki-Japri, u kui Duana
Majkia na Radano vom polju,
tab 6. krajike brigade je bio u selu Dabru kod crkve,
tab 1. artiljerijskog diviziona bio je u Luci-Palanci,
Komande mjesta su bile u Luci-Palanci, Budimli-Japri i u Sanici,
Sjedite Sreskog NOO, Sreskog komiteta KPJ Sreskog komiteta
SKOJ-a i Sreskog odbora AF sanskog sreza je bilo u Luci-Palanci,
Optinski NOO su bili u Luci-Palanci, Lipniku, Bosanskom Milanovcu, Dabru i Halilovcima, gdje su bila i sjedita optinskih komiteta SKOJ-a,
optinskih odbora AF i USAOJ-a. Optinski komiteti KPJ su bili u Luci-Palanci, za lucipalansku, dabarsku i bosanskomilanovaku optinu, i u Ha-

13

lilovcima za halilovaku optinu. Lipnika optina tada jo nije imala optinski kometit KPJ, ve je Sreski komitet KPJ neposredno djelovao u selima
ove optine.
U planini Grme bile su bolnice: Korianica, Nova centralna bolnica
nedaleko od Zbjega, Stara centralna bolnica u Pleini pored Suvopolja, a u
Jelainovcima, Tuk-Bobiji, Hadrovcima i jo nekim selima bila su bolnika
odjeljenja i u Majki-Japri civilna ambulanta i zarazno odjeljenje.
U podruju Velike Vode u Grmeu radili su parni mlin, elektrina cen
trala i pekara. U Grmeu je bilo i nekoliko veih i dosta manjih magacina,
kukuruzana i koeva u koje su intendanture i N00 smjestili rezerve hrane
i drugih potreptina.
U ostalim rejonima Podgrmea, neposredno pred ofanzivu, osim sreskih
N00 Bosanska Krupa (u slobodnom gradu) i Bosanski Novi (u Rujikoj),
optinskih NOO, sreskih komiteta KPJ i SKOJ-a, sreskih odbora USAOJ-a i
AF-a, komandi mjesta i drugih ustanova bili su i: Okruni komitet KPJ i
OK SKOJ-a za Podgrme u Gorinji, Komanda podgrmekog podruja u Benakovcu, u zgradi gdje je bio nekadanji Stab 1. krajikog odreda, zatim Vojnotehnika radionica u Meugorju nedaleko krupske Suvaje, Djeiji dom u
Srpskoj Jasenici, partizanske bolnice u Lastvama i Ristovcu, Invalidski dom
u Srednjem Duboviku i dr.
Tada su u slobodnom Bihau bili:
Vrhovni tab, CK KPJ, CK SKOJ-a, Izvrni odbor AVNOJ-a i Zemaljski
odbor USAOJ-a, zatim komanda bihakog podruja i komanda mjesta, te Par
tizanska bolnica u egaru (nedaleko od grada), Okruni i Sreski komitet
KPJ, Narodni univerzitet, Kazalite narodnog osloboenja, Oficirska kola.
Vii partijski kurs CK KPJ i dr.
Na dijelu eljeznike pruge od Bihaa do Srbljana saobraao je voz.
Postojale su telefonske veze iz Bihaa prema svim podrujima slobodne teri
torije, postojala je iroka mrea relejnih stanica, dok su autobusi saobraali
na nekim cestama slobodne teritorije (Biha Bosanski Petrovac Drvar,
Livno Glamo i jo nekim). Ustaljenim danima radila je pijaca u Bihau,
Livnu, Cazinu, Velikoj Kladui i svim drugim osloboenim gradovima, gdje
su seljaci i zanatlije prodavali svoje proizvode ili vrili trampu, u nedostatku
novca.
Na slobodnoj teritoriji Podgrmea postojalo je shvatanje da je Grme
neosvojiv. Ve treeg dana ofanzive tab 1. bosanskog NOU korpusa u pismu
tabu 5. krajike divizije iznosi sljedee:
...4) Najvaniji zadatak za nas jeste da branimo Grme gdje su nam
bolnice i magacini, kao i da omoguimo evakuaciju ranjenika i materijala
koji su smjeteni uz drum Sanski Most Palanka Krupa, t. j. da borbom
stvorimo potrebno vrijeme da se skloni ono to je najvanije, da se na taj
nain oslobodimo onoga to pretstavlja teret za operativne jedinice .. .*
I
komandant njemakih trupa u Hrvatskoj smatra planinu Grme jed
nom od glavnih uporita NOV i POJ. Zato u svojoj naredbi od 30. januara, za
zavretak operacije Vajs1, saoptava:
2) Poto pree rijeku Unu, Njemaka komanda u Hrvatskoj e pro
duiti gonjenje potuenog neprijatelja ka jugu, sa ciljem da razbije njegove
formacije koje su se povukle na planinu Grme.. .*
* Zb. IV/9, str. 2623.
Zb. IV/9, str. 599.
14

Istom naredbom on nareuje 369. diviziji da raiava sjeverni dio


planine Grme, dok je 717. divizija ve od poetka imala zadatak ienja
istonog i sjevernog dijela Grmea. Jo jednom u ovoj naredbi general Liters
podvlai vanost raiavanja Grme-planine, pa kae:
... Metodino raiavanje planine Grme je od najvee vanosti za
produenje operacija i sigurnost snabdijevanja .. .6

Zb. IV/9, str. 600.

15

4. BORBE NA SANSKOM SEKTORU


(januar-februar 1943. godine)
Prvog dana ofanzive na slobodnu teritoriju neprijatelj je krenuo iz
Sanskog Mosta prema Vrhpolju, i prema Brajia Tavanu i Djedovai. Kako
su toga dana zapoeli jaki neprijateljski napadi i na mnogim drugim prav
cima prema slobodnoj teritoriji Vrhovni tab je naredio tabu 1. bosanskog
korpusa da odmah hitno pozove 2. i 5. krajiku brigadu da se vrate sa Koza
re u Podgrme i posjednu prostoriju Slatina Kamengrad Eminovci tab
korpusa je istovremeno naredio tabu 6. krajike brigade da najupornije
brani Djedovau i Brajia Tavan, a tabu 5. krajike divizije da najuporni
je brani pravac prema Kljuu i Sanici.7
Jedinice 737. i 749. njemakog puka i 202. oklopnog bataljona 717. nje
make divizije, oko 3.000 vojnika, 20. januara izjutra su krenule iz Sanskog
Mosta prema Vrhpolju. Neprijatelja su doekale jedinice 7. krajike brigade
koje su drale poloaje Kruhari Lukii Tomina most na rijeci Sani u
Vrhpolju. Nakon 20-satne borbe neprijatelj je sa pet tenkova uspio da od
Sane i ceste Sanski Most Vrhpolje odbaci 1. bataljon 7. krajike brigade
i osvoji poloaje na liniji rijeka Sana aplje Luani Kijevo. Potom je
prodro do mosta na Sani u Vrhpolju i u zaselak Trnjak. Neprijatelj je nadi
rao sa nekoliko kolona, dok je jednom jaom kolonom neopaen od jedinica
6. brigade proao i Krkojevcima i Kljevcima, lijevom obalom rijeke Sane sve
do Vrhpolja i tako doao na bok jedinicama 7. brigade.
Branei most na Sani u Vrhpolju, hrabrou se istakla eta boraca
Kupreana iz 1. bataljona 7. brigade. Brigada je u ovim borbama imala 35
boraca izbaenih iz stroja, dok je neprijatelj imao oko 200 mrtvih i ranjenih.
Oko ponoi 7. brigada je neopaeno napustila poloaje od Kruhara do
Vrhpolja i ispod sela Kamiaka, pomou spiava i brvana, prela rijeku Sanu,
a zatim posjela poloaje u selu Vrhpolju, sjeverozapadno od sela Kamika,
od k. 335 u selu Kamiak do rijeke Sanice, u rejonu Rizvia.8
Istog dana tab 5. krajike divizije na ovaj sektor je prebacio i itavu
1. krajiku brigadu, koja je takoe posjedala poloaje u selu Vrhpolju.
Dvadesetog januara, oko podne, neprijatelj je krenuo iz Sanskog Mo
sta i prema Brajia Tavanu i Djedovai. Na ovim poloajima ga je oko
13 asova doekao 1. bataljon 6. brigade. Nakon pet sati borbe, koristei se
maglom neprijatelj je uspio da se provue iza lae borcima 1. bataljona 6.
brigade i nakon krae borbe zauzme Brajia Tavan i Djedovau. Borci
1. bataljona 6. brigade povukli su se u oblinje zaseoke sela Dabra radi sre
ivanja i pripreme za protivnapad.9
7 Zb. IV/9, str. 232.
* Izvjetaj taba 7. krajike brigade o borbama voenim od 22. novembra 1942.
do 1. jula 1943. godine. Arhiv VII, k. 856, br. reg. 4/12.
Zb. IV/9, str. 232.

16

Neposredno iza ponoi 21. januara 1. bataljon 6. brigade je izvrio sna


an protivnapad i poslije dva sata borbe ponovo ovladao Brajia Tavanom
i Djedovaom, protjeravi dva bataljona 2. gorskog zdruga nazad u Sanski
Most. U ovoj borbi bio je ranjen samo jedan borac 6. brigade.1
tab njemake 717. divizije istog dana poslao je u napad 2. gorski
zdrug (oko sedam eta) da povrati Brajia Tavan i Djedovau, ali je 1. bata
ljon 6. brigade uspio da poslije nekoliko sati borbe neprijatelja vrati u San
ski Most.11

Njemake trupe u Sanskom Mostu, za vrijeme etvrte ofanzive, januara-februara 1943. godine.
Oko 10 sati 21. januara neprijatelj je poslije jake artiljerijske pripreme
uz pomo tenkova napao poloaje 1. i 7. krajike brigade. Nakon dva sata
borbe obje brigade su morale da napuste poloaje u Vrhpolju i Kamiku.
Neprijatelj je u ovim borbama imao oko 50 mrtvih i ranjenih. Prva i 7. bri
gada su imale jednog poginulog i est ranjenih boraca.12
Prva krajika brigada se zadrala u rejonu zaseoka Brezik, k. 3,89, oko
ceste, odbijajui uspjeno napade neprijatelja sve do 23. januara 1943. go
dine.
Sedma krajika brigada je posjela poloaje iza 1. krajike brigade, na
liniji rijeka Sana, zaselak Kukrike, preko Ribia, k. 496, Krasulja (Kusii, k.
458) do Oljaka, k. 624, a 22. i 23. januara nije imala kontakta sa neprijate
ljem.1
i Zb. IV/9, str. 232.
11 Zb. IV/9, str. 235 i 236.
12 Zb. IV/9, str. 242.
is Arhiv VII k. 856, br. reg. 4/12.
2 Srez S. Most u NOB

17

Dvadeset drugog januara neprijatelj iz Sanskog Mosta ponovo pokuava


da prodre dublje prema Dabru, Eminovcima i Luci-Palanci. Nakon izvjesnog
vremena on ovladava Djedovaom, ali mu borci 1. bataljona 6. brigade one
moguuju dalji prodor.14 Istog dana cestom od Sanskog Mosta preko Husimovaca i Donjeg Kamengrada kree motorizovana kolona 737. njemakog
grenadirskog puka. Prethodnica ove kolone dva-tri tenka i izviaka kola,
stigla je do mosta na Bliji, u Donjem Kamengradu. Kada je nekoliko nepri
jateljskih vojnika izalo iz vozila da pregleda most, borci 4. bataljona 6. bri
gade su iz zasjede otvorili vatru i poslije dva sata borbe potisli neprijatelja
u Sanski Most.
Za ovo vrijeme glavnina neprijateljske kolone sa 14 tenkova i preko
30 kamiona nalazila se u Husimovcima, ne poduzimajui nikakvu aktivnost.15
Tokom ovog dana neprijateljeva avijacija sa devet bombardera tukla je
poloaje 5. krajike divizije u selu Pei, ali bez rezultata.16
Izjutra 23. januara neprijatelj je u vie kolona ponovo krenuo iz San
skog Mosta i sa Djedovae u pravcu Brajia Tavana i Dabra, prema Eminov
cima i Fajtovcima. Prvi bataljon 6. brigade je itav dan uporno branio svoje
poloaje i vrio protivnapade, ali je neprijatelj pred no uspio da ovlada
Brajia Tavanom i Umcima.
Udarna grupa sastavljena od boraca dobrovoljaca, bombaa i mitraljezaca, jaine jednog voda, predvoena Cvijom Kukoljem, izvrila je snaan
protivnapad i sprijeila neprijateljev prodor dalje od linije Brajia Tavan
Djedovaa Umci. U ovom protivnapadu bio je ranjen i komandir ove gru
pe Cvijo Kukolj. Nijemci u sastavu domobranskih jedinica sluili su se i
dresiranim psima koje su partizanske jedinice uspjele za kratko vrijeme po
biti. U ovoj borbi 1. bataljon 6. brigade nanio je neprijatelju (2. gorskom
zdrugu) gubitke od 50 poginulih i vei broj ranjenih. Poginuo je i zamjenik
komandanta domobranskog bataljona, dok je komandant bataljona bio ra
njen. Partizani su zaplijenili: osam puaka, pukomitraljez, dva pitolja,
4.000 metaka, osamnaest konja sa samarima, deset brdskih kazana sa hra
nom i arhivu 2. gorskog zdruga.17
Druga neprijateljska kolona, 737. puk 717. divizije, koja je nadirala
cestom kroz Kamengrad, naila je na zasjedu 4. bataljona 6. krajike brigade.
Ne mogavi prodrijeti cestom preko Kiska, jer je bila jako prekopana, nepri
jatelj je uz podrku tenkova i artiljerije produio nastupanje prema Fajtov
cima stazom paralelno s cestom, kroz umu, i u predveerje stigao u Doce
i Fajtovce, gdje je zalogorovao. etvrti bataljon se tada povukao s poloaja
iznad Kiska i prema neprijatelju zauzeo poloaj zapadno, sjeverno i istono
od Fajtovaca.18
Istoga dana jedna neprijateljska kolona, jaine jednog bataljona kre
nula je iz Stare Rijeke prema Rukovcu. Dijelovi 4. bataljona 6. brigade do
ekali su neprijatelja razbili ga, nanijeli mu gubitke i natjerali u bjekstvo.19
>4 Nareenje taba 1. bosanskog NOU korpusa od 23. januara 1943. tabu 5. kra
jike divizije. Zb. IV/9, str. 262.
15 Zb. IV/9, str. 262.
Zb. IV/9, 270.
17 Zb. IV/9, str. 264 i 284.
8 Zb. IV/9, str. 264, 583.
19 Izvjetaj taba 1. bosanskog NOU korpusa od 25. januara 1943. Vrhovnom tabu.
Zb. IV/9, str. 285.

Neprijatelj je i na vrhpoljskom pravcu ovog dana, juriao na poloaje


1. krajike brigade, ali bez uspjeha. U ovoj borbi neprijatelj je imao oko
osamdeset mrtvih i ranjenih, dok je 1. brigada imala dva poginula i dvadeset
ranjenih boraca.20
Ocijenivi da dva bataljona 6. krajike brigade nee moi zadrati na
stupanje neprijatelja prema Luci-Palanci, tab 1. bosanskog NOU korpusa
naredio je tabu 5. krajike divizije da usiljenim marem uputi jea ili dva
bataljona 1. krajike brigade na podruje Eminovaca i Fajtovaca. tab Divi
zije istog dana u 21,00 asova naredio je tabu 1. krajike brigade da 3. bataljon uputi prema Eminovcima i Fajtovcima. Bataljon je rano izjutra krenuo
iz Sanice i tokom 24. januara stigao u podruje Eminovaca gdje je usposta
vio vezu sa tabom 1. bataljona 6. krajike brigade.21

PROTJERIVANJE NEPRIJATELJA S BRAJIA TAVANA,


DJEDOVACE I UMCA
Nou 23/24. januara 1. bataljon 6. brigade izvrio je napad na neprija
telja koji je bio posjeo Brajia Tavan, Djedovau i Umce. Nakon iznenadnog
i silovitog juria neprijatelj je ponovo panino pobjegao sa ovih poloaja u
Sanski Most. Prvi bataljon 6. brigade tada se opet naao na dominantnim
visovima iznad Sanskog Mosta, na Brajia Tavanu, Djedovai i Umcima.22
Sljedee noi 4. bataljon 6. brigade izvrio je napad na neprijatelja sa
logorom u Fajtovcima i Docima. Neprijatelj je protjeran iz Doca i dijela
Fajtovaca, ali se zadrao kod Kiska i u Fajtovcima, kraj ceste, gdje je imao
jaku tenkovsku podrku.23
Dvadeset i etvrtog januara izjutra neprijatelj je uz podrku artiljerije,
minobacaa i tenkova napao poloaje koje su drala dva bataljona 1. i tri
bataljona 7. krajike brigade. Primoravi dijelove 7. krajike brigade da na
puste poloaje u selu Pei doao je u bok jedinicama 1. krajike brigade,
koje su bile prisiljene da se povuku na poloaje u podruju sela Krasulja. U
ovim borbama ove brigade su imale tri poginula i petnaest ranjenih boraca,
dok je neprijatelj imao oko 50 poginulih i ranjenih vojnika.24
Nou 24/25. januara dijelovi 737. grenadirskog puka popravljali su ce
stu u podruju Kiska i istovremeno uputili iz Fajtovaca prema Naprelju jed
nu izviaku grupu. Tenk na elu ove grupe naletio je na minu kod Ponora,
nedaleko od kue Bogdana Vjetice i odletio u vazduh.25
20 Izvjetaj

br. 21. i br. 35, od 23. januara taba 5. divizije tabu 1. bosanskog NOU
korpusa. Zb. IV/9, str. 271 i 272.
21 Zb. IV/9, str. 263, 264, 266. i 272.
22 Izvjetaj taba 1. bosanskog NOU korpusa od 25. januara Vrhovnom tabu.
Zb IV/9, str. 284 i 287.
2 Zb. IV/9, str. 287.
24 Izvjetaj taba 5. NOU divizije od 24. januara 1943. tabu 1. bosanskog NOU
korpusa. Zb. IV/9, str. 2812.
2* ZB IV/9, str. 289.

19

VRHOVNI TAB ISTIE USPJEHE


6. KRAJIKE BRIGADE
Zamjenik naelnika Vrhovnog taba Velimir Terzi 24. janura 1943. u
operativnom izvjetaju Vrhovnom komandantu NOV i POJ Josipu Brozu
Titu daje opis borbi na sektoru Sanski Most voenih 23. i 24. januara
1943. godine. Izmeu ostalog on u tom izvjetaju kae:
Moe se rei da su Krajinici u poslednja dva dana postigli velike
uspehe i svojim zalaganjem i snanim kontranapadima naneli neprijatelju
velike gubitke i presekli sve njegove napadne tendencije, kako prema Kljuu,
tako i prema Luci Palanci. Naroito se u ovim borbama istakla 6. Brigada,
koja je uspela da u toku dvodnevnih neprekidnih borbi, uzastopnim jurii
ma, nanese neprijatelju velike gubitke i da ga povrati nazad ka Sanskom
Mostu. Naredio sam da se prebaci jedan bataljon iz 5. Divizije na levu obalu
Sane, kao pojaanje 6. Brigadi koja zatvara pravac ka Luci Palanka. Ovaj
bataljon je ve stigao u sastav 6. Brigade.28
Bila je to prva pohvala 6. brigadi za njene izvanredne uspjehe u bor
bama na sektoru Brajia Tavana, Djedovae, Umca i Kamengrada, izreena
u operacijskom izvjetaju Vrhovnog taba Treba podvui da su poloaje 1.
bataljona 6. brigade napadala dva ojaana bataljona 2. gorskog zdruga, a na
4. bataljon itav 737. njemaki grenadirski puk. Odnos u ljudstvu i naorua
nju je bio u korist neprijatelja, ali su borci 6. brigade uspijevali za etiri dana
tri puta da ga vraaju u Sanski Most.

Nagli
u
Bosanskom
Milanovcu,
poprite
borbe
NOV] razbila domobranski zdrug 25. januara 1943. godine.

2 Zb. II/7, str. 486.

kojoj

su

dva

bataljona

BORBA NA NAGLIU
Neprijatelj je i po etvrti put krenuo iz Sanskog Mosta na Brajia Ta
van, Djedovau, Umce i Eminovce. Tu ga je ponovo doekao 1. bataljon 6.
brigade. Drugi gorski zdrug je nastojao po svaku cijenu da ovlada tim domi
nantnim visovima i tako stvori uslove za dalje prodiranje prema Luci-Palanci. Sa domobranima je nastupala i eta Nijemaca. Borbe su voene itav
dan. Neprijatelj podravan artiljerijom i jakom minobacakom vatrom uspio
je da potisne 1. bataljon 6. brigade i ovlada Brajia Tavanom, Djedovaom,
Umcima i pred no prodre u Eminovce i posjedne brdo Nagli (k. 556). Pred
kraj borbe 1. bataljonu 6. brigade stigao je kao pojaanje 3. bataljon 1. kra
jike brigade. Oba bataljona posjela su poloaje na padinama Lisca, k. 807,
na visovima izmeu Eminovaca i Bonjaka i visovima izmeu Naprelja i
Eminovaca.27
Ocijenivi da neprijatelj u toku noi nee moi da organizuje jaku
krunu odbranu, tab 6. brigade je odluio da se sa 1. bataljonom (bez 1.
ete) 6. i 3. bataljonom 1. krajike brigade odmah izvede protivnapad na
neprijatelja u podruju sela Eminovci i brda Nagli. Zadatak 1. bataljona
6. brigade, kojim su komanovali Milani Miljevi komandant i politiki
komesar Rade Erceg i 3. bataljona 1. krajike brigade, sa komandantom
Mirkom Zecom i politikim komesarom Dragom ukiem, bio je da protivnapadom razbiju neprijatelja i ponovo ga protjeraju nazad u Sanski Most.
Prva eta 3. bataljona 1. brigade dobila je zadatak da se provue kroz
neprijateljske jedinice do kua Veselinovia i da sa tih polaaja nanese ne
prijatelju udar u lea. Druga eta ovog bataljona, ojaana jednim mitralje
skim odjeljenjem, dobila je zadatak da frontalno napada brdo Nagli, s
ciljem da na sebe privue vatru neprijatelja. Trea eta 3. bataljona 1. bri
gade i 2. eta 1. bataljona 6. brigade, ojaane jednim mitraljeskim odjelje
njem, dobile su zadatak da izvre obilazak od Lisca i bono napadnu nepri
jatelja. Isti zadatak je dobila i 3. eta 1. bataljona, samo na lijevom krilu,
kod trigonometra 571 i zaseoka Davidovii-Milinkovii.28
Napad 1. i 3. bataljona su podravali minobacaki vodovi, koji su dobili
zadatak da tuku istone padine Naglia, k. 556, a poeo je 25. januara 1943.
u 20,30 asova. Borci su se neopaeno pribliili do na stotinu metara od ne
prijateljskih poloaja, ali su tada bili primijeeni. Neprijatelj je otvorio jaku
vatru, pa je prvi juri bio odbijen. Meutim, akcijom bombaa borci su
uspjeli da se probiju u neprijateljske odbrambene poloaje, to je dovelo do
brzog rasula neprijateljske odbrane. Jedino se uporno drao neprijatelj na
Nagliu, ali je poslije jednoasovne borbe i to uporite konano palo.
Znatnu pometnju meu neprijatelja unijela je 2. eta 1. bataljona, koju
je vodio komandir ete Stevo Kovaevi. To se desilo kada se ona uspjela
ukliniti u njegovu odbranu i napasti s lea poloaje na Nagliu i amu. To
su na pogodan nain iskoristile i ostale jedinice, pa je poslije izvjesnog vre
mena dolo do povlaenja neprijatelja, koji je u povlaenju davao relativno
jak otpor, naroito na raskrsnici puteva Milojevii am Krunii, gdje
27

Nareenje taba 1. bosanskog NOU korpusa od 26. januara 1943. tabu 5. kra
jike divizije. Zb. IV/9, str. 307.
Zb. IV/9, str. 3201.

21

je bila i njegova artiljerija. Bombai 1. i 3. bataljona su tada pobacali bombe,


izvrili juri i zaplijenili topove i minobacae, a vei dio posade zarobili.
Protivnapad neprijateljevog bataljona, od Krunia ka ovoj raskrsnici,
koji je htio povratiti topove i minobacae, borci ovih bataljona su doekali
mitraljeskom i puanom vatrom, a potom i runim bombama i onda preli
u odluan juri. Dolo je do borbe prsa u prsa koju neprijatelj nije izdrao.
Poelo je gonjenje neprijatelja niz padine prema Sanskoj dolini. U tom go
njenju jedna neprijateljska desetina je sletila u neku vrtau, da bi se pri
krila. Borci koji su je gonili takoe su dotrali u tu vrtau; i jedni i drugi
pobacali su istovremeno bombe, pa su svi izginuli, pet boraca NOV i dva
naest neprijateljskih vojnika.
Iznenadni napad dvaju bataljona izvren je upravo u vrijeme podjele
veere domobranima i Nijemcima, ali su neki zateeni i na spavanju. Napad
partizana zbunio je neprijatelja pa je on neorganizovano poeo odstupati
prema Umcima i Sanskom Mostu. U tom bjeanju on je upadao u zasjede
eta koje su izvrile obilazak njegovih poloaja. Samo 2. eta 1. bataljona iz
zasjede je u podruju kua Veselinovia i kod Vijenca likvidirala oko sto neprijateljevih vojnika. U borbi prsa u prsa do koje je dolazilo u toku gonje
nja, poginuo je i desetar Jovo Mii, borei sa sa jednim njemakim vojni
kom.
U ovoj borbi bili su potpuno razbijeni dva bataljona 2. domobranskog
gorskog zdruga i jedna njemaka eta. Poginulo je oko 150 neprijateljskih
oficira i vojnika, meu kojima i jedan pukovnik. On se zarekao da e po
svaku cijenu proi drumom u Palanku. Ispunie mu se elja ali mrtvom,29
stoji u pismu taba 1. bosanskog NOU korpusa kojim upoznaje tab 5. kra
jike divizije s rezultatima ove velike borbe i pobjede. Zarobljeno je dva
naest vojnika i oficira, a vie od 150 ranjeno. Zaplijnjena je baterija (etiri
njemaka brdska topa 75 mm) protivtenkovski top, jedan teki i tri laka mi
nobacaa, deset tekih mitraljeza i etrdeset pukomitraljeza, nekoliko pro
tutenkovskih puaka, deset automata, etrdeset puaka, sva artiljerijska, mi
nobacaka i puana municija koju je neprijatelj sa sobom bio dopremio u
Eminovce, jednu radio-stanicu, itava komora sa ezdeset konja, hranom i
drugim.30
U ovoj borbi 1. bataljon 6. brigade je imao trinaest poginulih i trideset
ranjenih boraca, a 3. bataljon 1. brigade etiri poginula i jedanaest ranjenih
boraca, ukupno sedamnaest poginulih i 41 ranjen borac.3 Poginuo je i Du
an 01 jaa Taki, iz Dabra, pukomitraljezac 2. sanske ete 1. bataljona, koji
je iz zasjede pukomitraljezom nanio neprijatelju velike gubitke. Ubio ga je
jedan legionar bacivi na njega runu bombu. Meu poginulim iz 1. bataljo
na su Joja Miljevi, zamjenik komandira 3. ete, Jovo Mii, desetar, borci
Simo Ili, Uro Stupar, Dragan Milinovi, Milan Ogar, Milan i Lazar Joji,
a iz 3. bataljona Savo Kozaranin i Duan Seni, dok su ranjeni bili koman
dir 1. ete Bogdan Vuka i jo deset boraca.
Za vrijeme borbi na Nagliu dvije ete 4. bataljona 6. brigade napale
su dijelove 737. njemakog grenadirskog puka, koji su logorovali u Fajtovcima. Neprijatelj se bio utvrdio na dominantnim visovima kote 469 u za23
Zb. IV/9, str. 307.
3 Zb. IV/10, str. 122.
i Zb. IV/10, str. 122.

22

seoku Trivii, zatim trigonometera 469, zvanog Gaj i zaseoku eve.


diri su bili u rovovima, pa napad dviju eta 4. bataljona nije uspio,
se povukle prema Lukavici, a neprijatelj nije pokuao da ih goni.
Nakon uspjene borbe na Nagliu, ete 1. bataljona su posjele
loaje: 1. je ostala na poloajima Brajia Tavan Djedovaa, 2. u
Stupari, a 3. eta u zaseoku Davidovii u Bosanskom Milanovcu.
ete 3. bataljona 1. krajike brigade nakon borbe ostale su u
skom Milanovcu i Bonjacima na odmoru.

Grena
ete su
ove po
zaseoku
Bosan

TITO ISTIE, A VRHOVNI TAB POHVALJUJE 1. BAT ALTON


ESTE I 3. BATALJON PRVE KRAJIKE BRIGADE
Razbijanje 2. domobranskog gorskog zdruga i jedne njemake ete na
Nagliu snano je odjeknulo u Bosanskoj krajini. U dnevnom operacijskom
izvjetaju od 26. januara zamjenik naelnika Vrhovnog taba Velimir Terzi
izvjetava vrhovnog komandanta druga Tita o ovoj velikoj pobjedi krajikih
boraca, pa navodei rezultat borbe zavrava izvjetaj:
. . . Dranje ovih dvaju bataljona zasluuje pohvalu i isticanje. Na
roito se u ovoj borbi istakao komandant 1. bataljona VI brigade Milani
Miljevi, koji je juriao na elu svoga bataljona .. .32

Na osnovu ovog izvjetaja vrhovni komandant drug Tito je lino 26.


januara 1943. napisao depee-vijesti za radio-stanicu Slobodna Jugoslavija,
koja glasi:
Nijemci i ustae juer prodrli iz Sanskog Mosta do Eminovaca. U
toku noi nai ih strano razbili. Unitena je potpuno jedna bojna ustaa
i jedna Nijemaca. Na bojitu je ostalo 500 ustaa i 150 Nijemaca. Osvojen je
ogroman materijal: 40 runih i 10 tekih mitraljeza, 4. brdska topa itd.
26. I. 43.
Tito33

Depea
za
raio-stanicu
Slobodna
Jugoslavija
koju
je
napisao
Tito, vrhovni komandant NOV i POJ, o velikom uspjehu u borbi na Nagliu.

Josip

Broz

32
33

Zb. II/7, str. 494.


Depea je sastavljena prema prvim izvjetajima o rezultatima borbe na Nagliu,
pa zato pie 500 ustaa i 150 Nijemaca, a treba da pie da je poginulo oko 150
i ranjeno vie od 150 vojnika (ustaa, domobrana i Nijemaca). Arhiv VII, k. 14,
br. reg. 8/1.

23

I list Borba od 8. februara 1943. u rubrici S naih frontova pod na


slovom Svuda primeri nevienog junatva iznosi podatke o borbi i juna
tvu boraca 1. bataljona 6. i 3. bataljona 1. krajike brigade na Nagliu:
. . . Njima je drug Tito izjavio zahvalnost za taj junaki podvig u
noi izmeu 24. i 25. januara .. .34
I u Biltenu Vrhovnog taba NOV i POJ za decembar 1942 april 1943,
u pregledu borbi i akcija, nakon navoenja podataka o rezultatima borbe
na Nagliu pohvaljuju se oba bataljona i posebno komandant 1. bataljona
6. krajike brigade, sljedeim rijeima:
. . . Dranje ovih bataljona I bataljona I grmeke brigade35 i I
bataljona3** I krajike brigade: zasluuje svaku pohvalu. Naroito se ista
kao komandant I bataljona VI brigade drug Miljevi Milane, koji je juri
ao na elu svoga bataljona .. .37
I neprijatelj u svojim izvjetajima konstatuje poraz 2. domobranskog
gorskog zdruga, njegovo razbijanje i gubljenje velikog dijela oruja i ratne
opreme. Naelnik taba domobranstva tzv. NDH general Ivan Prpi u pismu
njemakom generalu Glajze-Horstenauu iznosi da je 2. domobranski gorski
zdrug kod Fajtovaca u operaciji Vajs-1 pretrpio tako teke gubitke da se
mora povui iz borbe i koristiti jedino za obezbjeenje pozadine. Istovre
meno njemaki tab za vezu pri italijanskoj Vioj komandi oruanih snaga
Slovenija Dalmacija, 28. januara 1943. pie sljedee:
. . . Hrvatska 2. planinska brigada, koja je uzmakla pred neprijatelj
skim protivnapadom, sakuplja se u pozadini 737. puka.
Hrvatska baterija pala u neprijateljske ruke .. .*
tabu njemake 717. divizije u Sanskom Mostu nakon ovog poraza nije
ostalo nita drugo ve da ponovo, i po peti put, kree u proboj partizanskih
poloaja na pravcu prema Luci-Palanci i Grmeu.

PRODOR NJEMAKOG PUKA PRAVCEM FAJTOVCI


SKUCANI VAKUF MAJKI-JAPRA BENAKOVAC
Za popravku mosta na rijeci Sani kod Vrhpolja njemaka 717. divizija
angaovala je pionirski bataljon 714. divizije. Meutim, popravka je ila veo
ma sporo, pa je tab 717. divizije izmijenio svoj prvobitni plan da prema
Kljuu pored 749. uputi i 737. puk. Zbog neopravljenog mosta dolo bi do
jo veih tekoa u snabdjevanju municijom, hranom i drugim. Zato je od
luio da 737. puk uputi pravcem Sanski Most Luci-Palanka Benakovac
u susret snagama koje prodiru od Bosanske Krupe.39
historijski arhiv KPJ, 1/2, BORBA 19421943, Beograd, 1949, str. 417418.
Borba na Nagliu je bila 25. januara 1943. godine od 20,20 sati.
35 Prva grmeka brigada je 6. krajika brigada.
se Pogreno je, nije 1, ve je 3. bataljon 1. krajike brigade uestvovao u borbi
na Nagliu.
*7 Zb. II, str. 232. Bilten Vrhovnog taba NOV i POJ, br. 2327, god. III, dec.
1942. april 1943, Borbe i akcije,
sa Zb. IV/9, str. 583.
3 Zb. IV/9, str. 583.

24

Borbe voene od 20. do 25. januara na pravcu prema Luci-Palanci


pokazale su da se tu nalaze jake partizanske snage, sposobne ne samo da
odbiju nego i da nanesu ozbiljne gubitke njemakim i domobranskim jedi
nicama. Zato je tab 717. divizije odluio da se poslui lukavstvom. Naime,
cilj mu je bio da jednu jau jedinicu ubaci u pozadinu naih snaga do Benakovca i da udarom u lea u sadjejstvu sa glavninom svojih snaga razbije
nae jedinice i ovlada komunikacijom Sanski Most Luci-Palanka Bosan
ska Krupa. Glavninu njemakih snaga podravao je 202. tenkovski bataljon
i avijacija.
Poto su nou 25/26. januara bez uspjeha napali neprijatelja u Fajtovcima, koji se bio utvrdio u trouglu Triviieve Gaj, trig. 469, 1. i 2. eta
4. bataljona, sa tabom bataljona, povukle su se u toku iste noi u Lukavice,
u kue Stania kod crkve. ete nisu imale borbenog kontakta sa neprijate
ljem. Izjutra rano 26. januara 737. grenadirski njemaki puk je iz podruja
Fajtovaca usiljenim marem proao kroz nekontrolisane meuprostore u po
loajima partizanskih snaga. Od Bosanskog Milanovca i Bonjaka, preko Naprelja i Gorice sve do Lukavice, na frontu irine oko 5 km nije bilo ni jedne
partizanske jedinice. To je iskoristio neprijatelj, pa je pored Gorice, kroz
Skucani Vakuf, preko Predojevia i Radanovog polja doao na cestu u Gor
nju Majki-Japru i potom krenuo prema Benakovcu. U nastupanju prema
Majki-Japri i Benakovcu neprijatelj je u Skucanom Vakufu neto zapalio.
Taj dim su primjetili borci u sastavu intendanture 4. krajike divizije, koja
se nalazila u kuama Majkia-ujanovia na Radanovom polju. Neki borci
su odjurili do kua Duana Majkia, pod Glavicom, gdje su se nalazili di
jelovi taba 4. divizije da vide o emu se radi. Meutim, neprijatelj je u tom
momentu otvorio jaku mitraljesku i minobacaku vatru po jednim i drugim
kuama. Borci iz intendanture i iz zatitnice taba, iznenaeni napadom,
razbjeali su se. Svi magacini divizijske intendanture sa namirnicama, re
zervnim orujem i drugim pali su neprijatelju u ruke.
Rukovodioci i borci 4. bataljona primjetili su prodor neprijatelja tek
kada je njegov drugi eelon prelazio rijeku Bliju i ulazio u Skucani Vakuf.
Vojnici su ili u koloni uz pratnju nekoliko tenkova i jednim brojem tovarnih grla s municijom. Prvi eelon 737. puka bez zadravanja je nastupao i
tokom dana stigao do pred Benakovac.
Primijetivi neprijatelja, tab 4. bataljona je odmah naredio pokret 1.
i 2. ete (dok je 3. eta bila u Podvidai prema Staroj Rijeci). ete su se
kretale paralelno sa njemakom kolonom, na znatnom odstojanju. Drugi ee
lon kolone po dolasku u Skucani Vakuf, zalogorovao je, utvrujui se na
glavicama oko zaseoka Liana, Delia i Momilovia.
Istog dana uvee dvije ete 4. bataljona izvrile su napad na Nijemce
u podruju Skucanog Vakufa, ali doekane organizovanom i sasreenom va
trom morale su se povui. ete su imale dva ranjena borca.
Neprijateljsku jedinicu koja je izbila do Benakovca, u zasjedi je do
ekala samo partizanska straa Komande podgrmekog podruja, jaine se
damnaest boraca. Ojaana borcima koji su se zatekli u Benakovcu, vodila
je tri i po sata borbu, zadravi neprijatelja na prilazu selu.40

4 Zb. IV/10, str. 48.

25

Neprijatelj je tada posjeo kotu 559, neke visove oko ceste u Majki-Japri i pristupio utvrivanju poloaja, oekujui dolazak i ostalih jedinica
737. puka.
U meuvremenu je i 3. bataljon 1. krajike brigade s prostorije Bosan
skog Milanovca i Bonjaka krenuo usiljenim marem za neprijateljem. Me
utim, sustigao je samo njegovu zatitnicu i bono je napao u podruju
Vitoroga, ali bez ikakvog rezultata. Zamjenik komandanta 6. brigade Petar
Vojnovi tada je naredio da jedna eta bono prati njemaku kolonu, a ostale
dvije da se vrate u podruje Naprelja i zatvore pravac Sanski MostFajtovci Luci-Palanka.
Dvadeset i sedmog januara u 6,50 asova zamjenik komandanta 6. bri
gade uputio je izvjetaj tabu 1. bosanskog NOU korpusa u Vodice, obavje
tavajui ga o prodoru neprijatelja i poduzetim mjerama:
Neprijatelj je prodro preko Vakufa, M. Japre, Benakovca i prema
Jasenici. Istog smo gonili do M. Japre, odakle sam vratio sve snage na po
loaj Vakuf, Eminovci, Dabar i Kljevci. Pola etvrtog bataljona i Drugi ba
taljon istog tuku u kretanju.
Preduzee se mjere da se isti po tue. Neprijatelj je jaine oko 800
vojnika. O izvrenom izvjestie se. Potrebno bi bilo izvjestiti Krupu i Biha
da isti pomognu potui grupu bande.41
Ovaj prvi izvjetaj o prodoru neprijatelja bio je nepotpun. Prije svega,
prvi eelon 737. grenadirskog puka je bez borbe dopro do Benakovca i tek
tu bio doekan od boraca zatitnice Komande podgrmekog podruja. Drugi
eelon 737. grenadirskog puka sporo je pratio prodor prvog eelona, vjerovatno da bi osigurao pravac proboja, a i zato to se s njim nalazila i manja
tenkovska jedinica, koja je tee savladavala prirodne prepreke, rjeicu Bliju
i druge dubodoline na pravcu prodora.
Zamjenik komandanta 6. brigade je najavljivao brzo unitenje ove ne
prijateljske grupe. Meutim, niti je on tada raspolagao dovoljnim snagama
da napadne i potue ovu jedinicu, u stvari ojaani grenadirski puk, niti je
mogao istovremeno da zatvori prodor u podruju Fajtovaca.
Pred njemakom jedinicom koja je doprla do Benakovca nije bilo dru
gih snaga, izuzev zatitnice Komande podgrmekog podruja. Biha je toga
dana ve bio najveim dijelom evakuisan, odnosno najvei dio komandi i
drugih ustanova NOV je ve bio otiao prema Bosanskom Petrovcu. Nepri
jatelj je bio i pred Krupom, pa se toga dana s te strane nije mogla oeki
vati neka partizanska jedinica koja bi sprijeila dalje nadiranje neprijatelja.
Meutim, zamjenik komandanta 6. brigade nije uspio ni 27. januara da u
podruju Benakovca i Majki-Japre okupi nove jedinice. Tu su se i dalje na
neprijateljevom desnom krilu nalazile dvije ete 4. bataljona 6. a na lijevom
krilu, u predjelu Predojevia Glavice, jedna eta 3. bataljona 1. brigade. Na
poloaje u Fajtovcima bile su vraene dvije ete 3. bataljona 1. brigade. Prva
eta je posjela Dekia Glavicu (k. 585) u Bonjacima iznad ceste Fajtovci
Luci Palanka, a 2. eta poloaje u podruju Gorice i Vitoroga prema
Skucanom Vakufu.
U nadnaslovu citiranog dokumenta u Zborniku pogreno stoji da je Petar Voj
novi tada bio zamjenik komandanta 4. krajike NOU divizije. On je to postao
27. IV 1943. godine, Zb. IV/9, str. 319.

26

U toku prodora neprijatelja 26. februara 1943. preko Skucanog Vakufa


ka Majki-Japri i Benakovcu ete 1. bataljona 6. brigade bile su rasporeene
na liniji: 1. eta Brajia Tavan Djedovaa, 2. eta u zaseoku Stupari i 3.
eta u zaseoku Davidovii (Bosanski Milanovac). Na tim poloajima su ostale
i naredni dan.
U toku dana neprijatelj je pokuao prodor cestom od Fajtovaca prema
Vitorogu i Luci-Palanci, ali su ga borci 3. bataljona 1. brigade doekali u
zasjedi u podruju umara i vratili prema Naprelju i Fajtovcima. Neprija
telj je artiljerijom tukao poloaje 3. bataljona u podruju sela Bonjaka,
pa je tom prilikom ranjeno pet boraca, dok su dva borca bila ranjena na
cesti.

RAZBIJANJE DOMOBRANSKOG BATALJONA


U BOSANSKOM MILANOVCU
U borbi na Nagliu borci su zaplijenili i jednu operacijsku kartu sa
ucrtanim pravcima kretanja neprijateljskih jedinica prema Luci Palanci.
Na karti je bio ucrtan pravac prodora od Sanskog Mosta preko Umaca,
Bosanskog Milanovca i Bonjaka na Miljevce i u Luci Palanku. Zato je tab
1. bataljona 6. brigade u podruju Bosanskog Milanovca zadrao dvije ete
i rasporedio ih na poloaje prema kojima bi neprijatelj eventualno mogao
da krene.
Neprijatelj je 27. januara peti put krenuo iz Sanskog Mosta preko Zdene, Umaca ka Bosanskom Milanovcu. Tu su ga doekale dvije ete 1. bata
ljona 6. brigade. Neprijatelj, jaine domobranskog bataljona, uspio je, do
pred mrak, da prodre do Daviovia, a zatim da krene preko Naprelja ka
cesti i Rovinama.
tab 1. bataljona je tada poveo svoje borce na juri. Borci su se izmjeali sa neprijateljskim vojnicima i u borbi prsa u prsa razbili ga, nani
jevi mu gubitke u ivoj sili. Neprijateljska jedinica je tada umjesto prema
Rovinama odstupila na cestu prema Fajtovcima. U ovoj borbi zarobljen je
i domobranski satnik Nikola Beirevi, te zaplijenjen jedan protivtenkovski
top. Ovom borbom 1. bataljon 6. brigade je i po peti put potisnuo neprija
telja u Sanski Most. Nakon toga tab 6. brigade je odredio nove poloaje
etama 1. bataljona, i to: 1. eta na poloaju Brajia Tavan Djedovaa,
2. etu je uputio u selo Korjenovo sa zadatkom da sprijei prodor neprija
telja tim pravcem i 3. etu ostavio na poloajima u Bosanskom Milanovcu.
One su ostale na ovim poloajima oko deset dana, bez prisustva neprijatelja,
sve do njegovog prodora kroz Grme u Tuk Bobiju, Jelainovce i Grdanovce.

POVRATAK 2. I 5. KRAJIKE BRIGADE


S KOZARE U PODGRME
Dvadeset sedmog januara, u Podgrme su se s Karana i Kozare preba
cile 2. i 5. brigada, sa komandantom 4. divizije Josipom Maarom i politi
kim komesarom divizije Milinkom Kuiem. Njima su prilikom prebacivanja
preko rijeke Sane, ceste i pruge u predjelu sela Vitasovci pomogli dijelovi
2. bataljona 6. brigade, pod komandom Mie Kolundije. Sa ovim brigadama

27

dolo je preko osamdeset tee ranjenih boraca sa Kozare i Karana. Njih je


omladina Slatine, Lipnika, Hadrovaca i drugih sela, uz pomo NOO, prevezla
saonicama, a mjestimino i prenosila na nosilima do bolnice u Konanici.
Ne znajui pojedinosti o vojnoj situaciji u Podgrmeu, tab 4. divizije
ostavio je 5. brigadu u podruju Kralja i Agia, prema Blagaju, Suhai i
Ljubiji, a 2. brigadu je uputio prema Lipniku, gdje je tokom dana i stigla.
Dolaskom 5. brigade na poloaje prema Suhai i Ljubiji, 2. bataljon 6. bri
gade je bio slobodan, pa je krenuo prema Majki-Japri i Benakovcu, da bi
se prikljuio ostalim jedinicama koje su napadale Benakovac.

NAPADI 4. BATALJONA 6. BRIGADE NA


NEPRIJATELJSKU KOLONU
Nakon neuspjelog napada na neprijateljsku jedinicu u podruju Skucanog Vakufa i kada je tab 4. bataljona procjenio da e neprijatelj nared
nog dana nastaviti prodor preko Radanovog polja prema Majki-Japri, on
je svoje dvije ete rasporedio na poloaj u zaseocima Bogdanovii, uputi
i Divjaci. Borce je rasporedio u zasjedu du seoskog puta, a iza kamenog
nasipa. Nijemci su, bez bonih patrola, 27. januara, krenuli ka Radanovom
polju, a kad su bili u visini zasjede, borci ete 4. bataljona otvorili su iz
nenadnu vatru i nanijeli im znatne gubitke. Neprijateljeva pjeadija je zalegla du puta i odgovorila takoe jakom vatrom. Kada su se dva-tri nje
maka tenka izdvojila iz borbenog stroja s ciljem da bono napadnu zasje
du, borci 4. bataljona su se povukli prema Piljekovcu. Na ovim poloajima
Nijemci su bili zadrani oko dva sata. Pri njihovom pokretu napred, desno
i od njih i uporedno s njima na odreenoj udaljenosti izvrile su pokret
1. i 2. eta 4. bataljona.
Ocijenivi da se Nijemci kreu prema Majki-Japri ispod Bogojevae,
tab bataljona je usiljenim marem uputio 2. etu sa zadatkom da postavi
zasjedu na Bogojevai. Ispred njemake kolone ila je prethodnica jaine
jednog voda. Kada su prethodnica i glavnina neprijateljske jedinice stigli
nasuprot zasjede, doekani su iznenadnom snanom vatrom, ali su se Ni
jemci razvili i prihvatili borbu, koja je trajala do noi. Jedna mina je pala
na lea mitraljescu urkalu. On je bio razneen, a njegov pomonik i jo
dva borca bili su ranjeni. Borci 2. ete 4. bataljona, sa komandirom Miom
Doenoviem i politikim komesarom Jojom Tontiem u ovoj borbi su za
plijenili jedan njemaki pukomitraljez arac. Kada su Nijemci uputili
tenk da zaobie zasjedu, putem prema zaseoku Milinovia, borci su napustili
poloaje i povukli se ka Lipniku, gdje su i zanoili. Nijemci su se prikupili
ispred Bogojevae i produili preko Radanovog polja, do ujanovia i Majkia, gdje su i oni zanoili. Za to vrijeme njemaka jedinica, pred Benakovcem se utvrivala na dostignutim poloajima. Nastupanje Nijemaca prema
MajkiJapri i Benakovcu podravala je i avijacija. Ona je 27. januara bombardovala Benakovac.
Dvadeset osmog januara izjutra u Lipnik su stigli i dijelovi 2. bataljo
na 6. brigade, sa tabom bataljona. tab 4. bataljona je upoznao lanove
taba 2. bataljona sa situacijom na ovim poloajima, snagom neprijatelja i
voenim borbama. Poto Nijemci tokom dana nisu izlazili iz Majki-Japre,
tabovi 2. i 4. bataljona odluili su da se borci do noi odmore, a potom

28

da se napadnu Nijemci koji logoruju u ujanoviima i Majkiima. Kad je


pala no, borci 2. i 4. bataljona krenuli su preko Arnauta i Mutia prema
dolini rijeke Japre. Tu su naili na vie grupa izbezumljenog i prestraenog
stanovnitva koji se nije uspio domoi Grmea. Dosta kua pored kojih su
te noi borci proli, bilo je prazno. Borci su nakon prelaska rijeke Japre
iznenadno napali Nijemce u kuama ujanovia i Majkia i rovovima, koje
su iskopali izmeu kua. Nijemci su bili istjerani iz nekih kua i rovova,
ali su tada izvrili snaan protivnapad, pa su se bataljoni morali povui pre
ma Davidoviima, zaseoku sela Lipnika.

POETAK EVAKUACIJE STANOVNITVA IZ UGROENIH SELA


Prvi napadi neprijatelja na Brajia Tavan, Djedovau i Umce doveli su
do toga da su stanovnici tih i njima najbliih sela naputali domove i skri
vali se u oblinjim umama, ili odlazili dublje u slobodnu teritoriju. Tom
prilikom su u kola ili na konje tovarili najnunije, posteljinu, odjeu, ito
i drugu hranu i kroz snjene nanose ili prema Grdanovcima, Tuk-Bobiji,
Jelainovcima i Luci-Palanci. itave porodice su kretale u neizvjesnost, ali
se istovremeno i nadale da e, sklanjajui se u sela pod Grmeom, moi iz
bjei susret sa neprijateljem i preivjeti ovu of anzi vu.
Ve pri prvom prodoru Nijemaca u Eminovce vojnici su u jednoj kui
ubili enu sa estogodinjom kerkom i dvomjesenim djetetom. Borci 1.
bataljona 6. i 3. bataljona 1. brigade koji su u protivnapadu razbili 2. do
mobranski brdski zdrug, zatekli su ovaj grozni prizor.
Prodor neprijateljskih jedinica do Majki-Japre i do Benakovca pokre
nuo je u evakuaciju i zbjegove i stanovnike sela koja nisu bila blizu popri
ta bitke. Vijest da je neprijatelj prodro do Benakovca naroito je uzbudila
stanovnike sela koja su se nalazila sjeverno od komunikacije Sanski Most
Luci-Palanka Gudavac. Oekujui da e neprijatelj jo jaim snagama
zagospodariti ovom komunikacijom, najvei broj porodica iz Lukavice, Podvidae, Slatine, Lipnika, Hadrovaca, Mrkalja, Budimli-Japre, Johovice, Ko
zina, Skucanog Vakufa, Majki-Japre i drugih sela urio je da se to prije
domogne Grmea.
Dvadeset sedmog januara i narednih dana rijeka ljudi, ena, djece, sto
ke, brojna kola i natovareni konji hitala je mnogim seoskim putevima, sta
zama i malo poznatim prolazima, urei ka Grmeu i selima ispod te pla
nine: Pratalima, Tuk-Bobiji, Jelainovcima, Gorinji i Gornjoj Majki-Japri.
Znatan broj stanovnitva prema direktivi Sreskog komiteta krenuo je
preko Meeeg Brda i Mijaice prema Ribniku, Vrbljanima i Mednoj.
Dvadeset treeg januara 1943. tab 1. bosanskog NOU korpusa nare
uje tabu 6. brigade da pristupi evakuaciji stanovnitva iz ugroenih sela,
pa tom prilikom i odreuje pravac evakuacije:
6. Stanovnitvo iz sela koja su ugroena borbom treba prvenstveno
da pree u sela na podnoju Grmea, a to su Jelainovci, Tuk-Bobija sa
grmeke strane. Odatle e stanovnitvo preko Grmea i Janjila biti dalje
evakuisano ako bude trebalo. Za ostale krajeve koji momentalno nisu ugro
eni borbom bie organizovana evakuacija preko naroitog odbora.2

Zb. IV/9, str. 267.


29

Tih dana omladina ovog kraja predvoena sekretarima skojevskih ak


tiva i predsjednicima omladinske organizacije kretala se s vojskom. Ona je
izvravala brojne zadatke, od prenoenja ranjenika do prenoenja hrane je
dinicama na poloaju i spasavanja hrane i drugog iz naputenih kua.
*

Dolazak 2. i 5. brigade s Kozare na prostor sjeverno od ceste Sanski


Most Luci-Palanka Srpska Jasenica i potom opkoljavanje neprijatelja
u Benakovcu privremeno je zadralo mnoge porodice jo koji dan kod kua,
a naroito omladinu. Oekivalo se brzo unitenje neprijateljske jedinice.
Pozivu stanovnitvu da se evakuie prema Grmeu, mnogi se nisu od
mah odazvali i zbog toga to su oekivali da e partizanske jedinice otjerati
ili unititi neprijateljsku jedinicu u Benakovcu. Meutim, neprijatelj je ve
drugog dana poslije prodora izvrio grozan zloin, o kojem se brzo proulo
po svim selima. Naime, njemaka zatitnica od petnaest vojnika u MajkiJapri silovala je jednu enu koja je nakon toga umrla. Partizani su uspjeli
da iz zasjede ovu zatitnicu zarobe. U kui su zatekli i mrtvu enu kraj
ognjita. Svim zarobljenim Nijemcima je sueno i za poinjeni zloin su
bili kanjeni. U vezi sa ovim zloinom, komandant Podgrmekog podruja
Mihajlo kundri je 4. februara 1943. izvijestio Mou Pijade, izmeu osta
log, sljedee:
. . . Narod je ispoetka slabo primio na poziv na evakuaciju. Ali iz
zloina u Majki Japri povukao je pouke na koje smo ga upozorili .. .43
Uporedo sa bombardovanjem partizanske teritorije neprijatelji su je
zasipali lecima. Bacali su jedan letak upuen partizanima Hrvatima, a drugi
letak je bio poziv svima na predaju, koji je sluio kao legitimacija (Pasirajn). Ve samo to da su leci padali neposredno prije bombi, ili odmah
iza njih, bilo je dovoljno da i iroke narodne mase prozru njemako-ustaku
propagandu, lanost njihovih obeanja. A prvi teki zloini, o kojima se vi
jest brzo irila meu stanovnitvom Podgrmea, bili su dovoljni da se naj
vei dio stanovnitva odlui za evakuaciju.
BORBA SA NJEMAKOM JEDINICOM OKO BENAKOVCA
Procjenjujui da njemaka jedinica pred Benakovcem ima oko 800 voj
nika i oko 500 civila pljakaa. tab 6. brigade i tab 4. NOU divizije rau
nali su da e relativno brzo moi da je likvidiraju. Izmeu njemake jedi
nice i Benakovca nalazila se samo jedna eta 2. bataljona 6. brigade.
U zoru 28. januara Nijemci su krenuli u napad na centar sela Bena
kovca. Borba je trajala do 13,00 asova kada je stiglo pet njemakih aviona
i poelo bombardovati poprite bitke. Meutim, grekom su prve bombe, iz
svih pet aviona, pale na njemake poloaje. Kasnije je njemaka avijacija
bombardovala i partizanske poloaje, pa su se oni morali povui na brda
iznad komande podruja. Njemaka avijacija je jo jednom popodne bom
bardovala poloaje partizanskih jedinica, ali bez rezultata.
U ovoj borbi partizani su imali jednog poginulog i nekoliko ranjenih
boraca, a neprijatelj oko 30 poginulih vojnika.44
Zb. IV/10, str. 48.
44 Zb. IV/9, str. 324.

30

Istog dana izvrila je ispad jedna neprijateljska jedinica prema Haanima radi pljake, ali je nakon krae borbe bila odbijena prema glavnini
opkoljene njemake jedinice. Na drugoj strani, iz Fajtovaca jedna njemaka
konjika patrola krenula je u izvianje prema Skucanom Vakufu. Prva i 2.
eta 3. bataljona 1. brigade su joj postavile zasjedu. Tom prilikom dva nje
maka vojnika su poginula, a dva zarobljena, sa etiri konja. Nakon toga
jedna njemaka motorizovana kolona sa pjeadijom je ponovo pokuala da
se probije prema Skucanom Vakufu, ali ih je doekala i razbila 1. eta
3. bataljona. U ovoj borbi 3. bataljon je imao etiri ranjena borca.45

Legionari opravljaju cestu u Pogrmeu na mjestima gdje su bili prekopi,


za vrijeme etvrte ofanzive.
Nou 28/29. januara dijelovi 2. i 6. brigade izvrili su ponovni napad
na opkoljenu njemaku grupu u Benakovcu, ali bez vidnijeg rezultata, prije
svega zbog slabe veze izmeu jedinica, a i zbog fizike premorenosti boraca.
U ovoj borbi 2. brigada je imala pet poginulih i deset ranjenih boraca.46
Njemaka jedinica, koja je logorovaia u ujanoviima i Majkiima, na
pustila ih je 29. januara i preko ukanovia i cestom Luci-Palamka Benakovac produila na zapad i spojila se sa jedinicom 737. njemakog puka,
utvrenom pred Benakovcem i u podruju Majki-Japre.
U meuvremenu kombinovana jedinica Nijemaca i ustaa krenula je iz
Fajtovaca preko Skucanog Vakufa, u Majki-Japru i Benakovac. Meutim,
dijelovi 4. bataljona 6. brigade i 2. eta 3. bataljona 1. brigade doekali su ih
Zb. IV/10, str. 122.
46 Izvjetaj taba 4. divizije od januara 1943, tabu 1. bosanskog NOU korpusa,
Zb. IV/9, str. 341.

31

kod Gorice, nanijeli im gubitke, tri mrtva i etiri ranjena i potisli nazad u
Fajtovac i Kisak. Druga eta je imala jednog lake ranjenog borca.47
Neprijateljska avijacija (devet aviona), bila je vrlo aktivna i etiri puta
je bombardovala poloaje partizanskih jedinica i bliu okolinu, Jasenicu i dr.
sela. Ovo bombardovanje je izvreno u intervalu od 11 do 17 sati. Tokom
dana je opkoljenoj njemakoj jedinici vren dotur hrane i municije.48
ete 4. bataljona 6. brigade u Koritima su se predvee prebacile preko
ceste Luci-Palanka Benakovac, a potom zauzele poloaj ivicom ume sve
do Benakovca. I ete 2. bataljona 6. brigade su se s podruja Lipnika preko
rijeke Japre prebacile u selo Majki-Japru.
Izjutra 30. januara grupa Nijemaca s dva konja i kazanima sila je do
esme na cestu pred Benakovcem. Grupa boraca 2. ete 6. bataljona ih je
napala i nanijela im gubitke. Istovremeno manji dijelovi 717. njemake divi
zije pokuali su da preko Fajtovca i Skucanog Vakufa doture municiju i
hranu opkoljenoj njemakoj jedinici u Majki-Japri i Benakovcu. U predjelu
Gorice ovu smabdjevaku kolonu doekale su tri ete 6. brigade i 3. bataljon
1. brigade. Meutim, neprijatelj je uspio da se probije do Skucanog Vakufa,
gdje su ga nae jedinice zadrale.
Dijelove iz opkoljenog sastava 737. puka kod Benakovca koji su preko
Majki-Japre krenule u susret pojaanju i komori, doekani su od eta 2.
bataljona 6. brigade i na Radanovom polju ih razbile. Razbijeni dijelovi
uspjeli su da se okupe u podruju Majki-Japre i utvrde, gdje su i zano
ili.
Neprijateljska avijacija bila je i dalje vrlo aktivna. Sa 25 aviona ona je
bombardovala poloaje partizanskih brigada oko Benakovca i Majki-Japre i
sistematski doturala hranu i municiju u opkoljenoj jedinici, a sputan je i
poneki padobranac.
NAPAD NA NJEMAKU JEDINICU
KOD BENAKOVCA
Po izvrenoj procjeni opte situacije i prikupljanju jedinica, tab
4. krajike divizije odluio je da likvidira okruenu njemaku jedinicu kod
Benakovca i Majki-Japre. U tom duhu on 30. januara izdaje zapovijest i
zadatke potinjenim jedinicama.49
Druga krajika brigada dobija zadatak da sa jednim bataljonom posjedne poloaje od Guijeg brda (k. 473), preko Bobia Glavice (k. 552) do
zgrade komande podruja u Benakovcu, s ciljem da blokira neprijatelja s
te strane, a zatim obezbijedi i uslove za napad i njegovo unitenje na tom
pravcu. Drugi bataljon ove brigade dobio je zadatak da posjedne poloaj od
komande podruja preko kote 627 do Dukina brda, k. 476 i potoka Kalina,
gdje e vriti osmatran je, pripremu jedinice za napad i odakle kree u na
pad. Sa jednim bataljonom Brigada dri poloaj i blokira neprijatelja od
Dukina Brda (k. 476) preko Potkalinja do kua Adamovia (zapadno od k
405) i sa etvrtim bataljonom posjeda poloaj izmeu Guijeg brda, k. 473
i k. 495, u Suvopolju.
Zb. IV/9, str. 343 i IV/10, str. 125.
Zb. IV/10, str. 48.
49 Zb. IV/9, str. 351.

32

esta krajika brigada sa jednim bataljonom napada u zahvatu Adamovia kue cesta, a sa kombinovanim bataljonom (dijelovi 1. bataljona
6. brigade i dijelovi 3. bataljona 1. brigade) juno od ceste pravcem kota 530
ispod Pleine do kote 495.
Prvi artiljerijski divizion bosanskog NOU korpusa dobio je zadatak da
pola sata brzom paljbom tue neprijateljske otporne take.
Po dobij enom zadatku bataljoni su krenuli na zadatak, posjeli odreene
poloaje i u 22,00 sata krenuli u napad. Bombai su uspjeli da dopru do ne
prijateljskih rovova, ali su naili na veoma jak otpor i veoma dobro organizovanu odbranu i vatru. Neprijatelj je uspio odbiti ovaj napad.
Neprijateljska jedinica sa komorom koja je dan ranije dospjela u Skucani Vakuf produila je 31. januara dalje preko Predojevia polja. U koloni
su bila i etiri tenka. Njima u susret krenula je i manja jedinica grenadira
iz Majki-Japre. Njemaka jedinica sa komorom ponovo je bila napadnuta,
zadrana i opkoljena u podruju Predojevia polja, gdje se zanoila. Dije
lovi 4. divizije nastavili su da napadaju na ovu grupu, zadravi je jo jedan
dan dalje od opkoljene njemake jedinice.5
I ovog dana oko 25 njemakih aviona bombardovalo je poloaje parti
zanskih brigada oko opkoljenih jedinica 737. puka u Benakovcu i Majki-Japri. Jedna grupa aviona je mitraljirala okolinu, dok je druga izbacivala
pakete sa hranom i municijom. Neki od njih su pali i na poloaje 2. brigade
nedaleko benakovake kole nekoliko sanduka s municijom i ebadima.
U meuvremenu jedan komandir partizanske ete se posluio lukavstvom i
ispalio crvenu raketu prema njemakim poloajima. To je obmanulo nje
make avijatiare, pa su izbacili nekoliko bombi na njihove poloaje. Pogi
nulo je trideset njemakih vojnika.
tab 4. divizije je odluio da 31. januara napadne njemaku jedinicu kod
Benakovca. U ovom napadu angaovao je 2. brigadu, glavninu 6. brigade, 3.
bataljon 1. i dva bataljona 5. brigade. Partizani su ovog puta uspjeli da poti
snu Nijemce iz nekih rovova i od kue lugara Bundala, ali su se zbog veoma
ilavog otpora morali povui na polazne poloaje. Izvjetavajui tab 1. bo
sanskog NOU korpusa o toj borbi, naelnik taba Korpusa Branko Poljanac
i komandant 4. divizije Josip Maar oa, 1. februara, pored ostalog, piu:
Noanji napad na nepr. grupu kod Benakovca nije uspeo. Nae
jedinice zaloile su se za uspeh i kua lugara Bundala je likvidirana.
Neprijateljeva organizovana odbrana zatvorenog utvrenja, reenost
da se bori do zadnje kapi krvi, vera u dolazak pomoi i moral takvi su da
nae jedinice, premorene od borbe i pokreta, sa malo municije za topove
veeg kalibra, nisu u stanju da slome takvog neprijatelja na mestu ve sa
mo u pokretu... (Podvueno u originalu, napomena DB.)
Jedinice 4. divizije pretrpjele su u ovom napadu gubitke od deset pogi
nulih i oko 35 ranjenih boraca.

EVAKUACIJA GRMEKIH BOLNICA


U ljeto 1942, poslije ofanzive na Kozaru oekivan je napad neprijatelja
i na Podgrme i Grme. Zbog toga su upravnik Stare centralne bolnice Kazi50 Izvjetaj njemakog taba za vezu od 1. februara 1943. godine, Zb. IV/10, str. 352.
3 Srez S. Most u NOB

33

mir Barila, Student medicine, i politiki komesar bolnice Luka Raji (Joahim
Raj ter) ili u Drvar do taba 5. krajikog odreda da se dogovore o eventu
alnoj evakuaciji grmekih bolnica na drvarsko podruje. Meutim, tada nije
dolo do veeg neprijateljevog napada na Podgrme pa ni do potrebe da se
bolnice evakuiu. im je 20. januara 1943. zapoela ofanziva na slobodnu
teritoriju, poeli su i dogovori o nainu i putevima evakuacije grmekih bol
nica. Ve 24. januara Centralna uprava grmekih bolnica izdala je nalog
svim bolnicama da izvre pripreme za evakuaciju ranjenika i bolesnika. Jo
od jeseni u svakoj bolnici bio je pripremljen vei broj ramova za nosila.
Odmah se prilo dovravanju posla: prikucavanju tkanica ili atorskih krila
na ramove. Istovremeno su od tkanina pripremani zavoji raznih veliina i
namjene, sterilizovane su vee koliine gaze i zapoeto pakovanje lijekova iz
bolnikih apoteka. I bolnike pekare su danonono radile spremajui hljeb
i dvopek.
U jeku tih priprema za evakuaciju osoblje Nove centralne bolnice je
26. januara bilo iznenaeno prodorom njemakog puka preko Radanovog
polja i ukanovia prema Benakovcu. Uprava bolnice je odmah rasporedila
zatitnicu na poloaj prema ukanoviima i istovremeno prila organizaciji
hite evakuacije 86 tekih i nekoliko lakih ranjenika. Zbog izenadnog pro
dora neprijatelja nije bilo mogue ekati dolazak ljudi ili omladine za prenos ranjenika, pa su kao nosioci odreeni bolniarke i bolniari kursisti,
majstori iz radionica, kuvarice, krojai i nekoliko straara iz zatitnice. Po
red svakog ranjenika na nosila stavljeni su po jedan hljeb i dva zavoja. Bol
niarke su u doboima ili torbicama nosile sav sterilni materijal, instru
mente, lijekove, a ono to se nije moglo ponijeti, spremljeno je u sanduke i
zakopano. Ve u 11,00 asova ranjenici i bolesnici iz Nove centralne bolnice
bili su evakuisani. Kolona s ranjenicima krenula je kroz umu. Visok snijeg,
zima i teina ranjenika na nosilima veoma je usporila pokret kolone. No
je zatekla kolonu jo uvijek duboko u Grmeu. S tekom mukom uspjeli
su naloiti vatru, kojoj su prinosili nosila po nosila da bi se ranjenici malo
ogrijali. Ispred kolona poslani su kuriri u Marjanovia Do da dovedu omla
dinu da pomogne u prenosu ranjenika. Oko ponoi dola je vea grupa omladinaca i omlainki, pa su odnijeli veinu ranjenika do svoga sela. Po preo
stale ranjenike, uz koje su ostale bolniarke i ljekar dr Isidor Levi, sutradan
je dola druga grupa omladine, pa su i njih prenijeli u selo. U Marjanovia
Dolu, smjeteni po seoskim kuama, ranjenici su ostali do 1. februara. Tada
su saonicama i na konjima kroz Bosanski Petrovac prebaeni na Otrelj,
odakle su vozom otpremljeni do Mlinita, a odatle prevezeni do sela oko Gla
moa. Svi su oni prikljueni bolnici Vrhovnog taba, s kojom su proli Ne
retvu i Sutjesku, gdje su mnogi stradali.
*
Prodor neprijatelja do Majki-Japre i Benakovca iznenadio je i bole
snike u Staroj centralnoj bolnici, koji su odmah na brzinu evakuisani dublje
u umu, a onda kroz Grme do Petrovca i dalje u sastav Centralne bolnice
Vrhovnog taba. Meutim, iako su se ve od 26. januara vodile borbe u ne
posrednoj blizini ove bolnice, neprijatelj nikada nije uspio otkriti Staru
centralnu bolnicu. Tokom ofanzive u njoj i oko nje je bio i veliki zbjeg naro
da, ali ni tada neprijatelj nije uspio da otkrije bolniko naselje ni zbjeg.

34

I invalidi iz Invalidskog doma u Duboviku bili su evakuisani. Jedan dio


se prikljuio svojim etama u brigadama dok su se drugi kretali u sklopu
brigadnih ambulanti.
Dok je osoblje bolnice u Korianici vrilo pripreme za evakuaciju ra
njenika i bolesnika, Sreski komitet KPJ i Sreski komitet SKOJ-a Sanski
Most uputili su poziv skojevskim aktivima da organizuju omladinu svojih
sela i dou sa njom u Grme i prenesu ranjenike do Bosanskog Petrovca.
Skojevski aktivi su u mnogim selima tada odrali sastanke i dogovorili se o
formiranju grupa. U selima Mrkalji i Hadrovci za prenos ranjenika se javilo
oko 60 omladinki i omladinaca, meu kojima i svi skojevci ova dva sela.
Omladina se uvee okupila kod kole i pjevajui krenula na izvrenje zadat
ka. Istovremeno je upuen poziv i mlaim enama da dou i pomognu eva
kuaciju i prijenos ranjenika iz Korianice, pa je Stana ulibrk dovela veu
grupu ena iz Tuk-Bobije, Jelainovaca, Otia i drugih sela.
Kada su omladinke, omladinci i ene stigli na Korianicu tamo je ve
sve bilo spremno za evakuaciju ranjenika. Omladinke, omladinci i ene, ra
sporeeni po etvoro na svako nosilo, prihvatili su nosila i sa prvom grupom
ranjenika krenuli kroz Grme prema selu Smoljani. Po dubokom snijegu, na
velikoj hladnoi, omladinke i ene su se bez smjene, polako probijale kroz
snjene namete i bespua. Malo je koja omladinka i ena imala opanke, naj
vie ih je na nogama imalo oputnjae ili zepe ispletene vunom. Na sebi su
imale vunene arape do koljena, bijelu grubo tkanu koulju, preko nje prsluk
ili vestu i suknju, i to je sve. Nijedna nije imala kaputa, ni rukavica. Ledom
isjeena koa je pucala, krvarila. Propadale su u snijeg, pa im je led zasjecao gole butine, rane su krvarile, lijepile se za koulju i sve se smrzavalo.
Zbog teine ranjenika i na ramenima su dobijale uljeve i rane, koje su krva
rile, pa su se za rane lijepile koulje i veste i tako smrzavale. Pa ipak omla
dinke i ene su najvie panje poklanjale ranjeniku, pazei da ga ne prevrnu
iz nosila u snijeg, na kamen ili u vrtau. Na svoje muke su najmanje mislile.
Nakon to su najveu grupu ranjenika prenijele u Smoljane, omladinke
i ene su se vratile do Korianice, sa namjerom da prenesu preostale ranje
nike, kao i one koji e u meuvremenu stii do bolnice. Kada je grupa omla
dinki bila u blizini Korianice, naili su neprijateljski avioni i bombardovali
paviljone bolnica i neke oblinje magacine; za to vrijeme omladinke su iz
prkosa pjevale. Nekoliko omladinki je tom prilikom poginulo. Kako su pre
ostali i pristigli ranjenici ve bili izvueni iz paviljona dublje u umu, od
ovog bombardovanja nisu stradali, pa je podgrmeka omladina i ene i njih
preuzela i uz velike napore prenijela do Smoljane, odakle su evakuisani
prema Otrelju, a potom do Glamoa, gdje su i ranjenici korianike bol
nice prikljueni Centralnoj bolnici Vrhovnog taba, s kojom su proli Ne
retvu i Sutjeku.
Veina omladinki i ena koje su prenosile ranjenike iz Korianice i
Nove centralne bolnice do Smoljana i Marjanovia Dola, nosile su ih i do
Drinia, Kozila, Jasikovca, na Otrelj, pa partizanskim vozom do Mlinita.
Neke su omladinke i ene krenule dalje s ranjenicima, a neke su se poslije
probijanja kroz snjene planine i neprijateljske poloaje uspjele vratiti u
svoja sela.
*

Bolnica u Lastvama nije uspjela da evakuie ranjenike. Iznenadno su


se nad njom, duboko u umi Grmea, pojavili neprijateljski avioni i bacili

35

preko 50 bombi. Prvim bombama razorili su zgrade, a mitraljeskim rafalima


poubijali vie ranjenika u krevetima. Od 64 teka ranjenika samo se neko
liko spasilo, meu njima i Boko urainovi, koji je sa sprata bombardovane zgrade skoio u duboki snijeg i potom bauljanjem otpuzao dalje. Pogi
nulo je dosta bolnikog osoblja.
U meuvremenu se u Novoj centralnoj bolnici okupilo preko 150 novih
ranjenika, koje je takoe trebalo evakuisati prema Petrovcu i Drvaru. Kako
su 6. februara, Nijemci napali i Novu centralnu bolnicu, bilo je neophodno
ove ranjenike zatititi. Dok je dio boraca na poloajima odbijao napade ne
prijatelja, dotle su drugi prenosili ranjenike dublje u umu, a potom uz
pomo omladine, ena, ljudi i dalje do Marjanovia Dola i Skakavca. Rauna
se da je vie od 500 ranjenika evakuisano iz grmekih bolnica i prebaeno.
Prema Otrelju, Drvaru i dalje.

NAREENJE KOMANDANTA NJEMAKIH TRUPA


ZA ZAVRETAK PODUHVATA WEISS
Njemaki komandant general Liters naredbom o otpoinjanju ofanzive
protiv slobodne teritorije naredio je da se ve prvog dana ofanzive 20. janu
ara, njemake trupe nau u Bihau.51 Meutim, one su u Biha stigle tek
29. januara u 16,00 asova. Dan kasnije, 30. januara, general Liters naredbom
o zavretku poduhvata Vajs1 izraava zahvalnost trupama za uestvovanje
u operacijama oekujui od trupa isti polet i isti duh samoodricanja u
nastavku operacija na jo teem terenu.52
Dajui zadatke za zavretak prvog dijela operacije, njemaki koman
dant usmjerava tri divizije na potpuno opkoljavanje planine Grme.
Divizija Princ Eugen je dobila zadatak da napadne sjeverozapadne,
zapadne i june dijelove Grme planine. Ona se ve 31. januara sa prednjim
dijelovima nala u podruju Grabea, sjeverozapadne padine Grmea. Tre
eg februara pojavila se u rejonu Radia i Suvaje, 7. februara u podruju
Vodenice, a narednih dana i u predjelima istono od Krnjeue, zatim u
Marjanovia Dolu, Smoljani i Janjilima.
Prodirui od Bosanskog Novog i od Kladue, 369. (Vraja) divizija
izbila je u sela juno od Bosanske Krupe i tu 1. februara dobila zadatak da
dijelom snaga napada prema Risovcu i Krnjeui, blokirajui Grme sa za
padne strane, a glavninom da napreduje sjevernim djelovima Grme-planine
prema Luci-Palanci i Sanskom Mostu, prolazei kroz Grme da smijeni 717.
diviziju, koja dobija zadatak koncentracije u Sanskom Mostu i usmjerava
nja svojih pravaca napada prema Kljuu, Mrkonji-Gradu i dalje na jug.
Dijelovi 187. divizije, pridodati 369. diviziji, dobili su zadatak za djejstva na
pravcima 369. divizije.
Tako su se poetkom februara 1943. na podruju Grmea u borbi pro
tiv partizanskih brigada i divizija nale etiri njemake divizije.
Prema naredbi njemakog komandanta, trebalo je da zavretak opera
cije Vajs1 bude prije 10. februara, kako bi toga dana sve njemake divi
zije mogle krenuti u pravcu juga, tj. na poetak izvravanja drugog dijela
Zb. IV/9, str. 532.
a* Zb. IV/9, str. 599.
bi

36

operacije Vajs2.M Meutim, nareeno metodino raiavanje planine


Grme, naznaeno kao zadatak od najvee vanosti, nije se moglo obaviti
prije 10. februara i dovesti njemake divizije u zone za polazak u drugu fazu
poduhvata. Zato isti dan njemaki komandant izdaje dopunu nareenja ko
jom 369. i 7. SS diviziji Princ Eugen nareuje da 15. februara zavre sa
metodinim raiavanjem dodijeljenih im sektora na Grme planini i da
se 16. februara nau u odreenim zonama okupljanja, kada e dobiti odmor
od sedam dana.54
Zasjede i napadi partizanskih brigada u zavijanim umama planine
Grme zadrali su njemake divizije nekoliko dana due u ovim krajevima
nego to je to u poetku planiranja njemakog poduhvata bilo predvieno.
Tako su za desetak dragocjenih dana odgoeni napadi njemakih divizija na
glavninu snaga MOV Jugvslavije, gdje su bili i ranjenici. To je omoguilo
okupljanje partizanskih divizija na odreenim prostorima i njihovo usmje
ravanje i ofanzivu protiv Nijemaca, Italijana, ustaa i etnika, u kojoj su
postigle znaajne rezultate, zauzimajui pojedina mjesta: Prozor, Bradinu,
Ostroac, Ramu, Jablanicu itd.

RASPORED JEDINICA 4. DIVIZIJE


1. FEBRUARA 1943.
Nakon tri neuspjena napada na opkoljeni njemaki 737. puk u Majki-Japri i Benakovcu, tab 4. divizije je ocijenio da ne raspolae snagama za
likvidaciju ove neprijateljske jedinice. Zato je odluio da brigade tako raspo
redi da, s jedne strane, mogu sprijeiti dalje nastupanje ovog njemakog
puka, a, s druge, da odbijaju pokuaje prodora ostalih njemakih jedinica
do Majki-Japre i Benakovca. Uz to je trebalo braniti i ostalu slobodnu
teritoriju Podgrmea, na koju su sa vie pravaca napadale jake neprijatelj
ske jedinice podravane artiljerijom, tenkovima i brojnim avionima.
Do 1. februara neprijatelj je uspio da zauzme Slunj (25. jan.), Drenik
(26. jan.), Buim i Peingrad (28. jan.), Biha i Ostroac (29. jan.) i Bosansku
Krupu (30. jan.). U zapadnim dijelovima Podgrmea pojavile su se 369, 187.
i Princ Eugen divizija, spremne da se pridrue 717. diviziji u napadu na
Grme. Zato je tab 4. divizije 1. februara 1943. odredio novi raspored bri
gada,55 i to:
Druga brigada je dobila zadatak da blokira 737. njemaki puk sa
poloaja ispod Grmea s june strane ceste Luci-Palanka Srpska Jasenica i sjeverno od te ceste od Benakovca do Potkalinja.
Peta brigada je dobila zadatak da jednim bataljonom posjedne polo
aj od Majki-Japre do Benakovca, sa sjeverne strane ceste, sa istim zadat
kom kao i 2. brigada. Jednim bataljonom posjeda poloaje od Tromee do
Trgovita i spreava prodor neprijatelja od Prijedora i Ljubije prema Budimli-Japri. Jednim bataljonom e posjesti poloaje na Novskoj planini,
smjenjujui bataljon 8. brigade, a jednim bataljonom prema Maslovarama.
53 Zb.

IV/9, str. 600.


IV/10, str. 11.
55 Zb. IV/10, str. 11.
54 Zb.

37

Sesta brigada sa dva bataljona posjeda poloaje prema Staroj Rijeci,


Starom Majdanu i Sanskom Mostu, dok jedan bataljon (4. bataljon) dri u
rezervi u podruju Skucanog Vakufa.
Osma brigada jednim bataljonom posjeda poloaj od Rakana, iznad
Bosanske Otoke do Bosanske Krupe, a s dva bataljona i Banijskim odre
dom50 zatvara pravce od Bosanske Krupe i Bihaa prema Radiu, Vranjskoj
Mosuri, Gornjim Petroviima i Gudavcu.
Brigade su ovih dana pod izvanredno tekim uslovima vodile borbe.
Bila je velika zima, visok snijeg, koji je padao skoro svakog dana, hladnoa
i do minus 20C, pa i jo nia. Na mnogim sektorima poloaja brigade nisu
imale nikakvog objekta gdje bi se borci mogli skloniti, ugrijati, odmoriti,
malo odspavati. Uz to su i tekoe u snabdijevanju bile vrlo velike. Zbog
nastale teke situacije zajedno s narodom iz mnogih sela su se evakuisali i
NOO, pa je i snabdijevanje namirnicama, posebno toplim jelima, bilo veoma
oteano. Na sektoru 5. divizije mnoga sela su bila spaljena u ranijim borba
ma, pa su brigade na poloajima oko Paunovca dane i noi provodile u umi,
pod drveem, bez mogunosti da se bilo gdje sklone pod krov.
Uz danonone borbe, marevanje s poloaja na poloaj, nespavanje, sla
bu i nedovoljnu ishranu, a mnogi borci su bili sa veoma slabom obuom,
odjeom, neki samo u arapama bez cipela, bez injela, sposobnost boraca
za uspjene napade je iz dana u dan opadala, pa ipak, tamo gdje su iz zasjede
doekivale neprijatelja, ete i bataljoni su postizali krupne uspjehe i nano
sili Nijemcima osjetne gubitke.
NAPAD NA NJEMAKU KOMORU
Prvog februara 3. bataljon 1. brigade je drao poloaje: 1. eta na Gruborskoj glavici (k. 547), sjeverno od ceste Luci-Palanka Benakovac, 2 eta
na Koritima (k. 512), juno od ceste, neposredno ispod Metle (gdje su bile
zgrade taba 1. bosanskog NOU korpusa) i 3. eta na Drenovoj glavici
(k. 571) lijevo od 1. ete.57
Toga dana nemaka komora od oko sto tovarnih konja i dvadeset kola,
u pratnji jedne ete, koja je prethodnog dana zanoila u Predojevia Polju,
krenula je u pravcu opkoljenog njemakog 737. grenadirskog puka u Bena
kovcu. Poto je prola sjevernom ivicom Radanovog Polja, a potom izbila
na ukanovie, mimoila je zasjedu 2. ete 3. bataljona 1. brigade u Koriti
ma, ali je upala u zasjedu ostalih dviju eta istog bataljona. Borci 3. bata
ljona su doekali komoru i Nijemce na najbliem odstojanju i nakon esto
ke iznenadne vatre izvrili juri. Komora i zatitnica su bili razbijeni i raspr
eni. Skoro sva komora je pala u ruke partizana. Meutim, u tom momentu
su naila dva njemaka tenka i otvorila vatru, pa su partizani morali ostaviti
skoro sav plijen, izuzev etiri konja i jednih kola, u kojima je naen hljeb,
paketi i pota (pisma) za opkoljene Nijemce. Partizani su u ovoj borbi nani
jeli Nijemcima gubitke od 5 poginulih i sedam zarobljenih, dok je 3. bataljon
imao tri lake ranjena borca.
58Banijski

NOP odred je tih dana preao rijeku Unu i doao u Podgrme, pa je


najprije bio lociran na podruje Radia i privremeno stavljen pod komandu
8. brigade.
57 Zb. IV/10, str. 95.

38

Istog dana je nekoliko eta Banjalukog domobranskog zdruga krenulo


u nasilno izvianje prema Podvidai. Dijelovi 5. brigade doekali su ovu
domobransku jedinicu, ali su se poslije krae borbe morali povui na re
zervne poloaje. Neprijatelj je imao jednog poginulog i dva ranjena domo
brana.
Ovog dana 8. brigada je vodila borbu sa 3. domobranskom brdskom
brigadom, kojoj su naneseni gubici od est poginulih. Trea domobranska
brigada je uspjela da dopre do Gudavca.

RAZBIJANJE NJEMAKOG BATALJONA


Druga i 5. brigada su 2. februara ponovo napale neprijatelja u podruju
Majki-Japra Benakovac. Izvrivi veoma snaan napad, prisilili su dio
opkoljenog njemakog puka, jedan ojaani bataljon u podruju Majki-Japre,
da napusti poloaje i zapone povlaenje prema Radanovom i Predojevia
polju. Meutim, u podruju Gruborske glavice i Drenove glavice. Nijemci su
naili na zasjedu dviju eta 3. bataljona 1. brigade. Borci 3. bataljona sae
kali su ovu neprijateljsku jedinicu na veoma bliskom odstojanju, pa je dolo
do borbe prsa u prsa. Prva eta je uspjela da od neprijatelja otme tri brdska
topa, ali su Nijemci protivnapadom povratili topove. Razbijeni njemaki
bataljon uspio se probiti do Radanovog polja i tu zanoiti.
Sa sjeverne strane, od Donje Majki-Japre s 3. bataljonom 1. brigade
sadjejstvovali su 2. bataljon 6. brigade i zatitnica Komande mjesta Luci-Palanka, to je omoguilo da uspjeh zasjede i borbe bude vei i da se nepri
jatelju nanesu osjetniji gubici.
U ovoj borbi junatvom su se istakli svi borci, a posebno borci 1. ete,
kao i jednog voda 3. ete 3. bataljona. Neobinom hrabrou i vjetinom u
ovoj borbi se istakao pukomitraljezac Duan Bosni.
Borci 1. i 3. ete 3. bataljona 1. brigade i borci 2. bataljona 6. brigade
i zatitnice Komande mjesta nanijeli su neprijatelju gubitke od preko 150
poginulih i j-anjenih, dok je 1. eta imala jednog poginulog i est ranjenih
boraca, a 3. eta tri poginula i etiri ranjena borca.58 Gubici 2. bataljona
i zatitnice nisu poznati.
Prva i 2. eta 1. bataljona 8. brigade u to vrijeme napadale su Nijemce
i legionare u podruju Vranjske Mosure i Suvaje kod Bosanske Krupe. U
jednoj borbi Stojan Marjanovi Dolinar, nekadanji prvi komandir Majkijapranskog ustanikog partizanskog odreda, a sada zamjenik komandanta
1. bataljona, ubio je pet Nijemaca i nije htio da odstupi sve dok nije bio
ranjen50 i potom poginuo. Partizani su zaplijenili jedan majser i dva ka
rabina i u dvodnevnim borbama ubili preko 50 Nijemaca i legionara i vie
ih ranili.
*
Nou 2/3. februara dijelovi 5. divizije su ponovo napali neprijatelja na
logorovanju u selu Ramii. Meutim, neprijatelj je primijetio pripreme za
napad, pa je sa svim snagama posjeo rovove i reflektorima osvjetljavao pro
58 Zb. IV/10, str. 4647.
50 BORBA, br. 38, od 15. februara 1943. godine.

39

stor ispred sebe. Borci 5. divizije u toku napada nanijeli su neprijatelju gu


bitke, ali su i sami imali rtava, pa su se povukli na polazne poloaje.
Treeg februara probivi se kroz Grme od Grabea i Hrgara, dijelovi
7. SS divizije dospjeli su u sela Vranjsku Mosuru i Donju Suvaju i kod Gudavca se spojili sa dijelovima 369. vraje divizije.6 Istog dana 3. domo
branska brdska brigada, nakon susreta s dijelovima SS divizije, iz Gudavca
se cestom probila do Srpske Jasenice, naiavi na manji otpor i prekopanu
cestu.
Dijelovi 2. i 5. brigade napali su preostali opkoljeni njemaki bataljon
737. grenadirskog puka u Benakovcu, ali bez rezultata
Njemaki bataljon koji je odstupio iz Benakovca i bio razbijen kod
Gruborske i Drenove glavice nastavio je povlaenje prema Predojevia Polju,
napadan od dijelova 4. divizije.
Ovog dana je izvrena i smjena jedinica na poloaju kod Majki-Japre,
pa je 3. bataljon 1. brigade otiao preko Luci-Palanke, Jelainovaca i Meeeg Brda u sastav svoje brigade, koja je bila na podruju Budelja i Biljana. Poloaje kraj ceste u Majki-Japri preuzeo je 3. bataljon 5. brigade.

NIJEMCI OSLOBAAJU BLOKIRANI BATALJON


Njemaki 370. puk 369. vraje divizije, koji je smijenio 3. domobran
sku brdsku brigadu u Srpskoj Jasenici produio je cestom do Benakovca
i oslobodio blokade bataljon 737. njemakog grenadirskog puka.
Njemaki bataljon koji se povukao od Benakovca, i usput bio estoko
napadnut, ovog dana spojio se u rejonu Predojevia polje Glavica sa di
jelovima 737. puka. Za to vrijeme 8. brigada i dijelovi 2. brigade vodili su
borbu na sektoru Gudavac Risovac, u kojoj je neprijatelj uspio da ih po
tisne i doe do Vrka, pred Suvajskim Meugorjem, gdje je bila Vojnotehnika radionica, te i do kote 504 iznad ceste za Risovac.61
U podruju Vinogradine, k. 348, oko 8 km sjeverozapadno*od Rudnika
Ljubije, njemaka skupina Gere (Grtz)62 pokuala je proboj u slobodnu
teritoriju. Jedan bataljon 5. brigade doekao je ovu njemaku jedinicu i po
slije krae brobe vratio je na polazne poloaje. Nijemci su imali dva pogi
nula i est ranjenih vojnika.
Druga skupina 714. njemake divizije, zv. skupina Rasmusen,63 uspjela
je da iz Radomirovaca dopre do Table (k. 315).
Ovog dana njemaka avijacija je snano bombardovala poloaje parti
zanskih brigada u Podgrmeu, na pravcima napada 369, 187, 7. SS i 717.
divizije.
66

Izvjetaj itlijanskog oficira za vezu pri komandi njemakih trupa u Hrvatskoj,


od 3. febflKra 1943. godine, Zb. IV/9, str. 363.
i Zb. IV/9, str. 367 i 366.
62 Skupinu Grtz su sainjavale: dvije pojaane ete 1. bataljona 721. grenadirskog
puka, tri ete domobrana i etiri topa, Zb. IV/9, str. 608.
Skupinu Rasmusen su sainjavale: 11. eta 721. grenadirskog puka i dijelovi 4.
bataljona 3. domobranske brigade, Zb. IV/9, str. 609.

PRVE BORBE NA PADINAMA GRMECA


Druga krajika brigada vodila je 5. februara teke borbe sa Nijemcima
u podruju Jasenice, Mujagia vrh, k. 576 i Gue brdo i k. 473, ispod Grme
a, nasuprot Benakovcu. Brigada je morala odstupiti sa ovih poloaja, pa
su ih Nijemci zaposjeli. Istovremeno 370. njemaki puk je nastavio napre
dovanje prema Luci-Palanci i ovog dana dospio do ukanovia. S njim se
kretao i bataljon 737. njemakog puka, ija se glavnina ve nalazila na putu
preko Sanskog Mosta za Ramie.
Osma krajika brigada je ovog dana vodila estoke borbe sa 3. planin
skom brigadom 369. vraje divizije u podruju Risovca i Turskog groba,
k. 816, spreavajui dalji prodor Nijemaca i legionara prema Risovcu i Krnjeui. Neprijatelj je uspio da potisne 8. brigadu i zauzme Risovac i Tur
ski grob.
NOVI RASPORED BRIGADA 4. DIVIZIJE
Analizirajui situaciju nastalu prodorima neprijatelja kako preko Gudavca do Srpske Jasenice i Benakovca tako i od Gudavca prema Risovcu,
te probojem neprijatelja na neke kote ispod Grmea, prema Srpskoj Jasenici, Benakovcu i Majki-Japri, tab 4. divizije je 5. februara naredio briga
dama da zauzmu nove poloaje.
Osma brigada dobila je zadatak da sa poloaja Lastve Krnjeua
Vrtoe spreava neprijatelja da se njegove snage koje nadiru od Bosanske
Krupe i od Vrtoa spoje u tom rejonu;
Druga brigada sa dva bataljona i Banijskim NOP odredom u Risovakom klancu zatvara pravac Suvaja Krnjeua, a s dva bataljona posjeda
cestu Jasenica Gorinja Baraka (u Grmeu), kao i pravac Suvaja Gorinja;
Peta brigada posjeda poloaj od ceste Srpska Jasenica Barake do
Luci-Palanke, paralelno sa cestom Bosanska Krupa Srpska Jasenica
Luci-Palanka Sanski Most, kao i sektor od Luci-Palanke do bolnice Ko
nanica. Zadatak joj je da zasjedama na cesti, kao i na svim pravcima koji
sa ceste vode u Grme, tue neprijatelja, brani magacin hrane br. 3 i obezbjeuje evakuaciju bolnica iza svojih poloaja (Nova centralna bolnica i
Korianica).
esta brigada posjeda poloaje: jednim bataljonom od Bonjaka preko
Grdanovaca, dijela Dabra do Korjenova, sa dva bataljona: od Kondia Davidovia (zaselak u Lipniku), preko Skucanog Vakufa do Rukovca, k. 562,.
napada neprijatelja koji se kree iz Sanskog Mosta prema Majki-Japri i
Grmeu i obratno; preko Predojevia Glavice odrava vezu sa 5. brigadom.
tab Divizije se smjestio u zgradi II hirurkog odjeljenja Nove cen
tralne bolnice. Istovremeno je nareeno da se svi ranjenici upuuju preko
Grmea u Otrelj i Drvar. tab Divizije ovom naredbom ponovo nareuje
tabovima brigada da sve svoje jedinice popunjavaju novim borcima, da
svaka eta mora porasti do 100, pa i 150 boraca, jer su se brigadama pri
kljuili mnogi evakuisani ljudi iz pozadine, seoske strae, radne ete, strae
komandi podruja i omladina. Borce zadrati na poloajima, a za prenoenje
ranjenika koristiti civile.64

* Zb. IV/10, str. 5052.

41

5. EVAKUACIJA STANOVNITVA I ZBJEGOVI U GRMECU


Bezuspjeni uzastopni napadi brigada na opkoljeni njemaki puk u
podruju Majki-Japre i Benakovca, te naknadni prodori njemakih jedinica
od Sanskog Mosta, a potom i od Bosanskog Novog i Bosanske Krupe, uticali
su na donoenje odluka da se stanovnitvo slobodnih sela Podgrmea evakuie u Grme i, eventualno, dalje na jug. Formiran je poseban Odbor za
evakuaciju, u kojem su bila i dva lana Oblasnog komiteta KPJ, Velimir
Stojni i Boko iljegovi, sa zadatkom da organizovano evakuie stanovni
tvo, ito i namirnice prema Grmeu.
Nijemci su ve od prvih dana februara povremeno kontrolisali dijelove
ceste od Luci-Palanke prema Srpskoj Jasenici i Gudavcu, kao i prostore od
Fajtovaca preko Skucanog Vakufa do Majki-Japre. Bilo je veoma teko pre
baciti izbjeglice iz sela sjeverno od te komunikacije u Grme. Pojedine grupe
stanovnika morale su da se pod izvanredno tekim okolnostima prebacuju
preko te saobraajnice do prvih umovitih padina Grmea. Uz veliku hlad
nou i visok snijeg bez prtine trebalo je preko ceste neopaeno prebacivati
i po vie stotina ljudi, ena, omladine i djece, sa brojnom stokom, stvarima
i drugim. Dogaalo se da iznenadna pojava neprijateljske jedinice presijee
kolonu izbjeglica, to je unosilo veliku pometnju, gubljenje pojedinih la
nova porodice, pa i smanjivalo mogunost organizovanog i bezbjednog po
vlaenja izbjeglica. Uz to, najvei dio omladine, izuzev onih omladinaca i
omladinki koji su neto ranije otili u Grme radi evakuacije ranjenika,
kretao se u koloni eta, bataljona i brigada, to je u dobroj mjeri oteavalo
pokretljivost i borbenost jedinica. Da bi se djelimino rijeio problem, ta
bovi jedinica su naoruavali omladince, omladinke i odrasle ljude i raspo
reivali ih u ete.
Ve od prvog dana prodora njemakog puka do Majki-Japre i Bena
kovca, izale su brojne porodice iz ta dva sela i mnogih drugih, susjednih,
u zavijani Grme. itave porodice sa najstarijim i najmlaim lanovima i
tek roenom djecom, nale su se u izvanredno tekoj situaciji pod kronjama
jela i smra, u dubokom snijegu i na velikoj hladnoi. Svakog sata i svakog
narednog dana broj izbjeglih porodica u umama Grme-planine bivao je sve
vei. Zbjegovi su se poeli organizovati u blizini magacina (gdje je sklonjena
rezervna hrana i drugo), kao i pored izvora. Porodice su pravile nadstre
nice od grana etinara, etinu prostirale po snijegu i sa posteljinom koju
su uspjele evakuisati pravile leajeve. Poneka porodica je uspjela da nasijee tanja stabla i napravi neto vri krov, ali je i takva bajta bila bez
zidova i s krovom od grana etine. Kraj tih nadstrenica i bajti, obino u
sredini, loena je vatra, na kojoj su domaice uspijevale da spreme po neko
toplo jelo, najee puru. Porodice koje su u umu istjerale krave, mogle
su djeci dati i malo mlijeka.
U poetku narod se u zbjegu osjeao bezbjednim. Neprijateljske jedi
nice su bile jo daleko, jedno vrijeme oekivalo se da e opkoljeni puk biti

42

likvidiran i da e se porodice vratiti svojim kuama. Zato su i poetne ne


volje lake podnoene. Ali, kada do toga nije dolo i kada su njemake di
vizije nabacile i partizanske brigade u Grme, od 5. februara, spoznalo se
da e neprijatelj krenuti i u umu, a to znai i do zbjegova, do golorukog
naroda. Za vrijeme vedrih dana Grme su nadlijetali brojni njemaki avioni,
mitraljirajui i bombardujui mjesta gdje su se nad drveem izvijali dimovi
mnogobrojnih vatri. A s obzirom na veliku hladnou i brojnu djecu (ukupno
u Grmeu se nalazilo 15.00020.000 izbjeglica), teko se moglo zabraniti lo
enje vatre.
Veina podgrmekih sela izbjegla je u planinu Grme u predjele iznad
Majki-Japre, Benakovca, Jasenice, Suvaje, Mosure i Radia. Meutim, neka
sela, prije svega Jelainovci, Tuk-Bobija, Oti, Pratali, Grdanovci i jo neka
evakuisali su se preko Meeeg Brda do Mijaice. Samo u jednom zbjegu
bilo je preko 300 ena, ljudi, djece, sa mnotvom stoke, konja, goveda i dru
gog. A tako i u jo nekoliko drugih u tom podruju. Poto se tih dana ne
prijatelj kretao od Fajtovaca preko Skucanog Vakufa i Radanovog polja do
Majki-Japre i Benakovca, a Luci-Palanka jo uvijek bila slobodna, izbjeg
lice su odluile da se vrate svojim kuama u Jelainovce, Tuk-Bobiju i ostala
sela. Na to su se odluili i zbog velikog snijega i hladnoe. Poslije jedne ili
dvije noi provedene u umi u Mijaici skoro sve porodice ovih sela vratile
su se svojim kuama.
Tih dana i komanda Podgrmekog podruja, sa komandantom Mihaj
lom kundriem, prebacila se iz Benakovca u Jelainovce, u kuu Nikole
Srdia. Tu su bili i lanovi Izvrnog odbora Sreskog NOO, kao i mnogi partijsko-politiki radnici. Meutim, u tako sloenoj situaciji niko nije mogao
dati neki bolji savjet od ranije direktive da se narod sklanja u umu, a ako
bude trebalo, da se probija i prema Bravsku, Driniu i Otrelju, koji su slo
bodni i gdje neprijatelj jo nije dopro.
Kada su njemake jedinice uspjele da prodru u sam Grme, svi ovi
zbjegovi su se nali u vrlo tekoj situaciji. Poto su Nijemci imali i skijake
jedinice, odjevene u bijelo, iznenadno su se pojavljivale nad zbjegovima,
koji su obino bili u dolinama i vrtaama, i poinjali su rafalima tui golo
ruki narod.
Pojedine partizanske brigade su uspijevale da neke zbjegove pokrenu,
da ih uvrste u kolonu, obezbjeujui ih sa ela, zaelja i bokova, i da se
s tom kolonom probijaju kroz umu. Neki zbjegovi su mnogo stradali od
bombardovanja avijacije, od granata artiljerije, ali ponajvie od neprijatelj
ske pjeadije koja bi dostigla zbjeg i tada bez milosti ubijala ljude, ene,
djecu kraj bajti, nadsrenica i vatri, ili u njihovom bjeanju na sve strane.

ZAHTJEV DA BRIGADE 4. DIVIZIJE NAPUSTE GRME


I PREU NA PETROVAKI TEREN
Prodor njemakog puka preko Radanovog polja i ukanovia do Be
nakovca ugrozio je i sjedite taba 1. bosanskog korpusa na Metli, k. 780,
nedaleko od Luci-Palanke. Meutim, tab je i dalje ostao ovdje, organizujui napade na opkoljeni njemaki puk.
Komandant korpusa Kota Na poslije smotre 4. divizije u Jasenici
otiao je u Janj, gdje je tih dana formirana 9. brigada. Tu ga je zatekao

43

poetak ofanzive, pa je pri povratku doao u Bosanski Petrovac. U meu


vremenu u Drvaru je odran sastanak Vrhovnog taba, na koji je bio pozvan
i Kota Na. Na tom sastanku je donesena odluka o probijanju Operativne
grupe divizija prema Neretvi i Crnoj Gori, te dati zadaci 1. bosanskom i 1.
hrvatskom NOU korpusu.
Poslije sastanka u Drvaru Kota Na je ostao na podruju Bosanskog
Petrovca, organizujui djejstva na tom sektoru. Komandant korpusa je tada
izdao nareenje tabu 4. divizije da brani Grme i zbjegove naroda u njemu.
etvrtog i 5. februara lan Vrhovnog taba Aleksandar Rankovi, uro
Pucar, sekretar Oblasnog komiteta, i Velimir Terzi, zamjenik naelnika
Vrhovnog taba, traili su od taba 1. bosanskog NOU korpusa da 4. diviziju
izvue iz Grmea i prebaci na prostor Klju Bosanski Petrovac, Otrelj
i Drvar, s tim da jednu brigadu uputi u centralnu Bosnu. Motiv je bio strah
od opkoljavanja. Meutim, tab korpusa nije prihvatio ovaj zahtjev, ve je
odluio da ostanu sa narodom u Grmeu, da brane narod. Izvjetavajui o
tome Vrhovnog komandanta, Rankovi, Pucar i Terzi su traili od Vrhov
nog komandanta da hitno uputi tabu 1. bosanskog korpusa naredbu o izvla
enju brigada iz Grmea.65 Meutim, Vrhovni komandant je telefonom 9. fe
bruara naredio zamjeniku naelnika Vrhovnog taba da Bosanski korpus
uputi samo jednu brigadu u centralnu Bosnu.66
Nakon izdavanja naredbe o rasporedu brigada, 5. februara, tab 4. di
vizije se smjestio u hirurki paviljon Nove centralne bolnice. Tu su pristi
zali i ranjenici koji su se uspjeli prebaciti iz sela sjeverno od ceste Luci-Palanka Majki-Japra Benakovac Srpska Jasenica, kao i borci ranjeni
u borbama tih dana.
estog februara njemaki 370. puk 369. vraje divizije je s dostignu
tih poloaja u Suvom Polju napao poloaje 5. brigade u Majkiima i uspio
prodrijeti do Nove centralne bolnice, gdje se nalazio tab 4. divizije.67 la
novi taba i zatitnica su prihvatili borbu, uz pomo 3. bataljona 5. brigade,
branei evakuaciju preostalih ranjenika. Zbog veoma jakog pritiska neprija
telja morali su se povui duboko u umu. Tada je tab 4. divizije izgubio
vezu sa svojim jedinicama, pa je donio odluku da se sa 3. bataljonom 5. bri
gade probije kroz Grme prema Marjanovia Dolu. Prethodno je uputio jed
nog kurira prema Tuk-Bobiji i Jelainovcima da tabu 6. brigade prenese
naredbu da se brigade Divizije prebace u pravcu Bosanskog Petrovca.
Po dolasku na petrovaki teren, u Bravski Vaganac, 7. februara u zoru,
tab Divizije je ovdje zatekao 8. brigadu i jednu etu 1. bataljona 2. bri
gade, koja se u borbama oko Bravska bila odvojila od brigade i prikljuila
8. brigadi. Poslije odlaska taba Divizije s Grmea 2, 5. i 6. brigada su na
stavile samostalno da vode dalje akcije.
tab 1. bosanskog korpusa nalazio se u svojim objektima u Vodici,
odakle je telefonom i radio-stanicom odravao veze kako sa nekim jedini
cama na podruju Podgrmea tako i sa tabom 5. divizije i sa dijelom Vr
hovnog taba na podruju Bosanskog Petrovca, odnosno Drvara.
Tek kada je neprijatelj 6. februara napao na Novu centralnu bolnicu,
a koja se nalazila oko 3,5 km vazdune linije zapadno od sjedita taba
65 Zb. 11/8, str. 3032.
66 Zb. II/8, str. 4748.
67 Zbr. IV/10, str. 374.

44

Korpusa, Osman Karabegovi, politiki komesar Korpusa donio je odluku


da se tab evakuie. Odluku o evakuaciji saoptio je zamjeniku naelnika
Vrhovnog taba. Potom se tab Korpusa sa pritapskim dijelovima iz Vodica
preko Pratala i Jelainovaca prebacio na Meee Brdo.
U vrijeme ovih borbi na Metli i u Grmeu iznad Majki-Japre, Benakovca, Srpske Jasenice i Gorinje, prostor omeen Luci-Palankom Miljevcima Bonjacima dijelom Bosanskim Milanovcem i Dabrom Grdanovcima Jelainovcima Tuk-Bobijom i Pratalima, ukljuujui i ta sela, kao
i Meee Brdo, bio je slobodan. Tu su bili 1, 2. i 4. bataljon 6. brigade, a
u veini sela porodice su bile kod svojih kua. U ovim selima nalazilo se
i dosta izbjeglica iz drugih podgrmekih sela, naroito ih je bilo mnogo u
selima pod samim Grmeom: u Jelainovcima i Tuk-Bobiji.

ODLUKA DA 6. BRIGADA OSTANE U PODGRMECU


tab 6. brigade se nou 5/6. februara prebacio s podruja Radanovog
polja u Pratala. Tu je dobio nareenje od taba 4. divizije da s brigadom
krene na petrovaki i drvarski teren. tab Brigade se odluio da tu naredbu,
prije sprovoenja, razmotre lanovi taba zajedno sa najodgovornijim lju
dima Podgrmea, zateenim u selima Palanskog i Jelainovakog polja. e
stog februara predvee odran je iri sastanak, kojem su prisustvovali: Milorad Mijatovi, komandant, Dimitrije Bajalica, politiki komesar, Uro Roca
Bogunovi, zamjenik politikog komesara i Petar Vojnovi, zamjenik koman
danta 6. brigade, Milo Pajkovi, rukovodilac i Bosa Cvjeti i Kota Bosni,
lanovi politodjela brigade, Milani Miljevi, komandant 1. bataljona; Vlado
Proi, komandant 4. bataljona, zatim Trivo Bogunovi, lan Okrunog ko
miteta KPJ Podgrme, Stojan Maki, sekretar Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza, Dragomir Suboti, komandant i Nikola Ronevi, pomonik ko
mandanta Komande mjesta Luci-Palanka i drugi.
Sastanak je trajao vie od dva sata, jer su jedni bili za striktno sprovoenje dobijenog nareenja, a drugi za odlaganje izvrenja dok se nepri
jatelj nalazi na ovom podruju. O dobijenoj naredbi, navodei ta se od
Brigade trai, govorio je i Dimitrije Bajalica. Potom je Milo Pajkovi, obja
njavao da je tab Divizije izdao naredbu na osnovu odluke Vrhovnog taba,
i da je treba bez ikakvog odlaganja izvriti, okupiti sve brigade Divizije i
krenuti u odreenom pravcu.
Sastanku nisu prisustvovali predstavnici 2. i 5. brigade, to se rasprava
vodila samo o daljnjim zadacima 6. brigade. Najprije su prisutni koman
danti bataljona podnosili izvjetaje o stanju u bataljonima. Vlado Proi,
komandant bataljona, nakon izlaganja o stanju u bataljonu je rekao da bi
okupljanje brigada 4. divizije trajalo najmanje pet do sedam dana, a tada
e Vrhovni tab sa grupom divizija biti ve daleko naprijed. Pomo 4. divi
zije bi u tom sluaju zakasnila i bila neefikasna. Zato je podrao prijedlog
pojedinih drugova da Brigada ostane u Podgrmeu.
Neko je predloio da se brigada raspe u manje grupice. Petar Vojnovi,
zamjenik komandanta Brigade, iznio je prijedlog da bi trebalo razmotriti
i mogunost da se Brigada rasporedi na ete, pa i vodove, kako bi lake
ouvala ivu snagu i titila stanovnitvo itavog Podgrmea. Dimitrije Baja
lica je bio za to da se ponovo uspostavlja veza sa tabom Divizije, a da se

45

za to vrijeme vode borbe s neprijateljem i brani stanovnitvo u zbjegovima


i nekim selima. Nije prihvatio prijedlog da se Brigada rasturi na grupe, ete
i vodove.
Trivo Bogunovi i Stojan Maki, koji su prije dolaska na sastanak raz
matrali vojnu situaciju sa jednim brojem aktivista, predloili su da Brigada
obavezno uspostavi vezu sa tabom Divizije, pa makar i pomou jedne ete,
a ne kurira, ali da ostane na okupu i kao brigada vodi borbe na najpogod
nijim poloajima. Ako to bude mogue i potrebno, u pogodnom momentu
sa prostora ovih sela prebaciti se u pravcu Lipnika, Hadrovaca i dalje. Ne
prijatelj obino ide unaprijed utvrenim pravcima, pa je mogue uvijek nai
prostore gdje njega nema. Uz to treba oekivati da se s Grmea u ova sela
spuste i brojne izbjeglice, pa i neke jedinice Divizije koje su se povukle u
umu, a s kojima nema veze.
I pored upornog insistiranja Miloa Pajkovia da se odmah krene pre
ma tabu Divizije, tj. da se izvri dobijeno nareenje, nakon svestranog
razmatranja svih prijedloga, uesnici sastanka su zakljuili da tab Brigade
to prije doe u vezu sa tabom Divizije, ali da Brigada dotle ostane u Podgrmeu i brani narod ovih sela od neprijatelja, a u povoljnoj situaciji i po
trebnom asu da se prebaci na Lipnik, Hadrovce i druga sela sjeverno od
Luci-Palanke.
Nakon ovog sastanka tabovima bataljona je nareeno da neprekidno
prate kretanje neprijatelja, ne dozvole iznenaenje, tite stanovnitvo prili
kom povratka sa Grmea.
Prvi bataljon je dobio sektor Oti Grdanovci Jelainovci Dabar.
Svaka eta je imala preko 150 boraca sa preko 10 pukomitraljeza i dovolj
no municije.
Drugi bataljon je rasporeen na poloaj u selima Bonjaci Fajtovci
Grdanovci sa zadatkom da zatvara te pravce i onemoguuje neprijatelju
da od Kamengrada i Fajtovaca prodire tim pravcima prema grupi jo pre
ostalih slobodnih sela (Jelainovci, Tuk-Bobija, Oti, Grdanovci, Meee Brdo,
Pratali).
etvrti bataljon je ostao i dalje na poloajima u selu Pratalima i Tuk-Bobiji prema Koritima i Luci-Palanci.
Jo dok je trajao sastanak taba Brigade u Pratalima, Osman Karabegovi je telefonom zvao tab Brigade i pozvao Dimitrija Bajalicu da od
mah doe na Meee Brdo, gdje se tab Korpusa nalazio nakon naputanja
Vodice. Istovremeno je reeno da i Milorad Mijatovi, komandant Brigade,
krene jer e biti rasporeen na drugu dunost.
Dimitrije Bajalica je nou 6/7. februara stigao na Meee Brdo i od
politkomesara Korpusa bio obavijeten:
da 6. brigada ostaje u Podgrmeu,
da je Milorad Mijatovi postavljen na dunost komandanta 10. di
vizije koja se ovih dana formira,
da je Petar Vojnovi postavljen za komandanta 6. brigade,
da je Milani Miljevi, do tada komandant 1. bataljona Petar
kundri, postavljen na dunost zamjenika komandanta Brigade,
da se Rade Brki, do tada zamjenik komandanta 1. bataljona, po
stavlja na dunost komandanta tog bataljona,

46


da se preostale etiri haubice Artiljerijskog diviziona korpusa zako
paju u vrtaama Grmea iznad Pratala i Tuk-Bobije, i da se iz njih izvade
zatvarai i posebno sakriju.
Politiki komesar Brigade bio je takoe obavijeten da e se tab Kor
pusa prebaciti preko Bravska na Kozila, gdje se nalazi i komandant Korpusa
Kota Nad, odakle e krenuti u centralnu Bosnu.
Narednog dana tab Korpusa sa pritapskim dijelovima prebacio se
sa Meeeg Brda na petrovaki srez u Kozila. S njim je na novu dunost
otiao i Milorad Mijatovi.
Dimitrije Bajalica, politiki komesar 6. brigade, 7. februara se vratio
u Jelainovce, a zatim i u tab Brigade, gdje je saoptio direktive dobijene
od taba Korpusa. tab Artiljerijskog diviziona je odmah dopremio haubice
u vrtae iznad Tuk-Bobije i Pratala i tu ih sakrio.88
Devetog februara 1943. tab Divizije iz Drinia je uputio naredbu ta
bovima 2, 5, 6. i 8. brigade o novom rasporedu brigada od 10. februara.
Kako je neprijatelj tenkovima prodro cestom Bosanski Petrovac
Klju, i poto se njegova pjeadija probila preko Bravskog Vaganca do Ja
senovca, a druge neprijateljske snage iz Petrovakog polja stigle u Marja
novia Do i Skakavac, ovom naredbom se trai da se 2. brigada (bez 2. ete
2. bataljona) i 5. brigada (bez 3. bataljona i Pratee ete 1. bataljona) pre
bace preko ceste Klju Bosanski Petrovac i zauzmu poloaje Srnetica
Bravski Vaganac Drini Vedro Polje Koluni.
estoj brigadi je nareeno da ostane na sektoru istono od Grmea,
a 8. da brani pravac prema Otrelju, Driniu i Kozilima.69 Meutim, ova na
redba se nije mogla u potpunosti ostvariti jer su se tada 2. i 5. brigada na
lazile u najeim i najteim borbama u Grmeu, bez veze s bilo kojom je
dinicom, dok je 6. brigada branila posljednja slobodna podgrmeka sela.
Ni nekoliko dana kasnije ove brigade nee biti u mogunosti da izvre na
reenje taba Divizije.
Povlaenje taba Divizije prema Prekaji i atoru, 6. februara, ponovo
e dovesti do toga da 2, 5. i 6. brigada vie dana samostalno djejstvuju bez
veze sa viim tabom.

68

Kada je zavrena ofanziva, artiljerci su nali etiri haubice i sve dijelove, izu
zev jednog zatvaraa. Poslije rata, sa minodetektorom pronaen je i preostali
zatvara u jednoj vrtai iznad Tuk-Bobije. Sada se nalazi u zbirci Regionalnog
muzeja u Bihau.
Mjesto gdje su bile sakrivene jo dvije haubice, izmeu Gudavca i Suvaje, otkri
la je neka ena pa su ih jedinice 3. domobranske brigade iskopale i odvezle u
Bosansku Krupu. (Regionalni muzej Biha, m. f. 57/167); Zb. IV/12, str. 363.
"Zb. IV/10, str. 102104.

6. BORBE U GRMEU
Dok je tab 4. NOU divizije bio u zgradi drugog hirurkog paviljona,
s njim je i komanda mjesta iz Budimli-Japre sa komandantom Reljom Li
inom. Nedaleko Nove centralne bolnice su zbjegovi naroda pod drveem
ili po bajtama. Politiki komesar Divizije Milinko Kui je 6. februara odr
ao sastanak i formirao dva odbora, jedan za evakuaciju ranjenika iz bol
nice i drugi odbor za mobilizaciju sposobnih ljudi u ete i njihovo formi
ranje i upuivanje u podnoje planine prema cesti gdje je na poloaju bio
3. bataljon 5. brigade.
Jo dok je trajao partijski sastanak
mjestu, dotrali su kuriri sa vijeu da
njemakih vojnika. Na najbri nain je
iz zbjegova, koji su ranjenike iznijeli iz
I zbjegovi su se povukli dublje u umu.

svih lanova KP zateenih na ovom


prema bolnici nadire vie od 800
prikupljena omladina, ljudi i ene
zgrada i prenijeli dublje u umu.

Dok je trajala ova uzbuna, Nijemci su iz aviona bacali zapaljive bom


be i zapalili zgradu drugog hirurkog odjeljenja. Njemaki vojnici ve su
bili prodrli do bolnice, pa je i komandant Divizije Josip Maar oa na njjh
bacao bombe, kao i drugi bombai, da bi zadrali neprijatelja dok se udalje
ranjenici. Istovremeno je grupa 187. divizije napadala od Srpske Jasenice
prema Makovom vrhu, k. 390, i Suvopolju kod Benakovca, odbacivi sa
ovih poloaja dijelove 2. brigade (sa Makovog vrha) i dijelove 5. brigade
(sa Suvopolja). Prethodnog dana, iz osvojenog Risovca, krenula je planinska
brigada vraje divizije ka Barakama (na cesti od Jasenice i Gorinje pre
ma Trovrhu) i dospjela na zapadne padine Suvog vrha, k. 1234. Dijelovi 2.
brigade su se tada povukli na jugoistone padine Suvog vrha.7 Ovim pro
dorima neprijatelj je prvi put uao u sam Grme.

BORBE KOD LUCI-PALANKE


Nakon to je nou 4/5. februara usiljenim marem krenuo s podruja
Skucanog Vakufa, Lukavice i Podvidae, 4. bataljon 6. brigade je u svanue
5. februara sa tri ete stigao u selo Pratali. U selu je zatekao velik broj
izbjeglica, tab Bataljona se tada smjestio u kuu Milana Pratala. Nared
nog dana tab je dao nalog komandiru 2. ete da postavi zasjedu iznad
ceste na ulazu u Luci-Palanku. Nou 6/7, februara eta je postavila zasje
du. Te noi poeo je da pada snijeg, koji je nastavio da pada i tokom na
rednog dana. Kada se razdanilo od pravca Potkalinja, Boia i Grbia na
ila je jedna njemaka jedinica jaine oko 3040 vojnika. Bili su to vezisti.
Na leima su vukli kabl, koji se iza njih odmotavao. Oficir je sa rairenom
Zb. IV/10, str. 374.
48

kartom iao naprijed i povremeno pogledao u nju. Ila su tako sigurno kao
da su njihove jedinice ve u Luci-Palanci. Kada je ova grupa vezista stigla
do Kosoveve kue, 2. eta ju je iz zasjede iznenadno rafalima i plotunima
snano napala. Odmah je ubijen oficir, koji je pao na cestu, kao i nekoliko
vojnika. Vezisti su bili potpuno iznenaeni. Komandir ete Mio Doenovi
je naredio juri, pa se itava eta sjurila na cestu i prema vrtaama, kamo
su pobjegli neki njemaki vojnici.
Borci su poeli skidati mainke i puke sa ubijenih Nijemaca, a drugi
bacati bombe na one u vrtaama. Utom neki borac viknu: tenkovi! i borci
ugledae na 200 metara udaljenosti, na cesti, prvi, a potom i ostale tenkove.
Komandir ete je naredio povlaenje na poloaje zasjede. Iz tenkova Ni
jemci su otvorili vatru. Odmah iza njih kretala se pjeadija od oko 200 do
300 vojnika sa natovarenim konjima, koji se brzo razvie u strelice. Kako
je 2. eta bila na dominantnim poloajima iznad ceste, Nijemci nisu ni po
kuali da juriaju. Obostrana vatra je trajala vie sati. Druga eta je imala
jednog borca ranjenog, a Nijemci oko 10 poginulih i isto toliko ranjenih
vojnika. Kada su Nijemci vidjeli da cestom ne mogu ui u Luci-Palanku,
krenuli su padinom Glavice i u sumrak s nje se spustili u Luci-Palanku.
Bio je to prvi ulazak Nijemaca u Luci-Palanku od poetka rata. Luci-Palanka je bila pusta.
Poto su Nijemci uli u Luci-Palanku, 2. eta je napustila zasjedu i
iste veeri se vratila u sastav Bataljona u Pratale.
Dijelovi 2. brigade izjutra su napali jedan bataljon 3. planinske brigade
na Suvom vrhu (k. 1234), opkolili dvije ete, a dvije razbili.
Na poloaje dijelova
5. brigade na Otrelju (k. 817) napadao
je 187.
njemaki puk. Poslije estoke borbe borci Brigade su morali napustiti Otrelj i povui se dublje u Grme.
I 370. njemaki puk
sa
osvojenih poloaja na Metli i Zbjegukrenuo
je
u napad protiv dijelova 5. brigade i ovladao Javornjaom (trig. 1480). Ni
jemci su tada dospjeli do nekoliko zbjegova civilnog stanovnitva, pa su
zarobili neke zbjegove i zaplijenili stoku i namirnice.71
Sva tri ova napada imala su za cilj da u prostoru oko Trovrha, Suvopoljskog vrha i Trovare opkole jedinice NOV i zbjegove sa civilnim stanov
nitvom.
Drugi bataljon 2. brigade je izvrio snaan protivnapad na Nijemce
koji su bili zauzeli dio Trovrha i ubio trideset Nijemaca i dosta ranio. U toj
borbi partizani su zaplijenili dva mitraljeza, est puaka i drugu opremu.
Ovim protivnapadom onemoguen je napad Nijemaca u lea 2. i 5. brigadi,
koje su se nakon toga pregrupisale.72
U noi 7/8. februara dijelovi 5. brigade su napali neprijatelja na Javornjai, ali bez uspjeha.
Ovog dana dva njemaka bataljona 737. puka koji su bili opkoljeni u
Benakovcu, stigli su u Sanski Most, odakle su krenuli prema Vrhpolju i
dalje u pravcu Ramia i Paunovca.73
71 Zb.

IV/10, str. 377.


Izvjetaj taba 4. divizije od marta 1943, Stabu 1. bosanskog NOU korpusa,
Zb. IV/11, str. 131132.
'3 Zb. IV/10, str. 377.

72

4 Srez S. Most u NOB

49

Neprijateljska avijacija je tokom dana bombar dovala i mitraljirala u


briuem letu poloaje partizanskih brigada u Grmeu i zbjegove stanov
nitva.
Neprijateljski prednji odred 7. SS Princ Eugen divizije stigao je u
12,15 asova u Bosanski Petrovac, iz kojeg su se partizani i najvei dio gra
ana ranije povukli.74
etvrti bataljon 6. brigade se 8. februara izjutra prebacio iz Pratala
u Tuk-Bobiju.
*

Jedinice 369. njemake divizije nastavile su napade prema sreditu


opkoljenog prostora Trovrh Suvopoljski vrh Trovara. Druga brigada je
pruala snaan otpor, prelazei u napad, ali je neprijatelj, bolje snabdjeven,
naoruan i opremljen, malo po malo stezao obru oko opkoljenog masiva
Grme-planine. U tim borbama dijelovi 5. brigade u podruju Suvopoljskog
vrha napali su i opkolili jedan bataljon 3. domobranske brdske brigade, nanosei mu znatne gubitke. Meutim, snage 369. njemake vraje divizije
uspjele su da zauzmu Trovrh i u tom prostoru zarobe dosta ljudi, ena i
djece u zbjegovima, i da zaplijene svu njihovu stoku, namirnice i drugo.75
Da bi opkolila i zauzela ovaj prostor, njemakoj Diviziji su trebala tri
dana. Dijelovi 2. i 5. brigade uspjeli su zajedno s nekim zbjegovima da se
probiju na jug prema Bjelajskim uvalama.
Neprijatelj je tek poslije devetnaest dana borbi uspio ovladati cestom
Bosanski Petrovac Klju i opkoliti sa svih strana planinski masiv Grmea
sa izbjeglim stanovnitvom i brigadama 4. divizije u njemu.
Dijelovi 369. vraje divizije su 9. februara napadali od Crnog vrha
(k. 1377) u pravcu Malog Meugorja i Kremenjue, pored Korianice, ne
otkrivi ovu najveu partizansku bolnicu u Grmeu, koja je ranije bila evakuisana i u kojoj se, kao i u njenoj blizini, tada nalazilo dosta zbjegova.
Dijelovi 7. SS divizije su iz podruja Medenog polja preko 2ute glavice
i Gradine, k. 955 i Latinovia stigli do Boia glavice, k. 813, u selu Smoljane, na junim padinama Grme-planine.
Drugi dijelovi 7. SS divizije iz podruja Brestovca, preko Skakavca i
Marjanovia Dola, vodei manje borbe sa dijelovima 8. brigade, ovladali su
Malim omarom, k. 1146, dok su nekim snagama preko Krnje jele produili
do Ogumovae, kote 1085 i 1116, iznad sela Smoljane.76
Tri bataljona 8. brigade 9. februara doekali su u zasjedi na cesti kod
Bravskog Vaganca jedan bataljon 7. SS divizije i iznenadnom vatrom i silo
vitim juriem razbili ga. Ubijeno je 60 Nijemaca, izvjestan broj je ranjen,
a 20 je zarobljeno. Partizani su zaplijenili minobaca s municijom, teki mi
traljez, pukomitraljez, radio-stanicu, gerc-aparat, dvadeset puaka, vie gra
nata za minobacae, 10.000 metaka, 22 tovarna konja i drugu opremu. U ovoj
borbi 2. bataljon 8. brigade je imao jednog poginulog i etiri ranjena borca.77
Za ovaj uspjeh partizanski bataljon pohvalio je Vrhovni tab. U borbi se
naroito istakao Milo Bala, komandant 2. bataljona.
74 Zb. IV/10, str. 376.
75 Zb. IV/10, str. 380.
75 Zb. IV/10, str. 392, 391.
77 Izvjetaj taba 4. NOU divizije

korpusa, Zb. IV/11, str. 101.

50

od 9. februara 1943. tabu 1. bosanskog NOU

Devetog februara u snijegom zavijanom Grmeu sa 2. brigadom u ko


loni je bilo i oko 200 boraca 5. brigade koji su se zbog halucinacija i u bor
bama odvojili od svojih jedinica. Sa ovim borcima bili su i zamjenik poli
tikog komesara 5. brigade Duan Misiraa, Jovan Marinovi, lan politodjela Brigade i Pero urguz, politiki komesar bataljona.
Sa 2. brigadom bili su njen komandant Ratko Martinovi, politiki ko
mesar Niko Jurini, urin Predojevi, zamjenik komandanta i Dragoslav
Mutapovi, zamjenik politikog komesara, lanovi Politodjela brigade: Petar
Radovi i Radenko Broi, zatim Slobodan Marjanovi, sekretar Okrunog
komiteta KPJ za Podgrme i jo neki politiki radnici krupskog i novskog
sreza.
Devetog februara Uro Roca Bogunovi, zamjenik politkomesara 6. bri
gade, od pojedinaca koji su izbili iz Grmea saznao je da se kod tzv. 31. ki
lometra nalazi mnogo naroda, izbjeglica, djece, a i boraca koji su poludjeli.
Tada se nije znalo za pojavu halucinacija, ve se neobino ponaanje boraca
smatralo ludilom. Odmah je naredio tabu 4. bataljona da tamo uputi dvije
ete da izvide o emu se radi. U planinu su krenule 1. i 2. eta. im su borci
uli u Grme, naili su na grupe boraca 2. i 5. brigade, s kojima su bile i
izbjeglice, preteno ene i djeca. Susret boraca 4. bataljona sa ovim borcima
bio je pravi ok. Komandir 2. ete Mio Doenovi tom prilikom naiao je
na grupu boraca meu kojim i na svog komiju borca Vuju Rodia iz Bo
njaka, koji je do rata godinama radio upravo u ovoj umi i na 31. kilometru.
Vujo od zime, patnji i iscrpljenosti nije mogao prepoznati Miu, kome je
tada rekao da je Grme pun Nijemaca i etnika. Mio primjeuje da sa Vujom neto nije u redu, ali jo ne shvata to je to. Zato Mio pita Vuju gdje
se sad nalazi i kuda ide.Vujo odgovara da ne zna. Na pitanje da li zna gdje
su Jelainovci, Tuk-Bobija, 31. kilometar, Vujo odgovara da ne zna, ali zato
stalno ponavlja: Ne idite u umu, evo Nijemaca, evo etnika iznad nas u
planini. Mio Doenovi mu tada ree da se sada nalazi iznad zaseoka Karakaa i Tuk-Bobije, te da sa narodom poe u selo, to on mehaniki i po
slua. Borci se okupili pa sluaju ovaj razgovor i ude se. Pitaju se ta je to.
U tom naiu i na grupu rukovodilaca i boraca 2. brigade. Sjede na prtini,
u krug, neki izuli cipele, trljaju ruke. Pitaju ih ta rade ovdje, a neko ree:
Grijemo se, iako nigdje nije bilo vatre. Gdje je vatra? pitaju ih. Evo
je, pokazuju neki na sredinu izmeu boraca posjedalih u krug na snijegu.
Njihove oi i pogled bili su zastraujui. Poneki borac 2. brigade je pri svi
jesti. Objanjavaju im gdje se nalaze, da su iznad sela Tuk-Bobije, ali oni
samo ponavljaju: Ne idite dalje u umu, tamo su etnici. Grupa boraca
4. bataljona dobila je zadatak da ove borce i rukovodioce 2. brigade odvede
iz ume u selo. U ovoj koloni bila je i velika grupa izbjeglica.
Borci 2. brigade i mnoge izbjeglice rasporeeni su po kuama sela Tuk-Bobije i Pratala, a borci 5. brigade i dio izbjeglica po kuama sela Jelainovaca i Grdanovaca. Svi borci i izbjeglice koji su se tog dana probili iz
Grmea, bili su veoma iscrpljeni, gladni, promrzli i neispavani, tako da su
se jedva kretali. lanovi seoskih i optinskih NOO, koji su se zatekli u ovim
selima, kao i lanice odbora AF, omladinski aktivisti i drugi, brzo su organizovali smjetaj boraca i izbjeglica po kuama. Loili su vatre u napute
nim kuama (ije su porodice jo bile u zbjegovima u Grmeu). Pomagali
51

postradalim da izuju obuu s promrzlih nogu, da svuku i sue odjeu, da


se operu. Potom su im spremili hranu, kuvali krompir, kupus, pasulj, sla
ninu, meso, pekli hljeb.
Meu borcima je bilo dosta onih koji su poeli pokazivati znake pje
gavog tifusa. Mnogi su imali nateene ruke, od hladnoe i promrzline. Bili
su toliko iznureni da su im su stigli u tople kue popadali po podu i za
spali. Toga dana i naredne noi neki su borci spavali i vie od dvanaest sati,
sve dok nije izdata naredba za pokret.
Pojedine grupe boraca i izbjeglica koje su se probijale u koloni 2. bri
gade, nisu smogle snagu da dou do Tuk-Bobije i Jelainovaca. Zaustavili
su se u nekim barakama u umi iznad Pratala, naloili vatru, grijali se i
kuvali jelo. Iznenada su naili Nijemci. Ko je bio obuven i odjeven, odmah
je istrao iz barake u umu, a potom se spustio u Tuk-Bobiju i u Jelainovce. Nijemci su sve ostale zarobili, meu kojima i Smilju opi Raetu
i Lepu Radi. Neprijatelj je barake spalio, a veinu zarobljenih odmah stri
jeljao, dok je neke odveo u Bosansku Krupu, kao zarobljenike, meu kojima
i Lepu Radi, gdje su je objesili.
to su ili dublje u umu, borci 4. bataljona doivljavali su sve vee
okove. Kada su izbili na prugu, na 31. kilometar, naili su na narod koji
je vie stotina metara uz prugu leao u dubokom snijegu. Na jednom mje
stu sjedi ena u snijegu sa dvoje djece, a druga sa troje oko sebe, zagrnuti
biljcima. Izgleda kao da spavaju, a u stvari su mrtvi, smrzli se u dubokom
snijegu. Borci ih drmaju, mislei da su zaspali i tek tada uviaju da su svi
mrtvi.
Nailaze na jednu grupu boraca 5. brigade, Kozarana. Hodaju du pru
ge. Meu njima je i njihov komandir ete, koji zaustavlja borce 4. bataljona,
sa uzvikom: Stoj! A onda ape: Kuda? Evo vaba i etnika. Ne idite
gore, evo ih tu, sad smo se s njima tukli.
ete 4. bataljona idu dalje. Nigdje ni Nijemaca, ni etnika, ali ni par
tizana, samo narod. S tekom mukom su borci pokretali narod i preostale
partizane iz Grmea prema Tuk-Bobiji i Jelainovcima. Sve do mraka bili
su u Grmeu i iz njega pokazivali narodu i partizanima kako da izau iz
ume, dajui im esto i vodie.
Po povratku u Tuk-Bobiju borci 1. i 2. ete ustupili su svoju veeru
borcima i narodu koji je izaao iz Grmea.
Devetog februara poslije podne, u Jelainovce je stigao Banijski NOP
odred, tri bataljona jaine oko 600 boraca (komandant odreda Milan Trnini,
politiki komesar Duan Jandri, zamjenik komandanta Branko Rebi i za
mjenik politikog komesara Milan Ratkovi Raak) i s njim oko 300 izbje
glica iz Banije. Vrhovni tab im je naredio da se vrate na Baniju pa su 8.
februara krenuli iz Drinia, gdje su u tabu 1. bosanskog NOU korpusa
saznali za ovu naredbu. Tu su im se prikljuile i izbjeglice koje su se nale
u okolini Bosanskog Petrovca. Od Drinia, preko Bravska, Gornjeg Budelja,
Mijaice, Zavalja i Meeeg Brda stigli su u Jelainovce. U tabu 6. brigade
saznali su o situaciji na Podgrmeu, a oni su ih obavijestili o stanju oko
Petrovca i Bravska. Sa vodiima koje su dobili u 6. brigadi, predvee su
produili na Granovce i Bonjake sa namjerom da se istu no prebace pre
ko ceste Fajtovci Luci-Palanka. Meutim, 3. bataljon im je bio zaostao.

52

Borci su bili premoreni, pa su svi zaspali u jednom jelainovakom zaseoku


i dosta kasno krenuli za Odredom. Sustigli su ga tek kod ceste kada je ve
svanulo. Po danu nisu mogli prei cestu, pa su se vratili u Jelainovce, gdje
su stigli 10. februara pred podne. Naredne veeri proli su istim putem i
bez sukoba sa neprijateljem prebacili se preko ceste, doli u Lipnik, a predvee u Kozin.
Narednog dana Odred se sa izbjeglicama prebacio u Dubovik, a sljede
eg dana u Rujiku, gdje je 13. februara vodio borbu sa legionarima. Tog
dana Odred se povezao sa 2. i 5. brigadom, koji su bili na maru do Kozare.
Banijski NOP odred sa izbjeglicama prebacio se preko Sane, na Kozaru, a
nakon nekoliko dana isto tako savladao Unu i stigao u Baniju.78

MASOVNE HALUCINACIJE BORACA I IZBJEGLICA U GRMECU


Poslije petnaestodnevnih mareva i danononih borbi, te nakon etiri
dana borbi i probijanja kroz sredite zavijanog Grmea, borci 2. i 5. brigade
su se nali u izvanredno tekoj situaciji. Veliki broj boraca je imao veoma
slabu odjeu, obuu, mnogi polubosi i bosi bili su promrzli. Nastupila je i
glad. Nije bilo mogue doi ni do hrane, niti je pripremiti zbog neprekidnog
pokreta jedinica. Neki borci su poeli pokazivati znake oboljenja od pje
gavog tifusa, a mnogi su bili toliko iscrpljeni da ih niko nije mogao podii
sa prtine i pokrenuti dalje. Takvi su ostajali u snijegu, zaspali, smrzli se i
umrli. Slino se dogaalo i civilima, izbjeglicama, naroito onima koji su
se stalno kretali u kolonama eta, bataljona i brigada. Svakim asom u ko
loni je bivalo sve vie ranjenika, od kojih je mnoge trebalo na improvizovanim nosilima nositi, u uslovima kada ni nosioci nisu imali snage da se
kreu. I u takvim uslovima javljaju se halucinacije, kako kod boraca tako
i izbjeglica. Na granici potpune iscrpenosti, polusvijesti ili nesvijesti, mnogi
borci, pa i itave ete, bataljoni i kolone boraca i naroda, kretali su se kroz
snjenu planinsku pusto ne shvatajui ta se oko njih dogaa. Halucina
cije su bile u poetku pojedinane. Borac najednom gubi prisebnost, haluci
nira, bez uticaja na okolinu. Kasnije bi istovjetna halucinacija, glasno ka
zana ili viena zahvatila grupu, pa i itavu kolonu. Tako zahvaenu kolonu
haluciniranje je dralo krae vreme, a zatim bi se razbilo na haluciniranje
manjih grupa ili pojedinaca, da bi opet zahvatilo cijelu kolonu.
Na pojavu halucinacija kod pojedinaca i mase uticalo je i to to su i
borci i izbjeglice u probojima i lutanjima kroz Grme vidjeli slike uasa:
od studeni smrznute ljude, naroito ene i djecu, ili gomile strijeljanih ci
vila na kojima su Nijemci iskaljivali svoj bijes, tako da je to rastrojavalo
ionako labilnu nervnu i psihiku konstituciju pojedinaca, to se prenosilo
i na mase.
U proboju prema Javornjai borci su u nekoj uvali naili na skupinu
od pet porodica u krugu oko ugaene vatre. Izgledalo je kao da se grij u i
da se smiju. A kada su se pribliili ovom zbjegu, zaprepastili su se ugledavi
smrznute leeve u sjedeem poloaju, sa ukoenim i nadutim licima, oima
jako otvorenim, oteanim i otvorenim usnama, da su se vidjeli zubi.
78

Sedma banijska divizija, zbornik lanaka, izdanje VIZ, Beograd, 1967, str.
239250 i 455469.

53

Uz prugu od Bjelajskih uvala prema Blasanovcu bili su dugaki re


dovi sloenih bukovih drva (metri), a uz njih desetak ljudi, ena i djece
naslonjenih na drva, iznemoglih, tek su davali znake ivota, ali nesposobnih
da se dalje kreu. Kolona boraca i izbjeglica je prola pored njih nemona
da im bilo kako pomogne.
U kolonama 2. i 5. brigade bili su i borci partizanskih straa, komandi
mjesta, kao i zatitnice komande Podgrmekog podruja. Oni su na kapama
i m a l i petougaono polje od zelene ohe i na njemu crvenu petokraku zvijezdu.
Iznurenim borcima to je izgledalo kao znak neke neprijateljske vojske, et
nika, pa su tokom ovih traginih probijanja i lutanja kroz planinu ubili pre
ko petnaest pripadnika pozadinskih straa.
U jednom momentu borci brigade su bili uhvatili i Duana Misirau
zamjenika politikog komesara 5. brigade, tvrdei da je etnik i da ga treba
ubiti. Jedva su drugi borci, koji su bili pri svijesti, i jo poznavali zamje
nika komesara brigade, uspjeli da ubijede ostale da je to partizan, ruko
vodilac brigade. U tim lutanjima kroz Grme mnogi borci zahvaeni haluci
nacijama nisu uspijevali da razumno misle. Borac koji bi uinio ma i naj
manju greku, proglaavan je etnikom, za njega je reeno da je upao u
kolonu, da ga treba ubiti. Tako je jedan kurir 2. brigade u nastupu haluciniranja proglasio hrabrog i popularnog borca Stevu Karakaa etnikom i
odmah ga ubio, optuujui ga da je zaveo brigadu u grmeke uvale.
Zahvaen haluciniranjem borac bi se odjednom izdvajao iz kolone i
vadei porciju prilazio drvetu da bi primio hranu. I drugi iz njegove ko
lone odjednom bi vidjeli kuvara kako dijeli topli kupus, pa su se redali
za ovim prvim borcem. U jednom momentu naiao je komandant bataljona
uro trbac i priao borcima pitajui ta to rade. Neko od boraca je od
govorio: Drue komandante, samo da kuvar malo kupusa naspe. Takvo
haluciniranje da kuvar dijeli hranu ponavljalo se vie puta, odnosno zahvatalo je i neke druge manje ili vee grupe boraca.
Borci su patili i zbog ei, u planini nisu nailazili na izvore jer su bili
zatrpani snjenim nametima, a i malo ih je bilo. Zato su mnogi zamiljali
da prolaze pored poznatih izvora, pa su se izdvajali iz kolone, vadili porciju,
zavrtali granu jelike, kao da odvru slavinu, i toili vodu. Tek na upozo
renje nekog borca, koji je bio pri svijesti, ovi su dolazili k sebi i spoznali
da nigdje nema ni izvora, ni esme.
Bilo je dosta boraca koji su se izdvajali iz kolona i lijegali pod kro
nju jele, mislei da su uli u kuu i da su legli u krevet. Poneki je obra
ajui se stablu jelike, mislei da je to ena, domaica kue u koju je svra
tio, pitao: Majko, gdje mogu lei da se odmorim? (Borci su u ovom kraju
stariju enu, domaicu oslovljavali sa majko.)
Pojedini borci, a onda i grupe, i naroito izbjeglice, odjednom bi povikali: Idemo kui! Eno Rujike! Eno Jasenice!, ili izvikivali nazive drugih
sela, a pred njima je bila duboka snijegom zavijana uma.
Takvih i slinih halucinacija je bilo u svim kolonama 2. i 5. brigade
u vrijeme probijanja oko Trovrha, Javornjae, Bjelajskih uvala, prema Ma
lom Meugorju i Miljevai, kao i na pravcu proboja 5. brigade prema Makovom vrhu i Suvopolju, odnosno do izlaska iz Grmea.79
79 Detaljnije

o halucinacijama autor je pisao u lanku: Halucinacije boraca NOVJ


i izbjeglica na planinama Grmeu i atoru. Zbornik radova naunog skupa
NeretvaSutjeska 1943, izdanje VII, Beograd, 1969, str. 314321.

54

Ocjenjujui da borcima i izbjeglicama prijete jo stranije tekoe, koje


mogu biti katastrofalne, tabovi 2. i 5. brigade, su odluili da krenu u pro
boj iz Grmea, jer e svugdje izvan planine biti daleko lake nego to je u
njoj. Meutim, bilo je nemogue odvojiti se od neprijateljskih jedinica, po
red ostalog i zbog dugih kolona izbjeglica u koloni brigade. Zato to su do
bro poznavali sanska sela, lanovi taba 2. brigade usmjeravali su vodie
da ih vode prema Tuk-Bobiji i Jelainovcu. U nastojanju da pronae dobar
put prema tim selima, 2. brigada je jedne noi lutala umom i ponovo se
vratila na mjesto odakle je i pola. Prtine su bile zatrpane, borci-kuriri pre
moreni nisu mogli da raspoznaju predjele, bila je i no. To je sve zajedno
jo vie pogoravalo situaciju u kojoj se nalazila Brigada.
Neto zbog boljeg poznavanja predjela sjeverno od Grmea, gdje su
nekoliko dana drali poloaje, tab 5. brigade se odluio na proboj prema
Srpskoj Jasenici i Benakovcu.
U tim pokuajima proboja iz surove planine obje brigade su se sukob
ljavale sa neprijateljskim jedinicama, ali i prolazili jedni pored drugih, par
tizani jednom prtinom, a Nijemci drugom, da niko nikoga nije dirao. Do
godilo se u jednom momentu, zbog slabe vidljivosti, da su se sukobile me
usobno 2. i 5. brigada, iji su borci mislili za one iz druge jedinice da su
Nijemci. Ipak su se neki borci prepoznali po povicima, glasu i obustavili
sukob.
Do 28. februara tabovi i 2. i 5. brigade su uspijevali da brane pojedine
visove i puteve u Grmeu, pa da ih i preotimaju od Nijemaca i legionara. U
tako sloenoj i tekoj situaciji, pri zadnjim fizikim i psihikim snagama
boraca, od 9. februara jedini cilj brigada je bio izvesti borce i narod iz
Grmea. Zbog toga i narednog dana (10. februara) skoro da i nema veeg
sukoba partizana s Nijemcima u planini. Partizani su nastojali da se odvoje
od njemakih jedinica i to prije izau iz planine, dok su se Nijemci zadra
vali oko magacina na koje su naili kao i kod zbjegova koji nisu mogli da se
prikljue brigadama. Tu su Nijemci masovno ubijali ljude, ene i djecu. Po
neke su civile Nijemci zarobljavali, izvjetavajui kasnije o zarobljavanju
partizana, iako su to bili samo civili, tek po k o j i mukarac dorastao za puku.

ODBRANA PREMORENIH BORACA I IZBJEGLICA


Nakon prodora do Luci-Palanke 370. njemaki puk je 9. februara upu
tio jednu svoju jedinicu u pravcu Volodera i Otia, a 10. februara druge svo
je dijelove preko Miljevaca do Skucanog Vakufa.8
Iz podruja Javornjae preko Miljevae, k. 961, napadala je grupa 187.
njemake divizije. Desetog februara stigla je do etrnje i Karakaa, gdje se
sukobila sa 1. i 3. etom 4. bataljona.
Grupa 187. njemake divizije, koja je kroz Grme slijedila kolonu
2. brigade i izbjeglice, nastavila je da polagano prodire kroz zavijani Grme
i pred podne izbila pred zaselak Inie, dok su drugi njemaki dijelovi iz
podruja Luci-Palanke i iz Grmea krenuli ka Pratalima i Otiu.81
80

Izvjetaj italijanskog oficira za vezu od 10. februara 1943. godine, Zb. IV/10,
str. 395.
si Zb. IV/10, str. 401.

Uvee 9. februara 2. eta 4. bataljona dobila je zadatak da pree preko


polja i u selu Otiu postavi zasjedu i sprijei prodor Nijemaca iz Luci-Palanke na Oti i Grdanovce. Prva i 3. eta ostale su da tite pospale borce i
narod u Tuk-Bobiji i Jelainovcima, s tim da sprijee i eventualni prodor
Nijemaca od Luci-Palanke i iz Grmea prema tim selima.
Dok su borci 2. i dijela 5. brigade spavali, bespomoni, premoreni, pro
zebli u mnogim kuama Tuk-Bobije i Jelainovaca, neprijatelj je u strelja
kom stroju prilazio ovim selima. Jedino su u ovom podruju bile dvije ete 4.
bataljona 6. brigade spremne za borbu. Na pojavu Nijemaca, koji su nasumce
pucali iz mitraljeza, dvije ete bataljona su u trku, streljakim strojem posjele poloaje i tako se stavile izmeu Nijemaca i zaspalih boraca 2. i 5.
brigade. Razvila se borba, ali su borci i izbjeglice i dalje spavali kao da se
nita ne dogaa. Tek poslije izvjesnog vremena pojedini rukovodioci 2. bri
gade, meu kojima i uro trbac, komandant 2. bataljona, uvi pucnjavu
razbudili su se i shvatili da je neprijatelj blizu, pa su poeli da bude borce, da
ih drmusaju, trei od kue do kue i da ih tjeraju da se povlae prema Jelai
novcima. Premorene borce zaticali su svugdje, po kuama, talama, pojata
ma, u sijenu. Veina je u zadnji as bila probuena, pa su krenuli preko po
lja u Jelainovce. Bilo je veoma teko pronai sve borce i sve izbjeglice po
mnogobrojnim kuama sela Tuk-Bobije, Jelainovaca i Otia, probuditi ih i
pokrenuti prema Grdanovcima. Dosta ih je i ostalo po kuama, pojatama,
talama, gdje su ih Nijemci te veeri ili sutradan pronali i najvei dio od
mah pobili, a u nekim kuama spalili. Tada se pojavio jedan neprijateljski
avion, nisko je letio iznad polja i boraca, ali kako se borci nisu ni osvrtali
na njega, pilot je vjerovatno pomislio da su njegovi i produio prema Luci-Palanci i dalje.
Neprijatelj je prije nastupanja pjeadije tukao topovima po Otiu i
Grdanovcima. Tada su mnogi mjetani pokuali da sakupe i potjeraju stoku,
da je spasu, ali su neprijateljske granate tukle i te ciljeve, pa je tada pogi
nulo dosta civila i boraca.
Neprijatelj je jakim snagama vrio pritisak na ete 4. bataljona. Vrlo
estoka borba je trajala do sumraka. Borci bataljona su Nijemcima nanijeli
znatne gubitke. U jednom protivnapadu, koji je poveo sedamnaestogodinji
Dane Srdi iz Miljevaca, politiki delegat voda, Nijemci su na jednom sek
toru borbe bili odbaeni, a petorica su pobjegla u jednu dolinu. Dane Srdi
tada povede grupu boraca i u dolini zarobie pet vojnika, koje sprovedoe u
tab Bataljona.
Tek pred no Nijemci su uspjeli da ovladaju Tuk-Bobijom i dopru do
Bojita. Borci 2. i 5. brigade su se prethodno prebacili u Jelainovce, a dje
lom i u Grdanovce. S njima se tim pravcem povuklo i dosta naroda. U
kuama i drugim objektima nije bilo dovoljno mjesta da primi toliko ljudi
koliko se te noi nalo u ova dva sela.
*

Po dolasku u Oti komanda 2. ete je obezbijedila veeru i smjetaj za


borce i odluila da zasjedu postavi sutra izjutra. Komanda ete, meutim,
nije znala da su se Nijemci tokom dana od Luci-Palanke, preko Miljevaca,

56

prebacili do pod Oti, u Bojankie i Proie. Samo ih je potok razdvajao od


Matica kua, u kojima se smjestila 2. eta.
Desetog februara izjutra zapoela je estoka borba izmeu 2. ete
4. bataljona sa Nijemcima koji su prodrli u Oti i nastojali da produe ka
Grdanovcima.
Komanda 2. ete je u toku noi rasporedila etu u zasjedu od kua Munjizinih do pod toilo na brdu Otiu (niz koje su seljaci ranije otiskivali
balvane), sve do ume. Kada su Nijemci iz Proia krenuli dalje kroz selo
Oti, u zasjedi ih je doekala itava 2. eta, otvarajui na njih snanu, izne
nadnu vatru. Poto je polje inae movarno Nijemcima je ostao jedino put
ispod Otia, pa su zbog toga bjesomuno navaljivali. Njihove minobacai i
topovi tukli su poloaje ete, a dio sela Oti i Grdanovce i Jelainovce. U toj
borbi koja je trajala cio dan poginuo je omladinac Milan Novakovi iz Podvidae, koji je izvanredno dobro rukovao pukomitraljezom. Poginula su jo&
dva borca 2. ete dok su Nijemci imali znatne gubitke.
Desno krilo ete, u podnoju ume na brdu Oti, primijetilo je da su
se Nijemci popeli na brdo i u umu i da nastoje da stazom zaobiu etu.
Tada je eta napustila poloaj i pred no se povukla do Grdanovaca do kua
kod Grdanovakog groblja. Jedan od zadnjih njemakih rafala, ispaljen iz
ume ranio je u lea Slavka Vukojevia, zamjenika politikog komesara, ali
je on uspio da produi i stigne u etu. Nijemci su se tada spustili u zaselak
Matii, gdje su zatekli starog Marka Matia, od oko 80 godina, i ubili ga.
Nijemci su zanoili u Matiima i Rakoviima, na dva kilometra od kua u
Grdanovcima u kojima je zanoila i 2. eta.
PROBOJ 2. i 5. BRIGADE SA DIJELOM IZBJEGLICA
IZ GRMEA
Probijajui se iz prostora Javornjaa Trovrh Suvopoljski vrh
Trovara, 5. brigada je uz izvanredno teke uslove stigla u podnoje planine
Grme, nasuprot selima Benakovcu i Srpskoj Jasenici. Sa nepotpunom briga
dom (3. bataljon i Pratea eta 1. bataljona, bili su sa tabom 4. divizije na
petrovakom podruju, a dio boraca se probijao zajedno sa 2. brigadom) i
velikim brojem izbjeglica u koloni, tab Brigade se naao nou 10/11. febru
ara na izlazu iz planine.
Za proboj preko ceste Luci-Palanka Srpska Jasenica, izmeu Bena
kovca i Srpske Jasenice, kojom se neprijatelj ee kretao, odreena je udar
na grupa od 50 pukomitraljezaca koju je predvodio Ranko ipka, koman
dant Brigade. Kako se na cesti u to vrijeme nalazila u pokretu jedna nepri
jateljska jedinica, udarna grupa ju je razbila, spalivi nekoliko kamiona,
autobusa i dr. i obezbijedila prostor za prelaz Brigade i izbjeglica iz Grmea
u sela sjeverno od ceste Luci-Palanka Jasenica.82 Dan ranije u Jasenicu
je stigao tab 369. vraje divizije.83 Kada je udarna grupa 5. brigade izvrila
napad na neprijatelja na cesti, njemaki general, komandant Divizije, bio je
toliko iznenaen napadom partizana da je u pidami izletio u snijeg i sakrio
82 Lj.

Borojevi, D. Samardija, R. Basic: 5, kozaraka brigada, izd VIZ, Beograd,


1972, str. 7576.
83 Zb. IV/10, str. 396.

57

se u nekom grmu. Meutim, tab 5. brigade nije znao za lokaciju taba nje
make Divizije.
U svanue 11. februara 5. brigada sa brojnim izbjeglicama nala se u
prostoru izmeu Srpske Jasenice, Benakovca i Potkalinja. Bez zadravanja
brigada i izbjeglice su krenule do sela Potkalinja, gdje su se tokom dana
odmarali. Sa Brigadom su iz Grmea izali lanovi taba Ranko ipka, ko
mandant i arko Zgonjanin, politiki komesar Brigade, lanovi politodjela
Brigade Neda Boinovi i Mirko Kalezi, zatim Boko iljegovi, lan Obla
snog i Ahmet ehovi, lan Okrunog komiteta KPJ, i jo neki partijsko-politiki i omladinski aktivisti Podgrmea.
Sutradan, 12. februara, 5. brigada je produila prema selu Rujika. U
podruju Dubovika i Rujike 12. i 13. februara brigada je vodila borbu s dije
lovima 969. puka 369. vraje divizije i ve 14. februara uvee prela rijeku
Sanu, cestu i prugu i dola na podruje Karana i Kozare.
im je neprijatelj preko Tuk-Bobije 10. februara dopro do Bojita, tab
4. bataljona se 11. februara sa 1. i 3. etom prebacio u Grdanovce. Sa Bata
ljonom su se prebacili i borci 2. i 5. brigade i mnotvo naroda.
Jedanaestog februara, Nijemci prodiru iz Otia na periferiju Grdanovaca, zbog ega se ete 4. bataljona povlae u Daljevie i na Zubovau, ra
sporedivi se prema neprijatelju da bi branile premorene borce 2. i 5. bri
gade i izbjeglice.
Iz podruja Tuk-Bobije i Bojita Nijemci su jednom kolonom krenuli
ka Jelainovcima, a drugom prema Meeem brdu, pa su se spojili kod Stania Brda. U kuama Vojvodia, Kukolja i drugih Nijemci su izvrili strane
zloine: ljude su strpali u pojate i kue i tu mitraljezima tukli, a onda zgra
de zapalili. Tada su stradali mnogi lanovi porodica Vojvodia, Kukolja, Stania, kao i mnogo izbjeglica iz drugih sela.
Pod pritiskom neprijatelja, a i nastale vojne situacije 1. eta 1. bataljo
na napustila je poloaj na Brajia Tavanu i povukla se u Crnomarkovie,
zaselak Dabra, a 3. eta iz Bosanskog Milanovca u istoni dio Grdanovaca.
Druga eta se povukla iz Korjenova, zajedno sa mnotvom naroda, najprije
na Meee brdo, gdje im se prikljuilo i dosta izbjeglica iz Sanice.
Da bi se povlaenje naroda sa Meeeg brda organizovalo to bolje, za
duen je Borko Kukolj sa desetak boraca da formira etu od izbjeglica i
organizovano ih vodi prema Jelainovcima i Grdanovcima. Tako se i 2. eta
sa preko 150 izbjeglica prebacila 11. februara na Smrenjak, u ijem po
druju se tog dana okupio itav 1. bataljon.
Ovog dana iz Miljevaca i Skucanog Vakufa 370. njemaki puk je krenuo
dalje i bez zadravanja dostigao liniju Okre Fajtovci Gornji Kamengrad zaselak Kondii u Bosanskom Milanovcu.84

PROBOJ JEDINICA I NARODA NA LIPNIK


Jedanaestog februara 1943. u Jelainovcima u zaseoku Miljevii su se
nali tabovi 2. i 6. brigade i neki lanovi taba 5. brigade. Odran je sasta
nak kojem su prisustvovali: Petar Vojnovi, komandant, Dimitrije Bajalica

84
58

Zb. IV/10, str. 401.

Baja, politiki komesar 6. brigade, Milani Miljevi, zamjenik komandanta


i Uro Bogunovi, zamjenik politikog komesara 6. brigade, Ra tko Martino
vi, komandant i Niko Jurini, politiki komesar 2. brigade, urin Predoje
vi, zamjenik komandanta i Dragoslav Mutapovi, zamjenik politikog kome
sara 2. brigade, lanovi politodjela 6. brigade Milo Pajkovi, Bosa Cvjeti i
Kota Bosni, lanovi politodjela 2. brigade Petar Radovi i Radenko Broi, zatim Duan Misiraa, zamjenik politkomesara 5. brigade i Jovan Marinovi lan politodjela iste brigade, Slobodan Marjanovi, sekretar OK KPJ
za Podgrme, Stojan Maki, sekretar Sreskog komiteta KPJ za sanski srez,
i jo nekoliko rukovodilaca. Trebalo je hitno analizirati vojnu situaciju na
prostoru oko Jelainovaca i donijeti odluku kuda se probijati sa borcima i
narodom. Neko je predloio da se krene preko Meeeg brda i Mijaice pre
ma Bravsku i Ribniku. Meutim, stanje boraca 2. i dijela 5. brigade nakon
izlaska iz Grmea i stanje naroda izbjeglog na preostali dio slobodne terito
rije kao i situacija toga dana nalagali su donoenje drukijeg rjeenja. Milo
Pajkovi i Dimitrije Bajalica su odustali od ranijeg stava da se izvri nare
enje taba 4. divizije i sa brigadom krene do taba Divizije, odnosno na
podruje prema Otrelju i Drvaru. Petar Vojnovi je tada ponovio zakljuak
savjetovanja u Pratalima i predloio da veina boraca i sav narod jo ove
noi krene i prebaci se preko Grdanovaca, Bonjaka i Skucanog Vakufa do
Lipnika i Hadrovaca, gdje, po nekim informacijama, nema neprijatelja. Za
zatitnicu ove duge kolone koja e se prebacivati preko ceste u podruju Ro
vina, kojom saobraa neprijatelj, trebalo je odrediti jedan bataljon. Na elu
kolone treba da budu dva relativno odmorna bataljona 6. brigade.
Prijedlog Petra Vojnovia je jednoglasno prihvaen. Drugi i 4. bataljon
6. brigade su odreeni da idu na elu kolone i da obezbijede to prikrivenije
prebacivanje ostalih jedinica i naroda. Za zatitnicu kolone i preostalog na
roda koji se odmah nee moi pokretati, odreen je 1. bataljon 6. brigade.
Milani Miljevi, zamjenik komandanta 6. brigade, dobio je zadatak da osta
ne sa ovim bataljonom i obezbijedi izvravanje dobijenog zadatka.
tab 6. brigade je pozvao na dogovor komandanta i komesara 4. bata
ljona Vladu Proia i Ivu Oroza, zamjenika komandanta Ratka Marjanovia
i komandira 2. ete Miu Doenovia, jer je bio rodom iz Bonjaka i dobro
poznavao kraj preko kojeg se trebalo prebaciti na Lipnik. Komandant 6. bri
gade im je saoptio da se te veeri vojska i narod moraju bezbjedno preba
citi preko Rovina na Lipnik. Mio Doenovi tada predloi da se sa Zubovae
i Grdanovaca krene na Bonjake kroz urguze, ispod Dekia glavice pa na
cestu i Rovine. Komandant brigade je naredio da 4. bataljon ide na elu ko
lone i obezbijedi prelaz preko ceste. Komandant bataljona je odredio 2. etu
sa komandirom Miom Doenoviem da bude na elu bataljona i itave kolo
ne koja e se prebaciti na Lipnik. Pozadinski politiki radnici dobili su zada
tak da pokrenu sav narod u proboj preko ceste prema Lipniku. Tei ranje
nici i iznemogli promrzli borci stavljeni su na konje, i po dvojica na jednog
konja, dok su mnogim iznemoglim borcima pomagali oni koji su imali vie
snage, bili odmorniji.
To vee, mnogobrojnim stazama, prtinama i kroz snijeg cjelac slijevale
su se brojne kolone u jednu dugu, ije je elo bilo ve na cesti, a zaelje u
Grdanovcima. Dugo u no selom su ili pozadinski politiki radnici i grupe
boraca, pozivajui borce i narod da krenu u proboj prema Lipniku. Meutim,
mnogi civili, naroito ene, promrzli za vrijeme viednevnog boravka u Gr-

59

meu, iznemogli, bez snage da se maknu, odbili su da krenu sa borcima,


ostajali su leei u kuama, nepokretni. Borci i aktivisti su uspijevali da neke
porodice natjeraju da krenu u kolonu i proboj, dok drugima nije pomagalo
nikakvo ubjeivanje i ukazivanje ta ih sutra eka kada Njimci prodru u
Jelainovce i Grdanovce. Na tom putu prema Bonjacima, prolazei pored
kua, pojedini borci su svraali u kue, u njima zaticali i borce i seljane, pa
ih zvali da odmah krenu u proboj. Neki nisu htjeli poi, indiferentni za sudbi
nu i ta e ih noas ili sutra snai. Neki iznemogli borci su na putu padali u
snijeg, bez snage da dalje krenu.
Cete 4. bataljona su prethodno izvidile cestu u podruju Rovina, a po
tom postavile zasjede prema Luci-Palanci i prema Fajtovcima. ete su u
zasjedama ostale do svanua jer je itavu no prolazila kolona, koja je 12.
februara izjutra, bez sukoba sa neprijateljem, prela cestu i stigla u Lipnik.
Neke jedinice i pojedine grupe izbjeglica su odmah produile do Hadrovaca,
Mrkalja, Kozina i Slatine. U ovim selima nije bilo neprijatelja, a u mnogim
kuama ve su bile porodice koje su se za vrijeme prodora neprijatelja bile
zadrale u oblinjim umarcima i gajevima ovih sela, a neke su se u meu
vremenu vratile i iz Grmea.
Na podruju zaseoka Miljevii (Jelainovci) i u Grdanovcima ove noi
ostao je 1. bataljon 6. brigade. lanovi taba i borci su tokom noi nasto
jali da to vie naroda i iznemoglih boraca ode sa kolonom i glavninom Bri
gade u Lipnik. Meutim, mnogi to tokom ove noi nisu mogli, pa su se pri
kljuili etama 1. bataljona.

BORBA 1. BATALJONA NA SMRENJAKU


Nakon skupljanja dijela preostalih iznemoglih boraca po Jelainovcima
i Grdanovcima, u zoru 12. februara sa 1. bataljonom 6. brigade nalo se i pre
ko 2000 civila na Gradini, Novakovia Brdu i zaseoku Miljeviima. Tu se na
lazio i zamjenik komandanta 6. brigade Milani Miljevi sa tabom 1. bata
ljona (komandant Rade Brki, politiki komesar Rade Erceg, zamjenik ko
mandanta Duan Repaji i zamjenik komesara Lazo Gajanovi.
Prva eta (komandir Milan Damjanovi i politiki komesar Milo obot)
je bila na poloaju prema Dabru i Crnomarkoviima, 2. eta (komandir Stevo Kovaevi i politiki komesar Ratko Ili) na Novakovia Brdu i u zaseo
ku Miljevii i 3. eta (komandir uro Latinovi i politiki komesar Milan
Ini (prema Grdanovcima i Otiu. Borci su itavu no proveli na poloajima
na dominantnim visovima Velikog i Malog Smrenjaka (k. 815).
Snage 187. njemake divizije izjutra produile su napad iz sela Tuk-Bobije, nekih zauzetih zaselaka Jelainovaca (Podgore, Stania Brda) prema
zaseoku Miljevia, Gradini i Smrenjaku, a dijelom prema Meeem brdu.
Dijelovi 369. vraje divizije, koji su zauzeli Oti i stigli do susjednog sela
Grdanovca, krenuli su takoe u napad da bi ovladali itavim selom i prodrli
dalje na Smrenjak, kako bi se spojili sa svojim jedinicama koje su dan ra
nije stigle u Kondie, zaselak Bosanskog Milanovca.
Rasporeeni u jedan front koji je zahvatio cijelo polje od Pratala do
Otia, u grupicama od 57 vojnika, Nijemci su krenuli u napad. Na pravcu
kretanja oni su zaticali iznemogle borce, ljude, ene i djecu po kuama, ta
lama, pojatama i veinu odmah ubijali, neke kue palili i u njima ve pou

60

bijane. Gorjele su pojedine skupine kua, poljem su odjekivali mitraljeski


rafali i pojedinani puani hici. Borci 1. bataljona su sa brda posmatrali
kretanje Nijemaca, ali bez dovoljno snage da im se suprotstave. Stojan Ma
ki, sekretar Sreskog komiteta KPJ, koji je zajedno sa tabom 1. bataljona,
sa Novakovia Brda, posmatrao kretanje Nijemaca kroz Palansko i Jelainovako polje, zabiljeio je o tome:
... Grupe njemakih vojnika liile su nam na velike prodrljive crno-zelene gusjenice ili na vukove koji se kreu na snijenoj suncem osvijetlje
noj povrini u pravcu naselja .. ,85

Nijemci, ustae i legionari za sobom su ostavljali leeve ubijenih ljudi, ena,


djece...
Ovim neprijateljskim napadom, ubijanjem civila i paljenjem kua u Jelainovcima, Tuk-Bobiji, Pratalima, Otiu i Grdanovcima, neposredno je ru
kovodio tab 369. vraje divizije iz Luci-Palanke, gdje je dan ranije stigao
iz Srpske Jasenice.86
Bjeei ispred njemakih vojnika i ustaa, stotine ljudi, ena i djece
uspjele su doi do Gradine i Smrenjaka, pod zatitu 1. bataljona Petar
kundri.
Prije napada njemakih jedinica njihova artiljerija iz Luci-Palanke je
tukla po brdima iznad Jelainovaca i Grdanovaca i po Smrenjaku.
Na pravcu prema Meeem brdu i Sanici, prema eli Kosi, Sanikoj
Kosi i Kosjerovu Nijemci i legionari nisu nailazili na otpor jer na tomi
85

Stojan Maki: Sanski srez u vrijeme etvrte ofanzive, lanak pripremljen za


ediciju Bihaka republika.
* Zb. IV/10, str. 401.

61

pravcu nije bilo jedinica NOV. Njemaka jedinica 187. divizije koja je na
stupala preko Stanica Brda, u tom zaseoku je uhvatila dosta civila, meu
kojima i porodice Petra i Mile Stania, i na zvjerski nain ih pobila, a onda
produila preko Meeeg brda i Sanice prema Vrhpolju. Ispred njemakih
zloinaca bjeao je na konju i Mile Miljevi, otac Milania Miljevia. Nje
maki rafal ubio je pod njim konja, a jahaa ranio. Da ne bi iv pao u ruke
Nijemcima, Mile se zaklao svojim noem korinjakom, koji su nali pored
njegovog smrznutog lea.
Borba eta 1. bataljona zapoela je u Grdanovcima, oko Novakovia
Brda i iznad Crnomarkovia na istonim padinama Smrenjaka. Na tom
pravcu je napadala njemako-ustaka jedinica koja je dan-dva ranije ovla
dala selom Dabrom. Pod pritiskom znatno jaeg neprijatelja, borci bataljona
su se postepeno povlaili prema Smrenjaku. Sve se vie suavalo i ovo pribjeite za preko 2.000 izbjeglica, koji su sa strahom iekivale ishod ove
neravne i estoke borbe. Njemake granate dostizale su i do izbjeglica sakri
venih iza drvea, bunja, kamenja i u omanjim vrtaama.
Neprijatelj je pet puta juriao na poloaje Bataljona na Smrenjaku,
ali bezuspjeno. Borci su ilavo i odluno branili svoje poloaje jer se dalje
povlaiti nisu mogli, bili su u okruenju. Nijemci, legionari i ustae su ih
napadali i od Jelainovaca, i od Grdanovaca, i od Dabra. Borci su postojano
branili Smrenjak jer je meu 2.000 izbjeglica bilo najbliih lanova njihovih
porodica. Kada je neprijatelj uvidio da ni pet njegovih juria nije pokole
balo borce, predvee je odustao od daljih napada i svoje jedinice povukao u
Jelainovce, Grdanovce i Dabar, spremajui se da naredni dan obnovi napad.
U ovim borbama ubijeno je oko 30 i ranjeno oko 40 Nijemaca i legionara.
Poginulo je nekoliko partizanskih boraca, a nekoliko ih je ranjeno.
Ocijenivi da e neprijatelj sutradan jo jaim snagama napasti na
Smrenjak, zamjenik komandanta Brigade i tab 1. bataljona su odluili da
se tokom noi probiju iz okruenja i prije zore prebace civile preko ceste i
Rovina na Lipnik. Prikriveni tamo sve tri ete i preko 2.000 civila prole su
izmeu neprijateljskih poloaja i jedinica u Grdanovcima i Bosanskom Milanovcu i stigle na Zubovau do kua ure Aniia.
Tada je odlueno da Stojan Maki, sekretar Sreskog komiteta KPJ i
Kota Bosni organizuju kolonu civila i izbjeglica i s njom se prebace preko
ceste na Lipnik. Za zatitu ove mase izbjeglica odreena je 2. eta pod ko
mandom Steve Kovaevia. Kolona je odmah organizovano krenula istim pu
tem kojim je no ranije otila 2. brigada, dijelovi 5. i 6. brigade i izbjeglice.
Za izbjeglicama se prebacila i 2. eta. Nakon toga upuen je kurir u tab
1. bataljona na Zubovau sa zadatkom da obavijesti komandanta da je kolo
na bez prepreka prela cestu i otila za Lipnik. Tada su se i 1. i 3. eta sa
tabom Bataljona i zamjenikom komandanta Brigade pred svanue prebacili
na brdo Oti i u njegovoj se umi prikrili. Tu su proveli itav naredni dan,
13. februar. Nou 13/14. februara i oni su se uputili preko ceste i Rovina i 14.
februara izjutra stigli u Lipnik, u sastav svoje Brigade, a voene borbe na
Smrenjaku bile su i posljednje u toku ove neprijateljeve ofanzive na po
druju sanskog sreza. Njemake jedinice su 13. februara krenule u napad na
Smrenjak, ali kako tamo nije bilo boraca NOV, bez borbe su ovladali tom
umom, a potom produili u zaseoke Popovii i Brankovii u Dabru i do
Zdene. Dijelovi 187. divizije su 13. februara stigli na Meee brdo i u Craovodu izmeu eli kose, Mirkovae i Mrijenice.

62

Neke jedinice 7. SS divizije Princ Eugen su iz podruja Krnjeue kre


nule u Grme prema Trovrhu, radi proiavanja ume, hvatanja partizana
i civila. Tokom dana stigle su u podruje Lastva, gdje je bila partizanska
bolnica, do Gajina vrha, k. 879, Rizvanova vrha, k. 1228 i Kekia vrha, k.
1290.87 Dijelovi 7. SS divizije i dijelovi 969. puka susreli su se 14. februara
kod Baraka na cesti to od Srpske Jasenice preko Gorinje vodi u Grme pre
ma Trovrhu.
Trea planinska brigada 369. njemake divizije nastavila je napad od
Velike Bobije i stigla u Gornju Sanicu.
Grupa 187. njemake divizije i 730. puk 717. njemake divizije zavrili
su ienje Grmea i stigli u Sanski Most. Tu se prebacio i tab 369. vraje
divizije, gdje je ve bio i tab 717. njemake divizije.88
Dijelovi 7. SS divizije 15. februara zavrili su aktivnosti u Grmeu, u
podruju Baraka i Krnjeue i povukli se u Kmjeuu na odmor.
Trea planinska brigada 369. divizije iz podruja Gornje Sanice je pro
duila mar i stigla na cestu Sanski Most Klju i tako zavrila svoje na
pade na Grme i Podgrme.
Ovoga dana i nekoliko narednih dana grupa 187. divizije je iz Sanskog
Mosta cestom preko Luci- Palanke marevala u Bosansku Krupu.89

<"Zb. IV/10, str. 421.


88 Zb. IV/10, str. 426.
89 Zb. IV/10, str. 433.

63

7. NEUSPJEH NEPRIJATELJEVE OFANZIVE


NA SLOBODNU TERITORIJU
Upravo na zavretku operacije Vajs 1 komandant njemakih tru
pa u Hrvatskoj odrao je 16. februara u Sanskom Mostu konferenciju sa
komandantima divizija i drugim saradnicima.90 Analizirana je prva faza
Vajsa, koja je trajala od 20. januara do 15. februara 1943. godine91.
22. februara 1943. o rezultatima prve faze operacije Weiss.
Izlaganje generala Litersa djelomino je poznato iz dokumenata Iskustva
iz akcije Weiss I, koje poinje reenicom: U sljedeem izlaganju bie iznesena
pojedina iskustva zavrene akcije Weiss I. Meutim, u objavljenom dokumentu
nema jednog dijela izlaganja, take 510. Italijani su objavili komentar tog
izlaganja u kojem se navodi da njemaki izvjetaj konstatuje da ... pokuaj
da se otcijepi i uniti znatna masa neprijatelja nije uspio; ustanici, drei se
svoje taktike uvijek su uspijevali da izmaknu akcijama njemakih kolona. Po
tom se navodi da su njemake operacije samo uspjele da rasture vei broj
ustanikih formacija i nanesu partizanima osjetni gubitak. Zadovoljan po
stignutim italijanski general Mario Robotti dopisao je na tom dokumentu crve
nim mastilom: To su rezultati koji su postignuti.Vie se ne moe postii, osim
da se oduzme oblast. A za to bi nam bilo potrebno 20 armijskih korpusa, Zb.
IV/10, str. 510-511, 520 i 523.
Nijemci su objavili svoje gubitke, kao i gubitke jedinica NOVJ u
borbama Vajs I. Prema vie izvjetaja o gubicima njemakih jedinica,
proizlazi, kako je utvrdio Slavko Odi u svom radu Njemake i kvislinke oruane snage u etvrtoj neprijateljskoj ofanzivi: brojno stanje, na
oruanje i gubici, da su gubici bili priblini navedenim u ovoj tabeli:
jedinica

mrtvih

ranjenih

nestalih

svega

oboljelih

7. SS div.
369. div.
717. div.
borbena grupa
Kinzelbach
(tj. 187. div.)
2. gor. zdrug

149
118
129

249
288
294

13
44
17

411
450
440

?
?
339

21
107

64
70

16
99

101
276

101
?

Svega:

524

965

189

1.678

440

Nijemci su u svojim izvjetajima pisali da su jedinice NOVJ imale 6521


poginulih i 1725 ranjenih, zatim da su uhapsili 2010 sumnjivih ljudi i 350 ena,
od kojih su u logor u Zemun otjerali 490 ljudi i 283 ene.
o Zb. IV/10, str. 434.
91 Izvjetaj komandanta njemakih trupa u Hrvatskoj od 22. februara 1943. Isku
stva iz akcije Weis I. Izvjetaj italijanske kraljevske misije u Hrvatskoj od

64

Ve je u opisu borbi u Grmeu reeno da su Nijemci u zarobljene bor


ce NOVJ raunali i civile koje su hvatali u zbjegovima. Nadalje, Nijemci su
iznijeli podatak da su nali i unitili 120 baraka, 32 logora u umama, dvije
bolnice (Nova centralna i Lastve), jedan mlin i elektrinu centralu s pekarom
(u Velikoj vodi u Grmeu), nadalje, da su zaplijenili est tekih mitraljeza,
deset pukomitraljeza, 286 puaka, 200 bajoneta, jedan onesposobljen protivtenkovski top, jedan minobaca, 590 konja, 1414 goveda, 1679 ovaca, magacine namirnica u Grmeu i dr.92
U izvjetaju taba 1. bosanskog NOU korpusa od 12. marta 1943. kae
se da je neprijatelj u ovoj ofanzivi, samo u borbama protiv ovog korpusa,
imao oko 8.000 izbaenih iz stroja, kako i to da su borci NOVJ u tim borbama
unitili: sanitetski avion u Luci-Palanci, dvadeset tenkova, dvoja oklopna ko
la, dvadeset kamiona, pet luksuznih automobila, sanitetski auto, dvanaest mo
tocikla, tri protivkolska topa, 300 konja i raznu drugu opremu. Jedinice
1. NOU bosanskog korpusa su u ovim borbama zaplijenile: etiri brdska to
pa, tri protivkolska topa, est minobacaa, etrdeset tekih mitraljeza, pede
set pukomitraljeza, 400 puaka, tri radio-stanice, preko 100.000 metaka i dru
ge ratne opreme.83
Ve i samo navoenje ovih podataka, kako njemakih tako i taba 1.
bosanskog NOU korpusa, pokazuje da je ova ofanziva bila najjai neprijateljev poduhvat protiv partizana od poetka ustanka.
Postavljeni zadatak neprijatelj nije izvrio. Jedinice NOVJ u Bo
sanskoj krajini, kao i u Kordunu, Baniji i Lici nisu unitene, a glavnina
NOVJ u vrijeme izvoenja Vajs I prela je u ofanzivu i zauzela mnoga
naselja, prodirui prema Neretvi i dalje kroz Hercegovinu ka Srbiji i
Crnoj Gori.

Zb. IV/10, str. 442.


ss Izvjetaj taba 1. bataljona bosanskog NOU korpusa 12, marta 1943. Vrhovnom
tabu, Zb. IV/11, str. 109.
5 Srez S. Most u NOB

65

8. STANJE I AKTIVNOST POSLIJE NEPRIJATELJEVE


OFANZIVE (15. februar 31. mart 1943)
Iako su Nijemci uspjeli da u selima Podgrmea i u Grmeu uhvate i
pobiju mnogo ljudi, ena, djece, te ranjenih ili bolesnih boraca, vei dio sta
novnika je uspio da izbjegne susret sa neprijateljem. Mnogi su se krili u u
mama svoga sela, a neki u malim peinama nedaleko od kua. U Grmeu, u
brojnim vrtaama mnoge porodice i grupice boraca zatrpane snijegom ostale
su neotkrivene. Porodice koje su uspjele u umu donijeti biljce i druge prostirae, uspjele su da se spasu, nisu se smrzle.
Poslije prodora 2. i 5. brigade, iz Grmea su se vraale grupe ljudi, pa i
pojedini boroi i civili, ljudi i ene sa djecom, omladina. Spas su nalazili u
kuama pod umom. Sve do kraja februara vraale su se Podgrmelije svo
jim kuama.
Odmah po zavretku ofanzive NOO, komanda Podgrmekog po
druja i komande mjesta prikupili su podatke o zvjerstvima i tetama koje
je neprijatelj poinio na podruju Podgrmea, kao i o stradalom narodu
u Grmeu. Prema tim podacima, na podruju petnaest podgrmekih optina
(bez bihakog sreza) okupatori i njihove sluge su ubile 3.370 ljudi, ena i
djece, zarobili 1.229, dok je nestalo 493 lica. U Grmeu je promrzlo 1.256
ljudi, ena i djece. Neprijatelj je opljakao: goveda 2.144, konja 1.388, ovaca
4.926, koza 328, svinja 1.963, kokoiju 10.604 i gusaka 519. Neprijateljske jedi
nice su opljakale i unitile: 360.302 kg kukuruza, 72.539 kg penice, 76.488
kg pasulja, 187.263 kg krompira, 21.028 kg masti, 20.834 kg suhog mesa,
48.648 litara rakije i 449.201 kg stone hrane. Neprijatelj je u ofanzivi na tlu
Podgrmea spalio 1.142 kue, 1. 134 pojate i 229 drugih objekata.94
Nijemci, legionari i ustae su na najsvirepiji nain ubijali zarobljene
civile: ljude, ene i djecu i ranjene ili bolesne partizane. im su upali u selo
Goricu, okupatorski i kvislinki vojnici su sakupili esnaest osoba iz poro
dice Rodia i strpali ih u kuu Spasoja Rodia. U kuu i oko nje donijeli su
dosta sijena i slame i odjednom zapalili na nekoliko mjesta. Iz zapaljene
kue uli su se krici i jauci. Uguili su se svi i zajedno izgorjeli Ilija, Mitar,
Boko, Jandrija, uja, Jelka, Radojka, Mika, Jovanka, Petra, Mika, Angelina,
Sava, Milka, Vida i uja Rodi. Jo dok su bili ivi, na njih je pao zapaljeni
krov. Tada su hitlerovci iz mainskih puaka osuli paljbu po izgorjelim lju
dima i enama, podvriskujui i skaui oko stratita. Boja Vuka uspjela se
sakriti prije nego to su Nijemci stigli do njene kue, pa je prikrivena u
umarku nedaleko ovih zgrada sluala jezive jauke umiruih i zapaljenih lju
di i gledala veselje faistikih vojnika.98
94

Izvjetaj taba 2. bosanskog korpusa od 28. juna 1943. Vrhovnom tabu o zvjer
stvima neprijatelja na teritoriji Podgrmea za vrijeme ofanzive, Zb. IV/12, str.
202204.
96 Stoj an Maki, pomenuti lanak o etvrtoj neprijateljskoj ofanzivi.

66

U pojatu Petre Doenovi u istom selu Nijemci su sakupili 34 ene,


djevojke i djevojice i jedno muko dijete. Iznijeli su slamu oko pojate, pa
je zapalili. U ovoj pojati su izgorjeli: Doen Danica, te Duanka, Jovanka,
Marija, Mileva, Milica, Vida i Mirko; Doenovi Bosiljka, Dana, Mika, Mileva,
Perka i Spasenija; uki Grozda i Mara, Mali Dara, uja, Mara, Mika i Zo
ra; Pani Milka, Sava, Slavka i Vukosava, Predojevi Cvijeta, Rosa, Stoja i
Zora, Rodi Milica, kundri Danica, uja, Jerina i Sava i Zavoda Mika.
Vuena Doenovia, koji je bio sakat, pa nije mogao bjeati, Nijemci su
nali u kui i umorili ga na najsvirepiji nain, odsijecajui mu nos, ui i ko
mad po komad udova.
U Bosanskom Milanovcu Nijemci su uhvatili ranjenog Peju Srdia, bor
ca NOV rodom iz Miljevaca, koji zbog ranjavanja nije mogao napustiti selo.
Istjerali su ga iz kreveta i na poljani vezali icom za kolac poboden u zem
lju. Oko njega su stavili sijeno i zapalili, ali male rukoveti sijena koje su
postepeno potpaljivali oko pojedinih dijelova tijela, da bi ranjenik to due
umirao. U najstranijim mukama, junaki podnosei bolove od zadobijenih
rana i opekotina umirao je Pejo Srdi, dok su se oko vatre koja ga je gutala
faistiki zlikovci grijali i veselili, pucajui iz puaka.97
U zaseocima Oraje i Dolovi sela Fajtovaca faisti su zatvorili oko 150
ljudi, ali i izbjeglica iz susednih sela. Utjerali su ih u pojate Mirka i Milana
Doenovia, Dragoja eve i ora Pania i potom zapalili. Zapalili su i obli
nje kue.
U Jelainovcima veu grupu ljudi, ena i djece Nijemci su pobili i spa
lili u kuama Bojana Popovia i Steve olaje i u pojati Pere Stanivukovia.
Nikad se nije saznalo koji su i koliko je ljudi pobijeno i spaljeno u ovim
kuama. Nijemci su na nekoliko mjesta: kod kua Pane Miloevia, Nikole
Srdia, na sjenokosu zvanom akov grob i na sjenokosu Pleine izvrili ma
sovna strijeljanja pohvatanog nemonog stanovnitva ovog sela i mnogih iz
bjeglica koje su se iznemogle uspjele probiti iz Grmea, pa se sklonile u
ovo selo.
Od 43 lica koja su Nijemci strijeljali kod akova groba u Pleinama
ostao je iv samo osmogodinji Marko Stani kojeg, su u samrtnom padu
zaklonili tri njegova brata, sestra i majka. Nijemci su u Grmeu poubijali
i lanove porodice Sime Kukolja, njega, enu Trivunu, sina Mirka i ker Ma
ru. Meu leevima je ostala iva Simina ki Koviljka od deset godina. Kada
se izvukla ispod ubijenih roditelja, brata i sestre otila je prema umi i na
kupila grana da bi naloila vatru. Tih dana Nijemci su pobili dosta ljudi,
ena i djece i u selima Pratalima, Otiu, Tuk-Bobiji.
Samo iz Jelainovaca 12. i 13. februara 1943. ubijeno je 256 ljudi, ena,
djevojaka i djece. Neprijatelj je istovremeno palio kue, pojate, sijena, a
to je god bilo vrijedno i moglo se ponijeti, odnosio je sa sobom. Dva spo
menuta dana u Jelainovcima su neprekidno odjekivali njemaki pucnji i
rafali od kojih su stradali i mjetani i izbjeglice.
Kada su Nijemci 7. februara uli u Luci-Palanku, zatekli su u mjestu
samo dva iznemogla starca: Marka Inia i Stojana Potkovia, svaki je imao
preko 70 godina. Kada su iz zbjega u Isjeenici naile Milka Ini sa troje
97 Regionalni

muzej, Biha, arhiv, m. f. 68, br. 386.

67

djece (od osam, etiri i dvije i po godine), Ana Topi i njena snaja Maa
i jo neke koje su bile krenule kuama da jo poneto uzmu i prebace u
umu gdje im je bila veina lanova porodice, na cesti su se susrele sa Ni
jemcima i legionarima, koji su im odmah naredili da idu u crkvu, ne dajui
im da produe kuama. Za kratko vrijeme u crkvi se okupilo oko 1520
ena i male djece. Tu su legionari dotjerali i onu dvojicu staraca. U grupi je
bilo i nekoliko ena s djecom koji su kao izbjeglice iz Rasavaca, Koprivne
i jo nekih sela ivjeli u Luci-Palanci.
Na kamenom podu crkve, u hladnoj februarskoj noi, zanoila je grupa
i tu provela nekoliko dana. Nijemci su dotjerali u tu crkvu vie grupa ena,
uglavnom starijih, i djece do deset godina, pohvatanih u Grmeu i oblinjim
selima pa je bila prepuna. Na prozorima nije bilo stakla, pa je bilo veoma
hladno. ene su loile vatre, snijeg topile i pile, dok su neke uspijevale da
iz crkvenog i susjednog dvorita donesu manje koliine krompira, koji su
pekle na aru i meusobno djelile. ene i djeca su stalno plakali od zime,
straha, ali i gladi. Milka Ini je pri hapenju imala pare kukuruze, pa je
po mali zalogaj davala najmlaem djetetu a stariji mogu trpjeti, dok ona
za sve to vrijeme skoro nita nije jela. U grupi je bilo dosta male djece bez
igdje ikog svog, jer su im roditelji ili rodbina pobijeni u Grmeu, ili su se
izgubili. Sjedili su i oni oko yatara naloenih u crkvi, a ene su mogle tek
da ih pomiluju, jer im niim nisu mogle pomoi. Leali su na slami koju su
uspjeli unijeti u crkvu, a poneko i na kakvom prostirau koji mu se zatekao
na leima kada je uhvaen.
Nekoliko Nijemaca je ulazilo u crkvu, pregledali su oltar i knjige zate
ene kraj njega. Upala su i dva legionara i prijetila da e ih sve pobiti jer
im je jedan tenk stradao od mine postavljene nedaleko od crkve, ali su i
oni otili ne izvrivi prijetnju. Valjda su mislili da e svi zatvoreni u crkvi
bez hrane, na velikoj hladnoi, pomrijeti.
Uhapeni su ostali u crkvi sve do 15. ili 16. februara, a kada su i po
sljednji Nijemci i legionari napustili Luci-Palanku, okuraili su se i izali
iz crkve. Kako nigdje nisu vidili neprijateljske vojnike, otili su svojim ku
ama, a s njima i izbjeglice. Kue u Luci-Palanci su bile pune ubra jer su
Nijemci i legionari u njima drali svoje konje, dok su namjetaj, prozori i
vrata bili polomljeni ili nestali, poto su njima loili vatre.
Braa Simo i Stevo Kukolj iz Jelainovaca sa susjedom Milanom Vojvodiem i jo nekim bili su napravili kolibine u zbjegu, u podruju ume
Velike Bobije. Bilo ih je dvadesetak, ukljuujui ljude, ene i najmanju dje
cu. Kada su Nijemci prodrli u to podruje naredili su pohvatanim izbjegli
cama da se svi postroje, pa im prikljuili jo desetak uhvaenih izbjeglica
u nekom drugom zbjegu. Ukupno ih je bilo 34. Iz stroja su izdvojili Stevu
Kukolja kada su saznali da je kounar, pa su ga sa sobom odveli preko Grmea u Bosanski Petrovac, a onda u Biha, pa u Njemaku gdje je radio
do zavretka rata. Nijemci su tada strijeljali ovu grupu Jelainovana i iz
bjeglica iz jo nekih sela. Prije nego to e otvoriti vatru, u snijeg je pala
Koviljka Kukolj, Simina kerka, djevojica od devet godina, te je ni jedan
metak nije pogodio. Preko nje je u snijeg pao Milan Vojvodi, krupan ovjek.
Nijemci su krenuli dalje, ne pogledavi da li meu streljanim ima ivih.
Tada se mala Koviljka izvukla ispod ubijenog Vojvodia. Sama je preivjela
ovo streljanje, a kako nikog ivog nije bilo u blizini, krenula je prtinom
prema svome selu. Put ju je doveo do kue Mile Malia, pa je u nju ula.

68

Meutim, tamo je naila na grupu od desetak Nijemaca koji su sa sobom


vodili i dvije djevojke rodom iz Luci-Palanke. Djevojke su molile Koviljku
da ne ide od njih, ali je ona vidjela da su kue njenih ujaka Radulovia i
tave, da nisu pogorjele kao kue Kukolja, pa je krenula k njima. Kue Radu
lovia su bile prazne, pa je mala Koviljka dva-tri dana sama bila u jednoj
kui, loila vatru, tragala i nalazila hranu. Kada su Nijemci otili iz Jelainovaca, ljudi koji su se vratili u selo, nali su malu Koviljku samu, ivu u
kui Radulovia, a u kui Mile Malia ubijene dvije nepoznate djevojke.
Na podruju sanskog sreza u ovoj ofanzivi neprijatelj je poinio nevi
ena zvjerstva. Ukupni gubici mogu se vidjeti iz sljedee tabele:
P R E G L E D
teta koju su Nijemci, ustae i legionari poinili januara-februara 1943.
na podruju sanskog sreza*
OPSTINE
stanovnika

ubili
zarobili
promrzlo u
Grmeu
nestalo
opljakano:
goveda
konja
ovaca
koza
krmaka
kokoiju
gusaka
opljakano i
uniteno: (kg, 1):
kukuruza
penice
graha
krompira
masti
suhog mesa i
slanine
rakije
stone hrane
spaljeno
kua
spaljeno
pojata
spaljeno dru
gih objekata

Luci-Palanka

Bosanski IT ...
Halilovci
Muanovac

Lipnik

Dabar

Ukupno

--

14
24

290
11

1699
217

33
20

37
29

42
36
222
8
50
292
54

107
17
410
31
26
158

720
533
1607
262
972
1374
361

6 050
4 409
3 344
14 935
587

23 640
126
56
300
366

74 473
11702
8 459
34 698
6 608

759
2 843
25 900

150
1200
18 000

8 273
6 063
55 051

60

15

16

289

187

53

12

260

1014
98

381
84

4
2

422
439
774
93
810
324
274

149
37
201
130
85
550
33

3 583
1287
2 359
2 963
4 855

41000
5 880
2 700
16 500
770

5 925
6 381

1309
2 000
4 770

204

1
50

130

* Zb. IV/14, str. 202204.


69

Prema nalazu Dravne komisije za utvrivanje zloina okupatora i nji


hovih slugu, utvreno je da su pripadnici 369. vraje divizije na sanskom
srezu januara-februara 1943. izvrili sljedee zloine:98
U Tomini su ubili Dragutina Pivaa i njegovog sina Duana, simpatizera
NOP i sve im opljakali.
U selu Kijevu su ubili Milu Vujanuia i njegovu ker Ljubu, koji su
bili izbjegli iz Tornine, dio stvari opljakali, a dio spalili.
U selu Djedovai pored drugih ljudi ubili su i Petra Vidaka i njegovu
enu, selo su opljakali i zapalili.
U selu Jelainovcima nali su enu i kerku Ilije osia koji je izbjegao
iz svog sela Krkojevaca i ubili ih, opljakavi dio stvari, a dio spalili.
U umi su naili na zbjeg seljaka iz Predojevia Glavice i tom prilikom
pored mnogih drugih ubili i Ninu Kosovca. Sve vrijednije stvari iz zbjega
su opljakali, a preostalo spalili.
U Majki-Japri su uhvatili neke izbjeglice iz Predojevia Glavice, pa,
pored drugih, ubili Nikolu Mru, a izbjeglicu Jovu Cvjetianina odveli u Nje
maku, gdje je umro. Tada su odveli u ropstvo i Jovanku Predojevi, enu
Dmitrovu, njenog sina Nikolu i unuka Savu, gdje su djeca umrla od iscrplje
nosti i muenja. I Jelka Predojevi je odvedena u ropstvo u Njemaku, gdje
je i umrla. Ubili su i uru i Ninu Mru iz Predojevia Glavice, Milu Batia,
Jelku Kosanovi i njenu djecu Duana i Smilju i potom ih bacili u zapalje
nu kuu, gdje su izgorjeli.
Pripadnici 369. vraje divizije su iz grmekih zbjegova otpremili na
prisilni rad ili u ropstvo u Njemaku pored mnogih i Dostu Predojevi i
njenu ker Milku, cijelu porodicu Mikue Mre, uru Predojevi, Miloja
Predojevia i njegovu enu Jovanku sa troje djece, Duju Predojevi, enu
Stojanovu i njeno troje djece, Jovu Grbia i jo neke.
U selu Usorcima su ubili izbjeglice iz Usoraca ora Mitrovia i ora
Vujkovia.
*
Kako se epidemija pjegavog tifusa nakon ofanzive veoma rairila, bilo
je dosta smrtnih sluajeva u svim selima. Na podruju optine Luci-Palanka do 3. oktobra 1943. umrlo je od pjegavog tifusa 108 mukaraca i 120 ena,
ukupno 228; na podruju optine Dabar do 28. septembra 1943. od pjegavog
tifusa je umrlo 136 ljudi, 84 ene i 83 djece, ukupno 303."
Poneki ovjek nije mogao podnijeti nesreu koja ga je zadesila. Tako
je Duan Kukolj iz Jelainovaca nestao kada se vratio iz Grmea i naao
svoju porodicu pobijenu. Niko ga nikad vie nije vidio, niti se ta o njemu
saznalo. Meutim, samo jedna njegova kerka, Persa (roena 1925. godine)
ostala je iva, to Duan po dolasku kui nije znao.
98

Referat o zloinakom djelovanju njemake 369. pjeake vraje divizije na


podruju Federalne NR Bosne i Hercegovine, januara 1943 aprila 1945. godine.
Dravna komisija za utvrivanje zloina okupatora i njihovih pomagaa, inv.
br. 18.504.
Komandant 369. njem. divizije general-porunik Fritz Ed. Neidchold oktobra
1945. je presudom Vrhovnog vojnog suda FNRJ osuen na kaznu smrti vjeanjem.
on Izvjetaj o stradalom stanovnitvu i imovini optine Dabar, od 28. 9. 1943. godine
Muzej revolucije BiH, arhiv, dok. br. 1074.

70

Bilo je i nekoliko sluajeva da su neki, prije svega djeaci, doivjevi


veliki strah, bjeei pred zloincima i skrivajui se po krapama, nervno obo
ljeli i nikad poslije nisu ozdravili.
Podgrme je tih dana nakon ofanzive, dok su jo neke neprijateljske
jedinice imale manja uporita du nekih komunikacija, pruao tunu sliku.
Podgrmelije su poslove obavljali neveseli, tuni za izgubljenim i najdraim:
ocem, majkom, braom, sestrama, djecom, prijateljima ili drugovima, vei
nom i sami iznureni i bolesni. Pjesma se rijetko gdje ula. Mnogi zaseoci ili
skupine kua bili su pusti, ponegdje se oglasio lave pasa, tu i tamo pojavilo
bi se osamljeno govee ili kokoka, make su prestraeno mijaukale i bje
ale od ljudi. Groblja su se svakodnevno punila sve novim i novim umrlim
ljudima, enama, djecom, od posljedica ranjavanja, smrzavanja ili pjegavog
tifusa.
ivei u veoma tekim uslovima, u kuama prepunim oboljelih od tifusa,
promrzlina i drugih bolesti, neke porodice koje su bile izbjegle iz sela blie
Sanskom Mostu, odluile su da se s proljea 1943. vrate svojim kuama ili
ogorevinama, bajtama. Te porodice, obino ene i djeca, vratile su se u Krkojevce, Zdenu, Husimovce, Brdare, Devar, Koprivnu i jo neka sela. Dosta
ena i djece, pa i cijele porodice stradali su prilikom povratka na svoja ognji
ta. Ustae su ih saekivale kod ehia mosta na Majdanui i sve ubijale.
Tako je pobijena cijela porodica Sime Borenovia iz Starog Majdana, etvoro
djece i ena Milana Stupara iz Devara, i jo neke. Meutim, Nijemci su
uhapsili sve odrasle mukarce koji su se bili vratili na zgarita, pa ih otpre
mili u koncentracioni logor u Zemun, gdje su ubili 24 ovjeka. Nijemcima
je pri tome hvatanju povratnika pomagao Mladen Crnomarkovi, zbog ega
mu je vojni sud NOV sudio nakon osloboenja Sanskog Mosta.
Neke od ovih porodica napustile su svoje kue aprila 1942. kada je u
Koprivnu i okolna sela prodrla Sanska posadna bojna i tom prilikom palila
kue i ubijala koga je uhvatila. Drugi najvei dio napustio je sela i kue s je
seni 1942, kada je neprijatelj ovladao visovima iznad Sanske doline i utvri
vao zaposjednute poloaje od Brajia Tavana preko Djedovae, Umaca, Kamengrada do Bosanskog Novog. Tada je i veina porodica iz sela Krkojevaca
napustila svoje kue i izbjegla najprije na Brajia Tavan, onda u Crnovodu,
pa u Jelainovce, a neke od njih u Predojevia Glavicu i jo neka sela.
Tim se putem kretala i porodica Stoje urevia iz Krkojevaca. Kada
su polazili u izbjeglitvo, sa deset punih kola prebacili su svoju pokretnu
imovinu do Brajia Tavana. Odatle za Crnovode trebalo im je neto manje
kola, od Crnovode i Jelainovaca jo manje. Kako im je u ofanzivi, u Grmeu,
ponajvie unitena pokretna imovina i stoka, iz Predojevia Glavice majka
Stoja urevi sa malom djecom vratila se samo sa torbom na leima. Tre
balo je poinjati ivot iznova, ni od niega. Tako je bilo i sa mnogim drugim
porodicama. Ratni vihor odnosio je i ljudske ivote i imovinu, kune stvari,
ito, poljske alatke i stoku, ostajalo se bez igdje iega. Pa ipak, i u tako te
kim i naizgled nepremostivim prilikama porodice su se snalazile, jedna
drugu ispomagale i proljetna sjetva je ipak bila na vrijeme obavljena.
OBNAVLJANJE AKTIVNOSTI ORGANIZACIJE KPJ
Drugom polovinom februara 1943. Sreski komitet KPJ od sedam la
nova, koliko ih je bilo prije ofanzive, ostao je samo sa jednim lanom. To

71

je bio Stoj an Maki, sekretar. Smiljka opi Raeta poginula je u Grmeu


iznad Tuk-Bobije, Nada Jovovi je otila sa glavninom Vrhovnog taba, Rajko
Drljaa i Duan Stupar otili su na novski srez, odakle su bili i rodom, Jela
Perovi je odreena za lana Okrunog komiteta KPJ, dok je Simo Bjelajac
teko obolivi od pjegavca ubrzo umro. I Stojan Maki je tada obolio od
pjegavca, pa je i on bio smjeten u bolnicu na lijeenje.
Privremeno okruno partijsko rukovodstvo (sekretar Ahmet ehovi eho) je poetkom marta odredilo Mihajla Pejia za vrioca dunosti sekretara
Sreskog komiteta KPJ, poto je kao raniji komandir ete decembrajanuara
pred ofanzivu pohaao vii partijski kurs u Bihau. On je u ofanzivi uspio
doi u svoje selo Kozin i za vrijeme neprijateljskog prodora etiri-pet dana
skrivao se u jednoj umi. Kada je na podruje Lipnika, polovinom februara,
dola 6. brigada, Mihajlo Peji je bio odreen na dunost predsjednika Optinskog NOO u Lipniku. Dotadanji predsjednik uro uri poginuo je u
ofanzivi u Grmeu. Meutim, kako nisu bili imenovani i ostali lanovi Sre
skog komiteta, sekretar Mihajlo Peji je sam objedinjavao i usmjeravao rad
partijskih aktivista koji su bili zdravi i sposobni za politiki rad.
Poetkom marta su obnovili rad i optinski komitet KPJ za Lucipalansku optinu (istovremeno i za dabarsku i bosanskomilanovaku optinu) i
komitet za halilovaku optinu, ali su i ova dva optinska komiteta bila ne
potpuna.

OKRUNO PARTIJSKO SAVJETOVANJE U HASANIMA


U ofanzivi i Okruni komitet KPJ za Podgrme je ostao bez nekih la
nova. Od pjegavog tifusa se razbolio Slobodan Marjanovi, sekretar, pa je
za vrioca dunosti sekretara odreen Ahmet ehovi eho, dotada sekretar
Sreskog komiteta KPJ za Bosanski Novi, a za lanove Jela Perovi, dotada
lan Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza. Obnovljeni Okruni komitet se
smjestio u kuu Vejinovia u Rujikoj.
Da bi se dobila to vjernija slika politike situacije i organizacionog
stanja KPJ na okrugu, da bi se to bre obnovio rad svih partijskih ruko
vodstava i organizacija, Ahmet ehovi, u svojstvu sekretara OK, je sazvao
okruno partijsko savjetovanje za 1. marta 1943. u koli u Haanima.nl
Poziv na savjetovanje bio je upuen dvojici-trojici partijskih aktivista svake
podgrmeke optine, i to onima za koje se znalo da su ostali ili su se vratili
na svoje dunosti. Dnevni red savjetovanja je bio: Izvjetaj o meunarodnoj
situaciji, Usmeni izvjetaj delegata, organizaciono stanje i politika situacija;
Zadaci i Razno.
*
Jedna nepotpuna i nepotpisana zabiljeka sekretara, ili nekog drugog
lana Okrunog komiteta, daje pregled brojnog stanja partijske i skojevske
organizacije nakon neprijateljeve ofanzive:
loo Poziv OK KPJ za Podgrme od 25. februara 1943. sreskim komitetima na okru
no savjetovanje. Izvjetaj OK KPJ Podgrme od 9. marta 1943. Oblasnom
komitetu KPJ za Bosansku krajinu. Regionalni muzej Biha, m. f. 66, sn. 52.

72

SREZ
lanovi KPJ:
nestalo u Grmeu
umrlo
poginulo
nestalo (ne zna se za njih)
predao se
Svega:
lanovi i kandidati KPJ:
otili u vojsku
suspendovani
novoprimljeni
kandidovani muk.
kandidovane ene

Sanski
Most

Bosanski
Novi

Bosanska
Krupa

4
6
4
1
12
1

11
1
6

8
2
3

--

23
9
13
1
16
1

28

18

17

63

28
2
15
8
17

24
2
8
26
11

23
2
6
33
?

75
6
29
77
28

4
15
14
123

5
30
22
225

9
45
48
416

-----

---

Svega

SKOJ:

optinskih kom.
lanova opt. kom.
aktiva
lanova aktiva

12
68

Iz brojnog stanja se vidi da je partijska organizacija na sanskom srezu,


na osloboenoj teritoriji, smanjena za 28 poginulih, umrlih i nestalih i za
28 otilih u vojsku i dva suspendovana. Primljeno je novih petnaest lanova,
tako da je brojno stanje bilo manje za 43 lana.
Na savjetovanju je konstatovano da se i skojevska rukovodstva na san
skom srezu nisu obnovila, ni optinska ni sresko, ve samo dvanaest aktiva.
Ovakvo stanje je bilo uslovljeno odlaskom veine skojevskih aktivista u voj
sku ili na druge dunosti.
Na savjetovanju je razmatrano kako stanje partijskih organizacija tako
i politiko i moralno stanje, raspoloenje masa, te utvreni naredni zadaci
partijskih organizacija i komunista Podgrmea.
SAVJETOVANJE POZADINSKIH VLASTI
U Majki-Japri je 6. marta 1943. odrano savjetovanje predstavnika sreskih i optinskih NOO i komandi mjesta s podruja Podgrmea. Sa sanskog
sreza savjetovanju su prisustvovali: Petar Vojnovi, urin Predojevi i Jovan
Sakradija, lanovi Sreskog NOO, Simo Andulajevi, predsjednik NOO optine Luci-Palanka i Mihajlo Peji, predsjednik NOO optine Lipnik, Mihajlo
Skundri, komandant podruja i Relja Liina, komandant mjesta Budimli-Japra.
Cilj savjetovanja je bio da se analizira stanje nakon ofanzive na Podgrmeu i potom poduzmu odgovarajue aktivnosti i mjere za sreivanje si
tuacije i obnavljanje organa vlasti. Dnevni red savjetovanja je bio:
1. Podnoenje izvjetaja o stanju u narodu povodom neprijateljske
ofanzive,
2. Obnavljanje civilne vlasti (narodno-osl. odbora),
3. Ishrana vojske i materijalna pomo pogorjelim i opljakanim,

73

4. Postupak sa imovinom nastradalih i nestalih porodica,


5. Budui rad nar. osi. odbora,
6. Razno,
7. Izvjetaj o vojnikoj i politikoj situaciji i unutranjoj situaciji.11
Savjetovanje je pokazalo da su NO odbori sela i optina djelovali veona dobro sve dok neprijatelj nije upao u sela. Kako su neki odbornici po
ginuli, neki oboljeli od pjegavog tifusa, a dio otiao u vojsku, neophodno
je bilo to prije popuniti odbore. Neki odbornici su se jo uvijek nalazili
u umi i zbjegovima. S obzirom na neprijateljsku propagandu, bilo je ne
ophodno odmah razviti politiki rad s narodom, i to po manjim grupama
a ne velikim zborovima, kako je predlagao Mihajlo Peji. Svi prisutni su
iznosili podatke o zvjerstvima okupatora i njegovih slugu, i to konkretno.
ule su se i rijei: Narod jo vie mrzi neprijatelja nego prije ofanzive, a
vie mu se razvila i ljubav prema naoj vojsci, Narod koji se vraa iz rop
stva hvali se muslimanskim narodom na neosloboenoj teritoriji.102 Mihajlo
kundri iznosi da u Dabru ne postoji seoski N00, dok je u Luci-Palanci
optinski N00 nepotpun.
Na savjetovanju je zakljueno da svi lanovi sreskih i optinskih NOO
treba da rade kako bi se to prije obnovili i popunili NOO i razvili neophodnu
djelatnost. Pozadinski politiki radnici treba najneposrednije da rade na
ovom zadatku.
Komandant podruja Mihajlo kundri je iznio:
. . . da ima sluajeva gdje su pojedine porodice potpuno unitene u
sadanjoj ofanzivi a imetak im je ostao, a s druge strane pak da je ostalo
porodica iji je imetak neprijatelj potpuno opljakao.
Nakon razmatranja kako rijeiti pitanje imetka trajno nestalih porodica
kao i pitanje ishrane porodica koje su ostale bez imetka, zakljueno je da
se popie imovina nestalih porodica i imovina unese u narodnooslobodilaki
fond. Prikupljeni dobrovoljni prilozi e takoe ii u ove fondove, iz kojih
e se snabdijevati vojska i porodice koje su ostale bez sredstava za ivot.
Savjetovanje je dalo u zadatak svim NOO da sve leeve, i ljudske i i
votinjske, odmah zakopaju.
Proljetnoj sjetvi kojoj pokloniti veliku panju, koju treba da pomogne
i vojska, kako radnom stokom tako i sjemenom, ali i ljudstvom.
Zadatak seoskih NOO je da spreavaju verc, vercovanu robu da odu
zimaju i predaju u pomenuti fond. Marvu koja luta po selima i gajevima
treba prikupiti i popisati brojno stanje.
Savjetovanje je zakljuilo da optinski NOO odravaju svakodnevnu
vezu sa vojnim tabovima radi blagovremenog obavjetavanja o vojnoj situ
aciji na podruju. Pri svakoj optini odmah formirati relejne stanice. Kako
u Podgrmeu ima mnogo izbjeglica, NOO su duni da ih smjeste i osiguraju
hranom. Treba spreavati odlazak izbjeglica kuama na neosloboenu te
ritoriju.
o1 Institut za istoriju Sarajevo, Fond kom. podruja Podgrme, br. 1146. Zapisnik
konferencije sreskih i optinskih NOO i predstavnika pozadinske vojne vlasti,
6. marta 1943. godine.
102 Mnoge ene i djeca zarobljeni u Grmeu i podgrmekim selima bili su odvedeni
na podruje cazinske krajine, gdje su od tamonjeg muslimanskog stanovnitva
lijepo primljeni i pomagani.

74

urin Predojevi je predloio, a uesnici savjetovanja usvojili, da se


organizuje mobilizacija svih sposobnih ljudi i ena za radne brigade, da se
prikuplja platno za zavoje. Zakljueno je da se organizuje pravljenje malih
sklonita gdje e se moi sakriti imovina, ali i porodice ako bi neprijatelj
jaim snagama ponovo upao u podgrmeka sela.
Bio je to prvi dogovor odbornika i predstavnika pozadinskih vojnih
vlasti Podgrmea kako obnoviti NOO, kako ih i na kojim poslovima aktivi
rati i rjeavati neka pitanja koja su nastala u ovoj ofanzivi, a s kojima se
odbori ranije nisu susretali.
Poslije ovog savjetovanja odrana su slina savjetovanja i u svim sre
ditima optina, kojima su prisustvovali predsjednici i sekretari svih seoskih
NOO optine. Takvo savjetovanje je organizovao i Optinski NOO Bosanski
Milanovac. Razmatrani su stanje i posljedice neprijateljske ofanzive, kao to
je sahrana poginulih, kojih je najvie bilo u samom Milanovcu na Nagliu
kao i u selima Gorice i Fajtovci. Kako je na ovoj optini bilo jo dosta i
izbjeglica, raspravljalo se i o njihovim problemima, smjetaju, ishrani. Na
savjetovanju je usvojen plan proljetne sjetve, postignut dogovor o pomaga
nju porodicama koje nisu u stanju da same obave sjetvu.
Kako je tih dana neprijatelj jo saobraao cestom Sanski Most Faj
tovci Luci-Palanka Bosanska Krupa, odbornici su se dogovorili i organizovali ruenje ceste na Kisku, koju je neprijatelj opravljao, a narod opet
ruio. Hitno je organizovano i sakupljanje hrane za vojsku koja se nalazila
na podruju optine ili u susjednim selima. Na savjetovanju je konstatovano
da seoski NOO Grdanovaca, Bonjaka i Bosanskog Milanovca, zahvaljujui
stalnom prisustvu eta 1. bataljona, u ovoj ofanzivi nisu ni prekidali rad, to
je omoguilo da se on poslije neprijateljske ofanzive nastavi bez veih te
koa. Ovakvi problemi i zadaci bili su na dnevnom redu savjetovanja i u
svim ostalim optinama sanskog sreza.

DRUGA PARTIJSKA KONFERENCIJA SANSKOG SREZA


U vrijeme obnavljanja partijskih organizacija i rukovodstava na srezu,
Okruni komitet KPJ za Podgrme uputio je krajem aprila pismo vriocu
dunosti sekretara Sreskog komiteta Mihajlu Pejiu sa zadatkom da sakupi
sve lanove KPJ na vano savjetovanje. Peji je shvatio da treba pripremiti
sresku partijsku konferenciju pa je uz pomo ostalih aktivista izvrio sve
pripreme. Pozvao je sve lanove KPJ na sresku konferenciju, pripremio uvo
dni referat o politikom stanju na srezu i o organizacionom stanju organi
zacije KPJ. Kako je tada sjedite Sreskog komiteta bilo u Kozinu u kui
Jove Davidovia, ova druga partijska konferencija je i odrana u ovom selu,
u kui Uroa urguza.
Neposredno pred odravanje konferencije u Kozin je dola Jela Perovi, lan Okrunog komiteta i saoptila da je Okruni komitet zakazao vano
savjetovanje, a ne partijsku konferenciju. Meutim, kako su lanovi KPJ
ve bili obavijeteni, pozvani i doli na sresku konferenciju, odlueno je da
se ona i odri. Poto je i predloeni dnevni red konferencije obuhvatio pi
tanja koja je elio da analizira i Okruni komitet, nije bilo nikakve smetnje

75

da se konferencija odri. U radu konferencije uestvovalo je oko 35 lanova


KPJ sanskog sreza. Konferencija je odrana prvih dana maja 1943. godine.13
Dnevni red druge sreske partijske konferencije je bio: Politiko stanje
na srezu poslije ofanzive, Organizaciono pitanje; Stanje NOO, aktiva SKOJ-a,
odbora USAOJ-a i AF, Izbor Sreskog komiteta KPJ. Referat o politikom
stanju na srezu podnio je Mihajlo Peji. U razmatranju ovog, kao i svih osta
lih pitanja uestvovao je znatan broj lanova KPJ, dok je o svim navedenim
pitanjima dnevnog reda govorila i Jela Perovi i lanove upoznala sa stavo
vima i ocjenama Okrunog komiteta i pred njih postavila odreene zadatke.
Istaknuta je potreba daljeg uvrivanja NOO i njihovo jo vee aktiviranje
na mnogobrojnim zadacima. Pred sve partijske organizacije i rukovodstva
na sanskom srezu stavljen je zadatak omasovljenja organizacija KPJ, naro
ito iz redova omladine, odnosno SKOJ-a.
Na kraju konferencije izabran je novi Sreski komitet KPJ. Za sekre
tara je izabran Mihajlo Peji, za organizacionog sekretara Paula Humek, ko
ja je do tada bila lan Sreskog komiteta KPJ novskog sreza i za lana ko
miteta Milan Pratalo, sekretar elije u Luci-Palanci.
Rasprava o aktuelnim pitanjima na drugoj sreskoj partijskoj konferen
ciji i razmjena miljenja i iskustava iz rada u znatno oteanim uslovima
imale su veliki znaaj za dalji razvoj i rad organizacije KPJ sanskog sreza.
Nakon konferencije uslijedilo je smjelije primanje u KPJ svih onih
koji su svojim radom u NOO, aktivima SKOJ-a, odborima USAOJ-a i AF
pokazali spremnost da se kao lanovi KPJ jo vie i odlunije angauju na
brojnim ratnim zadacima u svojoj sredini. To je omoguilo da se obnove
mnoge partijske organizacije.
Iz jednog izvjetaja Okrunog komiteta KPJ za Podgrme od 9. maja
1943. vidi se da sva tri sreska komiteta KPJ (sanski, novski i krupski) imaju
ukupno jedanaest lanova, dakle, da su poslije ofanzive sreska partijska ru
kovodstva imala samo tri-etiri lana a ne sedam-osam kao prije ofanzive.
Tada je jo uvijek bilo sporo obnavljanje optinskih komiteta na okrugu,
pa su djelovala samo tri, sa ukupno devet lanova, a postojalo je devet optina. Prema tom izvjetaju, poetkom maja na itavom okrugu je bilo 25
partijskih organizacija, sa ukupno 140 lanova i jo etiri elije sa sedam
naest lanova u Komandi podruja i komandama mjesta, dakle, svega 29 par
tijskih organizacija, sa 157 lanova KPJ.
Kada je obnovljen Sreski komitet SKOJ, njegov sekretar ura Vukovi je kooptiran za lana Sreskog komiteta KPJ. Neto kasnije za lanove
komiteta kooptirani su i Dragan ulibrk i Rajko Stupar, obojica politiki
radnici sa novskog sreza.
Neposredno poslije ofanzive, u drugoj polovini februara 1943. obnov
ljeni su i optinski komiteti KPJ.
Optinski komitet KPJ Luci-Palanka (koji je obuhvatao i optine Da
bar i Bosanski Milanovac) tada je bio u sastavu: Stevo ulibrk, sekretar,
lanovi Mirko ulibrk, Vlado Dai, Stojanka Miljatovi, Nikola Ronevi i
Dmitar Njegovan. Kada je Stevo ulibrk izabran za predsjednika Sreskog
NOO i lana Sreskog komiteta KPJ, za sekretara Optinskog komiteta iza
bran je Spase ulibrk.
o3 Izvjetaj Okrunog komiteta za Podgrme Oblasnom komitetu za Bosansku
krajinu.

76

Optinski komitet KPJ Halilovci je obnovljen aprila 1943. i bio je u sa


stavu: oro Sredi, sekretar, iz Hadrovaca, a lanovi Rajko Predojevi iz
Hadrovaca, Simo kundri iz Halilovaca i Nikica Predojevi iz Agia. Kako
je krajem jula 1943. oro Sredi izabran za lana Sreskog komiteta KPJ,
dunost sekretara Optinskog komiteta preuzeo je Rajko Predojevi, dok je
za lana Komiteta izabrana i Jela Sredi. U septembru iste godine izvrene
su izmjene u ovom komitetu, pa je za sekretara izabran Milan Jelisavac,
dok su lanovi bili Rajko Predojevi, Jela Sredi i Nikica Predojevi, a od
novembra 1943. i Mara kundri.

MAJSKA OKRUNA PARTIJSKA KONFERENCIJA


I na okrunoj partijskoj konferenciji odranoj 17. maja 1943. u Haanima,104 drugoj nakon ofanzive, analizirano je stanje kako u partijskim or
ganizacijama tako i u svim drugim drutveno-politikim organima i NOO-ima.
Na ovoj konferenciji izabran je novi Okruni komitet KPJ za Podgrme
u sastavu: Ahmet ehovi, sekretar, Stoj an Maki, organizacioni sekretar,
lanovi Dmitar Liina, Jela Perovi i Dane Babi.
Organizacioni sekretar Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza Paula Humek je na toj konferenciji, pored ostalog, rekla da je: .. .par. org. Sanskog
sreza raspolovljena i djeluje samo na tri opine. Rad sa enama je zastao a
omladina takorei ne radi ... jer su najveim dijelom, skoro svi skojevci i
aktivisti iz organizacija USAOJ-a otili u vojsku.
Hazim Bilalbegovi, tada obavjetajac u Podgrmekom NOP odredu,
referisao je da je nakon ofanzive pri komandi Budimli-Japra formirana eta
partizana odsjeenih od svojih jedinica i partizanske strae te komande.
U eti je organizovana elija KPJ, pa je formiranjem Podgrmekog NOP
odreda i ova eta ula u njegov sastav.
U toku neprijateljskih aprilskih ofanziva na podruju Slatine, Podvidae i Antonia Brda odsjeeni od svojih jedinica nali su se neki borci 2.
i 6. brigade. Bili su naoruani. Neki od njih nisu imali na kapama petokraku
i pokazivali su samovolju, pa i nekorektan odnos prema stanovnitvu. Bili
su u grupicama ili pojedinano i krili se od neprijatelja.
Kada je dobio obavjetenje od lanova KPJ Boe Marete i ora Sredia o toj grupi boraca, Mihajlo Peji, sekretar Sreskog komiteta KPJ, za
jedno sa Simom Majkiem otiao je u Slatinu i u kuama Jovana i Ostoje
Jeftia zatekao vie boraca iz 2. brigade, upravo iz ete u kojoj je on ranije
bio komandir, kao i iz 6. brigade. Meu njima je bilo i nekoliko lanova
KPJ. Peji je s tim borcima odrao sastanak, od njih formirao etu, odredio
komandira i politikog komesara, formirao i partijsku eliju i eti dao za
datak da dri poloaj prema Starom Majdanu i Staroj Rijeci. eta je dva
desetak dana ostala na tom poloaju, a kada je 7. maja 1943. formiran Podgrmeki NOP odred, njeni borci su rasporeeni po etama tpg odreda. U
vrijeme odravanja ove okrune partijske konferencije Mihajlo Peji je bo
lovao od tifusa, pa je o ovim borcima i eti podnio izvjetaj Hazim Bilal
begovi.105
104

Zapisnik Okrunog komiteta za Podgrme Oblasnom komitetu za Bosansku kra


jinu, Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo,
los Navedeni podaci prema kazivanju Mihajla Pejia.

Obnavljanje partijskih organizacija i njihovo proirivanje je i dalje


bilo veoma polagano i sporo. To pokazuje i pregled broja lanova KPJ medu
odbornicima, a i broj lanova uopte.
Sredinom 1943. formiran je Optinski komitet KPJ za podruja optina
Dabar i Bosanski Milanovac, pa je do tada lucipalanski Optinski komitet
ostao samo za optinu Luci-Palanka. Sastav Optinskog komiteta Dabar
Bosanski Milanovac je bio: sekretar Mihajlo Bjelovuk, lanovi uro Davidovi, Milan Voki, Duka Bakonja, Smilja Rodi, Mile Davidovi i Vinka Marjanovi. Ve u septembru za sekretara ovog komiteta je doao Petar Dodik,
koji je do tada bio omladinski rukovodilac 1. bataljona 6. KNOU brigade,
dok je raniji sekretar Mihajlo Bjelovuk i dalje bio lan kao i ostali naprijed
navedeni.
Optinski komitet KPJ Halilovci 28. septembra 1943. izvjetava Sreski
komitet KPJ da u optinskom komitetu ima tri lana, sva tri mukarca.
Sastaje se svakih osam dana na jedan radni sastanak i jedan na kome teo
retski rade, tzv. uei sastanak. Na podruju Optinskog komiteta tada su
imali etiri elije sa 23 lana od kojih devetnaest mukaraca i etiri ene.
elije su imale: Hadrovci, pet lanova etiri mukarca i jedna ena; ele,
est lanova pet mukaraca i jedna ena, Johovica, sedam lanova pet
mukaraca i dvije ene i partizanska straa (pri komandi mjesta Budimli-Japra) pet lanova etiri mukarca i jedna ena.
Tada su imali i sedam kandidata za lanove KPJ, od kojih etiri mu
karca i tri ene.10
Optinski komitet KPJ za lipniku optinu je formiran maja 1943. i
tada je bio sekretar Duda Miki, a lanovi Ljupko Doenovi, Marko Gluac
i Cvijeta Bjelajac. Optinski komitet septembra 1943. izvjetava Sreski ko
mitet da ima etiri lana, od kojih tri mukarca i jednu enu i etiri elije
KPJ sa dvadeset lanova od kojim sedamnaest mukaraca i tri ene.
Kozin: Dane Davidovi, sekretar i lanovi Lazo Peji, Stojko Desnica,
Petar i Trivo Majki.
Lipnik: Duan uri sekretar, lanovi Boo Mareta, Mile Mrda, Mile
uri, Simo Sudukovi, Milka Tubin.
Podvidaa Lukavice: Stevo Radakovi, sekretar, lanovi Mihajlo Mandi, Stana Kneevi, Milorad Radakovi, Mile Stevanovi, Milka Stani i
Slatina: Ratko Vojnovi, sekretar, lanovi Boo Mareta, Nedeljko Po
lovina i oko Jefti.
Sekretari osnovnih organizacija u pojedinim selima sredinom 1943. su
bili:
Na podruju Optinskog komiteta KPJ Luci-Palanka: u Luci-Palanci
(i za Miljevce i Pratala) Mile Pratalo, u Skucanom Vakufu Jovo Bogdanovi, u Predojevia Glavici Milka Panjak, u Bosanskom Milanovcu Mirko ukovi, u Bonjacima Vid Marinkovi, u Dabru Mihajlo Bjelovuk i za Jelainovce, Tuk-Bobiju i Oti Stana ulibrk.
Jula 1943. formirana je i elija za Donji Dabar: sekretar uro urevi, lanovi Vlado Dai, predsjednik Optine Dabar, Braco Kondi iz Dabra
i8 Muzej revolucije BiH, Sarajevo, dok. br. 1077.

78

i Mile Mijatovi iz Kljevaca. Ova elija je tada kandidovala dvojicu ilegalnih


saradnika iz Zdene za lanove KPJ, Milana urevia i jo jednog.
Na podruju Optinskog komiteta KPJ Halilovci sekretar elije za Hadrovce i Mrkalje je bio Milan Kolundija.
Osnovna organizacija u Majki-Japri je avgusta 1943. imala pet lanova
KPJ: Stanko i Milan Majki, Vlado Kari, Katica Pilipovi i Milanko Marjanovi. Ova partijska organizacija je pripadala Optinskom komitetu KPJ
Potkalinje, odnosno Sreskom komitetu KPJ Bosanska Krupa.
U ostalim sanskim selima do potkraj 1943. nije bilo partijskih organi
zacija, ali je u ponekom od njih bio po jedan ili dva lana koji su bili uklju
eni u partijsku organizaciju susjednog sela gdje je ona ve postojala i dje
lovala na vie sela, pa tako i te primila u KPJ.
OCJENA OBLASNOG KOMITETA KPJ ZA BOSANSKU KRAJINU
O STANJU POSLIJE OFANZIVE
Izvjetavajui Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu 14. ma
ja 1943. o situaciji u Bosanskoj krajini, Oblasni komitet KPJ za Bosansku
krajinu je istakao da je do ofanzive politiko stanje bilo povoljno. NOV je
svoje baze imala na Kozari (dok Kozara nije bila ofanzivom pregaena), Podgrmeu, Drvaru, Petrovcu i nekim selima drugih srezova. Na tim sektorima
narod je bio masovno uz nas, partizane je smatrao svojom vojskom i cijenio
Kom. Partiju kao predvodnika u ovoj borbi.107 Iznosei sve vidove uea
naroda u borbi, Oblasni komitet posebno istie zbrinjavanje itom vojske
(vagoni ita iz Podgrmea), veliku podrku naroda oko izgradnje svega to
je u interesu borbe ... Prema tom izvjetaju, u podgrmeu je vie od est
mjeseci bilo 24.500 izbjeglica, koje je stanovnitvo Podgrmea primilo u svoje
kue i snabdijevalo, uz pomo NOO neophodnim za ivot.
Neprijatelj je u ofanzivi prokrstario kroz svu Bosansku krajinu i samo
prekinuo taj opi polet, ali ne i razbio pokret. Oblasno rukovodstvo je
oekivalo u ofanzivi osipanje jedinica, a dogodilo se suprotno, sve brigade
brojno su znatno ojaale i formirane su tri nove (9, 10. i 12. brigada). Ni
neprijateljev novi prodor aprila 1943. nije pokolebao narod Podgrmea, ni
epidemije trbunog i pjegavog tifusa, ni velik broj promrzlih u Grmeu i na
planini atoru. Oblasni komitet zakljuuje da je novonastala situacija pred
nas nametnula nove i teke zadatke i da emo morati prilagoditi na rad
novostvorenim uslovima. Mi mislimo da emo u tom, pored svih tekoa,
uspjeti, jer je partijsko lanstvo, i pored svih nedostataka, pokazalo svoje
dobre strane (borbenost, odanost, disciplina).
S obzirom na to da je za vrijeme neprijateljeve ofanzive Oblasni ko
mitet istakao parolu Sve u vojsku, ojaane su i vojniki i politiki vojne
jedinice, ali oslabljena rukovodstva i partijske organizacije na osloboenoj
teritoriji. Ocjenjujui protekli rad Okrunog komiteta KPJ za Podgrme,
Oblasni komitet je zakljuio da on nije dovoljno radio na uzdizanju doma
ih kadrova i na proirivanju naeg uticaja i uvrivanju partijske orga
nizacije u sanskom srezu.10
>7 Arhiv CK KPJ, Beograd, br. 5224, str. 1.
k>8 Arhiv CK KPJ, Beograd, br. 5224, str. 3.
io Isto, str. 5.

79

Poto se poslije neprijateljeve ofanzive rairile epidemije gripe, trbu


nog i pjegavog tifusa, naroito u Podgrmeu, koje su zahvatile i vojsku i
pozadinu, bilo je neophodno rjeavati mnoga do tada nepoznata pitanja, da
bi se ojaale borbena sposobnost vojske i spremnost pozadine za doprinos
pokretu kao i prije ofanzive. Na tom pitanju mobilisala se cijela partijska
organizacija, narodnooslobodilaki odbori i antifaistike organizacije i u iz
vjesnoj mjeri uspjelo da se bolest u naim brigadama, kao i u narodu
smanji.110
Kako je vie brigada iz Bosanske krajine otilo u druge krajeve, a po
tom jo tri radi optih interesa... onda je razumljivo da neemo moi za
tititi narod na cijeloj slobodnoj teritoriji Krajine i da e situacija po narod
biti jo tea; to narod uoava i njegov strah pred okupatorom je razumljiv,
kae se u izvjetaju Oblasnog komiteta.111 A da bi se stvorila zamjena
brigadama na pojedinim podrujima, se formiraju partizanski odredi. Za
vravajui izvjetaj Oblasni komitet KPJ izvjetava da se pored problema
ishrane i tifusa: ...
... kao trei problem pojavljuje se jo i pitanje stanja na naem
terenu, koje je stvoreno neprijateljskom ofanzivom strah i utuenost
naroda koja se vidi skoro na svim terenima kroz koje je ofanziva prola
i na kojima se neprijatelj poslije ofanzive zadrao. Podignuti moral naroda,
razbiti strah pred okupatorom, poveati ljubav prema naoj vojsci jeste
problem a istovremeno i vrlo vaan zadatak, koji treba rijeiti.11*
SREIVANJE STANJA U BRIGADAMA
Neposredno iza ofanzive samo 6. brigada je bila sposobna za akcije.
Druga brigada je imala tek oko 400 boraca sposobnih za borbu, a 5. najvie
do 600 boraca. Svi ostali su bili ranjeni, oboljeli od pjegavog tifusa ili promrzli, a neki borci i sve troje zajedno. Brigade su bile nesposobne za bri
gadne akcije. etvrta NOU divizija je u ovoj ofanzivi imala oko 150 poginulih
i 300 ranjenih boraca i 450 bolesnih i promrzlih.11
Izvlaenje jedinica iz obrua i Grmea bilo je od izvanrednog znaaja
za ouvanje jedinica od jo teih gubitaka. Zbog toga je pred tabovima bio
najhitniji zadatak rad na sreivanju stanja u brigadama i njihovo osposoblja
vanje za dalje borbe. Isto tako, bilo je od znaaja i pomaganje pozadinskim
civilnim i vojnim vlastima i drutveno-politikim rukovodstvima u normalizovanje i sreivanju izvanredno teke situacije u Podgrmeu.
Budui da se tab 4. divizije nalazio na podruju Drvara, tre
balo je uskladiti djelovanje ovih brigada. Zato je u Haanima odrano sa
vjetovanje tabova tri brigade. Njemu je prisustvovao i Boko iljegovi,
lan Oblasnog komiteta KPJ. Dogovor je bio da tab 6. brigade, u koji ulazi
i Boko iljegovi, preuzme ulogu privremenog Operativnog taba, do dola
ska taba 4. divizije. Zakljueno je da brigade djeluju partizanski, na sek
110 Isto,

str. 8.
CK KPJ, Beograd, br. 5224, str. 3.
112 Isto, str. 11.
113 Izvjetaj taba 1. bosanskog NOU korpusa od 12. marta 1943. Vrhovnom tabu,
Zb. IV/11, str. 110.
111 Arhiv

toru Podgrmea i Kozare, da se to prije ukljue u akcije da bi se smanjio


pritisak neprijatelja, da se tei bolesnici prebacuju na Karan, a drugi da se
upute svojim kuama gdje im treba pripremiti i tajna sklonita u sluaju
prodora neprijateljskih jedinica; uspostaviti to prije vezu sa tabom 4. di
vizije.114
Na osnovu zakljuaka s ovog savjetovanja skoro svi tei ranjenici i
bolesnici prebaeni su u Kozaru na podruje Karana, zajedno s 5. brigadom,
dok su na podruju Podgrmea ostale 2. i 6. brigada.
Po prelasku 6. brigade na podruje Lipnik Hadrovci Slatina, s ob
zirom na to da je imala skoro 2.000 boraca, formiran je novi, 3. bataljon.
Raniji 3. bataljon bio je jezgro pri formiranju 8. brigade. tab novog 3. ba
taljona su sainjavali: Mile Davidovi, komandant, oro Stupar, politiki
komesar, Milan Milju, zamjenik komandanta i Savo Popovi, zamjenik po
litikog komesara.
Bataljon je formiran u uriima, zaseoku Lipnika, 14. ili 15. februara.
Imao je tri ete sa oko 450 boraca. esta brigada je ponovo imala etiri ba
taljona. Odmah poslije formiranja 3. bataljona premjeten je Mile Davidovi
na dunost komandanta 2. bataljona pa je za komandanta 3. bataljona po
stavljen Rade Erceg, do tada politiki komesar 1. bataljona. Na dunost po
litikog komesara 1. bataljona postavljen je Duan Vujatovi.

TABOVI 4. NOU DIVIZIJE I 1. BOSANSKOG NOU KORPUSA


PONOVO U PODGRMECU
tab 4. divizije sa zatitnicom, vodom za vezu i 12. brigadom prebacio
se 28. februara u Podgrme. Sa kolonom se vratilo i oko 1.500 ljudi i ena,
izbjeglica koji su za vrijeme ofanzive bili izbjegli na podruja petrovakog
i kljukog sreza.
Odmah po dolasku u Podgrme tab Divizije odrao je savjetovanje sa
tabovima 2, 5. i 6. brigade.11 lanovi tabova brigada podnijeli su izvje
taje o borbama i situaciji tokom i poslije neprijateljske ofanzive, a tab
Divizije je odredio novi raspored brigada:
Druga brigada dobila je sektor prema Bosanskoj Krupi, Bihau i cesti
Biha Bosanski Petrovac,
Peta brigada sektor prema Ljubiji, Suhai i Bosanskom Novom, s tim
da jedan bataljon dri u Budimli-Japri u rezervi.
esta brigada dobila je zadatak da jednim bataljonom djejstvuje na
komunikaciji Bravsko Klju, Bravsko Crkveno i Klju Ribnik, drugim
bataljonom na komunikacijama Sanica Klju, Vrhpolje Klju, treim ba
taljonom Sanski Most Luci-Palanka i Sanski Most Vrhpolje i etvrtim
bataljonom na komunikaciji Sanski Most Stari Majdan Stara Rijeka, i
na pravcu Sanski Most Luci-Palanka Stara Rijeka Podvidaa i Ljubija
Agii.
Dvanaesta brigada na sektoru Bravsko Petrovac i Bravsko Srnetica.
114Izvjetaj

taba 6. brigade od 16. februara 1943, tabu 4. divizije, Arhiv VII,


k. 774, br. reg. 359.
taba 4. divizije od 4. marta 1943. tabu 1. bosanskog NOU korpusa,
Zb. IV/11, str. 4547.

115 Izvjetaj

6 Srez S. Most u NOB

81

Zadatak svih brigada je bio da postavljanjem zasjeda na komunikaci


jama napadaju neprijateljske jedinice u pokretu i da napadaju manje nepri
jateljske garnizone i uporita.116
Peta brigada nije posjela odreeni joj sektor, ve je ostala na Kozari
do kraja maja 1943, kada se prebacila preko rijeke Vrbas u centralnu Bosnu
u sastav formirane divizije.
Ostale brigade su se nale na poloajima koje im je odredio tab 4.
divizije.
Prvom polovinom marta 1943. u Podgrme su stigli i tab 1. bosanskog
NOU korpusa sa atora i Oblasni komitet KPJ sa 8. brigadom.117 Krae vri
jeme su se zadrali u Tuk-Bobiji, gdje je odran jedan sastanak, a potom su
preli u Jelainovce, gdje je odran drugi sastanak, na kojima se odluivalo
0 daljim aktivnostima jedinica 1. bosanskog korpusa.
Naredbom taba 4. divizije od 4. marta 1943. Vlado Proi, dotadanji
komandant 4. bataljona 6. brigade, postavljen je na dunost zamjenika ko
mandanta 12. brigade.118 Na dunost komandanta 4. bataljona postavljen je
Ratko Marjanovi, do tada zamjenik komandanta. Politiki komesar je bio
Ivo Oroz. Za zamjenika komandanta je postavljen Mio Doenovi, a za za
mjenika politikog komesara Adem Kovaevi.119
Raspored bataljona 6. brigade polovinom marta 1943. je bio sljedei:
Drugi bataljon na sektoru: lijeva obala rijeke Sanice kod Korjenova
Dabar Kljevci,
Trei bataljon sektor: dabarska crkva Eminovci Kamengrad Suhaa,
etvrti bataljon sektor: Brdari Stari Majdan Batkovci Garavice i
Prvi bataljon: Ovanjska Srpski Agii Krlje.
Neprijatelj je jo uvijek imao uporita na Brajia Tavanu, Djedovai i
Umcima, zatim u Brdarima, Starom Majdanu i jo nekim selima. Zadatak
bataljona 6. brigade je bio da sa nekih od tih uporita protjera neprijatelja,
1 vri prodore prema Sanskom Mostu, Starom Majdanu, Ljubiji i Suhai.126
S obzirom na stanje NOO u Podgrmeu i na brojne probleme nastale
prodorom neprijatelja kroz Podgrme, pred svima jedinicama NOV bio je
zadatak da pomau u sreivanju tog stanja. Zato tab 6. brigade 27. febru
ara 1943. nareuje tabovima bataljona da iz jedinica vrate starije borce
116 Zb. IV/11, str. 4243.
117 tab 1. bosanskog NOU

korpusa, Oblasni komitet KPJ, tab 5. NOU divizije,


4, 8. i 10. brigade i korpusna bolnica, u ofanzivi su bili nabaeni na planinu
ator. S njima je bilo i nekoliko hiljada izbjeglica iz Bosanske krajine, Banije
i Korduna. Nou 5/6. marta 1943. izvren je proboj sa ator-planine pravcem
Rore Crni Vrh, a onda produeno preko Resanovae do Ribnika. Stab 1. kor
pusa, Oblasni komitet i 8. brigada su produili i stigli u Podgrme, dok je 5.
divizija ostala na podruju juno od Grmea.
118Zb. IV/11, str. 44.
119Naredbom taba 6. brigade od decembra 1942, sastav taba 4. bataljona je bio
sljedei: Vlado Proi, komandant, Ivo Oroz, politiki komesar, Ratko Marja
novi, zamjenik komandanta i Adem Kovaevi, zamjenik politkomesara bata
ljona. Raniji komandant Bogdan Cia, politiki komesar Luka Raji (pravo ime
Joahim Jaa Rajter) i zamjenik politikog komesara bataljona Rajko Jovi
su tada otili iz bataljona na druge dunosti.
120
Naredba taba 6. brigade od 14. marta 1943, tabovima bataljona, Zb. IV/11,
str. 126128.

82

koji su bili na dunosti u komandama mjesta i komandi Podruja. U tom


nareenju, izmeu ostalog, se kae:
2) Politiki komesari bataljona i eta u ovoj izmjenjenoj situaciji
moraju pruiti zajedno sa tabovima bataljona glavnu pomo podizanju,
oivljavanju i uvrivanju ofanzivom uzdrmane narodne vlasti. Mora se
shvatiti da ne postoji vie onako organizovana narodna vlast, da nai od
bori ne mogu da nam daju vie ono to su davali ranije i prema tome se
moramo upravljati. Potrebno je da se pristupi savjetovanju, sastancima i
konferencijama sa narodom a odborima, ukoliko ih ima, prui puna pomo
da bi se osamostalili u ovoj situaciji i da bi mogli uskoro da normalno
izvravaju svoje zadatke. Potrebno je da se stvore privremeni odbori tamo
gdje ih nema. Ovome pitanju, oivljavanja narodne vlasti, posvetiti punu
panju. Odgovornost za ovo pada u prvom redu na politike komesare.
3) tabovi bataljona moraju voditi rauna o izmjenjenoj situaciji, o
izmjenjenim prilikama i prema njima odrediti svoje zadatke u vezi sa ra
dom i odnosom sa pozadinom, prema tome potrebno je da se pomo u vezi
sa ishranom, sa prenosom ranjenika i prekopavanjem puteva ne moe vie
traiti kao ranije od naroda nego se mora osloniti uglavnom na svoju snagu
a narodu pomoi da se malo pridigne, oslobodi i oivi.
4) Vodei rauna da mnogi leevi mogu biti izvor bolesti potrebno je
da koristei se uglavnom svojim snagama vrite ukopavanje leeva, ukoliko
nailazite na njih.
5) Spreite po selima svaku pljaku bilo zajednike imovine, bilo imo
vine porodica koje su izgubljene u ofanzivi. To ete uiniti oivljavanjem narodnooslobodilakih odbora, ostavljanjem odgovornih drugova u selu ve
zujui se sa politikim radnicima po selima i patroliranjem po selima. Mo
ra se shvatiti da glavni teret organizovanja narodne vlasti i ouvanja na
rodne imovine pada u ovoj situaciji na vojsku i da narod sve eka od nas.
Za to odnos partizana prema narodu mora biti iznad svega pravilan i mno
go bolji nego to je to ranije bio.121
Dostavljajui ovo nareenje tabovima bataljona, komandant i politiki
komesar Brigade, uz tanu ocjenu stanja u Podgrmeu, dali su i instrukciju
kako se treba u tako tekoj situaciji odnositi prema narodu i prema NO
odborima.
Poslije tragine smrti Milinka Kuia politikog komesara 4. divizije,122
naredbom taba 4. divizije od 7. aprila privremeno je na ovu dunost postav
ljen Dimitrije Bajalica, a na dunost politikog komesara 6. brigade Uro
Roca Bogunovi.123 Nakon sluajeva da se tifusari u bunilu sami ubijaju,
tab Divizije je 24. marta naredio da se svim borcima oboljelim od tifusa
oduzima oruje.124 Tragina smrt je snala i Nikicu Pavlia, publicistu, jed
nog od urednika partizanskih listova Bosanske krajine.
Zapoete aktivnosti kako na sreivanju jedinica tako i pozadine preki
nule su dvije neprijateljske operacije protiv Podgrmea. Prva zapoeta 1. i
zavrena 19. aprila i druga zapoeta 20. i zavrena 22. aprila 1943. godine. U
ovim operacijama jedinice 4. divizije morale su da napuste teritoriju Podgr
mea i prebace se na podruje petrovakog i kljukog sreza.
121 Arhiv

VII, k. 774, br. reg. 110.


122
Arhiv VII, k. 767, br. reg. 33.
123 Arhiv VII, k. 774, br. reg. 910.
124
Arhiv VII, k. 875, br. reg. 4410.

83

BORBE I AKCIJE OD 18. FEBRUARA DO 26. MARTA 1943.


Iako su glavnine neprijateljskih divizija otile prema Sans kom Mostu
i Kljuu, odnosno prema Bosanskom Petrovcu, manji neprijateljski dijelovi
su ostali u nekim podrujima Podgrmea. Takvih uporita je bilo du ceste
Bosanska Krupa Gudavac Risovac i Gudavac Vojevac, zatim Sred
njem Duboviku (jedan bataljon) i Rakanima (jedan bataljon). Odreene posadne snage bile su u Luci-Palanci, Sanskom Mostu, Bosanskoj Krupi, Bosan
skom Novom, Ljubiji, Staroj Rijeci i Starom Majdanu. Manje ili vee nepri
jateljske jedinice kretale su se povremeno i cestom Sanski Most Luci-Palanka Bosanska Krupa. Neprijatelj je jedinicama jaine jedne do dvije
ete ili bataljona esto inio ispade u podgrmeka sela radi pljake i napada
na partizanske jedinice. Neprijatelj je imao i manja uporita, logore, na cesti
od Sanskog Mosta do Luci-Palanke kojim je obezbjeivao transport jedinica
za snabdijevanje.
I borci 6. brigade, iako su bili znatno iznureni, nastavili su aktivnost i
napade na neprijateljska manja uporita i manje jedinice u pokretu. Osam
naestog februara napali su jednu neprijateljsku patrolu i ubili tri vojnika,
dok im je jedan pobjegao. Isti dan na drugom mjestu iz zasjede su ubili
tri Nijemca i jednog ranili. Zaplijenili su dva konja i neto vojne opreme.
Poginuo je jedan borac partizan.12 Sutradan je neprijatelj potpomognut jed
nim tenkom pokuao upad u Lukavicu, ali je odbijen, uz tri mrtva i jednog
ranjenog. Poginuo je jedan borac 6. brigade. Ovog dana je jedna patrola ove
brigade na Radanovom polju, kod kua Majkia-ujanovia zapalila jedan
njemaki sanitetski avion.128
Trei bataljon 6. brigade pod komandom Milana Miljua, postavio je
20 februara127 zasjedu na cesti Majki-Japra Benakovac. Naila je kolona
14 protivoklopne ete 969. puka 369. vraje divizije. U iznenadnom napa
du ubijeno je etrdeset neprijateljskih vojnika dok je zarobljen oficir i se
damnaest vojnika. Zaplijenjeno je dvadeset puaka s municijom, sedam voj
nikih bicikala, osamnaest pari izama, dva para cipela, ebad, injeli, dva
dvogleda i sedam pitolja. U borbi je ubijeno oko sto konja. U toku borbe
Nijemci su bili opkoljeni pa su sami unitili dva protivoklopna topa da ne
bi pali u ruke boraca NOV.128
Sutradan, Nijemci su napali prostoriju na kojoj se nalazila glavnina
6. brigade. Neprijatelj se kretao u etiri kolone: jednom pravcem Luci-Palanka Skucani Vakuf Lipnik, drugom kolonom Majki-Japra Bogojevaa Lipnik; treom Fajtovci ikara Lipnik i etvrtom pravcem
Kamengrad irkii Lukavica. Prve dvije kolone imale su ukupno oko
800, a trea i etvrta ukupno oko 500 vojnika, protivoklopni top i tri mino
bacaa.
Dijelovi 6. brigade doekali su drugu neprijateljsku kolonu iznad izvo
ra rjeice Japre i u borbi ubili pet i ranili deset neprijateljskih vojnika. Bor
125 Operacijski

dnevnik 4. divizije, januarmart 1943. godine. Arhiv VII, k. br. 766,


A, br. reg. 33/1.

126
Arhiv VII, kutija 766 A, br. reg. 33/1.
127 Izvjetaj njemakog taba za vezu od 23. februara

1943. godine. U dnevnom


izvjetaju komandanta Jugoistoka navodi se da je ova borba bila 22. februara,
Zb. IV/10, str. 527.
128 U ovom operacijskom dnevniku 4. divizije stoje da je borba voena 20. februara
1943. godine, Arhiv VII, k. br. 766 A, br. reg. 31/1.

84

ba kod crkve u Lukavici voena je skoro itav dan i bila je veoma estoka.
U toj borbi borci Brigade su ubili oko 150 i ranili vie od 200 neprijatelj
skih vojnika. Brigada je imala pet ranjenih i dva poginula. Junaki juria
jui poginuli su komandir ete uro Sovilj i politiki komesar Savo Bala
ban. Predvee su se neprijateljske jedinice povukle u svoja uporita,129 a
mineri brigade postavili su 22. februara minu na cesti pred Luci-Palankom.
Naiao je kamion koji je vukao top, pa je mina eksplodirala i unitila i vozi
lo i top te ubila est Nijemaca.
Neprijateljska jedinica iz Luci-Palanke naglo se povukla 23. februara
ostavljajui tenk, polublindirani auto i sanitetski automobil. Borci 6. bri
gade narednog dana unitili su sva tri vozila. Tom prilikom zaplijenili su
neto municije i sanitetskog materijala.
Narednih dana nije bilo neprijateljevih ispada na sanskom sektoru, ali
je nekoliko borbi voeno na podruju krupskog i novskog sreza.
Jedna neprijateljska jedinica 6. marta je doprla pod Dekia glavicu
(k. 585) u Bonjacima. Doekali su je 3. i 4. bataljon 6. brigade i u estokoj
borbi potukli i odbili prema Kisku. Tom prilikom uniten je jedan kamion,
ubijeno jedanaest i ranjeno petnaest neprijateljskih vojnika.180 Na putu
Luci-Palanka Sanski Most, njemaki tenk je 9. marta naiao na minu
koju su postavili mineri 6. brigade, pa je eksplodirao.131 Dva dana kasnije iz
uporita u Staroj Rijeci i Ljubiji krenula je neprijateljska kolona jaine jed
nog bataljona sastavljena od Nijemaca, ustaa i legionara. Dijelovi 6. brigade
saekali su i ovu jedinicu i nanijeli joj znatne gubitke. Neprijatelj je odba
en na polazne poloaje. U borbi naroito se istakao pukomitraljezac Nikola
Vejnovi.132
Dijelovi 6. brigade napali su 25. marta neprijateljsko uporite u Hra
stovu. Neprijatelj je bio potisnut iz prvih rovova, ali se uz pristiglu pomo
zadrao u drugoj liniji rovova. Nanijeti su mu znatni gubici.183
Iz uporita Ljubije i Stare Rijeke krenule su 26. marta dvije neprijate
ljeve ete. Dijelovi 6. brigade saekali su ih u zasjedi, potukli i vratili nazad
u uporite.134

ZBRINJAVANJE RANJENIKA I BOLESNIKA


Jedan od najvanijih zadataka bio je zbrinjavanje ranjenih, bolesnih i
promrzlih boraca i civila. Neprijatelj je spalio i razorio Novu cetnralnu bol
nicu i bolnicu u Lastvama. Ostali su nedirnuti samo objekti Stare centralne
bolnice i Bolnice u Korianici. Visok snijeg i svakodnevni upadi neprijatelja
nisu dozvoljavali da se ovi objekti ponovo koriste. Pokazalo se da neprijatelj
moe relativno lako da prodre u planinu. Uz to, neki njegovi dijelovi jo uvi
120
Izvjetaj taba 4. divizije od marta 1943. godine tabu 1. bosanskog korpusa,
Zb. IV/11, str. 132.
13 Arhiv VII, k. br. 766 A, br. reg. 33/1.
181 Zb. IV/11, str. 132.
132Arhiv VII, k. br. 766 A, br. reg. 33/1.
133 Izvjetaj taba 4. divizije od 31. marta 1943, tabu 1. korpusa, Zb. IV/11, str.
298.
134
Arhiv VII, k. br. 766 A, br. reg. 33/1.

85

jek su se nalazili u Vojevcu, Srpskoj Jasenici, Gudavcu, Risovcu, odakle su


lako mogli doprijeti do Korianice i Stare centralne bolnice.
Nakon povratka brigada u Podgrme brojni ranjenici, tifusari i promrzli borci i civili bili su smjeteni u kuama u Tuk- Bobiji, Jelainovcima,
Lipniku, Mrkaljima, Kozinu, Hadrovcima, Haanima i jo nekim selima. Epi
demija tifusa je tokom marta 1943. bila u najviem stadiju. Nije bilo porodice,
u kojoj bar jedan njen lan nije obolio od pjegavog tifusa. U mnogim porodi
cama bolest je napadala redom jednog po jednog lana, prije svega one sred
njih godina i starije, tako da su se za kratko vrijeme svi nali u postelji. e
sto se dogaalo da nije imao ko da poslui bolesnike. Onaj ko je tek proao
najveu krizu, puzei po kui je dolazio do vode, odravao vatru, poneto pri
premao za jelo. Pomagali su i komije, rodbina, a ponegdje i organizacije
ena i omladine, NO odbori. ene i mlai ljudi su preboljevali tifus, ali su
sredovjeni ljudi u najveem broju umirali. Djeca su znatno manje obolije
vala od starijih. Za vrijeme najvee epidemije skoro da nije bilo dana bez
sahrane nekog umrlog tifusara. Samo u Jelainovcima u tom vremenu su
umrla 53 ovjeka. Ljudi su ve toliko bili ogrubjeli i otupjeli nakon pre
ivjelog za vrijeme ofanzive, pa ih je epidemija pjegavog tifusa toliko iscrpla
da su postali bezosjeajni.
Krupan problem tada je predstavljalo i sahranjivanje umrlih ljudi, e
ne i djece po Grmeu. Kako nije bilo dovoljno odraslih mukaraca, jer je
veina bila u vojsci, za taj posao su bile angaovane ene i omladinke. Sve
one su nevoljno odlazile u Grme, tamo su vidjele veoma teke prizore, mrtve
itave porodice, grupe djece, dojenadi na grudima majke, pa su po povrat
ku danima bile utuene, pod dojmom vienog u planini. A kako su mnogi
leevi ve bili u raspadanju, ekipe su kopale malu plitku raku, u koju su
samo prevrtale le i zatrpavale ga. Nije bilo ni vremena, ni mogunosti za
obiljeavanje grobova. Najvei broj leeva nije se ni mogao prepoznati. O
tome koliko je taj zadatak bio teak kazuje Stana ulibrk ana, tada sekre
tar KPJ u Tuk-Bobiji:
Kada je snijeg okopnio u Grmeu, maja 1943, morali smo ii u pla
ninu i zakopavati mrtve. Formirali smo grupu od 1525 omladinaca, omla
dinki i ena, preteno skojevaca, i svaki dan ili kroz planinu i zakopavali
mrtve na koje smo nailazili na svakom koraku. Nikad nismo u jednom danu
zakopali manje od 30 mrtvih. Pored mrtvaca iskopamo plitku raku, jer ni
smo imali snage a ni mogunosti da izdrimo zadah lea. Poginulog samo
prevrnemo i potom zatrpamo. Rukama ne smijemo ni dirnuti le, samo
motikom. Ili smo do Malog i Velikog Meugorja u podruju Bobije, gdje je
za protekle ofanzive najvie stradalo izbjeglica iz raznih sela Podgrmea i
Banije. U jednoj dolini smo naili na grupu od oko 30 poginulih ena, dje
vojaka i djece. Na svakom koraku smo kroz umu nailazili na mrtvu enu,
djevojku, dijete, borca. Jedna umrla djevojka sjedila je uz drvo, na leima
joj puna torba, ovjek bi rekao da je iva, ali kad se priblii vidi maho
vinu po licu i odjei. Na jednom mjestu naili smo na najstraniji prizor
zbog kojeg smo svi plakali: u jednoj dolinici nali smo jednu enu i petoro
djece. Jedan biljac je bio prostrt pod njima a sa drugim se pokrili. Djeca
su bila skoro gola dok su im ruke i noge bile isprepletene. S tekom mu
kom smo ih rastavili i potom sahranili u zajedniku grobnicu u planini. Kod
neke klade naili smo na le borca, lei, u ruci dri remen puke. Vjerovatno je legao u snijeg i zaspao, smrzao se i umro. Nailazili smo na djecu
zamotanu u arafe, u biljac, gole i bose, mrtve. Nali smo i jednu djevojku,
lei na zemlji mrtva a pored nje duge pletenice, otpale sa glave. Zakopavanje mrtvih u Grmeu bio je tada najtei zadatak. Neke omladinke su upor
no molile da ne idu na ovaj zadatak jer ih to strano potresa i leevi veoma

neugodno smrde. Meutim, bio je to zadatak, partijski i skojevski, koji se


morao to prije izvriti. Na zakopavanju umrlih u planini na prostoru od
Velike Bobije, preko Korianice, Srnee doline do Meugorja radili smo
skoro itav maj 1943. godine. Na ostalim podrujima planine poginule i
smrznute zakopavale su grupe iz drugih sela ispod Grmea.
BOLNICA I PEINA U KOZINU
Veliki broj ranjenih i bolesnih skupio se u Hadrovcima i Kozinu. U
hadrovakoj koli su sve prostorije bile prepune ranjenika i oboljelih od
pjegavog tifusa. U Kozinu u kuama urguza, Mijatovia i jo nekih takoe
je bilo dosta ranjenika i tifusara. Poto se u ovom selu nalazila i jedna malo
poznata peina, odlueno je da se nepokretni ranjenici i bolesnici smjeste u
kue najblie peini i da se u datoj situaciji brzo u nju prebace.
Kada su dobijene prve informacije, sredinom marta 1943. da se nepri
jatelj ponovo sprema u napad na Podgrme, zapoele su intenzivne pripre
me za ureivanje kozinske peine i smjetaj ranjenika i bolesnika u nju.
Tim poslom rukovodio je Mihajlo Peji, tada vrilac dunosti sekretara Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza, koji je na odreenim poslovima angaovao pojedine lanove KPJ i SKOJ-a.
Samo ureivanje peine obavljalo je bolniko osoblje, prije svega za
titnica, zatim bolniarke, pa i ljekar dr Stevan Policer. Organizovano je i
pripremanje dvopeka, spremali su se rezanci, tzv. oma, pripremalo suvo
meso, slanina, mast, sir i kajmak. Skoro sva pripremljena rezervna hrana
smjetena je u tzv. malu peinu, koja se nalazila oko sto metara iznad velike
peine, gdje su bili ranjenici i bolnica. Mala peina je bila prirodno bolje
maskirana.
Na neravno dno peine stavljene su niske sohe, na njih letve, preko njih
tanje bukove grane, po njima suva paprat i preko nje slama. Zatim su stav
ljeni arafi i pokrivai. U kui Uroa i Jove urguza je bila kuhinja u kojoj
je spremana hrana, pripremali su je bolniki kuvari uz pomo Milke urguz
i jo nekih lanova njene porodice. Bolnica je imala zatitnicu od oko deset
naoruanih boraca koji su obezbjeivali bolnicu ureivali je, prenosili ranje
nike i bolesnike, iznosili umrle i sahranjivali ih.
Ureivanje peine i druge pripreme uraene su blagovremeno, nepo
sredno pred ponovni napad neprijatelja na Podgrme. Kada je neprijatelj
1. aprila 1943. ponovo krenuo na slobodna sela Podgrmea, ranjenici i bole
snici iz kua brzo su bili prebaeni u peine. Meutim, prebacivanje ranje
nika i bolesnika iz hadrovake kole bilo je veoma dramatino jer je nepri
jatelj ve bio stigao u susjedno selo i u njemu palio neke kue i ubijao ne
duno stanovnitvo. Neki ranjenici i bolesnici su prebaeni na konjima, a
neki na nosilima, tako da niko nije ostavljen. Svi su bili na vrijeme preba
eni u Kozin i smjeteni u peinu, u kojoj je u poetku bilo oko 150, a ka
snije i do 200 ranjenika i bolesnika, zajedno sa ljekarem i bolnikim osob
ljem. U ovoj peini je ljekar bio dr Stevan Policer, zv. Pita, predratni lan
Partije.
Stanovnitvo Kozina i susjednih sela u prvo vrijeme nije znalo da se
bolnica nalazi u peini, pa ak ni za ovu peinu, lanovi KPJ i SKOJ-a i dru
gi aktivisti Kozina i susjednih sela prikupljali su hranu za bolnicu i prikri
venim putevima od urguzovih kua doturali je do peine i bolnice u njoj.

87

Ranjenici i bolesnici ostali su u kozinskoj peini jo nekoliko dana iza


posljednjeg prodora neprijatelja kroz Podgrme, drugom polovinom aprila
1943. godine. Kada se situacija u Podgrmeu znatno poboljala, ranjenici i
bolesnnici su iz peine preneseni u oblinje kue Majkia i Davidovia u
srednjem Kozinu.

PEINA U TUK BOBIJI I JELAINOVAKOM POLJU


Neposredno po odlasku neprijatelja s podruja Luci-Palanke, Jelainovaca, Tuk-Bobije i Pratala, ve krajem februara 1943, u ova sela smjestio se
znatan broj ranjenih i bolesnih boraca. S njima je bilo i dosta civila izbje
glica iz raznih podgrmekih sela. Budui da je postojala mogunost ponov
nog prodora neprijatelja u ova sela, odlueno je da se za smjetaj i skriva
nje ranjenika i bolesnika pronau odgovarajue peine. Obrad Stiovi,
politiki komesar Komande podgrmekog podruja i Kreimir Maj er, refe
rent saniteta, zaduili su Stevu ulibrka, sekretara Optinskog komiteta KPJ
u Luci-Palanci i Vasu S. Pratala, politikog komesara Komande mjesta u
Luci-Palanci, da u Grmeu pronau odgovarajue peine u koje bi se mogli
smjestiti ranjenici i bolesni borci i civili.
Oni su nekoliko dana obilazili Grme, podruje Korianice, Borovca
(k. 1130), Omara i Velike bobije, ali nigdje nisu mogli pronai peinu. Kada
su se vratili i referisali da nisu pronali peine u umi, reeno im je da trae
peine u samim selima, kada ih nema u planini. Culibrk je odranije poznavao
dvije peine u Tuk-Bobiji: jednu pod umom u ipraju nedaleko od svoje
kue i drugu u Jelainovakom polju, Grbievu peinu ( na livadi Grbia).
Predloio je da se te peine iskoriste za skrivanje ranjenika i bolesnika, to
je i prihvaeno.
Tada je osnovana organizacija KPJ za sela Tuk-Bobiju, Jelainovce i
Oti, iji je sekretar bila Stana Cana Culibrk dobila zadatak da uredi ove
dvije peine, pripremi ih za prihvat ranjenika i bolesnika i da se najneposrednije brine o smjetaju, ishrani i njezi ranjenika i bolesnika.. Za ureiva
nje peina angaovani su komunisti i skojevci koji su morali voditi rauna
da o mjestu gdje se one nalaze i putevima do njih znaju samo najodgovor
nija i najsigurnija lica. Iz peine iznad Culibrkovih kua trebalo je najprije
iznijeti zemlju, ali tako da se razaspe daleko od nje da se ne bi otkrilo njeno
mjesto. Nije se smjelo stalno prilaziti peini istim putiem, ve sa mnogo
strana da se staza ne ugazi. U oienu peinu smjestili su slamu, donijeli
etrdesetak vuija punih pitke vode i spremili dosta suhe hrane. Istovremeno
je druga grupa, bolniko osoblje i borci iz divizijske bolnice, pripremila i
Grbievu peinu u Jelainovakom polju. U nju se dolazilo sputanjem do
dubine od oko est metara. Za to je sluio ekrk i o njega za konopac prive
zan sepet u kojem se sputao po jedan tifusar ili bolniar. I u ovu peinu su
donijete vuije s pitkom vodom. U peinu su bile sputene i dugake ljestve
da bi se iz nje po potrebi moglo izai i bez pomoi svana. Nedaleko od pei
ne, iznad Culibrkovih kua tada su sagradili i dobro zamaskirali sklonite za
desetak osoba. U njemu je trebalo da se smjeste i kriju oni koji e se bri
nuti o snabdijevanju i bezbjednosti ranjenika i bolesnika u peinama.
im je, krajem marta, javljeno da se oekuje ponovni napad neprijatelja
na Podgrme, svi ranjenici, oko 150 smjeteni su u peinu iznad Culibrkovih

88

kua. Sa njima je bio i Kreo Majer i bolniar Milo Jaki. U Grbia peinu
smjeteni su tifusari, i sa njima medicinar Morie Levi, koji je i sam bolovao
od pjegavog tifusa. Poslije tri dana bolniar Jaki je prebaen u Grbia
peinu meu tifusare, jer je tamo bio potrebniji . U toj peini je bilo oko
80 tifusara.
Na poslovima ureivanja i obezbjeivanja ovih peina, te smjetanja
ranjenika i bolesnika u njih radili su: Stana, Stevo i Spaso ulibrk, Ilija
Ini i Ilija apa, lanovi KPJ i skojevke Trivuna ulibrk i Smilja Karaka,.
kao i nekoliko ena i omladinki, meu kojima i uja Steve Zoria.
Dok su pozadinski aktivisti smjetali ranjenike i bolesnike u ove pei
ne, desio se zanimljiv sluaj: On najbolje ilustruje budnost cjelokupnog na
roda slobodne teritorije. Jedan tifusar, Kozaranin, plaei se odlaska u pe
inu, sakrio se na neku pojatu. Meutim, kada se ulo da je neprijatelj dosta
blizu, on se prepao da ga Nijemci ne zarobe i doao je traiti bolnicu i pei
nu. ene ga nisu poznale, pa su ga zadrale, a omladinka Borka otri do
Stane ulibrk: Doao neki pijun, ustaa, etnik ta li je, trai bolnicu.
Stana ode do Zorievih kua, a uja Zorieva joj kae: To je neki neprija
telj i on sigurno zna da je bolnica negdje ovdje, pa e je pronai i otkriti.
Ti s njim razgovaraj, a ja u iza njega stati sa sjekirom pa u ga ubiti ako
bude neprijatelj. Kozaranin je bio mrav ovjek, ni 40 kg nije imao. Odmah
je pitao: Gdje je bolnica? Stana mu odgovori da ovdje nigdje nema bolni
ce, a on e na to da zna za ranjenike i tifusare. Ve je uja htjela da ga
udari sjekirom, ali je Stana pogledom zadra. Tek tada ovjek ree: Ma,
nemojte misliti da sam ja neprijatelj, nisam. Kad su smjetali ranjenike u
peinu, ja sam se preplaio, pa ostao u Bojanovoj pojati. I sad vi mene odve
dite i smjestite u peinu da ne bih ostao i neprijatelju pao u ruke. Tada ga.
stana odvede u ulibrkovu peinu, iako je tifusar, jer ga po danu nisu mogli
sputati u Grbievu peinu meu tifusare, koja se nalazi na ledini.135
Da bi ustanovili koliko je ulibrkova peina bezbjedna, osoblju i ranje
nicima smjetenim u peini je reeno da razgovaraju, pa i galame da bi se
provjerilo koliko se uje napolju. Meutim, nita se iz peine nije ulo. Za
branjeno je puenje u peini, da neprijatelj po mirisu ne bi zakljuio da u
blizini ima skrivenih ljudi.
Kada se neprijatelj pojavio u blizini Tuk-Bobije, u bunker su se sakrili
Stana, Stevo i Spase ulibrk, Ilija Ini, Ilija apa i neki Milane, partizan,,
uitelj iz Srbije. U bunker su smjestili i arhivu Optinskog komiteta KPJ i
Optinskog NOO Luci-Palanke. U selu su ostale ene i djeca, spremni da se
u sluaju potrebe skriju u oblinjim umarcima, ako bi neprijatelj poeo
ubijati i paliti.
U peinama i bunkeru ljudi su ostali skriveni osam dana. Preko noi su
Stana i Stevo ulibrk i jo neki izlazili iz bunkera i ranjenicima donosili
svjeu, pitku vodu i hranu. U ovoj peini umrlo je pet ranjenika koje su
Stana, Stevo ulibrk i ostali iz njihove grupe, sahranili.
Grupa iz bunkera je obilazila i peinu u Grubia livadi. Svaki put kad bi
u sepetu sputali hranu ili vuiju s vodom, odozdo bi izvlaili umrlog tifu
sara. Umrle je potom trebalo odnositi u umu i prikriveno sahranjivati, da
neprijatelj ni po grobovima ne bi togod zakljuio.
135

Kazivanje Stane ane ulibrk autoru, 6. septembra 1963. godine.


89

Iz peina ranjenici su izali sredinom aprila, poto je neprijatelj okon


ao svoj prvi aprilski poduhvat da bi se poslije ponovnog prodora nepri
jatelja skrili u peine, a pozadinski radnici u bunker. etvrti dan po ponov
nom smjetaju ranjenika i tifusara u peine, 23. aprila 1943, est do sedam
boraca su donijeli dvije oiene svinje da se ranjenicima i bolesnicima spre
mi jelo. Njih je poslao zamjenik komandanta 6. brigade i tab 1. bataljona,
s porukom da e poslati jo namirnica i da se ranjenici iznesu iz ulibrkove
peine, a tifusari neka ostanu u Grbievoj jo koji dan.
Grupa ena i omladinki poela je spremati hranu, a druge su iznosile
ranjenike iz peine. Koji su mogli ii sami, izlazili su, a ostali su od peine
dovezeni kolima ili donijeti na nosilima. U ranjenika su samo zubi bili bijeli,
a lice i ruke crni od dima karbitua koje su gorjele. Tada su ih ene sve oku
pale i preobukle. Stana ulibrk priala je o tome:
... previjemo rane ranjenicima. I samo to smo to uradili kad doleti
kurir i ree: Evo neprijatelja od kole! Pogledamo i vidimo kolone... Idu
od Sanice preko Jelainovaca prema Tuk-Bobiji. Idu prema naim kuama.
I ta sad? U jedna prljiva kola utovarimo po 67 ranjenika pa brzo ih pre
vozimo do peine. Ko moe sam uz pomo tapova odjurio je u umu, neki
puu, bolje rei gamiu prema umi i peini, a oni bez nogu samo govore:
A joj drugarice i drugovi, samo nas nemojte ostavljati da ivi padnemo
neprijatelju u ruke.
Dok smo mi ovo radili druge ene i djevojke su izbacivale slamu iz
soba i stavljale je pod stoku u talama da neprijatelj ne bi ni po emu pri
mijetio da je tu bila vea grupa ljudi, ranjenika.
Da ne bi bacili toliku hranu brzo smo iskopali rupe u ubru, kazane
dobro umotali arafima, prekrijemo daskama i potom dubrom. I tek kad
smo to sve svrili pobjegli smo u umu i sakrili se u bunker.136
U meuvremenu neprijateljski vojnici su hvatali konje po polju. Jedna
kolona ode prema Otiu, a druga prema Luci-Palanci. Ova druga prola je
na 200300 metara ispod ulibrkovih i Zorievih kua, ne navraajui u njih.
Neprijateljska jedinica se zadrala dan-dva u Luci-Palanci, a onda je preko
Grmea otila prema Bosanskom Petrovcu.
Tada je Stana ulibrk sa svojim aktivistkinjama i pozadinskim poli
tikim radnicima ponovo organizovala iznoenje ranjenika iz peine i smje
tanje po kuama sela Tuk-Bobije. Tada izvade i one kazane s kuvanom
hranom i nahrane sve ranjenike. I tek tada grupa pozadinskih radnika i voj
nika ode na Grbia livadu i izvedu tifusare iz peine u kojoj su proveli vie
od 20 dana. Za vrijeme boravka u ovoj peini umrlo je oko 30 tifusara, meu
kojima i medicinar Morie Levi, referent saniteta 2. brigade.

>36 Vojno-politiko rukovodstvo Podgrmea i Bosanske krajine je estitalo Stani


ulibrk za uspjeno njegovanje i spasavanje ranjenika i tifusara, i neto ka
snije je odlikovalo Ordenom za hrabrost.

9. PONOVNI PRODOR NEPRIJATELJA


KROZ PODGRME
Zavrivi ofanzivu u Podgrmeu okupatori i njihove sluge nisu prestali
uznemiravati slobodna podgrmeka sela. Svakog dana vrili su ispade u gra
nina sela radi pljakanja ita, stoke i drugih namirnica. Ubijali su kog bi
stigli. Do veih borbi na sanskom sektoru dolo je samo u nekoliko ve opi
sanih sluajeva.
Napadajui ponovo, neprijatelj je primjenjivao novu taktiku: iznenad
no, nou ili rano izjutra kretao je u napad u partizanskim jedinicama nano
sio gubitke. Nou 22/23. februara Nijemci su prikriveno doli iz Bosan
skog Novog u Radimirovac i iznenadno napali tab 2. brigade, koji se sa
zatitnicom uspio izvui bez gubitaka.137 Neto kasnije su Nijemci organizovali i specijalne manje jedinice, tzv. trupove, koji su imali zadatak da se
prikriveno priblie tabovima i manjim jedinicama NOV i onda izvre izne
nadni napad.
U naredbi tabovima brigada od 27. marta 1943. tab 4. divizije pored
drugog ukazuje da neprijatelj u posljednje dvije nedjelje sreuje i popunja
va garnizone oko Podgrmea i Kozare, to lii na predofanzivno stanje.138
Izvjetaji obavjetajnih oficira brigada i Divizije najavljivali su mo
guu novu ofanzivu na Podgrme, o emu se ve govorilo meu neprijatelj evim vojnicima u uporitima: Sanski Most, Prijedor, Bosanski Novi, Bosan
ska Krupa i Biha.
Imajui u vidu i novu taktiku neprijatelja, none iznenadne napade,
tab Divizije je skretao panju na tu pojavu i isticao potrebu velike budno
sti i dobrog obezbjeenja tabova i jedinica.

NEPRIJATELJSKA OPERACIJA RUJIKA


Dijelovi njemake 114. lovake i 187. rezervne divizije i 3. domobranski
zbor su sa pet kolona iz Bosanske Krupe, Otoke i Blatne, Bosanskog Novog
i Sanskog Mosta 1. aprila 1943. napali Podgrme. Ove neprijateljske jedinice
podravala je avijacija i artiljerija. Operaciju su nazvali Rujika, a njen
cilj je bio da razbiju 4. diviziju i zagospodare Podgrmeom.
Jedinice i tab 12. brigade, locirane prema Bosanskom Novom i Bosan
skoj Krupi, bili su iznenaeni. Jedan bataljon i tab Brigade u Rujikoj bili
su okrueni, poto je neprijatelj iznenadno pred zoru i neprimijeen, doao
u ovo selo. tab i bataljon su uspjeli da se probiju iz taktikog okruenja.
137 Operacijski

dnevnik 4. divizije januarmart 1943. godine, Arhiv VII, k. 766 A,


br. reg. 88/1.
138 Zb. IV/11, str. 253.

91

Poginulo je nekoliko boraca. Meutim, noni prodor neprijatelja u Rujiku


iznenadio je i neke pozadinske radnike, kao i stanovnike slobodnih sela, pa je
prilikom bjeanja poginulo dvadesetak civila i pozadinskih politikih radni
ka, meu kojima i raniji lanovi Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza Vahida
Maglajli i Rajko Drljaa, zatim Zora Kovaevi i jo neki.
im je tab 4. bataljona 6. brigade, koji se nalazio u Hadrovcima, sa
znao da je neprijatelj napao dijelove 12. brigade, uputio je u Rujiku naj
bliu etu koja se nalazila prema Budimli-Japri. Oko podne eta je stigla
u Rujiku, selo nala pusto jer se narod razbjeao ispred neprijatelja. eta
je susrela grupu pozadinskih radnika i odbornika koji su skupljali poginule.
Zajedniki su dovrili prikupljanje tijela oko dvadeset poginulih, koje su
sahranili u zajedniku grobnicu kod zaseoka Stupara. Tek predvee se narod
poeo vraati kuama.
Bataljoni 8. i 12. brigade vodili su borbe na prostoru krupskog i novskog sreza, a potom su se povukli preko Haana, Jasenice ili Benakovca u
Grme. Neprijatelj je u meuvremenu drao mjestimino dobro utvrenu ce
stu od Vojevca do Gudavca i Krupe, kao i od Gudavca preko Suvaje, Risovca
do Krnjeue i Bosanskog Petrovca.
Bataljoni 8. i 12. brigade vodili su borbe na prostoru krupskog i novskog sreza, a potom su se povukli preko Haana, Jasenica ili Benakovca u
Grme. Neprijatelj je u meuvremenu drao mjestimino dobro utvrenu
cestu od Vojevca do Gudavca i Krupe, kao i od Gudavca preko Suvaje, Ri
sovca do Krnejue i Bosanskog Petrovca.
Prvi bataljon 6. brigade napao je 2. aprila jednu prijateljsku grupu koja
se sa opljakanim plijenom vraala iz Rujike prema Rudicama. Bataljon je
tukao neprijatelja jakom minobacakom vatrom i natjerao ga u bjekstvo.
Tada je neprijatelj ostavio dio opljakane imovine i stoke.
U ovoj operaciji na sanskom sektoru sukob sa neprijateljem odvijao se
samo 6. aprila. Toga dana je jedna eta od oko sto Nijemaca i domobrana,
sa jednim tenkom i oklopnim kolima stigla do Kiska. Jedinice 3. bataljona
6. brigade doekale su u zasjedi i iznenadno napale natjeravi ga u bjekstvo i u
rijeku Bliju. Zarobljena su tri domobrana i zaplijenjena tri pukomitraljeza.
U borbi je ubijeno i ranjeno nekoliko neprijateljskih vojnika.189
Prvi bataljon 6. brigade se 3. aprila s podruja Rujike prebacio u bli
zinu Jasenice, pripremajui zajedno sa 12. brigadom napad na neprijatelja
u tom selu.140 Napad na 1. bataljon 3. domobranskog zdruga je izvren 7.
aprila u 2 sata izjutra, ali bez uspjeha.141 Nakon te borbe 1. bataljon 3. brd
skog zdruga domobrana, koji se bio probio do Srpskih Jasenica, povukao se
do Vojevca, drei sa drugim neprijateljskim jedinicama liniju Vojevac
Gudavac Suvaja Risovac Krnjeua.1 Istog dana neprijatelj je na
pao i na sektoru Sanice, potpomognut avijacijom i artiljerijom. Dijelovi 2.
brigade su ovdje napali neprijatelja i poslije estoke borbe odbili ga.14
^Zb. 1/12, str. 113115, 122124, 383, 394, 122 i 123.
Izvjetaj taba 1. bataljona Petar kundri od aprila 1943. tabu 6. brigade.
Arhiv VII, k. 774, br. reg. 712.
141 Izvjetaj 3. domobranske brigade od aprila 1943. godine, Regionalni muzej Bi
ha, m. f. 57, sn. 166.
142 Izvjetaj taba 4. divizije od 8. aprila 1943, tabu 1. korpusa, Zb. IV/12, str. 123.
148 Iste
im

92

U ovo vrijeme neprijateljske jedinice su krstarile Podgrmeom. Bri


gade NOV sukobljavale su se s manjim, a i izbjegavale sukobe s jaim ne
prijateljskim snagama.
Prvi bataljon 6. brigade se 8. aprila ponovo prebacio na podruje Rujike, pa je od 9. do 13. aprila drao poloaje u aavici. Tada je na ove polo
aje doao 4. bataljon 6. brigade, a 1. bataljon je krenuo na saniki sektor,
u Korjenovo, gdje je sljedeih dana bio na poloaju prema Vrhpolju.144
Tih dana glavnina 6. i 12. brigade se prebacila na podruje Bravsko-Janjila, dok su se 2. i 8. brigada prebacile na sektor zapadno od Grmea: Kmjeua, Vrtoe, Medeno Polje, Koluni, Kulen-Vakuf.
Vei dio Podgrmea jedno krae vrijeme je poslije 7. aprila ostao bez
jedinica NOV. I tab 4. divizije je napustio Podgrme i prebacio se na)
Bobljuske. Meutim, ve 19. aprila 2. bataljon 6. brigade je vodio borbu s
neprijateljem na Griu, iznad Jasenice. Nakon jednog sata borbe neprijatelj
je odbijen, pa se povukao u Gudavac, uz gubitke od jednog poginulog domo
brana dok je ranjen jedan domobran i jedan domobranski zastavnik.145

DRUGA NEPRIJATELJEVA OPERACIJA OTO


Uvidjevi da u prvoj polovini aprila nije uspio nanijeti ozbiljnije udarce
jedinicama 4. NOU divizije, neprijatelj je pripremio novu operaciju, koju je
nazvao Oto.146 Ovom prilikom neprijatelj je odluio da koncentrinim napa
dom iz Bosanskog Novog, Bosanske Krupe, Bosanskog Petrovca, Kljua i Sanskog Mosta napadne brigade 4. divizije, nabaci ih na planinu Grme i tu raz
bije.
Njemaka 114. lovaka divizija, bez dva bataljona, ojaana bataljonom
187. rezervne divizije, domobranskim 3. brdskim zdrugom i dijelovima 10. pje
ake pukovnije, otpoela je 20. aprila 1943. svoju drugu podgrmeku opera
ciju. Neprijatelj je jednom kolonom od Bosanskog Petrovca kroz Grme sti
gao do Korianice, pa je zapalio sve bolnike objekte i potom produio prema
Luci-Palanci. Druga kolona je od Kljua dola do Sanice, trea od Srpske
Jasenice prema Benakovcu i Luci-Palanci i etvrta od Bosanske Krupe preko
Dubovika, Haana, Kozina i Majki-Japre do Luci-Palanke. etvrta kolona
vratila se narednog dana u Bosanski Novi.
Dvadesetog aprila, jedan bataljon 2. brigade je bio na putu u Luci-Palanku. Pratio je veliki karavan s kojim je trebalo da otuda doveze ito za
jedinice 4. divizije na podruju petrovakog sreza. Zbog prodora neprijatelja
kroz Grme bataljon se morao vratiti.147.
U vrijeme otpoinjanja ove druge neprijateljske operacije na Podgrme,
1. bataljon 6. brigade bio je na poloajima prema Vrhpolju i Sanici, u Korjenovu i Meeem brdu. Trei bataljon se nalazio prema Kisku i Kamengradu,
a 4. na poloajima Podvidaa, Slatina, Hadrovci. Tu se nalazio i krajem marta,
prije poetka prve aprilske ofanzive na Podgrme.
144
Arhiv VII, k. 774, br. reg. 712.
145 Izvjetaj 3. domobranske brdske brigade

od aprila 1943. godine, Regionalni mu

zej Biha, m. f. 56/352 i 57/173.


149 Hronologija NOB, str. 455.
147 Zb. IV/12, str. 279.

93

Prije ove neprijateljske operacije tab Brigade je odluio da u sluaju


ponovnog napada na Podgrme Brigada ide na Hrgar, a po potrebi i dalje, do
Martin-Broda. Ovakvu odluku je tab donio jer je i dalje velik broj rukovo
dilaca i boraca bolovao od tifusa, ili ga tek prebolio.
etvrti bataljon je 20. aprila vodio manje pojedinane borbe s pojedinim
neprijateljevim kolonama koje su nastupale od Starog Majdana, Stare Rijeke
i Budimli-Japre. Narednog dana Bataljon je dobio nareenje od taba Bri
gade da se odmah odvoji od neprijatelja i doe u zaselak Majkie sa ranje
nim i bolesnim borcima, koji su se do tog asa nalazili u Ambulanti u koli u
Hadrovcima. Predvee Bataljon je stigao u Majkie. Tu je zatekao tab Bri
gade i 3. bataljon, koji se takoe povukao sa Kiska.
Poslije kraeg odmora tab Brigade sa 3. i 4. bataljonom nainio je po
kret sjevernim padinama Grmea i 22. aprila izjutra stigli su u Suvajsko
Meugorje. Zdravi borci su na nosilima nosili nekoliko desetina teko obolje
lih tifusara, dok su neki tifusari jahali konje. Meu oboljelim bili su Petar
Vojnovi, komandant Brigade, Lazo ukovi, zamjenik komandanta 2. bata
ljona i Mio Doenovi, zamjenik komandanta 4. bataljona, Stanko Marjanovi, politiki komesar 2. bataljona, Milan Ini, politiki komesar 3. ete
1 bataljona. Dragan Praa, Duan Stupar i jo neki borci. U Suvajskom Me
ugorju u jednoj udolinici i peini ostavljeno je 78 ovih bolesnika koji su
preboljevali pjegavi tifus. Meu njima su bili Mio Doenovi, Milan Ini,
Duan Stupar, Dragan Praa i jo neki. Brigada je nakon kraeg odmora pro
duila na Hrgar i uvee se prebacila preko ceste u Gorjevcu, nastavila pokret
u Bosanske Doljane i potom prela rijeku Unu i dola u Liku. Preostali bole
snici ostavljeni su u Lici koje je liki sanitet prebacio u selo Cerovac, neda
leko like eljeznike pruge gdje su ostali do ozdravljenja. Sa ovim oboljelim
je ostalo nekoliko bolniarki. tab brigade se sa dva bataljona narednog dana
prebacio prema Martin Brodu.
Dvadeset prvog aprila 2. bataljon 6. brigade sukobio se s dijelom 3. gor
skog domobranskog zdruga u podruju zaseoka Davidovia. U borbi su ubije
na etiri domobrana, a sedam ranjeno. Meutim, domobrani su uspjeli da za
plijene top s neto granata, dvoja konjska kola, tri maine za ivenje i vei
broj konja iz komore 2. bataljona.148 Nakon ove borbe i 2. bataljon se prebacio
u Grme i preko Hrgara otiao u sastav Brigade na podruje Martin-Broda.
Prvi bataljon je kod Sanice vodio borbu, 20. i 21. aprila, gdje mu se pri
kljuio i zamjenik komandanta Brigade, koji je predloio da ostanu na ovom
podruju pa su se preko Vojnikog polja prebacili na padine Grmea iznad
Tuk-Bobije.
Dvadeset drugog aprila od pravca Luci-Palanke naiao je neprijateljski
oficir sa jednim vojnikom, obojica na konjima. Prema njima su se na konji
ma uputili Milani Miljevi, zamjenik komandanta Brigade i Rade Brki,
komandant Prvog bataljona. Oni su u trku pucali na oficira i vojnika, a ova
dvojica su uzvratila. Vojnik je uspio pobjei prema Luci-Palanci, a oficir je
pao teko ranjen, pa se sam ubio. Borci su uhvatili oba konja na kojima su
ova dva neprijateljska kurira jahala prema Meeem brdu i Sanici. Malo za
tim od Luci-Palanke je naila grupa od trideset neprijateljskih vojnika, i do
la do Matia kua, traei u polju oficira. Poto ga nisu nali povadili su med
148Izvjetaj

3. domobranske brdske brigade od aprila 1943. godine, Regionalni


muzej Biha, m. f. 57, sn. 173.

94

iz konica i povukli se. U tom momentu doletio je jedan neprijateljski avion


i spustio se u polje ispod Pratala. Neprijateljski vojnici su u avion utovarili
po polju pohvatane janjce, pa je potom uzletio. Jedinica je preko Luci-Palanke produila u Sanski Most.
Prvi bataljon se prebacio u umu iznad peine u Tuk-Bobiju, gdje su bili
smjeteni ranjenici, pa su im borci donijeli svjee, pitke vode i toplu hranu.
Jedna neprijateljska jedinica, je prola frontalno od Sanice i eli kose
preko Meeeg brda, Jelainovaca, Tuk-Bobije i otila prema Luci-Palanci i
Miljevcima, i jednim bataljonom preko Grdanovaca na Bonjake.
Neprijateljev polubataljon sa oko 300 vojnika i dosta tovarnih konja,
u sumrak je stigla u Gornje Bonjake. Za vodie su uzeli Brau arka i Miu
Gaia iz Bonjaka, koji su tek bili odbolovali tifus i bili izbjegli u Jelainovce.
U Gornjim Bonjacima je ostao manji dio ove jedinice, razmjeten po kua
ma i sa straama na okolnim raskrsnicama, a glavnina je otila na Rodia
glavicu, na kojoj su odmah iskopali rovove. tab jedinice smjestio se pod
atore podignute u oblinjoj dolini. Jedna manja grupa domobrana produila
je na Voloder i tamo posjela poloaj.
Narednog dana jedan domobranski vod, s vodiima braom Gai, kre
nuo je sa Rodia glavice na Voloder i u umi na padinama Volodera naila
na partizana Jovu Dragiia iz Bonjaka, koji je bolovao tifus. Na glavi je
imao titovku s petokrakom zvijezdom. Povezli su ga kolima jer nije mogao ii
pjeice. Sa njima je krenula i grupa domobrana do kua Kuburia, gdje je
bio tab domobranske jedinice, kojom je komandovao neki pukovnik, stariji
ovjek, epav u jednu nogu. Uz tab je bilo dosta vojnika u crnim uniforma
ma, vjerovatno iz ustake jedinice.
Brai Gaiima je bilo obeano da e se vratiti kui poslije dovoenja
domobrana u Miljevce, pa su traili propusnicu. Domobranski oficir ih odve
de kod pukovnika, koji im je rekao da mogu ii i da im propusnica ne treba.
Meutim, oni su uporno traili i on je naredio da im se da. im su Gaii
krenuli od domobranskog taba, naili su na grupu ustaa, koji su ih psovah
i prijetili im strijeljanjem. Nije vaila ni propusnica, jedan ustaa ju je od
mah poderao. Meutim, tada je Mii Gaiu priao ustaa Ante Andrijevi iz
ehovaca, prepoznavi ga jer su zajedno sluili vojsku bive Jugoslavije, pa
im je pomogao da se vrate u domobranski tab, gdje su ih zadrali. Kod taba
je bilo 5060 civila, mukaraca i ena, koje su domobrani zarobili u ovim
selima i drali pod straom. Sutradan je pukovnik govorio zarobljenim civi
lima, prijetio smru, ali ih je pustio kuama. Potom je ovaj domobranski tab
sa vojskom koju su vodili braa Gaii krenuo na Jojie, pa cestom na Rovine
i tada su skrenuli na Bonjake. Prije dolaska u Bonjake vojnici su strijeljali
zarobljenog partizana Jovu Dragiia. Na Bonjacima se ovoj neprijateljskoj
jedinici prikljuila i jedinica koja je dva dana ranije bila posjela poloaje u
ovom selu. U toku mara, kada je ova neprijateljska kolona ila kroz Grdanovce u podruju izmeu Lisca i Zubovae, neprijateljski vojnici su strijeljali
uhvaene uru Aniia, Mikana Jojia, Nikolu Inia i dvojicu nepoznatih
izbjeglica iz susjednih sela. Ova domobranska jedinica je preko Dabra otila
prema Sanici i Kljuu, prethodno pustivi na slobodu svoje vodie brau Gaie.
Neprijateljski vojnici su na putu od Meeeg brda preko Jelainovaca,
Miljevaca, Bonjaka, Grdanovaca, Dabra pljakali po pustim selima, iz kojih

95

je stanovnitvo veinom bilo pobjeglo u oblinje gajeve i ume, ili se sklanjalo


im bi primijetilo dolazak neprijateljske vojske.
Nakon njihovog odlaska, 25. aprila, neprijatelj je obustavio estodnevnu
operaciju protiv Grmea i 4. divizije.149 Neprijatelj je svoje jedinice povukao
u okolne garnizone (Sanski Most, Bosansku Krupu i Bosanski Novi), tako da
je cesta od Vojevca do Kamengrada bila slobodna, kao i mnoga sela krupskog,
novskog i sanskog sreza. Ovo je bio istovremeno posljednji prolazak neprija
teljskih jedinica ovim selima u toku rata. Od tada ovim selima prolazili su
samo zarobljeni neprijateljski vojnici i oficiri.
Tih dana je samo 1. bataljon 6. brigade bio na podgrmekom podruju.
Krstario je od Tuk-Bobije do Majki-Japre, po tom do Rudica i Rujike, pa
preko Podvidae, Fajtovaca i Bosanskog Milanovca doao na Djedovau.
S podruja Djedovae zamjenik komandanta Brigade poslao je kurire do
taba 6. brigade, na sektoru izmeu Ripa i Martin-Broda, sa obavjetenjem
da je neprijatelj otiao iz Podgrmea. Krajem aprila vratili su se i ostali bataljoni 6. brigade u Podgrme, zatim 8. brigada, a potom, 11. maja, i tab 4. di
vizije.
Maja 1943. godine 6. brigada je uputila u Liku jednu etu boraca sa
zadatkom da obezbijedi povratak boraca koji su bili na lijeenju u likoj
partizanskoj bolnici. Po povratku ovi borci su bili razmjeteni po kuama u
slobodnim pogrmekim selima radi oporavka.

149
96

Regionalni muzej Biha, m. f. 50, sn. 443.

10. DALJI RAZVOJ JEDINICA NOV OVOG PODRUJA


FORMIRANJE PODGRMEKOG NOP ODREDA
Budui da je bio najavljen odlazak i 6. brigade s podruja Podgrmea,
prvih dana maja 1943. prilo se pripremama za formiranje Podgrmekog NOP
odreda, tab 6. brigade je 5. maja 1943. naredio bataljonima da izdvoje starije
i za pokret nesposobne borce. U Majki-Japri kod crkve, 7. maja prije podne
odrana je smotra boraca koji ulaze u sastav Odreda.150 Meutim, tab 4. divi
zije je tek 12. maja 1943. napisao odluku o njegovom formiranju, imenovanju
taba i napisao zadatke. Odluka glasi:
I
Da se na terenu Podgrmea osnuje partizanski N. 0. P. odred.
II
Postavljen je sljedei tab Podgrmekog NOP odreda:
Za komandanta odreda drug Milani Miljevi, dosadanji zamjenik
komandanta VI KNOU brigade.
Za politikog komesara odreda drug Obrad Stiovi, dosadanji po
monik komandanta podruja Podgrme.
Za zamjenika komandanta odreda drug kundri Mihajlo, dosadanji
komandant podruja Grme.
Za zamjenika politikog komesara drug Milan Vujovi.
Na slubu u tab odreda za lana drugarica Sida Marjanovi i drug
Hazim Bilalbegovi.
Za referenta saniteta dr Policer. Drug dr Policer imae kontrolu nad
ambulantom i bolnikim kursevima.
Za intendanta odreda drug Zdravko Proi iz VI KNOU brigade.151
U Podgrmeki NOP odred su uli i borci iz pozadinskih vojnih vlasti:
komande podruja i komandi mjesta, zatim ranjavani i fiziki iscrpljeni borci.
Na dan formiranja Odred je imao tri ete: 1 eta sanska, sa 87 boraca,
2. eta novska, sa 85 i 3. eta krupska, sa 86 boraca i odgovarajuim
naoruanjem, svega oko 270 boraca. Istog dana tab 6. brigade je izdao na
redbu 1. bataljonu Petar kundri da se skoncentrie u Luci-Palanci i izvr
i pokret preko Meeeg brda ka podruju Ribnika. Drugi bataljon da djeluje
na komunikaciji Bosanska Krupa Bosanski Petrovac, 3. prema Bosanskom
Novom i komunikacijama Bosanski Novi Bosanska Krupa i 4. bataljon sek
tor Lukavica Bonjaci i prema Sanskom Mostu.152
Tridesetog maja odlukom Oblasnog komiteta KPJ na dunost politikog
komesara Podgrmekog odreda postavljen je Stojan Maki, koji je do tada
bolovao od pjegavog tifusa i Obrad Stiovi je istom odlukom postavljen za
politikog komesara novoformiranog Ribnikg NOP dreda.153
150Zb. IV/13, str. 75.
151 Zb. IV/13, str. 140141.
152 Dopis sekretara Oblasnog

komiteta KPJ ure Pucara Starog od 30. maja 1943.


CK KPJ Podgrme, Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, kat. br. 1424.
IV/13, str. 104105.

153Zb.

7 Srez S. Most u NOB

97

Podgrmeki NOP odred je brzo jaao, pa je juna 1943. imao blizu 400
boraca. Tada su formirana dva bataljona i samostalna Udarna eta. Sredinom
jula Odred ima ve preko 900 boraca pa je formiran i 3 bataljon. Krajem
avgusta 1943. u odredu je bilo oko 380 boraca bez oruja.154
Sredinom avgusta 1943. tab korpusa izvjetava Vrhovni tab da Grmeku operativnu grupu sainjavaju odredi: Podgrmeki, Ribniki, Drvarski i Ko
zarski, te da se od njih mogu formirati dvije nove brigade, a od njih nova
divizija. I dalje bi ostali navedeni odredi, ali znatno manji.155
S
obzirom na broj boraca, Podgrmeki NOP odred je imao uslove da sam
formira novu brigadu. Meutim, poetkom septembra 1943. Vrhovni tab je
naredio tabu Korpusa da rasformira Grmeku operativnu grupu i da iz par
tizanskih odreda izdvoji 900 boraca i uputi za popunu 1. proleterske KNOU
divizije.156 Tada je iz Podgrmekog odreda otiao kompletan 1. bataljon i gru
pa boraca iz 2. i 3. bataljona. tab Odreda je 18. septembra 1943. ponovo for
mirao 1. bataljon. Odred je ponovo imao tri bataljona, Udarnu etu i etu
zatitnicu taba Odreda.
Krajem oktobra, nakon osloboenja Sanskog Mosta, naredbom taba
4. divizije iz Podgrmekog odreda se izdvaja 3. bataljon i ulazi u sastav 6. bri
gade kao 4. bataljon. Zbog toga se broj boraca Odreda prepolovljuje u odnosu
na stanje tokom ljeta. Oblasni komitet KPJ za Bosansku krajinu u izvjetaju
Pokrajinskom komitetu KPJ za Bosnu i Hercegovinu poetkom novembra
1943. navodi da ovaj Odred ima oko 420 boraca, od kojih sto lanova KPJ.157
Prema Pregledu brojnog stanja ljudstva, oruja, municije, komore, mate
rijala za vezu i minerske opreme, Podgrmeki NOP odred 28. aprila 1944.158 je
imao:
po spisku

na licu

6. 2. bataljon

50
28
21
18
153
181

38
26
17
11
139
154

Svega:

451

385

1.
2.
3.
4.
5.

tab sa zatitnicom
Intendantura
Vod za vezu
Diverzantska eta
1. batalion

Naoruanje Odreda:
jedinica

bacai
teki runi

puke

1.

2.

3.

36
18
18

7
7
15

6.

82
91

7. S v e g a

254

IV/17, str. 11 i IV/15, str. 231.


IV/16, str. 163.
IV/17, str. 121.
IV/19, str. 188.
8 Zb. IV/24, str. 436-^37.
98

teki
mitr.

pt.
puke

rune
bombe

2
12

<>
2
35
34

18

92

pit.

3
1
7

5.

154 Zb.
155 Zb.
156 Zb.
157 Zb.

pukomitr.

Municija Odreda:

jedinica

na b a c a e :
teke
rune

puke

1.
2.
3.
4.
5.
6.

8
4

520
280
364
60
2.270
3.200

7. S v e g a

12

6.694

pt. puke

Komora
jahai
3
1
1

tovami
1
3

9
10

23

45
45

Odred je imao 3 km telefonskog kabla, 5 telefona i 270 kg eksploziva


Od poetka 1944. komandant Odreda je bio kapetan Rade Brki, a na
kon njegovog povratka u 6. brigadu, na dunost zamjenika komandanta bri
gade, za komandanta Odreda je postavljen Dane Agbaba. Od kraja 1944, do
zavretka rata vrilac dunosti komandanta je bio kapetan Lazar ukovi.
Kada je Stojan Maki izabran za organizacionog sekretara OK KPJ za
Podgrme, za politikog komesara Odreda je postavljen Redo Terzi. Po
slije Terzievog odlaska na novu dunost (politiki komesar 11. brigade) za
politikog komesara odreda je postavljen Rade Mandi, a decembra 1944. na
ovu dunost je postavljen Ljuban Krneta.
Odred je i tokom 1944. odvajao borce za udarne brigade ili za speci
jalne jedinice. U novembru je uputio 57 odabranih boraca za brigadu OZN-e
(koja je formirana od izabranih boraca 16. brigade i dopunjena takvim bor
cima iz 4, 10 i 30. NOU divizije i nekih odreda). Podgrmeki odred je poslao
i 30 boraca za obezbjeenje aerodroma Dunav i 17 boraca za Komandu
mjesta Kupres.159
Odred je djejstvovao na dijelovima jo neosloboenog Podgrmea, za
tim na petrovakom srezu dok nije osloboen, a onda je od kraja 1944. pa do
maja 1945. drao poloaje prema neprijatelju stacioniranom u dolini Une:
Ripa Biha Bosanska Krupa Otoka Bosanski Novi i prema nje
govim isturenim dijelovima na okolnim uporitima (Periia zid i jo neka).

FORMIRANJE 2. BOSANSKOG NOU KORPUSA I IZMJENE


U TABOVIMA BRIGADA I DIVIZIJA
Krajem aprila 1943. zapoele su i do polovine maja izvrene vee kad
rovske promjene u tabovima brigada, divizija i korpusa. Naredbom 1. bosan
skog NOU korpusa od 27. aprila, a u sporazumu sa naelnikom Vrhovnog
taba,160 komandant 4. divizije Josip Maar oa je postavljen na dunost
komandanta novoformirane 11. divizije, dok je na njegovo mjesto postavljen
Branko Poljanac. Vrilac dunosti politikog komesara 4. divizije Dimitrije
Bajalica je vraen na dunost politikog komesara Brigade, a za politikog
komesara Divizije postavljen je Boko iljegovi. Na dunost zamjenika ko
159Zb.
160 Zb.

IV/31, str. 126.


IV/12, str. 301.

99

mandanta 4. divizije postavljen je Petar Vojnovi, do tada komandant 6. bri


gade, a na dunost komandanta 6. brigade Uro Roca Bogunovi, do tada
zamjenik politikog komesara Brigade.
Naredbom Vrhovnog taba od 11. maja 1943. formiran je novi bosan
ski korpus Drugi bosanski NOU korpus. Na dunost komandanta Kor
pusa postavljen je Slavko Rodi, do tada komandant 5. divizije, a na du
nost politikog komesara Velimir Stojni, do tada lan Oblasnog komiteta
KPJ. Istom Naredbom je odreeno da u sastav 2. korpusa ulaze, 4, 10 i 12.
NOU divizija.
U sastav 4. divizije su ule 6, 8. i 10 krajika NOU brigada, te Ribniki
i Podgrmeki odred. Ovom Naredbom je takoe potvreno postavljanje
Branka Poljanca za komandanta, Boka iljegovia za politikog komesara i
Petra Vojnovia za zamjenika komandanta 4. divizije. Istovremeno potvre
no je postvljenje Josipa Maara oe za komandanta 12. divizije i Uroa
Bogunovia za komandanta 6. brigade.161 Ubrzo iza toga na dunost zamje
nika komandanta 6. brigade postavljen je Mio Kolundija, do tada koman
dant bataljona.
Tih dana je naredbom taba 4. divizije imenovana i nova Komanda
podruja Porgrme. Za komandanta je postavljen Stevo Vjetica, za zamje
nika komandanta Stevo Stupar, za pomonika komandanta Petar Vulin i za
intendanta Rade Stupar.162
tab 2. korpusa (ubrzo nazvan 5. korpus NOV) u proljee 1943. organizovao je u Kondiima, zaseoku sela Lipnika, jednomjeseni artiljerijski kurs.
Na kurs su doli borci, desetari i vodnici. Po zavretku kursa sedmorica
boraca iz Ribnikog NOP odreda dobila su jedan protivtenkovski top i izvje
stan broj granata i s njim se vratila u Odred. Kad su prolazili kroz Luci-Palanku, narod ih je toplo i srdano pozdravio, ali i u drugim selima i ispra
tio prema Meeem brdu, odnosno Ribniku.163
PRVI ODLAZAK 6. BRIGADE IZ PODGRMEA
Od dana formiranja, 6. brigada je itavo vrijeme djejstvovala na po
druju Podgrmea. Meutim, 14. maja 1943. Oblasni komitet KPJ izvjetava
Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu da su radi optih inte
resa neke brigade napustile Krajinu, a druge podruje Podgrmea i Pe
trovca.164 U duhu ovakve politike, 17. maja 1943. tab 4. divizije izdaje nare
enje kojim 6. i 12. brigadu upuuje na mrkonjiki sektor radi ienja tog
terena od etnikih bandi.165 U nareenju brigadama se istie da spreme
dosta rezervne hrane i da prebace dosta ita na sektor Crkvenog, poto odlaze
u pasivne krajeve. Prebacivanje ita je organizovano zajedno sa Podgrmekim
odredom.
161 Naredba

Vrhovnog taba od 11. maja 1943. godine. Bilten V NOV i POJ br.
28, od maja 1943. godine. Obavjetenje taba 1. bosanskog NOU korpusa od 14.
maja 1943, o formiranju 2. bosanskog NOU korpusa, Zb. IV/13, str. 1513 i II,
str. 2745.
162 Zb. IV/13, str. 211.
168 Mihajlo ulum: Sedmorica prvih artiljeraca, Zbornik Srez Klju u NOB
19411945.
164Arhiv CK KPJ, br. 5224.
165 Zb. IV/13, str. 207211.

100

Istom naredbom su odreeni i novi zadaci Podgrmekom odredu (me


u kojim i briga nad ranjenim i bolesnim borcima 6. i 12. brigade). Odred
je dobio zadatak da formira udarnu etu koja e djejstvovati na petrovakom sektoru protiv etnika, vriti mobilizaciju novih boraca i organizovati
vojno-politike kurseve.
esta brigada je 18. maja uvee zajedno s 12. brigadom i tabom 4. di
vizije krenula sa sanskog sektora, preko Meeeg Brda i Crkvenog. Dvana
esta brigada je produila u sastav 12. divizije, u centralnu Bosnu, zajedno
sa tabom 1. bosanskog korpusa. tab 4. divizije sa 6. brigadom produio
je dalje, a prikljuila im se i 10. brigada. Divizija je kraj maja i u julu 1943.
vodila borbe protiv etnika na podruju Grahova, Glamoa, Mrkonji-Grada
i Kljua.
Budui da se 4. divizija zadrala neto due u borbama na prostorima
juno i istono od Grmea i Podgrmea, drugom polovinom jula 1943, odlu
kom taba 2. bosanskog korpusa, formiran je tab Grupe grmekih odreda,
pod ijim rukovodstvom su bili Podgrmeki, Drvarsko-petrovaki, Ribniki
i Kozarski NOP odred. Komandant taba Grupe grmekih odreda je bio Milorad Mijatovi, do tada komandant 10. divizije, a politiki komesar Ilija
Doen. tab je bio lociran u Rijeci kod Zavalja, iznad Sanice.166

PRVI OFICIRI NOV SA SANSKOG SREZA I PODGRMEA


Naredbom vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita od 1.
maja 1943. ustanovljeni su podoficirski i oficirski inovi u NOV. Uvedeni su
podoficirski inovi: desetar, mlai vodnik, vodnik i stariji vodnik i oficirski
inovi: zastavnik, potporunik, porunik, kapetan, major, potpukovnik, pu
kovnik, general-major, general-lajtnant i general-pukovnik.167 Do uvoenja
ovih inova u NOV su bila samo zvanja: komandir desetine desetar, ko
mandir voda vodnik, komandir ete, komandant bataljona, brigade, divi
zije, korpusa ili zamjenik komandira-komandanta, odnosno politiki delegat
voda, politiki komesar ete, bataljona, brigade, divizije, korpusa ili zamje
nik politikog komesara.
Prvim Ukazom o proizvoenju i unapreenju oficira NOV od 1. maja
1943. proizveden je u in: potpukovnika urin Predojevi, zamjenik koman
danta 11. divizije 1. bosanskog korpusa, u in majora dr Stevan Policer,
ljekar u 2. bosanskom korpusu i u in kapetana Glia Raca, komandant 3.
bataljona 7. brigade i Simo eli, borac u Prateoj eti 1. bosanskog kor
pusa.16 Istim Ukazom proizvedeni su u in kapetana Mile Davidovi, oba
vjetajni oficir 5. divizije, u in porunika Mio Doenovi, zamjenik ko
mandanta bataljona u 5. diviziji i Ljubo Brki, komandir ete u istoj diviziji.w U nastavku istog Ukaza u in potpukovnika su proizvedeni Petar
Vojnovi, komandant 4. divizije, Milani Miljevi, komandant Podgrmekog
NOP odreda i Milajlo kundri, zamjenik komandanta Odreda, u in kape
tana: Rade Brki, Rade Erceg, Stevo Kovaevi i Ratko J. Marjanovi, ko
160 Zb. IV/15,
i7 Zb. II, str.

str. 231.
227228.
les Bilten V NOV i POJ br. 29, maj 1943. godine. Zb. II, str. 257 i 260.
169Bilten VS NOV i POJ br. 2931, junijuliavgust 1943. godine, Zb. II, str. 289.

101

mandant bataljona 6. brigade, u in porunika: Stevo urguz, vodnik Voda


za vezu pri tabu 4. divizije, Milan Damjanovi, Ratko S. Marjanovi i uro
Latinovi, zamjenici komandanta bataljona u 6. brigadi, Mirko Domazet,
komandir ete u 6. brigadi, Stevo Dakula, vodnik za vezu u 6. brigadi i Rat
ko Ili, komandir ete u 7. brigadi, u in potporunika: Mile kundri, lan
Ekonomskog odsjeka taba 2. bosanskog korpusa, Zdravo Proi, ef kan
celarije, Cvijo Kukolj, Ilija Vojnovi, Lazar unica, komandiri eta u 6.
brigadi.170 U narednom nastavku istog Ukaza proizvedeni su u in majora
Vlado Proi, u in kapetana Boko urainovi i Petar urainovi i u in
potporunika Hazim Bilalbegovi.171
Ukazom od 1. novembra 1943. unaprijeen je u in pukovnika Petar
Vojnovi, u in majora Uro Kukolj, u in kapetana Milan Damjanovi, u
in porunika Veljko Vruini, Lazar unica i Cvijo Kukolj.172 U nastavku
ovog Ukaza unaprijeeni su u in majora Glia Raca, Ratko Marjanovi i
Stojan Milinovi i u in kapetana Ratko S. Marjanovi.173
Ukazom od 1. septembra 1944. proizveden je u in porunika Vele ur
guz,174 dok su u nastavku ovog Ukaza unaprijeeni u in pukovnika urin
Predojevi, u in majora Mile Davidovi, Rade Erceg i Dane Milju, a u in
kapetana Tomo Trnini.175
Ukazom od 1. decembra 1944. unaprijeen je u in majora Mio Do
enovi.17
Do kraja rata je velik broj boraca sa sanskog sreza i iz Podgrmea
na rukovodnim vojnim dunostima dobio odgovarajue podoficirske ili ofi
cirske inove, ve prema dunosti koju su tada vrili u NOV.
PRVA ODLIKOVANJA
Ukazom Vrhovnog komandanta od 15. avgusta 1943. ustanovljeni su or
deni: Orden narodnog heroja. Orden partizanske zvijezde I, II i III reda,
Orden narodnog osloboenja, Orden i Medalja za hrabrost i Orden bratstva
i jedinstva.177
Meu prvim vojnim rukovodiocima koji su dobili ustanovljena najvia
odlikovanja bilo je i vie njih rodom iz sanskog sreza. Tako su Orden parti
zanske zvijezde prvog reda dobili Petar Vojnovi i urin Predojevi. Orden
partizanske zvijezde drugog reda: Uro Kukolj, Milani Miljevi i Mio Do
enovi i Orden partizanske zvijezde treeg reda Mile Davidovi.178 Neka od
ovih i druga odlikovanja kasnije su dobili i mnogi drugi oficiri, podoficiri
i borci NOV.
Najvie odlikovanje, Orden narodnog heroja, za osvjedvena herojska
djela na bojnom polju, poslije rata, su dobili: Petar kundri, Veljko Mi
ljevi, Cvijo Kukolj posmrtno i Rade Brki, Milani Miljevi i urin Pre
dojevi.
170 Bilten V NOV i POJ br. 32, septembar
171Bilten V br. 33, str. 359365.
172 Bilten VS br. 3436, str. 389391.
173 Bilten VS br. 3739, str. 426-427.
174 Bilten VS br. 4043, str. 434 i 439.
173 Zb. II, str. 467470.

i Bilten VS br. 4647, str. 610.


177 Bilten VS br. 2931, str. 299300.
178Bilten VSbr. 4445, str. 487489.

102

1943. godine, Zb. II, str. 316330.

USPJESI OFICIRA NA KOLOVANJU

Uporedo s uvoenjem oficirskih i podoficirskih inova, proizvoenjem


komandira i komandanata u oficirske, a vodnika i desetara u podoficirske
inove, organizovano je i njihovo kolovanje. Dok su za kolovanje podofi
cira 1944. organizovani kursevi pri tabovima divizija, dotle je za oficire
organizovana oficirska kola pri Vrhovnom tabu. kola je poela rad sep
tembra 1943. u Jajcu, gdje su odrana dva kursa, jedan septembraoktobra
i drugi novembradecembra 1943, dok je trei kurs odran februaramarta
1944.u Drvaru.
Ve na prvom oficirskom kursu, koji se zavrio 21. oktobra 1943, a koji
su pohaala 123 oficira iz raznih jedinica NOV i POJ, bilo ih je deset rodom
sa sanskog sreza. Neki su bili na komandnim dunostima u etama i bataIjonima 6. brigade i Podgrmekog NOP odreda, a pojedini na dunostima
u drugim brigadama i divizijama NOVJ. Polaznici kursa, rodom sa sanskog
sreza, pokazali su izvanredn' rezultate: Uro Kukolj, major, tada zamjenik
komandanta 8. brigade, bio je prvi u rangu po uspjehu. Kurs je zavrio
odlinim uspjehom. Vrhovni komandant NOV i POJ Josip Broz Tito je tada
njemu i jo dvojici uruio automate s ugraviranim posvetama, a potom svi
ma sluaocima predao diplome uspjeno zavrenog prvog oficirskog kursa.
Odlinim uspjehom kurs su zavrili i sljedei Sanjani: Mio Doenovi, po
runik, zamjenik komandanta 1. bataljona 1. brigade, Ratko S. Marjanovi,
porunik, zamjenik komandanta 2. bataljona 6. brigade, Glia Raca, kapetan,
komandant 3. bataljona 7. brigade, Rade Brki, kapetan, zamjenik koman
danta 6. brigade i Ratko J. Marjanovi, komandant bataljona 7. brigade. Vrlo
dobrim uspjehom zavrio je kolovanje Stevo Kovaevi, kapetan, koman
dant 1. bataljona 6. brigade, a dobrim ura Mrda, potporunik, zamjenik
komandira ete Podgrmekog odreda, Mirko Domazet, porunik, komandir
ete 6. brigade, Dragomir Munjiza, potporunik, komandir ete Podgrme
kog odreda, uro Latinovi, porunik, zamjenik komandanta bataljona 6. bri
gade i Jovo Stani, potporunik, zamjenik komandira ete Podgrmekog
odreda.17
Na zavretku prvog oficirskog kursa mladim oficirima NOV i POJ go
vorio je Josip Broz Tito, vrhovni komandant NOV i POJ.
Tada je jedan broj oficira dobio novi raspored i otiao u jedinice, gdje
se osjeala potreba za vojnim kadrom. Tako su u slovenake partizanske
jedinice na odgovorne komandne dunosti rasporeeni: Mio Doenovi,
Ratko S. Marjanovi, Ratko J. Marjanovi, Mirko Domazet, Glia Raca, Lju
bo Munjiza, Joja Stani i jo neki oficiri.
Drugi oficirski kurs (108 uesnika) zavrio je rad 23. decembra 1943.
u Jajcu. Odlinim uspjehom kurs su zavrili: Uro Bogunovi, major, ko
mandant 6. brigade, Milan V. Crnomarkovi, porunik, komandir ete Pod
grmekog odreda, Milan Damjanovi porunik, zamjenik komandanta bata
ljona 6. brigade i Jovan Vidovi, kapetan, zamjenik komandanta Sanskog
NOP odreda. Dobrim uspjehom kurs je zavrio Petar eran, porunik, ko
mandant bataljona Podgrmekog NOP odreda.180
170Bilten
180

V br. 33, str. 351354.


Bilten VS br. 3436, str. 392395.

103

Diploma Rade Brkia o zavrenom prvom kursu Oficirske kole FS NOV


i POJ.

Trei oficirski kurs, odran u Drvaru, zavren je 25. marta 1944. godine.
Odlinim uspjehom ovaj kurs su zavrili Vlado Proi i Mio Kolundija,
majori i Toma Rakovi.181
Krajem 1943. organizovan je u Jajcu i prvi intendantski kurs oficirske
kole. Kurs je pohaao i odlinim uspjehom zavrio Ilija Mareta, zastav
nik, intendant divizijske bolnice. Vrlo dobrim uspjehom kurs je zavrio Va
so Pratalo, intendant Podgrmekog NOP odreda i dobrim Velimir urguz,
zamjenik intendanta 12. brigade.182

18

Bilten VS br. 3739, str. 431432.


'Bilten VS br. 3436, str. 396.

105

11. OBNOVA NOO POSLIJE OFANZIVE


I okruno partijsko savjetovanje i savjetovanje pozadinskih vlasti, kao
i stanje na slobodnoj teritoriji, stavilo je zadatak pred sve NOO, od seoskih
do sreskog, da veoma intenzivno rade i obnove aktivnost kakva je bila do
neprijateljske ofanzive na Podgrme. Meutim, zbog toga to su neki odbor
nici poginuli za vrijeme ofanzive, drugi se razboljeli od tifusa, a neki umrli,
trei otili u vojne jedinice, bilo je neophodno uporedo sa oivljavanjem
rada dopuniti NOO da bi u punom sastavu uspjenije rjeavali teke za
datke pred kojima su stajali. Ova dopuna ili izmjena sastava NOO zapoela
je poetkom marta i vrena tokom rata, sve do konanog osloboenja zem
lje, nekoliko puta je vrena. Kasnije izmjene su najee dolazile zbog od
laska pojedinih odbornika iz seoskog u optinski NOO, odnosno iz optinskog u sreski i okruni NOO, ili pak na neke druge dunosti u rukovodstva
KPJ, NOF-a, AF-a i si., ili zbog odlaska u vojsku, a ponekad i zbog slabog
rada.
NOO Majki-Japre bio je djelimino izmijenjen. Ostao je predsjednik
Trivo Majki, sekretar Milan Davidovi, a lanovi su bili Vlado Kari, Milan
Majki, Milja Kari i Jovanka Dakula.
Krajem avgusta ili poetkom septembra 1943. Trivo Majki je otiao
u vojsku, pa je za predsjednika izabran Mia Zori. U jednom izvjetaju
tog odbora od kraja 1943. navedeni su, pored ostalog, i podaci o njegovim
lanovima:
Mia Zori, roen 1905, udovac, ima 1 djete (ispod 18 godina), u
NOP-u od 1941. zemljoradnik, loeg imovnog stanja;
Milan Davidovi, roen 1912, oenjen, 4 djece, u NOP-u od 1941, ze
mljoradnik, slabog imovnog stanja;
Jovanka Dakula, roena 1905, udata, u NOP-u od 1943, zemljoradnica-domaica, dobrog imovnog stanja;
Marko Adamovi, roen 1902, oenjen, 4 djece, u NOP-u od 1941, zem
ljoradnik, slabog imovnog stania;
Pejo Bundalo, roen 1916, oenjen, u NOP-u od 1943, slabog imovnog
stanja, i
Vaso Amautovi, roen 1900, neenjen, u NOP-u od 1942, zemljorad
nik, srednjeg imovnog stanja.
Ovaj Odbor je najdue radio u popovoj kui, a godinu dana i u kui
Boe i Drage Marjanovia.
Selo Majki-Japra je pripadalo optini Potkalinje, krupski srez, jo od
vremena odvajanja iz zajednikog Odbora za Luci-Palanku i okolinu, jer
je ovo selo i do rata bilo u sastavu krupskog sreza.
NOO Luci-Palanke je nakon ofanzive izmijenjen. Za predsjednika je
izabran Vasilije Ini, za sekretara Boko Jelaa i za lanove Mile Jari,
Sava Beokovi, Stojka Vjetica i Milan Bunda. Odbor je radio u kui Mare
Vjetice. Neke manje izmjene u Odboru su izvrene tokom 1943, pa je do

106

jeseni 1943. predsjednik bio Mile Mrda, ali je smijenjen. Tada je za pred
sjednika biran Milan Bunda, a u 1944. je na tu dunost izabran Jovan Novakovi, zvani oban, pa je Odbor u takvom sastavu ostao do kraja rata.
NOO Miljevaca je obnovljen na konferenciji u zaseoku Joj ii, kojoj je
prisustvovao Ilija Ini, predsjednik Optinskog NOO. Tada je za predsjed
nika izabran ua Bukarica, za sekretara Sava Arnaut i za odbornika Spase
Savi. Poslije petnaest dana Odbor je dopunjen sa jo dva lana Mara Milju
i jo jedan ispred omladine. U takvom sastavu Odbor je radio do kraja
rata.
NOO Pratala je takoe izmijenjen pa je poetkom 1943. bio u sastavu:
Trivo Miloevi, predsjednik, Jovia Mastelica, sekretar i lanovi Boja i Mar
ko Pratalo i Duan teti. Odbor je radio u kui Jovie Mastelice. Ubrzo
je sekretar Jovia Mastelica biran za sekretara optinskog NOO Luci-Palanka, pa je na njegovo mjesto izabran Bude Pratalo. Zatim je u Odbor
biran i Duan Pratalo umjesto Marka Pratala, koji je otiao u vojsku. U
proljee 1944. umjesto Trive Miloevia za predsjednika je biran Jovo Zavia, a neto kasnije umjesto Duana Stetia izabran je Lazar Lale Muti,
u ime omladine i umjesto Trivune Pratalo uro Pratalo. Odbor u tak
vom sastavu je radio do kraja rata, u kui Bude Pratala.
NOO Tuk-Bobije (Bojita) je djelimino izmijenjen oktobra 1943. go
dine. Za predsjednika je izabran Spaso ulibrk. U martu 1944. je za pred
sjednika biran uro Mastelica, a Mijo Karaka je postao sekretar, dok su
lanovi bili Jovo Ini, Petar Karaka i Mihajlo Vojvodi.
NOO Jelainovaca aprila 1943. razrijeio je dunosti predsjednika uru
Dobrijevia zbog bolesti (ali je ostao odbornik) i izabrao Stevu Predojevia,
a za odbornike Ljuboju Trivuna, ranijeg odbornika i nove: Jovu Raia, u
ru Radinovia i Vesu Dobrijevia. Odbor je radio u kui Trivuna koria.
U septembru 1943. odrana je konferencija na kojoj je narod iskljuio iz
Odbora uru Radinovia i Jovu Raia, a za odbornika izabrao Mihajla Miljevia. Za predsjednika je izabran Trivun Ljuboje. Poslije te konferencije
sjedite Odbora je preseljeno u kuu Mile Vruinia. Poetkom 1944. u Od
bor je biran Marko Bjelobrk, ranjeni partizan, invalid, nesposoban za voj
sku. Poetkom februara 1945. otili su u vojsku Stevo Predojevi i Mihajlo
Miljevi, pa je narod na konferenciji birao Stevu olaju i ponovo Jovu
Raia.
NOO Otia: predsjednik je bio Ilija Mati do 1944. kada je otiao u
Optinski NOO, dok je Petar Basara poginuo u toku ofanzive. lan Odbora
je bio i Stevan Vuksan. Za predsjednika je 1944. biran Luka Rakovi, Petar
Kecman za sekretara, a za lanove David Kukolj, Duan Potkonjak i Marko
Miladinovi, koji je neto kasnije poginuo od gelera avionske bombe. Jedno
vrijeme je predsjednik Odbora bio i Pane Rakovi, ali je novembra 1944.
otiao u Optinski komitet KPJ Luci-Palanka. uro Proi je bio sekretar
Odbora od novembra 1944. do kraja rata, dok su u Odboru tada bili i Bor
ka Basara, Stevan Vuksan, Mileva Anii, Pane Miladinovi i Savo Miladi
novi.
NOO Potkraja je na konferenciji umjesto Jove Predojevia, koji je po
ginuo u ofanzivi, izabrao za predsjednika Trivu Predojevia, ali ga je 1944.
zamijenio najprije Drago Deli, a njega Lazo Panjak. lanovi odbora su bili

107

Trivo Predojevi, Drago Deli, Trivo Andulajevi, Savka Grbi i Koviljka


Pratalo i u takvom sastavu radio je do zavretka rata.
NOO Predojevia Glavice: predsjednik 1943. je bio Nikola Kosanovi,
a potom do kraja rata Simo Predojevi. lanovi Odbora su bili Mia Cvjetianin, Dmitar Predojevi, Stojan i Milica Kosovac, Nikola Miloevi, Smiljka i Zorka Mrda.
NOO Skucanog Vakufa od ofanzive je radio u sastavu: Petar Deli,
predsjednik, Jovo Bogdanovi, sekretar, Vujo Lemaji, Muho i Emin Handanagi, Boja Majki i uro Grubi. U ofanzivi su poginuli odbornici: Mar
ko Momilovi, Nikola i Petar Majki i Desa Krajinovi. Ilija Divjak, dota
danji predsjednik, izabran je za lana Okrunog NOO Podgrme.
NOO Bosanskog Milanovca je izvrio popunu jer je odbornik Ilija Majstorovi poginuo u ofanzivi, a Radu Veselinovia su strijeljali partizani. Kra
jem maja 1943. u Odbor su birani Veso Milinovi i Pero Kruni. Kada su
predsjednik i sekretar Milo Veselinovi i Obrad Stupar polovinom februara
1944. otili na dunosti u optinska rukovodstva, za predsjednika je izabran
Dragoja Milinovi, za sekretara Mikan Dragii i za lanove Petar Mareta,
Jovo urevi, Mihajlo Stupar, Toma Milojevi i ura Stojanovi. Nakon
dva-tri mjeseca veina lanova ovog Odbora razrijeena je dunosti i iza
brani su novi: za predsjednika Petar Mareta, za sekretara Uro Kovaevi,
za lanove Jovan Doenovi, Jovanka Joji, Dane Kondi, a od ranijih od
bornika ostali su Mihajlo Stupar i Jovo urevi. U ovom sastavu Odbor
je radio do kraja rata.
NOO Grdanovaca je izmijenio samo predsjednika, jer je raniji, izabran
na decembarskim izborima, Maksim S. Joji, poginuo u aprilskoj ofanzivi.
Zamijenio ga je Nikola Majki, a ve u jesen 1943. za predsjednika je biran
Mio Tonti.
NOO Bonjaka: u 1943. i dalje je predsjednik Vid Marinkovi, a kada
je 1944. otiao na dunost u Optinski NOO, za predsjedinka je biran Mi
hajlo Milinovi. Raniji sekretar Mile Dragii je otiao u vojsku. Tada su
u Odbor birani ura i Simo Basara, Milka Devi i Duan urguz. U ovom
sastavu Odbor je do kraja rata radio u kui Miloa Radia.
NOO zajedniki za Gorice, Naprelje i Fajtovce je poslije ofanzive iz
vrio izmjenu sekretara, na tu dunost je doao Milan Basta. U ljeto 1943.
za predsjednika je biran oro Pani, sekretar je ostao Milan Basta, a za
odbornike su birani Rade Rodi (raniji odbornik), Galib Avdi i Simo Rodi.
Krajem 1944. smijenjen je oro Pani i za predsjednika je biran Rade Ro
di, pa je Odbor u takvom sastavu ostao do kraja rata.
NOO Kozina: u 1943. predsjednik je Boo Peji, jer je raniji predsjed
nik Milan Majki poginuo u ofanzivi. U 1944. za predsjednika je biran Stojko Desnica. Odbor je radio u kui Pere i Milana Maj kia.
NOO uria izabran je prvi put marta 1943. kod kue Pere Mre. Za
predsjednika je biran Mile uri, za sekretara Vojislav uri i za lanove
Simo Sudukovi, Milica Kantar, a nekoliko mjeseci kasnije umjesto nje
Milka Tubin. Odbor je u takvom sastavu radio do kraja rata u kui Pere
Mre.
NOO Gornjeg Lipnika birao je za predsjednika Nikolu Stania, jer je
raniji predsjednik Vojislav Deli bio zarobljen u ofanzivi. Krajem ljeta 1943.

108

za predsjednika je biran Jovan Paripovi, a u Odboru do kraja rata izmjenjali su se Lazo Baji, Mirko Zori, uro Milinovi, Milka Davidovi i Stoj a
Milinovi, obje u ime ena. Odbor je radio do kraja rata u kui Rade Delia.
NOO Donjeg Lipnika prvi put je formiran poslije ofanzive, februara
ili. marta 1943, na masovnoj konferenciji odranoj u kui Jove Predojevia.
Na konferenciji je govorio Boo Mareta, predsjednik Optinskog NOO Lipnik. U Odbor su tada izabrani Mile Mrda, predsjednik, Milan Jovanovi, se
kretar, a lanovi Ratko Vukovi, Nikola evo, Jovo Kokot, Stana Muti i
Milan Milinovi. Odbor je stalno radio u kui Jove Predojevia.
NOO Slatine je na dunosti predsjednika imao Nedeljka Polovinu, pa
uru Vojnovia, Milana Maretu i Gojka Vukojevia. U 1943. u Odbor su
birani za lanove predstavnici sela enkovia, i to air Buljubai i Avdija
Zenkovi.
NOO Hadrovaca: u 1943. predsjednik je bio Rajko Predojevi, poslije
je bio Lazo Mareta, a kada je on otiao u vojsku, umjesto njega narod je
birao Duana Maretu. Kada je odbornik Mitar opi umro, u Odbor je
uao Todor Lui.
NOO Mrkalja popunjava se jer 1943. Gavro Kolundija i Mile opi
odlaze na dunost u Sreski NOO. Za predsjednika je tada biran Duan Mali,
a za odbornika Nikola Peje Milanovi, koji je na kraju rata otkriven kao
saradnik-jatak etnika, pa je osuen i strijeljan.
NOO Gornjeg Dabra: u 1943. predsjednik je Duan Milinkovi, a kada
su predsjednik i sekretar otili u Optinski NOO, tada je za predsjednika
izabran uro Crnomarkovi, a za sekretara Ljubo Malbai.
NOO Donjeg Dabra je 1943. izabrao za predsjednika Stojana Crnomarkovia, zatim Ratka unicu, pa Nikolu Dobria.
NOO sela Vra je u ljeto za sekretara izabrao Mustafu Badnjevia.
Ostali odbornici su izabrani na izborima decembra 1942. godine i ostali su
na svojim dunostima do kraja rata.
Tokom 1943, prije osloboenja Sanskog Mosta izabrani su u tada oslo
boenim selima po prvi put NOO:
NOO Kljevaca prvi put je biran krajem proljea 1943, kada su se iz
bjeglice vratile na svoja zgarita, a neprijatelj povukao u Sanski Most. Za
predsjednika je biran Duan Damjanovi, za sekretara Ljubo S. Miji, a za
lanove Petar Zmijanjac, Ljubo i Jovan osi, Branko Stojinovi, Marko i
Petar Borovnjak. Naredne godine za predsjednika je biran Mile Vida Mijatovi. Odbor je sjedite imao u izgorjelom podrumu Mile Mijatovia, na koji
je stavljen improvizovan krov.
NOO sela Batkovaca je biran maja 1943. godine. Njihov predstavnik
je do tada bio u NOO Podvidae. U prvi Odbor su izabrani Mile Doenovi,
predsjednik, Franjo Tomi i tipan Kozi, lanovi, a ubrzo i Ljubica Dam
janovi. Za sekretara 1944. je izabran Ranko Doenovi. Sjedite Odbora je
bilo najprije u kui Mile Doenovia, a potom Mate Tomia. Tokom ljeta
1943. ovaj Odbor je ilegalno djelovao u susjednom selu Staroj Rijeci, gdje
je ilegalni odbornik bio Mate Sedi.
NOO Kasapnice i Hrustova izabran je u proljee 1943, jedan za oba
sela. Iz Kasapnice su izabrani Jure Banovi, koji je odranije ilegalno radio

109

za NOP, i Petar Balaban, a iz Hrustova Mumin i Ibrahim Kukavica, Bajro


Seferovi, Ale Merdanovi i Dervi Keranovi. Predsjednik Odbora je bio
Mumin Kukavica, u ijoj kui je bilo i sjedite Odbora.
Sela Kasapnice i Hrustovo, kao i Vrhpolje, pripadala su sanikoj optini kljukog sreza.
NOO Husimovaca je biran juna 1943, kada u selu nije bilo neprijatelj
ske vojske. Meutim, on je tada radio ilegalno poto je neprijatelj povre
meno upadao u selo. Za predsjednika je biran Svetozar Doenovi. Na ma
sovnoj konferenciji odranoj poetkom 1944, kojoj su prisustvovali svi mje
tani, izabran je Odbor u novom sastavu, ali se imena odbornika nisu mo
gla utvrditi. Odbor je svoje sjedite najdue imao u kui Sulje Karabega.
NOO Gornjeg Kamengrada je prvi put izabran avgusta 1943. godine.
Sjedite mu je bilo u Docima. Predsjednik je bio Hasan Kami, sekretar
Ahmet Rami, a lanovi Ago Burni i Latif Hodi.
NOO Brdara je obnovio svoj rad nakon povratka izbjeglica na zgarita
u ljeto 1943. godine. Za predsjednika odbora je biran Mia Ili, sekretara
Rade Mali, a za lanove Sava Ili, Marko Bogunovi i Boo Zavoda. Nakon
osloboenja Sanskog Mosta u Odbor je biran i Ramo Bajri.
NOO Devara je u ljeto 1943. obnovio svoj rad, pa su do zavretka
rata lanovi bili: Dragan Ini, Pero i Gojko Ini, Hasan Suljanovi, Simo
Trkulja, Milica Novakovi, Svetozar Joji zvani Lakan, Mile Borenovi, Ljup
ko Predojevi, Mato Joli, Mileva Obad i Kota Stupar. Odbor je radio u
kui Luke Proia, potom Pane Prania, Mare Borudije, Stevana Marinkovia i Laze Malia.
NOO Starog Majdana je obnovljen na konferenciji odranoj u proljee
1943. godine. Na masovnoj konferenciji govorili su Mihajlo Peji, se
kretar Sreskog komiteta KPJ, Duan uri i Gavro Kolundija. Za pred
sjednika je biran Omer Paunovi, a za lanove Hadalija ari, Memija Sarhatli i Safet Mei. Nakon osloboenja Sanskog Mosta Paunovi je otiao
za lana Optinskog NOO Stari Majdan, pa je za predsjednika izabran Safet
Mei, a Demal Memi za sekretara, lanovi su bili Mustafa Bei, Jusuf
Talumdi i Husnija Hadali.
I optinski NO odbori su znatno reorganizovani s proljea i ljeta 1943.
godine. Postojei optinski odbori su dopunjeni, a i novi formirani.
Optinski NOO Luci-Palanke je obuhvatio sela Luci-Palanku, Miljevce,
Pratale, Potkraj, Predojevia Glavicu, Skucani Vakuf, Jelainovce, Oti i
Tuk-Bobiju. Na konferenciji 1943. za predsjednika Optinskog NOO je iza
bran Ilija Ini. lanovi Izvrnog odbora su bili: Stanko Kukolj i Ilija apa iz Jelainovaca, Bude Pratalo iz Pratala, Trivo Predojevi iz Potkraja,
Ilija Mati iz Otia, ura Bukarica iz Miljevaca, Dmitar Predojevi iz Pre
dojevia Glavice i Stana ana ulibrk, kao predsjednica Optinskog odbora
AF. Odbor je najprije radio u bivoj kasarni, a potom preao u kuu ure
Inia.
Optinski NOO Bosanskog Milanovca je obuhvatio sela: Bosanski Mi
lanovac, Grdanovce, Bonjake, Naprelje, Gorice, Fajtovce i Vr, a od ljeta
1943. i Gornji Kamengrad. Izmjene u odboru su izvrene samo utoliko to
je na dunost sekretara dola Jela Veselinovi, a potom Jovan Kravi; pred
ilo

sjednik Optinskog NOO je dotada bio Mile Davidovi. Za lana Izvrnog:


odbora je biran jo i Zaim Badnjevi.
Optinski NOO Dabra obuhvatio je sela Gornji i Donji Dabar, Kljevce,
Djedovau i Krkojevce. Kako su Petra Brajia, predsjednika Optine, Nijem
ci ubili u Jelainovcima, za predsjednika je biran Duan Kljuji, koji je
ubrzo umro pa je izabran Mihajlo Marjanovi, koji je takoe umro, te su
na toj dunosti po nekoliko mjeseci bili Ljubo Ili i Jovo Kneevi, a onda
je izabran Vlado Dai. Daia je nehotino ubio jedan borac, pa je izabran
Duan Milinkovi, koji je na dunosti predsjednika ostao do spajanja ove
i bosanskomilanovake optine u jednu, kada je biran za predsjednika Mile
Davidovi, ali je marta 1945. smijenjen s dunosti. A tada je predsjednik
Optinskog odbora postao Jovan Kravi. Sekretar je dugo bio edo Milin
kovi, a potom uro urevi.

Susreti ratnika, Luci-Palanka oktobra 1961. godine: Mio Kolundija poz


dravlja se s jednim borcem.
Optinski NOO Lipnika od proljea 1943. obuhvatao je sela Gornji i
Donji Lipnik, urie, Bjeline, Kozin, Slatinu sa Zenkoviima, Podvidau saBatkovcima, Modru, irkie, Okre i Lukavicu. Poto je u ofanzivi poginuo
predsjednik Optinskog NOO uro uri, za predsjednika je izabran Boo-

111

Mareta iz Slatine. Na dunosti sekretara je ostao Duan uri, a lanovi


odbora su bili: Jovan Paripovi, Trivo Majki, Simo Sudukovi, Rua Pra
talo, Milka Tubin, Petar Vukovi, Mile Mrda, Jovan Bilbija, Luka Stani,
Milorad Radakovi, Ibrahim Bievi (iz irkia), Stevo Radakovi iz Podvidae i Nedeljko Polovina iz Slatine. Sredinom 1944. za predsjednika je bi
ran Jovan Paripovi.
Optinski NOO Halilovci je obuhvatao sela: Budimli-Japru, Halilovce,
Mrkalje, Hadrovce, Duge Njive, Marine, ele, Johovicu i Agie. Sjedite optine je jedno vrijeme bilo u kui Stanka Suevia a potom u kui Idriza
Muhadia.
*

O
sastavu NOO na sanskom srezu u 1943. godini, poslije ofanzive, sa
uvano je malo dokumenata. U izvjetaju Optinskog komiteta KPJ Luci-Palanka, od 10. avgusta 1943. daju se brojni podaci o stanju odbor prije
i poslije ofanzive na podruju Lucipalanske optine:
U Izvrnom odboru Sreskog NOO, koji je bio u Luci-Palanci, bilo je
pet lanova, jedna ena i etiri mukarca od kojih tri lana KPJ. Poslije
ofanzive Izvrni odbor ima etiri lana, etiri mukarca, sva etiri lanovi
KPJ.
Optinski NOO Luci-Palanka je prije- ofanzive imao osam lanova, je
dna ena i sedam mukaraca, od kojih etiri lana KPJ. U Odboru je tada
ispred vojske bio Slobodan Ini, lan KPJ. Poslije ofanzive Odbor je imao
osam lanova, jedna ena i sedam mukaraca, od kojih pet lanova KPJ.
Promjene kod seoskih NOO optine Luci-Palanka pokazuje ovaj brojni
pregled:

Tuk-Bobija
Jelainovci
Oti
Miljevci
Sk. Vakuf
Glavica
Potkraj
L. Palanka

u ljeto 1943.

poginuli umrli

prije ofanzive
m.

sv.

u ofanzivi

m.

z.

sv.

4
6
6
4
4
3
4
4

1
1
1
1
1
2
1
1

5
7
7
5
5
5
5
5

1
1
1
2
1

4
4
4
4
4
3
4
4

1
2
2
1
1
2
1
1

5
6
6
5
5
5
5
5

Do ofanzive u Jelainovcima je samo jedan odbornik bio lan KPJ, ali


je umro, tako da kasnije, do kraja 1943. meu odbornicima nije bilo la
nova KPJ. Poslije ofanzive imali su po jednog lana KPJ NOO Skucanog
Vakufa i Tuk-Bobije, a Odbor u Otiu jednog kandidata za lana KPJ.
Prema izvjetaju Sreskog komiteta KPJ Bosanska Krupa iz sredine
1943, NOO Majki-Japre imao je prije ofanzive sedam lanova, est muka
raca i jednu enu, od kojih su dva lana KPJ. Jedan odbornik je poginuo
u ofanzivi, jedan isputen kao neaktivan i jedan takoe neaktivan, upuen
je u vojsku. Poslije ofanzive Odbor ima est lanova, svi mukarci, od kojih
su trojica lanovi KPJ. Omladina je zastupljena, ali AF nije.
112

Sreski NOO je poslije ofanzive reorganizovan. Prvi predsjednik Simo


Bjelajac, vijenik AVNOJ-a, umro je od pjegavog tifusa marta 1943. godine.
U ofanzivi je poginuo Nikola Mareti, lan Izvrnog odbora. Tek 29. jula
1943. obnovljen je Sreski NOO. Toga dana odran je narodni zbor u Lipniku,
a poslije podne i konferencija odbornika na kojoj je za predsjednika Sreskog NOO izabran Stevo ulibrk, dotadanji sekretar Optinskog komiteta
KPJ Luci-Palanka i potpredsjednik Optinskog NOO Luci-Palanka. Sekre
tar je i dalje ostao Mirko Stani, a za lanove Izvrnog odbora su birani:
Petar Milinovi i Mile opi, a neto kasnije i Gavro Kolundija. Ovaj Sre
ski odbor je nedjelju dana radio u koli u Lipniku, a potom u kui Glie
Bunde u Luci-Palanci, sve do osloboenja Sanskog Mosta, kada je preao
u taj osloboeni grad.
Okruni NOO za Podgrme izabran je na izbornoj konferenciji 24. avgusta 1943. u Haanima. U Plenum Okrunog NOO birani su sa sanskog
sreza: Mihajlo kundri, zamjenik komandanta Podgrmekog NOP odreda,
Stana ulibrk, predsjednica Sreskog odbora AF, Mile Davidovi, predsjed
nik Optinskog NOO Bosanski Milanovac, Ilija Divjak, predsjednik NOO
Skucani Vakuf, oko Predojevi, Milka Kari, Petar Milinovi i jo pred
stavnici drugih podgrmekih srezova. U Izvrni odbor Okrunog NOO Pod
grme izabrani su: Svetozar Vejnovi, Dane Babi, Mio Drljaa, Milka tr
bac, Ilija Divjak i Aleksa Trtica.183
Detaljna slika sastava optinskih i seoskih NOO na terenu sreza Sanski Most daje se u izvjetaju predsjednika SNOO Sanski Most 19. oktobra
1943. godine:
1. Sreski NOO ima u uem odboru 5 lanova a u irem tj. plenumu
13 lanova, svi su lanovi seljaci vie siromanog stanja. lanova KPJ ima
u uem odboru 4 a u plenumu 9 l. U uem odboru svi su muki a u irem
ima 7 mukih i 2 enske. Predsjednik sreskog NOO je drug Stevo ulibrk.
2. Optina L. Palanka.
U uem odboru N. O. Optine imaju 3 lana a u irem (plenumu) ima
7 mukih i 1 enska. Svi su seljaci, imovnog su stanja prilinog. U uem
odboru imaju 2 l. KPJ a u irem plenumu imaju 3 l. KPJ. U uem od
boru svi su muki a u irem 1 enska i 6 mukih. Predsjednik Optinskog
odbora je drug Ilija Ini.
Selo Luci Palanka ima u NOO 5 l., 3 muka i 2 enske. lanovi tog
seoskog odbora su seljaci ive obino, imovno je stanje prilino. Predsj.
(ednik) Mrda Mile.
Selo Miljevci ima u NOO 5 l. 3 muka i 2 enske: lanovi toga seo
skog odbora su svi seljaci. Imovno im je stanje srednje, predsjednik toga
odbora je drug ua Bukarica.
Selo Pratali imaju 5 l. u odboru, 4 muka i 1 enska. Svi l. tog
odbora su seljaci. Imovno stanje srednje. Predsjednik je drug Miloevi
Trivo.
Selo Tuk Bobija ima u odboru 5 l. 4 muka i 1 enska. Svi su se
ljaci. Imovno im je stanje siromano. Predsjednik je drug Spase ulibrk,
isti je lan KPJ.
Selo Jelainovci ima u odboru 6 l, 4 muka i 2 enske. Svi su seljaci.
Imovno im je stanje veinom siromano. Predsjednik je drug Trivun Ljuboja.
Selo Oti ima u odboru 5 l, 3 muka i 2 enske. Svi su seljaci.
Imovnog su stanja dobrog. Predsjednik je drug Ilija Mati. Kandidat je
drug Stevan Vuksan.
>83 Muzej revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok. br. 1005.
8 Srez S. Most u NOB

113

Selo Cirkii ima samo jednog odbornika a to je drug Seferovi Bajro,


imuni seljak, bivi trgovac.
Selo Modra ima jednog odbornika nekog aira185 prezimena nije do
stavila optina, isti je siromaan seljak.
5. Optina Halilovci
U uem optinskom odboru imaju 3 lana, sva tri muka. Sve tri su
l. KPJ i to su drug Lazo Luki, Ilija Agbaba i Ilija Studen. Sve tri seljaci
srednjeg stanja. U plenumu ima 6 l, 5 mukih i 1 enska. Svi su seljaci
srednjeg stanja. lanova KPJ ima 5 i to su Umievi Pero, Predojevi Nikica,
Vukovi Petar i Marinovi Branko. Predsjednik optinskog odbora je drug
Lazo Luki.
Selo (H)Adrovci ima u odboru 4 lana, 3 muka i 1 enska. Svi su se
ljaci. Imovno im je stanje: jedan je imuniji a ostali su srednjeg imovnog
stanja. Predsjednik odbora je drug Rajlco Predojevi.
Selo Mrkalji imaju u odboru 4 l, 3 muka i 1 enska. Svi su seljaci.
Imovno im je stanje siromano. Predsjednik je drug Duan Mali. lan
KPJ ima 1 a to je drug Milan Kolundija.
Selo Duge Njive imaju u odboru 2 lana, oba muka, predsjednik je
Stoj an Milunovi. Oba su seljaci i to imuniji.
Selo Johovica imaju u odboru 4 lana, 3 muka i 1 enska. Svi su
seljaci. Imovno stanje im je srednje. Predsjednik odbora je drug Umie
vi Pero.
Selo Halilovci imaju u odboru 4 lana, 3 muka i 1 enska. Svi su
seljaci, dva imuniji a dva siromanija. Predsjednik je drug Jovan Pavi.
Selo Budimli Japra ima u odboru 5 l, 4 muka i 1 enska. Svi su
seljaci siromanog stanja. Predsjednik je drug Mirko Kecman.
Selo ele ima u odboru 4 l, 3 muka i 1 enska. Svi su seljaci siro
manijeg stanja. Predsjednik je drug Milo Vujin.
Selo Agii imaju u odboru 4 l, 3 muka i 1 enska. Svi su seljaci,
imovno su veinom siromani. Predsjednik je drug Predojevi Branko.
Selo Marini imaju u odboru 3 l, 2 muka i 1 enska. Svi su seljaci
vie siromani. Predsjednik je drug Simo Marin.
6. Optina Dabar
U optinskom uem odboru ima 3 lana, sve tri muka, svi su seljaci
siromanijeg stanja. lan KPJ jest drug Vlade Dai. Predsjednik je drug
Jovo Kneevi.
U optinskom plenumu ima 5 l, 4 muka i 1 enska. Svi su seljaci
siromanijeg stanja.
Selo Gornji Dabar ima 4 odbornika, svi muki. Svi su seljaci siro
manijeg stanja. Predsjednik odbora je drug Duan Milinkovi.
Selo Donji Dabar ima u odboru 5 lanova, 4 muka i 1 enska. Svi
su seljaci prilinog imovnog stanja. Predsjednik je drug Stojan Crnomarkovi.
Selo Kljevci ima u odboru 3 lana svi muki. Svi su seljaci siroma
nijeg stanja. Predsjednik je drug Duan Damjanovi.188
Ovaj izvjetaj daje osnovne podatke o sastavu narodnooslobodilakih
odbora sanskog sreza sredinom narodnooslobodilake borbe. Analiza zbirnih
pregleda, posebno optisnkih i sreskih NOO i posebno seoskih NOO, daje
podatke o zastupljenosti ena, broju lanova KPJ meu odbornicima, soci
jalnom sastavu i imovnom stanju odbornika.
Iako su ene iz sanskog sreza bile veoma aktivne ve od poetka ustan
ka i NOB, krajem 1943. nema ni jedne u izvrnim odborima optinskih i
Sreskog NOO. Od dvadeset lanova izvrnih odbora optinskih i Sreskog
186Odbornik

je bio Beo Beirevi.


iss Regionalni muzej Biha, m. f. 71, sn. 52.
115

i petnaest su lanovi KPJ. Meutim, u plenumima optinskih i Sreskog


) od 46 lanova est su ene, svi su seljaci, a etrnaest lanovi KPJ, dau optinskim odborima i Sreskom NOO bilo je ukupno 29 lanova KPJ.
66 odbornika 23 su imuni (prilino imuni), 17 srednjeg i 26 siromanog
ivnog stanja.
Od 35 NOO, obuhvaenih izvjetajem predsjednika Sreskog NOO, ko1 dodajemo i podatke o NOO sela Majki-Japre, proizlazi da svi seoski
Dori (njih 36) ukupno imaju 153 odbornika, od kojih 118 mukaraca i 35
la. 13 devet odbora ene nisu bile uopte zastupljene.
Samo sedan odbornika su lanovi KPJ i tri kandidati za lanove KPJ,
3 potvruje ocjene i Oblasnog komiteta KPJ i Okrunog komiteta KPJ
idgrme da je prijem u Partiju odanih aktivista na sanskom srezu veoma
)or i da se poslije ofanzive sporo obnavljaju partijske organizacije.
Od 153 odbornika samo dvojica su trgovci, jedan radnik, a svi ostali
eljaci, od kojih 27 imuniji, 56 srednjeg, a 70 siromanog stanja.
Sredinom 1943. dolazi do znatnog proirenja rada optinskih NOO, pa
,e formiraju i odgovarajui sektori, tada tako nazivani, za pojedine djelat
nosti. Tako Optinski NOO Luci-Palanke 4. septembra 1943. ima u svojoj
organizaciji: sudski, ekonomski, vjerski, kulturno-prosvjetni, zdravstveni i
sektor za AF. To je zahtijevalo da se povea broj odbornika-profesionalaca
u optinskom NOO, ali i angaovanje odgovarajuih slubenika za administrativno-tehnike poslove.
Slino organizaciji Optinskog NOO Luci-Palanke, bili su organizovani
i svi ostali optinski NOO na sanskom srezu.

Plenum

sv. m. .
ONOO L. Palanka
ONOO B. Milanovac
ONOO Lipnik
ONOO Halilovci
ONOO Dabar
Svega ONOO:
SNOO
Svega:

KPJ

sv. m. .

3
3
3
3
3

3
3
3
3
3

2
2
3
3
1

7
5
10
6
5

6
5
9
5
4

15
5

15
5

11
4

33
13

20

20

15

46

AKTIVNOST NOO
1943. GODINE

POZADINSKIH

--

10

13

5
9

23

17

8
18

1
1
1

10
8
13
9
8

29
11

4
2

48
18

40

66

VOJNIH

prilino g
o
<
srednje g
(/>
stro-
masno s
o

l.

seljaci

Ui odbor
ODBOR

l. KPJ

Zbirni pregled
sastava NOO optina i sreza Sanski Most
19. oktobra 1943. godine

14 23

---8

17 26

VLASTI

Jedan od najvanijih zadataka NOO neposredno poslije ofanzive, a i


kasnije, bio je ishrana vojske, brojnih izbjeglica i onih porodica kojima je
domainstvo bilo uniteno. Sauvana dokumenta reljefno pokazuju s koli-

NOO petnaest su lanovi KPJ. Meutim, u plenumima optinskih i Sreskog


NOO od 46 lanova est su ene, svi su seljaci, a etrnaest lanovi KPJ, da
kle u optinskim odborima i Sreskom NOO bilo je ukupno 29 lanova KPJ.
Od 66 odbornika 23 su imuni (prilino imuni), 17 srednjeg i 26 siromanog
imovnog stanja.
Od 35 NOO, obuhvaenih izvjetajem predsjednika Sreskog NOO, ko
jem dodajemo i podatke o NOO sela Majki-Japre, proizlazi da svi seoski
odbori (njih 36) ukupno imaju 153 odbornika, od kojih 118 mukaraca i 35
ena. U devet odbora ene nisu bile uopte zastupljene.
Samo sedan odbornika su lanovi KPJ i tri kandidati za lanove KPJ,
to potvruje ocjene i Oblasnog komiteta KPJ i Okrunog komiteta KPJ
Podgrme da je prijem u Partiju odanih aktivista na sanskom srezu veoma
spor i da se poslije ofanzive sporo obnavljaju partijske organizacije.
Od 153 odbornika samo dvojica su trgovci, jedan radnik, a svi ostali
seljaci, od kojih 27 imuniji, 56 srednjeg, a 70 siromanog stanja.
Sredinom 1943. dolazi do znatnog proirenja rada optinskih NOO, pa
se formiraju i odgovarajui sektori, tada tako nazivani, za pojedine djelat
nosti. Tako Optinski NOO Luci-Palanke 4. septembra 1943. ima u svojoj
organizaciji: sudski, ekonomski, vjerski, kulturno-prosvjetni, zdravstveni i
sektor za AF. To je zahtijevalo da se povea broj odbornika-profesionalaca
u optinskom NOO, ali i angaovanje odgovarajuih slubenika za administrativno-tehnike poslove.
Slino organizaciji Optinskog NOO Luci-Palanke, bili su organizovani
i svi ostali optinski NOO na sanskom srezu.
Zbirni pregled
sastava NOO optina i sreza Sanski Most
19. oktobra 1943. godine

m.

3
3
3
3
3

3
3
3
3
3

Svega ONOO:
SNOO

15
5

15
5

Svega:

20

20

ONOO L. Palanka
ONOO B. Milanovac
ONOO Lipnik
ONOO Halilovci
ONOO Dabar

KPJ

sv.

m.

2
2
3
3
1

7
5
10
6
5

6
5
9
5
4

11
4

33
13

15

46

10

____ ___

siro
mano

sv.

srednje

Plenum

prilino

l.

l. KPJ

Ui odbor
ODBOR

seljaci

Imovno stanje

1
1
1

10
8
13
9
8

29
11

4
2

48
18

5
9

23

17

8
18

40

66

14

23

17

25

13

AKTIVNOST NOO I POZADINSKIH VOJNIH VLASTI


1943. GODINE
Jedan od najvanijih zadataka NOO neposredno poslije ofanzive, a i
kasnije, bio je ishrana vojske, brojnih izbjeglica i onih porodica kojima je
domainstvo bilo uniteno. Sauvana dokumenta reljefno pokazuju s koli-

116

kom su se ljubavlju i panjom Podgrmelije starale o ranjenim i bolesnim


borcima i uopte o vojsci. Samo 15. marta 1943. omladina i AF Tuk-Bobije
su za bolnicu u svom selu napravili 30 kg kolaia, 20 jaja, 1 kajganu, 4 kg
kajmaka, 1 pitu i 5 sireva.187
Narodnooslobodilaki odbor Maj ki-Japre od polovine februara do 30.
jula 1943, prema nepotpunim podacima, dao je za nau vojsku sljedee:
7.610 kg kukuruza, 2.432 kg kruha, 2.574 kg krompira, 253 kg brana, 331 kg
graha, 2.144 kg mesa, 194 jaja, 7,30 kg masti, 21,50 kg slanine, 315 litara mli
jeka, 98 pita, 20 sireva, dvije litre rakije, 89 kg jema, 141,5 kg zobi, 10.000 kg
sijena, 30 pari opanaka i 7.730 dinara. U to vrijeme ovo selo je imalo: 1.297
stanovnika i 307 izbjeglica. Stoni fond sela se sastojao od: 77 konja, jedno
magare, 58 volova, 223 krave, 120 junadi, 190 teladi, 1060 ovaca, 147 koza, 163
vee i 148 manjih svinja.188
Jo od ljeta 1943. NOO, odbori AF i USAOJ-a organizuju takozvane
kampanje u kojima se prikupljaju dobrovoljni prilozi za vojsku i iza izbjeg
lice. Na seoskoj konferenciji, ili u zaseoku, ako je selo veliko, iznese se obi
no politika situacija, govori o borbama NOV i onda o potrebi prikupljanja
ivotnih namirnica, odjevnih predmeta i drugog za vojsku, sirotinju i izbjeg
lice. I tada predstavnik svakog domainstva ustaje i iznosi koliko e ega
njegova porodica dati u toj kampanji. Verno esto se razvija takmienje izme
u pojedinih porodica koja e dati vie priloga u kampanji, a omladina, opet,
to takmienje prenosi meu sela i optine.
Najvie sauvanih dokumenata o prilozima o hrani, odjei i drugom za
vojsku iz 1943. ima za selo Majki-Japru. Meutim, sauvan je jedan pregled
dobrovoljnih priloga za vojsku u vremenu od 15. februara do 25. septembra
1943. na podruju Sreskog NOO Sanski Most.189 U sljedeem pregledu je za
svaki optinski NOO posebno dato koliko je koja organizacija sakupila do
brovoljnih priloga, i to: NOO, odbori AF-a i odbori USAOJ-a.
U ovom pregledu nije obuhvaeno selo Majki-Japra jer je pripadalo
potkalinjskoj optini krupskog sreza. U nekim izvjetajima NOO ovog sela
iznose se i posebni podaci o rezultatima prikupljanja namirnica i drugog za
potrebe NOV i pozadinskih vlasti. Na poetku izvjetaja o prikupljenoj hra
ni od 1. septembra do 1. oktobra 1943. Odbor konstatuje da je prikupljenim
namirnicama i drugim snabdijevao: Oblasni NOO za Bosansku krajinu, poli
tiki kurs, uiteljski kurs, Okruni NOO, zarobljene Nijemce, Podgrmeko
podruje. Potu br. 2, IV odjeljenje, Okrunu ambulantu, Okruni komitet
KPJ, Ambulantu u Lukiima, Etapnu stanicu u Luci-Palanci, Vojno-tehniku
radionicu u Haanima, doktora Seklera, nastavnika kursa, i jo neke.
Samo u toku septembra i oktobra 1943. ovaj Odbor je navedenim insti
tucijama izmeu ostalog predao:190 5 979 kg penice, 911 kg kukuruza, 50 kg
jema, 1.343 kg zobi, 952 kg graha, 3.370 kg krompira, 5 kg masti, 426 1 mli
jeka, 164 kg voa i 420 kg povra, 186 jaja, 12 kg kajmaka, 325 kg smjese,
22 kg kruha, 480 kg mesa, nekoliko kg mlijenih proizvoda, plahti, biljaca
i slino.191
187 Muzej
188Muzej
189 Muzej
190 Muzej
191 Muzej

revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok. br. 855.


revolucije Bosanske krajine, Banjaluka, arhiv, dok. br, 7110/8.
revolucije BiH, Sarajevo, Arhiv, br. dok. 986, 1005,
1074.
revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok. br. 986, 1005,
1074.
revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok. br. 1206.

117

Bosanski HOQ 5472 13874


43O
440
Milsnovac: AFZ
520
USAOJ 382

3780 9790 10235 1850


20 1640 140
276
178
50
I75I

HOO
200 119*4
AFZ
72
8
20
USAOJ 30

2237 IO50
38
25

9580 IO739

Halilovci: N0Q 18000 22000


AFZ
USAOJ 30

1030 22525
297 900
50 100

3537

350

6480

1850

mm

65
9

5076
350
65

4850 10000 26850


535 520 IO35O
284 400 _6320

Lipnik s

Dabar:

Luci
Palanka:
SVEGA

SVEUKUPNO

H09
223O
AFZ
50
USAOJ 8

N09 9616 12311


AFZ 4842 1098
1160
USAOJ 123O

2067
*

200

699O5

16364 47372

88

**

88

220

20

165
I50

500

10

48
523O

76119I3I29

piata

arapa

kokoiju

krmaka

janjaca-jaradi

koza

580 4285 85 415 55 250 21 60


27
200
35
239
13
280
6 206 18

" 220

542

35
306

NOO 35518 66659 I3747 45432 55278 12939 6048 4785


AFZ 5594 1546 1211 1440
200
12340 140
USAOJ 1680
I7OO .1046 5OO
8301
280
50
SREZ 42592

ovaca

goveda

pira

proje

jema

krompira

zobi

graha

kukuruza

Optine:

penice

S P I S A K
dobrovoljnih priloga za vojsku od I ofenzive do 25 sept. 1943 godim
na terenu Sreskog NOO Sanski Most

6048 5265

45I 1518

230
2

158 50

mm

65

95 197
18

12.

170

1527 170

12 177
8 78

4
a*

72 402 ]L17
101
4
20

12

50
48 213 65
105 44 .

900 76 110
27
20
145 IO5I 237

19

45I

14 490 70

939 76 269 1541 334

LipnikS

NOO
AFZ
USAOJ

57

i 100

15 IO5O 85 60
5 3645 121 394
280 45 38
50

**

-]

80
LIO

50 550 50 45
7
6 20 30 1500 175 489
3 65 22 1850 80 335

55000
500

10
12
5

3385
25000
3000 25

558 14530
240

32752
1200 :
560

235O

90000 300

6500 55
12000 57

jaja

ljevaa

153 219 375


353 367 665
213 167 1206
4497 185 200 300
100 407 11 3842
405
25 18
30
200

45
6

52
19

10

**

16
9

110

16
25

"*

40
100

15

57
73

H
0 mahuna
HS1

54 3202
23 1157
21. 1011

pita

hljeba

masti

vune

18373
740 75
5999 62

jagoda

88 61
71 52

novca

kajmaka

sira

mlijeka

rakije

oraha

3 40

453
7 1380
9 1400

6393 242 315


52 9 30 23 12
940
60
90
25 15 100
2
2
17

NOO
AF
USAOJ

. Luci NOQ
Palanka: AFZ
USAOJ

33
45

-] .20 32 20

Halilovci:NOQ
AFZ 10 90
USAOJ
s
Dabar:

siraca

Bosanski NOO 4
Milanova*:AFZ 8 48
USAOJ 6 71

meda

biljaca
pekira

Optina:

273
102

90 35

80 2000 500 75O 254


54 2545 630 380 1850
24
899 224 775 274

62
-

217

L508 1600 135 105 221125 300 702 26579 868 1209 929
SVEGA: NOO 4
9
II94O 155
AFZ 18 363 52 273' 42].3008 626.,
94 4042 1635 808 6720 112 110
-319
40
3560 219 439
USAOJ'
6 240 6 219
21944 119
50 I95O 461 1042 1987 82 298
SVEUKUPNO SREZ:28 6O3 67 492.L590].8168 980 1863 255OIO 574 846 3257I 2964 3059 9636 I94 408

257

522
390

1169

Proljee 1943. bilo je veoma teko i za stanovnike pasivnih krajeva:


Drvara, Grahova, Glamoa, pa su svakodnevno u Podgrme stizale grupe i
pojedinci iz tih srezova. U karavanima, sa konjima natovarenim odjevnim i
drugim predmetima od vune, lana i drveta i izvjesnim koliinama soli, obila
zili su podgrmeka sela i razmjenjivali tu svoju robu za ito.

Stevo
ulibrk,
Sanski Most.

predsjednik,

Petar

Milinovi,

potpredsjednik

Sreskog

NOO

Kako su mnogi od njih dolazili iz krajeva gdje su djelovale etnike


jedinice, neki od njih su tako snabdijevali i njih dobijenim itom. Zato su
NOO zaveli veoma strogu kontrolu tih karavana da bi sprijeili verc itom,
odreujui i uslove razmjene, pored ostalog da se, na primjer, za jednu drve
nu vui ju daje 20 kg kukuruza.
Mio Bundalo pie 24. maja 1943. sekretaru Okrunog komiteta KP za
Podgrme Ahmetu ehoviu da karavani iz Drvara i drugih pasivnih krajeva
120

donose bezvrijedne stvari, a odvoze ito, da neki vercuju na svom terenu sa


neprijateljem etnicima. Podgrme je preplavljen ovim karavanima. Zato
je zabranjen dolazak tih karavana u Podgrme, dok se ne dogovore komande
podruja Podgrme i Drvar.192 Neto kasnije ovo pitanje je regulisano tako
da su NOO i komande mjesta pasivnih krajeva davali propusnice i strogo
vodili rauna kome daju propusnicu za Podgrme, radi razmjene svojih do
bara za neophodno ito. Meutim, problem ebezbjeenja hrane stanovnitva
pasivnih krajeva bio je daleko vei i produio se kroz itavu 1943, pa i ka
snije. Zato su s tih podruja ljudi dolazili u grupama na poljske radove u
Podgrme i za taj rad dobijali namirnice koje su potom odnosili svojim
porodicama. Kako je mnogim podgrmekim selima nedostajala radna snaga
za poljske radove, jer je veina sposobnih mukaraca, i mnoge djevojke, oti
la u vojsku, mnogi su nastojali da to due zadre te ljude i ene na rado
vima u svojim domainstvima. Meutim, ti ljudi i ene bili su potrebni i na
drvarskom okrugu, a trebalo je i druge grupe da dou i snabdiju svoje poro
dice hranom, radi ega nisu bili u mogunosti da produavaju rokove borav
ka Drvarana u selima Podgrmea.193
Proljee i ljeto 1943. bilo je veoma teko i za sve jedinice i ustanove na
slobodnoj teritoriji u pasivnim krajevima (Drvar, Glamo, Grahovo, Mrkonji-Grad i drugi, pa je Podgrme slao brojne karavane sa hranom i u te kra
jeve. Meutim, neposredno iza neprijateljskih upada u Podgrme, u vrijeme
obnove rada narodnooslobodilakih odbora, komande podruja i komandi
mjesta, s proljea 1943, to nije bilo mogue.
Koliko je teko i slabo snabdijevanje bilo u tim pasivnim krajevima,
svjedoi pismo koje je sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu
uro Pucar Stari uputio 26. maja 1943. Okrunom komitetu KPJ Podgrme,
u kojem kae da je stanje ishrane vie nego oajno (u Drvaru, Prekaji), da
vojska jede samo orbu i meso bez hljeba, pa pie ... ovdje je mast nepo
znata. Zato predlae da se prikupi dobrovoljnih priloga u itu, a mast da se
kupi i poalje na drvarsko podruje. Ve 6. juna Okruni komitet je poslao
prvu koliinu namirnica Oblasnom komitetu u Prekaju, a potom je slao re
dovno dok je bilo potrebno.194
U ljeto 1943. dolo je i do privremene seobe mnogih porodica iz naju
groenijih i najsiromanijih sela glamokog i grahovskog sreza u Podgrme
zbog nestaice hrane. U jednoj grupi dolo je 70 porodica iz glamokog, kuprekog i livanjskog sreza jer su stradale i pogorjele i bile ugroene od usta
a i etnika. Sve one su razmjetene na sanski srez, kod pojedinih porodica,
koje su im obezbijedile ishranu. Izbjeglice su potom uestvovale u svim po
slovima domainstva u koje su bile smjetene.
Avgusta 1943. samo na podruju NOO Bosanskog Milanovca bilo je 19
izbjeglih i pogorjelih porodica iz susjednih sela, sa 104 lana, o kojima se
brinuo ovaj Odbor.
Narodnooslobodilaki odbori i Komanda Podgrmekog podruja, te ko
mande mjesta veoma dobro su saraivali na zajednikim poslovima, kao to
je briga o ivotu na slobodnoj teritoriji i snabdijevanju vojske, sirotinje, iz
192 Institut

za istoriju Sarajevo, arhiv, fond NOB Podgrme.


revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, fond NOB, Podgrme.
194 Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, dok. br. 1424 i 1488.
193Muzej

121

bjeglica. Zato su povremeno, a po potrebi i ee, odravali zajednike kon


ferencije, dogovarali se o poslovima i zauzimali stavove o svim vanim pita
njima od interesa za stanovnitvo i NOB.
Tako je, pored drugih, i 20. jula 1943. odrana konferencija predstav
nika vojne vlasti, pozadinske vlasti i predsjednika sreskih i optinskih NOO
i seoskih NOO. Konferenciji su prisustvovali: iz Podgrmekog NOP odreda
Milutin Vujovi, zamjenik politikog komesara, dr Policer, referent saniteta
i Vaso V. Pratalo, intendant odreda, iz Komande podruja: Stevo Vjetica,
komandant, Stevo Stupar, zamjenik komandanta, Petar Vulin, pomonik ko
mandanta, Jovo Mri, intendant podruja; Komandu mjesta Bosanska Kru
pa (grad nije bio osloboen) je zastupao Nikola Gavrilovi, komandant,
Luci-Palanku Duan Despot, zamjenik komandanta, Budimli-Japru Relja
Liina, komandant, Sanicu Duan Kerkez i Lipu uro Vunjak, komandant;
ispred Sreskog NOO Sanski Most bio je povjerenik Duan Despot, sa 33 la
na optinskih i seoskih NO odbora.195
Na ovoj konferenciji podnijeti su izvjetaji o pripremama za vridbu i
o samoj vridbi. U Luci-Palanci je osnovana radna eta etelaca i kosaca.
Dabar je imao omladinsku radnu etu. Predstavnik NOO Lipnik je iznio da
je politika situacija slaba (prije otkrivanja etnikog odbornika). U Donjem
Lipniku Odbor nikako ne radi. NOO u fondu ima 400 kg kukuruza, 5 kg ma
sti, 24.000 dinara u gotovom (poslali su 18.000 dinara Komandi podruja).
Osnovane su i radne ete. Predstavnik NOO Halilovci je referisao da je rad
na eta formirana i da je na poslu, da su prikupili 2.372 kg ita u fond za
potrebe vojske i 8.000 kg sijena.
Na zavretku rada zakljueno je da se izvri mobilizacija ljudstva za
vojsku (za novi 2. bataljon 6. brigade), da porodice rade sklonita za ito, a i
za lanove porodice za sluaj neprijateljskog prodora u Podgrme.
etvrtog avgusta 1943. odrana je jo jedna konferencija predstavnika
vojnih i pozadinskih vlasti, predsjednika sreskih odbora i povjerenika za
etvu.196S podruja sanskog sreza na ovoj konferenciji su bili Stevo ulibrk,
predsjednik Sreskog NOO, Petar Milinkovi, sekretar i Ilija Divjak, povjere
nik za etvu. U radu konferencije uestvovali su i lanovi taba 1. poljopri
vredne drvarske brigade David Baji, komandant, Duan Bursa, politiki
komesar i Boja Vukovi, zamjenik politikog komesara, kao i Milo Milankovi, politiki komesar Glamokog radnog bataljona.
Konstatovano je da je stanovnitvo Podgrmea lijepo primilo omladinu
Glamoa i Drvara, koja je dola da pomogne da se blagovremeno ponje i
ovre ito prilino rodne godine. Dobar broj ovih omladinaca i omladinki
radilo je i na sanskom srezu.
Zanimljiva je tadanja ocjena rada NOO i drutvenih organizacija na
sanskom srezu, koju je dao predsjednik Sreskog NOO Stevo ulibrk. Po
njegovim rijeima tadanja politika situacija na srezu nije bila zadovoljava
jua ali se svakim danom popravljala. Optinski NOO i seoski odbori na po
druju Dabra slabo rade. Omladinska organizacija i odbori AF u toj optini
su obnovljeni, ali jo ne rade dobro. Rad Optinskog NOO Bosanski Milano
vac je dobar, kao i rad AF i omladine, ali rad seoskih odbora nije tako
iss Muzej revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok br. 959 i fond NOB, Podgrme.
1,18 Institut za istoriju, Sarajevo, arhiv, dok. br. 1566.

122

dobar. Dok Optinski NOO Luci-Palanka radi dobro, seoski su slabi. Rad
odbora AF i omladine na ovoj optini je bolji od rada seoskih NOO. Rad
Optinskog NOO Lipnik je prilian, ali seoski slabo rade. Odbori AF i omla
dine su jo slabi. Optinski NOO Halilovci dobro radi, seoski odbori prilino,
a odbori AF-a i omladine dobro. Formirane su seoske i optinske zdravstve
ne sekcije, dok se seoske osnivaju.. etva je poela, a ito se vre sa tri vralice. U etvi uestvuju omladinski bataljoni Glamoa i Drvara. Meu prvim
ponjeveno je vojniko ito u svim selima (ito s naputenih imanja i si. ide
u vojne magacine). Vridba ovog ita ve je poela u Halilovcima i Bosan
skom Milanovcu. Samo na sanskom srezu sa naputenih imanja prikupljeno
je u ljeto 1943. godine 18.608 kg ita. Lipnika optina je organizovala i po
kosila travu za potrebe vojske, 60 kosaca kosilo livade.
estog avgusta 1943. odrana je jedna od mnogobrojnih konferencija
Sreskog NOO Sanski Most u Luci-Palanci. Dnevni red je bio: 1. Referat o
politikoj situaciji, 2. Izvjetaj o radu, 3. Ishrana vojske, 4. Zadaci, 5. Kriti
ka i 6. Razno.
U radu konferencije je uestvovala i Paula Humek, organizacioni sekre
tar Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza, Ilija Divjak, povjerenik za etvu na
srezu, Ljubo Ili, predsjednik Optinskog NOO Dabar, Dane Davidovi, za
mjenik predsjednika Optinskog NOO Lipnik, Simo Andulajevi, zamjenik
predsjednika Optinskog NOO Luci-Palanka i Stevo ulibrk, predsjednik
NOO, pored drugih lanova Sreskog NOO Sanski Most.197
NOO su se morali brinuti i o snabdijevanju stanovnitva solju. U tome
im je najvie pomagala NOV, koja je iz zauzetih gradova evakuisala i odre
ene koliine soli, pa ih rasporeivala jedinicama NOV i pojedinim okruzima za stanovnitvo. Ekonomski odsjek 2. bosanskog korpusa je, uz saglasnost
Oblasnog komiteta KPJ (koji tada neposrednije djeluje i u poslovima na
rodne vlasti, jer jo nema Oblasnog NOO) dodijelio 14.500 kg soli za stanov
nitvo Podgrmea, s tim da se jedna treina rasporedi sirotinji besplatno, a
ostalo da se razmijeni: kilogram soli za dva kilograma ita.198.
NOO su od ljeta 1943. vrili i otkup ita i drugih namirnica da bi se
stvorile dovoljne rezerve za snabdijevanje brigada i divizija NOB koje su
djelovale izvan Podgrmea u drugim krajevima Bosanske krajine, pa i dalje.
NOO odbori su morali da rjeavaju pitanja, pa i da ozbiljnije interveniu u pojedinim sluajevima. Tako Sreski NOO Sanski Most pie 4. okto
bra 1943. optinskim NOO da se sprijei enidba ljudi ije su supruge zaro
bljene i jo ive. Isto tako da se sprijei enidba malodobnih, jer je bilo
dosta i takvih sluajeva. Istovremeno se odborima skree panja da treba
mnoge bogomolje, kao crkve i damije, zaputene, neiste i poruene u
pola ... to pre dovesti u ispravno stanje ...
Zanimljiv je jedan drugi dopis ovog odbora, upuen Okrunom NOO
Podgrme, kojim trai majstora koji zna napraviti spravu kroz koju bi se
mogla preiavati prljava voda jer Dabar nema ive vode.
NO odbori su morali rjeavati i sporove oko ostavtine. Oni su nasta
jali najee nakon pogibije domaina u borbi. Tada bi rodbina pokretala
spor da bi od udovice oduzela imovinu, plaei se da e je ona preudajom
prenijeti u tue ruke. Sporovi su nastajali i zbog kunih stvari, odjee i si.
197 Muzej revolucije BiH, Sarajevo, dok. br. 959.
198 Institut za istoriju, Sarajevo, arhiv, br. dok. 1687.

123

NOO sela Dabar rjeavao je albu Vida (Nikole) Marjanovi zbog ostav
tine njegovog brata Boe.200 NOO Majki-Japre je rjeavao spor izmeu
Ane Majki, umrlog Petra i Mare Davidovi, oko majica, platna i drugih
stvari. Sreski NOO je 16. januara 1944, poslije sasluanja Petra Kecmana iz
Otia, u prisustvu jednog lana Okrunog NOO rijeio da Petar obavezno
preda svojoj snahi 150 kg raznog ita, 50 kg krompira, ovcu, kravu. Upuen
je tada dopis Optinskog NOO Luci-Palanka da poalje svog straara u Oti
i sprovede ovu odluku.
NOO-i su vodili i evidenciju o ljudima i stoci sposobnim za rad. Na
primjer, NOO Majki-Japre, 10. avgusta 1943. izvjetava da ima etiri para
konja sposobnih za dalje puteve, petnaest pari za blie puteve, pet kola konj
skih ispravnih, dvadeset neispravnih, pet volovskih kola ispravnih i trideset
neispravnih, dvanaest konjskih samara imaju, a treba im jo etrnaest, ima
ju jednog kovaa i trideset ljudi sposobnih za rad i etrdeset nesposobnih.
Ovaj odbor jednim drugim aktom izvjetava da je u 1943. kao pomo dao
plugove, sjemenje i poljski alat za sirotinju i partizanske familije na po
druju Majki-Japre: 240 plugova, 400 kg sjemenskog kukuruza, 500 kg krom
pira, 03 kg graha i 25 kg prosa, Sreskom odboru Bosanska Krupa dali su
sjemenskog krompira 100 kg i zobi 150 kg. U selu imaju 35 sposobnih
kosaca i 29 nesposobnih, imaju 64 brusa, zatim 70 etelaca sposobnih i se
damdeset ispravnih srpova, deset previjaica, etiri ispravne suare za voe
i dvije neispravne, i etiri majstora za suenje voa. U selu je tada bilo
osamnaest sanduara i 32 domae (trnke), te tri pelara.
U jednom dopisu NOO Majki-Japre izvjetava da u selu ima 22 nevjen
ana brana druga i da su tri nevjeste iz Drvara, po dvije iz Smoljane i
Grmue i po jedna iz Stijene, Vranjske, Glamoa, Ljubije, Benakovca, Luka
vice i Haana, te osam iz Majki-Japre.201

2 Muzej revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, fond NOB, Podgrme.


2i

Muzej revolucije Bos. krajine, Banjaluka, arhiv, fond NOB, dok. br. 14110/8,
i dok. br. 24110/8.

12. BORBE I AKCIJE NA SANSKOM SEKTORU


maja-juna-jula 1943. godine
Maja 1943. na sanskom sektoru voena je samo jedna borba s neprija
teljem. Zasjeda 3. bataljona 6. brigade je 13. maja izmeu Gaidika i Trome
e doekala jednu neprijateljsku etu koja je imala namjeru da od Ljubije i
Stare Rijeke dopre do Budimli-Japre. Nakon krae borbe neprijatelj je bio
odbaen uz gubitke.202
Podgrmeki NOP odred je imao vie akcija tokom maja, juna i jula,
ali preteno na podruju Bosanskog Novog, Bosanske Krupe i na komunika
ciji Bosanska Krupa Gudavac Krnjeua Bosanski Petrovac, te u
nekim petrovakim selima, gdje je vodio borbu s etnicima.
Juni 1943. je bio mjesec bez borbi na sanskom sektoru. Dio 2. bataljo
na Podgrmekog odreda bio je u ovo vrijeme postavio zasjedu ispod Milanovca, oekujui da e naii etnici s podruja istono od rijeke Sane. Meu
tim, zasjedu je neko otkrio pa su je etnici obili.203
U julu 1943. na sanskom srezu je izvedeno nekoliko borbenih akcija:
Nou 4/5. jula Podgrmeki odred je postavio jaku zasjedu na raskrsni
ci ceste Sanski Most Stari Majdan Prijedor. U zasjedi su bile dvije ete
1. bataljona, Udarna eta, eta zatitnice taba Odreda i jedna eta 2. bata
ljona. Jedna eta 1. bataljona je bila na osiguranju prema Staroj Rijeci, dok
je eta 2. bataljona bila na osiguranju od Sanskog Mosta prema Bojaniima.
Kako je 5. jula bio pazarni dan u Sanskom Mostu, mnogi seljaci su naili na
zasjedu, pa je ona bila otkrivena. Kada je iz Sanskog Mosta prema zasjedi
krenuo neprijatelj s blindiranim kolima i jaom jedinicom, borci su se povu
kli. eta koja je bila na osiguranju od Stare Rijeke, doekala je jednu nepri
jateljsku etu na odstojanju od 20 metara, nanijela joj gubitke i potisla na
zad u Staru Rijeku. Neprijatelj je sutradan napao u pravcu Lukavice. Poto
nije naiao na otpor, ubio je jednog djeaka i povukao se u Staru Rijeku.204
Dijelovi 1. bataljona Podgrmekog NOP odreda 6. jula postavili su za
sjedu prema Staroj Rijeci, na koju je naila neprijateljska jedinica jaine
jedne ete. Neprijatelj je puten na blisko odstojanje, doekan iznenadnom
mitraljeskom i puanom vatrom. Nakon krae borbe neprijatelj se povukao
uz gubitke u Staru Rijeku. Prvi bataljon nije imao gubitaka.205
Dok su jedinice 4. divizije 17. i 18. jula 1943. vrile napad na neprija
telja u Kljuu, i oslobodile grad, neprijatelj iz Sanskog Mosta je pravio ispa
de prema Fajtovcima i Luci-Palanci. Meutim, ne susrevi se s partizani
202 Zb. IV/13, str. 213.
203 Izvjetaj taba 4. divizije od 30. juna 1943. tabu 2. korpusa, Zb. IV/14, str.
204 Izvjetaj taba Podgrmekog odreda od 12. jula 1943. tabu 4. divizije, Zb.

230.

IV/15, str. 127.


*04 Izvjetaj taba 4. divizije od 13. avgusta 1943. tabu 2. korpusa, Zb. IV/16,
str. 76.

125

ma, vratio se u Sanski Most. Da bi sprijeili ove ispade neprijatelja, na


ovaj pravac je prebaena 3. eta 2. bataljona Podgrmekog odreda.
Devetnaestog jula 3. eta i jedan vod Udarne ete Podgrmekog odreda
postavili su zasjedu iznad Kiska. Na zasjedu je od Sanskog Mosta naila
jedna neprijateljska jedinica, koja je u meuvremenu opravljala cestu Sanski
Most Luci-Palanka. Neprijatelj je imao dva kamiona, tri motocikla, jedno
topovsko odjeljenje i vei broj biciklista.. Borci iz zasjede iznenadno su otvo
rili vatru i zapalili dva kamiona sa pionirskim alatom i unitili preko etrde
set bicikla, a zaplijenili trideset te dva mitraljeza, 10 puaka, pukomitraljez, tri sadnuka bombi, oko 3.000 metaka, dvije radio-stanice, etiri sanduka
specijalnog eksploziva i drugi materijal. Neprijatelj je imao vie desetaka
poginulih i ranjenih. Iznenadnom vatrom je razbijen, a mnogi vojnici su
pobjegli u Sanski Most. Neprijateljska komanda je petoricu strijeljala da bi
zastraila ostale i sprijeila bjeanje iz borbe. Neprijatelj je poslao pojaa
nje da bi zatitio povlaenje i nekoliko aviona, koji su bombardovali polo
aje partizana, ali bez ikakvih rezultata.206
Istog dana dijelovi Podgrmekog odreda napali su na jednu etu do
mobrana na Djedovai. Njemaka komanda iz Sanskog Mosta je poslala
pomo. U borbi su ubijena etiri Nijemca, dok je 28 domobrana ranjeno.
Nijemci su protiv partizana i na ovaj sektor poslali avijaciju, koja je bom
bardovala i mitraljirala poloaje partizana207
Neprijatelj je ovih dana vrio i opravku eljeznikog mosta na rijeci Da
bru nasuprot aplja. Dijelovi Podgrmekog odreda su nou 23/24. jula izvr
ili napad na neprijateljsku jedinicu koja je osiguravala opravku mosta. Me
utim, naili su na jak otpor brojno jaeg neprijatelja, pa su se poslije dvoasovne borbe povukli bez gubitaka.208
Dvadeset etvrtog jula neprijatelj je s tri tenka i pjeadijom vrio na
silno izvianje prema Kisku. Vratio se u Sanski Most bez sukoba s partiza
nima.
Izviaki bataljon 373. njemake divizije je 27. jula 1943. krenuo iz San
skog Mosta prema Fajtovcima. U podruju Kamengrada neprijatelj je otkrio
zasjedu dijelova Podgrmekog odreda, pa je poeo da se povlai. Meutim,
borci Odreda su ga napali minobacakom i mitraljeskom vatrom, pa su se
dam neprijateljskih vojnika ubili i sedam ranili. Neprijatelj je brzo dovu
kao pojaanje i podran avijacijom pokuao nanijeti gubitke odredu, ali u
tome nije uspio.208
Poloaje na Eminovcima je drao 2. bataljon Podgrmekog odreda.
Neprijatelj je 31. jula jakim snagama napao na bataljon, ali je razbijen i po
tisnut prema Sanskom Mostu. Neprijatelj je imao oko pedeset poginulih me
u kojima i jednog oficira. Jedan legionar je bio zarobljen. Bataljon je imao
etiri lake ranjena borca i jednog tee koji je od rane podlegao. Zaplijenjen
je po jedan mitraljez i pukomitraljez, 6 puaka, 2500 puanih i mitralje
skih metaka nianska sprava za top, dvogled, deset pari cipela jedan konj i
drugo.

206

Izvjetaj taba Podgrmekog odreda od 29. jula 1943. tabu 4. divizije, Zb.
IV/15, str. 307, 309310 i 439.
207 Dnevni izvjetaj 373. pjeadijske divizije od 20. jula 1943. godine, Regionalni
muzej Biha, arhiv, m. f. 57, sn. 220, Zb. IV/15, str. 439.
208 Zb. IV/16, str. 79.
sos Izvjetaj taba 2. podgrmekog odreda od 29. jula 1943. tabu odreda, Zb.
IV/15, str. 310. i 442.

126

Ovom prilikom neprijatelj je bio upao rano izjutra i u zaselak Bosan


skog Milanovca, am i iznenadio mjetane. Vojnici su uspjeli zapaliti neko
liko kua, ubiti Spasu, Stanu i Boju Veselinovi i zarobili nekoliko ljudi, me
u kojima Miloa i Petra Veselinovia. Meutim, tada ih je napao 2. bata
ljon Podgrmekog odreda, pa se neprijatelj povukao i sa sobom poveo
zarobljenike, ali je Milo Veselinovi uspio da pobjegne, kada su prolazili
kroz Naprelje, a Petra su nakon nekoliko dana pustili iz Sanskog Mosta.
Istog dana, rano izjutra, jo po mraku, neprijatelj je iz Ljubije doao
u Lukavice i zarobio radnu omladinsku etu iz Drvara koja je u ovom selu
ela penicu. Trei bataljon Podgrmekog odreda je napao neprijatelja u
Lukavici i nakon nekoliko sati borbe uspio razbiti i protjerati prema Lju
biji. Neprijatelj je uspio da prije borbe sprovode zarobljene omladinke i
omladince u Ljubiju.210

POVRATAK I PONOVNI ODLAZAK 6. BRIGADE


Za vrijeme boravka na podrujima juno i istono od Podgrmea i
Grmea 6. brigada je pored drugih brojnih akcija protiv etnika, ustaa i
Nijemaca, uestvovala i u napadu na Glamo, zatim u akciji na Klju, iz
kojeg je neprijatelj bio protjeran, pa je grad ponovo osloboen 19. jula 1943.
godine.
Da bi se osiguralo prihvatanje jedinica NOV koje su bile u obruu na
Sutjesci, juna, Vrhovni tab je naredio tabu 2. bosanskog korpusa da for
mira jednu lako pokretnu udarnu grupu bataljona od 700800 boraca i da
je uputi na june padine Bitovnje. tab Korpusa je naredio da 6. brigada u
ovu udarnu grupu uputi dva bataljona, a tab 9. brigade jedan bataljon.211
Odlukom taba 6. brigade u Udarnu grupu su upueni 2. i 4. bataljon.
Za komandanta grupe je odreen Mio Kolundija, tada zamjenik koman
danta Brigade, a za politikog komesara Dimitrije Bajalica, tada politki ko
mesar 6. brigade.
tab 2. bataljona su sainjavali: komandant Mile Davidovi, politiki
komesar Stanko Marjanovi, zamjenik komandanta Lazo ukovi, zamje
nik politikog komesara Sveto Liina. tab 4. bataljona su inili: komandant
Ratko Marjanovi, politiki komesar Ivo Oroz, zamjenik komandanta Mio
Doenovi, zamjenik politikog komesara Branko Brano Todi.
Bataljoni su s podruja Medne, Pecke i Jasenovih Potoka krenuli 13.
juna 1943. ka planini Bitovnji. Nakon izvrenja dobijenog zadatka Udarna
grupa se rasformirala, tako da se bataljon 9. brigade vratio u region, dok
su 2. i 3. bataljon 6. brigade rasformirali, pa je 2. bataljon popunio 4. bri
gadu, a 4. bataljon 1. brigadu 5. divizije. Samo se jedna eta 2. bataljona, sa
komandirom Nikolom Japundom, poto je bila odsjeena od glavnine Udar
ne grupe, vratila u Bosansku krajinu u sastav 6. brigade. Samo jedan manji
broj rukovodeeg kadra iz ove grupe vratio se na raspored u 4. diviziju.
210

Izvjetaj taba Podgrmekog NOP odreda od 13. avgusta 1943. tabu 4. divizije,
Zb. IV/4, str. 5254.
2 Nareenje taba 2. korpusa od 11. juna 1943. tabu 4. i 10. divizije, Zb. IV/14,
str. 5254.

127

Zbog odlaska 2. i 4. bataljona, a potom i zbog njihovog rasformiranja


i ukljuivanja boraca u 1. i 4. brigadu, 6. brigada je od 13. juna 1943. imala
samo dva bataljona. Tih dana za zamjenika komandnta 6. brigade je postav
ljen Rade Brki, a dunost politikog komesara je preuzeo Ratko Novakovi.
Nakon zauzimanja Kljua, 19. jula, 3. bataljon je krenuo preko Meeeg brda i ve 21. jula bio u Potkalinju. Prvi bataljon je krenuo prema Mlinitima, pa je 29. jula 1943. napao etniki bataljon i likvidirao etnikog voj
vodu uru Pleaa. Nakon te akcije i 1. bataljon, sa tabom Brigade, krenuo
je u Podgrme na krai odmor i popunu jedinica.
Po povratku u Podgrme, tab Brigade je odmah priao formiranju no
vog 2. bataljona. Kao jezgro je posluila eta Nikole Japunde, koja se vra
tila iz udarne grupe Bataljona, dok je komanda Podgrmekog podruja mobilisala jo oko 150 boraca iz podgrmekih sela.212 tab novog 2. bataljona
6. brigade su sainjavali: komandant Milan Milju, politiki komesar Slobo
dan Bogunovi, zamjenik komandanta Duan Kouti i zamjenik politikog
komesara Savo Popovi.

Susret u Luci-Palanci oktobra 1961. god.: nepoznat drug, Hajro Kapetanovi,


nepoznat drug, Stevo Stupar, Boo Cikota, Kota Na, Stevo Vjetica, efket
Maglajli, Petar Vulin, Redio Terzi i Slobodan Marjanovi.
22

Petnaestodnevni izvjetaj taba 6. brigade od 3. avgusta 1943. tabu 4. divizije.


Arhiv VII, k. 766 A, br. reg. 132.

Bataljoni 6. brigade su nedjelju dana davali zatitu radnim etama koje


su ele na njivama blizu neprijateljskih uporita. Po nareenju taba 4. divi
zije Brigada se 7. i 8. avgusta sakupila u Jelainovcima. Tu je stigao i njen
tab. Brigada je 8. avgusta krenula prema Meeem brdu, a 9. rano izjutra
produila ka Ribniku, gdje je stigla u pono.
Ve narednog dana izdata su nareenja bataljonima za djejstvovanje
prema Mrkonji-Gradu i Jajcu. esnaestog avgusta Brigada je ula u Mrkonji-Grad, koji su bili napustili etnici, a potom krenula na ienje Man ja
e.213 Na tom podruju je ostala do kraja avgusta. Prvog septembra ona se
nala na podruju Kozice, Tramonje i Hazia, a potom je na kraem odmoru
bila u Dabru, Kruharima i Tomini, istovremeno drei poloaje prema nepri
jateljskim uporitima u Sanskom Mostu i neposrednoj okolini.214
REORGANIZACIJA JEDINICA DRUGOG BOSANSKOG KORPUSA
Naredbom taba 2. bosanskog korpusa od 12. avgusta 1943. izvrena je
reorganizacija jedinica i postavljanje nekih rukovodilaca. U sastavu 4. divi
zije i dalje su ostale 6, 8. i 10. brigada i novoformirani Grahovski NOP odred.
U sastav Grmeke grupe Odreda, koja se tek ovom odlukom zvanino for
mira, iako je poela akcija ve drugom polovinom jula, uli u Podgrmeki,
Kozarski, Ribniki i Drvarsko-petrovaki NOP odred.
Istom naredbom za vrioca dunosti zamjenika komandanta 2. korpusa
postavljen je Branko Poljanac, dotadanji komandant 4. divizije, a za vrio
ca dunosti komandanta 4. divizije Petar Vojnovi, dotadanji zamjenik ko
mandanta 4. divizije, dok Vrhovni tab ne potvrdi ova imenovanja.
Za zamjenika politikog komesara 6. brigade postavljen je Hajro Kapetanovi, do tada rukovodilac Politodjela Brigade.
Naredbom je imenovan i tab Grmeke grupe odreda. Za vrioca du
nosti komandanta postavljen je Milorad Mijatovi, a za vrioca dunosti po
litikog komesara Ilija Doen i za intendanta Slobodan Pilipovi.
Meutim, naredbom od 8. septembra 1943, tab 2. korpusa je, na osno
vu odluke Vrhovnog taba, rasformirao Grupu grmekih odreda, iz koje se
izdvaja 900 boraca za popunu 1. proleterske NOU divizije. Ovom naredbom
Dimitrije Bajalica, raniji politiki komesar 6. brigade, potom udarne grupe
Bataljona, postavljen je za politikog komesara 10. divizije, a Vojo Todorovi,
dotadanji komandant 1. brigade, na dunost zamjenika komandanta 4. divi
-zije.215 Bajalica i Todorovi su na nove dunosti otili ve 30. avgusta 1943,
na osnovu prethodnog nareenja taba 2. bosanskog NOU korpusa.216
POKUAJI UPADA ETNIKA S MANJACE NA SANSKI SEKTOR
Od proljea 1943. etnici, jaine voda ili ete, a i manjih grupica poi
nju da vre upade unutar slobodne teritorije u Bosanskoj krajini. Bile su to
213 Izvjetaj

taba 6. brigade od 28. avgusta 1943. tabu 4. divizije, Zb. IV/16, str.
278281.
214 Izvjetaj taba 6. brigade od 18. oktobra 1943. tabu 4. divizije, Zb. IV/18, str.
103105.
215 Zb. IV/17, str. 121122.
216 Zb. IV/16, str. 297.
9 Srez S. Most u NOB

129

nasilnike bande koje su napadale usamljene borce, manje vojne jedinice,


sjedita narodnooslobodilakih odbora i karavane koji su prenosili ito iz
Podgrmea narodu i vojsci u pasivnim krajevima. Nikako, ili vrlo rijetko,
nisu primali borbu sa jaim jedinicama NOV. Takvo vrljanje i upade poku
ali su i na podruju sanskog sreza, odnosno Podgrmea. Raunali su da e
se partizanske jedinice raspasti pod pritiskom Nijemaca, ustaa i legionara,
pa su planirali ak i formiranje etnikog korpusa na podruju Podgrmea.
Poto je grupa od sedam boraca iz 2. Brigade rodom sa sanskog sreza
(i dva iz prijedorskog sreza) krajem avgusta 1942. pobjegla u etnike to su
krajem iste godine nainili i Gojko Manojlovi, raniji zamjenik komandandira ete i Milo Perii, raniji komandir Dabarskog voda. Kada je uslijedila
ofanziva na Podgrme, njih dvojica su se prikljuila etnicima i s njima
zajedno upadali u podgrmeka sela sanskog sreza.
Jedno kratko vrijeme, martaaprila 1943, dok su u Podgrmeu jo bile
okupatorske horde, etniki propagatori su zapoeli i odreenu propagandu,
a i organizovanje svojih uporita. Jedan takav etniki propagator, navodno
uitelj s Kozare, doao je tada u Lipnik i pridobio za etniki pokret neko
liko starijih ljudi koji su ostali kod kua. Te ljude su tih dana posjeivali i
ve poznati etnici sa sanskog sreza: Pavle Muti, Milo Perii, Lazo Mareta i jo neki. Tada je u Lipniku formiran etniki ravnogorski odbor, za
ijeg su predsjednika postavili Nikolu Raenovia, dok su lanovi bili Mile
Jovanovi, Ilija Jovanovi, Petar Mrda i jo nekoliko starijih seljaka. Ni
jedan od njih tada nije bio u jedinicama NOV, ve kod svojih kua. Povrat
kom nekih jedinica 6. brigade na teren Lipnika, sredinom aprila 1943, one
moguen je dalji dolazak etnika u Lipnik, ali je ostao ovaj odbor, za koji
se tada nije znalo. Tek kada se neto kasnije, s proljea i ljeta, osjetilo da u
Lipniku vie nema onog raspoloenja za NOV kao ranije, da prikupljanje
dobrovoljnih priloga za NOV i bolnicu ide veoma teko, Sreski komitet KPJ
je analizirao situaciju u ovom selu i dranje pojedinih seljaka. Nije bilo
teko otkriti da su etnici formirali svoj odbor i ko su bili lanovi etnikog
odbora, pa je vojni sud Podgrmekog NOP odreda avgusta 1943. izvrio istra
gu i ustanovio sve pojedinosti. Odrao je suenje i Nikola Raenovi, pred
sjednik etnikog ravnogorskog odreda u selu bio je osuen na smrt strije
ljanjem. Ostali lanovi odbora bili su samo kanjeni da daju odreene koli
ine ita i drugih artikala za vojsku, jer se utvrdilo da ih je Raenovi zaveo
i uvukao u ovo etniko kolo.217
Tokom proljea 1943. kada su partizanske jedinice bile napustile polo
aje u selu Podvidai, vratio se u ovo selo etnik Boro Mari sa grupom et
nika i nastojao za etniki pokret pridobiti Podvidaane. Tada mu se jedino
prikljuio Duan Raili Trivunovi, dok su ih u selu pomagali Milan Plavi
uster, Nikola Plavi Miin i jo nekoliko starijih seljaka. Dolazak jedinica
podgrmekog NOP odreda na ovaj teren onemoguilo je dalju proetniku
aktivnost Maria i Railia, pa su obojica, sa etnicima koji su s njima bili,
pobjegli preko rijeke Sane u Rakelie.218
217 Pismo

Mihajla Pejia, tadanjeg sekretara Sreskog komiteta KPJ Sanski Most,


od 25. juna 1975. autoru ovog djela.
218Radakovi Danilo, Nikola Vejnovi i Duan Rajli: Prilog za pisanje hronike
sela Podvidae, optina Sanski Most, str. 42, i 7273. U arhivu OO SUBNOR
Sanski Most.

130

Za vrijeme prikrivenog upadanja nekolicine


ovih
etnika u pojedina
sela sanskog sreza, etnici su pridobili 27 boraca NOV
i mladia iz sela i
odveli ih sa sobom na podruje Manjae, ili u neka sela na desnoj obali rije
ke Sane: Usorce, Rakelie, Tominu i jo neka. Tada su otili u etnike: etvo
rica iz Luci-Palanke219, pet iz Otia220, jedan iz Bonjaka2*1, dvojica iz Podvidae,222 estorica iz Bosanskog Milanovca,223 dvojica iz Otre Luke,224 dvo
jica iz Koprivne,225 jedan iz Slatine226 i etiri iz Devara.227
U jesen 1943. Vrhovni tab je donio
odluku o pomilovanju svih onih
koji napuste neprijateljske jedinice, a koji nisu poinili zloine protiv naro
da. Na brojnim konferencijama odranim te jeseni na sanskom srezu obja
njavana je ta odluka. Saznavi za nju jedan broj odbjeglih Podgrmelija
koji su se nalazili u etnicima na Manjai, ili u selima na desnoj obali rijeke
Sane, prebacio se u podgrmeka sela, u blizini svojih kua, pokuavajui da
provjeri njenu tanost.
Jedne veeri u Komandu podruja Podgrme, u Luci-Palanci, u kuu
Mirka Pratala doao je jedan od tih etnika. Traio je potvrdu da se njemu
nee nita dogoditi pa bi se tada jo jedna grupa etnika vratila na slobodnu
partizansku teritoriju i predala. Komandant i politiki komesar Komande
podruja rekli su mu da se potuje to se kae, da mu se nee nita dogo
diti, ni njemu ni drugim koji napuste etnike jedinicee, ako nisu nikakvo
zlo uinili narodu i narodnooslobodilakoj vojsci. Ovaj etnik je tada otiao
napolje, u no, i poslije jedan sat doveo jo pet etnika Poto su predali
oruje, s njima je obavljen razgovor, pa su istu vee puteni da odu svojim
kuama.
Krajem 1943. i poetkom 1944. god. vratila su se petnaestorica Sanjana
iz etnika i ponovo stupila u jedinice NOV. Izvrena je provjera, pa je utvr
eno da nisu napravili nikakav zloin prema narodu i NOB, izuzev to su
svojevremeno pobjegli u etnike. Tada su se iz etnikih redova vratila u
2'9

Poetkom 1943. iz Luci-Palanke su etvorica boraca otila u etnike i sva e


tvorica se iste godine vratili u NOV.
220 Iz Otia je drugom polovinom 1942. otiao u etnike Ilija Kora i poginuo, a
1943. Mirko Stani Prei, zv. elica i Milan Lipi, koji su poginuli kao etnici.
Mirko Mie Proi i Stevo Budimir su se krajem 1943. vratili u NOV.
221 Iz Bonjaka je poetkom 1943. jedan borac otiao u etnike i iste se godine vra
tio u NOV.
222 Iz Podvidae je 1942. jedan borac dezertirao iz NOV, a 1943. jo jedan. Otili
su u etnike, ali su se 1944. obojica vratila u NOV.
223 Iz Bosanskog Milanovca su poetkom 1943. osmorica otila u etnike,ali suse
iste godine dvojica vratila u NOV, meu kojima i Ilija Milanovi, koji je kao
borac NOV poginuo na Travniku 1944. godine.
U lanku Napad na ustako uporite Aliie, objavljenom u drugoj knjizi Pod
grme u NOB pogreno je reeno za Iliju Milanovia iz Koprivne da je pobje
gao u etnike, a poginuo je kao partizan, desetar, prilikom napada na neprija
teljska uporita u Sanskom Mostu, decembra 1942. godine. Autor navedenog
lanka S. . je zamijenio Iliju Milanovia iz Bosanskog Milanovca, sa Ilijom
Milanoviem iz Koprivne.
224 Iz Otre Luke su poetkom 1943. dvojica boraca dezertirala u etnike.
225 Iz Koprivne su 1943. dvojica boraca otila u etnike.
226 Iz Slatine je 1943. jedan borac otiao u etnike.
227 Iz Devara su 1943. etiri borca otila u etnike.

131

NOV i trojica iz grupe etnika Laze Marete koja su avgusta 1942. na Manjai pobjegla iz 2. brigade.228
Tokom itavog rata, zapravo samo 19421943, jer do zavretka rata
nije vie bilo bjekstva partizana u etnike, niti odmetanja pojedinih seljaka
u etnike. Sa podgrmekog dijela sanskog sreza 22 borca su prebjegla u
etnike i meu njima ostala, a 15 boraca je bilo prebjeglo u etnike, pa se
vratilo u partizane, od kojih su tri poginula kao borci NOV. Dakle, ukupno
ih je bilo 37 u etnicima, a 22 su ostala do kraja etnici, i to samo iz 11 sela
od ukupno 34 sela na lijevoj obali rijeke Sane.
BROJNI PREGLED
etnika i onih koji su bili otili u etnike pa se vratili u NOV

Naselje

1. Bos. Milanovac
2. Oti
3. L. Palanka
4. Devar
5. Dabar
6. Otra Luka
7. Koprivna
8. Podvidaa
9. Pratali
10. Djedovaa
11. Brdari
12. Slatina
13. Bonjaci
Svega:

Prebjegli
u etnike
i ostali
5
3

Prebjegli u etnike pa se
vratili u NOV
Poginuli Uesnici
Svega
u NOB
u NOV
2
1

1
3
5

3
4
5

Sve
ukupno

1
1
1
1

8
7
5
4
2
2
2
2
1
1
1
1
1

22

12

15

37

4
2
2
2

Iako su naili na slab odziv kod podgrmekog stanovnitva, kad se ra


dilo o stupanju u njihove redove, etnici s podruja Manjae, a meu njima
i oni odbjegli sa sanskog sreza: Pavle Muti, Lazo Mareta, Milo Perii i
drugi, nisu prestali da vre none upade u pojedina sanska sela. Tim upadi
ma uznemiravali su stanovnitvo, NOO i pozadinske vojne komande. U toku
tih dana upada etnici Muti, Mareta, Perii i jo neki uspijevali su da do
biju hranu, prenoite, informaciju o pokretu partizana i straa pozadinskih
vojnih vlasti. Zahvaljujui tim svojim malobrojnim saradnicima, etnikim
jatacima, uspijevali su najee da se izvuku ispred potjera odjeljenja NOV
ili straa NOO, komandi mjesta i podruja.
Za vrijeme aprilskog prodora Nijemaca i legionara u Podgrme, iza nji
hovih kolona je stigla od Prijedora u Bosanski Milanovac i vea grupa etni
ka Vase Mijatovia. Smjestila se u kolsku zgradu. Kada je o tome bio obavi
228 Od

osmorice sa Sanskog sreza koji su pobjegli u etnike avgusta 1942. vratili su


se 1943: Nikola J. Proi iz Otia, Luka V. Kecman iz Otia, Stojan Veselinovi
iz Bosanskog Milanovca i Zdravko Njegovan, zv. Bat, sva etvorica stupila u
NOV, a Kecman i Veselinovi su poginuli kao borci NOV.

132

jeten Milani Miljevi, zamjenik komandanta 6. brigade, koji se nalazio s


1. bataljonom na podruju Tuk-Bobije, poslao je jednu etu da napadne et
nike i razjuri ih. Meutim, etnici su sa svojih osmatranica primijetili par
tizane, pa su pobjegli bez borbe.229
Tokom 1943. nije dolo ni do jednog sukoba partizana s etnicima na
sanskom srezu (podgrmeki dio), jer su etnici izbjegavali sukob. Obino su
se prebacivali u manjim grupama, dvojica-trojica u grupi, prikradali se poje
dinim kuama, od preplaenih lanova domainstva traili hranu i poneku in
formaciju o partizanima. Veina porodica kod kojih su etnici navraali od
mah je obavjetavala najbliu partizansku komandu ili NOO o dolasku
etnike grupe, ali su etnici ve bili daleko u selima na desnoj obali rijeke
Sane.
Meutim, ove grupice etnika su uspijevale da u ponekim selima dobiju
saradnika, jataka, najee iz svoje porodice, ili blie rodbine. Zbog toga
su partizanski sudovi ve 1941. i 1942, a neto vie 1943. hapsili, sasluavali
i neke jatake osudili na smrt, dok su neke oslobodili, savjetujui ih da se ne
uputaju u saradnju s etnicima.
Na sanskom srezu tokom rata, na podruju podgrmekih sela, zbog saradnje s etnicima i izdaje NOB osueni su na smrt strijeljanjem iz Luci-Palanke dvojica 1941. i dvojica seljaka 1942. godine, iz Miljevaca jedan u
1941. i jedan u 1943. godini, iz Bosanskog Milanovca dvojica u 1942. i dvojica
u 1943. godini, iz Dabra trojica 1942. godine, iz Lipnika dvojica u 1943. godini
i iz Koprivne jedan u 1943. godini, ukupno esnaest lica.
Zbog saradnje sa ustaama i okupatorima osueni su na smrt strijelja
njem iz Dabra trojica u 1941. i jedan u 1942. godini i iz Luci-Palanke jedan
krajem 1942. godine, ukupno pet.
Tokom rata zbog pljake imovine osuena su dvojica, jedan iz Brdara
i jedan iz Johovice.
Zbog poinjenog zloina na slobodnoj teritoriji osuena su 1942. godine
tri lica iz Dabra.
Zbog estog dezertiranja iz vojne jedinice osuen je 1942. godine jedan
borac iz Luci-Palanke, zbog samovolje u 1941. godini jedan isto iz Luci-Pa
lanke, zbog nevrenja dunosti, to je omoguilo divljanje mase, osuen je
1942. godine jedan borac iz Harovaca i zbog neposlunosti strijeljan je 1942.
godine jedan seljak iz Dabra i 1943. godine jedan borac iz Miljevaca, a zbog
samoranjavanja pred akciju jedan borac iz Otia.
Za vrijeme NOB na osloboenoj teritoriji podgrmekog dijela sanskog
sreza zbog saradnje sa etnicima, ustaama i okupatorima, kao i zbog pljake,
poinjenih zloina, estog dezertiranja, samovolje, nevrenja dunosti i nepo
slunosti osueno je ukupno 32 lica, od kojih tri ene i 29 mukaraca. Iako su
ova lica bila osuena, njihove porodice nisu bile odbaene, niti izolovane. Na
protiv, svim svojim radom i ueem u borbi dokazivali su (izuzev rijetkih
sluajeva) da nisu za ono za to je bio kanjen njihov lan porodice.
229Milani

Miljevi: Sa 1. bataljonom 6. brigade u Podgrmeu za vrijeme aprilske ofanzive 1943. godine, rukopis u pripremi za tampu, str. 4.

133

BROJNI

PREGLED

kanjenih 19411945. godine

Svega

___

2
2

2
3

4
2
4
3
1

----

5
2
4
7
1

----

___

____

--

3
____

____

____

__

_
_

_
_

____
___

1
1

1
1
1
1
3

11

32

1
1

-1

16

21

7
2
4
11

1
1

Sveukupno

sv.

svega

42.

vanja
samovolje

41.

neposlu
nost

svega

odgovornost

43.

poinjenog
zloina

42.

pljake

41.

1. Luci-Palanka
2. Lipnik
3. Bos. Milanovac
4. Dabar
5. Koprivna
6. Brdari
7. Hadrovci
8. Johovica
9. Oti
10. Mjljevci

s ustaama
i okupatorima

s etnicima

svega

Naselje:

dezerterstva
i samoranja-

Z B O G :
ZBOG SARADNJE

13. AKTIVNOST ANTIFAISTIKIH ORGANIZACIJA


DO OSLOBOENJA SANSKOG MOSTA
Do ljeta 1943. bile su obnovljene sve drutveno-politike organizacije na
sanskom srezu, organizacija KPJ, SKOJ-a, AF i USAOJ-a. Njihova aktivnost
se veoma razvila. Uspijevale su normalizovati stanje, organizovati rad pozadi
ne, ukljuiti i brojne odbornike NOO, odbora AF2 i USAOJ-a u razne aktivno
sti na slobodnoj teritoriji. Sve je to zahtijevalo veoma mnogo rada, mnogo
politikog djelovanja, ali i organizovanja raznih poslova, i to u kraju iz kojeg
su skoro svi odrasli i za vojsku sposobni mukarci ve bih u vojnim jedini
cama.
I ove godine brojnim zborovima proslavljena je druga godinjica NOB.
Bile su to snane manifestacije jedinstva fronta i pozadine, koje su pokazale i
rezultate u naporima da se zacijele rane protekle ofanzive.
Neposredno pred etvu Oblasni komitet KPJ za Bosansku krajinu uputio
je proglas kojim je pozvao narod da se udrui u radne ete i bataljone i tako
uspjenije obavi etvu, da se radi danju i nou, da se to bre sklanja ito i
da se ne dozvoli da neprijatelj uniti ljetinu na njivama, ili da do nje kasnije
doe.
Bio je to krupan zadatak pred kojim su se nale partizanske i druge anti
faistike organizacije i NOO-i sanskog sreza, jer je bilo daleko vie njiva pod
penicom i drugim usjevima nego to je raspoloiva ljudska i stona snaga
mogla na vrijeme i uspjeno da obavi etvu. Zato je Oblasni komitet KPJ (koji
jo uvijek koordinira i rad okrunih NOO, jer nije bilo oblasnog NOO) uputio
na sanski srez Prvu poljoprivrednu omladinsku radnu brigadu Drvara (tab:
David Baji, komandant, Duan Bursa, politiki komesar i Boja Vukovi,
zamjenik politkomesara) i Glamoki radni bataljon (Milo Milakovi, politiki
komesar) da pomognu stanovnitvu sanskih i podgrmekih sela u etvi.
Odmah se prilo organizovanju radnih eta u svim optinama, pa je etva
itavo ljeto bila glavni zadatak svih drutveno-politikih organizacija sanskog
sreza. Svaka konferencija ili sastanak, odran u to vrijeme, imao je na dnev
nom redu i izvjetaj o toku etve. I Sreski NOO, kao i optinski i seoski, imao
je posebno izabranog povjerenika za etvu, koji je na j neposredni je bio zadu
en za organizovanje etve i rjeavanje mnogih problema koji bi iskrsavali s
tim u vezi (raspored vralica, raspored etelaca, njihova ishrana itd.). Kada
su bile mogunosti, i vojne jedinice, ete i bataljoni, zatiavali su eteoce dok
su radili u pograninim selima, a naroito poslije sluaja kada je neprijatelj
uspio iznenaditi i na spavanju zarobiti grupu iz Drvarske omladinske radne
brigade.
Jedan od krupnih novih problema na sanskom srezu u ovom periodu
bio je pojava etnikih grupa koje su upadale s podruja Manjae i koje su
uspjele da za sobom povuku nekoliko boraca i seljaka, pa ak i mlaih.

135

Na prilazu Podgrmeu, na Risovoj gredi, pojavio se i pop uji s et


nicima. On nije imao hrabrosti da zakorai i u Podgrme, iako u njemu
tada nije bilo veih partizanskih snaga. Nije postojala opasnost od ma kakve
vojne akcije, ili pak nekakvog iole znaajnijeg politikog uspjeha ubaenih
grupica etnika na sanski srez. Meutim, injenica da u tom, tada istom
kraju, u kojem se od poetka ustanka nije pojavio ni jedan etnik, nou
vri ja ju etnike dvojke i trojke, strae pojedine porodice, prisiljavaju ih
da im daju hranu, sugeriu neke svoje poglede, zahtijevala je veu politiku
budnost svih svjesnih snaga. Tako, na primjer, pod uticajem ovih etnikih
grupica u dva seoska NOO poneki odbornik bi ustao protiv oivljavanja
rada omladine i ena, ili branio selo prilikom utvrivanja obaveza prema
NOV i si. Partijska rukovodstva sanskog sreza i sve organizacije i lanstvo
morali su i ovom pitanju posvetiti dunu panju. A kada je otkriveno neko
liko proetniki orijentisanih odbornika, u Lipniku i Podvidai, na konfe
rencijama u selima nije bilo teko dobiti saglasnost naroda za presudu
izreenu nad tim izdajnicima NOB, jer je podgrmeko stanovnitvo odluno
bilo protiv etnika, to je potvrivalo kroz dvije godine borbe.

AKTIVNOST I RAZVOJ SKOJ-a I USAOJ-a


Analizirajui stanje omladinskih organizacija, Oblasni komitet SKOJ-a
za Bosansku krajinu 20. aprila 1943. pie svim skojevskim organizacijama
oblasti:
Ofanziva udruenih neprijateljskih snaga na nau osloboenu terito
riju koja je bila bezobzirnija i nemilosrdnija od svih dosadanjih bila je teka
i surova kola kroz koju je proao na narod i naa omladina. To je bila
kola u kojoj je krajika omladina polagala najtei ispit od kako traje NarodnooslobocUlaka borba, ispit vjernosti i odanosti Narodnooslobodilakoj
borbi...
Nakon navoenja da su stotine omladinaca i omladinki uzele puke u
ruke i stupile u redove NOV, istie se da:
U juriima kod Sanskog Mosta i ispod Grmea na Paunovcu i Drav
skom Vagancu, na Crkvenom i Mlinitu na vapske tenkove i bunkere, pod
kiom tanadi, mladi borci naih brigada polagali su ispit neogranienog portvovnja i samoprijegora za svetu stvar Narodnooslobodilake borbe.
Sedam dana noenja na leima ranjenika preko snjenog Grmea, glad
na, gola, bosa i izmorena i tri dana od Tieva pa preko smrznutog i strmog
atora govore o neogranienoj ljubavi i odanosti nae omladine iz pozadine
Narodnooslobodilakoj borbi. Mladi lanovi SKOJ-a prednjaili su svima u
borbama i radu i time opravdali povjerenje koje u njih polae njihov narod
i njihova Komunistika partija .. .**#
I tu ofanzivu udruenih neprijateljskih snaga, njene posljedice, naj
jae su osjetile omladinske organizacije na sanskom srezu, vie nego i jedna
druga drutveno-politika organizacija. Ne toliko svojim rtvama koliko tim
23 Pismo Oblasnog komiteta SKOJ-a za Bosansku krajinu od 20. aprila 1943. svim
organizacijama SKOJ-a.
Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom II, knjiga I, 1943,
izdanje Komisije za istorijat omladinskog pokreta CK NOJ, Beograd, 1959.
odine (u daljem navoenju: Dokumenta istorije omladinskog pokreta), str.
09410.

136

to je najvei dio skojevaca i skoro svi omladinski aktivisti kao i velik broj
aktivne omladine otiao u razne jedinice NOV. Samo prilikom formiranja
12. brigade, na podruju Drinia, stupilo je u nju, oko 200 sanskih mladia i
djevojaka, koji su se tamo bili zadesili u evakuaciji ranjenika iz grmekih
bolnica. Jedan dio se naao i sa izbjeglicama u Grmeu, pa ih je dosta stu
pilo u 2, a naroito u 6. brigadu. Neki od njih postali su omladinski rukovo
dioci u eti, bataljonu ili brigadi, dok su pojedinci primili nie vojne ili poli
tike dunosti. Zato neposredno nakon ofanzive sanski srez nema ni optin
skih, ni sreskog komiteta SKOJ-a, prema zabiljeci s partijske konferencije
od 1. marta 1943. godine,21 na itavom srezu imao je samo dvanaest obnov
ljenih aktiva, sa 68 skojevaca. Ni 9. maja 1943, Sreski komitet SKOJ-a za sanska srez nije bio obnovljen, ali su bila obnovljena dva ili tri optinska komi
teta.232
Optinsko rukovodstvo SKOJ-a Luci-Palanke 12. aprila 1943. izvjetava
da na podruju ovog rukovodstva optine ima dosta nepismenih skojevaca.
Van organizacije imaju 35 pismenih: 25 mladia i 10 djevojaka i 155 nepi
smenih, od kojih 75 mladia i 80 djevojaka. Zbog tako velikog broja nepi
smenih meu skojevcima i omladinom uopte, posebno meu djevojkama,
optinsko rukovodstvo je pripremilo i organizovalo analfabetske teajeve,
koje su u pojedinim selima vodili skojevci, i to u: Tuk-Bobiji Mijat Karaka, Jelainovcima Duan Dobrijevi, Otiu Simo Mati, Pratalima
Lale Pratalo, Potkraju Koviljka Pratalo, Luci-Palanci Milojka Joji,
Miljevcima Sava Kari, Skucanom Vakufu Bogdan Bogdanovi i Pre
dojevia Glavici Mio Deli.233
I na Okrunoj partijskoj konferenciji odranoj 17. maja 1943. u Haanima, bilo je rijei i o sanskoj omladini, za koju Paula Humek, org. sekre
tar Sreskog komiteta KPJ, kae da takorei ne radi,234 to znai da je
veoma teko bilo obnavljanje skojevskih aktiva i odbora USAOJ-a jer jo
nije bilo obnovljeno sresko skojevsko rukovodstvo. Meutim, tada nije bio
obnovljen ni Okruni komitet SKOJ-a, jer su njegovi lanovi otili u politodjele i na druge dunosti, a jedan poginuo na atoru (Mile ulibrk), tako
da ni od tog rukovodstva nije mogla uslijediti pomo u obnovi skojevskih
organizacija i rukovodstava na sanskom srezu. Tek krajem juna na okrunoj
skojevskoj konferenciji izabran je Okruni komitet SKOJ-a, u sastavu: Boko Kecman, sekretar, lanovi Nevenka Novakovi, Milka Mandi, Vukica
Mandi, Aleksa Trtica i Branko trbac.235
Iz izvjetaja Oblasnog komiteta SKOJ-a od 5. jula 1943. vidi se da je
ve obnovljen i Sreski komitet SKOJ-a sanskog sreza, ali da je na itavom
okrugu, pa i na sanskom srezu, sporo organizovanje rukovodstava i organi
zacija USAOJ-a, jer su sve do ljeta 1943. na itavom okrugu bili samo optin
ski i sreski inicijativni odbori USAOJ-a Znatnu tekou u brem oivljavanju
omladinskih aktivnosti i organizacija inila je, prema ocjeni Oblasnog komi
231 Arhiv Instituta za istoriju,
232 Pismo Okrunog komiteta

Sarajevo, dok. br. 1397.


KPJ za Podgrme od 9. maja 1943. Oblasnom komi
tetu KPJ, Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, dok. br. 1397.
asa Izvjetaj Optinskog rukovodstva SKOJ-a Luci-Palanke od 12. aprila 1943.
Sreskom komitetu SKOJ-a Sanski Most, Arhiv Muzeja revolucije BiH, Saraje
vo, dok. br. 2286.
234 Zapisnik Okrune konferencije KPJ odrane 17. maja 1943. u Haanima.
23s Dokumenti istorije omladinskog pokreta, tom II, knj. 1, str. 417.

137

teta SKOJ-a, razlika izmeu lanova optinskih rukovodilaca i lanova akti


va, i to u njihovoj aktivnosti, poto nisu bili dovoljno politiki uzdignuti, a
teoretski nivo im je bio nizak.
Poto su pripreme etve, a potom i sama etva bile najvaniji zadatak,
o tome se raspravljalo i na konferenciji odranoj u Komandi Podgrmekog
podruja, 20. jula 1943. godine. Iz izvjetaja predstavnika sanskih optina
vidi se da su omladinske radne ete bile formirane na podruju optina
Luci-Palanka, Dabar, Lipnik i Halilovci i da ete uestvuju u etvi i vridbi
penice i drugih strvnih ita.238 Omladinsku radnu etu je imala i optina
Bosanski Milanovac. Sainjavala su je etiri voda: milanovaki, bonjaki,
gradanovaki i jedan vod za sela Naprelje, Gorice i Fajtovci. eta je ue
stvovala u raznim akcijama, obradi i sakupljanju ljetine, kao i na poslovima
koje su organizovali narodnooslobodilaki odbori.
etva na itavom srezu je obavljena veoma uspjeno. Zbog nebudno
sti se dogodilo da je jedna neprijateljska jedinica iz Stare Rijeke upala 30.
jula u Lukavice i na spavanju zarobila 1. etu 1. bataljona 1. poljoprivredne
drvarske omladinske brigade. Neprijatelj je zarobio 55 omladinaca i omladinki, meu kojima je bio jedan lan KPJ, jedan kandidat za lana KPJ, 18 sko
jevaca ili skojevki i 35 lanova USAOJ-a. Tom prilikom je uspjelo da izbjegne
zarobljavanje osam omladinki, dok ih je jedanaest pobjeglo jo kada su ih
vodili prema Staroj Rijeci.237 Tada su bili zarobljeni i predsjednik NOO sela
Luka Stani i borac Lazo Sablji, koji je bio na zatiti omladine, pa su ih
ustae otpremile u logor.238 Zarobljene omladinke i omladince su sasluavali
u Staroj Rijeci i vei broj vrlo brzo oslobodili, tako da su se vratili nazad u
Podgrme, a onda i svojim kuama na drvarski okrug.
Osim uestvovanja u etvi i vridbi i spremanju ita u magacine, omla
dina je pomagala osoblju partizanskih bolnica, pa je prala rublje, ribala po
dove, kao to to u svom izvjetaju navodi omladina Majki-Japre, 19. okto
bra 1943. godine. Kada je dolo vrijeme berbi kukuruza, opet su se okupile
omladinske radne ete i prihvatile se i ovog posla.
Prema izvjetaju Optinskog komiteta KPJ za halilovaku optinu, od
28. septembra 1943, samo na ovoj optini omladina je formirala tri radne
ete, s devet vodova, ukupno 170 lanova, od kojih 110 omladinki i 60 omla
dinaca, jedan bataljon pionira sa 273 lana, od kojih 188 pionira i 95 pioriki, i komandom kao kod vojske.
Omladina ove optine imala je deset diletantskih grupa sa 54 lana, od
kojih 40 omladinaca i 14 omladinki. Radilo je pet analfabetskih teajeva sa
90 polaznika, od kojih 67 djevojaka i 23 mladia. Uredili su pet kulturnih
domova.
Svako selo na ovoj optini imalo je skojevsku grupu, izuzev Marina,
gdje je bila u formiranju. Osam skojevskih grupa (aktiva) imalo je 41 lana,
od kojih 22 omladinke i 19 mladia, dok je skojevsko optinsko rukovodstvo
imalo deset lanova, od kojih est omladinaca i etiri omladinke, od kojih
su troje sainjavali biro optinskog rukovodstva (dva mladia i jedna dje
vojka).
238

Zapisnik konferencije u Komandi Podgrmekog podruja od 20. jula 1943. go


dine.
237 Zapisnik od 1. avgusta 1943. godine, Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, dok.
br. 1556.
238
Obojica su bila otjerana u logor, ali su preivjela rat i vratila se kui.

138

U ovoj optini bio je formiran Optinski odbor USAOJ-a (ui odbor)


od etiri lana omladinke, dok su plenum sainjavali svi predsjednici seo
skih odbora. U seoskim odborima imali su 54 lana, od kojih 27 omladinki
i isto toliko omladinaca. lanova USAOJ-a na optini bilo je ukupno 560, od
kojih 286 omladinaca i 276 omladinki.239 U to vrijeme na podruju lipnike
optine bilo je pet skojevskih grupa sa 44 lana, od kojih 28 omladinki i 16
omladinaca i jedna grupa, aktiv u kozinskoj bolnici od 19 lanova, jedana
est omladinki i osam omladinaca. Optinski komitet SKOJ-a imao je osam
lanova, od kojih etiri djevojke i etiri mladia. Optinski odbor USAOJ-a
imao je pet lanova, tri omladinke i dva omladinca. U seoskim odborima
USAOJ-a bilo je 28 lanova, od kojih 19 djevojaka i 9 mladia, dok je na
podruju optine bilo 436 lanova USAOJ-a od kojih 225 omladinaca i 211
omladinki.240
Zbog odlaska u vojsku i na druge dunosti, ili zbog tifusa ili promrzlina, kao i zbog smrti nekih lanova, nakon ofanzive dolo je do izmjene
i kod optinskih i sreskog komiteta SKOJ-a sanskog sreza.
S proljea 1943. godine Ratomir Novakovi se kao ranjeni borac opo
ravljao kod kue u Luci-Palanci. Poto je bio skojevac obnovljeni Optinski
komitet KPJ za optinu Luci-Palanku ga je zaduio da obnovi optinsko
skojevsko rukovodstvo koje e i dalje djelovati na podruju tri optine:
Luci-Palanka, Bosanski Milanovac i Dabar. On je izvrio pripreme pa je
tada za sekretara izabran Spase ulibrk i za lanove Dmitar Njegovan i
Stanko ulibrk. Meutim, nakon mjesec dana dolo je do izmjena pa je
sekretar bio Dmitar Njegovan a lanovi Nevenka Radanovi i Stanko ulibrk. Sredinom ljeta Dmitar Njegovan postaje lan Sreskog komiteta SKOJ-a
pa Optinski komitet u Luci-Palanci ima sastav: Stanko ulibrk, sekretar,
lanovi Nevenka Radanovi, Milka Panjak i Mirko Njegovan.
Na poetku ljeta 1943. obnovljen je i Sreski komitet SKOJ-a u sastavu:
ura Vukovi, sekretar, lanovi Stojanka Miljatovi, Dmitar Njegovan i
Ljuban Bundalo. U novembru je Bundalo otiao u Prozor za lana Okrunog
komiteta SKOJ-a, pa je za lana Sreskog komiteta na njegovo mjesto doao
Marko Gluac.
Nakon formiranja partijskih elija za Gornji i donji Dabar, sredinom
1943. obnovljeni su i skojevski aktivi u ova dva sela. U Gornjem Dabru
sekretar aktiva je bila Bosa Buan, a lanovi Stoja, Jela i Jovo, Crnomarkovi, Sava . Crnomarkovi, Sava (Simeunova) Crnomarkovi, a ubrzo potom
su primljeni i Mirko Kondi, Mihajlo Crnomarkovi, Milan Stupar, Milan
Vuki i Obrad Vuki. U Donjem Dabru sekretar aktiva je bila uja Voki,
a lanovi Ljubica, Zorka, Jandrija i Nevenka Voki, Dragan Ili, Lazo Mudrini, Pero Brankovi i jo neki.
Ve u ljeto 1943. za podruje optine Dabar i optine Bosanski Milano
vac formirani su posebni optinski komiteti SKOJ-a. Zna se da su na du
nosti sekretara ili lanova ovih komiteta tokom 1943. i prvom polovinom
1944. godine bili Zora Vuki, Nevenka Radanovi, Bosa Buan, Ljubica Munjiza, Mirko ukovi, Milan I. Davidovi i Mara Skundri. U tom vremenu
neki su lanovi ovih komiteta birani u Sreski komitet SKOJ-a ili u optinske
Arhiv Muzeja revolucije BiH, Sarajevo, dok. br. 1072.
Optinskog komiteta KPJ Lipnik, Arhiv Muzeja revolucije BiH, Sara
jevo, dok. br. 1072.

240 Izvjetaj

139

komitete KPJ ili su otili na druge dunosti, naprimjer u vojsku, pa su se


na dunosti lana ili sekretara komiteta esto smjenjivali pa i prelazili iz
jednog u drugi optinski komitet. Zato se nije moglo utvrditi koji su sve u
kojem periodu bili lanovi u ova dva skojevska rukovodstva.
Kako su se mnoge porodice koje su bile izbjegle na slobodnu teritoriju
Podgrmea sproljea 1943. vratile u poluosloboeno selo Krkojevci, ubrzo je
u njemu formiran aktiv SKOJ-a. Sekretar je bio uro urevi, a lanovi
Zora Veselinovi, Marija Ivani, Jela Camber; Stana Miljai. Ovaj aktiv je bio
ilegalan jer su u selo danju dolazile patrole neprijateljske vojske, a pred
vee su se povlaile u Sanski Most. Nou je selo bilo bez neprijateljske voj
ske i tada su se mogli drati sastanci i dogovori o daljem pomaganju
narodnooslobodilake borbe.
Tokom junajula 1943. uro urevi je po zadatku iao vie puta na
okupiranu teritoriju u Zdenu, Sanski Most, aplje i Kruhare. Tada je u San
skom Mostu organizovao ilegalni aktiv omladine: rukovodilac Bajzo Topalovi, lanovi aktiva Braco Miljatovi, Slavo Doen i Nedeljko Milievi. Ovaj
aktiv omladine obino se sastajao u kui Brace Miljatovia. Preko aktiva
rasturane su radio-vijesti, broure i drugi propagandni materijal o NOB-i.
Tih dana uro urevi je i u Kruharima formirao ilegalni aktiv
USAOJ-a, u koji su ukljueni: Stojanka i Jovanka Novakovi, Milan, Mara
Zori i Vlado Stanisavljevi, a ubrzo potom i Drako Deli. Rukovodilac ak
tiva je bila Stojanka Novakovi. Potom je formiran ilegalni aktiv USAOJ-a
i u selu aplju.
Nakon formiranja ilegalnih aktiva USAOJ-a u Sanskom Mostu, Kruha
rima i aplju, omladina grada i ova dva sela organizovanije je nastavila ile
galni rad u korist narodnooslobodilakog pokreta. Jedna od prvih akcija ak
tiva USAOJ-a u Sanskom Mostu je bila izvoenje jednog domobrana, rodom
iz Hrustova, iz grada na slobodnu teritoriju jer je elio da bude borac NOV.
Meutim, saznalo se da je sa domobranom bio i uro urevi, pa je Bajzo
Topalovi javio ureviu da vie ne dolazi u grad, gdje bi ga odmah uhap
sili.

OBLASNA KONFERENCIJA USAOJ-a U HASANIMA


U pripremi Prve oblasne konferencije USAOJ-a za Bosansku krajinu
okruni komiteti SKOJ-a i inicijatori okruni odbori USAOJ-a objavili su
takmienje, koje je obuhvatilo i front i pozadinu. Omladinci i omladinke u
vojnim jedinicama nastojali su da to uspjenije izvre borbene zadatke, a u
vremenu izmeu akcija da se politiki i kulturno izgrauju. Omladina poza
dine se takmiila kako u radu na sakupljanju ljetine tako i u prikupljanju
dobrovoljnih priloga za vojsku, sirotinju, izbjeglice. Omladina je razvila tak
mienje i na politikom polju (uee na konferencijama, masovnim zboro
vima, usmenim novinama, u izradi zidnih i depnih novina, odravanje refe
rata i si.) i na kulturnom polju, organizovanjem rada seoskih domova kul
ture, kulturnih ekipa, horova, diletantskih grupa i si. Takmienje je obuhva
tilo sela, omladinske radne vodove, ete, bataljone i brigade, ali i pionire.
Nakon ofanzive, januarapril 1943, inicijativni odbori USAOJ-a su to
kom ljeta pripremili prve konferencije, pa su izabrani optinski, sreski i
okruni odbori USAOJ-a na podruju Bosanske krajine. U Sreski odbor

140

USAOJ-a sanskog sreza, na konferenciji odranoj u Lipniku izabran je u Sre


ski odbor USAOJ-a Milan Ciganovi za predsjednika, dok se imena ostalih
lanova ovog odbora nisu mogla utvrditi.
Na okrunoj omladinskoj konferenciji, odranoj jula 1943. u koli u
Haanima, izabran je Okruni odbor USAOJ-a u sastavu: Aleksa Trtica, pred
sjednik, a lanovi Milka Mandi, Duanka Gakovi, Milan Ciganovi, ura
Vukovi, Nevenka Radanovi, Stana Kneevi i jo neki ija se imena nisu
mogla utvrditi.
Nakon organizovanja sreskih i okrunih odbora zakazana je Prva obla
sna konferencija USAOJ-a Bosanske krajine, koja je odrana 19. i 20. septem
bra 1943. godine. Poela je u Konarevom gaju, a dovrena u haanskoj ko
li. U ime 21.000 lanova USAOJ-a u radu konferencije je uestvovalo 150 de
legata.24! Oni su iznosili primjere iz rada omladine i pionira.
U takmienju organizovanom od 20. jula do 1. septembra 1943. omla
dina Podgrmea je sakupila etiri vagona dobrovoljnih priloga u hrani i
1449 kg ita. Na sigurna mjesta sklonjeno je 8.000 kg ita i pokupljeno 41.500
kg sijena. U toku takmienja pokrenut je rad 45 analfabetskih teajeva, sa
839 uesnika. Formirana su 44 hora, 26 diletantskih sekcija i 14 pionirskih
horova. Omladina i pioniri su u ovom periodu okreili 1.683 kue i iskopali
496 zahodskih jama. Kroz ove aktivnosti i takmienja ojaao je i USAOJ, za
2.341 novog lana. Omladina grmekog, drvarskog i kozarakog okruga za
42 dana takmienja dala je 66.504 radna dana na raznim poslovima etve,
sakupljanja voa i povra, sijena, ureivanju kua i na mnogim drugim aktiv
nostima.242
Na omladinskoj oblasnoj konferenciji govorilo se i o aktivnostima i
podvizima pionira. Predsjednik Okrunog odbora USAOJ-a za Podgrme Ale
ksa Trtica je posebno govorio o pionirima, pa je, izmeu ostalog rekao:
Pioniri Podgrmea pomau borbu i stalno neto rade u korist partiza
na. Tako su pioniri sanskog sreza ispleli eire od slame, prodali ih i novac
dali vojsci. Oni su ubrali 126 kg lipovog aja za bolnice, nabrali dosta ljeko
vitih trava i ubrali 146 kg jagoda za ranjenike. Pioniri su i u najteim tre
nucima, u toku neprijateljeve ofanzive bili hrabri. Tako su pioniri Tuk-Bobije sakrili dvije puke dok su Nijemci spavali, a kasnije ih poklonili
partizanima, a jedan pionir sam je sakupio dosta municije i sakrio a
rac ,243
Tada su delegati povikali:
Hoemo da pionir govori, pa je iza govornice stao Petar Proi, pio
nir iz Luci-Palanke. Tiina je zavladala uionicom.
Sakrio sam arac i tri sanduka municije, rekao je pionir Petar Pro
i. Ni mami nisam smio da kaem i otiao sam od kue. Znao sam ja da
e naa vojska opet doi. I ona je dola. Onda sam im predao arac da njime
biju vapske pse!
241 Dokument

istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom II, lcnj. I, 1943, str.


433.
242 Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom II, knj. I, 1943, str.
433. Proglas o rezultatima takmienja od 20. jula do 1. septembra 1945. godine.
243 Nai najmlai u borbi protiv faizma, lanak Mladog Krajinika, od septem
braoktobra 1943; Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom
II, knj. I, 1943, str. 440.

ivio na hrabri pionir, neko je snano viknuo i sva se dvorana opet


zatresla od bure oduevljenja.244
Aleksa Trtica je izvijestio delegate oblasne konferencije da su jo neki
pioniri krili puke i municiju od Nijemaca i predavali partizanima, kao to
je inio i pionir Rade Pratalo.
Na ovoj konferenciji objavljeno je novo takmienje, koje poinje od
dana odravanja, 19. septembra, pa traje do 25. decembra 1943, kada je bilo
predvieno da e se odrati drugi kongres USAOJ-a. Na konferenciji je iza
bran Oblasni odbor USAOJ-a.

AKTIVNOST I RAZVOJ AF
U izvjetaju Pokrajinskom komitetu KPJ od 14. maja 1943. Oblasni
komitet KPJ za Bosansku krajinu, u analizi rada organizacije AF pie,
izmeu ostalog:
...Nai partijski rukovodioci greili su u postavljanju kriterija za
primanje ena u Partiju, i stoga jo i danas u partijskim organizacijama ima
srazmjerno mali broj ena, ali se i u tom pogledu uinio izvjestan preo
kret. Svakako da je rad AF-a bio nedovoljan, nije dovoljno iskorieno
masovno uee ena u narodnooslobodilakoj borbi, i da je velika pogre
ka svih naih organizacija, a u prvom redu partijskih rukovodilaca, to su
polet ena iskoriavali ne za politiko osvjeivanje ena, nego u prvom
redu, za svravanje obinih, tako rei, fizikih poslova oko zbrinjavanja
vojske. Neemo pogrijeiti ako kaemo, da je mrnja ena prema okupato
ru i izdajicama naega naroda dosta velika i da ispravnim postavljanjem
rada meu enama, moe se omasoviti ovu antifaistiku organizaciju.24
Potvrda ove ocjene o stavu prema AF, odnosno prema njegovim la
nicama, imamo i na sanskom srezu, ne samo u odnosu na prijem u KPJ ve
i u njihovoj zastupljenosti u NOO, seoskim, optinskim i sreskim. Od 35 seo
skih odbora u devet nije bilo ena odbornika. U pet optinskih NOO od 33
odbornika samo su etiri bile ene, a u Sreskom NOO od osamnaest lanova
samo dvije su bile ene. U odnosu na mukarce, lanove KPJ, ena je bilo
vrlo malo i na sanskom srezu. Pa ipak rodoljubive podgrmeke ene su kroz
svoje odbore AF-a, u kojima im se nisu mogli pojaviti i mukarci, razvile
veliku djelatnost, veoma znaajnu za uspjenije voenje NOB. Podgrmeke
ene su bile veoma dobro zastupljene i na svim masovnim skupovima i kon
ferencijama, na manifestacijama i zborovima. A u brizi o ranjenicima i bole
snicima u prihvatanju i smjetaju izbjeglica, pogorjelaca i beskunika, u
staranju o djeci ije su porodice stradale u neprijateljskim ofanzivama, bile
su nenadmane. To je bilo njihovo polje rada, i tu su ostvarivale izuzetne
rezultate tokom itavog rata. Bile su nesebine i 1943, kada su mnoge izgu
bile ponekog svog najblieg, a pojedine i vei dio najue rodbine. Obezbjeujui najnunije u svojoj kui za ukuane, meu kojima je bilo i bolesnih
i rekonvalescenata, one su hitale u improvizovane bolnice, po seoskim kua
ma, urile da za jedinicu koja je stigla u selo pripreme hranu i poklone,
radile i mnogo drugih poslova, bez imalo aljenja na dane i dane provedene
244

Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom II, knj. I, 1943, str.
440.
2 Arhiv CK KPJ, dok. br. 5224.

142

na takvom poslu od opteg interesa. Najvei dio tog svakodnevnog rada podgrmekih ena i omladinki nije zabiljeen, nije uao u izvjetaje pisane na
komadiima papira, ali i ono to je sauvano, govori o nesebinoj odanosti
podgrmekih ena NOB i njenoj narodnooslobodilakoj vojsci.
Petnaestog marta 1943. ene Tuk-Bobije odnijele su darove bolnici smje
tenoj u njihovom selu, ostalo je zabiljeeno na jednom papiriu koji je
potvrdio ekonom bolnice. To znai da su ene tog sela ve tada obnovile
svoj rad.

Sa proslave Dana ustanka.


U izvjetaju Okrunog komiteta KPJ za Podgrme od 9. maja 1943.
kae se da na sanskom srezu jo nema sreskog odbora AF, ve aktivistkinje
djeluju pojedinano. Ali iz jedne zabiljeke iz tog vremena vidi se da je za
kratko vrijeme iza ofanzive 17 ena na sanskom srezu kandidovano za pri

14*

jem u KPJ,246 to govori o njihovoj znatnoj aktivnosti neposredno iza ofan


zive, Pa ipak, na okrunoj konferenciji KPJ, odranoj 17. maja 1943. u Haanima, Paula Humek, organizacioni sekretar Sreskog komiteta KPJ, nezado
voljna je i time, pa kae da je rad sa enama zaostao, a izrazila elju da
aktivnost ena bude vea i ira. Jela Perovi, sekretar Inicijativnog okru
nog odbora ena Podgrmea, iznosi da su podgrmeke ene u ofanzivi deset
kovane, neke poginule kao rukovodioci, neke zarobljene, a neke je bolest skr
hala. Pa i pored toga, ene su ve u maju nosile namirnice bolnicama, za
bolnice tkale platno, krpile i prale odjeu partizanima.247
Predsjednik Sreskog NOO Sanski Most na konferenciji u Komandi
podgrmekog podruja, 4. avgusta, istie da je rad odbora AF bolji u mno
gim selima od narodnooslobodilakih odbora.248
Predsjednica Sreskog odbora AF tokom ljeta 1943. je bila Duka Bakonja, koja je istovremeno politiki djelovala na bosanskomilanovakoj op
tini, gdje je bila jedno vrijeme i sekretar partijske elije. Meutim, 15. sep
tembra 1943. ona je razrijeena dunosti i vraena u svoj srez u Drvar,249
a za predsjednicu je tada izabrana Jela Veselinovi.
Izborna okruna konferencija AF Podgrmea odrana je 22. avgusta
1943. u Majki-Japri u kui Mile Lukia, na kojoj je bilo prisutno 250 dele
gatkinja i delegata vojske, partijskih i omladinskih rukovodstava. Prisustvo
vale su i delegatkinje 7. banijske divizije NOV, koja se tih dana nalazila na
sanskom i novskom srezu, na odmoru poslije povratka iz bitaka na Sutjesci.
Na konferenciji je konstatovano da su u svim optinama i srezovima Pod
grmea formirani odbori AFZ-a i, na kraju, izabran je Okruni odbor od
19 lanica.250
U izvjetaju Optinskog komiteta KPJ Halilovci od 28. septembra 1943.
pie da Optinski odbor AF ima jedanaest lanica, a seoski odbori ukupno
dvadeset devet.
U izvjetaju Optinskog komiteta Lipnik, iz tih dana, stoji da u odbo
rima AF ima 40 lanica, od kojih dvije u Sreskom odboru AF, jedanaest
u optinskom i 27 u seoskim odborima AF.
U ovom vremenu bile su veoma aktivne i ene Majki-Japre. One su od
19. septembra do 19. oktobra 1943. odrale etiri sastanka, na kojima je bilo
preko 200 ena, deset ena pohaa teaj nepismenih, a devet pjeva u horu.
ene su prele za vojsku, prale prostorije gdje su bila smjetena neka okru
na i oblasna rukovodstva, u ovom selu. One su samo u tom vremenu pri
premile za vojsku, bolnicu i pozadinska rukovodstva 1.621 kg kruha, 655 kg
mesa, 1.033 kg krompira, 160 1 mlijeka, 32 kg pite, 45 jaja, 4 sirca, 17 plahta,
2 biljca, 1 jorgan, 18 pekira, 40 zavoja, 8 kudelja vate, 32 porcije, 32 kaike,
246Arhiv

Instituta za istoriju Sarajevo, dok. br. 1397.


Zapisnik okrune konferencije KPJ od 17. maja 1943. godine. Arhiv Instituta
za istoriju Sarajevo, dok. br. 1397.
248 Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, dok. br. 1566.
2->9 Zapisnik konferencije u Komandi Podgrmekog podruja, 4. avgusta 1943. go
dine, Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, dok. br. 1687.
Zapisnik okrune izborne konferencije AF Podgrmea, 22. avgusta 1943. godi
ne, Arhiv Muzeja revolucije BiH, Sarajevo, dok. br. 986.
2,7

144

600 obroka hrane za Podgrmeki odred, 790 obroka za zarobljene domobra


ne, 140 obroka za prolaznike, itd.251
Do sredine 1943. obnovljeni su odbori AF i na podruju dabarske optine, a jula 1943. formiran je i Optinski odbor. Za predsjednicu je birana
Rua Crnomarkovi i za lanice Stoja Cmomarkovi, Mika Marjanovi, Boja
Kondi zvana Duda, Vukosava, Radojka i Cvijeta Milinkovi, Jovanka Stu
par, Marija Avramovi, Stevanka Tubi, Dragica Voki, Sava Macura, Ljuba
osi i jo neke.

251

Izvjetaj sela Majki-Japre, Arhiv Muzeja revolucije BiH, Sarajevo, dok. br.
986.

10 Srez S. Most u NOB

145

14. STANJE NA PODRUJU TRAMONJE, KOZICE I OKOLNIH


SELA DO OSLOBOENJA SANSKOG MOSTA
Do formiranja Sanskog NOP odreda, septembra 1943, podruja sanskog
sreza, na desnoj obali rijeke Sane, bila su vrlo esto pod terorom etnika.
Jedinice NOV su povremeno dolazile i prolazile, uglavnom prilikom ienja
podruja izmeu rijeka Sane i Vrbasa, odnosno Manjae.
Do druge polovine aprila 1943. u ovim selima je djelovala etnika eta
iji je komandir bio Stevan Baji. Jednog dana su ga Nijemci uhapsili i spro
veli u logor u Prijedor. Protiv njega su ustae podnijele vie tubi, pa i tu
bu da sarauje s partizanima. Kada je Baji uhapen pripadnici kozike et
nike ete ostali su u selu. Samo su neki otili sa etnikim jedinicama koje
su od Vilusa, Ratkova i Manjae dolazile u ova sela sve do kraja avgusta
1943. godine.
U proljee 1943. nakon to je prebolio pjegavi tifus, u ova sela upuen
je Jovo Vidovi. Bio je od ranije partizanski obavjetajac i lan KPJ. S njim
je dola grupa boraca iz ovih sela, oko 20, meu kojima Jovan i Duan Teki, Blagoje Plavi, Dragutin Gavrilovi, Dragan Popovi, Miroslav Vergi
i jo neki. Po dolasku u Kozicu ovoj se grupi prikljuio i Jovo Vulin, sa jo
nekoliko partizana, koji su od aprila bili u ovom kraju.
Grupa Jove Vidovia imala je oslonac na selo Kozicu i Mule, najee
je boravila u kuama Stojakovia, Seizovia i Popovia. U to vrijeme u Ko
zici u Krejiima, se nalazio etniki bataljon koji je ovdje doao sa Manja
e. etnika grupa Miloa Periia i Gojka Manojlovia, njih dvadesetak,
nalazila se u Tomini, Kijevu, Luanima i Tramonji, odakle su povremeno
prelazili rijeku Sanu i upadali u slobodna podgrmeka sela. Stanovnitvo
Kozice i drugih sela je snabdijevalo hranom partizansku grupu Jove Vido
via i odazivalo se njihovim pozivima na ilegalne sastanke. Grupa je politiki
djelovala meu odraslima, omladinom i meu enama.
Ova grupa ubrzo se proirila nekolicinom mlaih ljudi i omladinaca,
to se osjetilo po radu u selima, pa su etnici nastojali da je po svaku cijenu
likvidiraju. Prilikom povratka jednog etnikog manjakog bataljona od Ribnika, poetkom ljeta, u Podovima su iznenadili na spavanju u jednoj pojati
Dragina Popovia. On je iz Ribnika, iz taba Ribnikog NOP odreda nosio
potu za grupu. etnici su nali potu i svezali Popovia. Iako vezan, uspio
je pobjei prema rijeci Sani i Kamiku. etnici su ga ranili, ali je i takav
preao rijeku. U Kamiku ga je doekala grupa Muslimana, previla ga i na
kolima odvezla u Ribnik, u partizansku bolnicu. Neto kasnije etnici su
uspjeli da uhvate i Nikolu Petria. Odveli su ga do manastira Gomjence, ta
mo su ga muili i tukli, ali on nije nita odao. Kada im je grupa partizana
napisala prijetee pismo oni su ga oslobodili.
Djelujui i meu omladinom, Sava Vidovi, lan KPJ od kraja 1942. i
Teufik Kadeni Cinkara, lan OK KPJ mrkonjiko-kljukog okruga, formi

146

rali su skojevski aktiv, u koji su primljeni: Vlado D. Popovi, Stojan S.


ukovi, Neo N. Anii, Petar C. Aneli, Uro T. Mika, Vlado S. Stojakovi (sekretar aktiva) i Milan Trnini. Ovaj aktiv ubrzo poinje da djeluje
i meu omladinom susjednih sela. Selo Kozica je bilo centar tog rada, a i ka
snije kada je u njemu boravio najprije tab Ribnikog NOP odreda, potom
tab 13, pa 6. brigade.
Grupa je pokrenula i rad nekih lanova ranijih NOO, ali opta situacija
u ovim selima jo nije omoguavala njihovu punu obnovu, odnosno izbor
novih seoskih NOO odbora. Uspjeniji rad meu narodom uslijedio je kra
jem avgusta 1943, kada je u ova sela doao Ribniki NOP odred, a etnici
pobjegli na Manjau. Izmjena snaga omoguila je politiki, organizovaniji
rad i pripreme za formiranje Sanskog NOP odreda.
Prije dolaska Ribnikog NOP odreda u ova sela partijsko politiki rad
nici su bili uspostavili vezu s domobranskim narednikom Hamdijom eki
em u neprijateljskom uporitu u Vrhpolju. O spremnosti domobrana da se
predaju obavijeteni su tab Podgrmekog NOP odreda i tab 6. brigade, a i
tab Ribnikog NOP odreda, kada je stigao na ovo podruje.
Razoruanje posade u Vrhpolju je izvreno 26/27. avgusta 1943. godine.
Nakon te akcije tab 13. brigade i pozadinski politiki radnici organizovali
su narodni zbor na Kremencu, na kojem je govorio Milan Zori, komandant
novoformirane 13. brigade, pozivajui sve sposobne za borbu da stupe u
Brigadu. Velik broj ljudi iz ovih sela tada je to uinio pa su znaajno brojno
pojaane ete i bataljoni.
Kako je u ovim selima bilo jo mnogo ljudi sposobnih za vojsku, tab
13. brigade priao je i mobilizaciji, pa i starijih ljudi. tab je intervenisao
kod taba 4. divizije, traei da se za Brigadu ne mobiliu stariji i za napo
re nesposobni ljudi, pogotovo kad se radilo o pripremama za formiranje
Sanskog NOP odreda.
S obzirom na mali broj politikih radnika koji su veoma mnogo radili
na mobilizaciji ljudstva za Ribniki NOP odred, potom za 13. brigadu, a onda
i za Sanski NOP odred, nije bilo mogue izvriti izbor novih NOO, odbora
AF-a i omladine.
U 1942. izabrani odbornici su za vrijeme boravka etnika u ovim selima
djelimino bili lanovi i njihovih odbora. Zato tab Sanskog NOP odreda u
pismu tabu 5. korpusa od 3. novembra 1943. trai politike radnike. Tek
nakon osloboenja Sanskog Mosta izvrie se izbor novih odbora i svih dru
gih drutveno-politikih organizacija u selima ovog podruja.262
Tramonja, Kozica, Podovi, Ilida, Hazii, zatim Tomina, Usorci i druga
sela na desnoj obali rijeke Sane bila su tokom 1942. i do avgusta 1943. znat
no izloena djelovanju etnikih jedinica i njihovih propagatora sa Man jae
i iz centralne Bosne. Pa ipak, mali broj ljudi iz ovih sela priao je etnicima,
bilo da su stupili u njihove jedinice, bilo da su ih pomagali. Meutim,
stanovnitvo u nekim selima Manjae bjealo je u umu na pojavu partizana,
na sve mogue naine ometalo napade na etnike. U sasnkim selima Tramonji, Kozici i drugim nikada se nije tako neto dogodilo. Naprotiv, sta
novnitvo ih je radosno doekivalo, darivalo, spremalo hranu, a sposobni za
borbu stupali su u jedinice.

a2 Zb. IV/19, str. 60.


147

Tokom itavog rata sa ovog podruja stupilo je u etnike samo dvana


est seljaka, koji su do kraja ostali u etnicima. Oko sto ih je privremeno
bilo u etnicima. Oni su se ubrzo vratili u partizane i tu ostali do kraja rata.
Mnogi od njih su i svoj ivot dali u borbi za slobodu. U 1942. i 1943. otili
su u etnike, dva ovjeka iz Tornine,855 dva iz Usoraca254, pet iz Tramonje255
i svi su do kraja ostali etnici.
Za sve vrijeme boravka etnikih jedinica u ovim selima mali broj
mjetana im je priao i stavio im se u slubu, etnici su formirali svoje ravnogorske etnike odbore u Tramonji, Kozici, Ilidi, Podovima, ali je veina
tih etnikih odbornika bila protivetnika. Zato po dolasku brigada NOV u
ljeto 1943, za svoj protunarodni rad bili su kanjeni samo dva u Kozici,257
pet u Usorcima258 i tri u Tramonji259, dok su svi ostali osloboeni odgovor
nosti pa su neki stupili i u partizane, a neki bili birani u NOO i slino.

FORMIRANJE SANSKOG NOP ODREDA I PRVE AKCIJE


Nakon formiranja Podgrmekog, Kozarskog, Ribnikog, Drvarsko-petrovakog NOP odreda i taba Grmeke grupe odreda, prilo se i formiranju
partizanskog odreda na podruju istono od Sanskog Mosta. tab 2. korpusa
25. avgusta 1943. predlae tabu Grmeke grupe NOP odreda (ponegdje na
zivan: tab Grmeke operativne grupe) da razmotri mogunost formiranja
Sanskog odreda na prostoriji Mule Bronzani Majdan Sanski Most.28
Kada se poetkom septembra 1943. godine 6. brigada nala na podruju
Tramonje i Kozice, tab Brigade je predloio tabu 4. divizije da formira
nje Sanskog NOP odreda pomognu svi tabovi brigada i Podgrmeki odred.281
Kako je tab Grmeke grupe odreda bio rasformiran 8. septembra 1943, bez
podrke vie tabova ne bi bilo lako formirati novi odred.
Neposredno na prikupljanju boraca i pripremama na formiranju odre
da radio je partizanski obavjetajac na ovom podruju Jovo Vidovi. U po
etku organizovanja odreda Vidovi se obratio tabu Podgrmekog NOP od
reda, traei pomo u oruju i municiji. Podgrmelije su mu tada poslale
4050 puaka sa potrebnom municijom.
253 Iz

Tornine su u etnike otili i ostali do kraja Gojko M. Kuzmanovi i Luka


S. Aimovi.
254 Iz Usoraca su otili u etnike i ostali do kraja Stojan Savi i Stevan Vujkovi.
255 Iz Tramonje su otila petorica u etnike, etvorica su uhvaena i strijeljana,
a jedan je pobjegao u inostranstvo.
257 Vojni sud 13. brigade je osudio na smrt i strijeljao Mirka Jelia, predsjednika
etnikog Ravnogorskog odbora za Tramonju i Kozicu i Miloa Topia lana
tog odbora, obojica iz Kozice.
258 Vojni sud NOV osudio je na smrt i strijeljao zbog saradnje sa etnicima Luku
Savia, ura Savia, Jovu Majkia i Milu Kuridu iz Usoraca, a potom je, na
kon osloboenja Sanskog Mosta, otkriven kao saradnik etnika i Pero Vujko
vi, predsjednik NOO sela, pa je strijeljan.
259 Vojni sud NOV osudio je trojicu lanova ravnogorskog etnikog odbora Dua
na akovia, Duana Kondia Prodanovia i Ostoju Samardiju iz Tramonje,
koji su u uurima u Kozici strijeljani.
'- Zb. IV/16, str. 229.
2iZb. IV/17, str. 113.

148

Drugom polovinom septembra 1943. odlukom taba 2. bosanskog NOU


korpusa formiran je Sanski NOP odred.262 Za lanove taba odreeni su:
Jovo Medi, komandant, Jovo Vidovi, zamjenik komandanta i Gojko Bjelajac, zamjenik politikog komesara Odreda.
U formiranje Sanskog odreda uestvovao
dant Brigade doao je na podruje Sokolova
brigade i smjestio se u kolsku zgradu. U eti
jevski sastanak i na kraju etna konferencija,
ci ete u formiranju novog odreda.

je i tab 13. brigade. Koman


sa 1. etom 1. bataljona 13.
je odran partijski, potom skona kojima su objanjeni zada

Prvi zadatak borcima je bio da pozovu desetak vienijih ljudi na sasta


nak. Kada su stigli ovi Sokolovani, s njima je u koli odran razgovor i
objanjeno da se radi o formiranju novog odreda za njihovo podruje, u
koji bi trebalo da stupe svi sposobni iz Sokolova i drugih sela ovog podruja.
Prisutni su pozdravili tu odluku i neki odmah zatraili da budu primljeni u
novi odred. Potom je napravljen spisak ljudi iz Sokolova koje treba mobilisati. Spisak je obuhvatao kako Sokolovo tako oblinja sela, Podove, pa i
Pei i Prhovo s lijeve strane rijeke Sane. Prikupljanje ljudi iz ovih sela tra
jalo je tri do etiri dana. Neke pozvane nisu zatekli kod kua, a neki su do
li sa orujem, ali najvei dio bez oruja. Oni s orujem su do ofanzive bili
u partizanima, ali su zbog bolesti, ranjavanja ili neeg drugog ostali kod
svojih kua. Tokom ofanzive i poslije do avgusta 1943, odnosno do dolaska
Ribnikog NOP odreda na ovaj teren, sela su bila pod vlau etnikih jedi
nica sa Manjae, ali sela nisu pala pod etniki uticaj.263
Kada je sakupljena prva vea grupa boraca i formirane prve dvije ete
novog odreda, kod kole u Sokolovu odran je narodni zbor na kojem su o
politikoj i vojnoj situaciji i formiranju Sanskog NOP odreda govorili Milan
Zori i Jovo Medi. Potom je komandant Brigade sa 1. etom 1. bataljona
preao u Tramonju i tamo izvrio mobilizaciju, na nain kao i na podruju
Sokolova. Nakon dva tri dana isti zadatak obavljen je i u Kozici. Mobilisani
borci iz Tramonje i Kozice upueni su na Sokolovo u zaseoke Oljae i unie na istonim padinama planine Mulea, gdje se nalazio tab Sanskog
NOP odreda sa ve formirane dvije ete i prvim bataljonom.
Za tabove i komande ovog odreda nedostajao je vojni i politiki ko
mandni kadar. Nije ga bilo ni nekoliko narednih mjeseci, zbog ega se tab
Odreda obraao viim tabovima. Prilikom formiranja Sanskog odreda na
dunost politikih komesara eta postavljeni su Jovo Vulin, lan KPJ i Vid
Savi, koji tada jo nije bio lan KPJ, ali je naknadno primljen.
U poetku Odred je imao samo tri ete, u kojima su bili borci iz Kozi
ce, Tramonje, Sokolova, Podova, Tornine, Kruhara, Hazia i jo nekih sela.
Sanski NOP odred je formirao i Haziku partizansku etu, iji je komandir
bio Mitar Jovii, koji je iz 7. brigade povuen na dunost u ovu terensku
partizansku etu. Iz Hazia je tada u etu stupilo oko 50 boraca. Politiki
komesar je bio Neo Anii iz Ilide.
282 Nije

sauvan dokument o formiranju ovog odreda. Jo 7. septembra pie se o


potrebi formiranja odreda, a 29. septembra se navodi kao datum prvog izvje
taja odreda poslanog tabu korpusa. Izlazi da je Odred formiran u drugoj
polovini septembra 1943. godine.
263 Stevo Ostoji: Formiranje Sanskog odreda 1943. u Sokolovu. lanak pripremljen
za ediciju Srez Klju u NOB 19411945. godine.

149

Poto nije imao dovoljno vojnog i politikog kadra, a naroito oruja,


tab Sanskog odreda nije mogao da primi sve dobrovoljce koji su eljeli da
stupe u Odred, pa ih je vraao kui. tab 2. korpusa je u vezi sa ovim intervenisao, sugeriui da ne vraaju ljude kuama, ve da sa mobilisanim izvo
de vojniku i politiku obuku dok ne dobiju oruje.264 Od tada tab Sanskog
NOP odreda vri mobilizaciju, pa poetkom novembra ima 164 naoruana i
136 nenaoruanih boraca.265
*
Odred je formiran neto prije 29. septembra, dana kada je tab San
skog NOP odreda poslao prvi izvjetaj tabu 2. korpusa. Tada je poslan i
prvi izvjetaj o prvim akcijama Odreda, o kojima je 1. oktobra tab 2. kor
pusa izvijestio Vrhovni tab.
Jedna eta Sanskog NOP odreda je postavila zasjedu na granici izmeu
sela Kozice i Vilusa. Od Bronzanog Majdana je naila etnika brigada
Pavla Mutia, koja je imala oko 250 etnika. Iznenadnom vatrom brigada
je razbijena i etnici su se razbjeali, imali su dva mrtva i sedam ranjenih.266
Jedinica Sanskog odreda je u zasjedi u Tomini doekala dva ustaka
narednika, poznate zlikovce, i ubila ih. Zaplijenjene su dvije puke, dva pi
tolja, dvije bombe i druga oprema.
Kako prilikom formiranja Odreda nije odmah bio imenovan politiki
komesar, tab Korpusa izvjetava da e za politikog komesara odreda upu
titi Mirka Vrania-Sanjina, koji je do tada bio politiki komesar bataljona
4. brigade, a tada se nalazio na politikom kursu. Meutim, tek novembra
1943. je za politikog komesara upuen oko Maran.
tab Korpusa istovremeno nalae tabu Odreda da djeluje politiki i
meu narodom, da Odred djeluje i na podruju Sokolova i Ratkova, gdje
treba formirati desetine, vodove, pa ako ima uslova i ete.267
Sanski NOP odred tokom est mjeseci postojanja je uestvovao i u
oslobaanju Sanskog Mosta 20/21. oktobra 1943, u napadu na Banjaluku i u
nizu manjih ili veih akcija na prostoru istono od rijeke Sane. Akcije su
izvoene, prije svega, postavljanjem zasjeda etnikim grupicama koje su
upadale na ovu teritoriju.
Izvjetavajui 30. novembra 1943. tab 5. korpusa NOVJ, tab Sanskog
odreda javlja da imaju jedan bataljon sa tri ete i jo tri terenske ete.
Meutim, nemaju komandni vojni, ni politiki kadar da bi mogli formirati
drugi bataljon, niti imaju zamjenike komandira eta. Odred je imao i Ratkovaku etu.268
Sanski NOP odred je 20. decembra 1943. imao 380 boraca naoruanih sa
234 puke, est tekih mitraljeza, dva arca i dva pukomitraljeza. Svi borci
su bili dobro obueni i obuveni. Odred je jo uvijek imao jedan bataljon sa
tri ete i jo tri terenske ete. Iz njega su upuena 74 borca u novoformirani
Zmijanjski NOP odred, a na njihovo mjesto je dolo sto dobrovoljaca.
264 Zb.

IV/18, str. 34.


IV/19, str. 60.
266 Zb. IV/18, str. 12.
267 Zb. IV/18, str. 34.
268
Zb. IV18, str. 34.
265 Zb.

150

U Kozici, u tabu Odreda je 20. decembra 1943. odrano savjetovanje


lanova taba i bataljona na kojem je analizirana politika situacija. Sastan
ku je prisustvovao i organizacioni sekretar Okrunog komiteta KPJ Klju
Mrkonji-Grad Brane Todi, koji je i zakazao savjetovanje. Konstatovano
je da su lanovi KP slabo informisani o politikoj situaciji u svijetu. Reeno
je da je rekvizicija hrane za Odred izazvala ljutnju porodica iji su pojedini
lanovi bili u etnikim jedinicama. itav Odred imao je svega dvadeset
lanova KPJ, 13 kandidata i 35 skojevaca, pa je bilo neophodno proiriti broj
lanova KP, unaprijediti teoretsku izgradnju i ojaati disciplinu.
Krajem januara 1944. Odred je imao dva bataljona i u njemu osam
partijskih organizacija, sa 31 lanom KPJ i dvanaest kandidata za lanove
KPJ.
tab Odreda je imao pet lanova KPJ, a intendantura pet lanova i tri
kandidata.
U tabu 1. bataljona bila su tri lana KPJ, u 1 eti etiri lana, u 2.
eti tri lana i jedan kandidat za lana KPJ i u 3. eti pet lanova i tri kan
didata.
U tabu 2. bataljona bila su tri lana KPJ i jedan kandidat, u 1. eti tri
lana i jedan kandidat, u 2. eti etiri lana i jedan kandidat.
Odred je imao dva bataljonska komiteta SKOJ-a sedam aktiva SKOJ-a
i 42 skojevca.
U 1. bataljonu postojao je bataljonski komitet od pet lanova, u 1. eti
bilo je sedam skojevaca, u 2. eti est i u 3. eti est skojevaca. Pri tabu
Bataljona bilo je etiri skojevca, svega u Bataljonu 23.
Drugi bataljon nije imao bataljonski skojevski komitet. U 1. eti bilo
je osam skojevaca, u 2. sedam i pri tabu Bataljona etiri, svega u Bataljonu
devetnaest skojevaca.269
tab Sanskog NOP odreda je u meuvremenu popunjen. Na dunost
obavjetajnog oficira postavljen je Dragutin ukanovi iz Sokolova, inten
danta Strahinja Latinovi i na dunost referenta saniteta Nada ivinjak iz
Bihaa.
tabovi bataljona Sanskog NOP odreda na dan formiranja bili su u
sastavu:
Komandant 1. bataljona Blagoje Savi, iz Sokolova, politiki komesar
Vojo Markovi iz Ribnika i zamjenik komandanta Mirko Grabe od Jajca.
Meutim, ubrzo je Blagoja Savi razrijeen dunosti, pa je za komandanta
odreen Mirko Grabe.
Komandant 2. bataljona bio je Vid Simurdi, politiki komesar Jovo
Vulin, a zatim Krsto Bulovan iz Drvara i intendant Gojko Baji.
Kada je formiran i 3. bataljon, za komandanta je bio postavljen Gojko
Babi iz Meline, za politikog komesara Jovo Vulin (doao iz 2. bataljona) i
za zamjenika politikog komesara Pero Grbi iz Drvara.
Marta 1944. pri tabu Sanskog NOP odreda bio je organizovan omla
dinski vojno-politiki kurs da bi se dobrovoljci i mobilisani omladinci obuili
u rukovanju orujem, stekli osnovno znanje o narodnooslobodilakoj borbi
i njenim ciljevima.270
269

Ratna zabiljeka Branka Todia, org. sekretara OK KPJ Klju Mrkonji.


Podruje Sanskog odreda je bilo u sastavu kljuko-mrkonjikog okruga. U
arhivi autora.
270 Izvjetaj taba 4. divizije od 16. marta 1943. tabu 5. korpusa, Zb. IV/23, str.

151

15. STANJE U SANSKOM MOSTU PRED OSLOBOENJE


GRADA
Ocjenjujui politiko stanje u Sanskom kraju, kotarski predstojnik
Sanskog Mosta u izvjetaju od 30. aprila 1943. obavjetava nadlene vlasti
tzv. NDH i o sljedeem:
a) Partizani. Poslije akcije nae i Saveznike vojske271 vladalo je u
povjerenom kotaru zatije. Partizanske horde izgledalo je, da su potpuno
razbijene. Samo manje grupe partizana su se viale ali postepeno je dolo
do jaeg grupisanja partizana, te tako u zadnje vrieme u ovom kotaru na
laze se dielovi t. zv. IV partizanske divizije, jedna bojna lei u selu Lipniku,
druga u Budimli Japri, a dielovi tree bojne granie sa selom Dabrom i
izgleda da se prebacuju prema Sitnici.. .272
Iznosei u nastavku izvjetaja svoje ocjene o raspoloenju naroda, ko
tarski predstojnik pie da je narod u vrlo tekom poloaju:
... Glad i bieda viri iz svakog kutka. Preko 12.000 bezkunika
Hrvata ima u ovom kotaru. Mjerodavni slabo pomau taj upropaeni svi
jet ... te bi potrebna pomo u hrani digla njegov moral na staru visinu...

Zavravajui taj svoj izvjetaj, on upozorava na blizinu Grmea ija


je promidba vrlo jaka i za narodne mase uvjerljiva...
Prolo je samo nekoliko mjeseci pa je i sam kotarski predstojnik hva
tao vezu s partizanima, upozoravajui ih da ne rue prugu dok ne stignu
vagoni sa solju i namirnicama u grad. Ve u oktobru partizani su ga kao
posljednjeg kotarskog predstojnika u Sanskom Mostu smijenili s te du
nosti.
Dok kotarski predstojnik ima respekta prema partizanima, dotle u
istom izvjetaju nema lijepih rijei za svoje saveznike etnike, koji su i
tog proljea i ljeta 1943. svakodnevno navraali u Sanski Most i sela istono
od grada. O etnicima Vukaina Maretia, on pie:
... Razuzdanost njegovih etnika, kao i pomanjkanje stege prevrili
su sve mjere. Pljaka je stalan pratilac ljudi...
Stanovnici Sanskog Mosta imali su prilike da u ofanzivi vide zaista
velike njemake snage i snage domaih izdajnika, daleko vee i po broju i
naoruanju nego to su bile one koje su aprila 1941. bez borbe prole Bosan
skom krajinom prema arajevu.i7S Meutim, vidjeli su i bjeanje tih nje
271 Za

kotarskog predstojnika saveznike vojske su bile vojske nacistike Nje


make i faistike Italije.
272 Arhiv, VII, k. 167, br. reg. 1/32.
273U aprilskom ratu 1941. njemaka vojska na tlu Bosanske krajine je imala krat
kotrajan sukob samo sa akim bataljonom 14. aprila kod Mrkonji-Grada.

152

makih i legionarskih jedinica sa Djedovae, Brajia Tavana, Umaca i Naglia janauara 1943. Oni su se uvjerili da su partizani sposobni da se suprot
stave i takvoj sili kao to je faistika Njemaka i da je narodnooslobodilaka vojska neunitiva. Mnogi od njih su se u proteklom periodu rata susre
tali s partizanima, uvjerili se da nije istina ono to govore i propagiraju
ustae, da partizani ubijaju sve Muslimane i Hrvate, uvjerili su se da parti
zani kanjavaju samo zlikovce koji su poinili zloine prema narodu. Sanja
ni su se uvjerili da u partizanima ima i Muslimana i Hrvata, pa i njihovih
sugraana, koji su i na najodgovornijim poloajima (komandanti, politiki
komesari bataljona, brigada, divizija i korpusa). Oni su saznali da se NOV
bori i za novi ovt, nove odnose, za bratstvo i jedinstvo meu narodima. Sve
to skupa presudno je uticalo na to da veina stanovnitva u gradu, i u
jo neosloboenim selima, drugim oima, realnije vidi i ustae, i okupatore
i situaciju u gradu, ali i borce narodnooslobodilake vojske.
Najbolja potvrda toj izmijenjenoj situaciji u gradu i ostalim okolnim
selima je povratak mnogih muslimanskih i hrvatskih porodica iz izbjeglitva,
iz Sanskog Mosta i nekog njemu najblieg sela u svoja sela, u svoje kue na
svoja zgarita, u Husimovce, u Gornji i Donji Kamengrad, Naprelje, Modru,
Cirkie, Zenkovie, Kasapnice, Hrustovo, zatim Vrhpolje i jo neka slobodna
sela s proljea 1943. godine. Tamo su prili obnovi svojih domainstava,
ukljuili su se u organizovani rad na slobodnoj teritoriji i prema svojim
mogunostima materijalno pomagali narodnooslobodilaku vojsku i NOB.
Neki od njih povremeno su odlazili u Sanski Most i tako bili ivi leci,
najboljom propagandom prave istine o partizanima, pokazujui linim pri
mjerom da mirno ive i obavljaju svoje poljske poslove, da su sigurniji nego
stanovnitvo u okupiranom gradu i selima.
U samom gradu- i pored toliko velikih okupatorskih i ustako-legionarsko-domobranskih snaga, mnogi graani su uspostavljali vezu sa ilegalnim
saradnicima NOP, mnogi graani su uspostavljali vezu sa ilegalnim saradnicima NOP, obavjetavali se o stvarnoj situaciji u svijetu i u zemlji, a
neki i davali potrebna obavjetenja za partizane o neprijatelju, njegovim
uporitima, snazi, pokretima i si. Ustae i okupatori u 1943. vie nisu u mo
gunosti da u akciju sa sobom povedu civile, da ih naoruaju i poalju pro
tiv partizana i stanovnitva na slobodnoj partizanskoj teritoriji. Neke ustae
su prelazile u domobranske jedinice nadajui se da e tako sauvati glavu
kada padnu u zarobljenitvo.
ivot u gradu je bivao sve tei zbog pjegavog i trbunog tifusa koji su
harali i gradom kao i slobodnom partizanskom teritorijom, ali i zbok osku
dice u namirnicama.
Dopreman je ivotnih namirnica u Sanski Most je sve tee jer su parti
zani ruili pruge i puteve, blokirali prilaze. Bilo je tee snabdijevanje i domobransko-legionarske vojske, jer je u faistikoj Njemakoj i ustakoj NDH
sve vie nedostajalo mnogih sirovina i namirnica. Njemake trupe nalazile
su se u povlaenju sa okupiranih podruja Sovjetskog Saveza, iz Italije i sa
jo nekih bojita. U Jugoslaviji narodnooslobodilaka vojska je ruila komu
nikacije, rudnike i fabrike i spreavala eksploataciju narodnih dobara u ko
rist faistikih drava. Uz to, i saveznici su (SAD i Engleska) svakodnevno i
sve jae bombardovali industrijska sredita Njemake i tako razarali njenu
ekonomsku i vojnu pomo. Sve se to osjealo i u snabdijevanju Sanjana

153

najpotrebnijim namirnicama, odjeom i obuom. Tu izmijenjenu situaciju


na glavnim svjetskim bojitima osjeali su i domobrani sanskog garnizona,
koji su svoje zarobljavanje 21. oktobra 1943. doekali odjeveni u ljetnu odje
u, poderani, bez zimskih kaputa (injela) i drugih neophodnih predmeta.
I pored izvanredno tekih uslova, ilegalni saradnici u Sanskom Mostu
nastavili su rad i tokom 1943. godine. Osim upoznavanja svojih sugraana,
s kojima su smjeli otvoreno govoriti, s razvojem dogaaja kod nas i u svi
jetu, saradnici NOP-a su prikupljali razne podatke o neprijatelju, hvatali
veze sa pojedinim oficirima, podoficirima i domobranima koji su pokazivali
nezadovoljstvo i uvlaili ih u saradnju sa NOP. Ni neuspjeh partizana da
zauzmu Sanski Most, decembra 1942. godine, ni koncentracija njemakih
divizija i legionarskih pukova u Sanskom Mostu nije ih pokolebala u tom
radu. Ustae su poneto doznale o tom ilegalnom radu pa su u toku ofanzive
februara 1943. traili od Ustakog stoera u Banjaluci da pohapsi trinaest
graana i otjera ih u koncentracioni logor. Pri tom, Ustaki logor iz Sanskog
Mosta pie:
Poto ovaj logor ima u svom mjestu Sanskom Mostu nekoliko osoba
koje su za Nezavisnu Dravu Hrvatsku tetni to molim da bi se iste dole
navedene uputili u logor.
1. Lazo ivkovi ima sina u partizanima,
2. Novak Radi ima enu u partizanima,
3. Stole Novakovi274 ima u partizanima svog najblieg roaka.
4. Vlado276 ima sina u partizanima.
5. Ahmet Bilalbegovi ima sina u partizanima.
6. Ante Tamburica276 ima sina u partizanima.
7. Gospoa Todia Duana277 koji je pobjegao sa 2 sina i 2 kerke u
partizane a ena mu ostala sa jednom kerkom ..
3. Gospoa Mijatovi ima erku u partizanima i prava partizanka.
9. Gospoa Gvozden isto je vrlo opasna poto su joj braa pobijena
kao i njezina sestra Nada.
10. Kristina Petkovi isto je mu Milan ubijen i ona je protiv Nezavi
sne Drave Hrvatske.
11. Lazo Tonti sastajo se sa najopasnijim komunistom Hazimom Bilalbegoviem.
12. Nada Pratalo koja je imala vezu sa etnikom Bajiem koji je
pobjegao u partizane.
13. Milka Sakradija koja je isto oslukivala i pratila kud se nai
domobrani kreu i mislim da je davala izviee partizanima.278
Meutim, ni ovog puta ustake vlasti nisu uspjele uhapsiti sva lica pred
loena za upuivanje u koncentracioni logor, ve samo neka. Uhapsili su
devet graana, meu kojima: Maricu Mijatovi, Lazu ivkovia, Stolu Todorovia, Huseina Bievia i druge. Zatvorili su ih u bivi Sokolski dom, gdje
su ih Nijemci sasluavali, a neke i tukli, muili, da bi priznali ono za to ih
optuuju, za saradnju s partizanima. Dok su ispitivali Maricu Mijatovi,
274 Nije Novakovi, ve Todorovi.
276 Vlado Majhrovski, njegov sin oko bio je partizan.
276 Ante Vrani.
277 Duan Todi se nakon ofanzive na Grme februara

1943. vratio kui u Sanski


Most.
278 Dopis Ustakog stoera Sana Luka od 24. februara 1943. Zatitnom redarstvu
za grad Banja Luku i veliku upu Sana i Luka, Arhiv VII, k. 168, br. reg. 6/8.

154

doveli su Zoru Deli, udova Toi, koja ju je optuivala da je i njoj davala


materijal za partizane. Meutim, Marica Mijatovi je sve to odbijala, pa tvr
dila da ne poznaje tu enu koja je optuuje. Nijemci su Marici Mijatovi
tada upali kosu, slomili ruku i tukli je. Poslije nekoliko dana sve uhapene
potrpali su u zatvoreni vagon i prebacili u Prijedor, u ciglanu. Tu su bili dva
dana i dvije noi, a onda su ih otpremali u Banjaluku u zatvor, u Crnu kuu.
Nakon mjesec dana jedno po jedno je putano iz zatvora, a posljednja Ma
rica Mijatovi, pa su svi doli svojim kuama u Sanski Most.
Pojedini ilegalni saradnici NOP-a eljeli su jo 1942. da izau na slo
bodnu teritoriju, u partizane, ali im partizanski obavjetajac Hazim Bilalbegovi nije dozvoljavao, traei od njih da ostanu u gradu radi prikupljanja
informacija o neprijatelju i organizovanju ilegalnog rada. Meutim, sredinom
1943. dobili su dozvolu Esad Alagi i Feho ehaji, pa su napustili Sanski
Most i doli na slobodnu teritoriju. Odmah su rasporeeni u brigadu. Bili su
to posljednji Sanjani koji su iz okupiranog grada izali u partizane, prije
nego to e grad biti osloboen, oktobra 1943. godine.

155

16. BORBE I AKCIJE NA SANSKOM SEKTORU


(avgusta-septembra-oktobra 1943. godine)
Avgusta, septembra i oktobra 1943. g. na sanskom podruju djejstvovao je Podgrmeki odred. esta i 8. brigada u tom vremenu vodile su borbe
na Manjai i oko Jajca. Poetkom septembra one su bile i na sanskom sek
toru, da bi u prvoj polovini septembra, nakon kapitulacije Italije, otile u
Dalmaciju, na podruje Arana, Sinja i Splita.
Neposredno pred napad na Sanski Most na njegovom podruju se na
laze najprije 3, a onda i 6. brigada (nakon povratka iz Dalmacije), Ribniki
NOP odred (od 2. avgusta reorganizovan u 13. brigadu), na podruju istono
od rijeke Sane.
*

Prije odlaska sa sanskog sektora 1. bataljon 6. brigade je bio uspostavio


vezu s nekim domobranima u uporitu Vrhpolje. Kako je Bataljon hitno
morao krenuti sa brigadom prema Mrkonji-Gradu, tu vezu je predao tabu
Podgrmekog NOP odreda. tab je uputio 9. avgusta 2. i 3. bataljon da
zauzme Vrhpolje, ali neposredno pred napad dobili su obavjetenje da su u
Tominu dola dva bataljona etnika s Manjae, pa se od akcije odustalo.
Prva eta 2. bataljona Podgrmekog NOP odreda je 10. avgusta posta
vila zasjedu na rijeci Sani, u selu Kljevcima, gdje su etnici dolazili da se
kupaju. Kad su etnici doli na rijeku, zasjeda je otvorila vatru i ranila tro
jicu, pa su ostali pobjegli.
Ista eta je 11. avgusta uvee prela na suprotnu obalu rijeke Sane i
zaplijenila dva para konja, kravu i kai vraeg stroja.279
Drugi i 3. bataljon Podgrmekog NOP odreda postavili su nou 18/19.
avgusta zasjedu na cesti i pruzi Sanski Most Prijedor u Koprivni. Dragoja
(Mile) Kovaevi iz Bosanskog Milanovca, miner koji je postavljao minu na
pruzi, bio je neoprezan, pa je mina eksplodirala i on je poginuo. Na drugu
minu na cesti naila je konjska zaprega, pa je eksplodirala, to je potpuno
otkrilo zasjedu, koja se nakon toga povukla.
Jedan vod 3. bataljona Podgrmekog odreda je nou 21/22. avgusta
postavio zasjedu na mjestu gdje se od puta Sanski Most Prijedor odvaja
cesta za Stari Majdan. Naila je manja neprijateljska grupa, ubijena su
etiri neprijateljska vojnika, uniten jedan motorbicikl i zaplijenjena puka.
Vod je imao jednog poginulog borca i jednog ranjenog.28
279 Izvjetaj

taba Podgrmekog odreda od 13. avgusta 1943. tabu 4. divizije,


Zb. IV/16, str. 87.
28 Izvjetaj taba Podgrmekog odreda od 30. avgusta 1943. tabu Grmeke grupe
odreda, Zb. IV/16, str. 307.

156

Postupajui po nareenju taba 4. divizije od 23. avgusta 1943, Ribniki


NOP odred je svoj 1. bataljon uputio u pravcu Tramonje, 2. u pravcu Sasine i 3. u pravcu Stratinske. Zadatak Bataljona je bilo da razrue cestu
Banjaluka Sanski Most i da napadnu eljezniku prugu Prijedor Banja
luka.281
Dvadeset etvrtog avgusta. tab 2. korpusa je Ribniki odred preformirao u 13. krajiku NOU brigadu, pa je narednih dana djelovala na sektoru
istono od Sanskog Mosta. Njen tab je bio u Tramonji, zaselak Gorani.282
RAZORUAVANJE NEPRIJATELJEVE POSADE U VRHPOUU
Nakon dolaska Ribnikog NOP odreda na podruje Kozice i Tramonje
partizanski obavjetajac je ubrzao pripreme za razoruavanje neprijateljske
posade u Vrhpolju. On je prethodno razgovarao sa domobranskim naredni
kom Hamdijom ekiem, rodom iz Sanskog Mosta. Odluili su da razgova
raju i sa ostalim narednicima i podnarednicima u uporitu, dok im se ko
mandir bude nalazio poslom u Sanskom Mostu.
U etvrtak 26. avgusta Jovo Vidovi,, Janko Radulovi, politiki kome
sar bataljona i Mirko Lisica, zamjenik komandanta bataljona 13. brigade,
uli su usred dana u neprijateljsko uporite u Vrhpolju. Narednik je okupio
ostale narednike i podnarednike. Jedan od njih je upitao partizane kako su
smjeli ui u uporite. Pregovori su voeni skoro dva sata. Dogovorili su se
o nainu predaje. Naime, partizani e demonstrirati napad, a domobrani e
iz uporita pucati u zrak. Domobrani su traili da im se svima garantuje i
vot i slobodno kretanje, tj. da sami odlue hoe li kui ili u partizane. Me
utim, u uporitu se nalazio i neki hoda iz Hrustova, pristaa Huske Miljkovia (huskovac), koji je u komandirovom bunkeru odvraao domobrane
od predaje. Primijetivi to, Jovo Vidovi je s narednikom ekiem otiao u
taj bunker i napao hodu rijeima: ta se petlja u vojnike stvari? Kada
partizani napadnu uporite, koje je ve opkoljeno sa svih strana, ko e odgo
varati za one koji e poginuti? uvi ovo, hoda je odustao od svoje na
mjere i pristao na predaju. Ponovo su bili okupljeni svi komandiri vodova,
pa su im o uslovima predaje govorili Vidovi, Radulovi i Lisica. Toga asa
je utanaeno da se predaja izvri jo iste veeri. Poslije toga pregovarai su
napustili uporite i otili da izvre pripreme za prihvatanje domobrana. Na
Kremencu se odmah poela pripremati hrana, zapravo gozba za domobrane.
Pekli su se jaganjci, pite, pripremano pie i drugo.
Glavnina 13. brigade se te veeri nalazila u Tramonji, na poloajima
prema cesti Sanski Most Bronzani Majdan. Na Kremencu se nalazio samo
jedan vod boraca NOV, koji su 26/27. avgusta posjeli poloaj prema Vrhpo
lju. Nije bilo vremena za dovoenje veih jedinica. Valjalo je dogovor to
prije realizirati.
Kada se smrklo, u neprijateljsko uporite je otiao samo Jovo Vido
vi. Upitao je domobrane: Hoemo li ispuniti dogovor? Domobrani su
uglas povikali: Hoemo! i tada je nastala opta pucnjava. Pucalo se u

281 Zb. IV/, str. 1956.

Zb. IV/16, str. 197.

157

zrak, kao da se brane od napada partizana, i zbog radosti to prestaje strah


od pogibije u borbi koju su vojnici u ovom uporitu svaki as oekivali.
Kod mosta je narednik eki postrojio sve domobrane, koji su sa
sobom ponijeli oruje i municiju. Idui do Kremenca, domobrani su razdra
gano pjevali. A na Kremencu ih je ekala jedna eta partizana pristigla te
noi, tab Brigade i dovoljno jela i pia, ast kakvu domobrani nisu oeki
vali.
Tek na Kremencu su domobrani predali oruje koje su sa sobom poni
jeli iz uporita: etrnaest pukomitraljeza, jedan teki mitraljez, minobaca,
130 puaka, 13.000 puanih metaka i svu drugu ratnu opremu. Te veeri
partizanima se predalo 142 domobrana, meu kojima i dva narednika.283
Sutradan je okupljenom narodu i domobranima govorio komandant
13. brigade Milan Zori. On je pozvao domobrane da se pridrue borcima
NOV i slono nastave borbu protiv zajednikog neprijatelja: okupatora, usta
a i etnika. Oko 60 domobrana je trailo da idu kuama, to im je dozvo
ljeno. Inae, bili su iz oblinjih sanskih sela, Sasine, Kijeva, krljevite i jo
nekih. Veina Muslimana domobrana, oko 60, izrazila je elju da stupi u
NOV, dok je oko 20 trailo da idu svojim kuama, i oni su bili rodom iz san
skih sela.
Meu onima koji su odluili da stupe u NOV bilo je i osamnaest
ustaa, okorjelih zlikovaca, na koje se pazilo i tokom pregovora i tokom izla
ska iz uporita, sve do razoruavanja. Meutim, svih osamnaest je odluilo
da stupi u NOV. Upueni su u Podgrmeki NOP odred, pa su isti dan spro
vedeni preko rijeke Sane u Kljevce i potom u Dabar. Dan kasnije za njima
je krenuo u tab Podgrmekog odreda i partizanski obavjetajac Jovo Vidovi, sa spiskom ustaa koje je trebalo uhapsiti i predati vojnom sudu. Nakon
istrage i sasluavanja svih osamnaest ustaa je osueno na smrt strijelja
njem zbog brojnih zlodjela izvrenih tokom rata nad nevinim stanovnitvom
ovog kraja.
Sa domobranima koji su stupili u NOV, Podgrmekom NOP odredu
poslan je jedan pukomitraljez i dvadeset puaka sa potrebnom municijom,
dok je ostali plijen preuzela 13. brigada.
Jedna neprijateljska jedinica jaine oko 120 vojnika krenula je 28. avgu
sta iz Sanskog Mosta u pravcu Kruhara, gdje je u zasjedi bio 1. bataljon 13.
brigade. Iznenadnom vatrom Bataljon je razbio neprijatelja i vratio ga u
Sanski Most. Prvi bataljon je imao jednog ranjenog borca.284
Borci 3. bataljona Podgrmekog NOP odreda na podruju Hadrovaca
31. avgusta su pogodili jedan avion, koji je bio prisiljen da se spusti na liva
du. Posada aviona je potom pobjegla u umu. Borci su traili avijatiare,
ali ih nisu mogli pronai.285
Dospjevi u podruje Kozice, dijelovi 6. brigade su 1. septembra zapo
eli ienje ovog sela od etnikih grupica. Nekoliko dana kasnije jedna
vea grupa etnika od Bronzanog Majdana bila je pola prema Tramonji,
283 Izvjetaj

taba Ribnikog odreda (13. brigada) od 31. avgusta 1943. tabu 3.


divizije. Dnevni izvjetaj 15. brdskog arm. korpusa od 28. avgusta 1943. Mini
starstvu oruane sile NDH, Zagreb, Zb. IV/16, str. 351 i 443.
284
Izvjetaj taba 13. brigade od 13. septembra 1943. tabu 10. divizije, Zb. IV/17,
str. 171.
285 Zb. IV/17, str. 12.

158

ali kada su saznali da su tu jedinice 6. brigade, vratili su se prema Bronzanom Majdanu bez borbe.286
Drugi i 3. bataljon 13. brigade 2. septemebra je vodio borbu u Tramonji, zaseoku akoviima i umi Behremaginici protiv Nijemaca, ustaa i
etnika. U borbi je ubijeno 20 Nijemaca i jedan etnik i 25 ranjeno. Zaroblje
no je devet Nijemaca i dva etnika. Zaplijenjena su tri mitraljeza arca,
automat, osam puaka, pet pitolja, petnaest mina za baca, est tovarnih
konja i druga ratna oprema. Bataljoni su imali jednog poginulog i tri ranje
na borca.287
Postupajui po nareenju taba 4. divizije od 8. septembra, 6. brigada
je sa dva bataljona posjela poloaje na podruju Tornine, Tominske Palanke
i Tramonje, a s jednim bataljonom lijevu obalu rijeke Sane, u podruju
Kljevaca i Dabra. tab Brigade je bio u Kozici, zaselak Babii-Popovii. Tri
naesta brigada se tada rokirala prema Han Kolima i Sitnici.288
Trei bataljon Podgrmekog NOP odreda je 12. septembra postavio
zasjedu na putu Sanski Most Prijedor prethodno prekopavi cestu. Kada
je naiao jedan neprijatelejski bataljon, razvila se Borba, poslije ega se
3. bataljon morao povui zbog nadmonosti neprijatelja.289
S podruja Kozice, Tramonje i Tornine 6. brigada je 16. septembra
krenula prema Dalmaciji, da bi pojaala snage NOV Jugoslavije koje su du
obale razoruavale italijanske divizije i korpuse, nakon kapitulacije Italije
(9. septembra 1943. godine).290
Jedan vod 3. bataljona Podgrmekog NOP odreda u Pobreju je 22. sep
tembra uhvatio jednog vercera s punim kolima cigareta, duhana, papiria,
eera, soli i druge robe, koju je zaplijenio i otpremio u tab na raspo
djelu.291
Nakon izvoenja operacija u podruju Bosanske Krupe i komunikacije
Bosanska Krupa Krnjeua Bosanski Petrovac, Podgrmeki odred se
krajem septembra 1943. prebacio prema Sanskom Mostu, Ljubiji i komuni
kacijama Prijedor Bosanski Novi.292
Prvi bataljon Podgrmekog NOP odreda je 5/6. oktobra 1943, zajedno
sa diverzantskom grupom Odreda, u Islam Ljubiji poruio iaru i onespobio Rudnik da se nije mogao osposobiti ni za dva do tri mjeseca.293
itav Podgrmeki NOP odred je 11. oktobra postavio zasjedu u Trnovi.
Naiao je voz, lokomotiva je gurala dva vagona s pijeskom, a za sobom
vukla tri putnika vagona puna vojske. Kompozicija je naila na postavljene
mine, pa je pruga bila potpuno razruena. Neprijateljski vojnici su prihva
tili borbu, ali su ubrzo bili razbijeni. Desetak ih je pobjeglo u Sanski Most,
dok ih je deset do petnaest poginulo, a 51 bio zarobljen. Zaplijenjene su 34
puke, pet pukomitraljeza, mali minobaca, 3.000 metaka i druga ratna opre
286 Mjeseni

izvjetaj za septembar 1943. taba 4. divizije tabu 5. korpusa, Zb.


IV/17, str. 334.
27 Zb. IV/17, str. 171.
288 Zb. IV/17, str. 186187.
289 Zb. IV/17, str. 297.
290 Zb. IV/17, str. 186187.
291 Zb. IV/17, str. 297.
292 Zb. IV/17, str. 338.
Zb. IV/18, str. 197.

159

ma. Odred je imao dva ranjena. Zarobljenici su preko Sanskog NOP odreda
upueni u tab 2. korpusa.284
Dan kasnije, 12. oktobra, Podgrmeki odred je razruio prugu Sanski
Most Prijedor u duini od etiri kilometra.295

RAZ0RU2AVANJE NEPRIJATELJEVE POSADE


U RUDNIKU LJUBIJA
U Rudniku Ljubija, drugom po veliini rudniku eljeza u Evropi, bila
je vojna uprava koja je eksploatisala eljeznu rudu za potrebe vojne privrede
Treeg Rajha. Zapovjednik Rudnika, odnosno 16. rudarske skupine, bio je
potpukovnik Rudolf irola.298 Rudnik su partizani ve jednom bili zauzeli,
poslije zauzimanja Prijedora, maja 1942, i vie puta bezuspjeno napadali
tokom 1942. godine.
Rudnik se nalazio u dolini, a na okolnim brdima, dominantnim nad ko
povima, bile su iane i minske prepreke. U okolnim selima, prije svega u
Rudniku Kozin, Staroj Rijeci i jo nekim bila su domobranska uporita i
manje jedinice ustaa ili milicije, koje su odmah kretale u borbu, ako bi
dolo do napada partizana na Rudnik Ljubiju. Zato raniji napadi i nisu uspi
jevali.
Obavjetajci Podgrmekog NOP odreda preko civila saradnika su uspje
li da uspostave vezu s nekim domobranskim oficirima koji su bili spremni
da se predaju bez borbe.297 Kada se 8. brigada poetkom oktobra 1943. vra
tila u Podgrme, komandant Podgrmekog odreda je predloio da Brigada i
Odred zajedniki razoruaju posadu u Rudniku Ljubija. Nedaleko od Ljubije
odran je 11. oktobra sastanak sa civilom saradnikom i jednim domobran
skim oficirom, od kojeg su dobijeni posljednji veoma precizni podaci o utvr
dama, broju i rasporedu neprijateljskih jedinica, kao i znacima raspozna
vanja za nekoliko dana unaprijed. Dobijen je plan utvrda iz kojih se vidjelo
da postoji samo jedan uzan prolaz sa istone strane, kojim rudari iz okolnih
sela dolaze i odlaze s posla.298
Posadu je sainjavala 14. rudarska skupina (jedna eta) jaine oko 210
oficira i vojnika, vod ustaa i desetak andarma. U eti su se nalazili nje
maki oficir, major i nekoliko podoficira koji su u stvari komandovali jedi
nicama u uporitu i rukovodili eksploatacijom i otpremom eljezne rude za
Njemaku.
tab 8. brigade prihvatio je prijedlog da se razorua posada. Meutim,
kada su pripreme ve bile gotove, dobijena je naredba da se u dolini Sane
ne smije izvoditi nikakva akcija i nareen hitan pokret 2. brigade u akciju
na Sanski Most, koja je bila pripremana i ve jednom odgoena. Zamjenik
komandanta 4. divizije Vojo Todorovi traio je od komandanta Divizije PeZb. IV/18, str. 197.
-95 Zb. IV/18, str. 1978.
296
Dopis Glavnog stoera Min. oru. snaga NDH od 22. oktobra 1943. godine. Izja
va in. Kostanjeka, Zb. IV/18, str. 505.
297 Zabiljeka kazivanja Hazima Bilalbegovia od 7. septembra 1963. autoru.
-98 Hamdija Omanovi: Razoruanje posade u Rudniku Ljubija, oktobra 1943. go
dine, Vojni glasnik, br. 910/1956. godine.

160

tra Vojnovia da mu se dozvoli da sa dva bataljona 8. brigade i Podgrmekim odredom izvede akciju na Rudnik Ljubiju.
Poto je akciju na Sanski Most pripremao tab 2. korpusa, bila je po
trebna saglasnost i komandanta Korpusa, koja je, nakon obrazloenja plana,
odmah dobijena, a akcija na Sanski Most po drugi put odgoena za neko
liko dana. Poto je Rudnik bio utvren, a oko njega se nalazila druga manja
neprijateljska uporita, bilo je potrebno da se postigne iznenaenje, da se
brzo razorua, kako bi se preduhitrila intervencija iz okolnih uporita, na
roito iz Prijedora.
tab 8. brigade je izradio plan akcije. Predvieno je da jedan bataljon
neminiranom stazom ue neopaeno u uporite. Usput bi razoruao straare
i podijeljen na ete prikriveno doao do pojedinih objekata i razoruao ofi
cire, Nijemce, domobrane i druge. Sve to bez ispaljenog metka. andarmerijsku kasarnu i kuu gdje su bile ustae trebalo je opkoliti sa po jednim
vodom boraca. Jedan bataljon 8. brigade dobio je zadatak da posjedne polo
aje izmeu Ljubije i Prijedora, da sprijei dolazak pomoi iz tog uporita.
Jedan bataljon Podgrmekog NOP odreda dobio je zadatak da sprijei dola
zak pomoi od Sanskog Mosta, a drugi da napadne Rudnik Kozin.

Na sveanoj tribini, proslava u Luci-Palanci oktobra 1961. godine.


11 Srez S. Most u NOB

Bataljoni odreeni za akciju kretali su se izvan naselja, tako da ih


niko nije opazio, pa nije mogao ni otkriti pripreme.
U noi 14/15. oktobra 1943. godine 1. bataljon 8. brigade, ojaan jed
nim vodom 4. bataljona (komandant Sajo Grbi, politiki komesar Mio
Stankovi), oko ponoi je doao blizu ulaza u Rudnik. Tu ih je saekao saradnik civil iz Ljubije i poveo prema straaru. Na elu Bataljona je iao
obavjetajni oficir Milan Gakovi Crni, koji je znao neprijateljeve znake
raspoznavanja, pa je bez pucnja razoruao prvog straara. Bataljon je civil
saradnik neprimijeeno uveo u Rudnik. Na isti nain, bez pucnja, pojedine
grupe Bataljona su razoruavale straare pred zgradama gdje su bili oficiri
domobrani, a onda upadali u zgrade i budili oficire i istovremeno ih razoruavali. Jedino su se Nijemci opazivi da se neto dogaa, pokuali spasiti
iskakanjem kroz prozor, ali su ih dolje doekali borci i neke pobili kunda
cima, a neke zarobili. Tada su i ustae i andarmi primijetili da se neto
dogaa, da su oficiri i veina domobrana ve razoruani. Pokuali su dati
otpor, dolo je do kratkotrajne pucnjave, a onda su potrali u no, te je ne
kima bijeg uspio.
etvrti bataljon 8. brigade je zaobilaznim putem stigao na podruje
Hambarina i neprimijeen postavio zasjedu prema Prijedoru.
Akcija je poela u 2,30 sati i ve u 5,00 sati 15. oktobra Rudnik Ljubija
je bio zauzet. Mineri su odmah postavili dinamit pod elektrinu centralu.
Snana eksplozija ju je razruila, pokidala vodove i ostavila Prijedor bez
struje, to je izazvalo paniku meu neprijateljskim vojnicima i oficirima.
Meutim, do njihove intervencije prema Rudniku Ljubiji tada nije dolo.
Potom su mineri poruili bunkere s rudom, kompresor i ianu eljeznicu,
petnaest lokomotiva survali s pruge i vagan i po dinamita zapalili. Vidjevi
ta su partizani uradili, dotadanji upravnik Rudnika potpukovnik irola je
izjavio da Rudnik nee moi raditi nekoliko godina.
U ovoj uspjeloj akciji zarobljeno je 188 domobrana, trinaest oficira,
od kojih jedan njemaki major, potpukovnik Rudolf irola, dva ljekara ofi
cira i nekoliko vodnika. Zaplijenjeno je: dva protivkolska topa 37 mm,
brdski top 65 mm sa 200 granata, tri teka mitraljeeza, teki baca 81 mm
sa 150 granata, sedam runih bacaa, trinaest pukomitraljeza, 230 vojnikih
puaka, esnaest automata, 12 pitolja, 50.000 puanih metaka, 200 runih
bombi, radio-stanica, jedan mali reflektor, 130 pari vojnikih cipela, jedanaaest gumenih izama, zatim dosta injela, koporana i druge ratne opreme.
U borbi je ubijen jedan njemaki podoficir i jedan vojnik, etvorica
ustaa, dva andarma i pet domobrana. Zaplijenjeno je i 150 konja, znatne
koliine ljudske i stone hrane i razni drugi materijal. Prvi bataljon 8.
brigade nije imao nikakvih gubitaka u ovoj akciji, a ni 4. bataljon. Svi za
robljenici i plijen su odmah otpremljeni prema Budimli-Japri, odnosno na
slobodnu teritoriju, ali je dosta materijala ostalo u Rudniku jer je 8. brigada
urila na novi zadatak.299
Prvi bataljon Podgrmekog NOP odreda koji je bio u zasjedi u Brdarima, na Bojaniima, nije imao posla jer neprijatelj iz Sanskog Mosta nije
pokuao pruiti pomo Rudniku Ljubiji. Trei bataljon Odreda, koji je vrio
2" Izvjetaj taba 8. brigade od 16. oktobra 1943. tabu 4. divizije, Zb. IV/18, str.
227228 i 255.

162

napad na Rudnik Kozin, morao se povui jer ga je neprijatelj prikrivenim


dijelovima napao s lea. Poginuo je jedan borac.30
esnaestog oktobra 3. bataljon 3. brdske domobranske brigade napu
stio je poloaje oko Sanskog Mosta, izuzev jedne ete, i vozom se prebacio
do Ljeskara, a onda produio pjeice i preuzeo poloaje u Rudniku Ljubija.
Tako je za jedan nepun bataljon bila oslabljena odbrana Sanskog Mosta.301

300

Zb. IV/18, str. 3899.

163

17. OSLOBOENJE SANSKOG MOSTA


(21. oktobra 1943)
tab 2. korpusa, krajem avgusta 1943. nareuje tabu 4. divizije da
razbije i uniti etnike bande na prostoriji izmeu rijeke Sane i Vrbasa,
sjeverno od ceste Klju Mrkonji-Grad. Istovremeno tab korpusa pre
dlae:
... Ukoliko je situacija zrela da se napadne S. M. to uinite odmah
jedinim brzim manevrom sa dijelovima vae divizije.3-
Trideset prvog avgusta Obrad Stiovi, politiki komesar 13. brigade,
izvjetava tab 4. divizije da su zajedno sa Podgrmekim NOP odredom
vrili blokadu Sanskog Mosta, pa izmeu ostalog kae: Neki pregovori se
vode za predaju, ali jo nita nije sigurno. Istovremeno obavjetava da u
Sanskom Mostu ima oko 800 domobrana i legionara, i da se 1. bataljon
Brigade nalazi u Kijevu, 2. bataljon u Tramonji i 3. bataljon u Stratinskoj,
juno od ceste.303
tab 4. divizije je prihvatio ideju taba Korpusa da se brzim manev
rom, s centralnog dijela Manjae doe na prilaze Sanskom Mostu i napadne
neprijateljski garnizon. Prvih deset dana septembra Divizija s dvije brigade,
6. i 8. brigadom, isti Manjau od etnikih bandi, a zatim se brzo preba
cuje prema Sanskom Mostu.
Obavjetajci su iz dana u dan prikupljali podatke o neprijateljskom
garnizonu, dok su ilegalni saradnici u gradu ak uspostavili vezu i s kotar
skim predstojnikom Markom Jungiem, koji moli da partizani ne rue pru
gu jer za dva-tri dana treba eljeznicom da se dopreme dva vagona soli i
jo neke namirnice.
Pripreme za osloboenje Sanskog Mosta vrene su vrlo ubrzano, ali
je dolazak pojaanja garnizonu u gradu i posebno novonastala vojno-politika situacija na irem planu, kapitulacija Italije, uticali da se akcija
odgodi. esta brigada je dobila zadatak da ode u Dalmaciju.304 Nakon nje
nog povratka, prvih dana oktobra 1943, ponovo se aktueliziraju pripreme za
napad na Sanski Most, pa tab 2. korpusa dostavlja novo nareenje tabu
4. divizije:
1. Prema proraunu ovog taba namjeravana akcija na grad N. imala
bi se izvriti nou izmeu 17. i 18. o. mj.
Do toga vremena treba izvriti sve potrebne pripreme. tab e uglav
nom rukovoditi akcijom uz pomo u pripremama ovog taba.
3i Arhiv VII,
s2 Zb. IV/16,
303 Zb. IV/16,

k. 59, red. br. 2/52.


str.
297.
str.
331.
SW Zb. IV/17, str.
186187,

164

334.

2. Vae snage (VI i VIII Brigada) koncentrisaete do 14. o. mj. na


prostoriji koju smo ranije ugovorili (aavica i Japra). Do toga vremena
bie koncentrisana i XIII Brigada u blizini VI Brigade, a dva bataljona
Podgrmekog odreda u blizini VIII Brigade.
Za koncentraciju XI Brigade i Kozarskog odreda izdali smo naree
nje i precizirali zadatak.
3. 14. o. mj. treba odrati savjetovanje tabova brigada i odreda koji
uestvuju u akciji. Savjetovanje treba odrati u Ribniku. Poetak savjeto
vanja da bude u 10 asova prije podne. Mi emo pozvati tab XIII Brigade
(komandanta i komesara), kao i tabove odreda.
4. Prevoz tenkova i pripremu grae za most organizovae potrebna
odjeljenja.
Uputite nam najhitnije pregled naoruanja Vae Divizije.sos
Dostavljajui nareenje, komandant korpusa Slavko Rodi usmeno je
prenio i naredbu da se u podruju rijeke Sane ne smije izvoditi ni jedna
vea napadna akcija da se ne bi otkrila koncentracija snaga NOV na ovom
sektoru i da se tim putem oslabi budnost kod neprijateljskog garnizona u
Sanskom Mostu.

SAVJETOVANJE U RIBNIKU
U Ribniku, u tabu 2. korpusa, odrano je 14. oktobra 1943. savjeto
vanje komandanata i politikih komesara brigada i odreda i lanova taba
4. divizije. Na savjetovanju su sasluana obavjetenja o neprijatelju i nje
govim utvrenjima i rasporedu snaga u garnizonu Sanski Most i okolnim
mjestima, ukljuujui Stari Majdan, Bronzani Majdan, Ljubiju, Prijedor i
jo neka. Sasluano je referisanje tabova brigada i odreda o njihovim je
dinicama i spremnosti za predvienu akciju. Poto se pruila veoma povolj
na prilika da se smjelim upadom u Rudnik Ljubiju razorua tamonja ne
prijateljska posada, dozvoljeno je tabu 8. brigade da sa dva svoja i dva
bataljona Podgrmekog NOP odreda izvri ovu nepredvienu, ali veoma ko
risnu akciju i odmah potom da krenu prema Sanskom Mostu na izvrenje
u okviru plana napada na neprijateljska uporita u gradu i okolini. Na sa
vjetovanju su analizirani zadaci svake brigade i odreda u ovoj akciji.
Jo prije ovog savjetovanja obavjetajci Podgrmekog odreda i 8. bri
gade Hazim Bilalbegovi i Ferid Dedi su prikupili detaljne podatke o ras
poredu snaga u svim neprijateljskim uporitima u Sanskom Mostu i okolini,
njihovom naoruanju, opremi, snabdjevenosti, moralu i raspoloenju. Podaci
su dobijeni i od nekoliko ilegalnih grupa, saradnika NOP-a. U jednoj grupi
su bili Ljupko Ljepojevi, obuar, Sulejman Bievi, zv. Momko, i jo neki
koji su ivjeli u Sanskom Mostu. Ilegalno su djelovali i Rasim Hromali,
zv. Singer, Ibro Karabeg, Slavko Doen, Bajzo Topalovi, Marica Mijatovi,
Jovanka Kovaevi i jo nekoliko Sanjana koji su imali i svoje veze sa par
tizanskim obavjetajcima na slobodnoj teritoriji. U jednoj grupi bili su
Ahmet ahmi, Pero Vidakovi i Desa Kragulj. Ova grupa je za svoj ilegalni
rad pridobila domobranskog natporunika Ivu Posaveca, koji je komandovao artiljerijom i porunika Ivana Pekasa, koji je bio intendant domobran
skog garnizona. Natporunik Ivo Posavec je bio geometar, pa je izradio
plan neprijateljskih uporita i raspored snaga i orua. Plan je izraen u

3= Zb. IV/18, str. 112.


165

kui Dese Kragulj, gdje se grupa najee okupljala. Lazo Miladinovi, koji
je kao kurir, dolazio skoro svaki dan u Sanski Most, iznio je ovaj izvjetaj
i dostavio ga tabovima 4. divizije i 2. korpusa. Kako su dobijeni podaci i
od drugih ilegalnih grupa, to je omoguilo da se izradi skica Sanskog Mosta
sa svim neprijateljskim uporitima, utvrenjima i rasporedom, to je omo
guilo davanje i preciznih zadataka svojoj jedinici u planiranom napadu.
Dobijeni podaci su pokazivali da je moral kod neprijateljskih vojnika
slab, da nisu spremni za borbu protiv partizana onako kao to su bili juna
i decembra 1942. godine. Tom padu morala neprijateljskih vojnika i domo
brana, pa i ustaa i legionara, doprinijeli su porazi Treeg Rajha na Isto
nom frontu, gdje su njemake armije bile skoro u stalnom povlaenju is
pred Crvene armije, zatim kapitulacija faistike Italije i kao posljedica
tog poraza jednog dijela faistike osovine napredovanje saveznikih
armija kroz Italiju. Svakako da su neuspjesi njemako-ustako-legionarsko-domobranskih divizija protiv partizana u Jugoslaviji najneposrednije uticali
na slabljenje morala kod neprijateljskih vojnika. Oni su se svakodnevno
uvjeravali da su sve krupniji uspjesi NOV Jugoslavije, da je partizanska
slobodna teritorija sve vea, te da je bliska propast i NDH i Treeg Rajha.
Jo jedan krupan razlog za nezadovoljstvo domobrana u Sanskom Mo
stu je bila namjera vie komande da ih uputi u sastav SS divizija, to naj
vei dio domobrana nikako nije elio. U SS divizijama Nijemci imaju ko
mandu u rukama i oni veoma strogo kanjavaju svako neizvravanje zada
taka, a naroito bjekstvo iz borbe.
Meutim, i pored oslabljenog morala kod neprijateljskih vojnika, mo
ral njihovih viih komandi i spremnost za dalju borbu jo nisu bili poko
lebani. Zato je neprijatelj tokom ljeta i rane jeseni dobro utvrdio grad San
ski Most i napravio nove bunkere. Na glavnim prilazima je sagradio beton
ske bunkere sa pukarnicama. Nekoliko jaih i vanijih zgrada: Osnovne
kole, Sreza, andarmerijske i eljeznike stanice utvrdio je rovovima i sve
ih ukljuio u svoj odbrambeni sistem. Ispred rova na periferiji grada po
stavio je iane prepreke. Raunao je na veu mogunost odbrane na desnoj
obali rijeke, pa je betonski most minirao i sve spremio da ga razrui ako
mu to situacija bude nalagala. Na desnoj obali rijeke neprijateljska koman
da je postavila sve teko orue: topove i bacae. Neprijateljskim snagama
u Sanskom Mostu komandovao je uro ukovi, zamjenik zapovjednika
3. domobranske brdske brigade. On je bio komandant bataljona za vrijeme
borbi decembra 1942, kojom prilikom je, uz pomo tenkova i avijacije, uspio
sprijeiti partizane da zauzmu Sanski Most.
Nakon savjetovanja u Ribniku tab 2. korpusa je izdao zapovijest za
napad na Sanski Most, u kome se, izmeu ostalog, kae sljedee:
. . . zato osloboenje Sanskog Mosta bie jedan znaajan prilog mno
gobrojnim pobjedama nae vojske irom itave zemlje.
Za Bosansku Krajinu osloboenje Sanskog Mosta imae poseban zna
aj. Nakon osloboenja Kljua, Mrkonjia, Glamoa, Jajca, Kupresa, Bu
gojna i drugih, osloboenje Sanskog Mosta bie jo jedan teak udarac
vapskim i ustako-etnikim bandama.
Sanski Most od poetka ustanka pretstavljao je jako neprijateljsko
uporite, uvuen duboko u nau osloboenu teritoriju, i kao takav bio je
uvijek baza mnogobrojnih neprijateljskih zloina prilikom ispada u naa
osloboena sela i svih moguih ofanziva na nau osloboenu teritoriju.
Osloboenjem Sanskog Mosta onemoguie se okupatoru i ustako-etnikim razbojnicima da i dalje vre pljaku narodne imovine u plodnoj

166

Sanskoj dolini, naa e vojska donijeti slobodu itavom napaenom San


skom srezu i osloboditi ga od okupatorskog i ustako-etnikog jarma, a
hiljadama novih boraca pruie mogunost da stupe u redove naih pro
slavljenih brigada.. .so#
U zapovijesti se navode i podaci o neprijatelju, pa se kae da se u
Sanskom Mostu nalaze dva bataljona 3. domobranske brdske brigade sa oko
1000 domobrana naoruanih s dvije haubice, jednim brdskim topom, dva
protukolska topa, osam tekih bacaa, dvanaest tekih mitraljeza, 73 pukomitraljeza i 850 puaka. U aplju je bilo 170 rezervista domobrana naoru
anih samo pukama. U podruju Stare Rijeke Ljubija jedan bataljon
domobrana, u Prijedoru tri bataljona domobrana i 60 andarma, Nijemaca
i u Bronzanom Majdanu 150 Nijemaca i jedna eta domobrana s tri tenka.
Sanski Most je bio opasan jednorednom preprekom od bodljikave ice
i rovovima. Mjestimino su bili sagraeni i bunkeri.
tab 2. korpusa je naredio da u napadu na uporite uestvuju jedinice
4. divizije (6, 8. i 11. krajika NOU brigada) zatim 13. brigada 10. divizije,
Podgrmeki, Sanski i Kozarski NOP odredi i Udarni bataljon Drvarskog
NOP odreda, te 1. i 2. art. divizion 2. korpusa.
Jedinice za napad bile su rasporeene u tri grupe:
U prvoj grupi su bile 6. i 13. brigada, jedan bataljon 8. brigade, Sanski
odred i Udarni bataljon Drvarskog odreda, ukupno osam bataljona. Gru
pu su podravala dva orua iz 2. art. diviziona i tri teka minobacaa. Gru
pom je komandovao tab 4. divizije. Zadatak joj je bio da likvidira otporne
take neprijatelja na desnoj obali rijeke Sane i u aplju, uz istovremenu
organizaciju zasjeda prema Prijedoru i Bronzanom Majdanu. Po izvrenom
zadatku u gradu nastaviti gonjenje neprijatelja prema Prijedoru i Banjaluci.
Drugu grupu su sainjavali 8. brigada, bez jednog bataljona i Podgr
meki odred, ukupno est bataljona. Grupu su podravala etiri orua iz
1. artiljerijskog diviziona i tri teka minobacaa. Grupom je komandovao
naelnik taba Korpusa. Grupa je dobila zadatak da likvidira otporne take
neprijatelja na lijevoj obali rijeke Sane, uz istovremenu organizaciju zasjede
prema Ljubiji i Prijedoru. Po izvrenom zadatku u gradu nastaviti sa go
njenjem neprijatelja ka Prijedoru, likvidirati usput uporita u Staroj Rijeci
i Rudniku Ljubija.
Treom grupom u sastavu: 11. brigada i Kozaraki odred, ukupno e
tiri bataljona i odreda, komandovao je tab 11. brigade. Grupu su podra
vala tri topa i dva minobacaa. Zadatak joj je bio da s jednim bataljonom
Brigade i Kozarskim odredom porui prugu i cestu izmeu Prijedora i Bo
sanskog Novog i na taj nain sprijei intervenciju neprijatelja od Bosanskog
Novog. Artiljeriju e grupno upotrijebiti prema nahoenju. Dalje zadatke dobie od taba 4. divizije.
U artiljerijskoj pripremi napada uestvovae est artiljerijskih orua,
est tekih minobacaa. Ciljeve koje e ova grupa tui u artiljerijskoj pri
premi odredie tabovi pruga. Za ovaj zadatak za svako orue je dato po
deset granata. Dalje zadatke artiljeriji davae tabovi grupa prema ukaza
noj potrebi. Istovremeno su odreeni i znaci za pokazivanje ciljeva artilje
riji, tri crvene rakete.

306 Zb. IV/18, str. 174178.

Zapovijeu je bila odreena ema veze, telefonska od komandanta


mjesta grupa do rijeke Sane u visini Krkojevaca i Bahtia i od taba Kor
pusa od Kljua prema Sanskom Mostu. Kurirska veza e se odravati pre
ma potrebi. Trea grupa alje svoje kurire u zaselak Kneevie sela Miljakovaca. Dostignute linije u napadu jedinice e obiljeavati paljenjem lako
zapaljivih predmeta.
Poetak napada je bio odreen za 18. oktobar u 23,00 sata. tabovima
je nareeno da organizuju mjesta brigadnih previjalita, mjesto divizijske
hirurke ekipe, a Ekonomskom odsjeku 2. korpusa da organizuje evakuaciju
plijena, uz pomo komisija koje e unaprijed formirati. Da bi se iz Kljua
mogle prebaciti dvije tankete preko rijeke Sane nareeno je da se u Vrhpolju sagradi most.
Kad je primio zapovijest 2. korpusa, tab 4. divizije je izdao svoju za
povijest potinjenim mu jedinicama. Tom zapovijeu 6. brigada kree u
napad od Sasine, sa frontom napada izmeu ceste Sasina Sanski Most i
rijeke Sane. U fazi nastupanja iri front napada ulijevo do eljeznike sta
nice. Zadatak bataljona na elu napadne kolone je bio da to prije prodre
do Sreza i Osnovne kole u gradu, a potom sadjejstvuje s bataljonima koji
napadaju neprijatelja u Sokolani, kod eljeznike stanice i u spoljnoj od
brani.
Trinaesta brigada je dobila zadatak da u napad krene od Kruhaca, sa
frontom napada izmeu ceste Klju Sanski Most i rijeke Sane. U toku
nastupanja iriti front napada udesno do eljeznike stanice, sadjejstvujui
s jedinicama 6. brigade. Jednim bataljonom likvidirati neprijateljsko upori
te u aplju.
Sanskom odredu i Udarnom bataljonu Drvarskog odreda nareeno je
da likvidiraju neprijateljska uporita u Razboju i Debeljaku, pa posjedajui
poloaje na liniji Debeljak Razboj Tramonja da zatvore pravac od Ba
njaluke i Bronzanog Majdana.
tabu 6. i 13. brigade nareeno je da uspostave telefonsku vezu sa ko
mandnim mjestom taba 4. divizije u Prinama, zaseoku sela Kruhara.307
Komandant Druge grupe je izdao svoju zapovijest potinjenim jedini
cama. Na osnovu borbenih izvjetaja rekonstruisani su zadaci jedinica ove
grupe.
Osma brigada s dva bataljona dobila je zadatak da sa pravca Zdene
prodre u centar grada do mosta. U toku napada 4. bataljon nastupa prav
cem Zdena centar grada most na rijeci Sani, a 3. bataljon lijevo od ovog,
prema Sani, preko Pobreja. Drugi bataljon ove brigade sa minerima Pod
grmekog odreda dobio je zadatak da postavi zasjedu na cesti Prijedor
Sanski Most i Ljubija Stari Majdan Sanski Most, sa ciljem da onemo
gui prodor neprijatelja iz tih pravaca u Sanski Most. Prvi bataljon 8. bri
gade nalazio se u sastavu Prve grupe sa zadatkom da porui prugu Sanski
Most Prijedor u podruju Usoraca i da sprijei prodor neprijatelja tim
pravcem prema Sanskom Mostu.
Podgrmeki odred s dva bataljona (Prvim i Treim) je dobio zadatak
da napada desno od 8. brigade i prodire ka centru grada i mostu na rijeci
Sani.
Mi

Zb. IV/18, str. 178181.

168

Po prijemu korpusne zapovijesti i divizijske naredbe brigade i odredi


su razradili svoje zadatke i izdali svojim podreenim jedinicama naredbe
sa detaljnim zadacima bataljona, pa i nekih eta. Po ve ustaljenoj praksi,
pred svaku akciju, pa i ovu, odrani su sastanci borakog sastava svake,
pa i najmanje jedinice koja e uestvovati u akciji. Na ovim, obino et
nim, sastancima se vrila vojna priprema jedinica i svih boraca, ali i nji
hova moralno-politika priprema, koja je obuhvatala kako objanjavanje
znaaja akcije, zadatka jedinice, stanja kod neprijatelja tako i upoznavanje
boraca sa stanovnitvom, odnosom tog stanovnitva prema NOV, kakav od
nos treba da bude narodnih boraca prema narodu koji je pod okupacijom
patio toliko vremena, kako se odnositi prema neprijateljskim vojnicima,
prema ratnom plijenu i imovini graana i tome slino.

RAZVOJ SITUACIJE NAKON IZDAVANJA ZAPOVIJESTI


Na dan kada je izdata zapovijest Korpusa za napad na neprijateljska
uporita u Sanskom Mostu, rano izjutra izvreno je razoruavanje neprija
teljske posade u Rudniku Ljubija (15. oktobra). Komanda 11. domobranskog
puka u Prijedoru je uputila dio svojih jedinica u Rudnik Ljubiju kada su
ga partizani ve bili napustili. Pad neprijateljskog uporita u Ljubiji pri
silio je komandu 3. domobranske brdske brigade u Banjaluci da oslabi svoje
snage u Sanskom Mostu i da ostavi samo jedan ojaan bataljon u njemu.
Da bi prikrio prebacivanje jednog bataljona iz Sanskog Mosta u Ljubiju,
neprijatelj je uputio jednu grupu tenkova (etiri tenka) iz Prijedora u Sanski Most, koji su se dan kasnije, 17. oktobra, vratili u Prijedor. Narednog
dana, nakon to su njemaki tenkovi otili iz Sanskog Mosta u Prijedor,
partizanski obavjetajci Hazim Bilalbegovi, Vaso Pratalo i Ferid Dedi
uputili su 18. oktobra kurira Milu ambera iz Krkojevaca u Sanski Most
do Dese Kragulj da bi od ilegalnih saradnika saznao i dobio najnovije in
formacije o promjenama u neprijateljskom garnizonu.
U stanu Dese Kragulj okupila se itava grupa ilegalnih saradnika: Pero
Vidakovi, Ahmet ahmi, Desa Kragulj, natporunik Ivo Posavec, porunik
Ivan Pekas i kurir Mile Camber. Analizirana je situacija u neprijateljskom
garnizonu u gradu. Izraena je skica uporita sa novim rasporedom domo
branskih jedinica nakon odlaska 3. bataljona 3. domobranske brdske bri
gade iz Sanskog Mosta u Ljubiju.
Po kuriru su poslani i domobranski znaci raspoznavanja za naredna
tri dana. Prema sjeanju Ahmeta ahmia, znaci su bili: Samar sedlo.
Kurir Mile Camber prenio je poruku partizanskih obavjetajaca da svaku
veer organizuju pijanku sa oficirima u gostioni Stole Todorovia, to su
ovi i uradili narednih veeri. Posavec i Pekas su se obavezali da e sve ui
niti da se garnizon sa to manje borbe preda jedinicama NOV, istovremeno
izjavljujui da e obojica stupiti u NOV. Partizanski obavjetajci su im ve
ranije bili poruili da e im se priznati inovi i da e dobiti odgovarajue
oficirske dunosti u jedinicama NOV.
Meutim, dolo je do jo jednog odgaanja napada na Sanski Most.
Umjesto da se 18/19. oktobra izvede planiran napad, on je odgoen, a Stab
4. divizije 18. oktobra izvjetava tab 5. korpusa da priprema napad . . . n a
neprijateljska uporita izmeu Bihaa i Bosanskog Novog, koju akciju bi
169

trebalo izvriti jer postoje uslovi za uspjeh.308 Istovremeno saoptava da


bi napad na neprijateljski garnizon u Sanskom Mostu ostao za kasnije, na
kon akcije u dolini Une.
Nema podataka koji su razlozi uslovili drugo odgaanje akcije na San
ski Most, niti postoje dokumenta o odgaanju akcije od 18/19. oktobra.
Dolazak nekoliko neprijateljskih tenkova je bio jak razlog, ali oni su se
vratili u Prijedor, pa se moglo prii izvoenju akcije nakon njihovog odla
ska. Meutim, tab 4. divizije priprema akciju u dolini Une, a predlae da se
akcija na Sanski Most, za koju je ve izda ta zapovijest Korpusa, ostavi za
kasnije. S tim prijedlogom se nije sloio tab 5. korpusa, ve je osnaio
raniju svoju zapovijest i poetak izvoenja akcije odredio za srijedu 20. ok
tobra 1943. u 23,00 sata. Odgoena je akcija u dolini rijeke Une, a sve je
dinice su dovravale pripreme za napad na uporita u Sanskom Mostu i
okolini.
U gradu i u neposrednoj okolini nalazio se samo 1. bataljon 3. domo
branske brdske brigade. U rezervi je bila jedna eta sastavljena od domo
brana koji su uspjeli pobjei iz Rudnika Ljubije. U gradu je bio i dio brd
ske artiljerije sa pet topova i est minobacaa.

TOK NAPADA
Jedinice obiju napadnih grupa u odreeno vrijeme su krenule sa po
laznih poloaja na izvrenje dobijenog zadatka. One su se u najkraem vre
menu nale na jurinom odstojanju ispred neprijateljskih rovova, bunkera
i utvrenja. Jedino su neki dijelovi 6. brigade neposredno iz dugog mara
iz Dalmacije stigli u posljednji as. Napad je poeo tano u 23,00 asa.
Prvi bataljon 13. brigade napao je neprijateljsko uporite u aplju.
Iako je neprijatelj davao jak otpor, borci su brzo uspjeli upasti u rovove
i likvidirati ovo istureno uporite. Bataljon je zarobio 3040 neprijateljskih
vojnika, a ostali su se razbjeali.
Trei bataljon 6. brigade je uspio da se prikriveno uvue u centar gra
da. Neprimjetno od Sasine, niz istoimenu rijeku, borci su doli do njenog
ua u Sanu i potom gazei Sanu, drei se za vrbe, zaobili bodljikavu
icu i bez susreta sa neprijateljem krenuli ka parku u centru grada. Tek
kad je dolo do sukoba s prvim neprijateljskim vojnicima, dolo je i do
prvih pucnjeva, to je bio znak da artiljerci 1. i 2. diviziona ispale po deset
granata na odreene neprijateljske otporne take.
Na ostalim sektorima napada 6. brigade grupe boraca za sjeenje bod
ljikave ice uspjele su da na vie mjesta naprave prolaze u ianim prepre
kama prije nego to je poela artiljerijska vatra. Prvi bataljon se probijao
prema katolikoj crkvi i neprijateljskim uporitima oko nje, a zatim prema
centru grada. Drugi bataljon je prodirao prema eljeznikoj stanici i cen
tru grada.
Jo prije poetka napada pojedine desetine su se neopaeno probile
kroz neprijateljske poloaje, pa ih je poetak borbe ve zatekao unutar
uporita.
38 Zb. IV/18, str. 262.

170

Sva tri bataljona 6. brigade su veoma smjelo prodrla u neprijateljsko


uporite, to je, od samog poetka, onemoguilo konsolidovanje neprijate
ljeve odbrane, rastrojilo neprijateljevu komandu i omoguilo uspjean is
hod. im su borci 2. bataljona zauzeli zgradu eljeznike stanice, dugim
piskom lokomotive objavili su da je to uporite palo.
Istovremeno ka mostu na Sani probijao se od Zdene i 4. bataljon 8.
brigade, na ijem elu je bio 1. vod 3. ete, bombaki vod, i s njim koman
dant bataljona Uro Vujanovi. Uporedo sa 4. bataljonom krenuli su i bataljoni Podgrmekog odreda.
Za veoma kratko vrijeme Vujanovi je sa bombakim vodom, nakon
proboja neprijateljeve spoljne linije s bunkerima, stigao do mosta. Uz bom
baki vod je ila i posebna minerska grupa koja je imala zadatak da one
mogui neprijatelja da razrui betonski most na rijeci Sani. Neto prije
dolaska ove udarne grupe do mosta jedna od mnogih topovskih granata i
minobacakih mina je prekinula elektrine vodove, tako da neprijatelj i da
je pokuao vie nije mogao izazvati eksploziju postavljenog eksploziva na
stupovima mosta. Iako je most bio zasut neprijateljskim rafalima, Vujano
vi je smjelo poveo bombae na juri i pretrao most, doepavi se desne
obale rijeke. Utom je od Kljuke ulice naiao partizanski tenk, ali koman
dant Vujanovi to nije znao, mislio je da je neprijateljski, pa je naredio
napad na tenk. Sam je skoio na kupolu tenka, iz njega izvukao jednog
borca, lana posade, mislei da je neprijateljski. Nesporazum je brzo uoen,
pa je borba udruenim snagama nastavljena.
Kroz prosjeene prolaze u ianoj prepreci proli su najprije bombai,
koji su se neprimjetno privukli do rovova i bunkera i zasuli neprijatelja
bombama, a onda rafalima iz pukomitraljeza, araca i mainki. Dogodilo
se da su neki od bombaa i pukomitraljezaca upali u neprijateljske rovove
i u njima nali na spavanju, ili bunovne, neprijateljske vojnike.
Poto borba jo nije bila poela, bombai i pukomitraljeci su tukli
neprijateljske vojnike hladnim orujem, kundacima, bajonetima. Tako je
zauzeto nekoliko rovova, a da domobrani u susjednim rovovima nisu ni pri
mijetili upad partizana u odbrambenu liniju. Tek kada je dolo do prvih
pucnjeva i rafala, shvatili su da su partizani ve u nekim bunkerima, ili
njima nad glavom. Zapoela je borba, kroz no su odjekivali povici kraji
kih boraca Juri!, Ura, Naprijed, Hvataj ih ive. Zapoelo je razoruavanje grupe po grupe neprijateljskih vojnika po rovovima i bunkerima,
a negdje i itavih vodova.
Domobranski oficiri, probueni iznenadnom jakom vatrom i shvativi
da je napad partizana snaan, istravali su poluobueni na ulice, namjera
vajui da dou do svoje jedinice, ali su jedan za drugim padali partizanima
u zarobljenitvo. Dok je trao iz stana do komande, ranjen je gelerom arti
ljerijske granate i komandant bataljona uro ukovi, Srbin, zamjenik
komandanta 11. domobranskog puka, komandant neprijateljskog garnizona
u Sanskom Mostu jo od ljeta 1942, uporni branitelj grada i ustake vlasti
u njemu, ali je ovog puta i on zarobljen.
Vrlo kratko vrijeme pokuala je djejstvovati neprijateljska artiljerija,
vie nasumice, jer su partizani ve bili u gradu. U meuvremenu su bataljoni 6. brigade krenuli prema njihovim vatrenim poloajima, jer su im bili
na pravcu napada, i nakon krae borbe i juria prisilili ih da se predaju.
171

Brigada je tako zaplijenila dva topa, etiri bacaa i mnogo granata i mina,
kao i njihove posade.
Trei bataljon 13. brigade je napadao putem Kruhari Sanski Most
prema centru grada. Kada je ve zapoela borba, bataljon se nalazio pred
neprijateljskim poloajima. Neprijatelj je osvjetljavao prostor pred rovovi
ma i tukao artiljerijom i bacaima. Bila su tu i minska polja, borci su na
neke mine nagazili i aktivirali, pa ih je nekoliko bilo ranjeno. Omladinka
Joka Niki, borac 3. ete ovog Bataljona, iako je bila ranjena od nagazne
mine, smjelo je jurnula na bodljikavu icu, nabacila na nju svoj injel i
hitro se prebacila do neprijateljevih rovova. Za njom se prebacilo jo ne
koliko boraca i zapoelo ogorenu borbu s domobranima i ustaama u ro
vovima.
Kroz prolaze u bodljikavoj ici probili su se i svi ostali borci 3. i 2.
ete 3. bataljona. Brzo je savladan neprijatelj u rovovima. Bataljon je tako
krenuo u nastupanje jednom kolonom prema eljeznikoj stanici, a dru
gom prema Zandarmerijskoj kasarni. U meuvremenu se i 1. eta ovog Ba
taljona probila kroz bodljikavu icu i rovove i nastupala prema eljeznikoj
stanici. Tako se itav Bataljon naao u gradu, unutar neprijateljskog upo
rita. Poslije krae borbe komandir voda Stevo Popovi je sa grupom bo
raca upao u Zandarmerijsku stanicu i zarobio svu posadu u tom uporitu,
oko 80 vojnika i oficira. Tu se predao i domobranski artiljerijski oficir Mijo
Posavec, jedan od ilegalnih saradnika NOP-a i odmah se stavio na raspola
ganje borcima NOV. U daljoj borbi, koja je jo trajala oko jedan sat, Ba
taljon je zauzeo nekoliko jakih uporita, meu kojim i skladite oruja i
municije i depo topografskih karata, a potom zaplijenio i tri topa i oko
200 puaka.
etvrti bataljon 8. brigade napadao je od Zdene i uspjeno se probio
kroz neprijateljevu odbranu. Ve u 23,50 asova njegova 3. eta je izbacila
nekoliko raketa kao znak da se nalazi kod mosta na rijeci Sani, u centru
grada. Nakon prebacivanja preko mosta borci ovog Bataljona u parku su
se susreli s borcima 3. bataljona 6. brigade. Kako je borba na obje obale
bila ve zavrena, 3. eta se odmah vratila u sastav Bataljona.
Trei bataljon 8. brigade, nadirui preko Pobrijeja i Podluga prema
sjeverozapadnim dijelovima grada, uspjeno je lomio neprijateljevu odbra
nu. Jedna desetina ovog Bataljona je naila na nagaznu minu, ispred bod
ljikave ice, pa su geleri ranili sedam boraca. Pred pono su i ete ovog
Bataljona bile meu prvim kuama na periferiji grada, pored Sane, neda
leko tzv. itnog magacina.
U napad na Sanski Most iz Kljua su krenule dvije partizanske tankete,
koje su imale i bacae plamena. Jedna tanketa se na putu pokvarila, pa je
ostala na cesti ispred Vrhpolja. Druga je dola do Tornine, a odatle su je
vukli volovi preko njiva, da neprijatelj u aplju i Sanskom Mostu ne bi
uo huku njenog motora i da bi iznenaenje bilo to vee. Tako je cestom
pored aplja dovuena do pred Sanski Most, nedaleko od eljeznikog mosta.
Drugi bataljon 13. brigade je imao zadatak da napadne neprijateljeva
uporita kod eljeznikog mosta na Sani, puta Klju Sanski Most, a
potom da prodire ka centru grada. Tim pravcem dovuen je i tenk, ali po
sada nikako nije mogla upaliti motor. Kako je borba na drugim pravcima
ve bila poela, dalje se nije moglo ekati. Nikola akovi Ninara, koman
dir 1. ete 2. Bataljona, odluio je da povede borce u napad. Bacio je bom

172

bu u neprijateljski rov. Borci su krenuli na juri i upali u rovove. Mitra


ljeski rafal smrtno je pogodio komandira Ninaru, te je pao pred rov. Ovim
juriem probijena je neprijateljeva odbrana i bez tenka, pa su borci pro
duili unitavati neprijateljska uporita sve do centra grada. Tek neto ka
snije pridruio im se i tenk ija je posada konano uspjela da upali motor
i krene u napad.
Kako su napadi svih brigada i bataljona bili veoma sinhronizovani, ve
oko ponoi, nakon likvidacije i zarobljavanja posade kod neprijateljskih
topova i bacaa, i nakon zarobljavanja skoro svih neprijateljskih oficira,
domobranima, andarima, ustaama i policajcima nije preostalo nita dru
go ve da se predaju. Samo pojedinci meu najokorelijim zlikovcima poku
ali su se sakriti u kakvu talu, komuu, kuu i si., ali su i oni nekoliko
dana kasnije jedan po jedan otkrivani i hapeni.
Bila je vedra i prohladna no, neto iza ponoi, kada su se bataljoni
na ulicama postrojavali, a pored njih i strojevi zarobljenika, pokunjenih,
preplaenih neprijateljskih vojnika, podoficira i oficira. Neke partizanske
ete koje su se brinule o zarobljenicima, bile su brojno manje od njih.

Uesnici

narodnog

zbora

povodom

godinjice

osloboenja

Sanskog

Mosta

osloboenja Beograda, oktobra 1944. godine.

REZULTATI AKCIJE OSLOBAANJA SANSKOG MOSTA


Izvanredno dobro koordiniranim djejstvima brigada i bataljona likvi
dirana je neprijateljska posada u Sanskom Mostu, grad osloboen triesetmjesene ustake strahovlade, izvojevana je sloboda za graane ovog grada

173

i mnogobrojne izbjeglice u njemu. Prekinuto je danonono strahovanje sta


novnitva u gradu za svoju sudbinu. Slobodna teritorija je proirena do
pred Ljubiju, Prijedor i Bronzani Majdan. Uz grad Sanski Most osloboena
su sela: Krkojevci, Zdena, Pobreje, Brdari, Devar, Koprivna i Otra Luka,
na lijevoj obali rijeke Sane, a na desnoj apalj, Poljak, Sehovci i Trnova.
Sanski Most, sreski centar, tek osloboen postao je sredite ne samo san
skog sreza ve i Podgrmea, a jedno vrijeme i Bosanske krajine i Bosne i
Hercegovine.
U borbi za osloboenje Sanskog Mosta jedinice 2. bosanskog korpusa
(od 24. oktobra 1943. dobio je naziv: 5. korpus NOVJ) zarobile su 850 ne
prijateljskih vojnika i petnaest oficira. Poginulih je bilo oko 70 vojnika i
dva oficira.
Zaplijenjeno je 906 puaka, 40 pukomitraljeza, est tekih mitraljeza,
est minobacaa, tri brdska i dva protivtenkovska topa, esnaest malih mi
nobacaa, dva vagona puane i artiljerijske municije i razna druga ratna
oprema.509
Meu zarobljenim neprijateljskim oficirima i vojnicima pronaeno je
i dosta zlikovaca koji su uestvovali u pokolju srpskog stanovnitva u San
skom Mostu i, kasnije, u paljenju kua i ubijanju nedunog stanovnitva u
okolnim slobodnim selima. Svi su predati vojnom sudu radi ispitivanja zlo
inakog djelovanja i izricanja pravedne kazne.
Jedinice Korpusa imale su est poginulih, meu kojima je bio i Nikola
akovi Ninara. etiri borca su bila teko ranjena, od kojih je jedan Vlado
Kara. zamjenik komandira 1. ete 1. bataljona 13. brigade, umro na putu
za bolnicu. Dvadeset dva borca su bila lake ranjena.
Odmah po osloboenju Sanskog Mosta brigade su krenule na nove
zadatke.
Sesta brigada je izvrila mar preko ehovaca, Trnove, Usoraca na
Miljakovce i tu posjela poloaje prema Prijedoru.
Osma brigada izvrila je pokret prema Starom Majdanu i zaposjela
poloaj Otra Luka Stari Majdan Igralite, dok je sa dvije ete 1. ba
taljona posjela visove u Usorcima, iznad pruge i rijeke Sane.
Trinaesta brigada je krenula na sektor prema Bronzanom Majdanu i
Manjai.
Sanski odred ostao je na poloajima oko ceste Sanski Most Bronzani
Majdan u podruju Stratinske.
Podgrmeki odred je krenuo prema Agiima, Rujikoj, Petroviima i
Jasenici.
Udarni bataljon Drvarskog odreda vratio se u sastav svog odreda.
U tek osloboenom gradu, u Sanskom Mostu, ostala je samo 2. eta
1. bataljona 6. brigade radi obezbjeenja i hvatanja preostalih razbjeglih
neprijateljskih vojnika, ustaa i policajaca.

AKTIVNOSTI JEDINICA NA OBEZBJEENJU AKCIJE


Sve jedinice koje su imale zadatak da obezbijede napad na Sanski Most,
izvrile su svoje zadatke.
509

Izvjetaj taba 5. korpusa od 2. novembra 1943. Vrhovnom tabu, Zb. IV/19


str. 23.

174

Prvi bataljon 8. brigade poruio je prugu Sanski Most Prijedor i


postavio zasjedu.
Drugi bataljon 8. brigade je postavio zasjedu na cesti Sanski Most
Prijedor i Ljubija Sanski Most, a mineri Podgrmekog odreda postavili
su na cesti vie mina.
Sanski odred i Udarni bataljon Drvarskog odreda napali su Razboj i
Debeljak, odakle je potom neprijatelj pobjegao. Ni od pravca Bronzanog
Majdana i Banjaluke neprijatelj nije intervenisao.
I 11. brigada, koja je dobila zadatak da sa podruja Karane i Kozare
vri pritisak na neprijatelja rasporeenog u uporitima od Prijedora do Bo
sanskog Novog i od Prijedora do Omarske, izvrila je dobijene zadatke. Me
utim, tab Brigade je tek 17. oktobra u 23,00 asa dobio naredbu koja se
odnosila na poetak akcije 17/18. oktobra. Brigada je odmah krenula na
prugu, na vie mjesta je poruila, poruila i desetak eljeznikih mostova^
zapalila pet bnkera, zarobila sedam domobrana i zaplijenila pukomitraljez
i est puaka.
Na poloajima 11. brigada je ostala i 18. oktobra. Toga dana ona je
razbila jedan bataljon domobrana koji se kretao od Ivanjske ka Prijedoru.
Tom prilikom zaplijenjen je teki mitraljez, arac, pukomitraljez, dva san
duka mina za minobaca, dvije radio-stanice i dr. Neprijatelj je imao oko
ezdeset poginulih. I Kozarski NOP odred izveo je nekoliko akcija na nepri
jateljska uporita.
U vrijeme napada na Sanski Most 11. brigada je vodila borbu kod e
ljeznike stanice Piskavica, razbivi jedan neprijateljski bataljon. Ubijeno
je 80 neprijateljskih vojnika i zaplijenjen top, jedan veliki i dva mala mino
bacaa, osam araca, 60 puaka, dosta municije i druge ratne opreme. Li
kvidirano je uporite kod eljeznike stanice Piskavica, zarobljeno 36 do
mobrana, a zaplijenjeno: jedan mali minobaca, tri pukomitraljeza, 25 pu
aka i druga ratna oprema.31 Kozarski NOP odred je, pored drugih akcija,
19/20. oktobra sruio most na pruzi, a dan kasnije kod Svodne odbio nepri
jateljsku jedinicu koja je iz Bosanskog Novog pola prema Prijedoru.

NEPRIJATELJ O AKCIJI NA SANSKI MOST


Trea domobranska brdska brigada je u svojoj bojnoj relaciji zabilje
ila zauzimanje Sanskog Mosta sljedeim rijeima:
. . . U toku noi 2021. X 43. izmeu 23,30 i 1,30 sati partizani su
izvrili vrlo jak napad na posadu S. Mosta (navodno da ih je bilo oko 4000),
te je savladana.
Tom prilikom partizanima je palo u ruke sveukupno oruje posade
kao i oprema.11
Od zarobljenih domobranskih oficira samo je nekoliko ostalo u NOV.
Natporunik Ivo Posavec i porunik Ivan Pekas ostali su na podruju Bo
sanske krajine. Svi ostali su upueni u krajeve odakle su rodom, gdje je za
veinu njih izvrena razmjena za zarobljene partizane ili saradnike NOP.

8>o
Zb. IV/18, str. 265 i 325.
311 Arhiv VII, k. 59, br. reg. 2/52.
175.

Po dolagli na okupiranu teritoriju svi oni su bili sasluani pa su dali izjave


o svort1 putovanju preko slobodne teritorije.
fjidajet Osmanagi, aktivni zastavnik, izjavio je u Doboju, 2. novem
bra 194-3, da je gradom kruila vijest da nee biti napada partizana na grad
zbog blizine Prijedora koji je krcat njemakom i domobranskom vojskom,
topovima i oklopnim kolima. Svi u Sanskom Mostu su bili sigurni da e im
u sluaju potrebe bezuvjetno stii pomo iz Prijedora. Vojnici su bili od
jeveni u ljetna odijela, poderani, stalno ekajui dostavu novih zimskih odi
jela. Kada je otrao do jednog bunkera i spojnih rovova, naao je domo
brane spremne za borbu, ali poto se partizani jo nisu pred njima pojav
ljivali, ostali su mirni, ali:
. . . kada primjetie neprijatelja, koji je utke puzao ka ici, otvorie vatru. Bodljikava ica bila je oko 4050 m pred bunkerima, primitivno
minirana. Veliki dio prepreka i mina bio je uniten neprijateljskom top
nikom vatrom. Nae topnitvo je ubrzo otpoelo sa paljbom. Nastala je
paklena vatra uz jauke i u isto vrijeme nastade vika i dreka neprijatelja.
Isti se podigao i u masama prebacio kroz poruene dielove ice. Na tom
mjestu bio je neprijatelj vraen od nae strojnike vatre. I opet se pribliivao i opet odbijen, dok nau strojnicu na tom dielu nije uutkala gra
nata ...
Kada su se partizani probili u centar grada i iznutra poeli s lea na
padati domobrane na poloajima, u bunkerima i rovovima, ovaj domobran
ski zastavnik uspio je da baci oruje u rijeku Sanu i tada su ga zarobili
borci Podgrmekog odreda, uhvativi ga s lea. Na taj nain razoruavani
su i mnogi drugi domobrani u rovovima ili na ulici.312
Meu zarobljenim domobranskim oficirima bio je i porunik Franjo
Lekevi, koji je prije bio ustaki oficir, poznat po zlodjelima na podruju
Kozare. Zato je odmah strijeljan, dok su svi ostali oficiri otpremljeni u
zarobljeniki logor. Gelerima haubike granate ranjeni su bojnik uro ukovi i porunici Franjo arambok i Nikola Luki, pa su od rana ubrzo
umrli.313
U Ministarstvu oruanih snaga NDH sainjen je spisak zarobljenih
oficira prilikom razoruavanja posade u Rudniku Ljubija i zarobljavanja
posade u Sanskom Mostu, iz kojeg se vidi da su partizani u te dvije akcije
zarobili: jednog potpukovnika, jednog majora, dva kapetana, pet natporunika, 19 porunika i est zastavnika, odnosno da su partizani zarobili dva
bataljona i tako razbili 3. domobransku brdsku brigadu.

Sastav tabova jedinica koje su oslobodile Sanski Most:


tab 5. korpusa: komandant Slavko Rodi, politiki komesar Velimir
Stojni i naelnik taba potpukovnik Milorad Mijatovi.
etvrta krajika NOU divizija: komandant Petar Vojnovi, politiki
komesar Boko iljegovi i zamjenik komandanta potpukovnik Vojo Todorovi.
312 Arhiv
313 Arhiv

176

VII, k. 82, br. reg. 29/72.


VII, k. 82, br. reg. 24/2a1.

esta krajika NOU brigada: komandant Uro Bogunovi, politiki ko


mesar Ratko Novakovi, zamjenik komandanta Mio Kolundija, zamjenik
politikog komesara Hajro Kapetanovi; tab 1. bataljona: komandant Ste
vo Kovaevi, politiki komesar Duan Vujatovi, zamjenik komandanta Mi
lan Damjanovi i zamjenik politikog komesara Lazo Gajanovi; tab 2. ba
taljona: komandant Milan Milju, politiki komesar Slobodan Bogunovi,
zamjenik komandanta Ratko S. Marjanovi i zamjenik politikog komesara
Savo Popovi; tab 3. bataljona: komandant kapetan Rade Erceg, politiki
komesar oko Stupar, zamjenik politikog komesara Mihajlo Zec.
Osma krajika NOU brigada: komandant Hamdija Omanovi, politiki
komesar Avdo uk, zamjenik komandanta Uro Kukolj, naelnik taba Teufik Fiko Pletili i zamjenik politikog komesara Blao urii; tab 1. ba
taljona: komandant Sajo Grbi, politiki komesar Mio Stankovi, zamjenik

Kozarako

kolo

nakon

zbora

povodom

prve

godinjice

osloboenja

Sanskog

Mosta i osloboenja Beograda, oktobra 1944. godine.

komandanta Ilija Mandari, zamjenik politikog komesara Rahmija Kadeni; tab 2. bataljona: komandant Milo Bala, politiki komesar Mio Pu
haa, zamjenik politikog komesara Zajko Dizdarevi; tab 3. bataljona: ko
mandant Dane Agbaba, politiki komesar Milovan Pilipovi, zamjenik poli
tikog komesara Izudin auevi; tab 4. bataljona: komandant Uro Vujanovi, politiki komesar Mahmut Mao Ibrahimpai, zamjenik komandanta
Branko Pilipovi, zamjenik politikog komesara Radoman Jaki.
12 Srez S. Most u NOB

177

Trinaesta krajika brigada 10. divizije: komandant Milan Zori, poli


tiki komesar Obrad Stiovi, zamjenik komandanta Nikola Vraar, zamje
nik politikog komesara Duan Simi; tab 1. bataljona: komandant Savo
Batinica, politiki komesar Janko Radulovi, zamjenik komandanta Mirko
. Lisica, zamjenik politikog komesara Pero M. Banjac; tab 2. bataljona:
komandant Pero M. Kasapovi, zamjenik komandanta Aleksa M. Peni, za
mjenik politikog komesara Mladen S. Janji; tab 3. bataljona: komandant
Nikola S. Bokan, politiki komesar Branko J. Kari, zamjenik komandanta
Petar Solomun, zamjenik politikog komesara Mane S. Kecman; 4. bataljon
nije uestvovao u akciji.
Podgrmeki NOP odred: komandant Milani Miljevi, politiki kome
sar Redo Terzi, zamjenik komandanta Mihajlo kundri, zamjenik poli
tikog komesara Milutin Vujovi; tab 1. bataljona: komandant Nikola Ronevi, politiki komesar Slavko Odi, zamjenik komandanta Lazo ukovi,
zamjenik politikog komesara Branko Davidovi; tab 3. bataljona: koman
dant Banjac oko, politiki komesar Mandi Rade, zamjenik komandanta
Petar urainovi, zamjenik politikog komesara oko Jaki; 2. bataljon
nije uestvovao u akciji.
Sanski NOP odred: komandant Jovo Medi, politiki komesar nije bio
imenovan, zamjenik komandanta Jovo Vidovi, zamjenik politikog kome
sara Gojko Bjelajac.
Drvarsko-petrovaki NOP odred: komandant Branko Tanjga, politiki
komesar Boro Kecman; tab Udarnog odreda (bataljona): komandant Mi
hajlo Kerkez, politiki komesar Jovo trbac, zamjenik komandanta Mile
Zori, zamjenik politikog komesara Dmitar Luka.
Prvi artiljerijski divizion: komandant Dane Milju, politiki komesar
Stanko Vasiljevi.
Drugi artiljerijski divizion: komandant Marko Triki, politiki kome
sar Uro Damjanovi.

178

XII Razvoj NOB nakon osloboenja


Sanskog Mosta

1. PRVI DANI SLOBODNOG SANSKOG MOSTA


Prvog dana u slobodi, 21. oktobra 1943, vedrog i sunanog dana, u San
ski Most su doli lanovi Sreskog komiteta KPJ i Sreskog NOO. U dogovoru
sa ranijim ilegalnim saradnicima NOP-a, tog jutra je imenovano i Povjere
nitvo NOO grada od pet lanova: predsjednik Stole Todorovi, sekretar
Mehmed Muji i lanovi Salih Kurbegovi, Rasim Hromali zvani Singer, i
Mara Budimir.
Komanda Podgrmekog podruja je neposredno nakon osloboenja
Sanskog Mosta imenovala lanove Komande mjesta: komandant Ferid Dedi,1 do tad obavjetajni oficir 8. krajike NOU brigade, zamjenik koman
danta Simo eli2 i pomonik komandanta Duan Despot. Komanda se smje
stila u zgradu biveg Sreskog naelstva i ve ujutro 21. oktobra poela rad.
Komanda mjesta je u svom sastavu imala tri odsjeka: Mobilizacijski, Sao
braajni i Tehniki. Pri Komandi je bila straa od esnaest ljudi, dok se na
obezbjeenju raznih objekata i prilaza gradu nalazila jedna eta Podgrme
kog NOP odreda.
Formiranje Komande mjesta i Povjerenita NOO omoguilo je da se
zapone organizovan rad na sreivanju prilika u tek osloboenom gradu i
bliim tek osloboenim selima. Pod neposrednim rukovodstvom Sreskog ko
1

Ferid Dedi, rodom iz Bosanskog Novog, nosilac Partizanske spomenice 1941,


ve u jesen 1942. godine je bio na dunosti komandanta Komande mjesta u
Cazinu, pa je na rad u Komandu mjesta u Sanskom Mostu doao sa znatnim
iskustvom.
2 Simo eli, rodom iz aplja, u prvom svjetskom ratu je bio srpski dobrovoljac,
poslije rata naselio se u Vojvodini, odakle se vratio 1941. godine. Prije dolaska
na dunost zamjenika komandanta mjesta u Sanskom Mostu bio je borac u
Prateoj eti taba 2. bosanskog korpusa.
179

miteta KPJ i Sreskog NOO, uz angaovanje i jednog broja parti jsko-politikih radnika sa dotad slobodne teritorije sanskog sreza, uspjeno su razvijene
i usmjeravane sve aktivnosti, to je osujetilo bilo kakvu samovolju, osvetu,
anarhiju i slino. Iako su ustae u ljeto 1941. godine, i kasnije, izvrile ne
brojene zloine, u osloboenom Sanskom Mostu nije se dogodio ni jedan
sluaj osvete. Najvei dio stanovnitva na slobodnoj teritoriji tokom dvogo
dinje borbe ostvario je politiko jedinstvo, moralnu vrstinu i politiku svi
jest na visokom nivou, to je bilo garancija da e i pored tekog naslijea
odnos stanovnitva sa ranije slobodne teritorije i ovog sa novoosloboene
biti dobar, korektan i primjeran. Odluujuu ulogu u usmjeravanju naroda
i organizaciji ivota odigrali su na odranije osloboenoj teritoriji sanskog
sreza organizacije KPJ, SKOJ-a, AF-a, USAOJ-a i u svakom selu narodnooslobodijaki odbori.
Ve 24. oktobra u Sanski
Most, stigli su Sreski komitet KPJ, Sreski
NOO, Sreski
komitet SKOJ-a i
odmah poeli politiko-organizacioni rad u
osloboenom gradu i osloboenim selima. Tih prvih dana u slobodi pozvani
su graani Sanskog Mosta i novoosloboenih sela da stupe u jedinice narodnooslobodilake vojske, da i oni doprinesu broj pobjedi nad okupatorima
i njihovim slugama. Vei dio prijavljenih su bili omladinci. Tri omladinke
su se dobrovoljno javile za bolniarski kurs, i to dvije Muslimanke i jedna
Srpkinja.3
U prvih petnaest
dana u slobodi u Sanskom Mostu je odran jedan do
bro
posjeen zbor, a u gradu i
selima jo pet politikih konferencija i tri
priredbe, koje su bile dobro posjeene.
Sreski NOO i Komanda mjesta organizovali su konferenciju radi rje
avanja goruih problema u tek osloboenom gradu: pomo gradskoj siro
tinji, pitanje inovnitva i brojnih izbjeglica (muhadira), aktiviranje zanat
lija, osnivanje djeijeg doma za ratnu siroad i otvaranje sedmine pijace.
Predstavnici Oblasnog i Okrunog NOO, koji su prisustvovali konferenciji,
davali su odgovore na brojna pitanja mnogih uesnika, ukazujui kako su
ova i slina pitanja rjeavana u ranije osloboenim gradovima i da e se
na isti nain rjeavati i u Sanskom Mostu.
Neposredno poslije konferencije organizovana je prolazna kuhinja, u
kojoj se hranila i gradska sirotinja, i to oni koji su istili i ureivali grad.
Zapoele su pripreme za formiranje narodnooslobodilakog fonda od dobijenih priloga i dijelom iz drugih izvora.
Rjeenjem Sreskog NOO i Komande mjesta u Sanskom Mostu otvorena
je sedmina pijaca, i to u Pobreju, zbog toga da neprijateljski avioni ne bi
otkrili i napali na ravnom prostoru sakupljene brojne ljude i stoku. Preko
proglasa objavljeno je narodu sreza da slobodno dolazi i donosi svoje pro
izvode na pijacu radi kupovine i prodaje. Razmjena na pijaci je vrena po
slobodnoj pogodbi, a najee u naturi trampom, zamjenom proizvoda. Pi
jaca je poela raditi 1. novembra 1943. godine, a od tada redovno svakog
ponedjeljka.4
Komanda mjesta i Sreski NOO Sanski Most su razvili raznovrsnu ak
tivnost, i u graevinskoj djelatnosti, prevozu namirnica i drugog materijala,
3

Izvjetaj Komande mjesta Sanski Most od 4. novembra 1943. godine, Arhiv VII,
k. 1761, reg. br. 52/1.
4 Raspis Sreskog NOO Sanski Most od 6. novembra 1943. g. svim optinama,
Muzej revolucije BiH, arhiv.
180

prikupljanju dobrovoljnih priloga i drugom. Za samo deset dana u novem


bru 1943. godine ostvarili su vrlo vrijedne rezultate, o emu su izvijestili
Okruni NOO za Podgrme 2. decembra 1943. godine. U tom izvjetaju stoji
da su u roku od deset dana sagraene: uprija kod Donjeg Kamengrada,
uprija kod Gornjeg Kamengrada, popravljena cesta na Kisku, osloboen
kerep na rijeci Sani prema Kljuu. Gradnja uprije u Fajtovcima preko
Blije je u toku. Obezbijeena su kola za prevoz ita iz Ljubije, od Batia i
za prevoz karbida od Sanice do Sanskog Mosta. Zatim, mobilisano je 14 pari
konja i nekoliko kola za vojsku, dobrovoljno i rekvizicijom dobijeno pet
vagona sijena za jedinice 5. korpusa NOVJ; za pilanu u Luci-Palanci dotje
rano 26 kubnih metara drveta. Za bolnicu nabavljeno 45 kg masti i 2 svinje,
100 metara drva, potrebna slama i sijeno. U samom Sanskom Mostu pri
kupljena je znatna koliina dobrovoljnih priloga za sirotinju, i to: 1431 kg
kukuruza, 38 kg graha, 330 kg krompira, 24 misirae, 1 kg luka, 21 kg repe,
135 kg kupusa, pola litre zejtina, 7 kg graka, 20 kg penice, 35.150 dinara
u gotovu, to je sve odmah podijeljeno sirotinji grada Sanskog Mosta.6
U vremenu od osloboenja grada do 7. februara 1944. godine Komanda
mjesta Sanski Most je na novoosloboenom podruju mobilisala 297 novih
boraca od kojih 203 Muslimana, 79 Srba i 15 Hrvata. Jedan dio ljudstva se
dobrovoljno javio u NOV, dok su drugi mobilisani. Omladinci koji su se
javili krajem oktobra 1943. godine bili su upueni na omladinski vojno-politiki kurs u Haanima, a potom rasporeeni u jedinice.6
Iako su neki graani traili da se otvore masovne grobnice ubijenih
Srba 1941. godine, to se nije uradilo iz vie razloga. Ali, pozvan je svetenik
Blao Markovi, vjerski referent Korpusa, koji je u nedjelju 7. novembra
1943. godine odrao opijelo na unjaru svim Srbima koje su ustae strije
ljale u Sanskom Mostu. Pozivajui stanovnitvo na ovaj obred, Sreski NOO,
u dopisu upuenom optinama, trai spisak svih stanovnika koje su ustae
pobile. Istovremeno izvjetava da e u nedjelju prije podne pop Blao
obaviti vjenanja svih onih branih parova koji to ele, a koji to zbog ratnih
prilika nisu uinili.7 Na unjaru se tog podneva, 7. novembra, bilo okupilo
vie stotina, preteno ena, djevojaka i djece, ali i odraslih ljudi. Bilo je to
prvo odavanje pote nevino ubijenim ljudima iz Sanskog Mosta i okolnih
sela. Na vjenanje je dolo dosta branih parova koji su u ratu formirali
branu zajednicu.
Jedan od najsloenijih zadataka pred kojim su se nali Komanda mje
sta, Sreski NOO i Sreski komitet KPJ tih oktobarskih i novembarskih dana
1943. godine je bilo oduzimanje prisvojene stoke i raznih stvari koje su usta
e opljakale prilikom upada u okolna osloboena sela, jo od poetka us
tanka, i vraanje njihovim pravim vlasnicima. Ljudi su prepoznavali svoju
stoku, zaprena kola, namjetaj i druge stvari, esto obavjetavani od onih
koji su znali gdje im se stvari nalaze. U rjeavanju svakog sluaja uestvo
vali su predstavnici Komande mjesta, narodnooslobodilakih odbora, a po
nekad i pozadinski politiki radnici. Zahvaljujui dobroj organizaciji ovog
posla i onemoguavanju samovoljnog rjeavanja sporova nije se dogodio ni
jedan znaajniji izgred.
s

Izvjetaj Sreskog NOO Sanski Most od 2. decembra 1944. godine Okrunom NOO
za Podgrme. Muzej revolucije BiH, Sarajevo, arhiv, dok. br. 1403.
6 Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, kat. br. 117/41 i 1290.
7 Raspis Sreskog NOO Sanski Most od 6. novembra 1943. godine svim NOO, Re
gionalni muzej u Bihau, m. f. 71/53.

2. FORMIRANJE NARODNOOSLOBODILAKIH ODBORA


U OSLOBOENIM SELIMA

Nakon formiranja Povjerenitva NOO za grad prilo se izboru i


narodnooslobodilakih odbora i u svim ostalim osloboenim selima oko San
skog Mosta. lanovi Sreskog komiteta KPJ i SKOJ-a, Sreskog NOO i drugi
politiki aktivisti, rasporeeni su po itavom osloboenom podruju sa za
datkom da odravaju politike konferencije na kojima e narodu objasniti
ciljeve NOB, dosadanje rezultate, organizaciju nove narodne vlasti i izvriti
izbor prvih narodnooslobodilakih odbora ili povjerenitava u svakom na
selju. Za petnaestak dana izvren je ovaj zadatak i izabrani seoski NO odbori
u skoro svim novoosloboenim selima. Kandidovanje odbornika bilo je pre
puteno stanovnitvu, to je u nekim selima dovelo do toga da su u NOO
birani i ljudi koji to nikako nisu zasluili, na primjer u selu Sasini.
Izboru NOO sela Sasine prisustvovao je i Ferid Dedi, komandant mje
sta. U koli u Sasini okupilo se preko 30 ljudi. Dedi je govorio o ciljevima
NOB, o vojno-politikoj situaciji, o narodnooslobodilakim odborima, njiho
vim zadacima i potom traio da u odbor predloe najbolje izmeu sebe.
Meutim, prisutni su najprije predloili jednog, koji je bio dosta poznat
zbog svoje saradnje sa ustaama, a potom i ostale sline njemu. Komandant
Ferid Dedi nije protuslovio, ve je govorio detaljnije o zadacima NOO: da
je to nova narodna vlast, koja rjeava sva pitanja u selu, da joj je zadatak
da pomae NOB, da prikuplja dobrovoljne priloge za NOV, itd.8 Na konfe
renciji za predsjednika je izabran Joso Klari, najimuniji seljak, koji je
izgledao politiki neutralan. Meutim, ubrzo se pokazalo da i on i Od
bor rade iskljuivo u korist imunijih porodica, a i linu korist, dok
se za sirotinju ni malo ne brinu. Pomo koju je Sreski NOO nekoliko puta
slao seoskoj sirotinji nije bila uruena onima kojima je namijenjena. Sreski
NOO i Sreski komitet KPJ pokuavali su na konferencijama svih stanov
nika sela da razoblie takav rad ovog odbora, ali bez uspjeha. Kako su se
u ovo selo u to vrijeme ubacivale ustake i etnike grupice, sa neoslobo
ene teritorije banjalukog sreza, ukazala se potreba za naoruanim seoskim
straama i lanovima Odbora, da bi po noi na smjenu deurali. Nakon du
eg ubjeivanja Klari i ostali odbornici su pristali da prime oruje, pa su
se naoruani vratili u selo. Drugu-treu no oni su svi dobrovoljno, bez bor
be, predali svoje puke jednoj ustakoj grupi. Nakon toga itav sasinski
NOO je suspendovan i uhapen. Tada je Sreski NOO imenovao privremeno
Povjerenitvo seoskog NOO u Sasini, koje je dobro radilo, popravilo poli
tiku situaciju u selu, pa je kasnije izabran novi NOO.
8 Kazivanje

Ferida Dedia autoru, 13. novembra 1976. g. str. 3.


Pismo Mihajla Pejia, tada sekretara Sreskog komiteta KPJ, od 4. maja 1977.
godine autoru.
182

Ve 26. oktobra 1943. godine izvren je izbor prvog optinskog NOO


za podruja Tominu, koja je tada pripadala kljukom srezu. Tog dana odr
ana je prva redovna sjednica Optinskog NOO Tornine, kojoj je prisustvo
vao i Jovo Peevi, lan Sreskog NOO Klju. Na dnevnom redu je bilo: po
litika situacija, dopuna NOO u selu aplju, raspodjela rada, zadaci i razno.
O
politikoj situaciji govorio je Jovo Peevi. U zapisniku nema poda
taka kojim ljudima je dopunjen NOO sela aplja, jer je tek na sjednici dat
zadatak ko e ii u aplje i organizovati izbore za odbornike. Izvrena je
raspodjela poslova u Optinskom NOO: za upravno-administrativne poslove
je zaduen Branko Milosavljevi, za privredno-ekonomske Nikola Vujinovi,
za socijalno-zdravstvena pitanja Ibrahim Dananovi, za prosvjetu i propa
gandu Sava Vidovi i za tehnike poslove Gojko Ljuboja. Posebne zadatke
oko sjetve i prikupljanja sjemena dobili su Nikola Vujinovi i Arif Keri,
dok je Sava Vidovi dobila zadatak da organizuje opismenjavanje nepisme
nih omladinaca i pionira. Na zavretku zapisnika naznaeno je da stanovni
tvo ove optine ima malo radne stoke za sjetvu, da su mnoge kue trone
i da je slaba odjea.10
Iz zapisnika s te prve sjednice vidi se da je predsjednik Optinskog
NOO bio Nikola Vujinovi, sekretar Branko Milosavljevi, a lanovi Gojko
Ljuboja, Sava Vidovi, Ibrahim Dananovi i Arif Keri. Narednu sjednicu
Optinski odbor u Tomini je odrao ve dva dana kasnije, 28. oktobra.
Ve 9. novembra 1943. godine odran je prvi sastanak svih odbornika
sa osloboene teritorije, koji je organizovao Sreski NOO. Dnevni red ovog
prvog dogovora odbornika novoosloboenih sela i Sanskog Mosta je bio:
politika situacija, izvjetaj o radu, ishrana vojske i sirotinje, zadaci i uloga
nove narodne vlasti, kritika i razno.
Iz zapisnika se vidi da u gradu Sanskom Mostu ima malo imunih i
da je veina stanovnika slabog imovnog stanja, meu kojima dosta onih bez
ikakvih sredstava za ivot.12
Ubrzo se prilo obnavljanju rada NOO sela u kojima su ovi organi na
rodne vlasti ve ranije djelovali, ali su zbog prodora neprijatelja i stalnog
ugroavanja bili prekinuli rad, ili su pojedini odbornici koji su ostali u se
lima povremeno poneto radili. Tada su obnovili rad NOO sljedeih sela:
NOO Vra je izabran jo na izborima krajem decembra 1942. godine,
jedino je dunost sekretara preuzeo Mustafa Badnjevi. U takvom sastavu
su ostali do kraja rata.
NOO sela Husimovaca je bio izabran jo u ljeto 1943. godine, meu
tim, on je tada radio tajno poto je neprijatelj poesto upadao u selo. Za
predsjednika je biran Svetozar Doenovi. Odbor je po osloboenju San
skog Mosta i Husimovaca poeo da radi javno. Na konferenciji odranoj
poetkom 1944. godine, kojoj su prisustvovah svi mjetani, izabran je novi
odbor, koji je svoje sjedite najdue imao u kui Sulje Karabega.
NOO Gornjeg Kamengrada je prvi put izabran avgusta 1943. godine,
ali je do tada radio ilegalno ili polulegalno. Sjedite mu je bilo u Docima.
10 Arhiv

VII, k. 1969, reg. br. 1/1.

11 Isto, k. 1969, reg. broj 2/1.


12 Zapisnik sa sastanka odbornika

9.

novembra 1943. godine.

osloboenih teritorija sreza Sanski Most od


183

Za predsjednika je izabran Hasan Kami, za sekretara Ahmet Rami, a za


lanove Ago Burni i Latif Hodi. Od kraja oktobra 1943. godine ovaj odbor
radi javno i svestrano.
NOO sela Brdara obnovio je rad u ljeto 1943. godine, nakon povratka
nekih izbjeglica na zgarita. Za predsjednika je biran Mia Ili, za sekretara
Rade Mali, za lanove Sava Ili, Marko Bogunovi i Boo Zavoda. Meu
tim, intenzivan rad Odbora je uslijedio tek po osloboenju Sanskog Mosta
i Starog Majdana. Tada je u Odbor izabran i Ramo Bajri.
NOO sela Devara je u ljeto 1943. godine obnovio svoj rad ali je radio
pod vrlo tekim uslovima jer je neprijatelj bio u Sanskom Mostu i Starom
Majdanu. Tek poslije osloboenja ovih mjesta Odbor djeluje u zadovoljava
juim uslovima. Od tada do zavretka rata lanovi odbora su bili: Dragan
Ini, Pero i Gojko Ini, Hasan Suljanovi, Simo Trkulja, Milica Novako
vi, Svetozar Joji, zvani Lakan, Mile Borenovi, Ljupko Predojevi, Mato
Joli, Mileva Obad i Kota Stupar. Odbor je radio u kui Luke Proia, po
tom Pane Proia, Mare Borudije, Stevana Marinkovia i Laze Malia.
NOO Starog Majdana je obnovljen na konferenciji odranoj u proljee
1943. godine. Na veoma posjeenoj konferenciji tada su govorili Mihajlo
Peji, sekretar Sreskog komiteta KPJ, Duko uri i Gavro Kolundija. Za
predsjednika je biran Omer Paunovi, za lanove Hadalija ari, Memija
Sarhatli i Safet Mei. Meutim, i ovaj Odbor je jedno vrijeme prestao da
radi nakon prodora neprijatelja u Stari Majdan. Tek kad je osloboeno ovo
mjesto, i Odbor obnavlja rad. Ali, poto se tada formira i Optinski NOO
Stari Majdan, u koji za lana odlazi Omer Paunovi, tada je za predsjedni
ka NOO Stari Majdan izabran Safet Mei, za sekretara Demal Memi i za
lanove Mustafa Bei, Jusuf Talundi i Husnija Hadali.
Drugom polovinom 1943. godine selo Batkovci se izdvojilo od Podvidae i formiralo svoj poseban NOO. U prvi Odbor sela Batkovci izabrani
su Mile Doenovi, za predsjednika, Franjo Tomi i tipan Kozi za lanove,
a ubrzo i Ljubica Damjanovi. U 1944. godini za sekretara je izabran Ranko
Doenovi. Sjedite Odbora je bilo najprije u kui Mile Doenovia, a potom
Mate Tomia. Jo tokom ljeta 1943. godine na podruju susjednog sela Stara
Rijeka je djelovao ilegalni odbornik Mate Sedi.

184

3. KAZALITE NARODNOG OSLOBOENJA U SANSKOM MOSTU

U osloboeni Sanski Most je uskoro po osloboenju stiglo Kazalite


narodnog osloboenja, u kojem su pored ostalih bili Joa Ruti, Vjekoslav
Afri, Oskar Danon, Ljubia Jovanovi, Mira Sanjina, Junuz Meedovi, Ni
kola Popovi, Salko Repak. Komanda mjesta stavila im je na raspolaganje
jednu naputenu kuu pored rijeke Sane, a jedna ena dobrovoljno se ja
vila da im kuva. Glumci su sami uredili kuu. Komanda mjesta ih je snab
dijevala hranom. Kazalite je u Sanskom Mostu provelo skoro itavu zimu
i dalo nekoliko priredbi. Iz Sanskog Mosta su odlazili u susjedne krajeve,
u Jajce, pa i na Kozaru, gdje su davali veoma uspjele i rado gledane pri
redbe.
U Sanski Most dola je tih dana i kulturna grupa, zapravo hor 8. kra
jike NOU brigade, u kom su uglavnom pjevali bihaki studenti, aci i rad
nici. Na ulasku u mjesto borci 8. krajike NOU brigade bi se postrojili i kao
jedan stroj marirali ulicom do komande mjesta. Pri tom su pjevali neku
rusku pjesmu. Neki graani kada su uli pjesmu na njima nepoznatom je
ziku, preplaili su se, pa su dotrali u Komandu mjesta s vijeu: Nepri
jatelj ulazi u Sanski Most. eta boraca 8. brigade je domarirala pred Ko
mandu, oko koje se potom okupilo mnogo mjetana, sluajui neplanirani
program naih i ruskih borbenih pjesama. Uvee je ovaj hor 8. krajike NOU
brigade, zajedno sa Kazalitem narodnog osloboenja, izveo program. Borci
su pjevali Sanjanima mnoge do tad nepoznate borbene pjesme. Te veeri
na priredbi, dok su lanovi Kazalita narodnog osloboenja izvodili horske
recitacije desio se jedan komian dogaaj. U toj horskoj recitaciji na bini
se najprije pojavi jedan glumac-recitator i kae snano: Dolazi!, potom
upada drugi glumac i vikne: Dolazi Crvena armija! zatim se pojavi trei
glumac i kae: Dolazi osveta!, a potom etvrti Dolazi narodni sud! uvi
taj povik jedan gledalac Sanjanin, iz zadnji redova, skoi sa stolice i po
bjegne iz sale. Neto je bio kriv pa se preplaio narodnog suda. O tom do
gaaju mnogo se te veeri prialo, ali i kasnije jer je hor esto recitovao
ovu recitaciju.13
U nedjelju 7. nvembra 1943. godine, na godinjicu oktobarske revolu
cije, odrana je velika priredba na kojoj je o oktobarskoj i naoj revoluciji
govorio dr Vaso Butozan, potpukovnik, a potom su omladina iz Luci-Pa
lanke i ene na kursu Oblasnog odbora AF izvele kulturno-umjetniki pro
gram. I u nizu drugih slobodnih sela organizovana je proslava Dana okto
barske revolucije. Meutim, grupica etnika koja je te jeseni vrljala oko
slobodnih sela sanskog sreza omela je proslavu u Skucanom Vakufu.14
13
14

Kazivanje Ferida Dedia autoru, 13. novembra 1976. g., str. 3.


Izvjetaj OK KPJ Podgrme od 10. novembra 1943. godine, Institut za istoriju
Sarajevo, arhiv, kat. br. 1952.
185

4. DJELOVANJE VIIH PARTIJSKO-POLITIKIH


RUKOVODSTAVA
U slobodni Sanski Most su veoma esto dolazili lanovi parti jsko-politikih rukovodstava Podgrmea i Bosanske krajine, a neto kasnije i neka
od tih rukovodstava imala i svoja sjedita u ovom gradu. uro Pucar Stari,
sekretar Oblasnog komiteta KPJ i ostali lanovi tog partijskog rukovodstva,
koje je uspjeno organizovalo i rukovodilo narodnooslobodilakom borbom
u Bosanskoj krajini od ljeta 1941. godine, vrlo esto su dolazili u Sanski
Most, pomagali i usmjeravali politiki i drutveni razvitak u ovom oslobo
enom gradu i selima. I onda kada je preuzeo dunost sekretara Pokrajin
skog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu i druge dunosti u ZAVNOBiH-u
i u Izvrnom odboru NOF-a Bosne i Hercegovine, uro Pucar je i dalje na
lazio vremena i mogunosti da posjeti ovaj grad, da uestvuje u radu irih
savjetovanja ili konferencija koje su vrlo esto odravane u Sanskom Mostu.
I lanovi drugih oblasnih rukovodstava: Oblasnog NOO za Bosansku
krajinu. Oblasnog komiteta KPJ i SKOJ-a, Oblasnog odbora AF, Oblasnog
odbora USAOJ-a takoe su pruali znatnu pomo rukovodstvima sanskog
sreza u njihovom radu.
lanovi okrunih podgrmekih rukovodstava: Okrunog komiteta KPJ,
OK SKOJ-a, Okrunog NOO, Okrunih odbora AF-a i USAOJ-a i Komande
Podgrmekog vojnog podruja su u znatnoj mjeri svoje djelovanje usmje
ravali na Sanski Most i novoosloboena sela, prisustvovali mnogim kon
ferencijama na kojima su birani seoski NOO, uestvovali u radu prvih sjed
nica novoizabranih NOO i pomagali im na njihovim prvim koracima u organizovanju i rukovoenju svim javnim i privrednim djelatnostima na oslobo
enoj teritoriji.
I lanovi vojnih tabova: taba 5. korpusa NOVJ, taba 4. NOU divi
zije, a potom i taba 39. divizije, povremeno su uestvovali na savjetovanji
ma, konferencijama i sastancima i pomagali drutveno-politikim radnicima
sanskog sreza da uspjenije sprovode brojne i sloene zadatke. Sve je to
uticalo da se bre normalizuje stanje u gradu i okolnim selima, da se pre
brode mnoge tekoe, ali i neeljene posljedice zbog dvoipogodinje ustake
strahovlade i mrnje koju su posijali meu stanovnitvom ovog kraja. Nije
bilo primjera osvete, samovolje, niko nije uznemiravao porodice iji su la
novi kao ustae pobjegli u Prijedor ili Banjaluku. Od ustaa su najvie stra
dale porodice Gvozdena, Ivania i jo neke. Komanda mjesta im je povre
meno slala neke ivene namirnice kojih nije bilo u prodaji, da osjete da
se neko brine o njima. Jednom je samohrane udovice Gvozdena posjetio i
186

komandant mjesta Ferid Dedi. U razgovoru o njihovoj nesrei one su mu


rekle: Pazite, djeco draga, da ne bi odmazdu pravili nad nevinim. Mi smo
stradali, ali pazite da neki nevin ne bi stradao.
Tako Sanski Most nije doao u situaciju da se u njemu zalee osveta
zahvaljujui dobrom politikom radu komiteta i tabova i politikoj i gra
anskoj svijesti njegovih stanovnika.15

15

Zabiljeka u arhivu autora.


187

5. SUENJE RATNIM ZLOINCIMA


Teki zloini poinjeni nad narodom sanskog sreza 1941. godine nisu
se mogli zaboraviti. Uspomena na njih ostala je neizbrisiva. Rijetki pojedinci
koji su preivjeli ustaka masovna muenja i ubijanja u Sanskom Mostu,
u itnom magacinu, Osnovnoj koli, iza Pijace, na unjaru, Beginoj glavici
u Kljevcima, na vrhpoljskoj eljeznikoj stanici, na egaru i apaljskim
barama, na Alagia polju, u Troskavakom potoku, Trnavskoj jaruzi i dru
gdje i pobjegli delatima sa stratita, bili su ivi svjedoci zloina vrenih
nad hiljadama ljudi. Mnogi od njih su, pobjegavi iz ruku delata, odmah
stupili u redove ustanika.
Iako su partizani tu i tamo zarobljavali ponekog zloinca, oni glavni
su bili izvan njihovog dohvata, u utvrenim i branjenim uporitima i veim
gradovima. I tek narastanjem oruanih snaga narodnooslobodilakog pokre
ta doli su na red i gradovi, posljednja sklonita i utoita zloinaca, iz ko
jih vie nisu imali kuda da bjee, jer su najee bili odsjeeni i opkoljeni.
Kada su jedinice 5. korpusa NOVJ 21. oktobra 1943. godine oslobodile
Sanski Most, isti dan izjutra formiran je Vojni sud sa zadatkom da organizuje i sprovede istragu i suenje zarobljenim, a posebno poznatim ustaa
ma. Za predsjednika Suda je bio postavljen Stojan Stole Kovaevi, a za
lanove Vojo Mitrov i Hazim Bilalbegovi. Vojni sud je organizovao istragu
i donosio sudske odluke na osnovu propisa koje je donio Vrhovni tab NOV
i POJ Odlukom o osnivanju vojnih sudova. Pred Sudom je bio obiman po
sao sasluavanja nekoliko stotina zarobljenih domobrana, oficira, podoficira
i vojnika, zatim sasluavanje zarobljenih ustaa, andarma i policajaca i, ko
nano, sasluavanje i suenje zarobljenim ili naknadno pronaenim nada
leko poznatim ustakim zlikovcima. U otkrivanju i pronalaenju skrivenih
ustakih zloinaca pomagali su sami graani. Jedna Muslimanka, u zaru i
s peom na licu, dola je u Komandu mjesta i, ne otkrivi se i ne kazavi
ime, izjavila je da se ustaki policajac Ibrahim Nali krije u komui kod
jedne kue. Jedna desetina strae Komande mjesta je odmah otila do te
kue i pozvala policajca da se preda. Kako je desetaru bilo sumnjivo kre
tanje ustae pod komuom, rafalom je ubio zloinca. Na slian nain doznalo
se da se u Sasini krije Tomo ori, gostioniar, poznati ustaa, koji je usta
kom stoerniku Viktoru Gutiu priredio veeru maja 1941. godine poslije
njegovog hukakog govora portiv Srba i poziva da se Srbi unitavaju. Ka
da je uhapen, Tomo ori je kod sebe imao pitolj, dvije bombe i milion
i esto hiljada kuna. Tek nakon osloboenja Prijedora septembra 1944. go
dine, iz zaplijenjene gestapovske arhive se saznalo da je on od 1936. godine
bio njemaki pijun.
I Luka Miniga, lan ustakog odbora u vrijeme masovnog ubijanja ne
dunih 1941. godine, uspio se prikriti nekoliko dana, a onda je pokuao po
bjei u Prijedor. Na izlazu iz grada uhvatila ga je partizanska straa i dovela
188

u Komandu mjesta. Kada su mu otvorili tanu, prisutni su se iznenadili


njenom sadrinom: bila je puna novca, zlatnika, srebrenjaka. Uz pomo jed
nog graanina se saznalo da se poznati ustaki zlikovac Dane Banovi, usta
ki rojnik u Starom Majdanu, krije u kaci, u upi Boka Marinkovia, koji
tada nije ivio u Sanskom Mostu. Uhvaen je i priveden pred Vojni sud.
Tih dana Vojni sud je osudio na smrt streljanjem poznate ustake funkcionere: Demala Vajzovia, ustakog logornika, Jandru Saria, Luku Minigu, Franju Konvalenka, Sulju Reia, Alagu Dafia, Salka Kurumovia,
Muharema Muhia, Muharema Alagia, Hrustu Jakupovia i Zoru Tei, agen
ta Gestapoa.
Vojni sud je takoe razmatrao krivicu i donio presudu kojom su osu
eni i poznati ustaki funkcioneri koji su uspjeli pobjei iz Sanskog Mosta,
meu kojima: Ivica Simeon, kotarski predstojnik, Osman ehaji, Anto Ba
novi, Juso Tali, Himzo Rei, Viktor Tunji, Ivica Sari, Hrvoje Miniga
i jo neki poznati zlikovci i ustaki funkcioneri, organizatori ili izvrioci broj
nih zloina od proljea 1941. godine do 20. oktobra 1943. godine.
Iz sela aplja osueno je 16 ustaa, koji su u ljeto 1941. godine ue
stvovali u velikom pokolju Srba u tom selu.
Neki ustaki zlikovci su raunali da nee biti svjedoka koji e moi
da ih terete za zloine iz 1941. godine i kasnije, pa su ostali kod svojih ku
a, gdje su hapeni upravo na osnovu prijava onih koji su preivjeli ma
sovne pokolje 1941. godine ili na osnovu prijava graana koji su eljeli da
se krivci kazne. Poneki ustaa je pokuao da stupanjem u partizane spasi
glavu, ali je brzo bio otkriven. To se desilo sa jednim ustaom koji je stu
pio u 6. krajiku NOU brigadu. On je ubrzo bio pronaen, priveden u Sanski
Most i suen.
Suenja pojedinim naknadno otkrivenim i pronaenim ustakim zlikov
cima odravana su i narednih mjeseci. Poslije svakog suenja Vojni sud je
objavljivao proglase o presudama navodei krivina djela, zbog kojih se po
jedini zloinac kanjava. Tako je Vojni sud objavio 25. novembra 1943. go
dine presudu kojom su osueni na smrt strijeljanjem i oduzimanjem imo
vine:18 Dane Banovia, Rasima Salea i Mehmeda Krupia.
Vojni sud je 3. decembra 1943. godine objavio presudu17 kojom je na
smrt strijeljanjem osuen Ladan Klari, knez sela Sasine. Na suenju se
branio da je sve uinio po nalogu fra Luke Teia.
I 24. decembra 1943. godine Vojni sud u Sanskom Mostu je objavio
presudu o kanjavanju na smrt strijeljanjem trojice ustaa:18 Sulejmana
Alibabia, iz Kljevaca, Smaila Osmanevia, zvanog Nezirovi, iz aplja i
Hamida Osmanevia, iz aplja.
Poslije osloboenja Prijedora u septembru 1944. godine, gdje su pro
naeni i uhapene neke ustae iz Sanskog Mosta, Vijee Vojnog suda Vojne
oblasti 5. korpusa 26. septembra i 17. novembra 1944. godine osudilo je na
kaznu smrti strijeljanjem, trajan gubitak asnih prava i konfiskaciju imo
vine, sljedee zloince:18
18 Muzej revolucije BiH, arhiv, dok. br. 1371.
17 Isto, dok. broj 1437.
18 Muzej revolucije BiH, arhiv, dok. br. 1403.
19 Proglas Sudskog vijea pri Komandi Podgrmekog

podruja Vojnog suda Vojne


oblasti 5. korpusa od 6. decembra 1944. Kopija u arhivi autora.
189

Teufika Arnautovia, zvaninika sreskog naelstva iz Sanskog Mosta,


Ibrahima Crnkia, ustau iz Trnove, Huseina aria, iz Starog Majdana,
Dinu Vrania, ustau iz Kruhara, Bonu Zekia, ustau iz Sasine, Fejzu Kambera, ustau iz Pobrijeja, Josu alia, iz Kruhara, Vahida Alimovia, ustau
iz aplja, Luku Dizdarevia, njemakog policajca i ustau iz ehovaca, Dra
gutina engia, ustau iz Kruhara, Luku Luia, ustau iz Stratinske, i Anu
Mijatovi, nadriljekarku i ustaicu iz Krkojevaca.
Istom presudom kanjene su Kata Grgi na 4 godine prisilnog rada
i Mara Grgi iz krljevite na tri godine prisilnog rada, jer su ile sa oslo
boene na neosloboenu teritoriju u Banjaluku, ustaama davale obavjete
nja o stanju u osloboenom Sanskom Mostu.
Ovim presudama je osueno i nekoliko ustaa, etnika i drugih saradnika okupatora s podruja novskog i prijedorskog sreza.
Novembra 1944. godine Vijee Vojnog suda Vojne oblasti 5. korpusa
osudilo je na smrt strijeljanjem jo etvoricu ustakih zlikovaca: Vinka Dakia, ustau iz Sasine, Milana akia, ustau iz Kljevaca, Muharema Alagia,
ustau, piljara iz Sanskog Mosta i Milana Komljenovia, ustakog tabornika
iz Stratinske.
*
Decembra 1943. godine u Usorcima je etnika grupa koja je dola
s podruja Manjae doekala u zasjedi i ubila Paju Trkulju, ranila u ruku
jednog borca, a za treeg borca se ne zna, vjerovatno je bio zarobljen. Istra
ga o ovome, kao i analiza rada, odnosno nerada seoskog NOO, ubrzo je ot
krila da su etniki jataci Luka Savi, predsjednik i Pero Vujkovi, lan
seoskog NOO Usoraca, te jo nekoliko mjetana. Odmah su uhapeni, pa je
organizovana istraga, a potom im je sudio Vojni sud u Sanskom Mostu. O
presudi Vojnog suda Sreski NOO je 13. decembra 1943. godine objavio svoj
proglas svim NOO, koji glasi:
Izvjetavamo vas da su prije nekoliko dana streljani na osnovu pri
kupljenih podataka predsjednik Nar. osi. odbora iz Usoraca i l. NOO iz ovih
razloga:
1. Savi Luka iz sela Usoraca to je kao predsjednik Nar. osi. odbora
jatakovao sa najveim protivnicima naeg naroda i nae vlasti, koristio svoj
poloaj, vrio sabotau u radu N. O. odbora htijui na taj nain ruiti auto
ritet nae narodne vlasti pod imenom odbornika, skrivati svoje zlikovako
lice. to je ometao mobilizaciju boraca u N. O. vojsku i sabotirao sakup
ljanje dobrovoljnih priloga. Dok je pomenuti Savi gledao kako etniki ja
taci nose razbojnikoj bandi pite i kolae, dotle je naim vojnicima uskra
ivao i pripadajui dio suva kruva. to je odravao sastanke sa zlikovakom
bandom u selu Usorcima i znao njihove namjere, a o tom nije obavjetavao
narodne vlasti, to je onoga dana kada je izvren napad na nae drugove
znao pravac kuda e nai drugovi ii i o tom obavjestio etniku bandu.
2. Vujkovi Peru iz sela Usoraca to je kao lan N. O. odbora odravao
vezu sa najveim neprijateljima naeg naroda i narodne vlasti htijui na taj
nain ruiti autoritet nae Nar. vlasti, pod imenom odbornika vriti najvee
izdajstvo jatakujui etnikim bandama. to je ometao mobilizaciju boraca
u Nar. osi. vojsku i govorio im vi se sakrijte, a oni e uskoro otii sa naih
190

terena, to je bio na sastanku sa bandom koja se skrivala u Usorcima a o


tom nije obavjetavao nae narodne vlasti.
Ovo vam saoptavamo radi znanja.
Pored gore navedenih jo su neki etniki jataci za koje se sigurno
utvrdilo da su jatakovali, osueni na smrt o emu ete vjerovatno kasnije
dobiti na proglas.
Napominjemo da je etnika banda koja je boravila u Usorcima ubila
nam jednog druga, Pa ju Trkulju, jednog lake ranila u ruku dok se za treeg
ne zna do danas nita .. .20
U jesen 1944. godine Vijee Vojnog suda Korpusne oblasti 5. korpusa
osudilo je na smrt strijeljanjem .trajan gubitak asnih prava i konfiskaciju
imovine Mladena Crnomarkovia iz Koprivne. On se za vrijeme etvrte ne
prijateljske ofanzive vratio u Koprivnu, saekao Nijemce i stavio im se na
raspolaganje. Po uputstvu komandanta njemake vojne jedinice u Koprivni
je iskoritavao teko stanje partizanskih porodica, izvrio popis lica koja su
se povratila iz Grmea, pa su ih Nijemci otpremili u logor u Zemun, gdje su
u tekim mukama ubijena 24 ovjeka, dok su uro Mandi, Lazo Damjanovi i Jovan Vasiljevi otpremljeni na prisilan rad u Borski rudnik. Crnomarkovi je odravao vezu s etnicima koji su se sa Manjae prebacivali
na slobodnu podgrmeku teritoriju. Jedna takva etnika grupa je ubila
Dragana Vujanovia, lana Oblasnog NOO. Crnomarkovi je prijetio lano
vima NOO, itd. Uhvaen je u osloboenom Prijedoru. Meutim, nou 13/14.
septembra 1944. godine Crnomarkovi je pobjegao iz istranog zatvora.
Svaku svoju presudu Vojni sud je objavljivao na oglasnim tablama ili
na drugi nain. Sve presude saoptavane su javnosti na konferencijama na
kojima su itane odluke suda. Objektivnost i pravednost presuda Vojnog
suda NOV u Sanskom Mostu dobila je iroku podrku stanovnitva u gradu
i selima, jer su najstroom kaznom kanjavani zaista veliki zloinci, dok
su manje kazne i oslobaajue presude dobili oni sa manjom krivicom, ili
lica za koja se nije moglo utvrditi da su poinila zloin protiv naroda i NOB.

20 Sreski

NOO Sanski Most, proglas svima NOO od 13. decembra 1943. god.
Regionalni muzej u Bihau, m. f. 71/55.
191

6. VIJENICI ZAVNOBiH-a I AVNOJ-a SA SANSKOG SREZA

Neposredno poslije osloboenja Sanskog Mosta dogodila su se dva ve


oma krupna istorijska dogaaja, odrano je Prvo zasjedanje Zemaljskog
antifaistikog vijea narodnog osloboenja Bosne i Hercegovine i Drugo
zasjedanje AVNOJ-a.
Jo poetkom jeseni 1943. godine vrene su pripreme za najavljeno
Drugo zasjedanje AVNOJ-a,a 26. septembra 1943. godine odrana je Oblasna
izborna konferencija, na kojoj je izabran Oblasni NOO za Bosansku krajinu
i izvren izbor novih vijenika AVNOJ-a na mjesto onih koji su poginuli u
4. i 5. neprijateljskoj of anzi vi.22
Na Oblasnoj konferenciji umjesto Nikole Srdia, koji je umro od tifu
sa 7. aprila 1943. godine, za vijenika AVNOJ-a je predloen Mihajlo kundri, a za njegovog zamjenika Simo eli.
Sredinom novembra 1943. godine najavljeno je skoro odravanje Dru
gog zasjedanja AVNOJ-a i osnivanje Zemaljskog antifaistikog vijea na
rodnog osloboenja Bosne i Hercegovine, pa je intenziviran rad i ubrzane
politike i organizacione pripreme za ta dva najvanija zasjedanja narodnih
predstavnika. U tom cilju Oblasni komitet KPJ i Oblasni NOO za Bosansku
krajinu zakazali su za 23. novembar u Kljuu izbornu konferenciju, na koju
su pozvani svi lanovi AVNOJ-a iz Bosanske krajine, lanovi Oblasnog NOO
i lanovi okrunih NOO. Na konferenciju su pozvani i drugi politiki akti
visti i ugledni ljudi. Trebalo je da svaki srez poalje delegaciju koja e imati
najvie pet lanova.
Sa sanskog sreza na ovu oblasnu izbornu konferenciju, odranu 23. no
vembra 1943. godine u Kljuu, otili su: Mihajlo kundri, Simo eli, Petar
Vojnovi, Ilija Divjak, Stana ulibrk, fra Miroslav Buzuk, Muhidin Hamidovi i Rasim Hromali.23 Na konferenciji je postignut dogovor koji e de
legati biti predloeni za vijenike ZAVNOBiH-a sa podruja Bosanske kra
jine, ko e uestvovati u diskusiji na izbornoj konferenciji svih delegata iz
Bosne i Hercegovine u Mrkonji Gradu, koja e se odrati prije zasjedanja
ZAVNOBiH-a, a onda su svi delegati krenuli iz Kljua u Mrkonji-Grad.
Najvjerovatnije je 24. novembra 1943. godine odrana u Mrkonji-Gradu
izborna konferencija svih delegata s podruja Bosne i Hercegovine, u ijem
su radu uestvovali lanovi oblasnih narodnooslobodilakih odbora Bosanske
krajine, istone Bosne i Hercegovine, lanovi okrunih NOO, predstavnici
22

Izvjetaj Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu od 12. novembra 1943.


godine, Zb. IV/19, str. 182.
23 Pismo Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu od 15. novembra 1943. go
dine okrunim komitetima. ZAVNOBiH dokumenta 19431944, knj. 1, str,
2526. Izjava Stane ulibrk data autoru 6. 9. 1963, i izjava Muhidina Hamidovia data Mihajlu Bjelovuku novembra 1976. godine.
192

srezova, kao i vijenici Prvog zasjedanja AVNOJ-a i kandidati za vijenike


AVNOJ-a birani septembra 1943. godine.
Izbornom konferencijom rukovodio je uro Pucar Stari. Nakon nje
gove uvodne rijei u diskusiji su uestvovali mnogi delegati iz raznih kra
jeva Bosne i Hercegovine i iz jedinica NOV. Na skupu je govorila i Stana
ana ulibrk. Ona se obratila drugovima s neosloboenog podruja i tek

Legitimacija Mihajla kondria, vijenika AVNOJ-a.

osloboenih krajeva, pozdravila ih, a onda govorila kako se Krajinici bore.


Zamolila je da o tome govore i u svojim krajevima. Za svoj govor dobila je
buran aplauz.
Na ovoj konferenciji za vijenike ZAVNOBiH-a s podruja sanskog sre
za su predloeni:
Mihajlo kundri, Simo eli i Petar Vojnovi.
Na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a, odranom 25/26. novembra 1943.
godine u Mrkonji-Gradu, meu gostima bili su i svi ostali lanovi sanske
delegacije: Ilija Divjak, Stana ulibrk, fra Miroslav Buzuk, Muhidin Hamidovi i Rasim Hromali.
Na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a potvren je izbor (verifikovan) vi
jenika ZAVNOBiH-a: Mihajla kundria, Sime elia i Petra Vojnovia i
izabrani su za vijenike AVNOJ-a, meu kojima za sanski srez Mihajlo kun
dri, za vijenika, a za njegovog zamjenika Simo eli. Dva dana kasnije,
u slobodnom Jajcu, 29. novembra 1943. godine zapoelo je Drugo zasjedanje
W Srez S. Most u NOB

193

AVNOJ-a, u ijem su radu uestvovali i Mihajlo kundri i Simo eli, za


sanski srez.24
Osnivanje ZAVNOBiH-a i odravanje Drugog zasjedanja AVNOJ-a, po
sebno donoenje njegovih istorijskih odluka, imalo je snanog odjeka kako
meu stanovnitvom osloboene tako i neosloboene teritorije. Posebno je
radosno pozdravljeno uvoenje ina marala Jugoslavije u NOV Jugoslavije
i njegovo dodjeljivanje Josipu Brozu Titu, vrhovnom komandantu NOV i PO
Jugoslavije.

24 Rezolucija

194

ZAVNOBiH-a, broura tampana novembra 1943. godine, str. 1314.

7. DJELATNOST ORGANIZACIJA KPJ NAKON OSLOBOENJA


SANSKOG MOSTA
Veliki uspjesi NOVJ u ovo vrijeme, uspjesi saveznikih armija u borbi
protiv nacistike Njemake i posebno dva istorijska zasjedanja: Drugo za
sjedanje AVNOJ-a i Prvo zasjedanje ZAVNOBiH-a dali su osnovu za irok
politiki i organizacioni rad na sanskom srezu. Sreski komitet KPJ je odr
ao u svakom selu politiku konferenciju i u svakoj optini optinske poli
tike zborove, na kojima je podrobnije objanjavan znaaj Prvog zasjedanja
ZAVNOBiH-a i Drugog zasjedanja AVNOJ-a, posebno ukazivano na sadraj
i dalekosenost donijetih odluka na zasjedanju AVNOJ-a u Jajcu. Kako su
narodnooslobodilaki odbori sela drali skoro svake nedjelje politiku kon
ferenciju, i na njima je nastavljeno objanjavanje donijetih odluka na istorijskim zasjedanjima u Jajcu i Mrkonji-Gradu. Ogromna veina stanovni
tva pozdravila je odluke ovih zasjedanja, a tek poneki seljak se dvoumio
zbog odluke o zabrani povratka u zemlju kralja Petra II (prema zakljuku
Zasjedanja, odluku o tome i o monarhiji doni jee narod slobodnom voljom
kada se sva zemlja oslobodi). Pojedinci su govorili da je kralj mlad i da
nije kriv. Ti pojedinani sluajevi mobilisali su organizacije KPJ na iri
politiki rad, to je dovodilo do ive, ali dobre politike diskusije. I u nared
nim mjesecima skoro da nije bilo politike konferencije u selima i optinama sanskog sreza, kao i u ostalim podgrmekim srezovima Podgrmea, a
da se nije govorilo o istorijskim odlukama usvojenim na Drugom zasjeda
nju AVNOJ-a.
U toku ive politike aktivnosti na objanjavanju znaaja formiranja
Zemaljskog antifaistikog vijea narodnog osloboenja Bosne i Hercegovine
(ZAVNOBiH-a) i Drugog zasjedanja AVNOJ-a i njihovih odluka, u Sanskom
Mostu je 27. januara 1944. godine odran veliki sreski narodni zbor, na ko
jem je o tim krupnim dogaajima, odlukama i situaciji kod nas i u svijetu
govorilo nekoliko istaknutih politikih rukovodilaca. Sa ovog velikog manifestacionog zbora poslani su pozdravni telegrami: Vrhovnom komandantu
NOV i POJ maralu Jugoslavije Josipu Brozu Titu, Predsjednitvu AVNOJ-a
i Nacionalnom komitetu osloboenja Jugoslavije. Telegram maralu Titu
glasi:

VRHOVNOM KOMANDANTU NARODNOOSLOBODILAKE VOJSKE


I PARTIZANSKIH ODREDA JUGOSLAVIJE MARALU JUGOSLAVIJE
DRUGU JOSIPU BROZU TITU
Sa velikog narodnog zbora Srez Sanski Most pozdravljamo te sa naj
toplijim eljama, da djelo Narodnog osloboenja vodi i dalje kao i dosad
neustraivo, ustrajno i dosljedno, kako protiv okupatora tako i protiv do
maih izdajnika ma u kom se oni obliku javljali i ma pod kojim se oni!
195

imenom krili. Ti si uspio da borbom za ast, nezavisnost i slobodu, za bolju


i ljepu budunost, okupi oko sebe sve to je rodoljubivo, napredno, dobro
i estito bez razlike na vjeru i nacionalno ime i time otupi najubojitije
oruje okupatora i domaih izdajnika, koji htjedoe da nas u meusobnoj
borbi unite ili da osiguraju povratak starih protiv narodnih reima.
Smrt okupatoru i svim domaim izdajnicima!
Prokletstvo i narodni sud kralju i svim nosiocima starih reima.
ivjela slobodna federativna Jugoslavija, edo pobunjenih slobodolju
bivih naroda Jugoslavije!
ivio voa pobunjenih naroda Jugoslavije i vrhovni komandant Narodnoosloboilake vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, Maral Jugoslavije
na voljeni drug TITO.
27/1. 1944. godine
u Sanskom Mostu.28
Ne samo u Sanskom Mostu ve i u novoosloboenim selima oko njega,
s obje strane rijeke Sane, razvio se intenzivan politiki i organizacioni rad.
Od cjelokupnog stanovnitva sreza zahtijevao se maksimum rada i dopri
nosa daljoj borbi do pobjede nad okupatorima i njegovim slugama. Zato je
bilo neophodno dalje iriti i jaati organizacije KPJ kako bi one i u novim
sredinama, novoosloboenim mjestima, mogle biti nosilac politikog djelo
vanja na ukljuivanju cjelokupnog stanovnitva u rad za narodnooslobodilaku borbu.
Krajem 1943. i poetkom 1944. godine lanovi Sreskog komiteta KPJ
su bili: Mihajlo Peji, sekretar, Paula Humek, organizacioni sekretar i la
novi Milan Pratalo, ore Sredi i ura Vukovi.
Na srezu su djelovala etiri optinska komiteta KPJ: u Luci-Palanci,
Lipniku, Halilovcima i jedan komitet za optine Dabar i Eminovce.
U izvjetaju Okrunog komiteta KPJ za Podgrme, za januar 1944. go
dine, upuenom Oblasnom komitetu KPJ za Bosansku krajinu, za sanski
srez stoji da ima: Sreski komitet KPJ od pet lanova, od kojih je jedna
ena; dva lana komiteta su radnici, a tri seljaci. Sreski komitet rukovodio
je sa etiri optinska komiteta, u kojima je radilo 17 lanova, od kojih su
pet bile ene. Socijalni sastav je bio: deset radnika, etiri seljaka i tri
aka.
Optinski komiteti su direktno rukovodili sa 14 elija, u kojima je
radilo 84 lana KPJ, meu kojima su bile 23 ene. Po socijalnom sastavu
svi komunisti u elijama su bili seljaci.
Sreski komitet je direktno rukovodio sa etiri elije, u kojim je dje
lovalo 20 komunista, od kojih tri radnika, 16 seljaka i jedan ak; meu nji
ma su bile dvije drugarice.
Dakle, u januaru 1944. godine na sanskom srezu djelovalo je 126 la
nova KPJ, od kojih 95 mukaraca i 31 ena (15 radnika, 107 seljaka i etiri
aka).
Na srezu je tada bio 21 kandidat za lana KPJ, od kojih esnaesti
mukih i pet enskih. Tokom januara 1944. godine u lanstvo KPJ primljena
su dva nova lana, dok je jedan bio iskljuen. Na teren sanskog sreza dolo
je iz drugih krajeva sedam lanova KPJ.2
Bolnica Podgrmekog NOP odreda u Kozinu imala je tri elije sa 18
lanova, 16 mukaraca i dvije ene, odnosno sedam radnika i jedanaest
25 Kseroks kopija orginala kod autora.
2 Izvjetaj Okrunog komiteta KPJ za

Podgrme od februara 1944. godine. Insti


tut za istoriju Sarajevo, arhiv, k. br. 2440/2.

196

seljaka. Meutim, ova vojna ustanova, kao i druge vojne jedinice (Podgrme
ki NOP odred, Komanda Podgrmekog podruja, Vojnotehnika radionica
i si.) bila je na direktnoj vezi Okrunog komiteta KPJ za Podgrme, koji je
s njima rukovodio.
Decembra 1943. i januarafebruara 1944. godine u svim optinama odr
ane su optinske partijske konferencije, koje su imale i zadatak da se na
njima izmjene iskustva u radu pojedinih partijskih organizacija i da se ostva
ri jedinstvo u radu. Sauvan je samo zapisnik sa partijske konferencije Op
tinskog komiteta Dabar-Eminovci, koja je odrana 7. decembra 1943. godine
u selu Emionovci, u kolskoj zgradi.

OPTINSKA KONFERENCIJA KPJ DABAR-EMINOVCI


Prvoj optinskoj partijskoj konferenciji ove dvije optine prisustvovao
je Dmitar Liina, lan Okrunog komiteta, Paula Humek, Milan Pratalo i
ore Sredi, lanovi Sreskog komiteta KPJ, pet lanova Optinskog komi
teta KPJ: Mirko Stani, sekretar (koji je petnaest dana pred konferenciju
preuzeo dunost sekretara) i lanovi Petar Dodik, Mihajlo Bjelovuk, Zora
Vuki i Nevenka Radanovi i etrnaest lanova KPJ iz etiri partijske orga
nizacije, meu kojima Mile Davidovi, Mirko ukovi, Jela Veselinovi, Vlado
Dai, Ahmet ertovi i Nevenka Bogdanovi.
Na dnevnom redu partijske konferencije su bili: politika situacija,
izvjetaj o radu i organizacionom stanju partijskih jedinica, problem etnitva, zadaci i nain spro voen ja rada po sektorima i razno.
Referat o politikoj situaciji je podnio Milan Pratalo, lan Sreskog
komiteta. On je istakao neke znaajne karakteristike vanjske i unutranje
situacije, govorio o vojnim uspjesima saveznika i posebno o uspjesima NOV,
zatim o Drugom zasjedanju AVNOJ-a i njegovim odlukama, o Nacionalnom
komitetu i o ZAVNOBiH-u. Informisao je o reagovanju kralja i izbjeglike
vlade na odluke u Jajcu i jo nekim pitanjima. Paula Humek je dopunila nje
govo izlaganje objanjavajui Moskovsku konferenciju i posebno naglaava
jui radost da je Josip Broz Tito, vrhovni komandant NOV i POJ dobio in
marala Jugoslavije. U diskusiji o vojno-politikoj situaciji uestvovalo je
vie prisutnih, pa je na kraju na neka pitanja odgovarao Dmitar Liina, lan
Okrunog komiteta KPJ za Podgrme.
Izvjetaj o radu i organizacionom stanju KPJ na podruju dabarske i
eminovake optine podnio je Mirko Stani, sekretar Optinskog komiteta
KPJ. On je rekao da su lanovi komiteta pomagali partijskim organizacijama
u radu i uestvovali u organizovanju kampanja prikupljanja dobrovoljnih
priloga za NOV, izbjeglice i sirotinju. U optinama postoje tri elije: dabarska, eminovaka i kljevaka, sa ukupno 19 lanova, od kojih su 16 mukarci
i tri ene, a imaju osam kandidata za lana KPJ. Dabarska elija je imala
slabosti, zbog kojih je smijenjen raniji sekretar, koji je, da bi provjerio
spremnost partijaca, bio organizovao jednu patrolu kao etniku a drugu
kao partizansku ali se one zamalo meusobno ne potukoe.
Komitet i partijske elije odravali su redovno dva sastanka nedjeljno,
jedan radni, a drugi teoretski (na kome se prouava teorijski materijal).
Postojala su dva optinska komiteta SKOJ-a, jedan za Dabarsku i drugi
za eminovaku optinu. Na obje optine bilo je sedam skojevskih aktiva sa
197

42 lana, od kojih 14 mladia i 28 djevojaka. U nekim selima dabarske


optine nema skojevskog aktiva. Skojevci u Bonjacima, Grdanovcima i Fajtovcima dobro rade, dok u ostalim aktivima ima izvjesnih slabosti.
Svaka optina ima svoj optinski odbor USAOJ-a, svaki sa po pet la
nova, ukupno deset lanova, od kojih est omladinaca i etiri omladinke. U
devet odbora seoskih organizacija USAOJ-a ima ukupno 65 lanova odbora,
od kojih 36 omladinaca i 29 omladinki, dok lanova USAOJ-a na obje opti
ne ima ukupno 789, od kojih 359 omladinaca i 430 omladinki. Rad omladine
u svim selima je dosta dobar, a naroito u nekim novoosloboenim selima.
Pioniri su dosta poletni, ali su slabo odjeveni, a bilo ih je i bosi, to im
znatno smeta da jo uspjenije rade.
Postoje dva optinska odbora AF sa 16 lanova. Seoskih odbora ima
10,
sa ukupno 60 lanica. Na podruju dabarske optine samo je jedna ena
u optinskom narodnooslobodilakom odboru, dok ih u seoskim odborima
nema. U optini Eminovci u svim odborima ima bar po jedna ena, i sve vrlo
dobro rade. Nije uspjelo ukljuivanje Muslimanki u odbore AF i NOO jer to
muevi nisu dah, poto jo skrivaju lice peom.
Na ovom podruju djeluju dva optinska NOO za dabarsku i za eminovaku optinu, ukupno 16 odbornika, od kojih 14 mukaraca i dvije ene.
Seoskih odbora ima 15, sa 42 odbornika. Pojedini odbornici ne vode brigu
0 pravilnoj i pravednoj raspodjeli zadataka na pojedina domainstva i zaseoke. Saradnja NOO i organizacija AF, USAOJ-a je drugarska i dobra.
Komitet je poklonio dunu panju agitaciji i propagandi, odravao je
redovno politike konferencije po selima i u optinama, informisao stanovni
tvo o svim znaajnijim dogaajima u naoj zemlji i svijetu. Posjeta ovim
skupovima u skoro svim selima je bila vrlo dobra.
I kulturno-prosvjetnom radu je poklonjena znatna panja. Djeluju e
tiri omladinska doma: u Grdanovcima, Bonjacima, Fajtovcima i Krkojevcima, a postojao je i u Zdeni, ali ga je preuzela vojska za svoje potrebe. Organizovani su i rade analfabetski teajevi: u Bonjacima sa 16 i Grdanovcima
sa 25 polaznika. Horovi postoje u Bonjacima sa 14, Krkojevcima i Braji
Tavanu sa 12 i Gornjem Dabru sa 12 lanova. Omladina pjeva pjesme: Seljae, drue, himnu Hej Slaveni i jo neke. Omladinska diletantska grupa se
formira u Bonjacima, a pionirska u Grdanovcima.
Zdravstveno stanje stanovnitva je zadovoljavajue, ali ima uge (ee)
1 infektivnih bolesti usta.
U zapisniku sa ove konferencije je zabiljeeno da je Zora Vuki, lan
komiteta, zaduena za rad AF, bez obue, i da zato nije mogla uspjeno izvr
avati dobijene zadatke. Nevenka Prodanovi se odmah ponudila da joj po
kloni jedne opanke. Vlado Dai je izvijestio prisutne da stanovnitvo Dabra
nema dovoljno sjemena, pa treina zemljita nije zasijana. Dmitar Liina
odmah ga je uputio u Okruni NOO, gdje e dobiti sjeme odvojeno za pomo
narodu u sjetvi.
Sekretar optinskog komiteta je referisao i o pojavi grupe od est et
nika, koji su u ova sela upadali s podruja Manjae, odnosno iz sela istono
od rijeke Sane. Najvie su se zadravali u Grdanovcima i prema Voloderu.
Bili su uhvatili jednog kurira i natjerali ga da ih vodi prema Voloderu, ali
im je on umakao. Vrljanje etnike grupe ovim selima ometalo je rad i
odbora i antifaistikih organizacija, ali to nije dugo trajalo, jer su morali
198

pobjei u Prijedor da bi umakli potjeri koja je za njima organizovana. Kon


ferencija je zakljuila da se u raskrinkavanju etnika i njihove politike treba
koristiti injenicom da nau NOV pomau i Englezi i Amerikanci, i da se na
prvu pojavu etnika u ovim selima organizuje energina potjera i hvatanje.
Na zavretku rada ove partijske konferencije lan Okrunog komiteta
KPJ Dmitar Liina upoznao je prisutne sa narednim zadacima istovremeno
objasnio kako koji zadatak treba sprovesti u ivot. Na kraju konferencije,
koja je radila od 9.30 do 21.30 sati, svi prsutni su zapjevali Internacionalu 27
Po tadanjem obiaju, na svim partijskim i politikim konferencijama i
skupovima manje su se isticali uspjesi, a konkretni je se govorilo o slabo
stima, nedostacima i propustima. Tako je bilo i na partijskoj konferenciji
optina Dabar-Eminovci, a i na ostalim konferencijama. Meutim, svi izvje
taji o izvravanju zadataka u tom vremenu govore da se skoro cjelokupno
stanovnitvo sanskog sreza svesrdno zalagalo na izvravanju brojnih i veoma
sloenih zadataka, da je nesebino doprinosilo na razne naine uspjenoj
borbi protiv okupatora i domaih izdajica. Zato se tadanja dokumenta, ocje
ne i zakljuci o politikom stanju, radu i problemima ne smiju shvatiti jed
nostrano, ve kao akt visoke svijesti o potrebi da se samokritiki razmotre
rezultati i da se borbi doprinosi sve vie i vie, da se uradi i nemogue. Pa
i tada su partijski kadrovi jo uvijek bili nezadovoljni jer su eljeli stoprocentno (idealno) izvravanje svih usvojenih planova, odluka, zakljuaka, to
je bilo vrlo teko, a ponekad i nemogue izvriti u potpunosti.

TREA SRESKA PARTIJSKA KONFERENCIJA


Poto su odrane optinske partijske konferencije u sve etiri optinske organizacije, 15. februara 1944. godine odrana je Trea sreska partijska
konferencija u Lipniku, u koli. Bila je jaka zima, snijeg visok, pa su sanski
komunisti prtili duboke namete i probijali se kroz snijeg cjelac od svojih
sela i Sanskog Mosta do Lipnika.
U radu konferencije uestvovali su skoro svi lanovi KPJ sanskog sre
za, te efket Maglaj li, lan Oblasnog komiteta KPJ, Nikola Kotle, sekretar,
Stojan Maki, organizacioni sekretar, Dmitar Liina, i Aleksa Trtica, lanovi
Okrunog komiteta KPJ. U predsjednitvu konferencije su bili: Mihajlo Peji, Paula Humek, Dmitar Liina, Dmitar Njegovan, Spaso ulibrk i Rajko
urevi. Zapisniari su bili Mirko ukovi i oko Jefti. Dnevni red konfe
rencije je bio: Politiki referat, (referent Mihajlo Peji, sekretar Sreskog
komiteta KPJ), Organizacioni referat (referent Paula Humek, organizacioni
sekretar Sreskog komiteta KPJ), Referat o narodnoj vlasti, (referent Mihajlo
Peji), Referat o agitaciji i propagandi, (referent Rajko urevi) i Zakljuci
i zadaci.
Nakon svestrane diskusije o svim pitanjima stavljenim na dnevni red
konferencije, izabran je novi Sreski komitet KPJ u sastavu: Mihajlo Peji,
sekretar, Paula Humek, organizacioni sekretar, oro Sredi, Rajko ure
vi i Dmitar Njegovan, lanovi Sreskog komiteta KPJ.*8
27 Institut za istoriju Sarajevo, k. broj 2122.
Podaci o Treoj partijskoj konferenciji su dati prema kazivanju Dmitra Njego
vana, a na osnovu njegovih ratnih biljeki.

199

Poto je tih dana ura Vukovi upuen na partijski kurs, razrijeen


je dunosti sekretara Sreskog komiteta SKOJ-a i na tu dunost izabran Dmi*
tar Njegovan, koji je istovremeno izabran i za lana Sreskog komiteta KPJ.
Po zavretku partijskog kursa Vukovi je izabran na dunost lana Okrunog
komiteta SKOJ-a za Podgrme.
OPTINSKI KOMITET KPJ SANSKI MOST
Prva partijska organizacija u Sanskom Mostu formirana je nekoliko
dana poslije osloboenja grada. Njeni lanovi su bili lanovi Izvrnog odbora
Sreskog narodnooslobodilakog odbora: Stevo ulibrk, predsjednik, Mirko
Stani, sekretar, Petar Milinovi i Mile opi. Sekretar partijske organizacije
je bio Stevo ulibrk. Narednih mjeseci u ovu organizaciju su ukljueni i
drugi lanovi KPJ, koji su rasporeeni na rad u sanski srez, odnosno u San
ski Most, pa je dunost sekretara elije preuzela Lepa ujovi (profesor,
supruga Sretena ujovia, tada lana CKKPJ i Vrhovnog taba NOV i POJ
primjedba autora). Ubrzo su kandidovana trojica aktivista za lanove KPJ pa
su primljeni s proljea 1944. godine: Jovanka Kovaevi, Ljubica Miljevi i
Gavro Kolundija.
Poetkom 1944. godine u gradu je djelovalo vie partijskih organizacija
od kojih veina u vojnim jedinicama, stacioniranim u gradu i najbliim seli
ma, a jedan dio i u sreskim, okrunim i oblasnim institucijama, takoe sta
cioniranim u Sanskom Mostu.
Poetkom marta 1944. godine formiran je i prvi Optinski komitet KPJ
za podruje optine Sanski Most i Tomina. Na dunost sekretara je doao
Mirko Stani, raniji sekretar Optinskog komiteta KPJ Dabar-Eminovci, na
kon to je zavrio partijski kurs. lanovi komiteta su bili jo: Jovanka
Novakovi, Zehra Mujdovi, Ahmet ertovi i Duan Mareti, omladinac.
Tog proljea na podruju sanske optine postojale su samo tri partijske
organizacije na vezi Optinskog komiteta i nekoliko partijskih organizacija,
meu kojima i ona u kojoj su bili lanovi Izvrnog odbora Sreskog NO odbo
ra, koje su bile na vezi Sreskog komiteta.
OPTINSKI KOMITET KPJ OPTINE TOMINA I KOZICA
Ve nakon kraeg djelovanja zajednikog komiteta za obje optine: sansku i tominsku, Sreski komitet je krajem aprila 1944. godine donio odluku
da se formira poseban Optinski komitet KPJ za tominsku i koziku optinu.
Na dunost sekretara je doao Duan uri, do tada sekretar partijske orga
nizacije u Starom Majdanu, a lanovi su bili Cvijeta Bjelajac, Milo Petri,
Simo kundri i Stanko ulibrk, omladinski rukovodilac. Bio je to petna
esti optinski komitet KPJ na Podgrmeu, kako o formiranju ovog komiteta
Okruni komitet KPJ za Podgrme 2. maja 1944. godine izvjetava Oblasni
komitet KPJ za Bosansku krajinu. I ovaj komitet je imao zadatak da ojaa
postojee partijske organizacije, formira nove i tako ostvari to iri uticaj
KPJ na stanovnitvo na podruju ovih dviju optina.
U ovo vrijeme selo Kljevci je izdvojeno iz dabarske optine i priklju
eno tominskoj, pa je tako i tamonja partijska organizacija pripojena Optinskom komitetu KPJ Tomina-Kozica.
200

Ve sredinom ljeta 1944. dunost sekretara ovog Komiteta je preuzeo


ua Miki. U Komitetu je ostao do septembra kada je otiao na partijsku
dunost u tesliki srez. Tada je i Simo kundri otiao u brigadu pa je
dunost sekretara preuzeo Hamo ehaji, a u Komitetu su bili Cvijeta Bjelajac, Milka Jefti, Stanko ulibrk i Branko Milosavljevi.

Sefket

Maglajli

pozdravlja

ratnike

narod

Podgrmea

na

proslavi

Luci-

-Palanci oktobra 1961. godine.

OPSTINSKI KOMITET KPJ ZA OPTINE STARI MAJDAN


I OTRA LUKA
U tek osloboenim selima podruja novoformiranih optina Stari Maj
dan i Otra Luka u poetku nije bilo partijskih organizacija. Zbog toga je
Sreski komitet KPJ januara 1944. godine, poslije Tree sreske partijske kon
ferencije, uputio kao pomo na ova podruja nekoliko pozadinskih politikih
radnika. Tada je formirana prva partijska organizacija, koja je djelovala na
objema optinama. Sekretar elije je bio Duan uri, a lanovi Husein Redi, Milo Adamovi i Vlado Sobot. Ubrzo je u KPJ primljen i Dragan
Ini, a u ovu organizaciju je dola i Mara Divjak, omladinka iz krupske
201

Suvaje, koja je postala sekretar Optinskog komiteta SKOJ-a ovih dviju


optina.
Kada je aprila 1944. godine Duan uri preuzeo dunost sekretara
Optinskog komiteta KPJ za Tominu i Kozicu, na podruje Starog Majdana
doli su Vlado Dubaji i Milka Stani, s podruja lipnike optine. Ubrzo
potom formiran je prvi Optinski komitet za optine Stari Majdan i Otra
Luka. Za sekretara je odreen Vlado Dubaji, dok su lanovi komiteta bili
Smajo Hodi, uitelj, Milka Stani, Blao Todorovi i Milan Vukojevi.

PARTIJSKI KURSEVI 1944. GODINE


Poetkom 1944. godine veina lanova KPJ na podgrmekom okrugu je
imala partijski sta od 36 mjeseci. Polugodinji partijski sta imala je i
veina sekretara optinskih komiteta. Uz to 95 posto lanova KPJ su bili
seljaci. Da bi se njihovo partijsko i teoretsko znanje podiglo, da bi se mladi
komunisti osposobili za dunosti na kojima su, ili koje ih ekaju, Oblasni
komitet KPJ, u saradnji sa Okrunim komitetom KPJ za Podgrme i Sreskim komitetom KPJ Sanski Most, organizovao je nii partijski kurs. Pre
dava na kursu je bio Milutin Velimir. Kurs je trajao oko 35 dana, a poha
ali su ga sekretari i lanovi optinskih komiteta i sekretari elija KPJ, kao
i neki politiki delegati, politiki komesari i zamjenici politikih komesara
eta i odreda i brigada s podruja Podgrmea i Kozare.
Svi kursevi organizovani tokom 1944. godine odrani su u Luci-Palanci
i Potkraju.. O snabdijevanju kursa svim potrebnim namirnicama brinuli su
se Optinski NOO Luci-Palanka- kao i komanda Podgrmekog podruja.
Svaki kurs je imao do 30 polaznika. Nakon odsluanih predavanja kursisti
su kroz kruoke dalje proraivali dosta oskudnu literaturu.
Na kursu koji je trajao februara-marta 1944. godine sa sanskog sreza su
bili: Mirko Stani, sekretar Optinskog komiteta Dabar-Eminovci, ura Vukovi, sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a i Drago Brki, politiki komesar
ete. Kursisti su bili smjeteni u kui Danie Tadia, na Gredaru u LuciPalanci.
Na kurs koji je trajao od 3. do 29. avgusta 1944. godine sa sanskog
sreza su bili upueni sekretari optinskih komiteta KPJ: Dabar Petar
Dodik, Halilovci Milan Jelisavac, Luci-Palanka ore Jefti, Tomina
Duan uri, zatim lan optinskog komiteta Sanski Most Jovanka Novakovi i Hamo ehaji, lan optinskog NOO u Sanskom Mostu. Na ovom
kursu bilo je dvadeset komunista iz Podgrmea i deset s Kozare. Kurs je bio
smjeten u kui Mime Pratala u Potkraju. Poslije zavretka ovog kursa
Hamo ehaji nije vraen u jedinicu iz koje je doao, ve je zadran na
politikom radu u Sanskom Mostu i kooptiran u Optinski NOO Sanski
Most. Meutim, kada je Duan uri otiao na dunost u Sreski NOO, Hamo
ehaji je postavljen za sekretara Optinskog komiteta KPJ Tomina Ko
zica.
Naredni kurs je trajao od 10. septembra do 5. oktobra 1944. godine i
sa sanskog sreza na njemu su bili Lazo Peji, sekretar Optinskog komiteta
KPJ Lipnik, Kneevi Stana, lan Optinskog komiteta i Ljubo Repaji, poli
tiki delegat voda u Bolnici u Majki-Japri.
Jo neki sanski kadrovi pohaali su tada nii partijski kurs, meu ko
jima Stojanka Miljatovi-Erceg i Ratko Vojnovi.

Po zavretku kursa sekretari i lanovi partijskih komiteta neposredno


su u elijama organizovali proradu partijskog, politikog i drugog materijala.
U svim elijama je tada proraivana broura O ekonomskom razvitku dru
tva, kao i svaki znaajniji dokumenat najviih rukovodstava NOB: odluke
i proglasi AVNOJ-a i ZAVNOBiH-a, proglasi NOF-a Bosne i Hercegovine i
Bosanske krajine, i drugi.

DRUGO OBLASNO PARTIJSKO SAVJETOVANJE


U slobodnom Sanskom Mostu, u Domu kulture 5. i 6. aprila 1944. godi
ne je odrano Drugo oblasno partijsko savjetovanje za Bosansku krajinu.
Savjetovanje je poinjalo u veernjim satima i trajalo tokom noi, zbog
moguih napada neprijateljske ovijacije. U radu su uestvovali partijsko-politiki kadrovi iz itave Bosanske krajine, partijsko-politiki rukovodioci iz
jedinica NOVJ, sekretari i organizacioni sekretari sreskih i okrunih komi
teta KPJ, sekretari okrunih komiteta SKOJ-a, svi lanovi Oblasnog komiteta
KPJ i Oblasnog komiteta SKOJ-a. U radu su uestvovali i uro Pucar Stari,
sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu, Avdo Humo,
lan PK KPJ za BiH, Rato Dugonji, lan CK SKOJ-a, Hasan Brki, sekre
tar ZAVNOBiH-a, dr Vaso Butozan, lan ZAVNOBiH-a.
Referat o politikoj situaciji u Bosanskoj krajini od Prvog oblasnog
partijskog savjetovanja (prve oblasne partijske konferencije u Skender-Vakufu, odrane 2223. februara 1942. godine) od aprila 1944. godine podnio je
Osman Karabegovi, sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu.
Referat o organizacionim pitanjima podnio je Rudi Kolak, lan Oblas
nog komiteta KPJ.
Referat o narodnoj vlasti u Bosanskoj krajini podnio je Sefket Maglajli, lan Oblasnog komiteta KPJ i sekretar Oblasnog NOO za Bosansku kra
jinu.
Prve veeri, nakon otvaranja, Sasluan je referat Osmana Karabegovia,
a zatim je voena veoma obimna diskusija o mnogim pitanjima vojno-politike situacije u Bosanskoj krajini, koja je veoma upeatljivo kazivala i
potvrivala koliko je narodnooslobodilaki pokret u ovoj oblasti postao sna
an, koliko je narastao i razvio sve svoje doskora skrivene snage i moguno
sti i postao jedan od stubova NOP u Jugoslaviji. U diskusiji kojom su ilustrovali politiku aktivnost, politiki rad KPJ i kojom su uz uspjehe otvo
reno iznoene greke u politikom radu i ukazivao na jo uvijek krupne pro
bleme, uestvovali su: Duanka Kovaevi, sekretar Okrunog komiteta KPJ
Banja Luka; Rado Rajevi, sekretar OK KPJ Glamo, Ilija Doen, politiki
komesar 10 NOU divizije, Hajro Kapetanovi, sekretar OK KPJ Kozara, Ni
kola Kotle, sekretar OK KPJ Podgrme, Bogdan Peanac, sekretar OK KPJ
Klju Mrkonji-Grad, Gojko Rodi, sekretar OK KPJ Jajce, Milo Stojakovi, sekretar OK KPJ Prnjavor, oko Pstrocki, zamjenik politkomesara
14. srednjobosanske brigade, Rako Tanovi, sekretar Sreskog komiteta KPJ
Travnik, Bosa Cvijeti, rukovodilac politodjela 11. NOU divizije, Dimitrije
Bajalica, politiki komesar 4. NOU divizije, Avdo Humo, lan PK KPJ, Rato
Dugonji, sekretar CK SKOJ-a, Rada Vranjeevi, lan Oblasnog komiteta za
Bosansku krajinu. Rade Bai, politiki komesar 8. krajike NOU brigade,
uro Pucar Stari, sekretar PK KPJ za BiH i na kraju opsene diskusije za
vrnu rije je dao Osman Karabegovi.
203

Druge veeri, 6. aprila 1944. godine, nastavljeno je oblasno partijsko


savjetovanje. Poto su Rudi Kolak i efket Maglajli podnijeli referate,
voena je opirna i argumentovana diskusija o organizacionom razvoju KPJ
u Bosanskoj krajini, o izgradnji narodne vlasti, istaknuta dostignua i rezul
tati, ali jo vie ukazivano na aktuelne probleme u razvoju KPJ i narodne
vlasti. U diskusiji o ovim referatima su uestvovali: Stojan Maki, organiza-

Grupa

sa

sekretarima

okrunih komiteta KPJ u Sanskom Mostu, 1944. godine; prvi red:


Osman
Karabegovi,
Paaga
Mandi,
Rudi
Kolak,
Nikola
Kotle;

Vojo Kreco,
drugi
red:

Boko
vi,

lanova

Oblasnog

iljegovi,
Gojko

Rodi,

komiteta

Slobodan
arko

KPJ

Marjanovi,
Zgonjanin,

za

Bosansku

nepoznata

Milo

Stojakovi,

krajinu

osoba,

Duanka

nepoznata

osoba,

KovaeVaso

Triki i Bogdan Peanac.

cioni sekretar OK KPJ Podgrme, Milo Stojakovi, Nikola Kotle, Nikola


Karanovi, zamjenik komandanta 5. korpusa NOVJ, Mladen Oljaa, iz Udar
nog odreda, Radoman Jaki, zamjenik politikog komesara 6. krajike NOU
brigade. Sveto ulibrk, sekretar OK SKOJ-a Klju Mrkonji-Grad, Hajro
Kapetanovi, Rade Bai, Milorad Mijatovi, naelnik taba 5. korpusa NOVJ,
oko Avramovi, lan OK KPJ Podgrme, Jovo Kecman, lan OK KPJ
Drvar, Brane Todi, lan OK KPJ Klju Mrkonji-Grad, Nemanja Vlatkovi, politiki komesar 10. NOU divizije, Mio Popovi, zamjenik politkomesara Zmijanjskog NOP odreda, Zivko Rodi, zamjenik politkomesara 11. kra
jike NOU brigade, Radoje Batoz, lan OK KPJ Kozara, Milo Poli, lan OK
KPJ Glamo, Braco Kozaranin Namet, lan Oblasnog komiteta SKOJ-a za
Bosansku krajinu, Hamdija Omanovi, komandant artiljerijskih diviziona
5. korpusa NOVJ, Milo Pajkovi, zamjenik politkomesara 5. krajike NOU
brigade, Duan Josipovi, lan OK KPJ Banjaluka, Dmitar Bajalica, Paula
Humek, lan Sreskog komiteta KPJ Sanski Most, dr Vaso Butozan, Gojko
204

Rodi, Slavko Mari, zamjenik politkomesara 1. bataljona 9. krajike NOU


brigade, Milan Stani politiki komesar Lijevanskog NOP odreda, Rade
Mandi, politiki komesar Podgrmekog NOP odreda, Vukain Mili, zamje
nik politikog komesara 7. krajike NOU brigade, Hasan Brki, uro Pucar
Stari. Zavrnu rije na savjetovanju je dao Osman Karabegovi.
U referatima i u diskusiji bilo je dosta rijei o politikoj situaciji i radu
KPJ u novoosloboenoj sanskoj dolini i Sanskom Mostu. Nikola Kotle, se
kretar OK KPJ Podgrme, preteno je govorio o radu i iskrslim problemima
nakon osloboenja Sanskog Mosta i njegove okoline. On je, izmeu ostalog,
rekao da se partijska organizacija nala pred sloenim pitanjem u kraju
gdje su ustae 1941. godine izvrile velike pokolje, a to je ostvarivanje poli
tike bratstva i jedinstva. Partijski kadrovi nisu bili pripremljeni da se uhva
te ukotac s tim problemom, kao dugoronim zadatkom, jer nisu znali da e
ovaj kraj postati i ostati slobodan. Tek kasnije, kada je taj problem sagle
dan, naeni su i odgovarajui kadrovi koji su mogli da svojim autoritetom
ostvare irok uticaj na muslimansko i hrvatsko stanovnitvo.
U drugom dijelu svog izlaganja Nikola Kotle je govorio o politikom
stanju i aktivnostima partijskih organizacija na podruju stare osloboene
teritorije, kako je on naziva. Zavravajui svoje izlaganje, zakljuio je da
pred partijskom organizacijom Podgrmea stoji zadatak: razvijati bratstvo
i jedinstvo naroda u Sanskoj dolini.
Dimitrije Bajalica je ukazao na potrebu pojaanog politikog rada sa
mobilisanim borcima sa osloboene teritorije i na problem suzbijanja dezer
terstva.
Stojan Maki je govorio o socijalnom sastavu partijskih organizacija,
odnosu prema ljudima iskljuenim iz KPJ zbog raznih greaka i kritikovao
ablonizam prilikom mobilizacije u Sanskoj dolini. Posebno je istakao zna
aj ideolokog obrazovanja i uzdizanja lanova Partije.
Paula Humek, organizacioni sekretar Sreskog komiteta KPJ u Sanskom
Mostu, govorila je o tome kako je na srezu sprovedena direktiva o reorgani
zaciji Antifaistikog fronta ena i ukazala da je velik broj Muslimanki jo
uvijek po strani od aktivnosti AF2 i NOO-a Mnoge ene su slabo odjevene,
nemaju gdje nabaviti odjeu, a nisu dobijale nikakvu pomo. Zbog toga
neke gotovo nisu mogle ni izlaziti meu narod, a to se odrazilo i na politiki
rad. Po zavretku etvrte neprijateljske ofanzive na srezu je bilo samo neko
liko ena lanova KPJ a poetkom aprila 1944. bilo ih je 41, to opet nije
zadovoljavajue, jer ene ine vie od polovine stanovnitva na slobodnoj
teritorij i.*
Na zavretku savjetovanja donijeti su Zakljuci, u kojima se konstatuje da je partijska organizacija Bosanske krajine u vrijeme odravanja
Prvog oblasnog savjetovanja (Prve oblasne partijske konferencije u Skender-Vakufu) imala zadatak da stvara i organizaciono jaa NOV, organizaciono
uvruje i proiruje djelatnosti partijskih organizacija.
... Uz mnogobrojne napore i rtve partijskog lanstva, partijske orga
nizacije su u mnogome uspjele rijeiti postavljene zadatke. Danas partijska
organizacija u velikom stepenu razvila se i ojaala, obuhvativi sve srezove
Bosanske krajine ...
Zapisnik sa Drugog oblasnog partijskog savjetovanja odranog 5. i 6 aprila
1944. godine u Sanskom Mostu. Institut za istoriju, Sarajevo, arhiv. kat. br. 2828.
205

___ Za ovaj period mi smo uspjeli da u dovoljnoj mjeri ojaamo


snage vojske, da je vojniki uvrstimo tako, da je ona danas u stanju da
rjeava i najtee vojnike zadatke ...
Uprkos svih tekoa i mladosti kadrova, Partija je po pitanju brat
stva naih naroda uglavnom izvojevala pobjedu nad velikosrpskim reakcio
narima, a dobrim dijelom i nad muslimanskim, dok je nad hrvatskim reak
cionarima imala dovoljnog uspjeha.
... Za ovo vrijeme NOP je uspio da pod vodstvom nae Partije uvrsti
svoje politike i vojnike pobjede u NOO, koji su se izdigli, u veini slua
jeva, na stepen istinskih organa narodne vlasti, i koje je narod prihvatio
kao svoju vlast__
U nastavku Zakljuaka date su ocjene politike situacije, analiziran
rad, uspjesi i slabosti partijskih organizacija i drugih drutveno-politikih
organizacija NOP i NOB, data tumaenja mnogih aktuelnih pitanja i proble
ma i direktive partijskih organizacija za dalji rad. Posebno su istaknuti
zadaci partijskih organizacija u izgradnji nove dravne zajednice: mobili
zacija za vojsku, svestrana pomo NOV, zasijavanje polja, podizanje pro
svjete, organizovanje sanitetske slube, gradnja kua pogorjelaca, pomo
porodicama. Zapisnik se zavrava rijeima: Zainteresirati narodne mase
i uvui ih u proces toga rada znai zapoeti polaganje temelja nae nove
dravne zajednice u kojoj e narodi ivjeti bratski i u kojoj e uivati plo
dove ove teke i krvave borbe.30
PRVO OBLASNO SAVJETOVANJE SKOJ-a
2. I 3. SEPTEMBRA 1944. GODINE
U LUCI-PALANCI
Na sanskom srezu odrano je i Prvo oblasno dvodnevno savjetovanje
SKOJ-a Bosanske krajine, 2. i 3. septembra 1944. godine u Luci-Palanci.
Odrano je u velikom atoru specijalno napravljenom od padobrana za rad
ovog savjetovanja.31
U pripremi i organizovanju savjetovanja, doeku i smjetaju delegata-skojevaca, obezbjeenju ishrane i drugom bili su angaovani osim Oblasnog
komiteta SKOJ-a, kao domaini, Okruni komitet SKOJ-a Podgrmea i skojevska rukovodstva sanskog sreza i lucipalanske optine.
Na savjetovanju je uestvovalo 150 delegata, i to: svi lanovi Oblasnog
komiteta SKOJ-a, svi lanovi okrunih komiteta SKOJ-a Bihaa, Drvara, Gla
moa, Travnika, Banjaluke, Kozare, Prnjavora, Jajca i Podgrmea, po dva
lana 24 sreska komiteta i sekretari brigadnih rukovodstava SKOJ-a koji su
tada djelovali na podruju Bosanske krajine i centralne Bosne.32 Na savje
tovanju su bili i mnogi skojevci iz sanskog sreza i svi s podruja palanske
optine.
U savjetovanju je uestvovao i Mile Perkovi, sekretar Pokrajinskog
komiteta SKOJ-a za Bosnu i Hercegovinu.
Dnevni red savjetovanja je bio: 1. Politiki referat (referent Zaga Umievi), 2. Organizacioni referat (referent Juraj Marek) i 3. USAOJ (referent
Devad Midi). Sve troje referenata su bili lanovi Oblasnog komiteta SKOJ-a.
30

Zakljuci Drugog oblasnog partijskog savjetovanja za Bosansku krajinu, Zb.


IX/5, str. 767776.
31 Duan Dule Vidovi: Ratne zabiljeke juli 1944 januar 1945. godine, original
u Muzeju Podgrmea u Jasenici, str. 2730.
32 Pismo PK SKOJ-a za BiH Centralnom komitetu SKOJ-a od 9. IX 1944. god..
Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, Tom II, knj. II 1944, str.
464.
206

Prema ocjeni Pokrajinskog komiteta SKOJ-a, savjetovanje ... je pot


puno uspjelo. Na njemu se pokazala prilino visoka politika svijest i pozna
vanje politikih problema od strane naih rukovodilaca. (Misli se na skojevske rukovodioce, napomena B. B.) Svakako da je to dokaz da je i nivo
organizacije na dosta velikoj visini. Meutim, ...na savjetovanju se poka
zalo da nae organizacije u vojsci politiki, a i organizaciono, zaostaju za
organizacijama na terenu...
Iz referata o organizacionom stanju SKOJ-a u Bosanskoj krajini i cen
tralnoj Bosni vidi se da je u vrijeme odravanja prve oblasne konferencije
SKOJ-a u Bukovai, novembra 1942. godine, u Bosanskoj krajini bilo 4.423
lana SKOJ-a, i to samo na Kozari, Grmeu, Drvaru i dijelu kljukog sreza,
a da sada ima 8.550 lanova i da na podruju itave oblasti djeluju 24 sreska
devet okrunih i jedanaest brigadnih komiteta SKOJ-a.34
Iz referata o organizaciji Ujedinjenog saveza antifaistike omladine
(USAOJ) vidi se da ... U mnogim krajevima nae oblasti Ujedinjeni savez,
je shvatan iskljuivo kao ekonomska organizacija omladine (radne brigade),
stvorena radi toga da radi na poljima kao fizika snaga, dok se njen poli
tiki karakter nije isticao i podizao. Takav rad sve je vie dovodio do odva
janja SKOJ-a od USAOJ-a i preputanje USAOJ-a samom sebi.
... Zavladalo je miljenje da Ujedinjeni savez vie ne postoji,35 pa se
navode primjeri takvog stava na drvarskom okrugu, ali da takvih primjera
ima i u nekim selima Podgrmea. Meutim, do toga je dolo zbog odluke da
se raspuste ui odbori (etiri-pet lanova), a formiraju iri koji obuhvataju
svu omladinu jednog naselja. U referatu su istaknuti veliki rezultati rada
omladinskih dobrovoljnih radnih brigada, posebno u etvi.
Uesnici savjetovanja uputili su pozdravna pisma maralu Josipu Brozu
Titu, Vrhovnom komandantu NOV i POJ, Centralnom komitetu SKOJ-a, Po
krajinskom komitetu SKOJ-a i Oblasnom komitetu KPJ za Bosansku kra
jinu.
Po zavretku savjetovanja pod istim atorom 4. septembra je odran i
poseban sastanak lanova Oblasnog komiteta SKOJ-a (Juraj Marek, Savo
Munjiza, Zora Popovi, Devad Midi, Brane Prokopi, Milan Trnini, Pero
Kolundija i Duan Mandi) sa sekretarima okrunih komiteta SKOJ-a devet
okruga i sekretarima jedanaest brigadnih komiteta SKOJ-a.38

33 Isto.
34 Referat
35 Referat

o organizacionom stanju SKOJ-a Bosanske krajine, isto, str. 469.


o Ujedinjenom savezu odran na prvom oblasnom savjetovanju SKOJ-a
za Bosansku krajinu 2. i 3. IX 1944. god., isto, str. 465466.
36 Pomenute zabiljeke Duana Dule Vidovia.

8. RAD NARODNOOSLOBODILAKIH ODBORA SANSKOG SREZA


U ZIMU 1943/44. I PROLJEE 1944. GODINE
ORGANIZOVANJE NOVIH OPTINA
Stvaranjem mree seoskih NOO u novoosloboenim sanskim selima
obavljeno je tokom oktobra i novembra 1943. godine, dok je formiranje
optinskih odbora i Gradskog NOO u Sanskom Mostu zavreno marta 1944.
godine.
Izbor prvog Gradskog NOO za Sanski Most izvren je na gradskoj
konferenciji, kojoj su prisustvovali mnogi graani, januara 1944. godine.
Odbor je imao sedam lanova, predsjednik je bio Redo Kurbegovi, sekre
tar Mehmed Muji i lanovi Mara Stanar, Vaso Majki, Ivan Filipovi, Pero
Zuber i Safet Alagi. U ovakvom sastavu Odbor je ostao sve do septembra
1944. godine, a bio je smjeten u kui Pere Radetia.
Optinski NOO za Sanski Most formiran je na konferenciji odbornika
s podruja sanske optine, marta 1944. godine. Sanska optina je obuhvatala
sela Poljak, ehovce, Trnovu, Kruhare, Zdenu, Krkojevce i grad Sanski Most.
Odbor je imao devet lanova, predsjednik je bio Rasim Hromali Singer,
sekretar Milan urevi i lanovi Huse eki, Ljubica Miljevi, Ante Mari
jan, Mile amber, Luka Blaevi, Muhidin Hamidovi i Hamo ehaji, kada
je rasporeen na politiki rad u Sanskom Mostu. Optinski odbor se smje
stio u kuu Vese Milinkovia, gdje je i ostao do zavretka rata.
Optinski NOO Stari Majdan formiran je januara 1944. godine. Optina
je obuhvatala sela: Staru Rijeku, Ratkovce, Devar, Brdare, Suhau, Donji
Kamengrad, Husimovce, Podlug i Stari Majdan. Predsjednik Optinskog NOO
je bio Mia Ili, a lanovi: Dragan Ini, Vlado obot, Spiro Veselinovi,
Omer Paunovi, Agica Karabeg, Ilija Plavi, Milan Mari, Ibrahim Bievi,
Agan Kaltak, Mio Rodi, Ilija ulum i Mirko Vasiljevi. Sjedite Optin
skog odbora je najprije bilo u Brdarima, a potom u Suhai, Husimovcima i
pod jesen 1944. godine u Starom Majdanu, u duanu Bege Mujia. Kako je s
poetka 1944. godine Mii Iliu poginuo i drugi sin, a porodica ostala bez
lana sposobnog za rad, on je razrijeen dunosti predsjednika i vraen u
selo Brdare, gdje je ponovo preuzeo dunost predsjednika seoskog NOO.
Tada je, marta 1944. godine, za predsjednika Optinskog NOO u Starom Maj
danu izabran Dragan Ini, koji je na toj dunosti ostao do kraja rata.
Optinski NOO Otra Luka formiran je sredinom januara 1944, a obuhvatao je sela: Rasavce, Zecove, Nitavce, Aliie, Koprivnu, Otru Luku, na
lijevoj obali rijeke Sane i Usorce, na desnoj obali. Za predsjednika Optin
skog NOO biran je Jovo Bogunovi, za sekretara Mio Rodi, dok su iz sva
kog seoskog odbora u optinski birana po jedan-dva odbornika, ve prema
veliini sela. Kada je Jovo Bogunovi izabran u Izvrni odbor Sreskog NOO
Sanski Mqst, za predsjednika Optinskog odbora Otra Luka izabran je Blao
208

14 Srez S. Most u NOB

S P I S A K
raznih podataka sa terena Sanskog sreza, 23. XII 1943. godine

76
5
14
25
12
14
35

26
19
42
17
94
42
35

53
12
20
9
37
15
21

164

79

290

48

207 501

65

2
4

450

132 515

30

10

46

327
235

28

226

844

202
227
320
121
172
119
145

307
145
178
105
212
171
101

119
57
102
48
171
104
72

87 Institut za istoriju BiH Sarajevo, arhiv, dok. br. 1484.

650
352
112
110
370
425
600

3 880
1814
3 940
3 429
3 708
3 028
2 807

broj osoba
koje e
oskudijevati
u hrani

neispravnih

41
12
21
60
37
34
35

broj domaih
stanovnika

ispravnih

zasijano pS.
dana oranja

neispravnih

12

nesposobnih

ispravnih

------

Ljudi
za rad

sposobnih

sto. kol. r.

104

kovanica

42
240

volovska
kola

iz okolnih
sela

180

Drvar

Kupres

1. LUCI-PALANKA
2. BOS. MILANOVAC
3. DABAR
4. TOMINA
5. KOZICA
6. LIPNIK
7. HALILOVCI
8. Sva novooslobo
ena sela i
Sanski Most

Glamo

broj OPSTINA

konjska
kola

sposobnih
samarnih konja

zanat.
radionice

Koliko izbjeglica
i odakle su

709
1005
1940
867
795
1107
1040

452 2 300

13 555 4 200

394 350 515 205 943 1620 1758 4 919

36 22111668

209

Todorovi. Optinski odbor je imao svoju strau i kurire od jedanaest bora


ca, iji je komandir bio Marko Mastikosa. Kurirska relejna stanica na po
druju optine bila je u Usorcima, njen komandir je bio Drago Kajtez, s
kojim je bilo i nekoliko kurira.
Optinski NOO Kozica je obuhvatao sela: Tramonju Gornju i Donju,
Kozicu Gornju i Donju, Podove i Ilidu. Formiran je novembra ili decembra
1943. godine. Za predsjednika je biran Savo J. utum, a neto kasnije Milo
Todorovi, jer je Savo utum izabran u Izvrni odbor Sreskog NOO. Sekre
tar je bio Vaso Savi, a lanovi Rade Savija i Milo Rogi. Odbor je imao
svoje sjedite u kui Duana Popovia u Kozici i svoju strau od oko 20
boraca, zatim kurirsku relejnu stanicu i magacine za smjetaj prikupljenih
namirnica.
* **
Tako je marta 1944. godine zavren izbor svih seoskih narodnooslobodilakih odbora i formiranje optinskih narodnooslobodilakih odbora, pa je
sanski srez tada imao ukupno devet optina: 1942. godine: Luci-Palanka,
Halilovci (ranije hadrovaka, odnosno budimlijapranska), Eminovci, Dabar,
Lipnik, novembar-decembar 1943. godine: Tomina, Kozica, Stari Majdan,
1944. godine: Otra Luka i Sanski Most.
Tokom 1944. godine i do kraja rata, maja 1945. godine, sastav veine
optinskih, pa i seoskih NOO je mijenjan, jer su neki odbornici odlazili na
druge dunosti ili u NOV, a poneki odbornik je bio i smijenjen.
Krajem decembra 1943. godine Sreski NOO Sanski Most je prikupio
razne podatke o stanovnitvu, izbjeglicama i drugim, koji, pored ostalog,
pokazuju da e skoro treina stanovnitva oskudijevati u hrani do nove
etve.
KAMPANJE SKUPLJANJA DOBROVOLJNIH PRILOGA
Jedan od najvanijih zadataka partijskih organizacija i narodnooslobo
dilakih odbora je bio snabdijevanje namirnicama i drugim potrebama
boraca u jedinicama NOV, sirotinje i izbjeglica. Zbog toga su akcije sa
kupljanja dobrovoljnih priloga od podgrmekog stanovnitva smjenjivale
jedna drugu. Te akcije su nazivane kampanje. Kampanje su trajale od
jednog dana do jedne nedjelje pa i due. Jedna kampanja je zavrena, sre
eni su podaci o njenom uspjehu i ve je objavljivana nova. Tako je bilo na
tlu Podgrmea ve 1942. godine i ta se praksa kampanjskog prikupljanja
dobrovoljnih priloga produila i u 1943, 1944. i 1945. godini, i sa ranije slo
bodne teritorije prenijela na novoosloboene gradove i sela. Rijetko je koja
sjednica seoskog, optinskog i sreskog NOO odrana, a da na njoj nije bila
i taka dnevnog reda: prikupljanje pomoi za vojsku, bolnice, za izbjeglice
i sirotinju, ili za druge krajeve, u koje je iz Podgrmea ve od avgusta 1941.
godine, pa nadalje slata pomo u hrani.
Osim prikupljanja dobrovoljnih priloga u ovim kampanjama, skoro
svaki dan, stanovnitvo slobodnih podgrmekih sela je davalo hranu jedini
cama stacioniranim, ili onim u prolazu kroz selo, ili susjedna sela, zatim
bolnicama, komandama i viim ustanovama, koje su skoro itavu 1943. i
1944. godinu bile na podruju Podgrmea, najee na sanskom srezu.
Sauvan je pregled prikupljenih dobrovoljnih priloga u kampanjama
novembra 1943. godine na sanskom srezu, koji dajemo u cijelosti:
210

SPISAP

Svega

3 Isto, dok. br. 1401.

444 2 882
630
396

103

795
648
1 130 3 005 5 645 6 938

15 123 12 438
4 300 316 3 000

600
376 123
400
424
910
2 166 205 1 554
770
676

3 044
8 473
1431
546
130

5 855 2 320

4 686

560 50 000

4 086 16 231 6 516 19 786 24 227 14 816 19 356

58

720 92 881

102

500

3
5
50

42 8 930
20
921
60 11600

15 950

1 520
38 1510

2 450

26
6

68
7
31
53

70

415
81

354
339
235

66 1 185

obroka

radnika

kola

kajmaka

drva
met.

sijena

1 046

mlijeka

masti

smjesa
ito

hljeba

krompira

2 404

mesa

1. LUSCI-PALANKA 1029
2. DABAR

3. TOMINA
2 385
4. KOZICA

5. HALILOVCI
6. BOS. MILANOVAC 586
7. LIPNIK

8. Novoosloboena
sela i S. Most
86

graha

0PSTINA

kukuruza

broj

penice

dobrovoljnih priloga sa terena sreza Sanski Most za mjesec novembar 1943. godine

403 3 656

113

1000

6 789
250 3 500
176
746
100
480
1097

1665

231 2 409 2 139 17 836

215

31

147

193

324

31

147

461 76

97

28

6 125

10

60

30

eera

siraca

30

duvana

pekmeza

jaja

104

biljaca

zavoja m.

sitne stoke

goveda

samara

18

konja za
jahanje

24

53

jema

14

2. DABAR

383

pira

pita

pilia

86

brana

oraha

_ _

16

meda

jabuka

60

20

tovarnih
konja

luka

nara taka

kupusa

zobi

arapa

pekira

938

1. LUSCI-PALANKA

J*6*1: OPSTINA
broj

__ _ _
i

47

47

3. TOMINA
4. KOZICA
5. HALILOVCI

50

6. BOS. MILANOVAC

17

65

128

7. LIPNIK

50

38

8. Novoosloboena
sela i S. Most

24 1 112

846

47

65

23

82

75 1 423

1950

47

96

62

Svega

18

83 10

10

10 394

15

Seoski odbor AF Majki-Japre je tokom novembra 1943. godine ostva


rio ove rezultate: sa 18 ena posjetio bolnicu, odrao dva sastanka i dvije
konferencije u zaseocima, kojima je prisustvovalo 200 drugarica i drugova,
i za to vrijeme bolnici odreda odnijeli: 48 kg pita i kolaia, 6,5 kg kajmaka
i sira, 0,75 kg duvana, 1 kg oraha, 1 kg suvih kruaka, 5 siraca, (oko 15 kg)
3 kokoke, 11 kg kruha, 6,5 kg mlijeka kiselog i 35 1 varenike. Ovi i drugi
prilozi tog mjeseca sakupljeni u Majki-Japri nisu uli u pregled priloga sa
sanskog sreza, jer je selo pripadalo krupskom srezu.
U toj novembarskoj kampanji stanovnitvo sela Pratala sakupilo je:
266 kg penice, 1 880 kg kukuruza, 495 kg zobi, 191 kg oraha, 1 190 kg krompira, 200 kg prosa, 220 kg kupusa, 30 kg masti, 9 kg suvog mesa, 11 kom.
pruta, 2 teleta, 3 jagnjeta, 14 kg kajmaka, 3,5 kg luka, 11 1 rakije, 7 kokoiju, 20 jaja, sijena 870 kg, slame 1 070 kg, komue 2 800 kg, strnokosa 700 kg,
13 pari obue, 1 030 dinara i 4 kg slanine. Ova kampanja u selu Pratali
objavljena je za jedno vee. Konferencija je odrana 3. decembra 1943. godi
ne, uz uee 56 odraslih ljudi i 25 ena, 25 omladinaca i omladinki i 13 pio
nira, ukupno 113 prisutnih. Konferencija je poela u 8 sati uvee, a zavrila
se u 12 sati nou. Stanovnici sela Pratala su se takmiili ko e koliko dati u
ovoj kampanji, ali i uticali na ponekog koje mogao dati vie da to i uradi.
Sutradan svi koji su na konferenciji izjavili da e dati priloge, donijeli su
obeano i predali svom narodnooslobodilakom odboru. Slino se radilo i u
mnogim drugim podgrmekim selima sanskog sreza i u Podgrmeu. I samo
to su zavrene kampanje u novembru, ve prvih dana decembra 1943. godine
organizovana je nova kampanja na podruju itavog sanskog sreza. Ve
8. decembra 1943. godine Sreski NOO je imao podatke o toj kampanji, to
se vidi iz Spiska kampanje i dobrovoljnih priloga sreza Sanski Most od
12. decembra 1943. godine. Tako je prvih sedam dana decembra 1943. godine
prikupljeno: 4 521 kg penice, 43 561 kg kukuruza, 16 631 kg zobi, 7 277 kg
pira, 794 kg smjese, 115 kg rai, 30 kg jema, 1 190 kg prove, 5 595 kg graha,
22 201 kg krompira, 1 173 kg kiselog kupusa, 38 kg duvana, 1 103 kg masti,
694 kg slanine, 9 kg suvog mesa, 13 kg pruuta, 25 074 kg sijena, 8 215 kg
slame, 6 578 kg komue, 3 255 kg strnokosa, 79 kg kajmaka, 7 kg sira, 10,5 kg
meda, 64 kg oraha, 58 kg jabuka, 42 kg luka, 549 kg mesa, 40 grla sitne stoke,
3 grla krupne stoke, 60 kokoiju, 62 jajeta, 1 biljac, 8 plahti, 9 jastuka, 8
prnjaka, 20 maramica, 103 pekira, 14 zavoja, 1 kapa, 12 motovila, 42 povj.
vune vlasa, 5 kg vune, 115 narastka, 349 pari arapa, 113 pari rukavica, zatim
prediva, konca i kudelje te sapuna, pekmeza i rakije i 125.095 kuna, pa ak
i jedan dukat.39

NARODNOOSLOBODILAKI FONDOVI
Poslije svake kampanje optinski narodnooslobodilaki odbori su 70
posto prikupljenih dobrovoljnih priloga odmah stavljali na raspolaganje in
tendanturama jedinicama 5. korpusa NOVJ, a 30 posto ili dio toga zadravali
u svojim fondovima, pa sve prikupljeno slali u NO fond Sreskog NOO.
Meutim, i ovo preostalo je vrlo brzo troeno, za snabdijevanje vojnih jedi
39

Isto, dok. br. 1435.


213

nica i sreskih, okrunih i oblasnih institucija na podruju sreza. Tako se iz


mjesenog izvjetaja za januar 1944. godine vidi da je ve do 25. januara iz
tog dijela sakupljenog materijala izdato: 300 kg penice, 3 162 kg kukuruza,
1951 kg kukuruznog brana, 1871 kg graha, 3 449 kg krompira, 259 kg sla
nine, 93 kg masti, 3 471 kg mesa, 3 prute, 34 kg kajmaka, 8 205 obroka
hrane, 8 962 kg hljeba, 75 kg suvog mesa, 57 kg kolaia, 284 pite itd. za
potrebe Oblasnog i Okrunog NOO, Okrunog komiteta KPJ, Komande Pod
grmekog podruja, Komande mjesta Sanski Most, sirotinje u gradu, kursa
zdravstvene sekcije i jo nekih ustanova.40

Proslava
oktobra
ratnike.

20-godinjice
1961.

godine:

ustanka
Kota

formiranja

Na,

1.

KNOP

general-pukovnik

odreda,

JNA,

Lsci-Palanka

obilazi

postrojene

Na podruju sanskog sreza od 18 do 28. februara 1944. godine sakuplje


no je dobrovoljnih priloga za vojsku: 13 611 kg kukuruza, 793 kg penice, 10
kg jema, 3 115 kg zobi, 368 kg smjese, 691 kg prosa, 1 711 kg graha, 7 772 kg
krompira, 615 kg masti, 75 kg slanine, 30 kg mesa, 1 ovca, 1 koza, 10 kg
luka, 38 kg kupusa, 3 prute, 33 para arapa, 3 para rukavica, 7,5 kg duhana,
7 kokoiju, 80 jaja, 18 270 dinara u gotovu, 2 605 kg sijena, 870 kg strnokosa,
740 kg slame, 370 kg komuine, 65 kg pira itd., itd.41
40 Institut
41 Isto,

214

za istoriju BiH Sarajevo, arhiv, dok. br. 60/44


dok. br. 1797.

U toku organizovanja ovih kampanja posebno su prikupljali priloge


narodnooslobodilaki odbori, posebno odbori AF i posebno odbri USAOJ-a
na podruju jedne optine, ali su to ponekad inili i zajedniki. Obino je
bilo takmienje izmeu NOO i ovih drutveno-politikih organizacija. Meu
tim na kraju kampanje, kada se utvrdilo koliko je ko od njih sakupio, sve je
predavano u jedinstveni optinski narodnooslobodilaki fond.
I pored toga to je stanovnitvo podgrmekih sela u ovim kampanjama
prikupljanja dobrovoljnih priloga skoro uvijek uspijevalo prikupiti planirane
i oekivane koliine namirnica i drugog, narodnooslobodilaki odbori poje
dinih optina i sela, pa i sanskog sreza u cjelini, morali su viim rukovod
stvima skretati panju na preoptereenost koju su teko podnosili. Zato su
i odbornici nastojali, koliko su mogli, da na svom terenu rasporede teret
snabdijevanja vojske i drugih i teret mnogobrojnih drugih obaveza ravno
mjerno na sela, zaseoke i domainstva. Pri tome se vodilo rauna i o eko
nomskom stanju porodica i broju lanova sposobnih za rad i broju zaprega
(konjskih ili volovskih). Tako se u pismu sreskog NOO Sanski Most od 18.
januara 1944. godine, upuenom Okrunom NOO za Podgrme kae da se
tog mjeseca na terenu sanskog sreza ishranjuju:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.

13. krajika NOU brigada,


Sanski NOP odred,
tab 6. krajike NOU brigade, njena dva bataljona i intendantura,
Komanda mjesta Sanski Most,
Prvi artiljerijski divizion sa dvije baterije,
tab 4. NOU divizije.
Komanda Podgrmekog podruja,
Zatita slagalita 4. NOU divizije,
Straa kod vojnog magacina,
Vod za vezu i partizanska straa,
2. bataljon 8. krajike NOU brigade i njena intendantura, kojim
Optinski NOO Halilovci svaki dan izdaje: 205 kg kukuruza, 70 kg
mesa, 50 kg graha, 100 kg krompira, 50 kg zobi, 400 kg sijena, 30 kg
penice i 3 kg masti.

Sreski odbor ovim dopisom saoptava da se navedene jedinice ishra


njuju namirnicama dobijenim kao dobrovoljni prilog od naroda.42
I 23. februara 1944. godine Sreski NOO Sanski Most moli Okruni NOO
za Podgrme da ih rastereti davanja namirnica nekim vojnim jedinicama jer
jedva uspijevaju prikupiti potrebne namirnice za toliki broj boraca na ovom
srezu. Pa i pored toga, i dalje se organizuju uspjene kampanje za prikuplja
nje dobrovoljnih priloga za NOV, sirotinju, izbjeglice i ustanove narodnooslobodilakih odbora.
Okruni NOO za Podgrme je 13. februara 1944. godine odrao konfe
renciju predstavnika sreskih i optinskih NOO, koja je bila posveena pri
kupljanju priloga za ishranu vojske na terenu i prebacivanju ita s Kozare.
Izmeu ostalog je konstatovano da na srezu ima 36 000 stanovnika, 1700
izbjeglica i 4 700 gladnih, a najvie u gradu na Sani. U fondu je bilo samo:
42

Institut za istoriju BiH, Sarajevo, dok. br. 1953.


215

kukuruza 14 000 kg, penice 930, krompira 10 063, graha 1 694, smjese 590,
zobi 933, masti 85, slanine 87, sijena 8 170, slame 6 042 i komue 280 kg,
dinara 14 299, mesa 2 336 kg, prosa 646, sira 11, jaja 68 kom, strnokosa 2 652
kg, kajmaka 2 kg, pruta 8 kom. No i pored toga, predsjednici optinskih
odbora Halilovci, Eminovci i Kozina su predlagali da sva koliina sakuplje
nih priloga preda vojsci i da se nita ne zadrava u optinskim fondovima,
iako je skoro treina stanovnika oskudijevala u hrani, a jedna estina sta
novnika gladovala.
PREBACIVANJE ITA S KOZARE I IZ PODGRMEA PREKO GRMEA
Uoavajui da je Podgrme glavna ekonomska baza slobodne teritorije
Bosanske krajine, ekonomski znatno iscrpljena, Oblasni komitet KPJ i Obla
sni NOO za Bosansku krajinu donijeli su, drugom polovinom januara 1944.
godine, odluku da se sa slobodnog podruja Kozare i Lijeva polja prebaci
to vie ita i drugih namirnica u Podgrme, a onda u Klju, Petrovac, Drvar
i druge pasivne i ratom opustoene krajeve. Te, za one prilike znatne koli
ine trebalo je prebaciti prvo s Lijeve-polja na Kozaru, a zatim odatle preko
ceste i pruge Prijedor Bosanski Novi, koje je drao neprijatelj, pa preko
rijeke Sane, to je priinjavalo znatne tekoe. Meutim, najvei problem
predstavljali su jaka hladnoa i vrlo visok snijeg, koji je te zime prekrio
Kozaru i Podgrme, a i podruja Kljua, Bosanskog Petrovca, Drvara. Pre
bacivanje ita i drugih namirnica s Kozare do prvih slobodnih sela Podgr
mea bilo je zato mogue samo prenoenjem u torbama, na leima. Na ita
vom tom putu trebalo je stvarati prtine, a to je bilo utoliko tee to se na
leima nosilo 10 do 20 kg ita (penice, kukuruza) ili drugih namirnica.
Oblasni NOO naloio je okrunim NOO da se u najvie moguoj mjeri
zaloe u organizovanju te veoma znaajne akcije, a to je uinio i oblasni
komitet KPJ, koji je u tom smislu uputio direktivu okrunim komitetima.
Formirana je i posebna komisija Oblasnog NOO, koja je dobila zadatak da
rukovodi prebacivanjem ita s Kozare u Podgrme, a onda dalje. im je
data direktiva na podruju kozarskog okruga, zapoela je velika kampanja
prikupljanja ita i drugih namirnica, a tako isto i u Podgrmeu, na krupskom, novskom i sanskom srezu. A kako je sve ito i druge namirnice dopre
mano u Luci-Palanku, ova znaajna akcija najveim dijelom zahvatala je
podruje sanskog sreza, te je stanovnitvo podgrmekih sela imalo u ovome
veoma odgovoran zadatak.
Drugom polovinom januara i poetkom februara 1944. godine u san
skom srezu (a tako i u slobodnim selima krupskog i novskog i na Kozari)
odravani su sastanci organizacija KPJ, SKOJ-a, odbora AF i USAOJ-a narodnooslobodilakih odbora od sela do okruga. I na svim tim brojnim sastan
cima glavna taka je bila: organizovane prihvatanja i prenosa ita u po
druje sela Radomirovaca i prebacivanje do Luci-Palanke, a potom kroz
Grme do Smoljane. Prenoenje ita su mogli jedino da izvre omladinci i
omladinke, jer su odrasli Podgrmelije bili ve skoro svi u narodnooslobo
dilakoj vojsci. S obzirom na jaku zimu, visok snijeg i slabu obuu veine
omladinaca i omladinki, trebalo je organizovati etapne stanice i u njima
kuhinje sa toplom hranom i ajem. Bio je hitan zadatak opraviti i saonice
da bi mogle posluiti za prevoz ita. I, Podgrmelije su krenule u akciju.
Nita nije smetalo to je snijeg stalno padao i dostigao visinu od preko
216

metra, to su se smjenjivale meave, to su omladinke i omladinci bili vrlo


slabo odjeveni i obuveni. Brzo su uspostavljeni tri pravca staze za prenos
i prevoz ita, prvi: Radomirovac Budimli-Japra Luci-Palanka Zavalje za ito sa Kozare i iz Lijeve-Polja, drugi: aavica Rujika Srednji
Dubovik Potkalinje Luci-Palanka, za ito sa novskog sreza i trei:
Suvaja pa cestom Jasenica Benakovac Luci-Palanka, za ito sa krupskog sreza.43
Na tim pravcima organizovane su etapne stanice i smjetaj dobrovo
ljaca. Ve drugom polovinom januara 1944. godine ito je poelo stizati na
pleima omladinaca i omladinki Podgrmea, ili saonicama do Budimli-Japre i Luci-Palanke. Na prvom i drugom pravcu omladina je skoro isklju
ivo ito prenosila na svojim leima, jer nije bilo puteva, niti irih prtina.
ito sa krupskog sreza uglavnom je stizalo saonicama, ali sa novskog sreza
i sa Kozare bilo je skoro sve prenijeto na leima omladine, preteno omla
dinki.
Omladina slobodnih Agia, Radomirovaca i oblinjih sela preuzimala je
ito od Kozarana i na leima prenosila do ele. Omladina Halilovaca, Sla
tine, Hadrovaca i ostalih okolnih sela preuzimala je to ito i od ele preno
sila do Luci-Palanke, prtei snijeg na duini od preko 25 kilometara. Radi
prenoenja ita od ele do Luci-Palanke dolo je dosta omladine iz Sanskog
Mosta, Koprivne, Devara, Brdara i okolnih sela. Svaki omladinac ili omla
dinka sipao je u seljaku torbu 15,17, 20, pa i neto vie kilograma ita. U
jednoj koloni obino je bila grupa od 70 do 100 omladinki i omladinaca. Put
od ele do Luci-Palanke omladina je prevaljivala od svanua do u no jed
nog dana. Kada je bilo nevrijeme, negdje bi zanoili i sutradan produili put
ka Luci-Palanci. Poneka grupa je na tom putu od ele obino noila u Hadrovcima, a neka u Slatini ili Lipniku i sutradan nastavila put, jer nije bila u
mogunosti da tokom jednog dana prevali ovu razdaljinu. Na tom putu bilo
je posrtanja, padova, ali je omladina savladala sve tekoe. Jedna grupa
hadrovake omladine je omrkla u predjelu Skucanog Vakufa, skrenula u
neki klanac nad Blijom, jer je bilo veliko nevrijeme i jaka meava. Jedan
omladinac se otisnuo niz strminu, ali se iskobeljao iz snjenog nameta i str
mine i pridruio svojim drugovima u koloni, koju su omladinci te zime na
zvali narodna eljeznica. Obino je omladina jednog sela dva puta preno
sila ito na ovoj deonici itnog puta od Kozare preko Podgrmea i Grmea
u Bosanski Petrovac i Drvar.
Ponajtee je bilo prenoenje ita iz Luci-Palanke preko Korianice do
Smoljane, kroz besputni Grme. Trebalo je probiti prtinu u duini veoj od
15 kilometara kroz visok snijeg i namete, i tu prtinu odravati da bi se sve
naredne grupe dobrovoljaca koje su prenosile ito mogle lake kretati. I to
je uradila prva grupa dobrovoljaca, veinom omladinki, nosei torbe sa
itom.
Omladina sanskog sreza prenosila je ito od Luci-Palanke preko Kori
anice i Iline vode do Smoljane. Grupe od preko sto omladinaca i omladin
ki, obino iz jednog sela, probijale su se kroz snijegom zavijani Grme,
ponovo prtei duboke namete, jer je vjetar zasipao prtinu.
Prebacivanje ita je vreno od druge polovine januara do marta 1944.
godine. Prenijeto je nekoliko desetina vagona ita od Radomiraca do Luci43

Institut za istoriju BiH Sarajevo, arhiv, dok. br. 1696.


217

-Palanke, dopremljenog s Kozare, ali jo vie vagona s podruja Podgrmea,


iz slobodnih sela krupskog, novskog sreza i slobodnog sanskog sreza, od
Luci-Palanke do Meeeg brda i Zavalja, odnosno preko Grmea do Smoljane. Prenos ovog ita u pasivne krajeve, gdje su se u to vrijeme vodile bor
be u tzv. estoj neprijateljskoj ofanzivi, a gdje su bile skoncentrisane glavne
snage NOVJ i Vrhovni tab, bilo je veoma znaajno za bojevu gotovost bora
ca tih jedinica, za ishranu ranjenika i bolesnika u tom kraju. 2ito i druge
namirnice dopremljene na drvarski, mrkonjiki i livanjski kraj djelimino je
dodijeljeno i sirotinji koje je u ovim krajevima bilo mnogo, jer ti pasivni
krajevi ni do rata nisu imali svoga ita do nove etve.
U toku te velike akcije prenosa ita s Kozare i iz Podgrmea preko
Grmea za jedinice NOV u pasivnim krajevima, u vrijeme kada seljak ima
vrlo malo ita i drugih namirnica vreno je prikupljanje ita i drugog i na
sanskom srezu. Prikupljene namirnice su otpremane preko Luci-Palanke i
Grmea, ili preko Vrhpolja i Vojia u Klju i dalje. Koliko je stanovnitvo
sanskog sreza bilo spremno da d i posljednji kilogram ita, posljednji
kilogram krompira, graha, masti, posljednje ivine, pokazuje i spisak do
brovoljnih priloga za NOV kampanje organizovane od 18. do 28. februara
1944.godine,44 iz koga se vidi:
Dobrovoljni prilozi za NO vojsku sa terena Sanskog sreza
od 18. do 28. februara 1944. god.
Red.
broj
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

Naziv optine ili selakuku


ruza

pe
nice

zobi

4 863
700
2 549
1026
2 007
663
736
1497
235
20
60
500
3 250

372

1347

245
85
150
40
5

326
516
500
185
19
273
25

60
550

50
500

200

40
20

604
610
747
34
120
553
30
25
30
120
500

18 106

1 507

3 741

265

1735

6 386

Luci-Palanka*
Dabar
Bos. Milanovac
Lipnik
Halilovci
Tomina
Stari Majdan
Otra Luka
Kruhari**
Poljak
Trnova
Zdena
Sanski Most
Svega:

pira

60

grahakrom
pira
619
80
169
135
284
12
60
268
48

3 013

novca
6 610
7 760

1900
2 000

18 270

Pored ovog prikupljeno je 358 kg smjese, 10 kg jema, 30 kg suhog mesa,


3 pruta, 47 kg slanine, 43 kg masti, 35 kg luka, 10 goveda, 22 ovce, 1 koza,
6 kg duhana, 33 para arapa, 3 para rukavica, 89 jaja, 7 kokoiju, 740 kg sla
me, 810 kg strnokose i 380 kg komue.
I Predsjednitvo ZAVNOBiH-a u izvjetaju upuenom Nacionalnom ko
mitetu osloboenja Jugoslavije, od 3. marta 1944. godine, obrazlae problem
ishrane vojske i civilnog stanovnitva, pa pie:
44 Institut

za istoriju BiH Sarajevo, dok. br. 1710.


*) 18 odnosi se na podruja optina
**) 913 odnosi se na podruja grada Sanskog Mosta i okolnih sela, jer jo nije
bila formirana optina za to podruje.

Pitanje ishrane na itavoj osloboenoj teritoriji Bosanske krajine, ka


ko vojske tako i civilnog stanovnitva, postaje svakim danom sve tee. To je
posljedica velike ekonomske iscrpljenosti, s jedne strane onih krajeva koji
su dosad imali glavne rezerve (Grme, Kozara) a s druge strane to je veliki
dio pasivnih krajeva apsolutno u nemogunosti da rijei pitanje ishrane sa
mog civilnog stanovnitva. Ova ekonomska iscrpljenost pogoravana je i
stalnim upadima neprijatelja, koji u posljednje vrijeme sve jasnije ispoljava
tendenciju da se snabdijeva i prehranjuje sa nae slobodne teritorije ...
... Pouzdano moemo tvrditi, da se civilno stanovnitvo sve kad nebi
nita doprinosili za ishranu naih jedinica, iz svih krajeva, izuzev Grmea,
Kozare i sjevernog dijela centralne Bosne, bez pomoi nee moi ishraniti
do nove etve ...
Sve u svemu, cijela osloboena teritorija ne moe se ishraniti, sve kad
bi bila potpuno osloboena od davanja za vojsku, do nove etve .. .45
Zbog posljedica etvrte neprijateljske ofanzive u najveem dijelu Bosan
ske krajine nije se mogla obaviti sva proljetna sjetva, pa su i zbog toga bili
mali prinosi, pored nepovoljnih vremenskih prilika. Prinos kukuruza u 1943.
godini bio manji za 5070/o nego u 1942. godini.
Zbog svakodnevnog snabdijevanja NOV svim potrebnim namirnicama
smanjen je stoni fond. I neprijatelj ga je unitavao, pljakao. Stoka je e
sto ugibala, naroito za vrijeme neprijateljske ofanzive, kad je sama bescilj
no lutala.
Problemi u snabdijevanju civilnog stanovnitva jo su se vie komplikovali zbog tekoa u ishrani stanovnitva u novoosloboenim krajevima,
koji ionako nisu sami proizvodili namirnice, nego ih nabavljali. Zbog svega
toga sve kampanje, pa i ove organizovane i u sanskom srezu i prenos
ita, imale su veoma veliki znaaj u ublaavanju jednog od tadanjih naj
krupnijih problema slobodne teritorije ishrane stanovnitva, naroito u
pasivnim krajevima i slobodnim gradovima.

KOMISIJSKO ODUZIMANJE VIKOVA ITA, STOKE I MASTI


Iako su organizacije KPJ, SKOJ-a NOO, odbori AF i USAOJ-a sve
inili da se na srezu sakupi dovoljno ita, stoke i namirnica za ishranu voj
ske i stanovnitva u pasivnim krajevima, u proljee 1944. nestaica hrane je
bila jako izraena. Velika davanja stanovnitva sanskog sreza do ovog pro
ljea, slabi prinosi u itaricama dobijeni 1943. godine, zbog posljedica nepri
jateljske ofanzive i klimatskih uslova, iscrpli su stanovnitvo nekih sela do
kraja. Uz to, na podruju Podgrmea i u blizini Sanskog Mosta (na desnoj
obali rijeke Sane) nalazilo se preko 11 000 boraca NOV, koje je, u najveoj
mjeri, ishranjivao podgrmeki okrug. Kako je sanski srez bio sav osloboen
a i po broju stanovnika i ekonomskoj moi skoro ravan krupskom i novskom
dijelu Podgrmea, nije teko zakljuiti da je i najtei zadatak u snabdijeva
nju jedinica NOV i ustanova NOB, lociranih u ovom kraju, padao na sta
novnitvo sanskog sreza. Od tad je bila praksa da se izvri razrez koliina
ita, mesa i drugih namirnica i potreba na svaki srez, optinu, selo i doma
instvo. Ali ovog proljea pokazalo se da prikupljanje namirnica i drugog
45 ZAVNOBiH,

Zbornik dokumenata I, str. 9798.


219

neophodnog za vojsku kampanjama ne moe zadovoljiti stvarne potrebe.


Meutim, neka sela, prije svega ona koja su osloboena oktobra 1943. godine,
jo uvijek su imala vikova i u itu i u stoci. Stanovnici tih sela u kampa
njama su davali manje koliine.
Kako je snabdijevanje jedinica NOV tog proljea bilo veoma kritino.
Okruni komitet KPJ i Okruni NOO za Podgrme odluili su se na najrigorozniju mjeru, oduzimanja vikova ita, stoke i masti. Ovakvo prikupljanje
neophodnih namirnica trebalo je sprovesti u novoosloboenim selima: Rasavcima, Koprivni, Otroj Luci, Usorcima, Brdarima, Husimovcima, Pobrijeju, ehovcima, Trnovi, Poljaku, Kruharima, Tomini, Muslimanskoj Tomini, Kozici, Tramonji, Podovima, aplju i jo nekim. Sreski komitet KPJ
odluio je da formira posebne komisije koje e ovu odluku sprovesti u dje
lo. Jednu komisiju je vodio sekretar Sreskog komiteta KPJ Mihajlo Peji,
drugu predsjednik Sreskog NOO Stevo ulibrk. Svaka komisija je dobila
odreeno selo i odreeno vrijeme za koje mora izvriti zadatak, tj. prikupiti
ito, meso i mast za NOV. Komisije su dobile rjeenja Sreskog NOO i djelo
vale su kao njegovi organi i izdavale potvrde na oduzete koliine namirnica,
da bi se to kasnije platilo. Ovakve potvrde nisu davane domainstvima koja
su dobrovoljno davala vikove.
Zadatak komisija je bio da detaljno pregledaju svako domainstvo u
selu i utvrde: koliko ima lanova porodice na ishrani, koliko mu treba ita
do nove etve, koliko ima stoke koja mu se moe oduzeti i koliko ima masti
ili masla. Komisija je odmah uzimala vikove i na kolima ili konjima (tova
rima) slala na mjesta koja je odredila Komanda mjesta u Sanskom Mostu.
Da ne bi seljaci sakrili vikove, komisija je dolazila u selo bez najave. lano
vi komisije su svakom domainu objasnili zato su doli i zbog ega je nu
no oduzeti vikove ita, stoke i masti za potrebe NOV. Bilo je vie sluajeva
da su ene poderale dobijene potvrde, nezadovoljne takvim nainom uzima
nja vikova namirnica.
Srez je u cjelini sakupio planirane koliine ita, stoke i masti-masla i
predao jedinicama narodnooslobodilake vojske. Po zavretku ovog odgovor
nog posla Sreski komitet KPJ je analizirao rad komisija i rezultate akcije.
Zakljueno je da se odmah ode u sva sela gdje je vreno oduzimanje vikova
i odre seoske konferencije i sastanci po zaseocima. lanovi komiteta i drugi
politiki radnici, zajedno sa lanovima sreskog i optinskih NOO, odrali su
brojne konferencije i sastanke na kojima su svestrano obrazloili vojno-politiku situaciju, napore koje ini narodnooslobodilaka vojska u borbi protiv
okupatora i domaih izdajnika, tekoe u kojima su se nale brojne sve
snanije jedinice zbog pomanjkanja namirnica. Ovim intenzivnim politikim
radom se nastojalo da stanovnici sela gdje je vreno oduzimanje vikova
shvate da jedino oni mogu obezbijediti neophodne namirnice jedinicama NOV,
da shvate neophodnost ovakvih materijalnih rtava da bi se dolo do pobje
de, do slobode. Kada je stigla nova etva, u ljeto 1944. godine, i stanovnici
doli do prvih novih koliina ita, zaboravljene su sve neugodnosti izazvane
oduzimanjem vikova od seljaka u proljee te godine.
RAD NARODNOOSLOBODILAKIH ODBORA
Koliko su bile mnogostrane djelatnosti narodnooslobodilakih odbora
u zimu 1943/44. godine, najbolje ilustruju zapisnici sjednica odranih u to
220

vrijeme i mjeseini izvjetaji koje je podnosio Sreski NOO Okrunom NOO


i optinski NOO Sreskom NOO. Meutim, ako bi se samo na osnovu zapisni
ka eljela stei slika tadanjeg politikog stanja, aktivnosti naroda i odnosa
prema NOB, ovi bi naveli na pogrenu ocjenu. Naime, tada je na brojnim
sjednicama i u redovnim izvjetajima poesto davana suvie stroga ocjena o
stanju i radu u selu, optini, srezu, bez temeljitije analize i provjere. Zato
vrlo esto ocjena datog stanja nije dobra, prilina, slaba i si., u stvari
nije tano jer je cjelokupna aktivnost i doprinos stanovnitva u NOB tih sela,
optina i sreza bila veoma znaajna i vrlo velika. Meutim, zbog pojedina
nih negativnih primjera, zbog istupa pojedinaca, neizvrenja zadataka i sli
no, ocjenjivana je situacija u itavom selu, optini i srezu. Tada je bila
redovna praksa da svaki dnevni red ne samo organizacija KPJ, SKOJ-a,
USAOJ-a i AF odbora ve i NOO ima i taku kritika ili kritika i samo
kritika kojom prilikom je obino predsjedavajui ili lan vieg foruma,
kritikovao redom prisutne, ili pojedince, a ovi najee i priznavali greku,
nedisciplinu, prihvatali kritiku. Zato i pored svoje znatne netanosti takve
negativne ocjene rada i stanja u jednom selu, optini i srezu, takva otra kri
tika i slaba ocjena imala je efekta jer su se svi potom trudili da tako slabo
ocijenjenu situaciju ili rad to prije i to bolje poprave. Navodimo u neko
liko primjera kako su NOO rjeavali aktuelne probleme na svojoj teritoriji.
SJEDNICA OPSTINSKOG NOO DABAR
U zapisniku sa sjednice odrane 9. novembra 1943. godine pie da je
sjednica Optinskog NOO Dabar odrana radi vanih stvari, to se vidi i iz
dnevnog reda: 1. politika situacija, 2. podnoenje izvjetaja o radu i disku
siji, 3. smjetaj sirotinje, 4. nabavka drva za bolnicu, 5. ekonomsko stanje
na optini, 6. kritika i 7. razno. Odbor je na sjednici formirao komisiju koja
je dobila zadatak da obie selo i utvrdi gdje se moe smjestiti na zimovanje
sirotinja koja je bez kua, jer na optini takvih lica ima 137. im snijeg
omanjka, kako pie u zapisniku, nacijepae se drva za bolnicu. Polovina
sela nije obavila jesenju sjetvu, jer nema sjemena koji se oekuje, jer je
obeano.46
SJEDNICA OPTINSKOG NOO LUCI-PALANKA
Sjednica optinskog NOO Luci-Palanka odrana je 11. novembra 1943.
godine. Prisustvovala su etiri lana optinskog NOO, 18 lanova seoskih
NOO, tri lana odbora AF i jedan lan okrunog NOO. I ovdje je dnevni
red bio uobiajen u to vrijeme.
Sjednicu je otvorio Ilija Ini, predsjednik Optinskog NOO i pozdra
vio prisutne, pa poto je za zapisniara izabran Spase ulibrk, uzeo je rije
lan Izvrnog odbora Okrunog NOO Ilija Divjak, koji je govorio o politikoj
situaciji u svijetu i kod nas. Na postavljena pitanja o raznim dogaajima
odgovore su dali Dmitar Njegovan i Spase ulibrk.
Podnosei izvjetaj o radu Optinskog NOO, Ini je rekao da nije za
dovoljan situacijom na terenu, jer se nakon osloboenja Sanskog Mosta gru48

Zapisnik sa sjednice, original kod autora.


221

pica etnika prebacila u slobodna podgrmeka sela lucipalanske, milanovake i dabarske optine, gdje se uspijevala kriti kod svojih porodica ili
roaka, koji ih nisu prijavljivali. Ta grupa etnika je bila u Miljevcima i dru
gim selima, ali nikakvu aktivnost nije poduzimala protiv NOO, aktivista i
naroda.
U to vrijeme ureivane su kancelarije seoskih i optinskih odbora, da
bi bile uredne i sluile za ugled u selu. Kancelarija NOO u Tuk-Bobiji je
dobro ureena.

Proslava
20-godinjice
oktobra 1961. godine.

ustanka

formiranja

1.

KNOP

odreda,

Luci-Palanka

Kako ni jedna sjednica odrana u ratu nije mogla proi bez utvrivanja
razreza u kampanji za vojsku, i na ovoj je o tome bilo rijei. Ilija Divjak je
upoznao prisutne sa tekoama u ishrani stanovnitva pasivnih krajeva, pa
je rekao: Postavito je pitanje da se kontroliu kuruzane (koevi), ali Okru
ni odbor nije se sloio i rekao da bi bilo nepravilno da kroz 2 godine nee
222

narod da zaslui da se kontrolie. Neko je htio da se popiu zalihe kuku


ruza svakog domainstva, tj. koliko ima kukuruza u klipu u kukuruzanama,
ali Okruni odbor se s tim nije sloio, jer narod koji je dvije godine U|
borbi, nije zasluio takvo nepovjerenje, takvu kontrolu.
Iz izvjetaja predstavnika pojedinih seoskih NOO se vidi koliko su svi
oni bili suvie otri u ocjeni politike situacije u svojim selima. Dok NOO
Luci-Palanke ocjenjuje da je situacija u selu dobra, u Potkraju prilina, u
Glavici da nije tako dobra, dotle odbori ostalih palanskih sela ocjenjuju
da situacija kod njih nije dobra, nalazei razne razloge za to. Glavni razlog
za takvu otru ocjenu je bio to da se grupica od 67 etnika uspijevala
prebacivati iz sela u selo i skrivati a da je ni jedan odbor nije uspio otkriti.
Na sjednici se raspravljalo i o raznim nedostacima, pa su potom utvr
eni i naredni zadaci: utvrditi kada e biti lijeniki pregled civila u Luci-Palanci, da se urede izvori u Otiu i Miljevcima, da se voda iz palanskog
vodovoda pusti u Pratale, da se organizuje prevoz drva za ustanove na
sanskom srezu, prije svega u Luci-Palanci, da straare odbora treba upu
titi na ljekarski pregled, povesti rauna o sirotinji i njenom smjetaju u
kue preko zime, NOO Glavice, Skucanog Vakufa, Pratala, Otia i
Luci-Palanke da dopreme traenu trenicu, da seoski odbori dostavljaju
izvjetaje odmah po odravanju sjednice seoskih NOO. Da bi mogli prisu
stvovati sjednicama i lanovi ueg NOO optine, utvren je redosljed odr
avanja sjednica seoskih NOO, i to: Luci-Palanka i Pratali ponedjelj
kom navee, Tuk-Bobija i Miljevci utorkom navee, Glavica srijedom
navee, Oti petkom navee, Jelainovci i Skucani Vakuf subotom na
vee i Potkraj nedjeljom navee.
Na zavretku sjednice predsjednik Ini je kritikovao sve odbornike
zbog zakanjavanja na sjednice, pa je zakljueno da se onaj ko ne doe do
9 sati na sjednicu ONOO kritikuje i kazni za nedisciplinu. Potom je konstatovano da je Konferencija zavrila sa prilinim uspjehom, rjeili su se
problemi mnogi.47
Zapisnik navodi i tadanji sastav Optinskog NO odbora Luci-Palanka:
Ilija Ini, predsjednik, lanovi odbora: Jovo Bogdanovi, Slavko Predoje
vi, Mile P. Mrda, Ljuboja Trivun, Duan Rakovi, Nikola Kosanovi, Trivo
Predojevi, Spase Savi i Spase ulibrk.

SASTANAK SVIH ODBORNIKA SEOSKIH NOO I LANOVA


OPTINSKOG NOO HALILOVCI
Jedan od mnogih sastanaka svih seoskih odbornika i lanova Optin
skog NOO Halilovci odran je i 12. novembra 1943. godine. Sastanku je pri
sustvovao i lan Okrunog NOO Mirko Drljaa i jedan lan plenuma Sreskog
NOO. Sastanak je otvorio i njime rukovodio Lazo Luki, predsjednik Optin
skog NOO. I ovdje je dnevni red bio: 1. politika situacija, 2. izvjetaj i di
skusija, 3. kritika i samokritika i 4. razno.
Prisutnima je o politikoj situaciji govorio Mirko Drljaa. Potom je
uslijedilo podnoenje izvjetaja predsjednika seoskih NOO.
47

Izvod iz zapisnika sa sjednice Optinskog NOO Luci-Palanka, odrane 11. no


vembra 1943. godine, original kod autora.
223

Pero Umievi, predsjednik NOO Johovice, istakao je najprije da je


politika situacija u selu i raspoloenje naroda prema NOB prilino. Zdrav
stveno stanje je dobro, bolesnih ima samo troje, sve organizacije su zastup
ljene u odboru i rade prilino, hranu za vojsku alju redovno, verca i pi
junae nema, u jesenjoj sjetvi posijana je penica na svim planiranim po
vrinama, ekonomsko stanje stanovnitva je prilino.
Trivo Marjanovi, predsjednik NOO Duge Njive je ocijenio politiku
situaciju i aktivnost u selu kao i njegov prethodnik.
Kota Ciganovi, predsjednik NOO Mrkalji nezadovoljan je politikom
situacijom u selu zbog nedisciplinovanih pojedinaca. Sve organizacije rade
prilino, zdravstvena sekcija je aktivna, sve kue su okreene, kod svih kua
sagraeni nunici, izvori ureeni.
Rajko Predojevi, predsjednik NOO Hadrovci je veoma zadovoljan po
litikom situacijom u selu, aktivnou stanovnitva u svim akcijama. Sve
organizacije rade vrlo dobro, sve kue su okreene i nunici sagraeni, jer
zdravstvena sekcija radi vrlo dobro, bolesnih nema, izvori su ureeni, eko
nomsko stanje stanovnitva je prilino.
Milan Repaji, predsjednik NOO Halilovci je ocijenio da je politika
situacija u selu prilina. Sve organizacije su zastupljene u odboru i rade
dobro, bolesnih nema, sve kue okreene, nunici ispravni, bunari ureeni,
ekonomsko stanje dobro, sjetva je obavljena.
Milo Vujin, predsjednik NOO ele je kazao da je politika situacija
prilina, da su sve organizacije zastupljene i da dobro rade. Ima 14 bole
snih, ali, po svoj prilici, nije tifus, izvori i bunari ispravni, sve kue okre
ene, namirnice za vojsku alju redovno.
Milo Pavi, predsjednik NOO Budimli-Japra istie da politika situ
acija u selu nije dobra ba zato to raniji odbori nisu drali inicijativu u
svojim rukama. Ali mi poto smo nanovo primili dunost mi emo nasto
jati da se sve to popravi ... Organizacije rade prilino, zdravstveno stanje
dobro, bolesnih nema, sve kue su okreene, a vode ureene.
Nikola Predojevi, predsjednik NOO Agii kae da je politika situa
cija u selu prilina i pored toga to jedna etvrtina naroda nema kua te
sam prinuen da iselim u sela koja nisu pogorjela bar 350 lanova. Eko
nomsko stanje u selu je loe, jer penica u jesenjoj sjetvi nije nimalo za
sijana, verca ima, jer poneki stanovnik sela ide u okupirani Bosanski Novi,
zdravstveno stanje je dobro, bolesnih nema.
Simo Marin, predsjednik seoskog NOO Marina kae da je politika
situacija prilina, a tako i aktivnost svih organizacija. Zdravstveno stanje
je takoe prilino, raspoloenje naroda prema NOB vrlo dobro, ekonomsko
stanje loe, posijano nije nita poto narod nema sjemena, verca i piju
nae nema.48
Diskusija o ovim izvjetajima je trajala podugo, jer je sjednica poela
u 9 sati prije podne, a zavrila u 6 uvee. lan Okrunog NOO Mirko Drlja
a je savjetovao odbornike da uvrste disciplinu najprije kod sebe samih,
da ne budu aljkavi i nemarni na svojim dunostima, da budu odvani i ener
48

Zapisnik sa sastanka svih predsjednika i lanova seoskih NOO i lanova Op


tinskog NOO Halilovci odranog 12. novembra 1943. godine, orginal u arhivu
autora.

224

gini na poslu, da budu budni i obazrivi i da se prema koiteljima i sabo


terima energino postupa.
U diskusiji su uestvovali i svi lanovi ueg odbora Optinskog NOO,
pa je rasprava o kampanji i dogovoru koliko koje selo moe da prikupi do
brovoljnih priloga due trajala i uspjeno zavrena.

SASTANAK SVIH ODBORNIKA S PODRUJA


OPTINE TOMINA
I odbornici na podruju optine Tomina odravali su poesto sastanke
svih odbornika seoskih i optinskog NOO, pa tako i 22. decembra 1943. go
dine. I ovdje je dnevni red bio tada uobiajen. U zapisniku stoji da je po
trebno obavijestiti narod o predstojeoj neprijateljskoj ofanzivi protiv slo
bodne teritorije (tj. o tzv. estoj neprijateljskoj ofanzivi), da stanovnici budu
spremni za sluaj prodora neprijatelja da se sklone na prikrivena mjesta,
u peine, sklonita i slino. Dat je zadatak da se nabavi jedno bure za pa
renje odjee (partizansko bure), odreen je raspored sela za snabdjevanje
optinske kuhinje namirnicama. Potom su predsjednici seoskih odbora pod
nosili izvjetaj o stanju u svom selu.49
Jedna od narednih sjednica svih odbornika s podruja Tornine odrana
je 14. marta 1944, takoe sa uobiajenim dnevnim redom. Pod takom 2,
tj. izvjetaj o radu podnijeli su predsjednici seoskih NOO. Evo u najkra
em njihova izlaganja:
air Aganovi, predsjednik NOO sela Kijeva rekao je da je u selu odr
ana konferencija za prikupljanje dobrovoljnih priloga i da je selo do sada
dalo: 540 kg kukuruza, 245 kg zobi, 73 kg graha, 176 kg krompira, 51 kg
penice, 2 koze, 1 ovcu, 1 koko, 152 jaja, 5.380 dinara, 1,5 kg luka i dr.
U selu ima malo gripe i svraba. Kulturno-prosvjetni rad je slab, analfabetski teaj ne radi, jer se omladina ne odaziva.
Ostoja Radoni, predsjednik NOO sela Tomina, kae da je odrana
konferencija, narod se nije odazvao u dovoljnom broju, pa su odbornici
obili sve kue u selu, razgovarali s domainima i prikupili: 63 kg penice,
469 kg kukuruza, 10 kg zobi, 72 kg oraha, 3 kg luka, 6 kg slanine, 5,5 kg
masti, 59 jaja, 1 prase, 1 tele, 100 kg sijena, 30 kg slame i novca 2.100 dinara.
Smajo Korlat, predsjednik NOO sela aplje kae da na konferenciju
nije doao dovoljan broj seljana, ali da su odbornici organizovali prikup
ljanje priloga za vojsku i dobili: 67 kg penice, 254 kg kukuruza, 55 kg gra
ha, 488 kg krompira, 2 kg kajmaka, pola kg masti, 5 kg prove, 135 jaja, 2
para arapa, 3 para rukavica, 20 kg sijena, 500 kg slame, 180 kg komue i
novca 1.450 kuna-dinara. Analfabetski teajevi rade prilino dobro. Ima obo
ljelih od gripa. U selu postoje 2 kolara, ali oni nee da rade.
Emin Keri, predsjednik NOO sela Muslimanska Tomina, saoptio je
da je u selu odrana konferencija na kojoj je najavljena akcija prikupljanja
dobrovoljnih priloga za NOV. Ima oboljelih od svraba. Kue su okreene,
a prije dva dana poeo je analfabetski teaj sa 30 nepismenih.
49

Arhiv VII, k. 1969, br. reg. 5/1.

15 Srez S. Most u NOB

225

Nakon toga razmatrano je pitanje otkupa namirnica za potrebe Vrhov


nog taba NOV i POJ. Polovina stvarne cijene platie se odmah u novcu, a
za drugu polovinu davaoci e dobiti priznanice koje e poslije rata napla
titi. Utvrena je cijena pojedinih artikala: jedan kg masti 800 kuna-dinara,
slanine 600, kajmaka 500, meda 700, jabuka 150, oraha 150, sira 250, luka 80
i jaje 10 kuna-dinara. Svakom predsjedniku seoskog NO odbora dato je po
10.000 kuna-dinara za isplatu namirnica koje e otkupiti.60

IZVJETAJ OPTINSKOG NOO LIPNIK ZA MART


1944.GODINE
Narodnooslobodilaki odbori, naroito optinski, sreski i vii, bili su
odgovorni za cjelokupnu situaciju i aktivnosti na svom podruju, pa su o
svemu tome podnosili i odgovarajue mjesene izvjetaje. Tako mjeseni
izvjetaj Optinskog NOO Lipnik od 25. marta 1944. godine govori o inten
zivnoj politikoj aktivnosti, koja se najvie ogledala na proradi, usvajanju
i propagiranju odluka AVNOJ-a i ZAVNOBiH-a doneenim na zasjedanjima
u Jajcu, odnosno u Mrkonji-Gradu koncem novembra 1943. godine. Stanov
nici se u velikom broju odazivaju, i prisustvuju konferencijama, raduju se
uspjesima NOV i saveznika. Meutim, ima pojedinaca u nekim selima koji
nisu shvatili cilj nae borbe... Ima ih sasvim malo i mi ih politiki ubjeujemo.
Optinski NOO Lipnik ima est lanova, od kojih je jedan novoizabran
Neki od lanova uspjeno djeluju u masama, a neki su dosta zatvoreni.
Na podruju optine ima devet NOO sa 44 lana, od kojih 37 mukih i 7
enskih, a od toga 4 su povjerenici NOO, a ne odbornici, vjerovatno zato
to izbor NOO jednog sela nije jo bio izvren (poto optina ima deset se
la). Veina ovih odbornika je sa malo iskustva u radu, a mnogi i polupi
smeni.
U izvjetaju o radu antifaistikih organizacija kae se da u musliman
skim selima jo nije mogue organizovati odbore AF i USAOJ-a, ali optin
ska rukovodstva ovih organizacija djeluju i u tim selima.
Ekonomsko stanje na optini je loe. Ima 126 kua, sa 720 lanova,
koji oskudijevaju u hrani. Zato je Optinski NOO u martu 1944. godine raz
dijelio 520 kg ita sirotinji i porodicama boraca NOV, i to onim koje slabo
stoje, ili nemaju mogunosti da se same snau. Nekima je dovoeno drvo
za ogrev. Treina stanovnitva nema hrane za stoku.
U posljednjoj kampanji skupljanja dobrovoljnih priloga narod je dao
za vojsku: 3.200 kg kukuruza, 1.800 kg krompira, 220 kg graha, 615 kg smje
se, 1.700 kg mesa od toga 550 kg bolnici, slanine 25 kg, masti 18 kg i sijena
560 kg.
Marva je dosta oslabila zbog slabe ishrane i napora, pa zato ima 37
ugavih i bolesnih konja, dok je pet uginulo. Na teritoriji optine ima 488
izbjeglica od toga 206 Muslimana. Rade etiri kovanice sa devet kovaa i
jedna kolarska radnja sa etiri kolara. Samo za posljednji mjesec dana ovi
majstori su napravili 22 i opravili 49 tokova za kola, 7 trapova za kola
(konstrukcija koja povezuje prednje i zadnje tokove konjskih i volovskih
50 Arhiv

226

VII, k. 1969, b. 37, br. reg. 1/2.

kola), poklepali 49 sjekira, napravili 27 ploa za konje i pored toga to kovanice oskudjevaju u uglju i gvou. Zbog velike zime samo je sedam mli
nova (vodenica) popravljeno, a kue nisu mogle da se popravljaju.
Izvjetaj je dao i prikaz kulturno-prosvjetnog rada na optini, a onda
1 administrativnih poslova u odborima.
S podruja optine u martu 1944. godine dato je 207 kola i saonica i
197 tovarnih konja za razne prevoze, prije svega ita koje je prebacivano
s Kozare i novskog sreza do Luci-Palanke i dalje preko Grmea za Drvar,
zatim za razne prevoze za potrebe bolnice, dok je 831 nadnica data za ra
iavanje snijega i druge radove. Bolnici je dopremljeno 50 metara drva,
a prilikom posjete predato im je: 30 kg pogaa, 100 kg kupusa, 2 kg luka,
2 kg duhana, 5 kg oraha, 12 kg slanine, 142 1. mlijeka, 23 kg kolaia, 17
pita i 51 jaje.
Zavravajui izvjetaj posebno je istaknuto da je bratstvo na podruju
optine dosta prilino, da nema mrnje meu stanovnitvom, da postoji
uzajamna pomo u svemu izmeu Srba, Muslimana i Hrvata u svakom po
gledu, ali da ima pojedinaca koji iz nesvjesnosti skrene sa puta.51

SRESKA KONFERENCIJA PREDSJEDNIKA NOO


Krajem 1943. godine, 29. decembra, odran je u Sreskom NOO sasta
nak svih predsjednika optinskih NOO i svih predsjednika NOO novooslo
boenih sela.52 Radom ove sreske konferencije rukovodio je predsjednik
Sreskog NOO Stevo ulibrk. O politikoj situaciji je govorio Mihajlo Peji,
lan Sreskog NOO (tada sekretar Sreskog komiteta KPJ). Izvjetaje o radu,
situaciji i problemima podnijeli su svi predsjednici NOO, to je zapisniki
prilino vjerno konstatovano.
Predsjednik Optinskog NOO Tomina (Nikola Vujinovi)53 je istakao
da je politika situacija u optini dosta dobra. U svim selima postoje od
bori AF, ali odbora USAOJ-a jo nema u muslimanskim selima. Zdravstve
na sekcija postoji u svakom seoskom NOO. Imaju dva analfabetska teaja.
Kampanju su obavili i dobrovoljne priloge predali. Nemaju kovaa, pa su
im kola potrvena (dosta satrana, oteena), a nemaju ni gvoa za okivanje
kola i dr.
Predsjednik Optinskog NOO Luci-Palanka (Ilija Ini) objanjava da
oskudijevaju u prevoznim sredstvima, pa zato nisu udovoljili svim zahtje
vima. Preoptereeni su poslom, te nisu mogli raditi na opravci puta. For
mirali su odbor koji e rukovoditi radnim akcijama. Manji dio dobrovolj
nih priloga se nalazi kod naroda, koji se trebovanjima izdaju jedinicama
Podgrmekog NOP odreda.
Predsjednik NOO optine Dabar (Jovo Kneevi) istie da je njegova
optina mnogo optereena, ima samo dvanaest upotrebljivih kola.
51

Izvjetaj Optinskog NOO Lipnik od 25. marta 1944. godine, original u arhivi
autora.
52 Zapisnik sa sastanka predsjednika optinskih NOO i predsjednika NOO novo
osloboenih sela od 29. decembra 1943. godine, Regionalni muzej Biha, m. f.
71/363.
53 U zagrade su stavljena imena predsjednika NOO prema drugim podacima, jer
ih u zapisniku nema.
227

Predsjednik Optinskog NOO Lipnik (Boo Mareti) upoznaje uesni


ke da optinsko vijee (Izvrni odbor) odrava sjednice svaka dva dana, a
svakih petnaest dana odravaju sastanke seoskih i optinskih odbora. Imaju
pet analfabetskih teajeva. Zbog pojave grupice etnika u nekim selima sma
tra da politika situacija nije dobra.
Predsjednik Optinskog NOO Halilovci (Lazo Luki) kae da politika
situacija nije dobra, jer su se u nekim selima pojavili etnici, koji su se
prebacili s Manjae. U Mrkaljima su smijenili dvojicu odbornika, jer nisu
vrili svoju dunost. U svakom selu imaju analfabetski teaj. Imaju tri kovanice.
Novi predsjednik NOO sela Usoraca (Tomo Bai) kae da politika
situacija u selu nije dobra, jer su i dva odbornika bila povezana s etnicima.
Predsjednik NOO sela Pobreja (Meho Islamevi) kae da je narod
odan borbi, dobro se slau Muslimani i Srbi. Selo je preoptereeno davanjem
prevoznih sredstava (kola).
Predsjednik NOO sela Podluga (Mile orokalo) kae da je politiko
stanje u selu srednje i da se narod vrlo dobro odaziva pozivima. Imaju dvije
kovanice, ali nemaju materijala za njih.
Predsjednik NOO sela Suhae (Mio Spasojevi) kae da je narod odan
NOB. Kako je neprijatelj opljakao stoku, imaju vrlo slaba prevozna sred
stva.
Predsjednik NOO sela Husimovci (Svetozar Doenovi) kae da su smi
jenili sekretara odbora jer je slabo radio, pa se to odrazilo i na rad itavog
Odbora. Kampanju su zavrili i 70/o fonda predali 4. NOU diviziji, a 30/o
je kod njih.
Predsjednik NOO sela Zdene (Milan urevi) kae da politiko stanje
nije najbolje, jer pojedinci negoduju kad moraju davati priloge.
Predsjednik NOO sela Trnova (Ibro Lesi) kae da u selu ima neko
liko kua koje su zategnute za nau borbu, tj. protiv nje. Narod je mnogo
siromaan, ali je kampanja sprovedena i 70% fonda je ve predano, a osta
tak je kod njih.
Predsjednik NOO sela Koprivne (Blao Todorovi) obavjetava da u
selu ima petnaest bolesnih od tifusa.
Predsjednik NOO sela Devara (Dragan Ini) kae da je politika si
tuacija u selu dosta dobra, ali bi bila potrebna koja konferencija.
Predsjednik NOO sela ehovci (Muharem Tali) kae da politika si
tuacija nije dobra. Jedan odbornik ne obavlja svoju dunost. Potrebno je
djelimino izmijeniti i dopuniti sastav Odbora. Sva prikupljena sredstva su
predali.
Predsjednik NOO sela Poljak (Ljubo Kaurin) kae da je politika si
tuacija dobra i da su prikupljena sredstva predali.
Predsjednik NOO sela Brdari (Mio Ili) obavjetava da je politiko
stanje u narodu dosta dobro. Ekonomsko stanje je slabo, jer su seljaci izbjegavi u slobodna podgrmeka sela sa sobom odnijeli i ito, tako da sada
u selu nemaju rezervi.
Predsjednik NOO sela Otra Luka (Mio Rodi) kae da politika si
tuacija nije najbolja poto ima pojedinaca koji dvoume, tj. koji jo odu
govlae ukljuivanje u rad za NOB.
228

Predsjednik NOO sela Kruhari (Vlado Bursa) obavjetava da je poli


tiko stanje dosta dobro. U kampanji se narod prilino pokazao. Dio sred
stava prikupljenih u posljednjoj kampanji od 70/ su ve predali, a ostalo
je kod njih u fondu. Analfabetski teajevi rade dobro.
Predsjednik NOO sela Rasavci (Niko Mri) kae da politika situacija
u selu nije dobra, narod se u kampanji nije pokazao dobro, pa je izvrena
rekvizicija.
Predsjednik NOO Sanski Most (Stole Todorovi) upoznaje skup da po
litika situacija u gradu nije dobra. Najvie ima inovnika koji su ivjeli
od plate, a ima puno i izbjeglica. Grad se ne moe sam ishraniti.
Predsjednik NOO Stari Majdan (Omer Paunovi) istie da se narod
dobro odaziva kad je u pitanju vojska, da su kampanjski prikupili hranu
i svu predali. Do prije par dana upadala je efkina milicija54 i ometala rad,
ali je protjerana.
Nakon diskusije o podnijetim izvjetajima o narednim zadacima govo
rio je Stevo ulibrk, predsjednik Sreskog NOO. Kao i obino na tadanjim
sjednicama, svakom odboru dodijeljena je odreena obaveza (da d toliko
i toliko kola, toliko ljudi za popravku cesta, mostova, pruge, toliko sijena,
slame, drva i si.), koju je narednih dana trebalo izvriti.
Prisutni su zakljuili da mlinari koji melju ito na ujam mogu da na
plauju 6/o u itu, od ega pola ide u odborski NO fond, a pola vlasniku
mlina.
Zakljueno je da se radi obezbjeenja ishrane vojske uzme svako peto
govee, svaka deseta ovca, etvrto krme ili june s dva zuba (koje se takoe
smatra sitnom stokom). Od porodice koja ima manje od etiri goveeta,
manje od deset grla sitne stoke i manje od etiri krmeta, ima se uzeti po
svakom goveetu 2 kg i po grlu sitne stoke 1 kg mesa. Po ocjeni ove kon
ferencije, na ovaj nain e se najlake snabdijevati vojska mesom.
Nekoliko dana prije ove sreske konferencije Sreski NOO je dostavio
svoj Mjeseni izvjetaj za mjesec decembar sa terena sanskog sreza, 24.
decembra 1943. godine55 u kojem je referisao o cjelokupnom stanju na sre
zu. Na osnovu dobijenih instrukcija Sreski NOO je reorganizovao optinske
NOO tako da vie nemaju plenume, koje su sainjavali lanovi ueg odbora
i predsjednici seoskih NOO, ve da imaju samo optinski odbor od 57
lanova, koji imaju funkciju izvrnog odbora. Ve su prva iskustva nakon
ove reorganizacije pokazala da e rad u optinama biti bolji. Izvrni odbor
Sreskog NOO ima est lanova. Sreski NOO je tokom decembra 1943. godi
ne organizovao posebnu kampanju prikupljanja sjemena, u kojoj su dobijene odreene koliine sjemena penice, zobi, jema, graha i drugog i po
tom podijeljene optinama u novoosloboenim selima.
Da bi odbori to uspjenije djelovali, bilo je vano imati sreenu ad
ministraciju, ureene odborske prostorije, tane preglede rada NOO, tane
54

efko Hadiahmetovi, trgovac, rodom iz Starog Majdana, pred rat i u ratu


ivio u Prijedoru, gdje je bio oenjen. Imao je oko 30 godina kada je organi
zovao seosku miliciju od mjetana sela Rizvanovii, Hambarine, arakovo i jo
nekih sela juno od Prijedora. Ubijen 20. jula 1944. g. Njegov brat Huse, kro
jaki radnik, omladinac, ubijen kao pripadnik NOP-a u Bosanskoj Gradici
(prema kazivanju Ahmeta Kadia 22. nov. 1979. godine).
55 Regionalni muzej Biha, m. f. 71/359.
229

spiskove svih dobrovoljnih priloga, zbog pravilnog optereenja sela, zaselaka


i porodica. Zbog toga je u Sanskom Mostu, u Sreskom NOO 9. januara 1944.
godine odran sastanak svih sekretara seoskih i optinskih NOO ovog sreza.
Razgovaralo se o ureivanju prostorija NOO, namjetaju, o voenju admi
nistracije, raznih evidencija, spiskova, udovoljavanju traenjima viih odbo
ra i dr.58 Poslije, na narednim sjednicama optinskih NOO je s vremena
na vrijeme bilo rijei i o izgledu odborskih prostorija, o radu sekretara,
odnosno o radu zaposlenih u administraciji.
Pregled stanja stanovnitva, prevoznih sredstava i drugog
na Podgrmekom okrugu 18. februara 1944. godine
Sredinom februara 1944. godine Okruni NOO za Podgrme prikupio je od
srezova podatke o stanovnitvu, prevoznim sredstvima, tehnikim radionicama,
stoci i drugom57, koji izgleda ovako:
od toga
Stanovnika:

domaih
izbjeglica
svega:
Pilana:

Podgrme ukupno:
58.689
6.933
65.622

Sanski srez

26.400
4.150
30.550

71
33
3

42
17

36
176
1

27

95
62

95
38

496
387

251
180

830
302

146

Radionica:

kovakih
kolarskih
samarskih

Mlinova:

uurnih
poredovnikih
motornih

Majstora:

kovaa
kolara
Kola:

konjskih
sposobnih
nesposobnih
volovskih
sposobnih
nesposobnih
Stoke:

konja
volova
krava
junadi-teladi
koza
ovaca

krmaka
magaradi
58 Institut
57 Institut

230

1.608
16.384
4.420
32.982
8.793
20

za istoriju Sarajevo, dok. broj 1559.


za istoriju Sarajevo, dok. br. 1710.

493
10.453
2.075
18.012
3.792

Posijano

dunuma:

penice
jema
rai
smjese
Samarskih konja:
Ambulanti:
Kupatila:
Osn. kola:
Uitelja:
Analfabetski teajeva:

4.339
403
158
53
914
5
4
7
8
8

626
2
2
3
4
2

Iz ovoga se vidi da sanski srez ima stanovnika koliko krupski i novski


zajedno, jer je bio sav osloboen, a krupski i novski samo djelimino. San
ski srez je imao vie kovakih i kolarskih radnji nego krupski i novski za
jedno, zatim veinu kolara i sve kovae u Podgrmeu. Veina uurnih mli
nova, jaih, sa vie mlinskih kamenova bilo je na sanskom srezu.
Vie od polovine sposobnih konjskih kola i dvije treine volovskih takoe je na sanskom srezu. Skoro dvije treine volova, krava, junadi i junadi-teladi i vie od polovine broja koza i ovaca je na sanskom srezu, te i
vie od dvije treine tovarnih konja. Meutim, sanski srez nije naveo po
datke o jesenjoj sjetvi, pa se ta djelatnost ne moe uporeivati. Svi ovi po
daci, uz druge, nesumnjivo pokazuju kakvo je mjesto u slobodnom Podgr
meu imao sanski srez u ovo vrijeme.

AKTIVNOST NOO SANSKOG SREZA NA RAZVIJANJU


PITANJA ZDRAVSTVA
Jo je Zdravstveni odsjek Izvrnog odbora AVNOJ-a analizirao, decem
bra 1942. godine u Bihau, stanje zdravstva na slobodnoj teritoriji i zaklju
io da moramo . . . stvoriti organe koji bi bar u nekoliko mogli zamjeniti
domove zdravlja, poliklinike i klinike. Stoga je rijeeno da se pri svakom
narodnooslobodilakom odboru osnuju zdravstvene sekcije, kao pomoni or
gani za rad na zdravstvenom polju ... One treba da imaju svoj program
rada . . . koji je izvodljiv u sadanjim prilikama. Zatim, one treba da za
rad na zdravstvenom podizanju naroda zainteresuju iroke narodne mase
i da se u svom radu oslone na sve antifaistike organizacije.58
U zimu 1942/43. godine zapoelo je formiranje zdravstvenih sekcija,
ali je velika neprijateljska ofanziva na slobodnu teritoriju prekinula taj rad,
pa je nastavljen tek u ljeto 1943. godine. Ve je na konferenciji predstav
nika vojnih pozadinskih vlasti, predsjednika sreskih NOO i povjerenika za
etvu u Komandi Podgrmekog podruja, odranoj 4. avgusta 1943. godine,
konstatovano da su na sanskom srezu osnovane sreska i optinske zdrav
stvene sekcije i da se seoske osnivaju.5" Ubrzo potom i u svakom seoskom
NOO formirana je zdravstvena sekcija, koja je bila pomoni organ narodnooslobodilakog odbora za rad na zdravstvenom polju. Na proirenoj slobod
noj teritoriji, poslije izbora narodnooslobodilakih odbora u novoosloboe
58 Bihaka republika, knjiga II, str. 245.
59 Institut za istoriju BiH Sarajevo, arhiv,

kat. br. 1566.


231

nim selima i Sanskom Mostu osnovane su ubrzo potom i njihove zdravstve


ne sekcije.
Okruna zdravstvena sekcija pri Okrunom NOO Podgrme, na sjed
nici odranoj 24. decembra 1943. godine u Majki-Japri, analizirala je stanje
zdravstva i rad zdravstvenih sekcija pa je konstatovala da postoji jedna
ambulanta u Sanskom Mostu, gdje radi jedna bolniarka, a povremeno do
lazi ljekar, dok u Luci-Palanci u ambulanti nema stalnog bolniara. U ova
dva mjesta rade kupatila. istoa u gradu i selima nije zadovoljavajua, ku
e nisu okreene, ubre se nalazi oko kua. Slaba je istoa i u prostorijama
gdje su smjetene izbjeglice.
Kako je stiuacija bila slina i u krupskom srezu, Okruna zdrastvena
sekcija je zakljuila da treba obnoviti izbor seoskih, optinskih i sreskih
zdravstvenih sekcija i aktivirati ih u radu, da sve ambulante imaju stalnog
bolniara, da se ambulante snabdijevaju potrebnim lijekovima i drugim, da
se u svakoj optini potpali po jedna kreana i tako doe do krea za kre
enje i prelijevanje nunikih jama. Odlueno je da se najhitnije organizuje
kreenje svih kua, kopanje i ureivanje nunika, ienje izvora i bunara
i ubrita odmaknu od kua. Dat je zadatak da svako selo obezbijedi sebi
bure za parenje odjee i posteljine radi unitavanja uiju.
Okruna zdravstvena sekcija je zakljuila da treba pomoi porodicama
izbjeglica, palih boraca i boraca koji su u vojsci a imaju slabu radnu snagu
kod kue, da i oni odre red kod kue. Odlueno je da se prikupljaju ma
sni otpaci i od njih pravi sapun po receptu koji nam je ve poznat iz radio-vijesti. Zbog veeg broja oboljelih od infekcije usta, treba sakupljati ipak
i od njega spremati aj, pa ispirati usta. Zadatak svih odbora je da nabave
sumpor i da ga daju onima koji imaju svrab da se sa mau, pomijeanom
sa sumporom, mau po tijelu, da bi se ta znatno proirena bolest mogla
suzbiti.60
U nekim selima ve te jeseni i zime zdravstvene sekcije su bile razvile
znatnu aktivnost i ostvarile vrijedne rezultate. Tako je Zdravstvena sekcija
NOO u Majki-Japri organizovala akciju sa stanovnitvom i tada od dvjesta
kua bila ve okreila 120, organizovala ienje izvora, sagradila 49 nuni
ka i planirala da jo sagradi 155. U tom selu je poetkom decembra 1943.
godine bilo samo pet bolesnih od prehlade. Sredinom februara 1944. godine
izvjetaj zdravstvene sekcije ve je bio potpuniji. Od decembra do februara
napravili su jo 19 nunika, oistili 64 vode (izvora, bunara), pa im je ostalo
jo deset neureenih izvora. Meutim, sada u selu boluje od svraba 95 lica,
a od gripa deset. lanovi zdravstvene sekcije Majki-Japre su bili: Milan
Davidovi, lan NOO, Jovan Marjanovi, koji je bio i lan Okrune zdrav
stvene sekcije, zatim Vaso Davidovi, lan Optinske zdravstvene sekcije,
Smilja Muti, lan Odbora USAOJ-a i Deva Rajli, lan Odbora AF2 u Maj
ki-Japri.
Na uobiajenim sastancima predsjednika NOO u optinskom NOO oba
vezno se podnosio izvjetaj i o radu seoske, odnosno optinske zdravstvene
sekcije. Isto tako, na pojedinim sjednicama seoskih, optinskih i Sreskog
NOO na dnevnom redu je bila i taka: Rad zdravstvene sekcije ili zdrav
60

Zapisnik sa sjednice Okrune zdravstvene sekcije Okrunog NOO za Podgrme,


odrane 24. decembra 1943. godine. Predsjednica sekcije je bila Milka trbac,
lan IO Okrunog NOO, a sekretar Duanka Tatar. lanovi: Jovo kundri,
Stoja Vjetica i Jovan Marjanovi. Original kod autora.

232

stveno stanje, kojom prilikom su referisali odbornici zadueni za taj sek


tor rada.
Sljedea Okruna zdravstvena konferencija odrana je 23. februara
1944. godine u zgradi Okrune ambulante u Majki-Japri. Ona je analizirala
zdravstveno stanje na podgrmekom okrugu, pojavu novih obolijevanja od
pjegavog tifusa, od gripa, problem suzbijanja i lijeenja zaraznih oboljenja,
organizaciju zdravstva i rad zdravstvenih sekcija.
Po ocjeni dra Roberta Seklera, okrunog ljekara, stanje zdravstva na
Podgrmeu je uglavnom zadovoljavajue, iako je higijena u ovim krajevima
na niskom stupnju. Najvie ima ljudi kojima su oboljela usta, zbog loe
higijene, zatim ljudi sa zastarjelim krastama, pokoja upala plua, izvjestan
broj oboljelih od gripa, pojedinanih obolijevanja od pjegavog tifusa i 40
50 endemskih venerinih oboljenja, od kojih dvije treine u tekom stanju.
U narodu se nije mnogo znalo o venerinim bolestima, pa su slali na pre
gled i potpuno zdrave. To je dovodilo do pometnje, a ponegdje i do panike,
jer su se ljudi plaili tih oboljenja. Kapetan Kreimir Majer, referent sani
teta 4. NOU divizije je upozorio da se na venerine bolesti ne moe gledati
kao na neto sramotno, to su bolesti kao i sve druge, daju se lijeiti. Od
bacivanjem oboljelih nee se nita postii, pa zato lijepim nainom treba
obezbijediti njihovo dolaenje na pregled i lijeenje.
Sekretar Zdravstvenog odsjeka Sreskog NOO Sanski Most je referisao
da je u selima Tomini, Kozici i Kruharima bilo 27 sluajeva gripa, sa upa
lom plua i da je bilo vie smrtnih sluajeva. Prema dijagnozi dra Policera,
to je gripa, dok dr Binenfeld pomilja na pjegavac. Slina oboljenja su re
gistrovana u Volaru, Radimirovcu i Bianima, gdje je neprijatelj upadao i
vjerovatno inficirao neke mjetane, tako da se u ovim selima zaista javio
pjegavac. U zimu 43/44. smrtnost od pjegavca je bila tri-etiri puta vea ne
go prole zime.
Stoja Vjetica, lan Okrune zdravstvene sekcije obavjetava da u Lu
ci-Palanci ima dosta gripa, ali je oboljeli lako prebolijevaju.
Iz zapisnika s ove konferencije se vidi da na podgrmekom okrugu ima
jedna okruna ambulanta (u Majki Japri), tri sreske, po jedna u svakom
srezu, dvije optinske (u Luci-Palanci i Lipniku) i jedna gradska (u Sanskom
Mostu). Organizovana je i okruna zdravstvena ekipa, iji je prvi zadatak
bio intervencija u Volaru radi suzbijanja pjegavca, zatim je kurs higijeniara, kojim rukovodi dr Binenfeld. Iako imaju 24 bureta za parenje rublja,
odjee i posteljine, narod nerado pari svoje stvari zbog oteivanja tkanina,
ali je zakljueno da treba na konferencijama ubjeivati da se samo tako
unitavaju ui, koje prenose bolest.
Zakljueno je da je neophodno ostvariti iru i vru saradnju izmeu
vojnog i civilnog saniteta, odnosno zdravstvenih sekcija NOO01. Nakon toga
odrane su i sjednice sreskih, optinskih, a potom i seoskih zdravstvenih
sekcija pa se u narednim mjesecima pojaao rad na zdravstvenom prosvje
ivanju naroda, na suzbijanju epidemija i zaraza i na rjeavanju prakti
nih pitanja higijene stanovnitva: kreenje kua, udaljavanje ubreta od ku
a, ureivanje klozetskih jama i klozeta, ureivanje izvora i bunara i dr.
61

Zapisnik s okrune zdravstvene konferencije odrane 23. februara 1944. g. u


Majki Japri; kseroks kopija kod autora.
233

BOLNICA BROJ 8. U SANSKOM MOSTU

U osloboeni Sanski Most stalno se smjestila pokretna divizijska bol


nica 4, a kasnije i 39. NOU divizije. Poslije odlaska 4. divizije prema Trav
niku, organizovana je posebna bolnica 5. korpusa NOVJ u Sanskom Mostu,
bolnica broj 8, u drugoj polovini 1944. godine. Ranjenici, bolesnici i osoblje
su bili smjeteni u vie zgrada, u kuama Jove Delia, Vida Marjanovia,
zgradi bive graanske kole i u zgradi Optine. U Bolnici je radilo neko
liko lijenika, meu kojima i dr Asim Kulenovi. Cjelokupnu brigu o snabdi
jevanju Bolnice namirnicama i drugim vodili su sreski, optinski i gradski
NOO u Sanskom Mostu. Koliko je ova bolnica bila velika, pokazuje podatak
da je novembra 1944. godine imala 19 pei i est poreta, za koje je drva
obezbjeivao Sreski NOO.
Kada je aprila 1945. godine osloboena Banjaluka, osoblje, ranjenici i
bolesnici iz ove bolnice u Sanskom Mostu prebaeni su u Banjaluku, a na
kon rata u razne bolnice novoosloboenih gradova, a tei ranjenici, kojima
je bila potrebna struna i vea intervencija ljekara, upueni su u bolnice
Beograda, Zagreba i Sarajeva.
U ovoj bolnici u Sanskom Mostu, tokom 1944. godine je radila Sani
tetska kola Sanitetskog odjeljenja 5. korpusa NOVJ. kola je imala nii i
vii sanitetski kurs. Na nii kurs primani su bolniari iz jedinica i iz poza
dinskih sanitetskih ustanova, a na vii oni koji su ve zavrili nii kurs i
imali najmanje godinu dana bolnike prakse. Prije ukljuivanja na vii kurs
obavljen je prijemni ispit, na kojem je provjeravano znanje i sposobnosti
kandidata i oni koji nisu odgovarali, vraani su u jedinicu ili u selo odakle
su doli.82 U sklopu Sanitetske kole u Sanskom Mostu organizovani su po
vremeno i kursevi za higijeniare, koji su davali najoptije znanje higijeniarima seoskih i optinskih NOO.
U Sanskom Mostu je odrano i vie seoskih, okrunih i oblasnih kon
ferencija zdravstvenih radnika, na kojima su pretresana aktuelna pitanja
zdravstva u pozadini i u jedinicama NOV. Tako je na prijedlog referenta
saniteta taba 4. NOU divizije kapetana Kreimira Majera, 21. februara 1945.
godine, odrana u Sanskom Mostu konferencija predstavnika zdravstvenih
sekcija podgrmekog podruja i predstavnika saniteta NOV, sa dnevnim re
dom: vanost saradnje vojnog i pozadinskog saniteta, zdravstveno stanje u
Podgrmeu, izvjetaji o dosadanjem radu pojedinih zdravstvenih sekcija
i zadaci u vezi s pojavom veeg broja zaraznih bolesti.6
Tokom 1944. godine i prvom polovinom 1945. godine postojale su ambu
lante: u Sanskom Mostu (radila svaki dan, u Starom Majdanu (petkom),
Dabru (utorkom) i Kozici (srijedom). U ambulanti u Sanskom Mostu je ra
dio ljekar iz Zdravstvenog odjeljenja Oblasnog NOO.
Pismo Sanitetskog odjeljenja taba 5. korpusa NOVJ od 11. oktobra 1944. go
dine Zdravstvenom odsjeku Oblasnog NOO za Bosansku krajinu, Regionalni
muzej Biha, m. f. 119, sn 40.
* Dopis referenta saniteta 4. NOU divizije od 13. februara 1945. godine Okrunom
NOO za Podgrme, isto, m. f. 70, sn 353.
234

BOLNICA U KOZINU KORPUSNA BOLNICA BROJ 2.

Formirana u rano proljee 1943. godine, neposredno nakon velike ne


prijateljske ofanzive na Podgrme, Bolnica u Kozinu je postala glavna vojna
bolnica u Bosanskoj krajini, Bolnica broj 1. Petog korpusa, jer je neprijatelj
bio pronaao i zapalio bolnice: Novu centralnu i Konanicu a bombama raz
bio Bolnicu u Lastvama. Kako neprijatelj nije pronaao i objekte Stare cen
tralne bolnice, to je tab Podgrmekog NOP odreda odluio da se oni de
montiraju, graa prenese u Kozin i u blizini peine sagrade potrebni objekti.
To je uraeno ve u ljeto 1943. godine, kada su ranjenici i bolesnici iz seoskih
kua prebaeni u podignute objekte. Sagraena su tri velika objekta za ranje
nike i bolesnike i jedan manji za kuhinju. U potkrovlju ovih objekata smje
teni su bolniko osoblje i borci zatitnice. Upravnik Bolnice je bio najprije
dr Stevan Policer, zv. Pita, a politiki komesar Mirko Jari pa Pero Materi. Bolnica je imala i zatitnicu, u poetku jaine oko 20 ljudi, a kasnije,
kada su u sastav ove bolnice i njene uprave dola i infektivna odjeljenja u
Luci-Palanci, Majki-Japri i Benakovcu i odjeljenje u Lukiima, onda je to
bila Ceta sa etiri voda. U njoj su bili uglavnom prezdravljeni ranjenici. Ko
mandir je bio Simo Golubovi.
Snabdijevanje bolnice namirnicama i drugim potreptinama vreno je
preko Sreskog i optinskih NOO sanskog sreza. lanovi organizacije AF,
seoskih i optinskih NOO su prema utvrenom planu obilazili ranjene i bole
sne u bolnici, donosili posebne darove, osim onog to su NOO redovno do
stavljali. Od poetka 1944. godine Bolnicu je mlijekom snabdijevalo sta
novnitvo lipnike optine. Neto kasnije, juna 1944. godine, sela lipnike
optine snabdijevala su mlijekom i kirurku ekipu 4. NOU divizije, kao i
Bolnicu 4. NOU divizije, smjetene u Gornjem Lipniku.
U jesen 1943. godine u Bolnici je bilo 275 ranjenih, bolesnih i osoblja.
Bolnica je tada, prema izvjetaju OK KPJ Podgrme, od 10. novembra 1943.
godine, imala partijsku organizaciju od deset lanova.64
Prema jednom drugom izvjetaju, od 28. juna 1944. godine, Bolnica je
imala 112 ranjenika, 37 bolesnika, 57 boraca u zatitnici, 62 lana saniteta
(bolniari i bolniarke, ljekari i drugi), etiri lana uprave i 21 majstora,
raznih zanimanja ukupno 293 ovjeka. U Bolnici je tada bilo 28 lanova KPJ,
od kojih u Kozinu 13, u odjelu bolnice u Lukiima deset i u urguzima pet
lanova KPJ.85
Osim dra Policera u Bolnici je od njenog osnivanja radio i jedan ljekar
Dalmatinac. Dr Policer je uskoro otiao na drugu dunost, u sanitet taba
5. korpusa. Jedno krae vrijeme, s proljea 1944. godine, na radu u Bolnici
bili su sovjetski lijenici, hirurzi, mu i ena i jedna via medicinska sestra,
sve troje su kao sanitetska pomo stigli iz SSSR-a. Poetkom 1944. godine u
Bolnicu su dola jo dva ljekara.
Sanitetski materijal Bolnica je dobijala od Sanitetskog odjeljenja 5. kor
pusa, kada ga jedinice zaplijene poslije oslobaanja gradova, ili poneto stig
ne od saveznika, baeno padobranima ili dovezeno avionima. Glavno sredstvo
za dezinfekciju rana bila je rakija, koju je bolnica dobijala od stanovnika
okolnih sela.
84
65

Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, kat. br. 1952.


Izvjetaj OK KPJ Podgrme od 28. juna 1944. godine, isto, br. kat. 3179.
235

U kuhinji bolnice radile su samo ene. ef kuhinje u Kozinu je bila


Boja Medakovi iz Srpske Jasenice. Ostale bolnice u Lukiima, Luci-Palanci,
Majki-Japri i Benakovcu imale su svoje kuhinje, u kojima su radile tri do
etiri ene, a u Kozinu znatno vie ena.
Korpusna Bolnica broj 2. ostala je u Kozinu sve dok Banjaluka nije
bila osloboena aprila 1945. godine. Tada je sa dijelom osoblja, ranjenicima
i bolesnicima preseljena i pripojena Bolnici u Banjaluci, gdje je jo neko vri
jeme nakon zavretka rata djelovala kao vojna ustanova, a potom postala ci
vilna.
VOJNA STONA BOLNICA U SANSKOM MOSTU
Veterinarska sluba 5. korpusa NOVJ u Sanskom Mostu poetkom 1944.
godine organizovala je Vojnu stonu bolnicu kod Gradske klaonice. U sklopu
ove veterinarske bolnice krajem 1944. godine je radio i potkivaki kurs. U
kovanici je samo juna 1944. godine izraeno 300 potkovica, a izraivane su
stalno.Veterinarska bolnica je imala i stanicu za lijeenje konja od uge,
koje je vreno mazanjem rana nikotinom, koji se u ratnim uslovima dobijao
kuvanjem duvanske cime. Zato je Sreski NOO Sanski Most 26. februara
1944. godine uputio dopis Optinskom NOO Luci-Palanka, od kojeg trai pet
kilograma duvanske cime, sa kojom i neto lia, da bi se kuvanjem dobio
nikotin. Briga o konjima je bila sasvim razumljiva jer su konji, posebno
bosanski, bili glavna prenosna i prevozna snaga kako ratne opreme i namir
nica tako i svega drugog, jer su jedinice NOVJ sve do pred kraj rata imale
veoma mali broj motornih vozila. A izvanredno teki uslovi, danononi marevi i zbog toga nedovoljna njega, ili neuslovni pribor (samari, kolani, kuskuni, kaii i dr.) stvarali su rane, esto zagaene pa su konji pobolijevali. Mnogi
su dobijali ugu. Svi oni nisu bili upotrebljivi, morali su se lijeiti.

KULTURNO-PROSVJETNA AKTIVNOST NOO


Kulturno-prosvjetni rad zapoet krajem 1941. pa i tokom 1942. godine
je bio prije svega u domenu rada SKOJ-a, potom USAOJ-a i AF organizacija.
Meutim, ve sredinom 1943. godine kulturno-prosvjetni rad postaje i sektor
djelovanja narodnooslobodilakih odbora, za koji odgovara jedan lan NOO,
sela, optine, sreza, okruga. Poetkom septembra 1943. godine Optinski NOO
Luci-Palanka ima ove sektore rada: sudski, ekonomski, vjerski, kulturno-prosvjetni, zdravstveni i za AF2 sektor.
NOO sela Jelainovaca je na svojoj sjednici odranoj 24. decembra
1943. godine odredio zaduenja svojim lanovima, pa je za kulturno-prosvjet
ni sektor zaduena Zorka apa. Slino su tada uradili i svi drugi odbora na
sanskom srezu.60
Malo je sauvanih izvjetaja o kulturno-prosvjetnom radu. Ipak, kao ilu
strativan primjer tadanjeg rada slui izvjetaj o kulturno-prosvjetnom radu
u selu Majki-Japri 1943. godine. Istina, to je selo u to vrijeme bilo jedan od
centara Podgrmea, u kojem su due ili krae vrijeme boravili: Okruni ko
66

Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, dok. br. 17645.

236

mitet KPJ, Okruni NOO, Komanda Podgrmekog podruja, tu se smjestila


Okruna ambulanta, tu je radio kurs rukovodilaca analfabetskih teajeva
organizovan septembra 1943. godine, itd. Zato je, moda, kulturno-prosvjetni
rad u ovom selu bio neto ivlji nego u drugim. Ali, znatna kulturno-prosvjetna aktivnost je bila i u nizu drugih sanskih sela 1943. godine, da bi se u
1944. godini tom radu poklonila jo vea, duna panja. Prema izvjetaju,
u 1943. godini u Majki-Japri je bilo nepismenih:
mukih enskih
714 godina starosti
1440 godina starosti
Svega nepismenih u selu

143
67

21

60

svega:
164
127
291.

Popravljene su dvije kole, ali je tada samo jedna radila, koju je


pohaalo 40 djece, od toga 31 djeak i 9 djevojica. Uitelj je bio Ilija Janji. Radio je analfabetski teaj, koji je pohaao 31 analfabeta. Rukovodilac
je bila Ana ina Marjanovi. aci su imali samo 20 pisanki, 24 olovke,
14 tablica, pet kreda, dok gumica za brisanje i crtanki nisu imali.
U selu su radile dvije diletantske grupe i dva hora. Otvoren je i Dom
kulture. U selu su pripremali i objavljivali Zidne novine, a povremeno i
Usmene novine.
Zanimljivo je da se u ovom kulturno-prosvjetnom izvjetaju sela Majki-Japre iznose druge pojedinosti: opravljena je crkva, u selu ima 20 ne
vjenanih branih parova i dvanaestoro nekrtene djece.
I NOO sela Oti dostavlja 2. januara 1944. godine izvjetaj o nepisme
nim, u kom pie da u selu ima 79 nepismenih u dobu od 7 do 14 godina, od
kojih 36 djeaka i 43 djevojice, i 117 nepismenih od 14 do 40 godina, od
kojih 100 ena i 17 mukaraca. U izvjetaju, takoe, stoji da u selu ima sedmoro djece nekrtene i devet branih parova nevjenanih.67
U mjesenom izvjetaju Optinskog NOO Lipnik od 25. marta 1944.
godine stoji da na teritoriji optine ima sedam kulturno-prosvjetnih odbora
sa 26 lanova, od kojih jedan optinski sa pet lanova i est seoskih sa 21
lanom, od kojih 15 mukaraca i 11 ena. Tada je radilo est analfbetaskih
teajeva sa 126 polaznika, od kojih 110 ena i 16 mukaraca. Posjeta teaje
vima je dosta slaba. Ali zato djeca stalno pitaju kada e kola poeti rad,
kada e i oni poi u kolu. Stanovnitvo takoe trai otvaranje kole, za koju
je spremno davati to treba. Na optini ima est horova sa 79 lanova. U
svakom selu ima i diletantska grupa, sa ukupno 45 lanova, od kojih 23
mukarca i 22 ene. U pet sela imaju ureene domove (za okupljanje, pri
redbe i si.).
U zapisniku sa sjednice Kulturno-prosvjetnog odsjeka Okrunog NOO
odrane 20. februara 1944. godine konstatuje se da na sanskom srezu djeluju
samo dva hora, jedan u Sanskom Mostu od 30 lanova, koji je organizovao
nekoliko priredbi i jedan u Luci-Palanci. Tekstove za Usmene novine pri
premio je Kulturno-prosvjetni odsjek Okrunog NOO, koji je tokom zime
izdao tri broja. Ti tekstovi su itani redovno samo u Sanskom Mostu, a u
ostalim optinama i selima neredovno.
47

Muzej Bosanske krajine Banjaluka, arhiv, dok. br. 18110/8 i 1534.


237

U Sanskom Mostu je otvorena itaonica, koja je imala radio-aparat.


Bivi Sokolski dom u Sanskom Mostu postao je Dom kulture, u kojem su
davane mnoge priredbe, odravane konferencije i drugi skupovi slobodnog
grada. Ureuju se dvoje Zidne novine, u prostorijama Sreskog NOO i u
Domu kulture.68
U Sanskom Mostu je djelovao i Kulturno-prosvjetni odbor grada (i
optine) u sastavu: Ljubica Miljevi, sekretar i lanovi uro urevi, lan
Optinskog komiteta KPJ, Nada Budimir, Dedo Alagi i uitelj Smajo Hadi. Na jednom sastanku poetkom septembra 1944. godine Odbor je rasprav
ljao o sljedeem: popuna Kulturno-prosvjetnog odbora, njegov rad, raspo
djela dunosti i pitanje kole.69
Dom kulture u Sanskom Mostu je imao svoju Upravu, sekretar je bila
Jovanka Kovaevi, koja je istovremeno bila sekretar Uprave itaonice, dok
su lanovi Uprave bili Ljubica Miljevi, Faik Paali i jo neki.
Neposredno nakon osloboenja grada, oktobra 1943. godine, u Sanskom
Mostu je formirano Kulturno-umjetniko drutvo Grme, u kojem je aktiv
no radilo oko 60 lanova. Drutvo je imalo horsku i dramsku sekciju, koje su
nastupale kao kulturna ekipa, iji je rukovodilac bio Faik Paali. Predsjed
nik Uprave Drutva je bila Mara Stanar. U jesen 1944. godine, kada su u
Sanski Most stigli Banjaluani, vie njih se ukljuilo u rad ovog drutva i
znatno ga obogatilo, kao i program sekcija. Horom Drutva dirigovao je
partizan koberna, rodom iz Ljubljane. Sekcije Drutva, odnosno njegova
Kulturna ekipa, davala je priredbe u Sanskom Mostu i mnogim okolnim
selima i uestvovala sa svojim programima u kulturno-zabavnom dijelu zna
ajnih skupova i konferencija odranih u Domu kulture u Sanskom Mostu.
0 kulturno-provsjetnom radu redovno su raspravljali komiteti KPJ i
SKOJ-a, partijske elije i skojevski aktivi, zatim odbori AF i USAOJ-a. Svi
su oni imali svoga lana zaduenog za kulturno-prosvjetni rad.
1 u izvjetajima optinskih i Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza re
dovno se pisao dio o kulturno-prosvjetnom radu. Tako se u izvjetaju Op
tinskog komiteta KPJ sanske optine za januar 1945. godine kae da na
podruju optine rade dvije osnovne kole, u gradu i u Kruharima, da ima
devet analfabetskih teajeva u gradu i u svim selima, izuzev Sasine, koje
pohaa 333 polaznika, od kojih 119 mukih i 134 enskih od deset godina. Kul
turne domove ima Sanski Most, Zdena, Podlug i Krkojevci, dok u Trnovi,
ehovcima i Pobrijeju mektebi slue istovremeno i kao domovi kulture.
Zidne novine se ureuju u Sanskom Mostu, Podlugu i Kruharima. U de
cembrujanuaru organizovano je devet kulturno-zabavnih priredbi, i to na
katoliki Boi, za doek Nove 1945. godine, na pravoslavni Boi i za doek
Nove godine po starom kalendaru, te jedna akademija povodom 20-godinjice smrti Vladimira Iljia Lenjina. Na priredbama i akademiji je bilo pri
sutno preko 4.100 graana, od kojih 1.795 mukih i 2.373 enskih.70
I u svim mjesenim izvjetajima Sreskog komiteta KPJ navode se, po
reci ostalog, i osnovni podaci o kulturno-prosvjetnom radu na srezu. Tako se
68

Zapisnik sa sastanka Kulturno-prosvjetnog odsjeka Okrunog NOO Podgrme


od 20. februara 1944. godine. lanovi odsjeka su bili oko Abramovi, tada lan
Okrunog komiteta KPJ za Podgrme, Luka Banovi, Ana Kulenovi i Zdenka
abri; kseroks kopija u arhivu autora.
69 Ratne zabiljeke Steve Radakovia, sada u arhivu autora.
70 Muzej Bosanske krajine Banjaluka, dok. br. 19.
238

u izvjetaju za februar 1945. godine kae da na srezu radi devet kola, koje
imaju 358 aka. kole u Tomini, Kozici i jo neke, iako imaju dobre zgrade,
ne rade, jer nema uitelja. Poto je vrijeme malo otoplilo, aci su redovnije
pohaali kolu, a i novi pridolazili. Tokom februara radila su 32 analfabetska teaja, koja je pohaalo 895 teajaca. Na srezu je postojao 21 hor, sa
samo 194 lana, od kojih 184 enskih i deset mukih. Diletantskih grupa ima
19, sa 165 lanova, od kojih 88 mukih i 77 enskih. Meutim, rad horova i
diletantskih grupa je dosta slab jer nema sposobnih rukovodilaca, izuzev u
Sanskom Mostu i Luci-Palanci. Tokom mjeseca je organizovano 14 kulturno-zabavnih priredbi u Sanskom Mostu i nekim selima, koje je posjetilo preko
3.780 graana, od kojih 1.830 mukih i 1.950 enskih. Konstatuje se da se za
posjetu priredbi u Domu kulture u Sanskom Mostu plaaju ulaznice i da
dobijeni novac ide u fond Crvenog krsta, to graani odobravaju.71

OTVARANJE OSNOVNIH KOLA


Ve poetkom decembra 1943. godine prilo se otvaranju nekoliko
osnovnih kola na sanskom srezu, pa je Okruni NOO rasporedio 3. decem
bra 1943. godine: u kolu u Majki-Japri, na cesti (ukanovii) Bosu Maj
ki, u kolu u Halilovcima Miroslava Studena, u kolu u Lipniku Ivanku
Bazoviar i u kolu u Eminovcima Stanku Rijavec.
Ali, ve 16. decembra iste godine Oblasni NOO upozorava Okruni NOO
Podgrme da kursisti treba da vode samo analfabetske teajeve, a ne kole,
za koje su jedino osposobljeni uitelji. Istovremeno Oblasni NOO predlae
da se otvori osnovna kola u Sanskom Mostu.
Pripremajui otvaranje kola i poetak njihovog rada, Okruni NOO
5. januara 1944. godine alje Sreskom NOO Sanski Most: 90 komada kol
skih kreda, etiri tablice, jedno dralje, 66 gumica za brisanje, 160 pisaljki,
osam tintarnica, 95 teka, 31 pisanku, 32 crtanke.
U Eminovcima je kola osposobljena za rad, upisano je oko 80 djece
i angaovan uitelj, pa je ubrzo poela rad.
Kulturno-prosvjetni odsjek Okrunog NOO na sjednici odranoj 20.
februara 1944. godine navodi da u Sanskom Mostu radi kola s dva uitelja
(Mira Trkulja i Smajo Hodi), ali da je mali broj upisane djece, naroito
muslimanske i hrvatske. U Tomini je bila otvorena kola, ali je uiteljica
Aleksandra Milievi morala prekinuti rad, jer kolska zgrada nije bila dovr
ena. Meutim, nije dobila ni drva za ogrev, pa se razbolila.
U Dabru kola radi redovno. Nastavu pohaa 52 djece. Ovdje je uite
ljica, zajedno sa Optinskim NOO, sazvala roditeljski sastanak radi to bo
ljeg pohaanja nastave. Meutim, ni ova kola nije dobila ogrev, niti uite
ljica potrebne namirnice za ivot.
Poetkom marta 1944. godine Okruni NOO za Podgrme podnosi Iz
vjetaj po kulturno-prosvjetnom sektoru na okrugu Podgrmekom,7* u kome
za sanski srez navodi: da ima 4 kole, tri rade (u Sanskom Mostu, Dabru i
Eminovcima) i jednu koja ne radi (u Tomini), jer je uiteljica i dalje bole
sna. Izvrena je opravka kole u Luci-Palanci i traen uitelj. kole nisu
radile od 10. do 28. februara zbog velikog snijega.
71 Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, kat. br.
72 Muzej Bosanske krajine, Banjaluka, arhiv,

5239.
dok. broj 1750.
239

Na srezu rade etiri uzorna analfabetska teaja, i to u Lipniku, elama,


Dabru i Eminovcima, njima rukovode rukovodioci teaja koji su prole je
seni pohaali kurs u Majki-Japri. Radi jo deset teajeva, ali ne zadovolja
vaju zbog nesposobnosti rukovodioca teaja: jedni brzo prolaze materijale
a drugi pogreno itavaju, kako pie u izvjetaju.
Kako je neprijatelj saznao da su na slobodnoj teritoriji kole poele da
rade, avionima je napao neke kolske zgrade (u Haanima i jo neke). Tim
povodom Sreski NOO u Sanskom Mostu uputio je 12. marta 1944. godine
pismo svim optinskim odborima sa uputstvom kako da obezbijede kole od
iznenadnog napada neprijateljeve avijacije:
... U svim mjestima gdje kola radi NOO duni su odmah postaviti
osmatrae neba u blizini kole na nekom uzvienju. Osmatra neba u slu
aju nailaska aviona e hitno obavijestiti nastavnika i djecu, da se odmah
raspu iz kole, tako da ih nebi naao avion u trkaranju. Savjetuje se da
se nau dobra sklonita za djecu: potoci, peine, jarci, ume, da djeca ne
budu na jednom mjestu izuzev u kakvoj peini, da neprijatelj ne smije izne
naditi kolu, a ako do toga ipak doe onda ostati miran, a u sluaju bombardovanja bjeati skrivajui se od neprijateljskih mitraljeza iza zaklona. Treba
izdrati dok okopni snijeg a onda e biti lake. Mi se nalazimo pred pro
ljeem koje e uskoro nastupiti, i uma majka partizana zatitie nau
djecu.
Dajui ova uputstva za obezbjeenje kola od neprijateljskog napada iz
vazduha, Sreski NOO iznosi da ustaama ide na ivce to da u Podgrmeu
radi nekoliko kola sa preko 500 djece, dok kole u Pavelievoj dravi, tzv.
NDH, ne rade. Zato su ustae poele napadati kole ... jer oni vide da e
uskoro biti pobijeeni kako na bojnom tako i na kulturno-prosvjetnom i
politikom polju.73

KULTURNA EKIPA 4. NOU DIVIZIJE


Prvih dana februara 1944. godine formirana je u Sanskom Mostu Kul
turna ekipa 4. NOU divizije74 koju su sainjavali borci iz brigada koji su
pokazivali dara za glumu ili su dobro pjevali i svirali. U Ekipu se ukljuila
i grupa mladia i djevoja iz Sanskog Mosta, u kojoj su bili Jovo Domazet,
Dragoljub Braco Miljatovi, Vera Majhrovski, Mara Todi, Dragica Kragulj,
Mirko Marjanovi, Olga Novak, Stana Gazi i jo neki. Rukovodilac Ekipe je
bio Branko Bokan.
Kulturna ekipa je imala mjeoviti hor, kojim je rukovodila Erika
poljar, profesor muzike iz Zagreba, supruga vojnog ljekara dra Milana
poljara. Za dva mjeseca hor je uvjebao: Hej Sloveni, Po umama i gorama,
Legla orla, Crvenu zvijezdu, Crvene makove, Ubava si goro sestro, Bolan mi
lei, zatim ruske pjesme: Poljuku, Procvjetale jabuke i kruke i jo neke,
a hor recitatora nekoliko horskih recitacija od kojih: O klasje moje, Zmaj u
bunkeru, Patak i abe. Staru priu i jo neke.
73 Uputstvo

Sreskog NOO Sanski Most od 12. marta 1944. g. Optinskog NOO Luci-Palanka, kseroks kopija kod autora.
74 Tekst o kulturnoj ekipi je napisan na osnovi zabiljeki autora.

240

Dramska sekcija je uvjebala pozorini komad Sluga Jemej Ivana Cankara, Stajingrad mora pasti Vjekoslava Afria i Partizani dolaze Haana Kikia, kao i nekoliko skeeva Branka opia i drugih. Horom recitatora i
dramskom sekcijom je rukovodio i navedene recitacije i komade uvjeba
vao Branko Bokan.
U Ekipi je od njenog osnivanja formirana i partijska organizacija od
56 lanova KPJ, koja se brzo znatno proirila.

lanovi

Kulturne

ekipe

4.

NOU

divizije

pred

kuom

Zurunia

Sanskom

Mostu, aprila 1944. godine.

Neprijatelj je preko svojih pijuna doznao da u Zurunia kui u San


skom Mostu radi neka vea vojna ustanova, pa je 13. aprila 1944. godine
avionima direktno bombardovao i mitraljirao zgradu i okolni prostor. Tada
je poginula jedna omladinka, lan Kulturne ekipe. Sutradan, poslije sahra
ne poginule omladinke Ekipa je po zadatku krenula na podruje Kozare da
bi dala vie priredbi i sa svojim programom uestvovala u proslavi Prvog
maja 1944. godine na Kozari, nedaleko od Podgradaca.
Po povratku s Kozare u Sanski Most, prvom polovinom maja 1944.
godine, Branko Bokan se vratio na raniju dunost sekretara u tab 4. NOU
divizije. Tada je kulturna ekipa ustrojena kao eta, iju su komandu sai
njavali: komandir Jozo Perkovi, zamjenik komandira Husref Redi, poli
tiki komesar Milan Vidmar, zamjenik, politikog komesara Refija Ibrahimpai. Ekipa se privremeno smjeta u Zdenu, daje priredbu u Sanskom Mo!6 Srez S. Most u NOB

241

stu, a potom odlazi u Stari Majdan, gdje daje nekoliko priredbi, zatim pri
redbe u Luci-Palanci, Lipniku, Haanima, Majki-Japri i drugim selima, esto
se vraajui u Sanski Most, gostujui u njemu, naroito povodom proslava
jubileja, odravanja znaajnih konferencija i skupova.

OSNIVANJE FUDBALSKOG KLUBA PODGRME


Prvi lijepi dani u slobodnom Sanskom Mostu izmamili su ljubitelje
nogometa na Redak. Podijeljeni na dva gola, bez stativa, dresova, kopaki, sa
dotrajalom loptom igrala je nekolicina Sanjana, kojim bi se pridruio i
poneki borac iz Komande mjesta, taba 4. NOU divizije i drugih vojnih
ustanova, stacioniranih u gradu. Na Redak su poeli dolaziti mjetani i borci
da posmatraju igru koju ve vie od tri godine nisu gledali. Nakon nekoliko
takvih treninga neko je predloio da se formira fudbalski klub u slobodnom
Sanskom Mostu. Najodaniji pristae nogometa, meu kojima i Rasim Hromali Singer, predsjednik Optinskog NOO, Milan Miuka Miljevi, Hase
Unki i Pero Vidakovi su o toj ideji vodili razgovor u Komandi mjesta,
Sreskom komitetu KPJ i tabu 4. NOU divizije i od svih dobili saglasnost,
pa se odmah prilo sazivanju osnivake skuptine. Plakatima, izlijepljenim
po gradu, pozvani su graani na osnivaku skuptinu.
U ranijoj Sindikalnoj itaonici, nedaleko od rjeice Zdene, u utorak
4. aprila 1944. godine odrana je osnivaka skuptina, kojoj je prisustvovalo
preko sto mjetana i boraca jedinica NOVJ, a meu njima i Petar Vojnovi,
komandant 4. divizije, Mio Jokanovi, komandant mjesta, Stevo ulibrk,
predsjednik Sreskog NOO, Rajko urevi, politiki komesar Komande mje
sta i jo neki. Nakon izbora radnog predsjednitva i zapisniara govorilo se
o NOB, o skorom osloboenju svih naih krajeva, a potom o potrebi formi
ranja kluba i njegovim zadacima.
Najdue se diskutovalo o tome kakvo ime dati novom klubu. Neki su
predlagali stara imena nogometnih klubova u Sanskom Mostu, koji su dje
lovali do 1941. godine: Sana, Bosna, drugi da se klub nazove Jedinstvo ili
Bratstvo. Stojanka Miljatovi, lan Sreskog komiteta SKOJ-a suprotstavila
se prijedlogu da se daje neko ranije ime kluba, podsjeajui na razmirice,
pa i svae. Tada je Miuka Miljevi, kome je dojadila preduga rasprava oko
imena, predloio da se klub zove Podgrme, to je skuptina prihvatila.
Na osnivakoj skuptini je izabrana Uprava FK Podgrme: Milan
Miuka Miljevi predsjednik, Rasim Hromali, Singer i Zejnil Kiin
potpredsjednici, Slavko Tadi, intendant Vazduhoplovne baze 5. korpusa
NOVJ sekretar, Pero Vidakovi Perican blagajnik i lanovi Uprave
Hase Unki i Hamdija Smajlovi, zvani Aganovi.
Skuptina je usvojila zakljuke, koje je predloio Miuka Miljevi:
... 1. Da klub i njegovo lanstvo aktivno rade na ukljuivanju graana
sposobnih u redove NOB-e, na koji nain bi aktivno pomogli NOB-u radi
zavretka rata.
2. Da se lanovi i igrai kluba aktivno ukljue u akciju irenja brat
stva i jedinstva, kako u gradu tako i van njega.
3. Da klub radi na irenju novog nogometa kako u gradu, tako i u
drugim gradovima koji e biti osloboeni.

242

4. Da se klub obrati za materijalnu pomo vojnim i narodnim vlastima


i graanima.
Skuptina je zakljuke jednoglasno prihvatila i time je rad ove skup
tine zakljuen.75
Tako je, u toku NOB, 4. aprila 1944. godine, osnovan Fudbalski klub
Podgrme, prvi u novoj Jugoslaviji, to e se utvrditi tek mnogo godina
nakon rata.
Igrai FK Podgrmea nastavili su igrati na Retku, ali podijeljeni u
dva tima, jer protivnika nije bilo, poto tada na slobodnoj teritoriji nigdje
nije postojalo sportsko drutvo ili fudbalski klub. Tada je sekretar Kluba
Slavko Tadi predloio da se na prijateljski susret pozovu lanovi Engleske
vojne misije pri tabu 4. NOU divizije, to su ovi rado prihvatili. I ve, u
subotu, 22. aprila 1944. odigrana je prva nogometna utakmica izmeu FK
Podgrme tima Engleske i Ruske vojne misije, na Retku. Nije bilo stativa,
ni mree, a fudbaleri su nastupali bez dresova i kopaki. FK Podgrme je
na ovu svoju prvu utakmicu izveo tim u sastavu: Mehmed Kiin, Pane Babi, Hilmo Kuelj, Hamdija Hadiahmetovi, Slavko Tadi, Hase Unki, erif
Biser, Hasib Uni Bibo, Milan Miljevi, Mahmut Hrnji Caputa i jedan ne
poznat borac, vjerovatno Zagorac. Sanjani su eljni pobjede zaigrali u ovoj
svojevrsnoj internacionalnoj utakmici, pa su pobijedili Saveznike sa 6:1. Golove za FK Podgrme su dali: Milan Miljevi tri, erif Biser dva i Slavko
Tadi jedan. Igralo se bez sudije.
Englezi su traili revan utakmicu, pa su planirali pojaanje iz svojih
misija u Ribniku i Bosanskom Petrovcu. Utakmica je bila zakazana za 25.
maj 1944. godine, ali je morala biti otkazana zbog desanta faistikih pado
branaca na Drvar. Odigrana je tek 2. avgusta 1944. godne.78 Englezi su
dobili najavljeno pojaanje, ali su u tim ukljuili i neke engleske i amerike
pilote iz oborenih aviona, koji su u Sanskom Mostu ekali povratak u baze u
Italiji. Na utakmicu je dolo preko hiljadu gledalaca da bodre svoj tim FK
Podgrme. I ovog puta pobijedio je tim FK Podgrmea sa 1:0, a pobje
donosni gol je dao Slavko Tadi. Englezi su protestvovali, smatrajui da gol
nije regularan. Meutim, jedan Englez, kapetan, koji se nalazio iza njihovog
gola, potvrdio je ispravnost gola i Sanjani su slavili pobjedu. Za ovu utak
micu su naruili i dobili jednu novu nogometnu loptu iz Barija u Italiji.
Poslije ove utakmice delegacija FK Podgrme je posjetila Englesku
vojnu misiju u Sanskom Mostu i zamolila ih da im daju platna da saiju
dresove. Englezi su im tada dali crvene i plave padobrane avijatiara koji su
se prisilno sputali iz oteenih aviona, pa su te boje, crvena i plava, tada
odluile i o bojama FK Podgrmea. Od dobijenih crvenih padobrana saiveni su crveno-plavi dresovi (crvene majice i plave gae). Dobijene su i bijele
duge arape. Jula 1944. dobijena je i koa, pa su sanski obuari dobrovoljno
izradili kopake.
75 Tekst

o osnivanju FK Podgrme dat je na osnovu izjava Miuke Miljevia,


datih autoru, i feljtona Limuna Papia: Podgrme edo revolucije, objavlje
nog u listu Glas, Banjaluka, br. 19451953. od 18. februara do 16. marta 1974.
78 Limun Papi u feljtonu pie da je ova utakmica odigrana na godinjicu ustan
ka, 27. jula. Meutim, u toku rata kao Dan ustanka u Bosanskoj krajini se sla
vio 2 .avgust Ilindan, pa je i ova utakmica odigrana 2. avgusta, a ne
27. jula.
243

Treu utakmicu u ratu odigrao je FK Podgrme sa izabranim timom


taba 5. korpusa u subotu 19. avgusta 1944. godine. Rezultat je bio 0:0.
etvrtu i posljednju utakmicu u ratu FK Podgrme je odigrao sa
timom 10. hercegovake brigade, i to na novom igralitu na ekia barama,
gdje su bile postavljene i stative, ali bez mree. Da li je rezultat susreta bio
nerijeen ili su Sanjani i ovu utakmicu dobili, nije mogue utvrditi, jer nema
zabiljeaka, niti se rezultata sjeaju uesnici i gledaoci. Ova utakmica je odi
grana aprila 1945. godine, kada se 10. hercegovaka brigada na putu iz Her
cegovine kratko zadrala u slobodnom Sanskom Mostu i potom produila
prema Bihau i dalje prema Trstu, u sastavu 29. NOU divizije, odnosno
4. armije NOVJ.77

OCJENE PREDSJEDNITVA ZAVNOBiH-a O BOSANSKOJ KRAJINI,


MARTA MAJA 1944. GODINE
Ovdje je neophodno iznijeti neka zapaanja, misli i ocjene Predsjedni
tva ZAVNOBiH-a iskazane poetkom 1944. godine u Bosanskoj krajini.
Dr Vojislav Kecmanovi Djedo, predstavnik ZAVNOBiH-a 16. marta
1944. godine pie, pored ostalog, u pismu upuenom Oblasnom NOO za isto
nu Bosnu i sljedee:
... Pratei kroz nekoliko mjeseci raanje novoga ivota u Bosanskoj
krajini dobio sam i sam jo vru vjeru u neiscrpne energije i nasluene
sposobnosti i vrijednosti naih naroda na djelima za slobodu, na stvaranje
uslova za bolju budunost naem potomstvu, na izgradnji temelja srenije
i zdravije nove Jugoslavije: zdrava osjeanja i odnosi bratstva izgraeni su
u borbi i radu na najzdravijim osnovama i dobili su u Krajini svoje najljepe
i najzdravije oblike. Narodnooslobodilaki odbori u Krajini izgradili su se i
izrasli u ogromnoj veini svojoj u najzdravije oblike narodne vlasti koja je u
stalnom porastu i razvitku ka viem. Ovi se odbori od najviega do najnie
ga i danas u toku borbe prihvaaju rjeavanja najteih problema narodnog
ivota, problema i zadataka, koji se ne odnose samo na savremene potrebe
borbene fronte, nego i na probleme izgradnje i podizanje unutranjeg pri
vrednog i kulturnog ivota.
Ta zapaanja steena u Krajini podravaju meni vjeru i elju da ni
organi narodne vlasti u istonoj Bosni nee u plemenitoj i patriotskoj utak
mici zaostati za ovom iskrvavljenom ali slavnom Krajinom ...
U pismu Predsjednitva ZAVNOBiH-a Oblasnom NO odboru za Herce
govinu, upuenom 9. aprila 1944. godine, izmeu ostalog stoji:
... Pod dananjim uslovima nai odbori postali su ne samo nosioci
oslobodilakog pokreta ve u isto vrijeme nosioci osnova nove dravne organizacije.U Bosanskoj krajini odbori su uspjeli da okupe osnovne snage naro
da 1 danas postaju aktivni i stvaralaki faktor u izgradnji nae dravne orga
nizacije. Oni su se uzdigli na takvu visinu, pred njih su se postavili takvi
krUJmi optenarodni problemi koje oni moraju rjeavati, da je danas postalo
nui*0 da se oni u organizacionom pogledu podignu na jo vii nivo. itav
77

Lilnun Papi u feljtonu kazuje da je utakmica, prema sjeanju Sanjana, odigfUna 24. oktobra 1944. godine. Meutim, 10. hercegovaka brigada je prvi i jedi
ni put dola u Sanski Most poetkom aprila 1945. godine na putu prema Bihau.

244

niz novih ustanova stvara se u okviru tih odbora koje predstavljaju organe
nae upravne vlasti.
I u pismu Oblasnom NOO za istonu Bosnu, od 9. maja 1944. godine,
istiu se karakteristike razvoja narodne vlasti u Bosanskoj krajini:
... Situacija u Krajini je u tom pogledu mnogo povoljnija nego u
drugim naim oblastima. Ovdje je narodna vlast znatno uznapredovala i u
svome organizacionom razvoju dostigla visoki stepen, da se ve ozbiljno po
stavlja pitanje stvaranja novih oblika.

Grupa
grme

lanova
Oblasnog
NOO
za
Bosansku
krajinu
i
Okrunog
NOO
Pod
u Sanskom Mostu, u jesen 1944. godine. Sjede: Ljubo Babi, Duan

Vuki,

nepoznata

Duan

Mandi,

osoba,
Dane

Milan

Babi,

Vrhovac

Stevo

Stupar,

Simo

Komleni;

Mihajlo

Peji,

stoje:

Vaso

nepoznata

Triki,
osoba

Svetozar Vejnovi.

NOO-i u Bosanskoj krajini pokazali su izvanrednu sposobnost u rjea


vanju najraznovrsnijih pitanja narodnog ivota, naroito u rjeavanju pita
nja ishrane vojske. Veliko razumijevanje pokazuju u brizi za siromano i
postradalo stonovnitvo osloboene teritorije. Vii organi narodne vlasti
ovdje su se po svom spoljnom obliku poeli oformljavati kao organi dravne
vlasti. U okviru Oblasnog, okrunih, pa ak i kod veine sreskih odbora
stvoreni su zaeci organa javne uprave.
NOO-i u Bosanskoj krajini okupivi veinu naroda oko sebe, razbili su
uticaj reakcije i danas u oima naroda, koji je do toga doao svojim vlasti
tim iskustvom, predstavljaju vlast iji autoritet iz dana u dan postaje sve
jai .Ovakav razvoj ne ide bez tekoa. NOO-i u Bosanskoj krajini imaju
245

svoje probleme, ali su oni po svojoj prirodi u mnogome drukiji od proble


ma pred kojima se nalaze nai NOO-i u istonoj Bosni, i u jo vioj mjeri u
Hercegovini .. .78
Niz znaajnih karakteristika bilo je prisutno u radu i odnosima meu
lanovima NOO u Bosanskoj krajini, pa tako i na sanskom srezu. Demokra
tinost unutar odbora, poevi od odluivanja u dnevnom redu preko slo
bodnih rasprava, iznoenja stanja, davanja ocjena o radu, do usvajanja za
kljuaka, praktikovani su u radu skoro svih NOO i sanskog sreza. Staranje
o to veem doprinosu daljoj uspjenoj NOB ispoljavano kroz organizovanje
stalnih prikupljanja dobrovoljnih priloga za NOV, ali kroz svakodevno pri
kupljanje obroka i drugih namirnica za jedinice i ustanove NOV, bila je dru
ga vana karakteristika narodnooslobodilakih odbora na sanskom srezu.
Posebna briga za irenje i uvrivanje bratstva i jedinstva naih naroda
neprekidno je prisutna u cjelokupnom radu ovih NOO. Konano, dalja unu
tarnja organizacija NOO, najprije odreivanje sektora rada svakom odbor
niku: sudski, ekonomski, vjerski, kulturno-prosvjetni, zdravstveni, ponegdje
sektor AF2 ili tehniki sektor, odnosno formiranje posebnih sekcija za zdrav
stvo i sekcija za kulturno-prosvjetni rad, ve drugom polovinom 1943. godine,
potvrivalo je da su se uzdigli na takav nivo da mogu uspjeno rjeavati i
najkrupnije ivotne probleme naroda u narodnooslobodilakoj borbi, da su
postali stvarni organi narodne vlasti, vlasti slobodnog naroda. A sve te ka
rakteristike zajedno su uticale da su se NOO u Krajini, o to znai i na san
skom srezu, izgradili i izrasli u ogromnoj veini svojoj u najzdravije oblike
narodne vlasti koja je u stalnom porastu i razvitku ka viem, kako to konstatuje predsjednik Predsjednitva ZAVNOBiH-a dr Vojislav Kecmanovi
Djedo.

78 ZAVNOBiH,

246

dokumenti 19431944, knj. I, str. 104105, 117118 i 142143.

9. VOJNO-POLITIKA SITUACIJA NAKON OSLOBOENJA


SANSKOG MOSTA
Okupatori i ustae nisu se pomirili s tim da grad Sanski Most bude u
rukama NOV, pa su neprekidno vrili napade iz pravca Prijedora i od Bronzanog Majdana, s namjerom da ga ponovo okupiraju. Ti napadi neprijatelja
unosili su uznemirenost meu graane, ali nisu omeli intenzivan politiki,
organizacioni, kulturno-prosvjetni i drugi rad iroko organizovan ve od
prvog dana slobode ovog grada.
Uvidjevi da raspoloivim snagama ne moe povratiti Sanski Most, ne
prijatelj se ograniavao na este ispade, uznemiravanja i nanoenja gubitaka
jedinicama NOV.
Odbacivi snage NOV iz Banjaluke i Gradike, prvih dana januara, ne
prijatelj je nareenih dana poduzeo ofanzivna djejstva na Kozaru i prema
Sanskom Mostu. Da bi se onemoguilo kretanje neprijateljskih motorizovanih jedinica, tab 4. krajike NOU divizije je naredio da mineri miniraju
komunikacije. Oni su 19. januara postavili mine na cestama Banjaluka
Sanski Most, Prijedor Sanski Most, Prijedor Ljubija Stari Majdan,
Bosanski Novi Blagaj Budimli-Japra i jo neke te ih tako onesposo
bili.80
U januaru, februaru i martu 1944. godine Sanski NOP odred je izveo
vei broj akcija na etnike u selima banjalukog sreza.8*
Da bi se ojaala 12. brigada 11. NOU divizije, koja je operisala u sred
njoj Bosni, tab 5. korpusa je naredio tabu 4. NOU divizije da formira
jedan bataljon u jaini od 220 ljudi, prvenstveno od Podgrmekog i Kozar
skog NOP odreda. Na osnovu ovog korpusnog nareenja82 tab 4. divizije je
28. marta izdao nareenje potinjenim jedinicama da 2. aprila upute odre
eno ljudstvo u Sanski Most, gdje e se izvriti formiranje pomenutog bata
ljona. Bataljon je krajem aprila formiran i upuen u sastav 12. NOU brigade,
gdje je dobio redni broj 4, a poetkom maja 1944. imao je 188 boraca.83
U borbi na liniji Biani Rizvanovii Hambarine, voenoj 9/10.
marta 1944. godine poginuo je komandir 3. ete 3. bataljona 6. krajike NOU
brigade Cvijo Kukolj (poslije rata proglaen za narodnog heroja). Poginuo je
i politiki komesar te ete Mitar Ini iz Korjenova i jo etiri borca, dok je
esnaest ranjeno, od kojih dva tee.84
Poetkom aprila 1944. godine prema neprijateljevom garnizonu u Pri
jedoru, branei slobodnu teritoriju i Sanski Most, bili su rasporeeni bataljoni 6. i 8. krajike NOU brigade.
80 Zb.
81 Zb.
82 Zb.
83 Zb.
84 Zb.

IV/21, str. 353.


IV/22, str. 8 i 9, ZB IV/23, str. 525 i Zb. IV/24, str. 18.
IV/22, str. 491-492.
IV/24, str. 487.
IV/23, str. 246247.

Neprijatelj je skoro svakodnevno ispadao iz Prijedora i pokuavao pro


drijeti prema Ljubiji i Sanskom Mostu, ali uvijek bez uspjeha. U jednoj tak
voj borbi, 6. aprila, poginuo je komandant 4. bataljona 8. krajike NOU
brigade Uro Vujanovi.85
**

Jake neprijateljske snage, iju su glavninu inili Nijemci, krenule su


7. maja iz Bosanskog Novog prema Prijedoru i potom iz Prijedora prema
Ljubiji i Starom Majdanu, s namjerom da prodru u Sanski Most. Neprijatelj
je u 4 sata izjutra napao iz Prijedora na dva bataljona 8. krajike NOU bri
gade, na poloajima Carakovo Hambarine Jugovci. Nakon etiri sata
borbe bataljoni 8. brigade su prisilili neprijatelja na povlaenje u Prijedor.
Oko 4.000 neprijateljskih vojnika iz garnizona Prijedor krenulo je su
tradan, 8. maja, u 4 sata izjutra u ponovni napad na bataljone 8. i 6. krajike
brigade na poloajima: ele Miljakovci Hambarine Carakovo i na je
dinice Podgrmekog NOP odreda na poloajima Radomirovac Vitasovci.
estoka borba je trajala sve do pred no, kada su njemake oklopne jedinice

Porueni most na rijeci Sani u Sanskom Mostu, miniran 11. maja 1944. godine.

uspjele da se probiju u Rudnik Ljubiju. Jedinice 4. divizije su odbaene pre


ma Rijeci, Ovanjskoj i Miskoj Glavi. U ovoj borbi neprijatelj je imao oko
90 mrtvih i vie ranjenih vojnika i nekoliko oteenih kamiona. Najee
borbe su voene uz rijeku Sanu na sektoru sela Miljakovci, Rasavci, ZecovL
8* Zb. IV/24, str. 161.
248

Da bi omeli i usporili dalje nastupanje neprijatelja, dva bataljona 8. kra


jike NOU brigade izvrila su 9. maja napad na neprijateljska osiguranja
iznad Rudnika Ljubije i nakon sedam sati borbe stjerali ih u Rudnik. Ubi
jeno je petnaest neprijateljskih vojnika i vie ranjeno; Zaplijenjena je tromblonska puka sa veom koliinom tromblonskih bombi.
Jake neprijateljske snage, koje su dva dana ranije prodrle u Rudnik
Ljubiju, 10. maja produile su nastupanje pod borbom i ovladale Starom Ri
jekom. Narednog dana njemake, ustake, legionarske i etnike jedinice,
oko 5.000 vojnika, podravane brojnom artiljerijom i minobacaima, i ojaa
ne s vie tenkova, obnovile su svoje napade na poloaje brigada 4. divizije.
Jedna neprijateljska motorizovana kolona s tenkovima i manja kolona pje
adije uspjele su u 16 sati iz pravca Rudnika Ljubija i Stare Rijeke, preko
Starog Majdana, da prodru u zapadni dio Sanskog Mosta. Toga dana parti
zanski diverzanti su digli u zrak betonski most na rijeci Sani i poruili kon
strukciju eljeznikog mosta, tako da neprijateljska motorizacija i tenkovi
nisu mogli doi u centar grada, na istonoj obali rijeke. Nakon kraeg zadr
avanja u zapadnom dijelu grada neprijateljske jedinice su se povukle preko
Starog Majdana i Stare Rijeke u Ljubiju. Sa sobom su odvukle poginule i
ranjene vojnike. Povlaei se s terena koji su bili kratkotrajno zaposjeli Ni
jemci su odveli u ropstvo oko 400 ljudi i ena koje su pohvatali po selima
oko Ljubije, Starog Majdana i Sanskog Mosta, kao i 80 osoba naklonjenih
partizanima, kako stoji u izvjetaju Zapovjednitva 3. orunike pukovnije
od 15. maja 1944. godine.89
Protiv neprijatelja jaine oko 5.000 vojnika bila su samo dva bataljona
8. i etiri bataljona 11. krajike NOU brigade. Uz to, borci su imali veoma
malo municije i branili su dosta irok front, zbog ega se nije moglo izvriti
manevar i grupisanje na glavnim pravcima nadiranja neprijatelja.
Dio neprijateljskih snaga koje su nastupale cestom Prijedor Sanski
Most, prebacio je svoje dijelove preko rijeke Sane u podruje Rudnika Pejii. Neprijatelj je nastupao u tri kolone i napadao na bataljone 11. krajike
brigade, koji su se nalazili na poloajima Pejii Miljakovci ele Rakelii Tomaica. I pored nadmonosti u ljudstvu i naoruanju, neprijatelj
nije uspio da prodre desnom obalom rijeke Sane ka Sanskom Mostu, ve se
preko Miljakovaca povukao u Prijedor.87 U ovim borbama jedinice 4. krajike
NOU divizije imale su etrnaest poginulih, 39 ranjenih, 94 nestala i deset
zarobljenih. U borbi su izgubljena dva teka mitraljeza, dva teka minoba
caa, jedan laki mitraljez, tri pukomitraljeza, 51 puku i manji dio opreme.
Neprijatelj je imao petnaest poginulih i vie ranjenih vojnika.88
Poslije neuspjelog prodora u Sanski Most neprijatelj nije odustao od
svoje namjere, pa je sljedeih dana obnovio svoja nastojanja da ih realizuje.

**

Dobro i u tajnosti pripreman izvren je 25. maja u rano jutro desant


neprijateljskih padobranaca i jedrilica na Drvar. Istovremeno iz Bihaa i
88 Zb. IV/25, str. 202203.
87 Zb. IV/25, str. 459460.
88 ZB. IV/26, str. 133.

249

Bosanske Krupe neprijatelj je krenuo i sa motorizovanim jedinicama. Tog


dana neprijateljska motorizovana jedinica je napala i od Banjaluke, probivi
se do Sitnice, a potom je produila preko Kljua prema Drvaru. Neprijatelj
ske jedinice istovremeno su krenule na slobodnu teritoriju u Bosanskoj kra
jini i Lici i iz Srba, Knina, Livna, Jajca i Mrkonji-Grada. Cilj im je bio,
pored unitenja Vrhovnog taba NOVJ u Drvaru, opkoljavanje snaga NOV
koje su se nalazile na ovom prostoru (1. proleterski udarni i 5. korpus i dije
lovi 8. korpusa NOVJ).
Iako izvren iznenadno i sa jakim snagama, ni desant, ni prodor nje
makih, ustakih i etnikih jedinica na slobodnu teritoriju nije uspio da
uniti Vrhovni tab NOV i POJ, niti da razbije jedinice NOVJ na ovom po
druju.
U ovoj velikoj ofanzivi protiv slobodne teritorije i NOVJ neprijatelj
nije bio posebno aktivan na podruju sanskog sreza. Jedino je iz Banjaluke
nadirao cestom prema Sitnici i aavici, odnosno Kljuu. Petnaesta krajika
NOU brigada je 26. maja 1944. godine zaposjela poloaje na liniji Tramonja
Kozica, oekujui mogui napad i prodor neprijatelja od Prijedora preko
Sanskog Mosta prema Kljuu i Drvaru. Zmijanjski NOP odred dolazi tada u
selo Kozicu radi zatite sela od moguih etnikih upada. Narednog dana
15. krajika NOU brigada zaposjeda poloaje Rudenice Kremenac, sa za
datkom kontrole ceste Sanska Most Vrhpolje, gdje ostaje i sljedeih
nekoliko dana.0 Meutim, neprijatelj u ovoj ofanzivi na slobodnu teritoriju
i ne pokuava da prodre pravcem od Prijedora preko Sanskog Mosta ka,
Kljuu i Drvaru. Po ocjeni taba 5. korpusa NOVJ, neprijatelj je u borbama
do 25. maja 1944. godine na sektoru Rudnik Ljubija Prijedor Kozarac
pretrpio osjetne gubitke i uvidio teinu ovog pravca za brzo nastupanje,
zbog ega u svojoj ofanzivi i ne prodire dolinom rijeke Sane. Taj relativan
mir na sanskom podruju omoguio je jedinicama 5. korpusa NOVJ uspje
an manevar tokom neprijateljskog ofanzivnog poduhvata.*1

**

Na sektoru prema Prijedoru, Ljubiji i Kozarcu bila je 11. krajika NOU


brigada, koja je krajem maja i itav mjesec juni vodila svakodnevno vee ili
manje borbe s neprijateljem koji je nastojao da prodre prema Starom Maj
danu, odnosno prema Sanskom Mostu. Pored toga, njene jedinice su same
izvele nekoliko napada na neprijatelja.
Drugi bataljon 11. krajike NOU brigade 28. maja doekao je neprija
telja koji je iz Ljubije nastupao s jaim snagama prema Starom Majdanu.
Nakon etiri borbe neprijatelj je vraen u Ljubiju. Imao je pet mrtvih i vie
ranjenih vojnika. Drugi bataljon imao je dva poginula i jednog ranjenog
borca.
Patrole 1. bataljona 1. juna naile su u umi kod Stare Rijeke na nepri
jateljsku zasjedu. Borci su nakon krae borbe protjerali neprijatelja u Lju
biju.
Neprijatelj je 3. juna iz uporita u Ljubiji ponovo poao prema poloa
jima 2. bataljona 11. KNOU brigade. Nakon dva sata borbe je odbijen i vra Zb. IV/25, str. 567.
01 Zb. IV/27, str. 420.
250

den u Ljubiju, uz dva mrtva i 20 ranjenih. Bataljon je zarobio dva neprija


teljska vojnika i zaplijenio dvije puke i 500 metaka.
Dijelovi 4. bataljona 11. brigade su 6. juna postavili zasjedu u istonom
dijelu sela Brieva, izmeu Otre Luke i Rasavaca. Naila je neprijateljska
jedinica, na koju je iznenadno otvorena vatra, pa je ubijeno deset i ranjeno
petnaest neprijateljskih vojnika. Bataljon nije imao gubitaka.92
U selu Ovanjskoj neprijatelj je 26. juna obiao i s lea napao na logor
2. bataljona 11. krajike NOU brigade. Usmjerio se prema mjestu s kojeg je
tukao protivavionski mitraljez. Kada se mitraljez zakovao, neprijatelj je uspio
da ga se domogne, ali je u protivnapadu jedne ete 2. bataljona ispravan
preotet. U ovoj estokoj borbi neprijatelj je uspio da otme i pukomitraljez
od jednog niandije, ali tek onda kad je ovaj zadobio osam rana. Neprijatelj
je ipak odbijen uz gubitke od etiri mrtva i sedam ranjenih; u Bataljonu su
trojica ranjena, komandir i politiki komesar ete lake i jedan borac tee.83
Krajem juna tri bataljona 11. krajike NOU brigade nalazila su se na
liniji Tromea Digalovac Stara Rijeka, sa zadatkom da zatvore pravac
koji vodi od Ljubije prema Starom Majdanu, Sanskom Mostu i Podgrmeu.
U isto vrijeme na sektor Sanskog Mosta stigla je i 6. krajika NOU brigada,
ija tri bataljona posjedaju liniju Brdari Otra Luka Brievo, sa zadat
kom da zatvore pravac koji vodi od Prijedora i Ljubije prema Sanskom Mo
stu, dok njen 4. bataljon zaposjeda liniju Usorci Tomaica 1 sjeverne pa
dine Behremaginice. Zadatak ovog bataljona je bio da kontrolie desnu
obalu rijeke Sane i pravac koji vodi od Prijedora preko Miljakovaca ka
Sanskom Mostu.
esta i 11. KNOU brigada imale su s ovakvim borbenim rasporedom,
zadatak, pored uobiajene odbrane slobodne teritorije ovog podruja, da omo
gue i nesmetan rad vijenicima ZAVNOBiH-a iz svih krajeva Bosne
i Hercegovine, okupljenim u Sanskom Mostu, da odre Drugo zasjedanje
ZAVNOBiH-a i u Zdeni Prvu zemaljsku konferenciju Narodnooslobodilakog
fronta Bosne i Hercegovine.
Kako se neprijatelj nalazio na nekoliko dominantnih kota u selu Brievu, 3. bataljon 6. krajike NOU brigade je dobio zadatak da ga protjera.
Bataljon je 30. juna rasporedio udarne grupe, od kojih su neke bez borbe
zaobile neprijatelja s lea da ga tada napadom iz pozadine iznenade. Nepri
jatelj je imao jedanaest mrtvih i esnaest ranjenih, koje je pod jakom vat
rom mitraljeza izvukao prema Runjavici. Bataljon je imao jednog poginulog
(drugaricu) i jednog lake ranjenog borca.94
Jedna eta njemake 373 divizije Tigar i dvije satnije ustake efkine
milicije iz Ljubije krenule su u pravcu Stare Rijeke, s namjerom da dou u
Stari Majdan i zaposjednu poloaje na Halilovia brdu, iznad sela Devara.
Dijelovi 6. brigade doekali su neprijatelja i nakon tri sata borbe razbili ga
i natjerali u bjekstvo. Dijelovi Brigade zali su neprijatelju iza lea, pa se on
morao probijati kroz streljaki stroj partizana. Ubijeno je osam neprijatelj
skih vojnika i dva oficira, ranjeno etrnaest, od kojih dva oficira, koji su
podlegli ranama, a meu njima i ustaki komandant efko Hadiahmetovi.
92 Zb. IV/26,
93 Zb. IV/27,
94 Isto.

str. 361366.
str. 95.
251

Brigada je imala dva poginula i etiri ranjena borca. Zaplijenjen je pukomitraljez, automat, etrnaest puaka, pitolj, tri rune bombe i druga vojna
sprema. Odmah iza toga neprijatelj jaine 150 do 200 vojnika napao je na
3. bataljon 6. brigade, ali je odbaen na polazne poloaje. Neprijatelj je imao
jedanaest mrtvih i osam ranjenih, dok je bataljon imao etiri ranjena borca.
Manja neprijateljska patrola probila se 22. jula u selo do logora 4. bata
ljona 6. brigade u Starom Majdanu i ubila jednog borca koji je uvao konje.
Krajem jula bataljoni 6. krajike NOU brigade nalazili su se na sektoru
desno od rijeke Sane: u Usorcima, Rakeliima, Tomaici i Mariki, sa zadat
kom da brane slobodnu teritoriju oko Sanskog Mosta od neprijateljskih na
pada sa pravca Prijedor Ivanjska.
Dva bataljona 11. krajike NOU brigade zaposjela sU poloaje na liniji
Stara Rijeka, Tromea, Brievo, Stari Majdan, sa zadatkom da zatvaraju pra
vac od Prijedora prema Sanskom Mostu. Jedan bataljon ove brigade bio je u
Radomirovcima radi ometanja neprijateljskog saobraaja na cesti i pruzi
Prijedor Bosanski Novi.95
U avgustu 1944. godine bataljoni 6. i 11. krajike NOU brigade nastavili
su borbe s neprijateljskim jedinicama, ali sada vie napadajui na pojedine
neprijateljske jedinice.
Jedna eta 2. bataljona 11. krajike NOU brigade 7. avgusta u zasjedi je
doekala neprijateljsku jedinicu koja je iz Ljubije krenula prema Staroj
Rijeci. Nakon kratke borbe ubijena su dva neprijateljska vojnika, a tri su
ranjena; napada se povukao.
Jedna desetina 3. bataljona 11. krajike NOU brigade 22. avgusta posta
vila je zasjedu na cesti Prijedor Sanski Most, u selu Rasavcima. Na zasje
du su naili etniki komandiri Lazo Mareta i Milo Perii s dva kurira.
Iznenadnom vatrom sva etiri etnika su ubijena. Zaplijenjen je pukomitraljez, dva automata, tri pitolja, puka i devet bombi. Tako su na sanskoj
cesti zavrili ivot izdajnici Lazo Mareta i Milo Perii, prvi dvije godine
poslije, a drugi nakon godinu i po iza prelaska u etnike.
Ustae su iz Ljubije 24. avgusta pokuavale da prodru u Staru Rijeku,
ali ih je doekao 2. bataljon 11. krajike NOU brigade. Poslije krae borbe
neprijatelj se povukao u Ljubiju, uz neznatne gubitke.96
Dvadeset osmog avgusta 1944. godine izvrena je smjena jedinica na
poloajima izmeu Sanskog Mosta i Prijedora.
Podgrmeki odred preuzeo je poloaje od rijeke Sane preko Otre Lu
ke do Brieva, 1. bataljon, a od Brieva do Runjavice 2. bataljon, dok mu je
tab bio u Starom Majdanu. tab Podgrmekog odreda bio je u Bilbijama,
zaseoku sela Suhae (sanske).
Na podruju Mike Glave nalazio se jedan bataljon 6. krajike NOU
brigade, sa zadatkom zatvaranja pravca od Ljubije preko Suhae (novske) i
od Bosanskog Novog preko Crne Rijeke.
85

Izvjetaj taba 4. NOU divizije od 10. avgusta 1944. godine o borbama u julu
1944. godine, Zb. IV/28, str. 216224.
96 Izvjetaj taba 4. NOU divizije od 9. septembra 1944. godine o borbama u avgu
stu 1944. godine, Zb. IV/29, str. 223231.
252

Jedan bataljon 11. krajike NOU brigade nalazio se na poloajima u


Miljakovcima, sa zadatkom zatvaranja pravca Prijedor Sanski Most, dok
su tri preostala bataljona ove brigade blokirala Prijedor sa istone i sjeverne
strane.97
Bila je to koncentracija jedinica za napad na neprijateljski garnizon u
Prijedoru, koji je izvren nou 6/7. septembra 1944. godine.
Poslije osloboenja Prijedora, Ljubije i okolnih sela, 7. septembra 1944.
godine, slobodna teritorija se proirila sve do pred Bosanski Novi, te je San
ski Most ostao duboko u slobodnoj teritoriji i sve kasnije voene borbe bile
su daleko izvan njegovog teritorija, na banjalukom, novskom i krupskom
srezu. Na sanskom srezu, ni u bliim susjednim krajevima, nije bilo borbi,
izuzev sa manjim grupicama etnika, koji su se nakon razbijanja njihovih
pokrovitelja u Prijedoru, Nijemaca i ustaa, skrivali po Manjai, Timaru i
Zmijanju, upadali u granina sela sanskog sreza, muki napadajui usamljene
borce koji su se kretali slobodnom teritorijom, ili na lanove seoskih NOO.
Sve operativne jedinice NOVJ nakon osloboenja Prijedora samo su se
na prolazu zadravale na sanskom srezu, jer su sve njihove dalje operacije
voene daleko izvan ovog sreza.
tab 5. korpusa NOVJ izdao je 16. septembra 1944. godine, nakon oslo
boenja Prijedora i Ljubije zapovijest za napad na neprijateljeve garnizone
u Banjaluci i Bosanskoj Gradici. Meutim, kada je uslijedilo povlaenje
jedinica NOVJ iz Banjaluke, iz grada se, sa brigadama, povuklo i oko 5.000
graana (ljudi, ena, djece) koji nisu htjeli dalje ostati pod ustakom i oku
patorskom vlau. Oni su preko Bronzanog Majdana doli u Sanski Most,
gdje su ih narodnooslobodilaki odbori grada, optine, sreza i drugi organi i
komande prihvatili i smjestili kod stanovnika Sanskog Mosta i oblinjih sela.
Poslije operacije na Banjaluku i Bosansku Gradiku 4. NOU divizija je
dola na sanski srez i nakon kraeg odmora poetkom oktobra 1944. godine
krenula na sektor prema Travniku, dok je prema Banjaluci i uporitima sje
verno od tog grada ostala 29. NOU divizija, iji se tab privremeno smjestio
u Sanski Most. Prema neprijateljskim uporitima u Bosanskom Novom, Ko
stajnici i Bosanskoj Dubici bile su jedinice Podgrmekog NOP odreda i
Kozarske grupe NOP odreda.
Jedna od prvih velikih i znaajnih borbi na novom podruju 4. NOU
divizije bila je bitka za osloboenje Travnika, sa mnogim selima prema
Busovai. Na tom sektoru brigade 4. NOU divizije su vodile teke borbe sve
do kraja marta 1945. godine, a onda su krenule i zajedno s ostalim divizija
ma u borbu za osloboenje Kaknja i Sarajeva, a potom u zavrne borbe za
osloboenje Karlovca, pa nekih gradova u Sloveniji.
Te zime, 1944/45. godine, veina boraca Podgrmea, i sanskog sreza,
bila je u brigadama 4. NOU divizije, zatim u proleterskim i drugim kraji
kim udarnim brigadama i divizijama. Vodili su borbe daleko od svog zavi
aja, od Podgrmea, u dolini rijeke Bosne, u centralnoj i istonoj Bosni,
Crnoj Gori i Srbiji. Mada se 4. NOU divizija krajem 1944. godine i januara-marta 1945. godine nalazila na prostoriji TravnikZenicaLavaKakanj
Visoko, bilo je mogue stanovnitvu iz Podrgmea odravati veze s bor
a7

Izvjetaj taba 15. krajike brigade od 31. avgusta 1944. godine, Zb. IV/28,
str. 490491.
253

cima u toj diviziji. Naime, radila je partizanska eljeznica od Prijedora pre


ko Sanskog MostaSrneticeJajcaDonjeg Vakufa do Travnika, odakle se
moglo produiti i pjeice, ili kakvim prevoznim sredstvom do jedinica na
poloajima prema rijeci Bosni. Skoro da nije bilo dana da neke Podgrmelije, najee grupe ena, ne krenu na taj dugi put do Travnika i rijeke Bo
sne, da bi vidjele svoje najroenije, ali da bi vidjele i svoje omiljene koman
dire, komandante i komesare, od kojih su mnogi bili u pjesmama slavljeni.
Svaki taj dolazak pozadinaca Podgrmelija u jedinicu, na poloaj, bilo je
slavlje ne samo za onog iji su rod ve i svim ostalim borcima. Bio je to

Prva stranica lista Nae vijesti od 15. II 1945. godine, organa Okrutnog
odbora NOF-a za Podgrme.
254

susret sa zaviajem, a daleko od zaviaja. Posjetioci su sa sobom nosili po


klone: odjevne predmete (najee prsluke, arape i rukavice), omiljene na
mirnice, darujui ne samo svog mua, brata, sestru, roaka ve i mnoge
druge borce. Jedni druge upoznavali su sa novostima u zaviaju, odnosno
na poloaju, saznavali da li je ko poginuo ili ranjen, da li je ko umro u selu,
ali te jeseni i zime saznavali i o znaajnim priznanjima koja su podgrmeki
borci dobij ali: prva odlikovanja i prve Spomenice 1941.
ee su borci, itave jedinice, pisali pisma drutveno-politikim orga
nizacijama u Podgrme, kao to su ene i omladina Podgrmea pisali po
zdravna pisma svojim borcima koji su se nalazili daleko od zaviaja. Tako
je te zime, pored mnogih drugih, u Podgrme stiglo i pismo boraca i ruko
vodilaca 6. krajike NOU brigade upueno majkama i sestrama Podgrmea,
a koje je potpisao komandant major Milani Miljevi. Odmah je uslijedio
i odgovor majki i sestara Podgrmea, krajem januara 1945. godine, u kojem
izmeu ostalog pie:
. . . Vi borci i rukovodioci este brigade, junaci iz etvrte ofanzive i
drugih bojeva, vodite i danas krvave borbe po centralnoj Bosni branei ast
i slobodu svoga naroda. Ponosimo se vaim uspjesima i slijedimo vas u mi
slima gdje god vi bili .. .98
U podgrmekim novinama Nae vijesti, organu najprije Okrunog NOO,
pa Okrunog odbora NOF-a za Podgrme, bile su informacije kako o doga
ajima u svijetu tako i na pojedinim bojitima u Jugoslaviji. Stanovnitvo
sanskog sreza je saznavalo i o borbama koje vode njihove jedinice i njihovi
borci, podgrmeki borci u NOV. Radovali su se svakom novom uspjehu,
svakom novoosloboenom gradu u naoj zemlji.

FORMIRANJE 15. KRAJIKE NOU BRIGADE


Naredbom taba 5. korpusa NOVJ broj 18. od 26. marta 1944. godine,
od Sanskog i Ribnikog NOP odreda formirana je 15. krajika NOU briga
da. Za komandanta Brigade postavljen je kapetan Jovo Medi, dosadanji
komandant Sanskog NOP odreda, a za politikog komesara ore Maran,
dotada komesar Sanskog NOP odreda. Za zamjenika komandanta postavljen
je kapetan Rade Erceg, dotada komandant 3. bataljona 6. krajike NOU bri
gade i za zamjenika politikog komesara postavljen je Duan Vujatovi, do
sadanji politiki komesar 4. bataljona 6. krajike NOU brigade. Meutim,
Duan Vujatovi nije doao na navedenu dunost, jer je tab 5. korpusa u
meuvremenu promijenio svoju naredbu, pa imenovanog postavio za poli
tikog komesara Udarnog NOP odreda. Na dunost zamjenika politikog ko
mesara Brigade doao je Lazar Gajanovi, dosadanji zamjenik politikog
komesara Podgrmekog NOP odreda.
Brigada je dobila zadatak da djeluje na podruju istono od Sanskog
Mosta prema Bronzanom Majdanu, i da vodi borbu protiv etnikih grupica
koje su upadale u sela ovog kraja.
Petnaesta brigada ula je u sastav 39. NOU divizije, formirane istom
naredbom taba 5. korpusa. Za komandanta 39. NOU divizije postavljen je
pukovnik Vojo Todorovi, na dunost politikog komesara Niko Jurini i
98

List Osloboenje od 26. januara 1945. godine, str. 5.


255

za zamjenika komandanta Milan Zori, major, dotadanji komandant 13. kra


jike NOU brigade. Divizija je dobila naziv Banjaluka i u nju su ule
13. i 15. krajika NOU brigada, zatim Udarni odred, Zmijanjski odred, Ba
njaluki odred i Pljevaljski odred, koji je istom naredbom dobio naziv
Mrkonjiki NOP odred.
tab 5. korpusa istom naredbom je odredio operativnu prostoriju 39.
NOU divizije, teritoriju izmeu rijeke Sane i Vrbanje, na jug do planinskog
masiva Klekovaa Vitorog, na sjever istoni obronci Kozare i Lijeve-polje,
sve do rijeke Save."
Petnaesta krajika NOU brigada odmah nakon formiranja nastavila je
akcije, koje su ranije izvodili Sanski i Ribniki NOP odredi. U izvjetaju
taba 15. krajike NOU brigade od 5. maja 1944. godine stoji da je Sanski
NOP odred od svog osnivanja, potom kao 15. krajika NOU brigada, za
kljuno do 1. maja 1944. godine ubio 90 etnika i 29 legionara, ranio 77 et
nika i sedam ustakih milicionera i zarobio 86 etnika i jednog milicionera.
Odred, odnosno Brigada zaplijenili su: teki minobaca, teki mitraljez, pet
pukomitraljeza i 85 puaka. U tim borbama osloboena su sela Gornje i
Donje Sokolovo, Kozica, Tramonja, Kmeani, Stratinska, Obrovac, Melina,
Slavii, Jelii, Piskavica, Bronzani Majdan, Vilusi, Donji Pervan i Golei.
Bila su osloboena jo nekolika sela, ali su ih etnici ponovo okupirali. U
osloboenim selima za Odred, odnosno Brigadu, mobilisano je 611 boraca.
U Odredu, odnosno Brigadi obueno je za rukovanje automatskim orujem
236 boraca, a 45 boraca je nauilo pisati. U osloboenim selima organizovana su etiri seoska i jedan optinski NOO, odrano est zborova i 34 kon
ferencije naroda i boraca.100
Sredinom i drugom polovinom 1944. godine tab 15. krajike NOU
brigade sainjavali su: Rade Erceg, major, komandant, Branko Kara, ma
jor, politiki komesar, Branko Tanjga, kapetan, zamjenik komandanta,
Branko Todi, kapetan, zamjenik politikog komesara. Intendant Brigade
je bio Gojko Markovi, referent saniteta Zorica Mitrov, potporunik, a ef
kancelarije Branko Stupar, potporunik.
Sauvan je spisak cjelokupnog rukovodnog kadra u ovoj brigadi, kao
zabiljeka zamjenika politikog komesara brigade Branka Todia, naprav
ljena krajem 1944. godine.101
1. bataljon:
tab: komandant Milan Macanovi, porunik, politiki komesar Rajko
Jovi, kapetan, zamjenik komandanta evo Vasilije, porunik i zamjenik
politikog komesara Obrad Baii, porunik. Referent saniteta bila je Lju
bica Stjepi, intendant Mirko Pljaji i ef Obavjetajnog centra Kojadin
akovi.
2. bataljon:
tab: komandant Gojko Babi, porunik, politkomesar Mihael Miheli, kapetan, zamjenik komandanta Kljaji Mile, porunik i pomonik politkomesara Pero Grbi, porunik. Referent saniteta je bila Boja Latinovi,
intendant Savi i ef Obavjetajnog Mlado Laki.
3. bataljon:
tab: komandant Mirko Lisica, porunik, politkomesar Duan Baji,
kapetan, zamjenik komandanta Milorad Galoki, potporunik, pomonik politkomesara Luka Karanovi, referent saniteta Danica obot i intendant
Mirko Stanevi.
00 Zb. IV/23, str. 476480.
100Zb. IV/25, str. 116117.
101Orginalna zabiljeka u arhivu

autora.

4. bataljon:
Sastav taba nije zabiljeen, jer je vjerovatno bio u formiranju.
U sastavu 15. krajike NOU brigade bile su i ove jedinice:
Izviaka eta brigade: komandir Duan Luar, politiki komesar Sejdo Saraevi, porunik;
Radna eta: komandir Duan Deki, potporunik, politiki komesar
Ljubo Gaji, porunik;
Tehnika eta: komandir Mladen Babi, politiki komesar Bogdan u
librk, porunik;
eta za vezu: komandir Branko Kondi, politiki komesar Marjanovi,
porunik, zamjenik komandira Nikola Banovi, pomonik politkomesara
Uro Banovi, potporunik.
Sanitet: zamjenik referenta Luka Plea, upravnik Boo Erak, politkomesar oro Vuen, porunik.
Tada, krajem 1944. godine jo uvijek najvei broj komandnog vojnog
kadra u etama nije bio proizveden u oficirske inove, dok su politiki ko
mesari i njihovi pomonici automatski postavljanjem na tu dunost dobijali odgovarajui rang: politiki komesar brigade rang majora, politi
ki komesar bataljona rang kapetana, politiki komesar ete rang po
runika, a njihovi zamjenici po jedan rang manje.
Poetkom 1945. godine, 15. krajika NOU brigada je imala etiri bata
ljona, tehniku, izviaku, radnu i etu za vezu, pionirski vod, artiljerijski
divizion i grupu za veterinu, ukupno 1.952 borca, podoficira i oficira, nao
ruanih sa 1.039 puaka, 88 pukomitraljeza, etiri teka mitraljeza, 83 auto
mata, 85 pitolja, devet pt puaka, 18 tekih i pet lakih minobacaa, dva
don-bula i dva protivtenkovska topa.102
Tada, pri kraju rata, komandant Brigade je bio Branko Tanjga i poli
tiki komesar Danilo idara.
15. krajika NOU brigada je od svoga formiranja do zavretka rata
djelovala na prostoriji odreenoj jo kada je formirana marta 1944. godine,
u sastavu 39. NOU divizije.

KOMANDE I USTANOVE U SANSKOM MOSTU I NA SREZU


Neprijatelj je u proljee 1944. godine tri puta bombardovao Sanski
Most, i to dva puta u aprilu i jednom 1. maja. Tim bombardovanjima ne
prijatelj je pokuao da razori zgrade u kojima su se nalazile Komanda mje
sta i Sreski komitet KPJ, eljezniki most na pruzi Sanski MostSanica, ku
u Zurunia i most na rijeci Sani. Rezultat toga je bio da je oteeno ne
koliko kua, tri poginula civila, a sedam lake ranjeno.
Komanda mjesta u Sanskom Mostu je mnogo uradila za mobilizaciju
ljudstva u NOV i snabdjevanje jedinica. Ona je stvarno djelovala na pod
ruju itavog sreza. Tokom zime 1943/44. godine komandant Komande mje
sta u Sanskom Mostu je bio Dako Nedimovi, a zamjenik komandanta Du
an Despot. Nakon kraeg vremena za komandanta je doao Duan Despot.
Na dunosti pomonika komandanta dosta brzo su se smjenili Milan Pra
talo, potom oro Sredi, pa Rajko urevi. A onda je, aprila 1944. go
dine za komandanta mjesta doao Mio Jokanovi, a za pomonika koman
102

Zb. IV/33, str. 600601.

17 Srez S. Most u NOB

257

danta Mihajlo Bjelovuk. Nakon kraeg vremena za komandanta je ponovo


doao Duan Despot. Kao zamjenik komandanta vodio se i Simo eli, vi
jenik ZAVNOBiH-a.
Nakon osloboenja Rudnika Ljubije, oktobra 1943. godine, premjetena
je Komanda mjesta iz Budimli-Japre u Rudnik Ljubiju, koji je sa svim
okolnim selima pripao novskom srezu. Ubrzo potom dolo je do ukidanja
i Komande mjesta u Luci-Palanci, uz preseljenje Komande Podgrmekog
podruja iz Majki-Japre u Luci-Palanku.

Grupa rukovodilaca iz Bosanske krajine u Sanskom Mostu, u jesen 1944. god.

Poetkom 1944. godine i u narednim proljetnim mjesecima na podru


ju sanskog sreza bila su sva okruna rukovodstva Podgrmea i veina ob
lasnih rukovodstava Bosanske krajine:
Okruni NOO za Podgrme, izabran 24. avgusta 1943. godine na konfe
renciji u Haanima, nalazio se u prvo vrijeme u popovoj kui u Donjoj Majki-Japri, a potom se poetkom 1944. godine preselio na Radanovo polje u
kue Lukia.
Okruni komitet KPJ za Podgrme je u ovom periodu najdue bio u
Majki-Japri u kui Paje Dakule.
Oblasni NOO za Bosansku krajinu, izabran na konferenciji odranoj
28. septembra 1943. godine u Mrkonji-Gradu, u toku tzv. este neprijatelj
ske ofanzive, poetkom 1944. godine doao je u Majki-Japru, gdje se smje
stio u kue Nikole i ure Dakule, u istu zgradu u kojoj se nalazio i Okru
ni NOO.
258

Komanda Podgrmekog podruja je krajem 1943. godine preseljena iz


Kozina u Luci-Palanku, gdje se smjestila u bivu andarmerijsku kasarnu.
Okruni odbor USAOJ-a je poetkom 1944. godine iz Potkalinja doao
u Majki-Japru i smjestio se u kue Jove Majkia, zvanog Popadi.
U Majki-Japri se nalazila Okruna ambulanta, u Kozinu Bolnica a u
Luci Palanci i Majki-Japri odjeljenja ove bolnice, dok je Bolnica 4. divi
zije tada bila u Lipniku, u kuama Bajia, a hirurka ekipa 4. divizije u Miljevcima, a jedno vrijeme u Sanskom Mostu.
Na Meeem Brdu i u Sanikoj Rijeci u ovom periodu bio je tab
5. korpusa NOVJ, dok se tab 4. NOU divizije nalazio jedno vrijeme u San
skom Mostu, a potom, martamaja 1944. godine u Zdeni.
Boravak okrunih i oblasnih rukovodstava i vojnih tabova, ustanova
i komandi u Sanskom Mostu, ili na podruju ovog sreza, veoma se snano
odraavao na cjelokupnu vojnu, politiku, drutvenu, kulturno-prosvjetnu i
drugu aktivnost. lanovi rukovodstava drutveno-politikih organizacija i ta
bovi pruali su neposrednu pomo rukovodstvima i organizacijama u mjestu
i srezu da lake organizuju mnogostruke djelatnosti u jednom slobodnom
gradu i na slobodnoj teritoriji. Prisustvo svih tih ustanova u Sanskom Mo
stu i nekim selima sanskog sreza unosilo je veliku ivost u ivot ove sre
dine. Iz svih dijelova Bosanske krajine i centralne Bosne dolazili su i pro
lazili mnogi partijski, politiki i vojni rukovodioci, koji su prisustvovali
brojnim sjednicama, sastancima i savjetovanjima, podnosili izvjetaje, ras
pravljali o situaciji i primali zadatke. Na ulicama Sanskog Mosta svaki dan
su se viali novi ljudi, ili oni poznati, koji su hitali nekim za njih vanim
poslom. Sretali su se drugovi koji se nisu dugo viali i vidno ispoljavali
svoju radost nenadanim susretima. Putevima prema Luci-Palanci, Lipniku,
Majki-Japri, Jelainovcima, Meeem Brdu i Benakovcu hitali su pjeke
ili na konjima kuriri, komandiri, komandanti, lanovi komiteta KPJ i SKOJ-a,
odbornici i obini borci svaki sa nekom porukom, izvjetajem, zadatkom,
paketom ili tovarom. Ili su na teren ili sa terena, kako se tada govorilo..
Sve to komuniciranje, odlasci, prolasci i dolasci nametali su Komandi mje
sta i drugim rukovodstvima u gradu i srezu mnogo poslova oko zbrinjava
nja, smjetaja, ishrane i snabdijevanja svim moguim potreptinama. Zbog
toga je, pored organizovanja stalnih kuhinja za one ije su ustanove i ta
bovi bili u gradu i sanskim selima, trebalo svakodnevno omoguavati i is
hranu brojnim prolaznicima, kojih je iz dana u dan bivalo sve vie.
Neprijatelju je bilo poznato da se u Sanskom Mostu i okolini nalazi
velik broj komandi i ustanova NOP-a i on je vrio pripreme da, kada skupi
dovoljno snaga, prodre u grad, uniti, razbije ili due vrijeme onemogui
aktivnost organizacija NOP-a. Radi odbrane slobodne teritorije Podgrmea
i samog Sanskog Mosta, jae jedinice NOV su bile orijentirane za zatvara
nje pravaca koji od Prijedora i Banjaluke vode ka Sanskom Mostu. Pored
toga, da bi se izbjegla svaka eventualnost, tab 4. NOU divizije je naredio
da se postave znatne koliine eksploziva na stubove mosta preko rijeke Sa
ne u Sanskom Mostu. Taj zadatak je povjeren poznatom diverzantu Avgustu
Pavliu.103
tos Avgust Pavli, radnik, mehaniar, partizan od maja 1942. godine, hrabar diver
zant- demontirao velik broj neeksplodiranih avionskih bombi, topovskih gra
nata i minobacakih mina. Bio je veliki majstor u pravljenju nagaznih mina
protiv tenkova, vozova i si. Prilikom demontae jedne avionske bombe poginuo
je kod Bugojna krajem 1944. godine, zajedno sa svojim pomonikom, omla
dincem Stevom emijem.
259

Kada su jake neprijateljske snage uspjele 8. maja 1944. godine prodri


jeti u Rudnik Ljubiju, a zatim 10. maja u Staru Rijeku, iz Sanskog Mosta
i Zdene i jo nekih sela su se evakuisale sve komande i pozadinske usta
nove u Dabar, Eminovce, Luci-Palanku i druga sela, a u gradu je ostala sa
mo Komanda mjesta sa svojom straom i zatitni dijelovi 4. NOU divizije.
Kada je 11. maja 1944. godine, oko podne, stiglo obavjetenje da se jaka
njemaka kolona, ojaana artiljerijom, minobacaima i sa vie tenkova pro
bila u Stari Majdan i da kree prema Sanskom Mostu, tab 4. divizije na
redio je da se most porui, pa je Avgust Pavli aktivirao pomou elektrinog
upaljaa eksplozivno punjenje. Odjeknula je snana eksplozija i betonski
most na rijeci Sani u Sanskom Mostu, sagraen 1938. godine, prelomljen je
na est mjesta i sa tri svoja dijela pao u rijeku. Nikakva vozila nisu vie
mogla prelaziti preko mosta. Toga dana, 11. maja, oko 16 sati, od pravca
Ljubije i Stare Rijeke dola je cestom do poruenog mosta na Sani nepri
jateljska motorizovana kolona. Nijemci su stali, ispalili nekoliko granata
prema zaseocima Aganovii i Karii, ne pokuavajui da prodiru ni prema
Krkojevcima, ni prema Kamengradu i Luci-Palanci, a ni prema Zdeni. Po
to se bliila no, Nijemci su odluili da tu ne zanoe, nego su se vratili
prema Ljubiji i Prijedoru. To je bio zadnji njihov boravak u Sanskom Mo
stu. Ustae su pozvale neke svoje pristalice da i oni napuste grad i krenu
s Nijemcima za Prijedor. Odazvalo im se oko 80 graana, meu kojima i
jedan broj izbjeglica koje su ivjele u gradu. Ve istu veer prve grupe
partizana vratile su se u grad, a narednih dana i sve ostale institucije, koje
su i prije ovog prodora neprijatelja bile u Sanskom Mostu ili blioj okolini.

OTKRIVANJE, HAPENJE I OSUDA NJEMAKIH PIJUNA


Prilikom borbi u Banjaluci zaplijenjene su i arhive pojedinih ustakih
nadletava. U mnotvu raznih izvjetaja, dopisa i drugog pronaena su i
pisma koja je neki nepoznati ustaki i njemaki pijun slao iz osloboenog
Sanskog Mosta u Banjaluku. U njima je izvjetavao o rasporedu i kretanju
jedinica NOVJ, o rasporedu ustanova narodnooslobodilakog pokreta u San
skom Mostu i okolini i druge podatke koji su bili od interesa za Nijemce
i ustae. Oblasno odjeljenje OZN-e (Odjeljenje zatite naroda), naelnik Ni
ko Jurini, koje se nalazilo u Sanskom Mostu, uhapsilo je neke pojedince
na koje je u prvi mah posumnjalo, meutim, prilikom istrage nije se moglo
pouzdano utvrditi ko je dostavljao pijunske izvjetaje, pa je uhapene pu
stilo iz zatvora, a materijal je predalo Opunomostvu OZN-e za sanski srez
da nastavi kontrolu. U Opunomostvu OZN-e sanskog sreza, nakon proua
vanja zaplijenjenih dokumenata, posumnjali su na sasinskog fratra fra Mi
roslava Bu^uka. Tada zatrae od Prosvjetnog odsjeka Oblasnog NOO, koji je
takoe bio u Sanskom Mostu, da od sveenika zatrae spiskove djece koju
bi trebalo Upisati u prvi razred osnovne kole. Kada su nakon nekoliko dana
stigli spiskovi, nije bilo spiska sasinskog upnika. Nakon urgencije dobijen
je spisak djece koji je on napisao, pa se utvrdilo da je njegov rukopis iden
tian rukopisu pijunskih izvjetaja. Tada je dalju istragu opet preuzela
OZN-a za Bosansku krajinu, koja je odmah uhapsila fra Miroslava Buzuka.
Kako su se u izvjetajima nalazili detaljni podaci o aerodromu u Krkojev
cima, ponovo su uhapena braa ivko i Joso Mijatovi iz Krkojevaca, u i

joj su se kui nalazile saveznike misije.104 Istraga je pokazala da je Marija


Ljevar,105 rodom iz Sasine, iz okupirane Banjaluke prvih dana maja 1944.
godine donijela pet golubova pismonoa i u kui seljaka Ivana Ljevara u
Sasini predala ih fra Miroslavu Buzuku, zajedno s hranom za golubove, li
menim tubicama za izvjetaje, uputom o emu i kako treba izvjetavati,
mapama okoline Sanskog Mosta, na kojim treba oznaavati ciljeve i saoptila fratru da svoje izvjetaje potpisuje imenom Rudi. Izvjetaji su u prvo
vrijeme putem golubova ili kurira Katice ulenti i Izete Ibrahimpai slati
prvo u Prijedor do upnika Josipa Bekmana, a kad je on osloboen, direk
tno Nijemcima u Banjaluku.
Tokom istrage uhapeni su i braa Petar, Kazimir, Ladan i Ivica Kozi,
Mirko Ljevar i Tade alovi iz Sasine, Joso i ivko Mijatovi iz Krkojevaca,
zatim Katica ulenti, kuvarica fra Buzuka i Izeta Ibrahimpai. Istraga,
sasluavanje uhapenih i drugih svjedoka trajalo je vie nedjelja. Bilo je
potrebno istraiti djelovanje upnika Josipa Bekmana u Glamou, gdje je
1941. godine bio pobonik ustakog logornika i organizovao pokolj nedunog
naroda juna 1941. godine. Prilikom suoenja Petra Kozia, koji je bio bez
noge, sa takama, i fra Miroslava Buzuka, desio se ispad. Kozi je htio uda
riti fratra, psujui ga to ga je naveo na rabotu zbog koje sada odgovaraju
pred narodnim sudom.
Suenje ovoj grupi od dvanaest njemakih pijuna i narodnih nepri
jatelja odrano je 16. februara 1945. godine u Domu kulture u Sanskom
Mostu. Dvorana je bila prepuna. Vijee Vojnog suda Vojne oblasti 5. kor
pusa sasluavanjem optuenih nepobitno je utvrdilo da je optunica zasno
vana na vjerodostojnim dokazima.
Josip Bekman, Nijemac, rimokatoliki upnik, bio je ustaki pobonik
i pijun. Priznao je da se sastajao sa fra Buzukom i s njim dogovarao o
pijuniranju u korist nacistike Njemake, te da je pijunske izvjetaje slao
njemakoj komandi, najprije u Prijedoru, a kada su jedinice NOV oslobo
dile Prijedor, onda u Banjaluku. Priznao je da je u Prijedoru sakrio usta
kog zloinca Josipa Zandanu, tabornika u Sanskom Mostu za vrijeme po
kolja nedunog stanovnitva avgusta 1941. godine.
Fra Miroslav Buzuk, pritisnut dokazima i izjavama drugih optuenih
priznao je da je poetkom maja 1944. godine iz Banjaluke primio golubove
pismonoe i uputstva o slanju izvjetaja i da je njemakoj komandi u Ba
njaluci poslao tri izvjetaja u kojima im je javljao o rasporedu jedinica
NOV u Sanskom Mostu i okolini, o pripremi mosta na Sani za miniranje,
o pripremama neke vane partizanske konferencije u Sanskom Mostu (Dru
gog zasjedanja ZAVNOBiH-a) i radu partizanskog aerodroma u Krkojevcima, i drugim vanim dogaajima.
Sasluanjem ostalih osumnjienih utvreno je da su znali ta rade i
za koga rade. U toku suoenja fra Miroslava Buzuka i Petra Kozia, ovaj
naziva fra Buzuka nesretnikom i magarcem, kojega je on trebao potjerati
iz kue i razbiti mu glavu sjekirom. Optueni Tade avlovi je bio lan seo
104
Podatke o otkrivanju, hapenju i sasluavanju pijunske grupe upnika Josipa
Bekmana i fra Miroslava Buzuka, dao sam prema izjavi Mihajla Bjelovuka,
tada efa Opunomostva OZN-e sanskog sreza, datoj septembra 1972. godine.
105Poslije osloboenja Banjaluke, aprila 1945. uhapena, nad njom sprovedena
istraga i odrana sudska rasprava, pa je osuena na smrt.
261

skog NOO u Sasini, ali je uestvovao u obavjetavanju neprijatelja, a kada


je uhapen fra Buzuk, potpisao je predstavku narodnim vlastima da se pu
sti jer nije nita kriv. I ostali optueni su u cjelini priznali krivicu koja je
sasluavanjem i suoenjem utvrena. Narednog dana, 17. februara 1945. go
dine, Sudsko vijee Vojnog suda Vojne oblasti 5. korpusa, na osnovu sudske
rasprave i dokazane krivice izreklo je stroge, ali pravedne kazne: upnik
Josip Bekman, fra Miroslav Buzuk i jo petorica optuenih osueni su na
smrt strijeljanjem, na trajan gubitak graanskih prava i konfiskaciju imo
vine. Ostali su osueni na robiju, odnosno na prisilan rad od etiri do pet
naest godina i gubitak graanskih prava.106
Ve u svom mjesenom izvjetaju za februar 1945. godine Sreski ko
mitet KPJ izvjetava Okruni komitet KPJ za Podgrme da je veina naroda
pozdravila kanjavanje pijuna upnika i fratra i njihove saradnike za zlo
ine koje su poinili prema narodu i oslobodilakoj borbi.107
Otkrivanje, istraga i osuda pijunske djelatnosti dvojice fratara i nji
hovih pomagaa bili su poetni koraci novoorganizovane slube Odjelje
nja zatite naroda (OZN-e) i njeni prvi uspjesi na sanskom srezu u borbi
za uvanje tekovina narodnooslobodilake borbe.

>08 Rekonstrukcija sasluavanja i suenja je data prema lanku Izdajnici u sve


enikim mantijama pred narodnim sudom, objavljenom u listu Osloboe
nje od 7. marta 1945. godine, str. 5.

107

Institut za istoriju Sarajevo, arhiv, br. kat. 5239.

XIII Sanski Most Centar slobodne


teritorije
Prodor neprijateljske motorizvane kolone od Ljubije i Prijedora do
Sanskog Mosta, 11. maja 1944. godine, kratkotrajno je prekinuo veoma iv
partijsko-politiki, kulturno-prosvjetni rad i drugu djelatnost u Sanskom
Mostu i doveo do malog zastoja tih aktivnosti i na samom srezu. Ubrzo je
uslijedila i nova velika neprijateljska ofanziva na slobodnu teritoriju, zapo
eta desantom faistikih padobranaca na Drvar 25. maja 1944. godine, pa se
oekivala provala jakih neprijateljskih snaga i na sanski pravac. Meutim,
neprijatelj nije ni pokuao da preko Sanskog Mosta prodire dublje u slo
bodnu teritoriju, zaobiao ga je i sa istone strane, orijentiui se od Ba
njaluke preko Manjae na Mrkonji Grad i Klju, a potom prema Bosan
skom Petrovcu, i sa zapadne strane, od Bihaa i Bosanske Krupe, vrei
prodor samo u pravcu Petrovca i Drvara, gdje mu je prijetilo unitenje
njegovih desantnih jedinica i gdje je imao glavni pravac udara. Tako se
Sanski Most i u ovoj proljetnoj neprijateljskoj ofanzivi naao izvan krup
nih vojnih zbivanja.
Kako je u ovoj tzv. sedmoj neprijateljskoj ofanzivi neprijatelj prokrstario veim dijelom kljukog i krupskog sreza i skoro svim podrujem
petrovakog, drvarskog, mrkonjikog i bihakog sreza, neke ustanove koje
su bile smjetene na kljukom srezu (Ribnik), prebacile su se na sansko
podruje, u Podgrme. Tada u Majki-Japru dolaze PK KPJ i Predsjednitvo
ZAVNOBiH-a, dok dio taba 5. korpusa NOVJ prelazi iz Gornje Sanice u
Zavalje i na Meee Brdo. Sve ostale ustanove koje su ve bile na sanskom
srezu, ostale su u svojim sjeditima i nastavile dalji rad, tek malo ometen
prohujalom neprijateljskom ofanzivom po susjednim krajevima.
Drugom polovinom 1944. godine u Sanskom Mostu su osim gradskih
i optinskih rukovodstava due vrijeme, ili stalno, sve do zavretka rata,
odnosno do reorganizacije nekih institucija, bila sljedea rukovodstva: ob
lasna i okruna rukovodstva KPJ, NOO, NOF-a, SKOJ-a, AF, Crvenog krsta
i OZN-e (Odjeljenje za zatitu naroda) i Komanda mjesta Sanski Most, uku
pno 26 rukovodstava ili komandi, ne raunajui optinska i gradska ruko
vodstva.
263

U to vrijeme oblasna, okruna i sreska rukovodstva ire svoju djelat


nost, stvaraju nove slube i proiruju broj zaposlenog osoblja. Vie to nisu
rukovodstva koja ine samo birani lanovi i poneki tehniki sekretar ili
kurir, ve ustanove koje imaju svoje slube i administraciju, koja je bivala
sve vea kako su se poslovi na sve iroj slobodnoj teritoriji razvijali i mno
ili.
Prije dolaska u Sanski Most neka oblasna i okruna rukovodstva i us
tanove su bili u selima sanskog sreza, u Luci-Palanci, Majki-Japri, Lipniku
i drugdje. Razumljivo da je i skoro cjelokupna briga oko snabdijevanja
ljudstva u ovim ustanovama i ustanova svim drugim: ogrevom, potrebnim
namjetajem i dr. padalo na teret gradskih, optinskih i sreskih rukovod
stava.

Na

sveanoj

Hazim

tribini

Bilalbegovi,

u
Sajo

Luci-Palanci
Grbi

Peji, Milan Daljevi, Duan uri i ostali.

264

oktobra

Slobodan

1961.

Marjanovi;

godine;
u

drugom

prvom
redu:

redu:
Lazo

1. DRUGO ZASJEDANJE ZAVNOBiH-a U SANSKOM MOSTU


Predsjednitvo ZAVNOBiH-a razmatralo je na sjednicama odranim 24.
i 25. aprila 1944. godine zakonske projekte o sastavu odsjeka pri ZAVNOBiH-u, pa je ocijenilo da je poslije odranog Drugog zasjedanja AVNOJ-a
i odluka koje je ono donijelo neophodno odrati novo zasjedanje ZAVNO
BiH-a.1
Na sjednici odranoj 9. maja 1944. godine u Ribniku Predsjednitvo
ZAVNOBiH-a je odluilo da se Drugo zasjedanje Zemaljskog antifaistikog
vijea narodnog osloboenja Bosne i Hercegovine odri 30. juna 1944. godi
ne i u tom smislu je uputilo pozive svojim lanovima.
Neprijateljski prodor i na podruje Kljua i Ribnika uticao je da se
Predsjednitvo ZAVNOBiH-a prebaci iz Ribnika u Podgrme. Tako su se ve
prvom polovinom juna 1944. godine u Majki-Japri nali lanovi Predsjed
nitva: dr Vojislav Kecmanovi edo, uro Pucar Stari, Avdo Humo, Hasan
Brki, Rodoljub olakovi, Osman Karabegovi, Too Vujasinovi, Vaso Butozan, Sulejman Filipovi i Muhamed Suduka.2 Predsjednitvo je prvu sjed
nicu u Majki-Japri odralo 17. juna 1944. godine. Dnevni red je bio: 1. Od
luka o zasjedanju, 2. Diskusija o projektima Deklaracije i odluka i 3. Razno.
Konstatovano je da su pozivi poslani svim delegatima, ali da e jedan
broj delegata iz istone Bosne teko moi do kraja juna stii i uzeti uea
u radu zasjedanja zbog neprijateljske ofanzive, koja je tamo bila u punom
jeku, zbog toga to su veze sa istonom Bosnom bile prekinute. Bilo je pri
jedloga da se eka njihov dolazak, meutim, veina je ocijenila da bi bio
veliki propust ako bi se zasjedanje odgaalo. Jedan broj vijenika iz istone
Bosne ve se nalazio u sastavu pokrajinskih institucija, a jedan broj u cen
tralnoj Bosni, gdje su doli iz Posavine i Trebave pred sedmu neprijateljsku
ofanzivu. Predsjednitvo je potom odluilo da se zasjedanje odri izmeu
2730. juna 1944. godine. Nakon toga pojedini lanovi Predsjednitva su
zadueni za izradu projekata dokumenata Zasjedanja.
1

Zapisnik sjednice Predsjednitva ZAVNOBiH-a od 2425. aprila 1944. godine,


ZAVNOBiH, dokumenta 19431944, str. 124..
Zemaljsko vijee Slovenije (Slovenski narodnoosvobodilni svet SNOS) ve je
imalo svoje drugo zasjedanje (odrano 19. februara 1944. g. u rnomlju), dok
je ZAVNOH pripremao svoje tree zasjedanje (odrano 89. maja 1944. godine
u Topuskom).
2 Muhamed Suduka, sudija i podupan u vlasti NDH 1941. godine, na sjednici
Predsjednitva ZAVNOBiH-a, odranoj 18. februara 1945. godine u Jajcu isklju
en je iz lanstva ZAVNOBiH-a, a dostavljen je prijedlog Predsjednitvu AVNOJ-a
da i ono to uradi, to je i uinjeno. Iskljuen je jer je u toku svog boravka
u NOP-u ispoljio neprijateljska shvatanja, povezao se s reakcionarnim i nepri
jateljskim elementima, dajui im upute i podrku u njihovom djelovanju protiv
NOP. Nastojao je skrenuti Muslimane sa puta punog uea u NOB, povezao se
s neprijateljskim elementima na neosloboenoj teritoriji. Isto, knjiga II, str.
126 i 152153.
3 Zapisnik sjednice Predsjednitva ZAVNOBiH-a od 17. juna 1944. odrane u Majkic-Japri. Isto, knjiga I, str. 153154.
265

Naredna sjednica Predsjednitva ZAVNOBiH-a je odrana isto u Maj


ki-Japri 21. juna, a i sljedea 22. i naredna 23. juna 1944. godine.4 Prvog
dana bilo je prisutno devet lanova, a na popodnevni dio sjednice su stigla
jo tri i na naredne sjednice ukupno 12. Sjednice su poinjale, obino, u
9 sati, radilo se do oko 13 sati i opet nastavljalo u 14 ili 15 sati, pa do 20
sati. lanovi Predsjednitva su se dogovorili i o drugim pitanjima, neposred
nog organizovanja i rada zasjedanja, pa su potom pred samo zasjedanje pre
li iz Majki-Japre u Sanski Most.
Nekoliko dana pred zasjedanje ZAVNOBiH-a u Sanski Most je stigao
Paaga Mandi, lan PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu, zaduen za organi
zaciju zasjedanja i na sjednici Sreskog komiteta KPJ upoznao lanove tog
foruma s odlukom da se zasjedanje odri u Sanskom Mostu. Na sastanku
komiteta je razraen plan priprema koje treba obaviti. Zakljueno je da se
zasjedanje odri u Domu kulture, koji treba urediti i dekorisati. Postignut
je dogovor o smjetaju i ishrani vijenika i gostiju, i o tome kako urediti
grad. Mihajlo Peji, sekretar Sreskog komiteta zaduen je za sve poslove
oko priprema u samom gradu, a organizacioni sekretar komiteta Paula Humek za prihvat i smjetaj delegata na podruju Luci-Palanke, Jelainovaca
i Majki-Japre, gdje e delegati boraviti sve do dana kada e poeti zasje
danje. Sve pripreme su vrene u najveoj tajnosti, da neprijatelj ne bi sa
znao i izvrio vazdune napade na grad i okolna sela, ili na drugi nain omeo
zasjedanje. Ni lanovi KPJ koji su radili najneposrednije na pripremama,
nisu znali kakva e konferencija biti odrana. Zapravo, niko od njih nije
zapitkivao o emu se radi, jer je tada vaio princip: izvriti postavljeni za
datak i ne biti previe radoznao.
Poslije sastanka Sreskog komiteta zapoele su neposredne pripreme
kojim je trebalo omoguiti uspjeno zasjedanje Vijea. Odlueno je da se
uredi sala Doma kulture i ostale prostorije za rad Predsjednitva i komi
sija i da se zasjedanje odrava nou, radi obezbjeenja od eventualnih ne
prijateljskih vazdunih napada. Po dolasku i prolasku mnogih grupa vije
nika iz svih krajeva Bosne i Hercegovine moglo se naslutiti da e se neka
vana konferencija odrati upravo u Sanskom Mostu, pa ipak bilo je ne
ophodno sauvati tajnost i karakter predstojeeg skupa. U pripremama je
uestvovalo dosta lanova KPJ u Sanskom Mostu, Luci Palanci, Jelainovcima i Majki-Japri. Za vrijeme samog zasjedanja, nakon nonog rada prve
veeri, vijenici su otili van grada, u susjedna sela na odmor i na veer,
1. jula ponovo su se vratili u grad i nastavili rad. To se ponovilo i 2. jula
izjutra, po zavretku zasjedanja, kada je veina vijenika opet otila u okol
na sela na odmor.
Komanda mjesta Sanski Most, Sreski NOO, kao i okruna podgrmeka
rukovodstva, imali su zadatak da doekuju vijenike ZAVNOBiH-a iz svih
oblasti Bosne i Hercegovine, kao i druge goste5, i da ih privremeno, do po
4 Isto, str. 155161.
5 Predsjednitvo ZAVNOBiH-a

je uputilo poziv sanskim fratrima, da kao gosti


uestvuju na zasjedanju fra Miroslav Buzuk i fra Ante eremet. Prvi je odbio
da doe, jer mu, navodno, brani biskup iz Banjaluke, dok je fra Ante eremet
pristao i sa ostalim vjenicima i gostima otiao u Lukie, u Majki-Japri. Tamo
su ekali 23 dana na poetak zasjedanja, fra eremet se razbolio, pa mu je
ukazana Ijekarska pomo, te je i on uestvovao u radu zasjedanja.
Kao gost pozvan je i sanski kadija Muhidin Hamidovi, koji se rado odazvao,
pa se pridruio ostalima u Majki-Japri. Bio je kao gost i na Prvom zasjedanju,
pa je tada izabran za vijenika ZAVNOBiH-a.

266

etka zasjedanja, smjetaju u blizini Sanskog Mosta. Delegati iz Hercego


vine, koje je predvodio Ugljea Danilovi, bili su smjeteni u Jelainovcima,
Tuk-Bobiji i Otiu, a delegati iz istone Bosne u Majki-Japri na Radanovom
polju. Tu je stigla i veina delegata iz Bosanske krajine i centralne Bosne.
Narod podgrmekih sela je s velikom ljubavlju doekivao drage goste,
vijenike ZAVNOBiH-a, primio ih u svoje domove i gostio kako to Podgrmelije znaju i hoe. A Podgrmelije su navikli da jo od poetka ustanka
u njihova sela dolaze poznati i istaknuti rukovodioci NOB na sastanke i sku
pove, da u njihovim selima borave tabovi i rukovodstva NOP, poevi od
istorijskog skupa u Suhopolju, odranog 21. avgusta 1941. godine, kada je
formirana Komanda gerilskih odreda KrupaSana, zatim dolaska taba Kra
jinske divizije, poetkom septembra 1941. i taba 1. krajikog NOP odreda
novembra iste godine. Sjeali su se dolaska Operativnog taba NOP odreda
za Bosansku krajinu, juna 1942. godine i mnogih konferencija ireg znaaja
odranih u ovim selima. Zato ih nije mnogo iznenadilo da se sada u njiho
vim selima okupljaju rukovodioci iz itave Bosne i Hercegovine na znaa
jan skup. Ovom narodu i ovom kraju bilo je to najvee i najljepe priznanje
za sve ono to su do tada uradili i emu i dalje doprinose u borbi protiv
okupatora i domaih izdajnika. Ti dani boravka vijenika u podgrmekim
sanskim selima bili su veliko slavlje naroda i delegata NOB iz svih oblasti
Bosne i Hercegovine.
I doao je istorijski dan za Sanski Most, 30. juni 1944. godine. Ovaj
mali grad je bio pun delegata-vijenika ZAVNOBiH-a i ostalih gostiju koji
su doli na zasjedanje. etali su malim ulicama, ivo raspravljajui pored
rijeke Sane. Neekajui zakazani poetak zasjedanja, vijenici su poeli do
laziti u Dom kulture i zauzimati svoja mjesta. Na Drugom zasjedanju
ZAVNOBiH-a prisustvovali su lanovi saveznikih vojnih misija: Sovjetskog
Saveza, Velike Britanije, Sjedinjenih Amerikih Drava. Bio je tu i izaslanik
Zemaljskog antifaistikog vijea narodnog osloboenja Hrvatske.
Tano u 21 sat, u petak 30. juna 1944. godine, u sveano ukraenoj i
prepunoj sali Doma kulture Drugo zasjedanje je poelo simbolino: na po
zornici tri borca narodnooslobodilake vojske istovremeno su razvili tri za
stave: jugoslovensku, srpsku i hrvatsku. Dug i buran aplauz svih prisutnih
pozdravio je ovaj in, kojim se podsjetio na ostvareno bratstvo i jedinstvo
naroda Bosne i Hercegovine. Potom je dr Vojislav Kecmanovi edo, pred
sjednik ZAVNOBiH-a, otvorio Drugo zasjedanje Zemaljskog antifaistikog
vijea narodnog osloboenja Bosne i Hercegovine. Pored njega su za pred
sjednikim stolom bili Sulejman Filipovi i dr Jakov Grguri, lanovi Pred
sjednitva. Poto je pozdravio sve vijenike, lanove saveznikih misija i iza
slanika ZAVNOH-a, dr Vojislav Kecmanovi je predloio, a prisutni usvojili,
da se poalje pozdravni telegrami Predsjednitvu AVNOJ-a i maralu Jugo
slavije Josipu Brozu Titu, predsjedniku Nacionalnog komiteta osloboenja
Jugoslavije.
itanje telegrama vjenici su pozdravili burnim klicanjem: ivio Mar
al Tito! i dugotrajnim aplauzom.
Opis rada Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a, kao i citirani telegrami i Deklara
cije su prema Zborniku dokumenata ZAVNOBiH-a, dokumenti 19431944. go
dine, knjiga I, str. 164278 i prema knjizi Drugo zasjedanje ZAVNOBiH-a, San
ski Most 1944, izdanje Narodne skuptine NRBiH, Sarajevo 1954. godine.
267

Poto Predsjednitvo AVNOJ-a nije moglo uputiti svoga predstavnika


na ovo zasjedanje, poslalo je telegram, koji je proitao predsjedavajui dr
Vojislav Kecmanovi:
alei to nam nije mogue prisustvovati Drugom zasjedanju Zemalj
skog antifaistikog vijea Bosne i Hercegovine, aljemo zasjedanju prvog
narodnog predstavnitva Bosne i Hercegovine nae najtoplije pozdrave. Svo
jom svijeu i junakom borbom svih njenih zbratimljenih naroda, Bosna
i Hercegovina pretvorena je u jedno od najvanijih ognjita oslobodilake
borbe svih naih naroda. U toj borbi pripala je Bosni i Hercegovini asna
uloga najglavnije spone izmeu svih zemalja Jugoslavije, uloga bojita naih
najslavnijih bitaka, tla na kojem se naa Narodnooslobodilaka vojska ra
zvila do svoje dananje moi, i u kojoj su, u Bihau i Jajcu, udareni temelji
Demokratske Federativne Jugoslavije.
elimo plodan rad Zemaljskom antifaistikom vijeu Bosne i Herce
govine, kao prvom narodnom parlamentu, vrhovnom organu narodne drav
ne vlasti Bosne i Hercegovine, ravnopravne federalne jedinice u sastavu De
mokratske Federativne Jugoslavije ...
Potom je vijenike Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a pozdravio Nikola
Rupi, predstavnik ZAVNOH-a.
Predsjedavajui je proitao Odluku o sazivu zasjedanja i potom pri
jedlog dnevnog reda od 22 take, pa su u Predsjednitvo izabrani: dr Voji
slav Kecmanovi, uro Pucar, Avdo Humo, dr Jakov Grguri, Novak Mastilovi, pukovnik Sulejman Filipovi, pukovnik Todor Vujasinovi, Rodoljub
olakovi, Hasan Brki, Boko Hadi i Duan Grk.
Predsjednitvo ZAVNOBiH-a predloilo je zasjedanju da primi 23 nova
vijenika, to je usvojeno, tako da je raspored vijenika po oblastima tada
bio: Bosanska krajina i centralna Bosna 93 vijenika, Hercegovina 35 vije
nika, istona Bosna 61 vijenik, ukupno 189 vijenika, od kojih je zasjeda
nju prisustvovalo 107, 41 vijenik je poslao svoja punomoja jer su bili spri
jeeni da dou, dok 25 vijenika nije dolo, prema izvjetaju Verifikacione
komisije.7
Iz Sanskog sreza, osim vijenika Mihajla kundria, Sime elia i Pe
tra Vojnovia, za novog vijenika na poetku zasjedanja izabran je Muhidin
Hamidovi, kadija iz Sanskog Mosta, tako da je srez bio zastupljen etvo
ricom vijenika.
Na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a, prve veeri, uro Pucar, podpretsjednik ZAVNOBiH-a, podnio je referat: Znaaj Drugog zasjedanja Anti
faistikog vijea narodnog osloboenja Jugoslavije za dalji razvoj narodnooslobodilakog pokreta Bosne i Hercegovine.
U svom referatu, nakon to je analizirao ostvarene uslove koji su omo
guili odravanje Drugog zasjedanja AVNOJ-a (2930. novembra 1943. godine
u Jajcu) i donoenje istorijskih odluka, uro Pucar Stari je, pored ostalog,
ukazao na uslove koji omoguuju dalju izgradnju nove narodne vlasti i nje
nih vrhovnih organa, pa je rekao:
. . . Antifaistiko vijee narodnog osloboenja Jugoslavije, koje je pri
je Drugog zasjedanja bilo optenarodno tijelo, poslije tog zasjedanja pre
7

Ni prema zapisniku, ni prema biljekama sa zasjedanja nije se moglo utvrditi


taan broj vijenika ZAVNOBiH-a na Drugom zasjedanju u Sanskom Mostu.
Ni sastavljai pomenutog Zbornika dokumenata ZAVNOBiH-a to nisu uspjeli.

268

tvoreno je u najvii zakonodavni i izvrni organ; stvoren je i vrhovni nared


bodavni i upravni organ naroda Jugoslavije na elu sa maralom Jugosla
vije drugom Titom Nacionalni komitet prva narodna vlada Jugosla
vije. Prema tome i stvoreni su svi uslovi da se i optepolitika pretstavnitva
antifaistika vijea narodnog osloboenja pojedinih zemalja, iz optepartijnih tijela pretvore u zakonodavna i izvrna tijela, koja e biti nosioci,
ne samo suverenosti pojedinih naroda, nego e istovremeno biti i graditelji
dravnosti tih naroda. To su osnovne karakteristike promjena koje su na
stale poslije Drugog zasjedanja AVNOJ-a.
. . . Zemaljsko antifaistiko vijee narodnog osloboenja Bosne i Her
cegovine treba danas da se pretvori, od optepolitikog pretstavnitva u dr
avni organ, treba da se pretvori u parlament, u najviu zakonodavnu i iz
vrnu vlast Bosne i Hercegovine. Prema tome, nai narodno oslobodilaki
odbori kao organi ZAVNOBiH-a postae organi dravne vlasti i kao takvi
nosioci bosansko-hercegovake dravnosti. Ovo je, drugovi i drugarice, naj
sveaniji dan, najvei praznik naeg naroda. Prvi put u istoriji Bosne i Her
cegovine, kroz krv i nebrojene rtve, kroz patnje, raa se sunce, krvlju ste
ene mlade bosansko-hercegovake federalne jedinice ...
Potom je Hasan Brki, sekretar ZAVNOBiH-a, podnio referat: Izgrad
nja bosansko-hercegovake dravnosti u okviru Demokratske Federativne
Jugoslavije, u kome je, izmeu ostalog, rekao:
. . . Narodi Jugoslavije, u svojoj oslobodilakoj borbi protiv faisti
kog okupatora, izvojevali su dvije velike tekovine koje daju naem narodno-oslobodilakom pokretu nerazruivu unutranju vrstinu i snagu. Te dvije
tekovine jesu istinska narodna vlast i ravnopravnost i bratstvo naroda ...
. . . Narodno-oslobodilaki odbori u Bosanskoj krajini najvie su uz
napredovali. Oni su ve odavno prerasli onu svoju prvobitnu funkciju po
monih organa nae vojske. U toku oslobodilakog rata narodno-oslobodilaki odbori u Bosanskoj krajini, na velikoj osloboenoj teritoriji, sa uspjehom
su poeli rjeavati mnoga pitanja narodnog ivota. Oni su pokazali ne male
uspjehe u prosvjetnom i zdravstvenom radu, u rjeavanju privrednih pita
nja kao i iroko postavljenom pitanju pomoi krajevima koji su stradali od
strane okupatora i narodnih izdajnika... Narodno-oslobodilaki odbori, u
najveem dijelu ove oblasti izvojevali su autoritet dravnih organa u oima
naroda. Narod u odborima gleda svoju vlast, osjea da su oni plod njegove
borbe i svjestan je ta e oni kao oblik demokratske vlasti moi da uine
sutra, kada protjeramo okupatora iz nae zemlje .. .8
Nakon izlaganja ova dva referata razvila se iva diskusija, u kojoj su
uestvovali vijenici: Florijan Sui, Danica Perovi, Ignjat Mari, edo Kapor, Edhem Pobri, Bogomir Brajkovi, Osman Karabegovi, Hamdija emerli, Adem Hercegovac i Rodoljub olakovi, pa je prvi dio zasjedanja
zavren u 4 sata izjutra, 1. jula 1944. godine.
Zasjedanje je nastavljeno istog dana u 21 sat. U produetku diskusije
o podnijetim referatima govorili su: Hamdija Omanovi, Ignjac Kunecki,
Vasilj Semak, Halil akanovi, Ugljea Danilovi, Novak Mastilovi, Mladen
Jefti, dr Jakov Grguri, Avdo Humo i Slavko Rodi.
8 Zapisnik

Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a, 1. jula 1944. godine, ZAVNOBiH, do


kumenta, knjiga I, str. 179191.

269

U nastavku rada Duan Ivezi je podnio referat: Privredni zadaci naih


narodnih vlasti, dr Vaso Butozan referat: O zdravstvenim problemima Bo
sne i Hercegovine u oslobodilakom ratu i Ante Babi: Rad narodno-oslobodilakih vlasti na prosvjetnom polju.
U diskusiji o ova tri referata uestvovali su vijenici: Dmitar Bajalica,
Lazo Lazi, Salko Nazei, Todor Vujasinovi, Mahmut ehaji, Skender Kulenovi, Sulejman Filipovi i Ugljea Danilovi.
Vijenici su na ovom zasjedanju usvojili sljedee odluke:
Odluka o odobrenju rada bosansko-hercegovake delegacije na Drugom
zasjedanju AVNOJ-a dana 2930. novembra 1943. godine, Odluka o stvara
nju Zakonodavnog odbora Pretsjednitva ZAVNOBiH-a, Odluka o ustrojstvu
i radu narodno-oslobodilakih odbora i narodno-oslobodilakih skuptina u
Federalnoj Bosni i Hercegovini, Odluka o uspostavljanju Zemaljske komi
sije pri Pretsjednitvu ZAVNOBiH-a, za ispitivanje zloina okupatora i nje
govih pomagaa, Odluka o uspostavi Vjerske komisije pri Pretsjednitvu
ZAVNOBiHa, Odluka o izborima za seoske, optinske i gradske narodnooslobodilake odbore i sreske, okrune i oblasne narodnooslobodilake skup
tine, Odluka o raspisivanju Zajma narodnog osloboenja u iznosu od 500
miliona kuna-dinara i Odluka o odobrenju rada Pretsjednitva ZAVNOBiH-a.
Zasjedanje je usvojilo Deklaraciju Zemaljskog antifaistikog vijea na
rodnog osloboenja Bosne i Hercegovine o pravima graana Bosne i Her
cegovine.
Na zavretku zasjedanja ZAVNOBiH-a izabrano je novo Predsjednitvo
ZAVNOBiH-a u sastavu: predsjednik dr Vojislav Kecmanovi, lan Pred
sjednitva AVNOJ-a, potpredsjednici Avdo Humo, knjievnik i lan AVNOJ-a,
dr Jakov Grguri, bivi poslanik i senator Hrvatske seljake stranke i uro
Pucar Stari, lan Predsjednitva AVNOJ-a, sekretar Hasan Brki, advokatski
pripravnik, lan AVNOJ-a.
U Predsjednitvo su ula jo 22 vijenika.
U rano jutro, u nedjelju 2. jula 1944. godine u 5,30 sati predsjednik
dr Vojislav Kecmanovi zakljuio je Drugo zasjedanje Zemaljskog antifai
stikog vijea narodnog osloboenja Bosne i Hercegovine. Vijenici zado
voljni obavljenim poslom, usvojenom Deklaracijom i odlukama izali su na
ulice Sanskog Mosta i potom krenuli u svoje krajeve, da bi Bosnom i Herce
govinom pronijeli glas da je ZAVNOBiH konstituisan u najvie zakonodavno
i izvrno tijelo Bosne i Hercegovine i da su poloeni temelji federalne Bo
sne i Hercegovine u okviru Demokratske Federativne Jugoslavije.
U svojoj burnoj i bogatoj prolosti Sanski Most nije doivio znaaj
nije dane od ovih u vrijeme odravanja istorijskog Drugog zasjedanja
ZAVNOBiH-a, kada je proglaena Federalna Bosna i Hercegovina, zajednica
zbratimljenih naroda Srba, Muslimana i Hrvata.

RAD I BORAVAK PREDSJEDNITVA ZAVNOBiH-a


NA SANSKOM SREZU
Neposredno poslije odranog Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a Predsjed
nitvo ZAVNOBiH-a se privremeno smjestilo u selo Grdanovce, u kuu ure
Aniia i u jo neke okolne kue. Tu je 6. jula 1944. godine odrana prva
270

sjednica novoizabranog Predsjednitva, kojoj su prisustvovali: predsjednik


dr Vojislav Kecmanovi, potpredsjednici Avdo Humo, dr Jakov Grguri i u10 Pucar, sekretar Hasan Brki i lanovi Bogomir Brajkovi, Novak Mastilovi, Sulejman Filipovi, Muhamed Suduka, Rodoljub olakovi, Husnija
Kurt, Muratbeg Zaimovi, dr Hamdija emerli, Paaga Mandi i Osman
Karabegovi. Dnevni red ove sjednice je bio: 1. Stvaranje odjeljenja pri
Predsjednitvu ZAVNOBiH-a, 2. Naimenovanje Zemaljske komisije za ispi
tivanje zloina okupatora i njegovih pomagaa, 3. Izrada projekata, odluka
i uputstava koja su predviena u odlukama Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a,
4. Odlazak delegacije za istonu Bosnu, 5. Stvaranje Zemaljskog odbora Cr
venog krsta i 6. Razno.

Na

sveanoj

tribini

pred

poetak

proslave

20-godinjice

ustanka

1.

KNOP

odreda, u Luci-Palanci oktobra 1961. godine.

Sjednica je poela u 9 i zavrila se u 13 sati. Predsjednitvo je formi


ralo svoja odjeljenja i imenovalo naelnike: Odjeljenje za narodnu privredu
naelnik dr Hamdija emerli, lan Predsjednitva, Odjeljenje za narodnu
Zapisnik sjednice Predsjednitva ZAVNOBiH-a od 6. jula 1944. godine. ZAVNO
BiH dokumenta, knjiga I, str. 291293.
271

prosvjetu naelnik Ante Babi, lan Predsjednitva, Odjeljenje za narod


no zdravlje naelnik dr Vaso Butozan, lan Predsjednitva, Odjeljenje za
obnovu naelnik Paaga Mandi, lan Predsjednitva i Odjelenje za pra
vosue naelnik dr Bogomir Brajkovi, lan Predsjednitva.
Predsjednitvo je imenovalo lanove Zemaljske komisije za ispitivanje
zloina okupatora i njegovih pomagaa, i to: za predsjednika dra Drago
slava Ljubibratia, za lanove Savu Savia, svetenika iz ekovia, Novaka
Mastilovia, svetenika iz Gacka, Husniju Kurta, direktora Gimnazije Mo
star, uru Pucara, radnika iz Grahova, dra Jakova Grguria, advokata iz
Livna, dra Danicu Perovi, Ijekara iz Banjaluke, Mihaila Bjelakovia, ko
mandanta partizanskog odreda, Muju Hodia, zemljoradnika iz atorovia,
Branka Simia, zemljoradnika iz sela Bukovice, Vasu Trikia, radnika iz
Drvara, Duana Grka, zemljoradnika iz Hercegovine, Juru Mikulia, trgovca
ii Bugojna, Sulejmana Dizdara, direktora banke iz Livna i Asima Alihodia,
advokata iz Banjaluke.
Predsjednitvo je odmah stavilo u dunost dru Jakovu Grguriu da sa
prisutnim lanovima Komisije izradi Pravilnik i uputstva za organe Zemalj
ske komisije na terenu, kako bi se to hitnije zapoeo ovaj neodloan i zna
ajan rad.
Predsjednitvo je zaduilo Zakonodavni odbor, formiran i imenovan na
Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a, da izradi detaljna uputstva za rad i ustroj
stvo narodnooslobodilakih odbora i pravilnik o ustrojstvu sudova.
Zakljueno je da ue Predsjednitvo odredi delegaciju koja e se pre
baciti u istonu Bosnu i na konferenciji vijenika ZAVNOBiH-a koji nisu
mogli doi na zasjedanje izloiti nain rada i zakljuke Drugog zasjedanja
ZAVNOBiH-a.
Kako se ukazala potreba to hitnijeg izbora zemaljskog odbora Crve
nog krsta, odlueno je da ue Predsjednitvo d inicijativu za stvaranje ze
maljskog odbora Crvenog krsta kao i za stvaranje niih organizacija Crvenog
krsta na terenu. Bila je to, u stvari, odluka o osnivanju Crvenog krsta na
slobodnoj teritoriji Bosne i Hercegoivine, koja je ubrzo sprovedena u ivot.
(Na sjednici Predsjednitva ZAVNOBiH-a odranoj mjesec dana kasnije u
Sanici, 6. avgusta 1944. godine, imenovan je Zemaljski odbor Crvenog krsta
za Bosnu i Hercegovinu.)
Jo za vrijeme boravka lanova Predsjednitva ZAVNOBiH-a u selu
Grdanovcima, dr Vojislav Kecmanovi Djedo predloio je da se u selu for
mira odbor Crvenog krsta i da zapone rad. Na seoskoj konferenciji, na ko
joj je o ulozi i zadacima Crvenog krsta govorio i dr Vojislav Kecmanovi
Djedo, izabran je prvi Odbor Crvenog krsta, nakon odluke o obnovi i formi
ranju ove humanitarne organizacije. Za predsjednika Odbora Crvenog krsta
u Grdanovcima izabran je Mile Anii, a za lanove Kosa Joji, lan KPJ i
Boko Barudija. Ovaj prvi Odbor Crvenog krsta jednog naselja, vjerovatno
prvi u Bosni i Hercegovini osnovan u toku NOB, odmah se ukljuio u izvr
avanje zadataka zbog kojih je i obnovljena ova organizacija.
Predsjednitvo ZAVNOBiH-a je pretreslo i pitanje zbrinjavanja civilnog
stanovnitva koje je stradalo za vrijeme neprijateljskih ofanziva u srezovima
Glamo i Kupres pa je odmah odredio komisiju u sastavu: uro Pucar,
Osman Karabegovi, Duan Ivezi i dr Hamdija emerli, koja je dobila
zadatak da zajedno sa Oblasnim NOO za Bosansku krajinu utvrdi stanje i
preduzme potrebne mjere.
272

Meutim, poto su uslovi smjetaja i raa Predsjednitva ZAVNOBiH-a


i novoformiranih odjeljenja u Grdanovcima bili dosta slabi, neposredno iza
ove sjednice Predsjednitvo se preselilo u Sanicu, gdje je ve 12. jula 1944.
godine odrana sjednica ueg Predsjednitva. Tu u Sanici Predsjednitvo je
sa svojim odjeljenjima ostalo do potkraj septembra 1944. godine, kada je
prelo u slobodno Jajce, u kojem je ostalo sve do osloboenja Sarajeva, kada
se, aprila 1945. godine, tamo preselilo.

Srez S. Mon u NOB

273

2. OSNIVANJE NARODNOOSLOBODILAKOG FRONTA BOSNE I


HERCEGOVINE PRVA ZEMALJSKA KONFERENCIJA NOF-a
Ve od prvog dana ustanka naroda u Bosni i Hercegovini istie se posto
janje narodnooslobodilakog pokreta, koji rukovodi narodnooslobodilakom
borbom i iji predstavnici uestvuju na pojedinim zborvima, skupovima i
slino. U mnogim proglasima i zakljucima sve je prisutniji pojam narodnooslobodilaki pokret, skraeno NOP, ili u nekim dokumentima nazivan i
narodnooslobodilaki front, odnosno skraeno NOF, to je jedinstven na
ziv za iroku platformu svih naroda Jugoslavije u borbi protiv okupatora i
domaih izdajnika. Meutim, tada NOP, ili NOF, jo nema svoje organiza
cije, svoje odbore od seoskih do zemaljskih. Smatralo se da NOP (ili NOF)
sainjavaju NOO, NOB, NOV i partizanski odredi, antifaistike organizacije
omladina i ena i, razumljivo, zajedno s njima KPJ, inicijator i organizator
oslobodilake borbe i okupljanja svih naroda i svih slojeva u borbi protiv
okupatora i narodnih izdajnika.
U ovo vrijeme, od poetka ustanka do osnivake konferencije NOF-a
Bosne i Hercegovine, cjelokupnim politikim radom i politikim ivotom na
slobodnoj teritoriji u Bosni i Hercegovini su rukovodili paritjski komiteti i
organizacije i narodnooslobodilaki odbori. Formiranje ZAVNOBiH-a, i na
roito njegovo konstituisanje u najvie zakonodavno i izvrno tijelo u fede
ralnoj Bosni i Hercegovini, ve je ukazivalo na neodlonu potrebu hitnog
formiranja narodnooslobodilakog pokreta (odnosno NOF-a), kao optepolitike organizacije naroda Bosne i Hercegovine. Zato je Pokrajinski komitet
KPJ za Bosnu i Hercegovinu inicirao da se iskoristi skup najznaajnijih
predstavnika narodnooslobodilakog pokreta Bosne i Hercegovine na Drugom
zasjedanju ZAVNOBiH-a i neposredno po njegovom zavetku odri osnivaka
zemaljska konferencija narodnooslobodilakog pokreta Bosne i Heregovine,
izabere njegov izvrni odbor i potom prie osnivanju i izboru odbora u selima,
optinama, srezovima, okruzima i oblastima Bosne i Hercegovine. Odlueno
je da se ova osnivaka konferencija NOF-a odri u selu Zdeni, nedaleko od
Sanskog Mosta.
U ponedjeljak 3. jula 1944. godine nedaleko od izvora Zdene, u jednom
ljiviku, okupilo se oko 150 najuglednijih predstavnika narodnooslobodila
kog pokreta Bosne i Hercegovine, uglavnom vijenika ZAVNOBiH-a. Meu
okupljenima bili su predstavnici Komunistike partije Jugoslavije s podruja
Bosne i Hercegovine, predstavnici Antifaistikog fronta ena, Ujedinjenog
saveza antifaistike omladine i jedan broj uglednih predstavnika Hrvatske
seljake stranke i jo nekih politikih stranaka i grupa.
Or Vojislav Kecmanovi Djedo otvorio je ovu konferenciju, istiui njen
znaaj za Srbe, Muslimane i Hrvate Bosne i Hercegovine koji prvi put u
svjoj istoriji idu rame uz rame ka jednom cilju.
274

Rodoljub olakovi, sekretar Predsjednitva AVNOJ-a i lan Predsjed


nitva ZAVNOBiH-a u uvodnom referatu istakao je potrebu osnivanja narodnooslobodilakog pokreta i inicirao njegove zadatke:
Stvoriti vodstvo Narodnooslobodilakog pokreta Bosne i Hercegovine;
Organizaciono uvrstiti pokret;
Stvarati njegove organizacije od seoskih do oblasnih koje e pod ruko
vodstvom Izvrnog odbora djelovati kao forumi politikog pokreta, nezavisno
od narodnooslobodilakog odbra, koji se sad pretvaraju u organe dravne
vlasti;
Ubrzati proces ulaenja jo irih masa u Narodnooslobodilaki pokret
i pojaati priliv novih boraca u narodnooslobodilaku vojsku;
Narodnooslobodilaki pokret iz koga je nikla naa dravnost mora biti
glavni oslonac nove dravne vlasti pri izgradnji te dravnosti;
Snaiti bratstvo Srba, Muslimana i Hrvata, zbog nae bolje buduno
sti.
Skup je u ime Komunistike partije Jugoslavije pozdravio Avdo Humo,
koji je, pored ostalog, kazao: ... Komunistika partija radila je iskreno na
okupljanju svih patriotskih i demokratskih snaga Bosne i Hercegovine radi
radi borbe protiv faistikih zavojevaa i naih izdajnika. Ovaj na skup naj
bolji je dokaz da je bilo mogue ostvariti jedinstvo demokratskih snaga nae
ue domovine, okupiti i Srbe i Muslimane i Hrvate u borbi za isti ideal, za
Federalnu Bosnu i Hercegovinu u Demokratskoj Federativnoj Jugoslaviji.
Komunisti Bosne i Hercegovine nee ni od sad aliti svojih snaga u borbi za
konanu pobjedu nad faistikim okupatorom i njegovim pomagaima i na
izgradnji nae dravnosti.
lan Nacionalnog komiteta osloboenja Jugoslavije i lan Predsjedni
tva ZAVNOBiH-a pukovnik Sulejman Filipovi je istakao nunost organiza
cionog uvrivanja irokog politikog pokreta, koji e samo dobro organizovan biti siguran uvar velike tekovine nae borbe Federalne Bosne i Her
cegovine, pa je govor zavrio: Mi smo njezin temelj udarili ovih dana. Ona
nije tekovina samo dananjeg pokoljenja ve i naeg potomstva. Nama pred
stoji borba protiv reakcije. Tui emo je najsigurnije kroz organizaciju Na
rodnooslobodilakog pokreta.
Kao pripadnik Hrvatske seljake stranke govorio je dr Jakov Grguri,
lan Predsjednitva ZAVNOBiH-a. U svom izlaganju on je rekao da Hrvati
Bosne i Hercegovine sve vie uviaju da su ih ustae uvalili u sramotu i ne
sreu i da je Maekova politika ekanja kobna za hrvatski narod. Zato e
Hrvatima u Bosni i Hercegovini biti primjer njihova braa u Hrvatskoj koja
se bore u naronooslobodilakom pokretu: Neemo da zaostanemo iza osta
le brae, nego emo dati borce da se zajedno sa Srbima i Muslimanima bore
za slobodu.1
Na skupu je u ime Antifaistikog fronta ena govorila Duanka Kova
evi, a u ime Ujedinjenog saveza antifaistike omladine Mile Perkovi,
vijenik ZAVNOBiH-a. Oni su istakli da e antifaistika organizacija ena i
omladine jo vie djelovati na okupljanju ena i omladine u Narodnooslobo
dilaki pokret i tako doprinijeti broj pobjedi nad neprijateljem i izgradnji
federale Bosne i Hercegovine.
10

lanak: Zemaljska konferencija NOP BiH, Osloboenje, br. 8. juli 1944. godine.
Arhiv KPBiH, Tom I, knj. I, str. 224225.
275

Na zavretku rada ove osnivake konferencije NOP-a Bosne i Hercego


vine izabran je Izvrni odbor Narodnooslobodilakog pokreta Bosne i Herce
govine, i to za predsjednika dr Vojislav Kecmanovi (van stranaka), za pot
predsjednika pukovnik Sulejman Filipovi (van stranaka) i dr Jakov Grguri (Hrvatska seljaka stranka), za sekretara uro Pucar Stari (Komunisti
ka partija) i jo 24 lana.
Povodom odravanja osnivake konferencije NOP-a Bosne i Hercego
vine u Zdeni, Izvrni odbor je uputio narodima Bosne i Hercegovine pro
glas. Tako se na sanskom srezu, u Zdeni, zbio jo jedan krupan dogaaj: na
prvoj Zemaljskoj konferenciji NOP-a osnovan je Narodnooslobodilaki
front Bosne i Hercegovine.
Kako je na osnivakoj konferenciji u Zdeni novostvorena organizacija
nazvana Narodnooslobodilaki pokret (NOP) Bosne i Hercegovine, Pokrajin
ski komitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu je pismom Oblasnom komitetu
Hercegovine 28. jula 1944. godine objasnio . . . Narodnooslobodilaki pokret
Bosne i Hercegovine mijenja svoj naziv u Narodnooslobodilaki front Bosne
i Hercegovine, iz sljedeih razloga: Narodnooslobodilaki pokret obuhvata
sve postojee organizacije u ovoj borbi koje na bilo koji nain uestvuju u
borbi za osloboenje. Prema tome, Narodnooslobodilaki pokret BiH obuhva
ta i vojsku i narodnooslobodilake odbore i druge masovne antifaistike
organizacije, a Narodnooslobodilaki front oznaava optenarodnu politiku
organizaciju koja treba da okupi u svoje redove sve pristalice oslobodilakog
pokreta, bilo da oni pripadaju postojeim partijama ili antifaistikim orga
nizacijama, bilo da nisu obuhvaeni ni jednom organizacijom. Narodnooslo
bodilaki front kao politika organizacija ne moe u sebe ukljuiti narodnooslobodilaku vojsku kao vojniku organizaciju, niti narodnooslobodilake
odbore kao organe dravne vlasti, i kao takvi ne mogu biti sastavni dijelovi
politike organizacije. Kako vidite, tu ima bitnih razlika izmeu imena NOP
i N O F . . . u Nakon tog Pisma Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i Hercego
vinu i Izvrni odbor NOF-a Bosne i Hercegovine objavio je u listu Oslobo
enje od 27. jula 1944. godine svoje Saoptenje, u kojem, pored ostalog,
iznosi da je Izvrni odbor na svom sastanku odranom 23. jula 1944. godine
. . . odluio da se jedinstvena optenarodna politika organizacija, koja e
formirati svoje odbore od seoskih do oblasnih, nazove Narodnooslobodilaki
front Bosne i Hercegovine.
Tako je pismom Pokrajinskog komiteta i Saoptenjem Izvrnog odbora
NOF Bosne i Hercegovine razjanjeno pitanje i karakter organizacije i nazi
va novostvorene politike organizacije, a kasnije dopunjeno uputstvom o na
inu izbora odbora NOF-a.
Za vrijeme prolaska kroz Bosansku krajinu i naroito za vrijeme borav
ka na sanskom srezu, ekajui poetak zasjedanja ZAVNOBiH-a a potom i
Osnivake konferencije NOF-a Bosne i Hercegovine, vijenici iz Hercegovine
i istone Bosne veoma su se interesovali za razvoj narodne vlasti u Bosan
skoj krajini. U svakom slobodnom selu postojao je narodnooslobodilaki od
bor, zatim za grupe sela optinski i za svaki srez Bosanske krajine sreski
*i Pismo Pokrajinskog komiteta KPJ za BiH 28. jula 1944. godine Oblasnom komi
tetu KPJ za Hercegovinu.
Hajrudin Mehmedbai: Prve organizacije i akcije NOF-a za BiH, izdanje Komi
sije za informacije Glavnog odbora SSRN BiH, Zadrugar, Sarajevo 1964, str.
3738.
276

NOO, za svaki okrug okruni NOO, te konano Oblasni NOO za Bosansku


krajinu. U organizaciji narodne vlasti, kao i u drugim djelatnostima, aktivno
stima i borbi, Bosanska krajina je dotad bila postigla veoma krupne rezul
tate, imala bogato iskustvo u formiranju novih organa dravne vlasti, bila
najorganizovanija oblast u Bosni i Hercegovini. Zato dani provedeni u Bo
sanskoj krajini, i od toga najvie na sanskom srezu, za sve njih, vijenike iz
Hercegovine i istone Bosne, bili su dragocjeni za razmjenu miljenja i isku
stava, upoznavanje ovdanjeg stanja i rada. Na zavretku uspjenog rada i
boravka na sanskom srezu, u Podgrmeu i Bosanskoj krajini, svi vijenici su
ispraeni kao najdrai gosti i prijatelji, saborci u jedinstvenoj oslobodilakoj
borbi, sada meusobno jo vie zblieni i upoznati.

277

3. IZBORI I RAD ODBORA NOF-a AGITACIONO-PROPAGANDNA


I DRUGA DJELATNOST
Agitaciji i propagandi i redovnom informisanju stanovnitva poklanjana
je stalna panja od poetka ustanka. Jedan od vidova neposrednog propa
gandnog djelovanja je bila i ustaljena praksa da se na skoro svim sastancima
i skupovima prisutni najprije upoznaju s aktuelnom vojno-politikom situa
cijom kod nas i u svijetu, a potom se prelazi na tekui dnevni red.
Kroz itav rat je praktikovano odravanje politikih konferencija u
selima na kojima se govorilo o akteulnim politikim pitanjima, a poesto i
itali odlomci, pa i kompletne radio-vijesti, umnoavane na maini za pisanje,
na apirografu ili getetneru. Partijski komiteti, ali i narodnooslobodilaki
odbori (sve do formiranja odbora NOF-a) redovno su izvjetavali i o odra
nim politikim konferencijama. Tako, na primjer, Okruni komitet KPJ za
Podgrme obavjetava da je samo u januaru 1944. godine na Podgrmeu
odrano 367 raznih seoskih konferencija, na kojima je uestvovalo oko 38.300
osoba. Na veini ovih konferencija objanjavane su odluke Drugog zasjedanja
AVNOJ-a, tumaena politika situacija, itani listovi, ali i rjeavala izvjesna
lokalna pitanja. U nizu sela koristila su se i prela da se i na njima proitaju
radio-vijesti ili odlomci iz partizanske tampe. U tom vremenu odrano je i
dvanaest optinskih zborova i sreski zbor u Sanskom Mostu.
Tokom oslobodilakog rata na slobodnoj teritoriji su komemoracijom
obiljeavane godinjice smrti istaknutih revolucionara meunarodnog rad
nikog pokreta. Tako su i u januaru 1944. godine u svim optinama Podgr
mekog okruga i u Sanskom Mostu odrane komemorativne veeri povodom
godinjice smrti Vladimira Iljia Lenjina (umro 21. januara 1924. godine) i
pogibije revolucionara Roze Luksemburg i Karla Libknehta, osnivaa Ko
munistike partije Njemake (ubijeni 15. januara 1919. godine). Komemora
tivne veeri u Sanskom Mostu su bile dobro posjeene, dok su u nekim seli
ma, gdje su prvi put bile organizovane komemorativne veeri, slabije posje
ene.
U januaru 1944. godine organizovano je 19 kultumo-zabavnih priredbi,
dok je Kulturno-prosvjetni odbor Okrunog NOO izdao dva broja Zidnih
novina u kojima su tampani lanci o znaajnim dogaajima, vojno-politikoj situaciji, akcijama i si.1*
Krajem februara 1944. godine organizovana je trea ratna proslava osni
vanja Crvene armije (23. februara 1918. godine). Jubilej 26-godinjice Crvene
armije proslavljen je akademijama, prigodnim predavanjima i govorima. Pro
slava je organizovana i po bataljonima, u jednim 24, a u drugim 28. febru
ara.
12 Izvjetaj

Okrunog komiteta KPJ za Podgrme za januar 1944; Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 2449/2, str. 5.

278

PROSLAVA PRVOG MAJA


Na slobodnoj teritoriji, poevi od 1. maja 1942. godine, redovno je pro
slavljan Praznik rada 1. maj. Ta proslava je i 1944. godine, po izvjetaju
Okrunog komiteta KPJ za Podgrme, bila veoma uspjena. Uoi Prvog maja,
po obiaju, na brdima su bile loene vatre, a u Sanskom Mostu i Ljubiji te
veeri su organizovani i mitinzi. Uoi Prvog maja u Sanskom Mostu i Ljubiji
su odrane sveane akademije, a u mnogim selima priredbe, uz uvodne govo
re o Prazniku rada.
Sav narod na slobodnoj teritoriji svetkovao je na dan Prvog maja i
masovno uestvovao na zborovima organizovanim za tu priliku. Kada se u
Dabru okupio narod na zbor, iznenada se pojavio neprijateljski avion i bombardovao. Poginula je jedna omladinka, a dvije su ranjene. Ovog dana nepri
jateljski avioni bombardovali su i Sanski Most, oekujui da e tu zatei
okupljeni narod na proslavi Praznika rada.13
Osim seoskih zborova, organizovanih za podruje itavog sreza, skoro
svakog mjeseca, a naroito uz vanija zbivanja, organizovani su i optinski
zborovi. Mali zastoj u tom propagandnom radu kroz organizavanje zborova
bio je tokom maja, zbog prodora neprijatelja do Sanskog Mosta i oekiva
nog jaeg neprijateljskog prodora u vrijeme tzv. sedme neprijateljske ofan
zive. Meutim, ve krajem juna, a naroito nakon odravanja Drugog zasje
danja ZAVNOBiH-a i Prve zemaljske konferencije NOF Bosne i Hercegovine,
ponovo je organizovano vie i sreskih i optinskih politikih zborova, pogdjekad i posebnih omladinskih, pa se tako nastavilo sve do kraja rata.
Svi ovi zborovi su iskoritavani i za neposrednu agitaciju, prije svega
pred organizovanje sve novih i novih kampanja prikupljanja dobrovoljnih
priloga, ali i u neposrednoj pripremi za predstojeu etvu, kada je trebalo
organizovati dobrovoljne radne brigade i izvriti takvu organizaciju stanovni
tva svih sela da bi se etva to uspjenije obavila.

VELIKI MANIFESTACIONI ZBOR NOF-a U SANSKOM MOSTU


U nedjelju 16. jula 1944. godine, uvee, u Sanskom Mostu se okupilo
mnotvo naroda na zbor i pored kie koja je padala. Doli su ljudi, ene i
omladina iz blie i dalje okoline.
Zbor je otvorio Stevo ulibrk, predsjednik Sreskog NOO, a potom je o
znaaju Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a govorio dr Hamdija emerli. On
je zbor upoznao i sa sadrajem usvojenih odluka i posebno s Deklaracijom
o pravima graana Bosne i Hercegovine. Ininjer Ugljea Danilovi je obavi
jestio graane o sporazumu zakljuenom izmeu marala Tita i dra Subaia, i o njegovom znaaju za dalju uspjenu borbu i okonanje rata. Nakon
toga on je opirno izloio znaaj osnivanja NOF-a. Sljedei govornik je bio
kadija Muhidin Hamidovi, vijenik ZAVNOBiH-a, koji je istakao znaaj brat
stva Srba, Muslimana i Hrvata. Nikola Kotle, sekretar Okrunog komiteta
KPJ za Podgrme, pozdravio je sve prisutne u ime Komunistike partije. Na
kraju zbora proitan je pozdravni telegram Vrhovnom komandantu NOV i
13 Izvjetaj

Okrunog komiteta KPJ za april 1944. godine, Institut za istoriju Sara


jevo, kat. br. 2924/, str. 3.
279

POJ maralu Titu, kojim mu narod sanskog sreza izraava zahvalnost za napo
re u uspjenom voenju rata.
Okupljeni graani su veoma paljivo sluali izlaganja govornika i odu
evljeno klicali maralu Titu, NOF-u i federalnoj Bosni i Hercegovini.
Poslije zavretka zbora, kojem je prisustvovalo nekoliko hiljada gra
ana, narod je dugo ostao na trgu, veselei se, igrajui kola, pjevajui pje
sme.14
PROSLAVA TROGODINJICE USTANKA
Trea godinjica ustanka u Podgrmeu je proslavljena velianstvenim
narodnim zborom organizovanim u ivopisnoj dolini potoka Motanice, iz
meu sela Hadrovaca i Mrkalja. Sve partijske i skojevske organizacije su
imale zadatak da narodu objasne znaaj zbora, pozovu narod i dovedu na
proslavu tree godinjice ustanka, u kojem je narod Podgrmea imao tako
znaajnu ulogu.
Partijske organizacije i optinski komiteti lipnike i halilovake optine
su imali zadatak da pripreme prostor za zbor, da podignu odgovarajuu tri
binu pozornicu, dok su skojevske organizacije Mrkalja i Hadrovaca dobile
zadatak da prikupe materijal za dekoraciju. Skojevke su po selima prikupile
vezene arafe, arenice, ilime, kojima je ukraena tribina i napravljena po
zornica za priredbu koja e se poslije zbora izvesti. Partijske organizacije,
organizacije AF i narodnooslobodilaki odbori svih podgrmekih sela su
imali zadatak da organizuju da domaini i domaice pripreme poznata podgrmeka jela, kojim e se pogostiti gosti, borci brigada i Podgrmekog odre
da i svi prisutni. Ve u rano jutro, a iz nekih sela i oko ponoi, krenuli su
stanovnici mnogih podgrmekih sela u povorkama, sa zastavama i transpa
rentima, sa torbama punih jela, prema dolini potoka Motanice. Veinu ue
snika sainjavali su omladina i ene, jer su mukarci Podgrmea gotovo svi
u borbi, u brigadama i odredu. Na zbor je doao narod i iz najudaljenijih
sela krupskog, novskog i sanskog sreza.
Dolazak gostiju na zbor:
ure Pucara Starog, potpredsjednika
ZAVNOBiH-a i sekretara Pokrajinskog komiteta KPJ, efketa Maglajlia, se
kretara Oblasnog NOO za Bosansku krajinu, dra Jakova Grguria, potpred
sjednika ZAVNOBiH-a i drugih narod je veoma toplo pozdravio.
Na poetku zbora izabrano je Predsjednitvo, a potom su pred vie od
15.000 ljudi govorili: uro Pucar o politikoj situaciji i sporazumu izme
u marala Tita i Ivana Subaia, efket Maglajli o odlukama Drugog
zasjedanja ZAVNOBiH-a i dr Jakov Grguri o znaaju Narodnooslobodilakog fronta za Bosnu i Hercegovinu. Potom su proitane pozdravne depee
koje je narod Podgrmea uputio vrhovnom komandantu NOVJ i predsjedni
ku Nacionalnog komiteta maralu Titu i Predsjednitvu ZAVNOBiH-a.
Kulturna ekipa 4. divizije i vie kulturnih grupa iz podgrmekih sela
izvelo je kulturno-zabavni program. Potom je narod za sve uesnike zbora
priredio zajedniki ruak, a nakon toga narodnim igrama, pjesmom i sveoptim narodnim veseljem zavrena je proslava trogodinjice ustanka u Pod
grmeu.15
14
15

List Osloboenje od 27. jula 1944. godine. Arhiv KP BiH, tom I, knj. 1, str.
248.
List Osloboenje od 11. avgusta 1944. godine. Arhiv KP BiH tom I, knj. 1. str.
255266.

280

PROSLAVA DANA USTANKA NA ZMIJANJU I TIMARU


Za sela istono od rijeke Sane, podruje Zmijanja i Timara, odrana je
proslava Dana ustanka u Jelikoj. Na zbor je dolo oko 3.000 ljudi, odraslih
i omladine, meu kojima i iz sela sa podruja sanskog sreza: Usoraca, Tramonje, Kozice i drugih.
Na zboru je govorio dr Vojislav Kecmanovi Djedo, predsjednik
ZAVNOBiH-a i predsjednik NOF-a Bosne i Hercegovine. On je osvijetlio
istoriju borbe srpskog naroda za slobodu, govorio o izdajstvu etnika, ista
kao vrijednost bratstva i jedinstva naih naroda u borbi za slobodu i bolji
ivot, pa je kazao: . . . Ovo nas je vrijeme nauilo vie nego svi proli v jeko
vi, da je brat mio ma koje vjere bio i da se vie ne dijelimo po vjeri i nacio
nalnom imenu, nego na ljude i neljude. Poto je proitano zvanino saoptenje o sporazumu Tito ubai, dr Vojislav Kecmanovi je okupljenom na
rodu objasnio znaaj i sutinu ovog sporazuma. To njegovo izlaganje osta
vilo je veoma snaan utisak na prisutne, jer su okupatori, ustae i etnici u
ovim krajevima proturali razne neistine o tom sporazumu.
Osman Karabegovi, lan Predsjednitva ZAVNOBiH-a govorio je o
bratstvu naroda Bosne i Hercegovine. Na zavretku je govorio Rade Erceg,
komandant 15. krajike NOU brigade.
Prije poetka zbora, odranog kraj stare pravoslavne crkve, kulturna
ekipa je otpjevala himnu Hej Slaveni, a na zavretku zbora izvela kulturno-umjetniki program. Narod se potom dugo veselio, pjevajui borbene i na
rodne pjesme i igrajui kola.16

KONFERENCIJA I ZBOR NOF-a U SASINI


U akciji upoznavanja naroda sa istorijskim odlukama Drugog zasjeda
nja ZAVNOBiH-a i sa znaajem osnivanja NOF-a Bosne i Hercegovine, u selu
Sasini je kod crkve u nedjelju 3. septembra 1944. godine odrana konferen
cija NOF-a, kojoj je prisustvovalo oko 150 ljudi i ena. Nekoliko dana kasnije,
u petak 8. septembra, na istom mjestu je odran i zbor kojem je prisustvo
valo oko 700 dua.
I na konferenciji i na zboru govorio je dr Jakov Grguri, potpredsjed
nik ZAVNOBiH-a, bivi narodni zastupnik i senator HSS. On je stanovnike
upoznao sa unutranjom i vanjskom vojno-politikom situacijom, govorio o
velikim uspjesima NOV pod komandom marala Tita, istakao uspjehe savez
nika, potom objasnio cilj i svrhu i zadatak osnivanja Narodnooslobodilakog
fronta. Takoe je rekao da je bive vodstvo HSS, na elu sa Vlatkom Maekom, iznevjerilo program i uenje Stjepana Radia, traei od naroda da
eka i time da se stavi u slubu okupatora i njegovih slugu, ustaa i etnika.
Narod je svesrdno pozdravio izlaganje dra Jakova Grguria, pa su mno
gi izjavili da stupaju u narodnooslobodilaki pokret, da su pripravni mo
ralno, materijalno i ueem u jedinicama NOV i POJ pomoi pokret.17
Dolazak dra Jakova Grguria u hrvatska sela i njegovo politiko djelo
vanje bilo je veoma uspjeno. On je narodu, posebno hrvatskom, ukazao
16
17

Osloboenje, 11. avgusta 1944. g., Arhiv KP BiH, tom I, knj. 1, str. 256.
Osloboenje, 20. septembra 1944. godine. Arhiv KP BiH, tom I, knj. 1, str.
366367.

281

pravi put kojim treba da ide svaki poteni i estiti Hrvat, Srbin i Musliman,
a to je put narodnooslobordilakog pokreta.
I u narednim mjesecima odrano je dosta optinskih zborova, skoro
svakog mjeseca po jedan u nekoj optini, meu kojima i 7. novembra 1944.
godine u Tomini kojem je prisustvovalo oko 400 ljudi, ena i omladine. Zbo
rovi su odrani i u Lipniku, i to 19. novembra i 31. decembra 1944. godine.
Narod se veoma rado odazivao i dolazio na zborove, eljan da sazna novosti
iz svijeta, da uje o sve veim i veim uspjesima NOV Jugoslavije i savezni
kih armija.

IZBORI I RAD ODBORA NOF-a


Drugom polovinom avgusta 1944. godine Izvrni odbor NOF-a Bosne i
Hercegovine je izdao Uputstvo za organizaciju odbora NOF-a Bosne i Herce
govine. U Uputstvu se najprije kae da sve pristalice Narodnooslobodilakog
fronta u jednom selu, gradskom kvartu i si. ine odbor NOF-a. Svaki odbor
bira predsjednika, potpredsjednika, sekretara i blagajnika.
Na kraju Uputstva je istaknuto da odbore NOF-a osim na osloboenoj
teritoriji treba osnivati, kao ilegalne, i na neosloboenoj teritoriji a svi oni
treba da budu politika rukovodstva naroda.18

OBLASNA KONFERENCIJA NOF-a ZA BOSANSKU KRAJINU


U MAJKI-JAPRI 8. AVGUSTA 1944.
Inicijativni odbor za saziv skuptine Narodnooslobodilakog fronta Bo
sanske krajine obavijestio je Okruni NOO Podgrmea da e se 6. avgusta
1944. godine odrati skuptina za izbor Oblasnog odbora NOF-a za Bosansku
krajinu. Predloen je sljedei dnevni red: 1. politika situacija i NOF, refe
rat, 2. o organizaciji NOF, referat, 3. izbor oblasnog odbora NOF-a za Bosan
sku krajinu i 4. razno.
Istim dopisom je najavljeno da e u radu prve oblasne konferencije
NOF-a za Bosansku krajinu uestvovati: svi vijenici ZAVNOBiH-a, lanovi
plenuma Oblasnog NOO, predsjednici i sekretari okrunih NOO, predsjednici
sreskih NOO, istaknuti politiki ljudi, predstavnici Komunistike partije i
SKOJ-a i antifaistikih organizacija USAOJ-a i AF, kao i delegacije NOF-a
svakog okruga. Navedeni delegati treba da stignu u Luci-Palanku do 6. avgu
sta 1944. godine.
Okruni NOO za Podgrme u pismu Sreskom NOO Sanski Most, 31.
jula 1944. godine, najavljuje dolazak 90 delegata na podruje sreza, za koje
treba pripremiti hranu, prenoite i prevozna sredstva do Majki-Japre.
Prva oblasna konferencija NOF-a za Bosansku krajinu odrana je u Majki-Japri, Donjoj, u utorak 8. avgusta 1944. godine, uz uee oko 200 delegata
Srba, Muslimana i Hrvata iz svih krajeva Bosanske krajine, izuzev iz srednje
Bosne, koji nisu uspjeli doi.
18 Osloboenje,

286287.

282

20. septembra 1944. godine, Arhiv KP BiH, tom I, knj. 1, str.

U radu konferencije uestvovali su i gosti: dr Jakov Grguri, potpred


sjednik i dr Hamdija emerli, lan Izvrnog odbora NOF-a Bosne i Herce
govine i Hasan Brki, sekretar ZAVNOBiH-a. Formiranjem najprije Oblasnog
odbora NOF-a trebalo je da zapone rad na organizovanju NOF-a u Bosan
skoj krajini.
Referat o politikoj situaciji u Bosanskoj krajini i potrebi formiranja
NOF-a podnio je Osman Karabegovi, sekretar Oblasnog komiteta KPJ i lan
Izvrnog odbora NOF-a Bosne i Hercegovine, a referat o sastavu, organizo
vanju i zadacima organizacija NOF-a Duan Ivezi, lan Izvrnog odbora NOF
BiH. U diskusiji su uestvovali delegati iz svih okruga Bosanske krajine. Za
govornicom su se smjenjivali seljaci, radnici, intelektualci, svetenici, ene,
omladina, ljudi razliitih politikih uvjerenja, ali koji su svoj patriotizam
dokazivali na djelu. Svi uesnici u diskusiji obeavali su da e sprovesti orga
nizacija NOF-a u svom selu, optini, okrugu i oko odbora NOF-a okupiti sav
narod Krajine, kako onaj najvei dio koji najaktivnije doprinosi borbi tako
i onaj manji koji se jo dri po strani. U svojim izlaganjima govornici su
istakli razliku izmeu ove politike organizacije, NOF-a, i stranaka bive Jugo
slavije, koje su razjedinjavale narod, dok NOF sve snage usmjerava na jaanje
saradnje i bratstva naih naroda, jer samo tako mogu da ostvare svoje i
votne interese.
Na zavretku rada skuptina je jednoglasno izabrala Oblasni odbor
NOF-a za Bosansku krajinu, za predsjednika Milana Bursaa za potpredsjed
nike Florijana Suia i Sulejmana Dizdara i za sekretara arka Zgonjanina.1
Odravanjem oblasne skuptine NOF bio je poetak organizovanja svih
ostalih (okrunih, sreskih, optinskih i seoskih) organizacija i odbora NOF-a
u Bosanskoj krajini.
Ubrzo nakon oblasne konferencije i izbora Oblasnog odbora NOF-a, nje
gov Izvrni odbor se smjestio u Sanski Most u Prijedorsku ulicu, zgrada
broj 32, gdje je ostao sve do preseljenja u slobodnu Banjaluku.

ORGANIZOVANJE NOF-a NA SANSKOM SREZU


Neposredno nakon Oblasne konferencije NOF-a za Bosansku krajinu
prilo se izborima odbora NOF-a u selima, optinama i okruzima.
U seoske odbore NOF-a, a tako i u optinske, birani su predstavnici
omladine, ena, odnosno USAOJ-a i AF, zatim uticajniji ljudi i ene iz sela
iji su lanovi porodice bili u NOV ili u omladini, a takvi su bili i uticajni i
priznati, bez obzira da li su lanovi KPJ ili nisu. Za sekretara odbora NOF-a
obino je biran sekretar i lan organizacije KPJ, a ponegdje lan SKOJ-a,
gdje nije bilo lanova KPJ. Svi su oni svojim uticajem i ugledom omogua
vali jo bolji rad na selu, u optini.
IZBOR OPTINSKOG ODBORA NOF-a LUCI-P ALANKA
Optinski odbori NOF-a birani su na optinskim zborovima ili konfe
rencijama, kojima je obino prisustvovala veina biraa sela, optine. Tako
Arhiv KP BiH, tom. I, knj. 1, str. 308.
283

je za podruje optine Luci-Palanka sazvan zbor na livadi ispod naselja.


Prethodno je Optinski komitet KP razmatrao listu kandidata za odbor, pa
je zauzeo stav da se za predsjednika predloi uro Stanivukovi iz Jelaino
vaca. Na zbor je dolo mnogo ljudi i ena, pa su o NOF, izborima i politikoj
situciji gvorili oko Jefti, sekretar Optinskog komiteta KPJ, Ilija Ini,
predsjednik Optinskog NOO i uro Stanivukovi, kojeg su prva dva govor
nika predloila za kandidata za predsjednika Optinskog odbora NOF-a. Me
utim, Palanani su tada istakli svoga kandidata za predsjednika, Nikolu
Miljua. Nevini u organizovanju izbora na ovakvim masovnim zborovima,
rukovodioci zbora su glasanje organizovali tako, da bi se lake prebrojali,
to su prisutne podijelili na dvije strane, na jednu stranu livade trebalo je
da preu oni koji su za uru Stanivukovia, a na drugu oni koji su za Nikolu
Miljua. Ljudi su se poeli premjetati i zauzimati odreenu stranu, to je
stvorilo zbrku i izazvalo pometnju. Tek tada su organizatori zbora uvidjeli
kakvu su i politiku greku uinili. Prebrojavanje jedne, pa druge grupe je
izvreno i tada je saopteno da je za predsjednika Odbora NOF-a izabran
uro Stanivukovi, a za sekretara oko Jefti. Na zboru su izabrani i dele
gati za sresku konferenciju NOF-a.

GRADSKI ODBOR NOF SANSKI MOST


Izbor gradskog odbora NOF u Sanskom Mostu je izvren u nedjelju
10. septembra 1944. godine, na konferenciji odranoj u Domu kulture. Za
predsjednika Gradskog odbora NOF-a izabran je Vlado Gvozden (koji je uz
pomo partizanskih obavjetajaca uspio izai iz okupirane Banjaluke, jula
1944. godine), a za sekretara Veselin Bai.
U ovom sastavu Gradski odbor je djelovao do 8. novembra 1944. godine,
kada je na novoj konferenciji umjesto Vlade Gvozdena, koji je zbog bolesti
podnio ostavku, za predsjednika izabran Milan Miuka Miljevi. U takvom
sastavu Gradski odbor NOF-a je radio do kraja rata.

IZBOR I RAD SEOSKIH I OPTINSKOG ODBORA NOF-a


LIPNIK
U Lipniku, pored kole, septembra 1944. godine je odran zbor, kojem
je prisustvovalo i mnogo ljudi i ena iz susjednih optina. Na zboru je o ulo
zi NOF-a i vojno-politikoj situaciji govorio Nikola Kotle, sekretar Okrunog
komiteta KPJ za Podgrme. Potom se prilo izboru Optinskog odbora NOF
ove optine. Za predsjednika je izabran Jandro Cvjetianin, za potpredsjed
nika Ibrahimbeg Bievi, iz Lukavice, za sekretara Lazo Peji, a za blagajni
ka Milka Tubin, za lanove Dane Davidovi iz Kozina, Nikola Stani iz Gor
njeg Lipnika, Mile Vukovi iz Donjeg Lipnika, Jovo Pratalo iz Lukavica, Mi
lorad Radakovi iz Podvidae, Mirko Gluac iz Slatine, Agan Kaltak iz Okrea i Ahmet Mei iz Modre. Istovremeno su izabrani delegati lipnike optine
za sresku konferenciju NOF-a, na kojoj e se izabrati Sreski odbor NOF-a. Za
delegate su izabrani: Mihajlo Peji, Lazo Pratalo, Stojko Desnica, Nikola
Stani, Mile Vukovi, Jovo Pratalo, Boo Mareta, Duan uri, Ratko Voj
novi, Rade Radakovi, air Buljubai, Milorad Radakovi, Ana Mareti,
Mira Vukovi, Rua Pratalo, ua Miki, Agan Kaltak, Stevo Radakovi,
284

ura Vukovi, Stoja Davidovi, Zorka Majki, Mile uri, uro Milinovi,
Jovo Dubaji, Jovan Jefti, Savka Muti i Slavko uri, kao i trojica dele
gata koji su bili u vojsci: Petar Vojinovi i Jovan Muti.
Tada su odrane i seoske konferencije na kojima je izvren izbor
odbora NOF-a, pa su na podruju lipnike optine za lanove seoskih odbora
NOF-a izabrani:
Kozln: Todor Majki, predsjednik, Jovica Davidovi, potpredsjednik
i Stojko Desnica, sekretar;
urii: Rade Kantar, predsjednik, Pero Mrda, potpredsjednik, Jovo
Dubaji, sekretar i Mirko Pratalo, blagajnik;
Slatina sa Zenkoviima: Mirko Gluac, predsjednik, Mihajlo Milju,
potpredsjednik, Ratko Vojinovi, sekretar, Mika Vukovi, blagajnik;
Gornji Lipnik: Pero Davidovi, predsjednik, uro Milinkovi, potpred
sjednik, Luka Gluac, sekretar i Nikola Stani, blagajnik;
Donji Lipnik: Mile Vukovi, predsjednik, Vaso Milunovi, potpredsjed
nik, Boo Bilbija, sekretar i Savka Muti, blagajnik;
Lukavica: Jovo Pratalo, predsjednik, Gojko Bjelajac, potpredsjednik,
Petar Radakovi, sekretar i Lenka Radakovi, blagajnik;
Podvidaa: uro Rajli, predsjednik; Milan Plavi, potpredsjednik;
Blagoja Radakovi, sekretar i Milorad Radakovi, blagajnik;
Okre: Huse Seferovi, predsjednik, Eref Kaltak, sekretar i Salih Kaltak, blagajnik;
irkii: Smail Dafi, predsjednik, Muharem Durmievi, potpredsjed
nik, Ilijaz Seferovi, sekretar i Dervi Dafi, blagajnik i
Modra: Salih Grbi, predsjednik, Ahmet Mei, potpredsjednik, Hamo
Beirevi, sekretar i Zulfo Deli, blagajnik.
Seoski odbori NOF i Optinski odbor NOF-a Lipnik redovno su odra
vali svoje sjednice, koje su imale obino ovaj dnevni red: 1. politika situ
acija i diskusija, 2. izvjetaj i diskusija, 3. zadaci i 4. razno.
Povremeno su odravani zajedeniki sastanci Optinskog odbora NOF-a
i svih seoskih odbora NOF-a na podruju lipnike optine.
Odbor NOF-a je svoje aktivnosti koordinirao sa odborima USAOJ.a i
AF-a, a dogovarao se sa narodnooslobodilakim odborima o svim pitanjima,
pa i akcijama koje je trebalo sprovoditi. Tu su prije svega kampanje pri
kupljanja dobrovoljnih priloga za vojsku, sakupljanje ljetine, sjetva, poprav
ka kua siromanom stanovnitvu i dr., i s tim u vezi pripreme za odravanje
konferencija u selima ili optinskog zbora, konferencije.
Odbori NOF-a su razmatrali i pitanje informisanja stanovnitva, podjele
i itanja propagandnog materijala: tampe, radio-vijesti, lista Glas i Oslo
boenje i dr. Obino je taj materijal uruivan seoskom odboru NOF-a, koji
je organizovao itanje po zaseocima, na sastancima i konferencijama.
Na zajednikim sastancima Optinskog i seoskih odbora NOF-a obino
je bilo rijei i o grekama u vezi sa sprovoenjem kampanja, otkupa i si.
Davani su prijedlozi kako da se dalje radi.
Seoski odbori NOF-a su odravali redovne politike konferencije
jednom nedjeljno. Na njima je itan dobijeni materijal: radio-vijesti, Glas,
Osloboenje, zatim dobijeni tampani govori rukovodilaca i drugi propa
gandni materijali.
Na pojedinim konferencijama, posebno organizovanim podnoen je iz
vjetaj o radu, analiziran, rad, ukazivano na greke odbora NOF-a i drugih
odbora, ili pojedinih lanova tih odbora, analizirane negativne pojave na
285

terenu i pokretane mnoge akcije, pomo kolama i analfabetskim teajevima,


pomo porodicama iji su lanovi u NOV, pomo sirotinji naroito u davanju
sjemena, oranju i obradi ljetine, itd.
Na najveem broju ovih sjednica i konferencija, naroito na sjednicama
Optinskog odbora NOF-a bili su lanovi sreskih i okrunih foruma (KP,
NOF, USAOJ, AF), koji su se tako upoznavali sa politikom situacijom na
podruju sela, optine, saznavali njihove probleme, davali uputstva za dalji
rad i odgovarali na mnogobrojna pitanja koja su im postavljali lanovi od
bora NOF-a.
Na svakoj sjednici odbora NOF-a usvajani su zakljuci, koji su precizi
rali koje za koji posao odgovoran i do kada treba da ga obavi. A na narednim
sjednicama podnoen je izvjetaj o uinjenom, problemima, tekoama u
radu, ako ih ima i si.
Poslije zavretka sjednice seoskog odbora NOF-a a naroito Optinskog,
omladina bi obino dala priredbu sa borbenim pjesmama, nekom recitacijom
i obaveznim Kozarakim kolom, a onda bi do kasno u no trajalo narodno
veselje.
Na optinskom zboru odranom 31. decembra 1944. godine izvrena je
izmjena u rukovodstvu Optinskog odbora NOF-a Lipnik, pa je za predsjed
nika biran Jovan Jefti, a za potpredsjednika Mile Vukovi.20

OPTINSKI ODBOR NOF-a EMINOVACA


I za podruje Eminovaca, septembra 1944. godine, izabran je Optinski
odbor NOF-a Optinski zbor, na kojem se okupilo skoro sve stanovnitvo
optine, izabrao je Optinski odbor NOF-a za predsjednika Obrada Stupara,
za sekretara Vida Marinkovia i za lanove Zaima Badnjevia, Milku Kugi i
Luku Miljevia.
U martu 1945. godine, izvrene su izmjene pa je za predsjednika Op
tinskog odbora NOF izabran Petar Dodik, za sekretara Obrad Stupar i za
lanove Duan Milinkovi, Zaim Badnjevi i Jela Veselinovi.

ORGANIZACIJA OSTALIH SEOSKIH ODBORA NOF-a


Tokom avgusta, a najvie u septembru 1944. godine, odrane su seoske
konferencije NOF-a i izvren izbor seoskih odbora NOF-a u veini sela. Me
utim, o tim izborima nema sauvanih podataka, izuzev to se savremenici
sjeaju ponekih lanova rukovodstava tih odbora.
bio:

Prema tim sjeanjima, sastav seoskih odbora NOF-a sanskih sela je

U Odboru NOF-a Majki-Japre bili su: ura Majki, predsjednik,


Nikola Bundalo Zeina, potpredsjednik, Mile Zorica i Jovanka Dakula.
U Potkraju u Odboru su bili: Trivo Andulajevi, Drago Deki, Marta
Kovaevi i Stana urguz.
U Miljevcima predsjednik je bio uro uk.
2B

Podaci o sastavu i radu odbora NOF lipnike optine dati su prema ratnim zabiljekama Luke Gluca.

286

U Suhai predsjednik je bio Joan urevi.


U zajednikom, jedinstvenom Odboru NOF-a za sela Fajtovce, Naprelje 1 Gorice su bili: Milan Basta, predsjednik, Mile Vukobrat, Cedo Puhali,
Ibrahim Mui i Mileva Vuka.
U Kljevcima u Odboru NOF-a su bili: Mirko Utjeinovi, Stoja osi,
Mio Damjanovi, Jeka Mudrini i jo neki.
U Krkojevcima u Odboru NOF-a su bili: Petar Popovi, predsjednik,
Milan Bodiroa, potpredsjednik, Stana Majki, sekretar i Mara osi, bla
gajnik.
U Eminovcima su bili: Petar Stojanovi, predsjednik i Dragoja Mili
novi, sekretar.
U Grdanovcima je predsjednik bio Jovo Stupar, sekretar Nikola Mi
ljevi i lanovi Stoja Anii i ukan Miljevi.
U Bonjacima je predsjednik bio Rade Adamovi, sekretar Mihajlo
Milinovi i lanovi uja Basara, Pero Basta i Duan Rodi.
U Kozici u Odboru NOF-a su bili: Zoran Bjelanovi, predsjednik, pa
nakon njegovog odlaska u Sreski odbor NOF-a zamjenjuje ga Duan T. Po
povi, dok su lanovi bili: Jovan Milievi, Jovan Grahovac, Mile Vulin, Vid
uur, Ljuba Sekuli, Milo Nairovi i Milo Mri.
U Tramonji: Rade Savija, predsjednik, Trivo Borenovi, sekretar i
lanovi Joka Petrovi, Danica Borenovi i Duan Vujanovi.
U Podovima: Uro Lukei, Kota Tepi, Ljuba Sekuli i Simo Mi
ljevi.
U Kruharima predsjednik je bio Vlado Bursa.
U Gornjem Kijevu predsjednik je bio Trivo Arseni.
U Donjem Dabru predsjednik je bio Obrad Luki.
U Starom Majdanu u Odboru NOF-a su bili: Uzeir Sari, predsjednik
i lanovi Demal Memi, Hasan Hadibajramovi, Osme Sarhatli i Pavo
Cengija.
U Zdeni, selu u kojem je i osnovan NOF Bosne i Hercegovine, pred
sjednik Odbora NOF-a je bio Mile Vrke.
U Podlugu predsjednik je bio Ilija uak.
U Tmavi predsjednik je bio Stevo Zori.
Za sela Poljak 1 ehovce izabran je jedan Odbor NOF-a, a za pred
sjednika Ivo Mado.
Za sela Huslmovce 1 Demievce formiran je jedan odbor NOF-a i za
predsjednika izabran Ibro Karabeg.
U Pobrijeju u Odbor NOF-a izabrano je sedam lanova, a predsjed
nik je bio Mujo Hasi.
U Batkovcima su izabrani za predsjednika Franjo Tomi, a za la
nove Ljubica Damjanovi i Kata Tomi.
Prvi Odbor NOF-a u Sasini osnovan je decembra 1944, u koji je iza
brano pet lanova, a Jure Egredija za predsjednika.
U aplju u Odboru NOF-a su bili: Smajo Korlat, Marko urevi,
Hamo Bajri i jo nekolicina.
U Hrustovu u Odboru NOF-a su bili: Bajro Seferovi, Hasan Merdanovi, Meho Ali, Zuhra i Sabra erimovi i Bisera Merdanovi.
U nekoliko sela, kao to su krljevita, tokom rata nije biran odbor
NOF-a, dok su neka sela imala zajedniki odbor sa susjednim, veim i ak
tivnijim selom.
Na optinskoj konferenciji u Budimli-Japri je izabran optinski od
bor NOF-a. Za predsjednika je izabran Luka kundri, ali je on ubrzo smi
jenjen, pa je za novog predsjednika izabran Mile Jelaa.
Veina ovih odbora, i seoskih i optinskih, izabrana je tokom septem
bra 1944. godine, a tek neki u oktobru 1944. godine.

OPTINSKI ODBOR NOF-a SANSKI MOST


Na optinskoj konferenciji, uz prisustvo oko 60 delegata seoskih od
bora NOF-a, krajem septembra 1944. godine formiran je Optinski odbor
NOF-a sanske optine. Tada je izabran Izvrni odbor: za predsjednika je
biran Mile amber, za sekretara uro urevi, lan Optinskog komiteta
KPJ, i za lanove: Ivo Mado, Ibrahim Haimovi Aganovi, Muharem Tali
i Vlado Bursa. Na konferenciji su izabrani i delegati za sresku konferen
ciju NOF-a.

SRESKA KONFERENCIJA NOF-a SANSKI MOST


Kada je skoro u veini sela izvren izbor odbora NOF-a, i u svim optinama, u nedjelju 10. oktobra 1944. godine je u Sanskom Mostu odrana
Prva sreska konferencija NOF-a, na kojoj je iz svake optine uzelo uea
po 2530 delegata, ukupno oko 300 delegata s podruja sreza. Konferencija
je odrana u Domu kulture. Nakon politikog referata, koji je podnio Mi
hajlo Peji i diskusije o politikoj situaciji i dosadanjem radu seoskih i
optinskih odbora NOF-a, izabran je Sreski odbor NOF-a, plenum, u koji je
iz svake optine ulo 1520 lanova, ukupno oko 120. Potom je izabran Iz-

Prva sreska konferencija NOF-a sanskog


dine u sali Doma kulture u Sanskom Mostu.

sreza,

odrana

10.

oktobra

1944.

go

vrni odbor od 31 lana. Za predsjednika Sreskog odbora NOF-a izabran je


Mile amber, do tada predsjednik Gradskog odbora NOF,a za potpredsjed
n i k a Eduard Anui iz Stare Rijeke i Muhidin Hamidovi, kadija i vijenik
ZAVNOBiH-a, dok je za sekretara izabran Mihajlo Peji, sekretar Sreskog
komiteta KPJ, a za blagajnika Dmitar Njegovan. Kada je novembra 1944.
Mihajlo Peji preuzeo dunost u Okrunom NOO i OK KPJ Podgrme, raz

288

rijeen je dunosti sekretara Sreskog odbora NOF-a i na mjesto njega iza


bran Jovo Grubi, koji ga je zamijenio i na dunosti u Sreskom komitetu
KPJ. Meutim, ve u martu 1945. Mihajlo Peji se vratio na dunost sekre
tara Sreskog komiteta KPJ pa je tada ponovo preuzeo i dunost sekretara
Sreskog odbora NOF-a.
Pored drugih konferencija Sreski odbor NOF-a Sanski Most imao je
konferenciju i 27. decembra 1944. godine, sa dnevnim redom: 1. politika
situacija, 2. izvjetaji, 3. razno. Politiki referat je podnio Jovo Grubi, ta
danji sekretar Sreskog odbora NOF-a. Potom su predstavnici optinskih
odbora NOF-a Dabra, Eminovaca, Luci-Palanke, Lipnika, Starog Majdana,
Otre Luke, Tornine, Kozice i Sanskog Mosta podnijeli izvjetaje o stanju
na terenu i aktivnostima organizacija i odbora NOF-a.
Uesnici konferencije su se ivo interesovali o aktuelnim politikim i
vojnim problemima, pa su postavljali mnoga pitanja. Neka objanjenja je
dao Miuka Miljevi, predsjednik Gradskog odbora NOF-a, a na ostala pi
tanja odgovarao je arko Zgonjanin, sekretar Oblasnog odbora NOF-a. Potom
su govorili Osman Karabegovi, Nikola Kotle, Mihajlo Peji i jo neki funkcioneri NOF-a, koji su svojim izlaganjima obuhvatili pitanja to su ih ue
snici konferencije bili postavili. Konferencija je razmatrala i pitanja kam
panje, zatim kako jaati bratstvo i jedinstvo, potom o spremanju drva za
predstojeu zimu itd.
Sreski odbor NOF-a je, pored drugih, organizovao i veliki manifestacioni zbor u Sanskom Mostu 27. marta 1945. godine. Ovim zborom obilje
ena je etvrta godinjica ovog znaajnog dogaaja narodnog bunta, iska
zanog brojnim demonstracijama irom zemlje protiv pristupanja Jugoslavije
Trojnom paktu. Veliki manifestacioni zbor odran u utorak 27. marta 1945.
godine u centru grada otvorio je Mile amber, predsjednik Sreskog odbora
NOF-a. O znaajnom datumu govorili su urica oro, uitelj iz Banjaluke
i Osman Karabegovi.21
Sreski odbor NOF-a, Sreski komitet KPJ, Sreski komitet SKOJ-a i sreska rukovodstva AF i USAOJ-a su organizovali i veliki prvomajski zbor u
Sanskom Mostu u utorak, 1. maja 1945. godine, nekoliko dana pred zavre
tak etvorogodinje teke borbe za slobodu, bratstvo i jedinstvo. Na ovom
zboru su govorili efket Maglajli, lan Oblasnog komiteta KPJ, Mihajlo
Peji, sekretar Sreskog komiteta KPJ i Paula Humek, organizacioni sekre
tar Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza (koja se tih dana ponovo vratila
na sanski srez).
OKRUNA KONFERENCIJA NOF-a ZA PODGRME
Zavrni in organizovanja NOF-a na podgrmekom okrugu je bio odr
avanje Okrune konferencije Narodnooslobodilakog fronta za Podgrme
15. novembra 1944. godine u Sanskom Mostu, u Domu kulture. Konferenciji
je prisustvovalo oko 400 delegata i kao gosti Ljubo Babi, lan Oblasnog od
bora NOF-a, pukovnik Nemanja Vlatkovi, zamjenik komandanta 5. korpusa
NOVJ i arko Zgonjanin, sekretar Oblasnog odbora NOF-a. Dnevni red kon
ferencije je bio: 1. politiki referat sa diskusijom i 2. izbor Okrunog odbora
NOF-a i delegata za Oblasni odbor NOF-a.
21 Osloboenje,

19 Srez S. Most u NOB

31. marta 1945. godine.


289

U predsjednitvu konferencije je bio Svetozar Vejnovi, vijenik


AVNOJ-a, koji je predsjedavao, politiki referat je podnio Nikola Kotle, se
kretar Okrunog komiteta KPJ, a potom su u ivoj diskusiji uestvovali:
Mihajlo Peji, Mara Budimir, Boo Mareti, Milica Vujanovi, Petar Dodik,
Milorad Radakovi, Jandrija Novakovi, Ilija Borovi, Branko Drljaa, oko
Jefti, Dule Vidovi, Simo Opai, uro uki, Rade Mandi, Hasan Danki, Milica Obradovi, Hare Sulji, Mile Divjak, arko Zgonjanin, Rudi Kolak i jo desetak delegata.
Na zavretku rada konferencija je izabrala Okruni odbor, plenum, u
koji je ulo po 2030 delegata svakog sreza. Za predsjednika je izabran
Svetozar Vejnovi, vijenik AVNOJ-a, za potpredsjednike Dane Babi, lan
ZAVNOBiH-a i Hasan Danki, za sekretara Nikola Kotle, sekretar Okru
nog komiteta KPJ za Podgrme i za blagajnika Simo Opai.

290

4. FORMIRANJE NOVIH JEDINICA NOV JUGOSLAVIJE


U SANSKOM MOSTU
U slobodnom Sanskom Mostu tokom 1944. i prvih mjeseci 1945. godine
formirane su 1. vazduhoplovna baza i 1. artiljerijska grupa 5. korpusa i Arti
ljerijska brigada 3. NOU divizije. U novoformiranim jedinicama 5. korpusa.
Bazi i Artiljerijskoj grupi bilo je dosta boraca s podruja sanskog sreza.
Prva vazduhoplovna baza je ostala sve do potkraj aprila 1945. godine,
dok su 1. artiljerijska grupa i Artiljerijska brigada ovdje samo organizovane
i kompletirane, pa odmah krenule u borbe koje je vodio 5. korpus, odnosno
3. NOU divizija.
PRVA VAZDUHOPLOVNA BAZA 5. KORPUSA NOVJ
U SANSKOM MOSTU
Poetkom 1944. u Sanskom Mostu je formirana 1. vazduhoplovna baza
5. korpusa NOVJ, u kojoj su u poetku bila tri oficira, tri podoficira i deset
boraca. tab 1. vazduhoplovne baze sainjavali su: komandant Gojko Rodi,
kapetan, politiki komesar Ratko Resanovi, intendant Slavko Tadi.

Jedan od aviona na aerodromu u Krkojevcima u jesen 1944. godine.

291

Ubrzo su dole vojne misije Engleske, a potom i SSSR-a u Sanski Most.


One su pored drugih zadataka imale i dunost da uz pomo Vazduhoplovne
baze NOVJ odravaju vezu sa saveznikim avionima koji su dolazili nad
Sanski Most i padobranima sputali oruje, vojnu spremu i lijekove, a od
vozili ranjenike. Radi toga je u Krkojevcima ureen improvizovani aero
drom.
Engleska vojna misija je imala oficira, dva podoficira, a vojna misija
SSSR-a oficira i tri podoficira. Ove saveznike misije su bile smjetene u
kuama Abdulaha Avdagia i Hasana Malievia u Sanskom Mostu, engleska
radio-stanica u kui ivka Mijatovia u Krkojevcima, dok je stanica za da
vanje signala za dolazak i odlazak saveznikih aviona bila u kui Save ambera u istom selu.
Povremeno su nou stizali savezniki avioni nad aerodrom u Krkojev
cima, koji je bio osvijetljen vatrama na ugovoreni nain, i nakon uspostav
ljanja radio-veze izbacivali su s padobranima, ili bez njih, bale sa orujem,
municijom, odjeom, obuom i lijekovima. Sve do jula 1944. godine avioni
su samo izbacivali opremu i nisu pokuavali da se sputaju na aerodrom
u Krkojevcima. Baza je u ljeto 1944. godine poela dobijati sve veu ulogu.
Od tada se na ovaj aerodrom sputaju transportni avioni, dovoze ratni ma
terijal za jedinice NOV. Poslije istovara ratnog materijala u avione su smje
tani teki ranjenici iz kozinske i drugih bolnica i prevoeni u Italiju, u
Bari i okolinu. Tamo su lijeeni, a nakon ozdravljenja vraani u Jugoslaviju.
Poto se nije znalo kada e tano stii savezniki avioni, ranjenici do
nijeti na sanski srez iz susjednih krajeva i bolnica smjetani su privremeno
po kuama podgrmekih sela. Tamo su ostajali dan-dva, ali su ponekad
morali ostati i deset-petnaest dana. Meu tim ranjenicima bilo je boraca iz
hrvatskih i slovenakih jedinica.
Od septembra 1944. godine aerodrom u Krkojevcima je poeo sluiti
i za sputanje saveznikih borbenih aviona, jer je pista ureena do veliine
100 x 1000 metara.
Aerodrom u Krkojevcima je bio upotrebljiv za 24 sata poslije najveih
kia, osim sjevernog dijela, koji je u duini od 140 m znao biti pokriven
vodom. Meutim, i ostalih 860 metara piste bilo je dovoljno da se na nju
spuste vomotorni avioni, kakvi su dotad samo i dolazili na ovaj aerodrom.22
Prilikom bombardovanja njemakog taba u Miletia Gaju, kojeg su
izveli avioni 1. eskadrile NOV, 5. septembra 1944. godine, neprijatelj je po
godio avion spitfajer kojim je pilotirao zastavnik Milan Deli. On je uspio
doletjeti i spustiti se na aerodrom u Krkojevcima. Nakon opravke aviona
odletio je u svoju bazu u Italiju.23
Grupa od dva spitfajera dopratila je 8. septembra 1944. godine sa ostrva Visa do Sanskog Mosta transportni avion hariken (Hurrican) kojim je
putovao engleski pukovnik Selbi (Selby) u specijalnoj misiji. Dva dana ka
snije, 10. septembra opet su do Sanskog Mosta doletjela dva spitfajera i
preuzela pratnju aviona harikena sa engleskim pukovnikom Selbijem, koji
se vratio na Vis.24
22

Izvjetaj taba 1. vazduhoplovne baze 5. korpusa NOVJ od 27. novembra 1944.


godine, Zb. X/1, str. 290291.
Izvjetaj Komande 1. lovake eskadrile NOVJ od 5. septembra 1944. godine,
Zb. X/1, str. 147.
24 Izvjetaji Komande 1. lovake eskadrile NOVJ od 8. i 10. septembra 1944. godine,
Zb. X/1, str. 154 i 161.
23

292

Savezniki avion sa jednim viim australijskim oficirom bio je oteen


iznad Dalmacije, pa se morao spustiti na aerodrom u Krkojevcima 22. no
vembra 1944. godine. Poslije opravke avion je, nakon nekoliko dana, odletio
u svoju bazu u Italiji.
Da bi se obezbijedilo to redovnije praenje meteorolokih promjena
nad Jugoslavijom, Vrhovni tab NOV i POJ je naredio da se na odreenim
mjestima organizuju vojne meteoroloke stanice. tab 5. korpusa NOVJ
je do poetka novembra 1944. godine formirao vie meteorolokih stanica
na podruju svoje vojne oblasti, meu kojima i u Sanskom Mostu, Luci-Palanci, Prijedoru, Kljuu i Bosanskom Petrovcu. Zadatak stanica je bio
da prikupljene podatke, sreene u depeu po meunarodnom kljuu dostav
lja saveznikim misijama pri tabu 5. korpusa NOVJ, i to Sovjetskoj vojnoj
misiji svakog dana u 14, 15, 18,00 i 20,00 sati i Engleskoj vojnoj misiji pre
ma njenom traenju.25

PRVA ESKADRILA 5. KORPUSA NOVJ


Prilikom napada jedinica 5. korpusa na neprijateljska uporita u Ba
njaluci, drugom polovinom septembra 1944. godine, zauzet je aerodrom u
Zaluanima, 21. septembra, na kojem su zaplijenjeni avioni 5. zrakoplovne
skupine domobranskog vazduhoplovstva. Isti dan od domobranskih avijatiara, koji su ranije saraivali i pomagali NOP, a nalazili se u Zaluanima,
formirana je borbena grupa od osam aviona: dva tipa kaproni, tri morana,
jedan biker i dva B-51, koji su potom narednih dana uestvovali u bombardovanju neprijateljskog uporita u Katelu u Banjaluci. Meutim, zbog pro
dora jaih neprijateljskih jedinica u Banjaluku, ova eskadrila 5. korpusa
morala je napustiti aerodrom Zaluane, pa je 27. septembra 1944. godine
preletjela na aerodrom kod Sanskog Mosta, u Krkojevce. Tada je odlukom
taba 5. korpusa formirana njegova Prva eskadrila, iji je komandir bio
Ivica Mitrei. Ona je formacijski bila u sklopu Prve vazduhoplovne baze
u Sanskom Mostu.
Poetkom septembra 1944. godine na aerodrom u Krkojevcima spustio
se domobranski avion kaproni, doletjevi s aerodroma Raj lovac. Posada
aviona se stavila na raspolaganje jedinicama NOV. Ovaj avion je narednih
dana izvrio nekoliko borbenih letova do pruge KostajnicaDubica, na kojoj
je bombardovao neprijateljeva uporita i vozove. Poto mu je nestalo gori
va, sa aerodroma Zaluani, tada je bio u rukama boraca NOV, ono je do
premljeno, pa se i ovaj kaproni ukljuio u eskadrilu na aerodromu Zaluani
i narednih dana uestvovao u bombardovanju Katela i neprijateljskih ko
lona koje su nadirale od Topole prema Banjaluci.2
U prvoj eskadrili 5. korpusa poetkom oktobra nalazilo se oko 40 ljudi,
od kojih est pilota, sedam izviaa, a ostali su bili mehaniari i tehniari.
Eskadrila je imala etiri borbena aviona. S aerodroma u Krkojevcima Prva
eskadrila 5. korpusa je vrila borbene letove sve do 20. oktobra 1944. godine,
a tada je preseljena na uzletite uria Lug kod Bugojna, jer se glavnina
25 Uputstvo

taba Baze NOVJ od 16. septembra 1944. godine o organizaciji i radu


meteorolokih stanica, Zb. X/1, str. 172173, primjedba 1.
28 Nareenje taba 5. korpusa NOVJ komandantu aerodroma NOV u Zaluanima
od 23. septembra 1944. godine, Zb. X/1, str. 186.

jedinica 5. korpusa tada nalazila na sektoru prema Travniku, Busovai i


Zenici, odnosno pruzi SarajevoBosanski Brod.27
Kada je u zimu 1944/45. godine napadao veliki snijeg, organizovane su
mnoge radne ete i brigade omladine i odraslih civila iz Sanskog Mosta i
okolnih sela, koje su raiavale prostor aerodroma u Krkojevcima, nje
govu pistu, da bi se lake sakupljali paketi sputani padobranima, ili bez
njih, i da bi se, eventualno, i avion mogao spustiti na zemlju.

Raiavanje piste aerodroma u Krkojevcima u zimu 1944/45. godine.

Upravo kada je pista ovog aerodroma bila dobro oiena i spremna


i za sputanje aviona, pojavila se u vazduhu njemaka tuka. Pilot Karlo
Renkel, Slovenac, koji je u Zaluanima preao u NOV, sa zemlje je ispalio
raketu, odreene boje, jer je poznavao standardne znake raspoznavanja u
neprijateljskoj avijaciji. Bio je to znak pilotima da im prijeti opasnost i da
se moraju spustiti, to su oni i uinili, ne znajui da je to partizanski aero
drom. Karlo Renkel, koji je jo na sebi imao njemaku uniformu, a znao je
vrlo dobro da govori njemaki, istrao je iz tapske zgrade i uputio se pre
ma avionu koji se tek spustio na pistu. Skoio je na papuicu i na pilota i
mehaniara uperio pitolj, pozivajui ih na predaju. Njemu se pridruio
i intendant baze Slavko Tadi. Nijemcima nije preostalo nita drugo nego
da se predaju. Ipak su pokuali da prevare partizane, rekli su da iza njih
ide vei broj tuka, pa bi bilo najbolje da ih puste. Partizanski pilot i in
27

Izvod iz operativnog dnevnika 1. eskadrile 5. korpusa NOVJ za oktobar 1944.


godine, Zb. X/1, str. 207241.

294

tendant su primorali Nijemce da izau iz aviona, u kom je bila pota koju


su prenosili iz Sarajeva u Zagreb, i jo neki drugi paketi. Avion tuka je
odmah maskiran. Preko viih komandi tab Prve vazd. baze je traio pilota
koji zna pilotirati ovom vrstom aviona. Istovremeno su s trupa i krila sastrugane njemake oznake i napisane oznake NOV; crvena petokraka zvi
jezda. Uskoro je stigao pilot i aviomehaniar, pa je ova zaplijenjena tuka
odletjela na poloaj prema Busovai, gdje je tukla neprijateljske formacije.
Ovaj avion vratio se nakratko na aerodrom u Krkojevcima, odakle je ubrzo
odletio na aerodrom NOV kod Beograda, u Zemun.
U Prvu vazduhoplovnu bazu u Sanski Most stizali su mnogi savezniki
piloti koji su, zbog oteenja aviona pri povratku s bombardovanja njema
kih baza, iskakali padobranom i imali sreu da padnu na slobodnu terito
riju. Sa aerodroma u Krkojevcima oni su, zajedno sa ranjenicima, transportovani u Italiju, u saveznike baze. Povremeno ih je bilo u bazi i po pet
naest.

Saveznika

tvrava,

oteena

prilikom

bombardovanja

Njemake,

prisilno

je

aterirala nedaleko Sanskog Mosta.

I jedna saveznika letea tvrava zbog oteenja, morala se spustiti


na livadu izmeu sela Podlug i Brdari. Ubrzo je tvrava opravljena, livada
ureena za uzlijetanje pa je uzletjela i prela na aerodrom NOV u Zemu
niku kod Zadra.
Prva vazduhoplovna baza u Sanskom Mostu i njen aerodrom u Krko
jevcima bili su na raspolaganju naoj i saveznikoj avijaciji sve do zavr
etka rata, odnosno do osloboenja Banjaluke, 22. aprila 1945. godine, kada
295

je Baza preseljena na aerodrom u Zaluane, a potom u maju veim dijelom


na aerodrome Pleso i Luko kod Zagreba, gdje je njeno osoblje rasporeeno
na odgovarajue dunosti.28
PRVA ARTILJERIJSKA GRUPA 5. KORPUSA NOVJ
Po nareenju taba 5. korpusa NOVJ od 6. oktobra 1944, formirana je
1. artiljerijska grupa 5. korpusa NOVJ. U sastav grupe uli su dotadanji
1. i 2. artiljerijski divizion 5. korpusa NOVJ, kao i naoruanje do kojeg se
dolo u operacijama za osloboenje Prijedora i Banjaluke.
Okupljanje diviziona i formiranje 1. artiljerijske grupe izvreno je u
selu Kruhari, nedaleko Sanskog Mosta. Ve 7. oktobra okupio se itav tab
Grupe, a 8. oktobra izvrena je sveana smotra itave Grupe, koju je izvr
io pukovnik Nemanja Vlatkovi, pomonik naelnika taba 5. korpusa
NOVJ.
Prva artiljerijska grupa 5. korpusa NOVJ imala je prilikom formira
nja sljedee komande i jedinice:
tab su sainjavali: major Marko Triki, komandant, major Milo
van Pilipovi, politiki komesar, major Tumpa ... zamjenik komandanta i
Sveto Liina, pomonik politikog komesara;
Prvi divizion, tab diviziona i tri baterije, svaka od po dvije polj
ske haubice 100 mm, M. 14/19, ukupno est haubica;
Drugi divizion, tab diviziona i dvije baterije, svaka od po dvije
poljske haubice 100 mm, M. 14/19, ukupno etiri haubice;
Trei divizion, tab diviziona i dvije baterije, od kojih jedna bate
rija sa haubicama 100 mm, M. 14/19, a druga haubicama 100 mm, M. 16/19,
ukupno etiri haubice.
Artiljerijska grupa je imala ukupno 15 haubica, od kojih 13 poljskih
(jedna oteena, bila na opravci) i dvije brdske. Grupa je imala 785 ljudi i
264 konja.29
Tih dana u Grupi u svim baterijama i tabovima formirane su partijske
organizacije, a u baterijama i skojevski aktivi. Ukupno je bilo 18 partijskih
organizacija sa 81 lanom KPJ, tri kandidata za lana KPJ i 61 skojevac.0
Nakon smotre 1. artiljerijska grupa 5. korpusa je iz Kruhara otila
prenia Travniku, gdje je dala veoma znaajan doprinos u osloboenju grada
i kasnijim borbama za odbranu Travnika.

28 Kazivanje

Slavka Tadia autoru, 11. aprila 1978. godine.


taba 5. korpusa NOVJ od novembra 1944. godine, Zb. IV/30, str. 773.
* Izvjetaj pomonika politkomesara 1. artiljerijske grupe 5. korpusa NOVJ od
29. oktobra 1944. godine Oblasnom komitetu KPJ za Bosansku krajinu, Zb. IX/7,
str. 382386.
29 Izvjetaj

296

ARTILJERIJSKA BRIGADA 3. NOU DIVIZIJE


U vrijeme zavrnih borbi za osloboenje zemlje u Sanskom Mostu je
20. aprila 1945. godine po naredbi 2. udarnog korpusa Jugoslovenske armije
formirana Artiljerijska brigada 3. NOU divizije. Brigada je imala u svom
sastavu tri diviziona. Nakon formiranja krenula je, u sastavu 2. armije Ju
goslovenske armije, u bitku za osloboenje Karlovca, a potom i preostale
neosloboene teritorije u tom dijelu Hrvatske, kao i u susjednom podruju
Slovenije.31

Proslava

prve

godinjice

osloboenja

Sanskog

Mosta,

oktobra

1944.

godine:

kozarako kolo.

31 Hronologija

oslobodilake borbe naroda Jugoslavije, str. 1095.


297

5. UITELJSKI TEAJEVI U PODGRMECU


Podnosei referat Rad narodnooslobodilakih vlasti na prosvjetnom
polju, na drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a, vijenik profesor Ante Babi
je, ocjenjujui dosadanji rad, stanje i iskustva, izmeu ostalog rekao:
Na teritoriji oblasti Bosanske krajine, gdje je bio omoguen rad kroz
due vrijeme, steeno je iskustvo na kojem se je mogla izgraditi organiza
cija osnovne prosvjete po planu. Rad po ovom planu dati e, bez sumnje,
nova iskustva s kojim e se moi koristiti i ostali krajevi nae zemlje .. ,S2
Oblasni NOO Bosanske krajine je organizovao prvi uiteljski teaj na
slobodnoj teritoriji Bosne i Hercegovine, koji je trebao dati prve uitelje
sa neophodnim znanjem za otvaranje i rad osnovnih kola na slobodnoj
teritoriji. Odlueno je da se uiteljski teaj otvori u Sanskom Mostu i da
pone prvih dana maja 1944. godine.
Tokom aprila intenzivno se radilo na organizovanju uiteljskog teaja
u Sanskom Mostu. Za rukovodioca kursa je odreena Mila Bajalica, uite
ljica, a za nastavnike profesori Ante Babi i Punia Kalezi, te uitelj Milan
Bokan. Za smjetaj i rad teaja odreena je zgrada Zurunia, iz koje je ise
lila Kulturna ekipa 4. NOU divizije. Komanda mjesta je kursu obezbijedila
ekonoma, kuvara i ostalo potrebno osoblje, te snabdijevanje svim potrep
tinama i namirnicama.
Na teaj su pozvani bivi aci srednjih kola koji su se tada nalazili
u jedinicama NOV, ili u pozadinskim ustanovama, ili su radili kao omladin
ski rukovodioci na terenu, a koji su mogli napustiti svoje dunosti i posve
titi se novom pozivu. Tako je iz raznih krajeva i jedinica Bosanske krajine
dolo u Sanski Most preko 40 mladia i djevojaka na prvi uiteljski teaj,
koji je poeo 5. maja 1944. godine.
Poto su bila samo etiri predavaa oni su morali da dre nastavu iz
vie predmeta najee iz dva-tri srodna predmeta. Predavai su do podne
drali predavanja, koja su teajci, obino, doslovce zapisivali u svoje sveske,
a popodne su radili u kruocima. Kako nije bilo udbenika, nastavnici su
morali svoja predavanja pripremati po sjeanju, ili iz oskudne prirune li
terature.
Kada se saznalo da je neprijatelj prodro u Ljubiju, 8. maja 1944. go
dine i da nadire prema Starom Majdnu, uiteljski teaj je evakuisan iz San
skog Mosta u selo Dabar, u zgradu Osnovne kole. Meutim, ni tu nije dugo
ostao, ve je odlukom Oblasnog NOO preseljen, oko 18. maja, u Prisjeku gdje
je bio do 25. maja, a tada uvee upuen u Tuk-Bobiju. Tu su bili dva-tri
dana, a onda su premjeteni u kolu u Srednjem Duboviku, gdje su takoe
bili samo tri-etiri dana i tada preli u Majki-Japru. Teajci su se smjestili
u zgrade Marka Adamovia u Majki-Japri, gdje je radio sve do zavretka
32
298

ZAVNOBiH, dokumenta 19431944, str. 262.

i gdje su obavljeni i ispiti. Domain Marko Adamovi je za smjetaj polaz


nika teaja ustupio svoju magazu i talu, kao i dio kue za nastavnike, a
nekoliko veih kukuruzana za odravanje nastave za vrijeme kinih dana.
Sam je napravio poljsku uionicu za nastavu pod vedrim nebom, stolove i
klupe pod jednom krukom. Tako su teajci dobili i lijepu trpezariju.
Polovinom juna u Majki-Japru su stigli profesor dr Duan Nedeljkovi, profesori Husnija Kurt i Lenka Maestro i uitelj Branko ankovi da
pomognu i omogue uspjeniji i svestraniji rad teaja. Tada je izvrena pre
raspodjela predmeta. Prije njihovog dolaska na teaju su bili zastupljeni
sljedei predmeti: pedagoka grupa (osnovi pedagogije, psihologija i meto
dika), istorija (nacionalna i osnovi opte istorije) i geografija Jugoslavije.
Po njihovom dolasku uvedeni su novi predmeti: osnovi fizike i hernije, mu
ziko obrazovanje i kolski rad (praktina predavanja). Nastava iz srpskohrvatskog jezika nije drana jer nije bilo strunog nastavnika.
Teaj je imao svoju partijsku i skojevsku organizaciju, iji su ruko
vodioci bili sami polaznici. Na sastanke partijske organizacije i skojevskog
aktiva su dolazili lanovi Okrunog i Oblasnog komiteta KPJ. Teaj su obi
lazili, interesovali se za njegov rad i probleme uro Pucar Stari, dr Vojislav
Kecmanovi, arko Zgonjanin, Branko opi i Skender Kulenovi, kao i dru
gi vojni i politiki rukovodioci koji su boravili u Majki-Japri ili dolazili u
ovo selo gdje su se tada, juna 1944. godine, nalazila najvia rukovodstva Bo
sne i Hercegovine, Bosanske krajine i Podgrmea.
Polaznici teaja su ve od poetka razvili i znatan ideoloko-politiki
i kulturno-prosvjetni rad. U svim selima gdje su bili, u slobodno vrijeme
organizovali su priredbe sa programom, koji su pratili mnogi stanovnici ne
samo iz sela gdje je bio teaj ve i iz znatno udaljenijih zaselaka i sela.
Nakon dvomjesenog rada uiteljski teaj se zavrio 6. jula 1944. go
dine, pa su u naredna tri dana u vonjaku Marka Adamovia polaznici po
lagali zavrni ispit. Ispitivanju su prisustvovali dr Vojislav Kecmanovi, Du
an Ivezi i jo neki lanovi bosanskohercegovakih i krajikih rukovodsta
va. Ispit su polagala 33 kandidata, koji su sjedili na ebadima, na travi, kao
i nastavnici i gosti. Dva kandidata su istovremeno izvlaila po jednu cedu
lju, na kojoj su bila tri pitanja. Potom bi razmijenili cedulje, upoznali se
s pitanjima drugog kandidata i nakon kraeg razmiljanja jedan je drugog
naizmjenino ispitivao, prema izvuenim pitanjima. lanovi ispitne komisije
su intervenisali samo ako bi se kandidati udaljili od teme ili grijeili u od
govorima.
Svi kandidati na ovom ispitu pokazali su vrlo dobro znanje za te pri
like, to je zadovoljilo i lanove ispitne komisije i goste. Tada je dr Vojislav
Kecmanovi predloio da se zavretak prvog uiteljskog teaja u Bosni i
Hercegovini obiljei sveanou na kojoj e se polaznicima saoptiti rezul
tati. U susjednom selu Haanima, u umi Soje opi, zakazan je narodni
zbor, na koji je doao narod tog sela, Potkalinja, Majki-Japre, Kozina i dru
gih oblinjih sela. U umi je podignuta mala tribina oko koje se okupilo
preko 5000 ljudi, ena i omladine Podgrmea. Sveanost je otvorila Mila Bajalica, rukovodilac teaja, potom se jedan polaznik teaja zahvalio vlastima
na brizi i organizovanju teaja, te nastavnicima za uloeni trud. Zatim je
govorio dr Vojislav Kecmanovi, predsjednik ZAVNOBiH-a, koji je najvei
dio govora posvetio mladim uiteljima, a prisutnima se obratio pozivom da
uiteljima, kolama i prosvjeti prue najveu moguu pomo.
299

Kada su polaznicima teaja uruena svjedoanstva, Kulturna ekipa 4.


NOU divizije, uz sudjelovanje polaznika teaja, izvela je kulturno-zabavni
program. Potom su svi zajedniki sjeli za sofru na ruak. Do kasno u no
trajalo je narodno veselje: Podgrmelije su proslavljale zavretak prvog ui
teljskog teaja. Ve sutradan su mladi uitelji otili u zaselak Lukie, gdje
su u Oblasnom NOO za Bosansku krajinu dobili raspored u kole. kole
koje su tri godine bile zatvorene, ponovo su otvorene i time je poet veliki
pionirski prosvjetni rad.83
DRUGI UITELJSKI TEAJ
Zadovoljan radom i pokazanim rezultatima prvog uiteljskog teaja,
Oblasni NOO je donio odluku da odmah zapone i drugi teaj. Stiglo je pre
ko 50 kandidata. Nastavni kadar je bio neto pojaan. Po istoj odluci, teaj
je preseljen iz Majki-Japre u Lipnik.

Kursisti

drugog

uiteljskog

teaja

odranog

Sanskom

Mostu,

septembra-

-oktobra 1944. godine, sa nastavnicima.

Poetkom septembra naelnik Odjeljenja za prosvjetu ZAVNOBiH-a


profesor Ante Babi posjetio je teaj u koli u Lipniku, pa je naao da je
smjetaj veoma slab: mukarci spavaju u hodnicima sa polupanim staklima
na prozorima, a ene na tavanu kole, iji je krov jako oteen i prokinja
va, to sve ugroava zdravlje polaznika. Pored toga, polaznici nemaju redov
33Punia

Kalezi: Prvi ratni uiteljski teaj, feljton u listu Osloboenje od 28


novembra do 8. decembra 1973. godine.

300

no snabdijevanje, veina ih je bila veoma slabo obuena i obuvena. Zbog


toga je predloio da se presele u Sanski Most, ili neko drugo mjesto gdje
e imati bolje uslove za rad.
Predsjednitvo ZAVNOBiH-a je uiteljskom teaju odmah dodijelilo
500.000 kuna, savjetujui Oblasnom NOO da teaj preseli u Sanski Most, ili
neko drugo mjesto. Prijedlog je prihvaen, pa su se teajci polovinom sep
tembra preselili u Sanski Most i smjestili se u kuu ure Grbia.34 Uitelj
skim teajem je tada rukovodio profesor Spiro Kulii. U Sanskom Mostu,
pod daleko povoljnijim uslovima, drugi uiteljski teaj je radio do kraja
oktobra 1944. godine. Nakon tri mjeseca rada ispiti su obavljeni od 29. okto
bra do 5. novembra. Prisustvovali su predstavnici narodne vlasti i oko 15
nastavnika koji su izali iz Banjaluke i doli u Sanski Most, ekajui raspo
red u kole u slobodnim mjestima Bosanske krajine.
Ovaj teaj su pohaali bivi aci gimnazija, uiteljske kole, trgovake
akademije, ali i nekoliko njih sa samo etiri razreda osnovne kole.35 Pa ipak,
za tri mjeseca samoprijegornog rada uspjeno su savladali gradivo i, po ocje
ni profesora dr Koste Grubaia, . . . slobodno se moe rei da su osposob
ljeni za praktian rad ... I nastavnici koji su stigli iz Banjaluke i prisu
stvovali ispitima, bili su iznenaeni ozbiljnou i spremnou teajaca. Ovaj
drugi uiteljski teaj zavrilo je 49 mladia i djevojaka, koje je ve sutra
dan ekao raspored u Oblasnom NOO i djeca u mnogim selima, eljna zna
nja, radosna to e se i u njihovom selu opet otvoriti kolska vrata.

KONFERENCIJA PROSVJETNIH REFERENATA


Pored mnogih drugih skupova u Sanskom Mostu 10. i 11. marta 1945.
godine odrana je konferencija prosvjetnih referenata srezova i okruga Bo
sanske krajine, kojoj je prisustvovalo 35 referenata. Uvodni referat podni
jela je Mila Bajalica, lan Prosvjetnog odsjeka Oblasnog NOO. Prosvjetni
referenti su podnijeli izvjetaje o stanju prosvjete na srezovima i okruzima
iz kojih se moglo vidjeti da je osnovno kolstvo u stalnom razvoju, da pro
svjeta organizaciono sve jasnije dobija eljene konture, da je 37<>/o kola u
Bosanskoj krajini poelo rad i da radi 614 analfabetskih teajeva, koje po
haa 19.597 polaznika.
Po zavretku konferencije, 11. marta, uitelji Bosanske krajine odrali
su svoju strukovnu konferenciju, na kojoj su izabrali Inicijativni odbor ui
telja Bosanske krajine. Za predsjednika je izabran Milan Vrhovac, lan Ob
lasnog NOO za Bosansku krajinu, za sekretara Drago Vidovi, referent za
narodnu prosvjetu Okrunog NOO centralne Bosne, a u Inicijativni odbor
jo 22 uitelja. Inicijativnom odboru je dat zadatak da stupi u vezu sa sli
nim odborima drugih oblasti i zajedniki pripreme osnivanje uiteljskog
udruenja Bosne i Hercegovine.3*

34 ZAVNOBiH,

dokumenta, str. 370373.


Grubai: Povodom zavrnog ispita na Uiteljskom teaju, lanak u Oslo
boenju, br. 17, od 17. nov. 1944. g. Arhiv KP BiH, tom I, knj. 1, str. 468469.
38 Osloboenje od 12. marta 1945. godine.
35 Kota

301

6. AKTIVNOST ENA I ODBORA ANTIFAISTIKOG


FRONTA ENA
Aktivnost ena u njihovoj organizaciji Antifaistikom frontu ena
i njegovim odborima, u radu NOO, politikom djelovanju bila je svakim
danom sve bolja. Sve vei broj ena se ukljuivao u rad odbora AFZ, mnoge
su postajale aktivistkinje, bez ijeg rada je bilo nemogue zamisliti bilo ka
kvu aktivnost ili akciju u selu, optini, srezu. Oblasni odbor AF za Bosan
sku krajinu organizovao je tokom novembra 1943. godine u Sanskom Mostu
kurs za aktivistkinje AFZ.
Meutim, u svom radu u nekim optinama i na sanskom srezu orga
nizacije ena su se odvojile od ostalih organizacija i NOO, pa su formirale
posebne narodnooslobodilake fondove, posebne domove kulture AF, stvo
rile tzv. ensku optinu, na primjer, na podruju Halilovaca. U nekim seli
ma na sanskom srezu bila su i po tri kulturna doma: dom AF, dom omla
dine i dom za opte politike i druge skupove. Analizirajui te pojave, Obla
sni komitet KPJ za Bosansku krajinu je sredinom januara 1944. godine upu
tio pismo svim okrunim komitetima KPJ i skrenuo panju na tetne ten
dencije u takvom radu AF. Oblasni komitet je zatraio da aktivistkinje
AF, ako su lanovi KPJ, moraju raditi po sektoru AF u okviru partijskih
komiteta i elija.37
Okruni komitet KPJ za Podgrme ve u svom izvjetaju za januar
1944, iznosi da su sve organizacije AFZ prihvatile direktivu Oblasnog komi
teta KPJ i sprovele je u ivot. U nastavku izvjetaja Okruni komitet istie
da je aktivnost ena vrlo dobra, da su ile u posjetu bolnicama, vojsci i usta
novama uz boine praznike, da organizuju radna prela na kojima se prede,
plete ili tka za vojsku i bolnice, da aktivno uestvuju na svim politikim
konferencijama i zborovima. Veina ena eli da naui itati i pisati, ali jo
postoji stidljivost i snebivanje kod dobrog broja ena. Meutim, neke la
nice seoskih odbora nisu shvatile direktivu o radu AFZ, pa su negodovale
zbog prekidanja zapoete prakse.38
Okruni komitet KPJ i u svom izvjetaju za april 1944. godine istie
da organizacije AFZ pokazuju sve bolje rezultate u radu, pa istie primjer
organizacije AFZ Luci-Palanke. ene u ovoj optini su samoinicijativno pri
kupile 200 kg raznog sjemena i predale ga Muslimankama u selu Skucanom
Vakufu. ene su se tog etvrtog ratnog proljea naroito angaovale u pro
ljetnoj sjetvi, prihvatajui izazov na takmienje organizacija AFZ s Kozare.
Uz uskrnje praznike organizacija AFZ Podgrmea organizovala je posjete
svim vojnim jedinicama, bolnicama i ustanovama koje su se tada nalazile na
Podgrmeu.39
87 Pismo

Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu od 16. januara 1944. godine


svim okrunim komitetima KPJ, Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 2374.
38 Institut za istoriju Sarajevo, kat. broj 2449/2.
39 Isto, kat. broj 2924/1.
302

U svom izvjetaju za juni 1944. godine Sreski komitet sanskog sreza


detaljno izvjetava Okruni komitet o radu i organizacionom stanju AF
na srezu. ene mnogo rade u odborima AF, NOO i pojedinim sekcijama
(kulturno-prosvjetnoj, zdravstvenoj i si.) U NOO ima 20 ena, u zdravstve
nim sekcijama 44, u kulturno-prosvjetnim odborima 24 i u radnim etama
74 ene. Polovinom juna 1944. godine odrana je sreska konferencija AF
sanskog sreza, u ijem radu su uestvovali i predstavnici Sreskog komiteta
KPJ i Sreskog NOO. ene su na konferenciji analizirale svoj rad i donijele
zakljuke za budui.
Tokom juna-jula 1944. godine formirano je pet novih odbora AF na
sanskom srezu, a do februara 1945. godine jo etiri. Brojno stanje organi
zacija AF na sanskom srezu vidi se iz sljedeeg pregleda:
1. Sreski odbor
lanova, svega
seljanki
radnica
intelktualki
ostalih
lanova KPJ
2. Optinski odbori
broj opt. odbora
lanova odbora
seljanki
ostalih
3. Seoski odbori
broj odbora
lanova AF
4. Aktivistkinja
AF na srezu

1944. godina
Juni
Juli
18
12
1

18
13

1945. godina
Novembar Februar
38
35

5
12

5
11

2
1
?

8
97

8
97

9
199

38
35

2
1

9
179
169
10

44
3140

49
3814

49
3695

53
5431

572

628

Pregled je raen na osnovu izvjetaja Sreskog komiteta KPJ za nave


dene mjesece.40 Nema podataka o socijalnom sastavu optinskih i seoskih
odbora, jer su u veini bile seljanke.
Kruto shvatajui direktivu Oblasnog komiteta da se ene ne izdvajaju
iz cjelokupnog drutva, u mnogim selima su bili prekinuli praksu odrava
nja posebnih konferencija za ene. Samo su odbori AF drali odvojene
sjednice, a sve ene su aktivno uestvovale u radu, zajedno sa omladinom
i mukarcima, odborima narodne vlasti i drugim. Zbog toga je sugerisano
da se ene mogu sastajati na posebnim enskim konferencijama, naroito
u cilju politikog i kulturnog uzdizanja.41
U izvjetaju za novembar 1944. godine Sreski komitet istie da i Mu
slimanke organizovano posjeuju ranjene borce NOV i donose im darove.
Isto tako, u selima Poljaku, Trnovi, Sehovcima, Sasini i Pobrijeju ene Mu
slimanke i Hrvatice odravaju sastanke AF i prorauju razni politiki ma
40

Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 3420, 4268 i 5239.

41

Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 3420.


303

terijal. Ubrzo e se u ovih pet sela izabrati odbori AF, u koje e ui naj
aktivnije ene.42
Tri mjeseca kasnije, u izvjetaju za februar 1945. godine, Sreski komi
tet istie da je rad organizacija AF dosta dobar, da su ene uz proslavu
dana Crvene armije, u velikom broju posjetile ranjene u bolnicama u San
skom Mostu i Luci-Palanci i da je dolazak ena, i Muslimanki, i Hrvatica
i Srpkinja na sastanke, na kojima se politiki izgrauju, brojniji, kao ni
kad ranije.43

GRADSKA ORGANIZACIJA AF U SANSKOM MOSTU je formirana


ve 23. oktobra 1943. godine i imala je tada 35 lanica. Izabran je Odbor
od devet lanica, sa predsjednicom urijom Ljepojevi i sekretaricom Ma
rom Stanar. Od tada su kao aktivistkinje AF u gradu jo bile: Marica Miljatovi, Jovanka Kovaevi, Jelka Goldberger, Esma Bievi, Ajka Sarhatli, Melea eki, Ljubica Miljevi, Olga Lazi, Mileva Mijatovi, Paa Kurbegovi, Hasiba Lasi, Slavka Vasiljevi, Mila Jungi, Fata Kiin, Marija
Todi, Mileva Arambai, Paa Alagi, Zekija ahmi i Fatima Aganovi.
Nakon mjesec dana u organizaciju AF ukljuilo se jo vie od 30 e
na, pa je tada brojala oko 70 lanica. Tada se ranija predsjednica zahvalila
na dunosti, pa je za novu izabrana Mara Stanar, a za sekretaricu Jovanka
Kovaevi.
U aprilu su ene za predsjednicu izabrale Jovanku Kovaevi, lana
KPJ, a za sekretaricu Pau Kurbegovi, kandidata za lana KPJ. Tada je
Odbor proiren na 15 lanova.
Organizacija ena Sanskog Mosta je razvila veoma znaajnu aktivnost,
kako u prikupljanju hrane i drugih dobrovoljnih priloga za vojsku tako i u
prihvatanju i smjetaju boraca iz jedinica koje su bile na prolazu kroz San
ski Most. One su se starale i o izbjeglicama, sirotinji, uestvovale u prenosu
ranjenih boraca do bolnice, bile domaice delegatima na Drugom zasjedanju
ZAVNOBiH-a i na mnogim drugim skupovima organizovanim u Sanskom
Mostu od 21. oktobra 1943. do maja 1945. godine.
U ljeto 1944. godine organizacija AF u gradu je ve imala preko 150
lanica, a kada je oko 5000 Banjaluana napustilo svoj okupirani grad i
dolo u Sanski Most, ene ovog grada su se naroito angaovale za to bolji
prijem, smjetaj i brigu o tim izbjeglicama. Tada se i ene Banjaluanke,
izbjeglice, ukljuuju masovno u rad organizacije AF Sanskog Mosta. Iako
sa veoma skromnim sredstvima, skupljale su redovno meu sobom priloge
i svakih sedam dana organizovale posjete bolnici. One su organizovale je
dan analfabetski teaj i krojaku radionicu za NOV. Tada je sanska orga
nizacija AF bila najbrojnija na srezu i veoma aktivna, izvravala brojne
odgovorne zadatke. Tada su se ene Sanjanke vie ukljuivale i u kultumo-prosvjetni rad, organizovale analfabetske teajeve, koje su pohaale i ene
izbjeglice, prenosile ranjenike od bolnice do aerodroma u Krkojevcima, odr
avale istou u prostorijama u kojima su se nalazile vojne i rutveno-politike ustanove, uestvovale na svim politikim skupovima, zborovima i mi
tinzima.
42 Isto,
43 Isto,

304

kat. br. 4268.


kat. br. 5239.

Aprila 1944. godine formiran je i Optinski odbor AF sanske optine.


Za predsjednicu je birana Ljubica Miljevi. U ovom vremenu, tokom 1944.
godine, u Sanskom Mostu se nalazilo sjedite i Sreskog odbora AF, ija je
predsjednica bila Stana ulibrk, zatim tu su bili neki lanovi Okrunog
odbora AF za Podgrme, te Oblasni odbor AF, ija je predsjednica bila
Duanka Kovaevi.
ene sanskog sreza zapoele su svoje uee u narodnooslobodilakoj
borbi bez i jedne enske organizacije ili drutva, bez prava glasa, bez svojih
predstavnica u drutveno-politikom ivotu. Veoma mali broj ena je radio
u zanatstvu i drutvenim slubama. A u toku narodnooslobodilake borbe
izgradile su svoju veoma snanu antifaistiku organizaciju, AF, koja je
krajem rata imala oko 5.500 lanica organizovanih u 53 seoske organizacije,
devet optinskih i jedan sreski odbor AF, sa preko 650 aktivistkinja, sprem
nih da se prihvate novih zadataka u obnovi zemlje i socijalistikoj izgradnji.

20

Srez S. Most u NOB

305

7. AKTIVNOST ORGANIZACIJA SKOJ-a I USAOJ-a


SANSKOG SREZA
Kroz trogodinju borbu omladinci i omladinke sanskog sreza dali su
velik doprinos NOB-i, ueem u jedinicama NOV i POJ i kroz rad organi
zacija SKOJ-a i USAOJ-a. Skojevci su morali u svemu da prednjae ostaloj
omladini u USAOJ-u, da ih vode, da im budu primjer i u radu i u politi
kom i kulturnom uzdizanju. Okruni komitet KPJ i Sreski komiteti KPJ su
pomagali skojevskim rukovodstvima da to uspjenije djeluju meu omla
dinom.44
Da bi lanovima skojevskih rukovodstava (sekretarima aktiva i lano
vima optinskih komiteta) pomogao u njihovom teoretskom uzdizanju, Sre
ski komitet SKOJ-a je s proljea 1944. godine, u maju, organizovao skojevski
kurs u Zdeni, koji je trajao petnaest dana. Neposredno po zavretku ovog
kursa organizovan je drugi u Eminovcima. Rukovodilac ovog kursa je bio
Branko Stanevi, lan Sreskog komiteta SKOJ-a. Potom su bili organizovani skojevski kursevi i u Miljevcima i Tomini.
Na svakom od ovih kurseva bilo je po 20 skojevaca i skojevki koji su
se, organizovani u kruoke, trudili da to bolje naue o radu i djelovanju
KPJ, SKOJ-u i o NOB-i, te kako da rade i rukovode skojevskim i omladin
skim organizacijama.
Skojevski kurs organizovan je aprila 1944. godine i u Podlugu, u kui
Boe Rakovia, trajao je 710 dana. Predava je bio Petar Peri trbac,
lan Sreskog komiteta SKOJ-a. Kursisti su imali na raspolaganju skripta
i broure. Odmah po zavretku prvog tu su odrana jo dva takva kursa.
Ovim kursevima omladinci, skojevci iz Koprivne, Otre Luke i drugih oslo
boenih sela pored rijeke Sane upoznali su se sa najosnovnijim podacima
o svojoj revolucionarnoj omladinskoj komunistikoj organizaciji SKOJ-u,
da bi u svom daljem radu mogli to bolje tumaiti liniju narodnooslobodilake borbe.

VELIKI OMLADINSKI ZBOR U ZDENI


Na poetku velike akcije prenoenja ita od Radomirovaca preko Budimli-Japre, Lipnika i Luci-Palanke, kao i od Rujike i krupskih sela, za
Meee Brdo i preko Grmea za Smoljanu, sanska omladina je januara 1944.
godine u Zdeni organizovala veliki omladinski zbor, na koji je dolo blizu
dvije hiljade omladinaca i omladinki. Na zboru je govorio i predsjednik
Sreskog odbora USAOJ-a Petar Peri trbac, koji je prije svega govorio o
44

Izvjetaj Okrunog komiteta KPJ za Podgrme za januar 1944. godine. Institut


za istoriju Sarajevo, kat. br. 2449/2.

306

bratstvu koje je ostvareno kroz borbu i Ujedinjeni savez antifaistike om


ladine Jugoslavije, USAOJ, a zatim je iznio mnogo lijepih primjera iz rada
sanske omladine. Ve u poetku velike akcije prenosa ita, 727 omladinaca
i omladinki sanskog sreza prenijelo je na svojim leima, u torbama, 38 va
gona ita. Trebalo je pripremiti vree za ito, pa je grupa od 37 omladinki
za no saila 80 vrea, a kada je objavljeno takmienje, ta grupa je za jednu
no saila 270 vrea. Takmienje je i dalje nastavljeno, pa je grupa saila
1550 vrea. Bilo je rijei i o drugim aktivnostima omladine, tako je naveden
primjer omladinke Zuhre Ceri iz sela Kruhara, koja je ozidala 35 pei si
romanim porodicama, dok je Smilja Rodi mjesecima danonono ila rublje
i sve drugo za vojsku, ne traei za taj predani rad nikakve nagrade.
Omladina je ovdje obnovila formiranje svoje radne brigade Veljko
Miljevi, (koja je bila formirana jo u ljeto 1943. godine), u koju su uli

4:,,\

ri

lanak u listu Mlai Krajinik br. 1 o omladinskom zboru odrlanom


u Zdeni.

307

omladinci Srbi, Muslimani i Hrvati. Za komandanta brigade je izabran Pe


tar trbac, a za politikog komesara Milan Ciganovi, oba lanovi Sreskog
komiteta SKOJ-a.4S Nakon slavlja novoformirana omladinska radna brigada
Veljko Miljevi je nastavila da prenosi ito. U toku akcije prenosa ita,
marta 1944, u Budimli-Japri je izvrena smotra brigade Veljko Miljevi.
Tada je brigadirima govorio Dmitar Njegovan, sekretar Sreskog komiteta
SKOJ-a i potom izabran novi tab omladinske radne brigade: Milan Ciga
novi, na dunost komandanta, Stana Kneevi, politikog komesara, Zora
Lazi, zamjenik komandanta i Dmitar Njegovan, zamjenik politikog kome
sara brigade.
*

* *

Skojevska i omladinska rukovodstva su razvila svestran politiki rad


meu omladincima i omladinkama, tako da je Okruni komitet KPJ, u iz
vjetaju za april 1944. godine, mogao konstatovati da je omladina postigla
krupne rezultate: formirala je dvije radne brigade (jednu na sanskom srezu)
za prenos ita, zatim je ... pokazala sjajne rezultate u prenoenju ita, u
oranju, u kreenju i ureivanju vonjaka itd.48
Prema izvjetaju Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza za juni 1944. go
dine, na srezu je djelovalo osam optinskih skojevskih rukovodstava sa 34
lana. Tada je na sanskom srezu bilo 55 skojevskih grupa (aktiva) sa 403
lana. Skojevski aktivi trude se da svugdje prednjae, pomau NOO, ue
stvuju u sjetvi i prikupljanju ljetine, prikupljanju priloga za vojsku itd.
U organizacijama USAOJ-a bilo je 5.209 lanova, odnosno u junu se pove
ale za 382 lana. Formirana je poljoprivredna omladinska radna brigada
Veljko Miljevi sa 236 lanova, od kojih su 144 djevojke i 92 mladia.47
Ovog ljeta odrana su dva savjetovanja najboljih omladinaca i omladinki Radne brigade Veljko Miljevi, na kojima su analizirali svoj rad i
utvrdili svoje naredne zadatke. Savjetovanju su prisustvovali i predstavnici
Sreskog komiteta KPJ i Sreskog NOO, koji su najavili velike poljoprivre
dne radove u predstojeoj etvi, u kojima omladina treba da uestvuje u
najveem broju. U tom mjesecu omladina je svugdje pomagala u obradi
zemlje, oranju, sjetvi, okopavanju, kosidbi. Omladina je ila guliti hrastovu
koru, brala jagode za ranjenike i pomagala osoblju bolnica.
U to vrijeme, sredinom 1944. godine, u Sreskom odboru USAOJ-a su
bili: Marko M. Gluac, predsjednik, lanovi Ljubica Munjiza, Branko Stanevi, Petar trbac, Stojanka Novakovi, Nevenka Grgi i Muharem Paali.
Pionirskoj organizaciji jedno vrijeme nije poklanjana potrebna panja.
Nisu postojale posebne pionirske grupe, odredi, niti su pioniri posebno ue
stvovali u akcijama ve samo u sklopu ostale omladine. Kada je taj propust
uoen, odlueno je da se obnovi pionirska organizacija i ve u toku juna
pioniri su brali jagode i trenje za ranjenike i cvijet od lipe za aj te za
poeli da se organizuju u grupe i odrede.
Tokom jula 1944. godine skojevska organizacija je poveana za 66 la
nova, a USAJ-a za 191 novog lana. Omladina je u ogromnom broju ue
stvovala u etvi i vridbi. Prethodno su odrane optinske skojevske kon
45 Sa Sane, lanak u Mladom Krajiniku br. 1,
46 Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 2924/1.
47 Isto, kat. br. 3231.

308

1944. godine.

ferencije, na kojima su se skojevci dogovorili kako da se najbolje ukljue


u predstojee poljoprivredne poslove, etvu i vridbu. Poslije toga skojevci
su bili znatno aktivniji, njihov rad se odvijao bolje, a i saradnja sa antifa
istikim organizacijama bila je dobra. I Okruni i Oblasni komitet SKOJ-a
pruao je skojevskim organizacijama sanskog sreza u ovom vremenu zna
tnu pomo.48
Ove jeseni je pionirska organizacija, koja je u meuvremenu obnov
ljena, imala 2670 pionira. Oni su uestvovali u loenju vatri na brdima uz
proslave (osloboenja Beograda, oktobarske revolucije i dr.), redovno dola
zili na pionirske sastanke gdje su vjebali i uili, a oni koji su ili u kolu,
redovno su je pohaali. Pioniri Sanskog Mosta pripremali su i dali prve
pionirske usmene novine, koje su prilino uspjele. pioniri na dabarskoj
optini su uvjebali nekoliko komada i izveli ih na priredbama organizovanim u selu.
Prema izvjetaju Sreskog komiteta KPJ za februar 1945. godine, u sko
jevskim rukovodstvima (sreskim i optinskim) bilo je 40 lanova KPJ, pre
ma 28, koliko je bilo u junu 1944. godine. Iako je bila zima i snijeg, omla
dina je uestvovala u iznoenju drva iz ume na prugu kroz Grme. U toj
akciji su se naroito istakli omladinski bataljoni optina Otra Luka i Stari
Majdan.50
Uporedni brojni pregled organizacija SKOJ-a, USAOJ-a i pionira na san
skom srezu tokom posljednje godine rata izgleda ovako:
Sreski Cl. Opt.
kom. KPJ kom.
Juni 1944.
brojno
lanova svega
mukih
enskih
od toga:
seljaka
radnika
aka
Novembar 1944.
brojno
lanova svega
mukih
enskih
od toga:
seljaka
aka
Februar 1945.
brojno
lanova svega
mukih
enskih
od toga:
seljaka
aka

1
6
3
3
3

3
1
5
4
1
3
2
1
6
4
2

Cl. Aktiva USAOJ


KPJskoje
vaca

8
34
23
11

30
1
3

5
4
1

9
66
48
18

3
2

55
11

6
3
3
3

6
4
2

9
68
48
20

55
403
200
203

5209
2492
2717

388

15

55
483
222
260

5675

57
549
299
250

5722
2722
3000

22

40

Polj.
brig.

Pio
nira

1
236
92
144

2
1570
1047
523

2
1577
500
1077

_
-

2670

2670
1633
1037

3
3

48

Izvjetaj Sreskog komiteta KPJ Sanski Most za juli 1944. g. Institut za istoriju
BiH Sarajevo, kat. br. 3420.
50 Institut za istoriju BiH Sarajevo, kat. br. 5239.
309

Na dan 21. oktobra 1943. godine: u Sreskom komitetu SKOJ-a su bili:


ura Vukovi, sekretar, lanovi Ljuban Bundalo, Stojanka Miljatovi, Dmitir Njegovan, Marko Gluac, a od poetka januara 1944. godine i Stana Kne
evi, sekretar Optinskog komiteta SKOJ-a u Lipniku. Poetkom i sredinom
1944. godine u Sreskom komitetu SKOJ-a su bili: Dmitar Njegovan, sekretar,
lanovi Marko Gluac, Milan Ciganovi, Branko Stanevi, Peri trbac, Stana

Duko
Vuki,
Branko
Stanevi,
Nevenka
Radanovi,
Dmitar
Njegovan
ko Gluac, lanovi Sreskog komiteta SKOJ-a Sanski Most, u jesen 1944. god.

Mar

Kneevi, Vuka Bjelajac i Milan Vojinovi. U jesen 1944. godine Stana Kne
evi odlazi za lana Okrunog komiteta SKOJ-a za Podgrme, a Peri tr
bac za sekretara Sreskog komiteta krupskog sreza, pa tada za lana Sreskog
komiteta SKOJ-a dolazi Duan Vuki, tako da je do zavretka rata Komi
tet bio u sastavu: Dmitar Njegovan, sekretar, lanovi Nevenka Radanovi,
Duan Vuki, Milan Vojinovi i Marko Gluac.
U optinskim komitetima SKOJ-a sredinom 1944. godine su bili:
OK SKOJ-a Luci-Palanka: sekretar Mirko Njegovan, lan Milka Panjak;
OK SKOJ-a Lipnik: sekretar Lazo Peji, lanovi Milorad Radakovi,
Slavko uri, Branko Vukovi, Milka Vukojevi i Mirko Pratalo;
OK SKOJ-a Tomina Kozica: sekretar Milka Jefti, lanovi Milo Petri, Anii i Mio, uitelj.
Nije poznat sastav ostalih optinskih komiteta SKOJ-a, ve samo ime
sekretara: u Eminovcima Ljubica Munjiza, u Dabru Mara kundri, u San
skom Mostu Ahmet ertovi, u Starom Majdanu Mara Divjak pa Boo Ra
kovi, u Otroj Luci Zora Lazi.
310

* * *

Sanski srez na poetku ustanka i narodnoslobodilake borbe imao je


samo pet skojevaca, od kojih tri na teritoriji zahvaenoj ustankom, ali bez
ijednog aktiva.51 Omladina sanskog sreza, ukljuivi se u prve borbene re
dove, izgradila je i svoju revolucionarnu omladinsku organizaciju Savez
komunista omladine, SKOJ, tako da je zavretak rata doekala sa 623 sko
jevca svrstanih u 57 aktiva, devet optinskih i jednim sreskim komitetom
SKOJ-a. Ovdje nisu ubrojani preko hiljadu sanskih skojevaca koji su bili
borci brigada NOV, ili na skojevskim dunostima u drugim krajevima nae
zemlje. Skojevci su u svakom naselju izgradili i razvili antifaistiku omla
dinsku organizaciju USAOJ, koja je kraj rata doekala sa 5.722 omladinca
i omladinke i sa 2.670 pionira u organizaciji Saveza pionira. Tako snana
omladinska organizacija na zavretku rata bila je spremna da se uhvati
ukotac sa novim zadacima koji su se pred nju postavljali obnova zem
lje i izgradnja socijalistikog drutva.

51 Tada,

u ljeto 1941. godine, pred poetak NOB, bili su skojevci: u Sanskom Mo


stu Mirko Vrani, student, u Devaru Drago Mali, student apsolvent, u
Pratalima Vaso Pratalo, ak, u Luci-Palanci Zdravko Njegovan Bat,
ak i u Slatini Nikica Vukojevi, radnik.
311

8. AKTIVNOSTI I DALJI RAZVOJ NO ODBORA


DO KRAJA RATA
Sve do kraja borbe jedan od najkrupnijih zadataka svih narodnooslobodilakih odbora je bio organizovanje raznih kampanja i prikupljanje
dobrovoljnih priloga u itu i drugim namirnicama za vojsku. Na tom poslu
oni su angaovali najvei dio svojih lanova i najvie radili. Kako je eko
nomska mo stanovnitva zavisila od sjetve, obrade zemlje i potom etve,
vridbe, i ti poslovi bili su skoro stalna tema i zadatak svih narodnooslobodilakih odbora tokom rata, pa i 1944. godine. Oskudijevalo se u sjemenu,
u alatkama, u radnoj snazi, u poljoprivrednim mainama, zbog ega je bilo
nuno poduzimati razne mjere da bi se ti problemi rijeili. Organizovane
su posebne kampanje za prikupljanje sjemena, nabavljano je sjeme u dru
gim krajevima, ili pojedinim sanskim optinama gdje ga je bilo, organizovano je pomaganje porodicama iji su lanovi poginuli, ili su u vojsci, kao
i siromanima. Radilo se, inae, pod parolom: Zasijati svaki pedalj zemlje
i Sakupiti svako zrno ita, svaki plod i si. Tako je samo selo Majki-Japra
ovog proljea i ljeta pruilo znatnu pomo sirotinji i susjednim selima u
sljedeem:
borakim porodicama: pruilo pomo 186 kopaa, 95 kosaca, 156 etelaca i 24 kola,
siromanim porodicama: pomoglo 49 kopaa, 80 kosaca, 91 etelac i
42 kola, i
u pomo susjednim selima: upueno 22 kosca i 260 etelaca.52
U proljee 1944. godine svi narodnooslobodilaki odbori, sve drutveno-politike organizacije i cjelokupno stanovnitvo bili su angaovani na sjetvi
kako bi se nadoknadilo proputeno u proloj jeseni i zasijale proljetnim
usjevima ili povrem preostale oranice i bate. Na poljskim radovima anga
ovani su i stariji i omladina, pa i pioniri.
Sjetvi i obradi usjeva se poklonila velika panja i zbog toga to je na
srezu bilo 8.650 gladnih i onih koji nisu imali neophodne koliine hrane.
Stoga je Sreski NOO organizovao otkup kukuruza i podijelio sirotinji. A im
je krajem juna poela etva jema, Sreski NOO je odmah preduzeo mjere
da se to hitnije i ovre kako bi novim jemom mogao pomoi sirotinju.5
Bilo je velikih tekoa i u etvi i vridbi. Nije bilo srpova pa je, nabrzinu organizovano popravljanje starih odbaenih srpova u halilovakoj i u
jo nekim optinama. Nije bilo dovoljno ni vralica, a za one koje su se
nalazile na ovom srezu nije bilo dovoljno pogonskog goriva. Oskudica u ben
zinu, naroito u selima, u dolini Sane, spreavala je vridbu. U ovim selima
ranije nisu vrhli ito konjima na gumnu. Kada im je to predloeno, u prvo
52 Muzej revolucije Bosanske
5S Mjesni izvjetaj Sreskog

krajine Banjaluka, dok. br. 43-110/8.


NOO Sanski Most za juni 1944. godine, Regionalni
muzej Biha, m. f. 47/230.

vrijeme su odbijali, ali su konano prihvatili jer benzina nije bilo, pa je to


bilo jedino rjeenje. Tokom jula 1944. godine etva je obavljena na podruju
optina Otra Luka, Stari Majdan, Sanski Most i Tomina i potkraj jula bila
u punom jeku u drugim selima sanskog sreza. Od ponjevenog ita u dolini
Sane ve je do kraja jula bilo i ovreno 154.191 kg, to je djelimino ostva
reno mainama, ali i konjima na gumnu i tucanjem. Na etvi su bile angaovane ete i bataljoni omladinske poljoprivredne brigade koji su postigli
veoma lijepe rezultate. Na etvi i vridbi je angaovana i sirotinja, pa je za
svoj rad dobijala nagradu u hrani.54
Da bi se sauvalo ito u sluaju prodora neprijatelja, narodnooslobo
dilaki odbori su predloili stanovnicima da kopaju bunkere i sklonita i
da u sluaju potrebe tamo sakriju ito, kune namirnice i druge stvari. Taj
savjet je veoma dobro primljen u podgrmekim, ranije osloboenim selima,
pa su porodice u najveem broju sela izgradile sklonita za svoje ito i dru
ge namirnice i stvari. Meutim, ni jedno sklonite nije napravljeno u seli
ma, u dolini Sane. Objanjavali su da im je zemljite podvodno, da nisu to
nikada radili i slino.55
I im je zavrena etva i vridba, kao i skupljanje drugih poljoprivred
nih usjeva, odnosno jo dok su radovi trajali, uslijedila je nova kampanja
prikupljanja dobrovoljnih priloga za vojsku. Uz trogodinjicu ustanka mno
ga sela su sainila spisak priloga za NOV, kao to je uradio i NOO sela Maj
ki-Japre koji glasi:
Izvjetaj o trogodinjem izdatku namirnica za NOV od 27. VII 1941.
do 25. VII 1944. godine:
365 koza
78.570,50 kg kukuruza
1.990 kom. peradi
41.759 kg penice
902 biljca
5.934 kg jema
1.506 piata (arava)
1.200 kg rai
700 jastuka
56.704 kg zobi
251 koulja
1.263 kg graha
129 kg prosa
101.899 kg krompira
900 kom. vune u runu
60.965 kg mesa
1.970 pekira
2.313 kg masti
284 prnjaka
1.740 kg slanine
2.097 arapa
1.000 kg suvog mesa
1.013 rukavica
2.213 kg kajmaka
1.200 kg omaa
1.913 kg sira
6.648 penog mesa
9.953 1. mlijeka
64.993 kg kruha
17.193 kom. jaja
7.845 kg pite i ljevae
3.200 kg kupusa
2.453 kg kolaia
912 kg luka
1.502 kom. pruta
20.001 lit. rakije
1.600 kg pira
80 kg aja
250 kg dvopeka
2.132 kg smjese
900 kom. porcija
301 kg duvana
1.500 kom. kaika
17 volova
52.850 dinara
19 krava
1.012 kom. siraca
110 junadi
83.444 obroka
132 teladi
8.212 kg sijena
52.948 kg voa
250 krmaka
8.957 kg slame
8 kg krastavaca
1.500 ovaca
17 kg mauna*
54

Mjeseni izvjetaj Sreskog NOO Sanski Most za juli 1944. godine, orginal u
arhivi autora.
55 Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 3420, str. 3.
5S Muzej revolucije Bosanske krajine, arhiv, br. 37110/8.

312

Ve i same ove cifre impresivno djeluju i italac e moi da vidi i shva


ti da je sve to i izraz ljubavi, darodavalaca, koji su rtvovali nebrojene sate
i dane dok su proizveli ovolike koliine dragocjenih namirnica, neophodnih
odjevnih predmeta i drugog, zatim dane provedene na preradi i pripremi
namirnica, posebno 83.444 obroka. Tek kada se ovako sabere trogodinja
kampanja jednog sela, odnosno trogodinje darivanje narodnoj vojsci, i to
sela koje nije imalo vie od 1.337 stanovnika (19. II 1944. godine), koje je ugo
stilo i mnoge izbjeglice, a tada je imalo u svojim domainstvima i 240
izbjeglica, kao i vie ustanova NOB, moe se sagledati neraskidiva veza izme
u naroda i njegove narodne vojske, izmeu fronta i pozadine Podgrmea.
A to selo, kao i mnoga druga na sanskom srezu, nastavilo je i narednih mje
seci, sve do zavretka rata, tako davati za svoju, narodnu vojsku.
Ve u kampanji u toku etve ljeta 1944. godine ovo selo je u fond za
vojsku sakupilo, i odmah isporuilo do 22. avgusta 1944. godine: 1.035 kg
penice, 107 kg jema, 195 kg smjese, 200 kg slame, 3 kg luka, 90 jaja, 495
litara mlijeka, 22 kg jabuka, 37 kg krastavaca, 12 kg pita i kolaia, 56 kg
kruha, 33 kg mahuna, 416 kg krompira, 7 kg kajmaka, 9 kg peena mesa,
1 pile i 0,70 kg duvana.57
Uporedo sa organizovanjem kampanje na podruju sanskog sreza, odno
sno Podgrmea, organizovana je kampanja i prebacivanje ita s podruja
Kozare u Podgrme i dalje, u postradale pasivne krajeve, do jedinica kojima
je bilo neophodno. Zapoeta januara 1944. godine, ona nije prestajala, a po
jaana je nakon obavljene etve i vridbe. Tako su do kraja oktobra 1944.
godine kroz Sanski Most prole znatne koliine ita i povrtnih kultura, to
se vidi iz izvjetaja komisije za ishranu.
Optina Sanski Most preuzela je na uskladitenje od ljeta do 25. okto
bra 1944. godine sljedee koliine: 63.437 kg ita, 5.744 kg graha, 15.268 kg
krompira, 17.780 kg mesa, 18.077 kg zobi i 22.420 kg sijena. U tom vremenu
izdato je: 10.533 kg ita, 2.276 kg graha, 4.292 kg krompira, 3.868 kg mesa,
5.247 kg zobi i 13.230 kg sijena. Tada je u optinskim magacinima bilo uskla
diteno jo: 20.282 kg ita, 1.980 kg graha, 5.440 kg krompira, 3.944 kg mesa,
9.715 kg zobi i 8.645 kg sijena.58
Tog ljeta, osim prikupljanja dobrovoljnih priloga, vren je i otkup ita,
dok je stoka (odnosno meso) uzimana putem razreza po selima, uz davanje
priznanica. Tako je na sastanku seoskih i Optinskog NOO Otra Luka, odr
anog 1. novembra 1944. godine zakljueno da pojedina sela daju odreene
koliine, i to:

kukuruza
zobi
krompira
mesa
sijena
slame
graha

JRasavci

Koprivna

Otra
Luka

Nitavci

Usorci

500
1000
270
1050
1500
1700

3 800
800
600
1050
1000
1 400

2 000
550
270
800
450
800
100

4 200
800
600
1050
700
1300
250

3 000
850
550
1300
800
1200
250

57

Muzej revolucije Bosanske krajine, arhiv, dok. br. 42110/8.

58

Institut za istoriju Sarajevo, dok. br. 330/298.

314

Zecovi
2 000
550
270
800
450
600
100

Svega
optina
15 550
4 550
2 560
6 050
4 900
7 000
700

Prilikom razrezi van ja koliina na pojedino selo odbornici su vodili ra


una o ekonomskoj snazi sela, ali i o tome da jedno selo daje najvie onih
artikala kojih posjeduje u veim koliinama.59

MOBILIZACIJA ZA VOJSKU
Jedan od vanih zadataka narodnooslobodilakih odbora, zajedno sa
Komandom podruja u Luci-Palanci i komandama mjesta u Sanskom Mo
stu i Ljubiji, bio je mobilizacija za jedinice NOV. I u ovoj godini je bilo
dobrovoljaca, mladia koji su stasali za vojsku, zatim onih pozadinskih akti
vista koji nisu htjeli ostati u pozadini na dunostima, ve eljeli da idu u
brigade. Bilo je i odbornika koji su isto tako uspijevali da se oslobode poza
dinskih dunosti i odu u eljenu brigadu, najee 6. krajiku NOU brigadu.
Meutim, jedan broj ljudi nije stupio dobrovoljno, ve su mobilisani. Ko
mande mjesta i narodnooslobodilaki odbori su sainjavali mobilizacione
spiskove i potom upuivali pozive obveznicima da se jave u Komandu mje
sta Sanski Most, ili Ljubiju na Ijekarski pregled. Pozvani je bio duan da sa
sobom ponese sav pribor potreban jednom vojniku. Ali i ova mobilizacija je
ila vrlo teko jer su mnogi bili nesposobni za vojnu slubu pa ih je ljekarska komisija odbijala, a neki za vojsku sposobni nastojali su da izbjegnu
odlazak u jedinice. Zato u svim mjesenim izvjetajima i Sreskog komiteta
KP i Sreskog NOO sanskog sreza redovno nalazimo i poglavlje o tome kako
tee mobilizacija u NOV.60 Tako izbjegavanje odlaska u jedinice NOV stva
ralo je izvjesne politike probleme na terenu, a vojnim vlastima zadavao
mnogo posla jer su patrolama morali da hvataju obveznike i dovode ih u
Komandu. Meutim, neki su bjeali iz Komande mjesta ili iz jedinice u koju
su bili rasporeeni.

NOO SU ORGANIZOVALI MNOGE POSLOVE


Mnoga dokumenta narodnooslobodilakih odbora, esto pisana na pa
piriima, kod kojih je jedna strana ve ranije bila upotrijebljena (na njoj
pisano), registruju mnotvo poslova kojima su se narodnooslobodilaki od
bori bavili u ratu. Oni su organizovali mobilizaciju konja, tovarnih kola, na
roito uz vee akcije jedinica NOV, kada je trebalo evakuisati ratni plijen, ili
neto prevesti. Organizovali su radne grupe za sjeu grae za opravak mo
stova na putevima i eljeznicama, za sjeu i izradu pragova za opravku pru
ga, dovoz drva i drugog do bolnica, komandi i drugih ustanova. Prikupljali
podatke ko ima kakvo oruje, ima li dozvolu. Odbori su objavljivali i oglase,
kao to je i ovaj objavljen novembra 1943. godine: Otac Konstandina Kne
evia trai svoga sina Konstandina, koji je nestao u ofanzivi, srednji stas,
vie plavkast, ako neko pronae da javi u Rakelie.
Odbori su prikupljali i pojedine dijelove namjetaja za bolnice i usta
nove. Oni su obezbjeivali smjetaj za sve prolaznike, a Gradski NOO u San59 Zapisnik

skuptine seoskih NOO optine Otra Luka, 1. novembra 1944. godine,


Institut za istoriju Sarajevo, dok. br. 330/298.
60 Institut za istoriju Sarajevo, dok. br. 3420, str. 1.
315

skom Mostu, a tako i odbor u Majki-Japri, Luci-Palanci i jo nekim selima,


najee za vijenike, delegate brojnih konferencija i skupova, kao i lanove
tabova.
Odbori su obezbjeivali jahae konje za kurire i za pojedine rukovo
dioce, organizovali izradu samara kao NOO lipnike optine, ili vuija, kao
dabarski NOO. Traili su majstore za pravljenje skela i amaca za prelaz
rijeke Sane, Sanice i drugih. Odbori su obezbjeivali materijal za opravku
kola koje su se poslije skoro trogodinjeg prekida spremale da otvore svoja
vrata djeci. Organizovali izradu sirkovih metli za ienje zatvorenih prosto
rija i brezovih za ienje ulica i dvorita. Tako Optinski NOO Eminovci
izvjetava 10. novembra 1944. godine da su u oktobru dovezli 11 metara
drva za kolu, da su za pet siromanih porodica isjekli japiju, da su uputili
est ljudi u Korianicu na sjeu klada za pilanu i tamo radili est dana, da
su za popravak Kiska dali 73 radnika i 28 kola, da daju radnike za tri kreane, itd.
Sreski NOO je izdao nareenje Optinskom NOO Dabar da organizuje
radionicu za izradu klompa (drvene obue), jer nije bilo koe za cipele i
opanke.
Optinski NOO Stari Majdan je samo za jedan mjesec s jeseni 1944.
godine dao 160 radnika za izradu umura, 60 radnika za sjeu klada, 100
radnika za sjeu drveta, 42 radnika za izradu japije za opravku kua, 150
radnika za opravku cesta.
Sreski NOO i Optinski NOO u Luci-Palanci zapoeli su pripreme za
opravku pilane u Luci-Palanci.
Sreski NOO, Optinski i Gradski NOO u Sanskom Mostu obezbjeivali
su drva za sve vojne i civilne ustanove u gradu, pa su u zimu 1944/45. snabdi
jevali drvima: Komandu mjesta (kancelarije, kuhinje, kupatilo, ambulanta,
parionica, krojaka, obuarska i brijaka radnja, konaite za prolaznike,
ukupno 20 pei i tri poreta). Bolnicu broj 8 (19 pei i est poreta), Bolnicu
39. NOU divizije (18 pei i dva poreta), Opunomostvo OZN-e (etiri pei i
jedan poret), Sanitetsku kolu (etiri pei i jedan poret), Odsjek OZN-e
(devet pei, dva poreta i pekarska pe), etvrti bataljon Narodne odbrane
(dvije pei i jedan poret), vazduhoplovnu bazu i aerodrom (tri pei i jedan
poret), Zubnu stanicu (pe i poret), Pekaru Tuni, Pekaru Leni, Potu br.
5 (pe). Dakle, u Sanskom Mostu 24. novembra 1944. godine bilo je 89 pei,
21 poret i tri pekarske pei, koje je drvima snabdijevao Sreski NOO.
Narodnooslobodilaki odbori, naroito Sreski i Optinski u Sanskom
Mostu, brinuli su se i o radu trgovina u kojima se prodavala roba.
Odbori su upuivali raspise traei raevu slamu za samare. Hitno mobilisali kola za prevoz ranjenika ili namirnica, ili za prevoz klada iz Grmea
do pilane u Haanima. Odbori su sakupljali iarice i hrastovu koru za tav
ljenje koe, da bi obuarske radionice mogle praviti obuu. Organizovali su
pravljenje drvenog umura, paljenje kreana, vaenje sjemena iz divljih
jabuka i kruaka, traili korita za urenje svinja, organizovali sakuplja
nje sjemena povra krajem 1944. godine u Ilidi, Tramonji, Kozici i Podo
vima. Sreski NOO je jednom izdao i nalog Optinskom NOO u Sanskom
Mostu da iste ulice u gradu, postavio je cestare na putevima. Objavljena je
vijest da je ida Karabeg iz Husimovaca izgubila kravu, krajem novembra,
ali i saoptenje da je krava naena u Krkojevcima i predana vlasnici. Odbori
su brinuli i o pijacama koje su ve krajem 1943. godine i poetkom 1944.
316

godine radile u Sanskom Mostu ponedjeljkom, u Budimli-Japri et


vrtkom, u Ljubiji nedjeljom i u Luci-Palanci subotom. Odbori su u
ratu obavljali i stotine drugih veih i manjih poslova, koji su svi skupa zna
ajno doprinosili NOB-u.
Traei mjesene i povremene izvjetaje, odbori su, u stvari, prikupljali
i prve statistike podatke o selu, optini, srezu. Tako jedan pregled broja
stanovnika, kua i drugog na podruju sanskog sreza, iz kraja 1944. godine,
pokazuje da je sanski srez tada imao 42.698 stanovnika (ne raunajui borce
u radnim jedinicama, ve samo one koji ive u svojim mjestima), da su u
svoje domove primili 2.797 izbjeglica, da je od 9.888 kua 5.219 itavih i
2.717 popaljeno ih, ali da su i u ovo ratno vrijeme napravljene 1.952 nove
kue. Meutim, ovaj pregled, pored jo drugih podataka, pokazao je da na
srezu ima 566 djece bez roditelja, 441 dijete poginulih boraca i 208 izbjegli
ke djece bez roditelja, ukupno 1.205 ratnih siroadi, o kojima su morali da
se brinu narodnooslobodilaki odbori. Da bi koliko toliko ublaili ovaj pro
blem, ve s jeseni 1944. godine zapoela je izgradnja sirotinjskog doma u
Luci-Palanci i krajem decembra 1944. dovrena.
Tokom itavog rata povremeno su vrene dopune ili izmjene u sastavu
narodnooslobodilakih odbora sela, optina i sreskog NOO. Bilo je to zbog
odlaska odbornika na drugu dunost, odlaska u vojsku i, rjee, zbog slabog
rada. Izmjene seoskih odbornika vrene su na seoskoj konferenciji, a optin
skih i sreskih odbornika na odgovarajuim plenumima tih odbora.

ORGANIZOVANJE SAOBRAAJA NA SLOBODNOJ TERITORIJI


Neposredno nakon kratkotrajnog neprijateljskog prodora u Sanski
Most, 11. maja 1944. godine. Saobraajni odsjek Vojne oblasti 5. korpusa (ef
odsjeka Mihajlo kundri, major) organizovao je opravku eljeznike uskotrane pruge najprije na relaciji od Sanskog Mosta do Zavalja, a kada je
7. septembra 1944. godine osloboen Prijedor, onda i na dionici pruge Sanski
Most Prijedor. A ostali dio te uskotrane pruge od Zavalja do Srnetice
i prema Drvaru je bio u upotrebi nekoliko mjeseci ranije. Sve komande mje
sta i narodnooslobodilaki odbori su davali radnike za opravku pruge, za
izradu pragova, za paljenje drvenog uglja. Radi toga je svaka komanda mje
sta formirala po jedan radni vod jaine oko 35 ljudi, iji su pripadnici
opravljali pruge i ceste, gradili poruene ili oteene mostove, pravili ugalj
i kre. U radnim vodovima su bili i zidari, i tesari, i mineri, i kovai i drugi
radnici.
Sredinom septembra 1944. godine odran je sastanak posveen organizovanju saobraaja na slobodnoj teritoriji, pa je tada zakljueno da se uz
eljezniku prugu postavi telefonska linija od Gornje Sanice do Pejia pre
ma Prijedoru. Za taj posao bilo je potrebno, osjei potreban broj stakala za
bandere, a za loenje lokomotiva jo 1.000 metara drva, zatim izraditi 5.000
pragova za opravku pruge od Srnetice do Prijedora. Ali, trebalo je opraviti
i mnoge propuste, mostove i usjeke na pruzi da bi saobraaj bio bezbjedan.
317

PREGLED

126 91

131

108 795

30

29

90

77

27

194

LUSCI-PALANKA

2072

2519

199 285

679

__

__

57

ni

21

256

BOS. MILANOVAC

2489

1828

40

64

307

248

250

356

189

340

205

SANSKI MOST

3314

5428 405

863

1034

384

122

619

706

169

404

OTRA LUKA

1760

2202

42

59

STARI MAJDAN

3138

3954

49

90

875

212

TOMINA

1411

2505

111

214

331

276

110

KOZICA

2215

2575

84

104

627

423

904

LIPNIK

771

1042

68

94

315

DABAR

1530

1975

20

568

693

SVEGA

18670
24028

24028 1004 1793


1793

Sveukupno

42698

2797

15
371

444

154

385

169

531

219

518

235

219

104 219

227

469

715

591

239

86

103

213

183 235

334

88

270

5219 2717 1952 3127


2717
1952

2792

1
1
1
1

1
1
1

1431 2548 9

9888

si Pregled broja stanovnika, kua i dr. sanskog sreza, Muzej revolucije, Sarajevo,
arhiv, Fond NOB, Podgrme.

djece palih
boraca

djece bez
roditelja

ambulanti

buradi za
parenje

kua
bez

novosagr.

neokreene

m.

okreene

izbjeglica

i.

novosa
graenih

m.

cijelih

domaih

popaljenih

nunika
stanovnika

nastraalog
stanovnitva

izbjeglike djece
bez roditelja

K U C A

staraca i starica
nesposobnih za rad

broja stanovnika, kua, i dr. na podruju Sanskog sreza

389

13 1223

84

50

74

30

104

39

567

528

80

93

15

58

72

75

18

26

46

70

12

80

90

70

i
i

4 1826

556 441 1264 208 4869

Radovi na pruzi su trajali itavo ljeto i jesen, do 15. novembra 1944.


godine, kada je ponovo proradila ova saobraajnica na relaciji Prijedor
Sanski Most Sanica Srnetica Drvar i Srnetica Jajce Bugojno.
U nadlenosti sreskih NOO je bilo davanje besplatnih karata za prevoz do
Travnika, Bravska, Otrelja, Drvara i drugih mjesta. Mnoge Podgrmelije su
to iskoristile i tokom zime ile u posjetu svojim borcima koji su se nalazili
na poloajima kod Travnika i prema rijeci Bosni.
Sreski NOO Sanski Most organizovao je opravku i industrijske pruge
od Sanskog Mosta do Rudnika Suhae, ali su radovi 10. jula 1944. godine
morali biti prekinuti, jer nije bilo dovoljno radnika. Neto kasnije, oktobra
1944. godine, je zapoeta opravka puta Pobreje Kisak, a potom i dalje
prema Luci-Palanci, Benakovcu i Srpskoj Jasenici. U novembru i decembru
1944. godine opravljala se i cesta Sanski Most Sasina Bronzani Majdan.

Nareenje
Vojne
oblasti
5.
korpusa
NOVJ
ukidanju relejnih stanica i formiranju pota.

od

24.

februara

1945.

godine

319

Krajem novembra 1944. godine Komanda podruja je prenijela u nad


lenost narodnooslobodilakih odbora brigu oko odravanja putnih komuni
kacija. Odbori su bili duni da postave cestare na svim dionicama vanijih
puteva. U okviru sreskih NOO bili su postavljeni graevinsko-saobraajni
referenti.
Da bi se rasteretila sela u davanju zaprenih vozila za prevoz boraca i
materijala, nareeno je da svaki kamion bude natovaren do pune mjere, a
ako to nije sluaj, onda je voza kamiona morao da primi ljude ili robu do
odreenih usputnih mjesta.
Uporedo s opravkom eljeznike pruge i cesta radilo se i na uspostav
ljanju potansko-telefonskog saobraaja na slobodnoj teritoriji. Jo znatno
ranije na Podgrmeu su postojale kurirske relejne stanice, od kojih krajem
1943. godine po jedna u Luci-Palanci i Sanskom Mostu, zatim pote u Eminovcima, Jelainovcima, Staroj Rijeci, Budimli-Japri, Johovici, Lipniku, Maj
ki-Japri i Sanici. Tokom itavog rata, a naroito u 1944. godini i prvoj polo
vini 1945. godine odravana je veoma iva prepiska izmeu boraca u jedini
cama irom Jugoslavije i njihove rodbine u Podgrmeu. Pisma iz Podgrmea
i Bosanske krajine prebacivana su za relativno kratko vrijeme i uruivana
adresantima u centralnoj i istonoj Bosni, u Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj i
Sloveniji. Za mnoge je preko partizanske pote te godine ostvareno prvo
uspostavljanje veze sa najuom rodbinom koju je ratni vihor razbacao irom
Jugoslavije. Nakon osloboenja Beograda, i kada je proradila Radio-stanica
Beograd, razmjenjivane su mnoge poruke preko radio-talasa izmeu boraca
i njihove rodbine, pa se i tako saznavalo za sudbinu pojedinih lanova ili
itave porodice.

ORGANIZOVANJE NARODNOG SUDSTVA NA SLOBODNOJ TERITORIJI


Sve do druge polovine oktobra 1944. godine narodnooslobodilaki od
bori sela, optina i srezova, pa i okruni imali su u nadlenosti i sudske
poslove. Oni su ve 1941. godine, kako je to naprijed reeno, rjeavali iskrsle
sporove izmeu pojedinih lanova porodica, zbog nasljedstva, podjele imo
vine i si., ali i toga kome e pripasti dijete razvedenih roditelja.
Polovinom oktobra 1944. godine Predsjednitvo ZAVNOBiH-a je izdalo
upute za organizovanje i rad narodnih sudova. U svom radu narodni sudovi
e se pridravati odluka, zakona i zakonskih naredbi AVNOJ-a i ZAVNOBiH-a
i obiajnog prava i normi ukoliko odgovaraju demokratskom i pravnom
shvatanju naih naroda.02
Odlueno je da se formiraju optinski, sreski i okruni narodni sudovi.
Sudije za optinski narodni sud biraju stanovnici direktno na optinskom
zboru, a sudije za sreske i okrune sudove biraju sreske, odnosno okrune
narodnooslobodilake skuptine. Optinski i sreski sud sude u vijeu od tri
lana, a okruni sud u vijeu od pet lanova. Sud ima predsjednika, kojeg
sudije biraju izmeu sebe. Uputstva su detaljno obradila i sudski postupak,
izvrenje sudskih odluka, vanparnine postupke i drugo potrebno za uspje
an poetak i rad novih narodnih sudova.
02

Zbornik dokumenata ZAVNOBiH-a, str. 520531.

Odjeljenje za pravosue Oblasnog NOO za Bosansku krajinu 28. okto


bra 1944. godine dostavilo je raspis svima sreskim NOO, pa i sanskom, da
plenum sreske skuptine odmah izabere sudije za sreski sud, i to po pet
sudija ljudi iz naroda.63 Plenum Sreskog NOO Sanski Most ve na sjednici
odranoj 3. novembra 1944. godine izabrao je za sudije Sreskog narodnog
suda u Sanskom Mostu: Dmitra urguza iz Koprivne, Zorana Bjelanovia
iz Kozice i Dafera Bievia iz Sanskog Mosta, a za njihove zamjenike Iva
na Polovinu iz Rasavaca i Duana uria iz Lipnika. Sreski NOO je postavio
Vejsila Vajzovia za upravitelja Sudske pisarnice, Hazima abia za zapi
sniara, Miloa Krejia za dostavljaa i Muharema Alagia za podvornika.
Odlukom Oblasnog NOO za sekretara Sreskog narodnog suda u Sanskom
Mostu postavljen je dr Vladimir Ladi, bivi zamjenik dravnog tuioca iz
Banjaluke, koji je bio penzionisan jula 1941. godine, a koji je preao na
stranu NOV u vrijeme septembarskog napada jedinica NOV na Banjaluku.
Za pomonika sekretara tada je postavljen Dafer Tahirbegovi, sudski pri
pravnik.64
Odluka o osnivanju i poetak rada Sreskog narodnog suda obradovala
je sve odbornike jer su sada graanski i drugi sporovi preli u nadlenost
formiranog Sreskog narodnog suda.
Bilo je planirano da se osnuju i optinski narodni sudovi, pa je od
sreskih NOO traen prijedlog spiska lica koja bi bila izabrana za optinske
narodne sudije. Sreski NOO Sanski Most je 20. oktobra 1944. godine dosta
vio Okrunom NOO za Podgrme spisak od po deset ljudi iz svake optine,
ukupno 90 za devet optina. Iz tog sastava su bile izabrane optinske sudije.
Meutim, tada nije dolo do formiranja optinskih sudova.

FORMIRANJE ORGANA JAVNE UPRAVE NO ODBORA


Od sredine 1943. godine narodnooslobodilaki odbori i sela, i optina
i sreza imali su unutranju raspodjelu poslova na sektore: ekonomski, teh
niki, zdravstveni, kulturni, administrativni i ponegdje vjerski sektor (koji
je u nekim odborima bio zajedno sa kulturnim sektorom). Osim tih sektora
krajem 1943. godine formirane su i zdravstvene sekcije i kulturno prosvjetni
odbori ili sekcije, to je bio vidan znak posveivanja posebne panje ovim
problemima. Uz to su optinski i sreski NOO imali izvrni odbor, sastavljen
od 57 odbornika, koji su se profesionalno bavili tim poslom i koji su sta
jali na elu sektora.
Poetkom septembra 1944. godine Predsjednitvo ZAVNOBiH-a donijelo
je odluku o stvaranju organa javne uprave. Po toj odluci formiraju se pri
vremeno odjeljci pri sreskim NO:
1.
Privredni odjeljak sa referatima: za zemljoradnju i stoarstvo, za
graevinarstvo i saobraaj i za trgovinu, industriju i zanate, za umu i za
veterinu, 2. Odjeljak za narodno zdravlje i socijalno staranje sa referatom
za narodno zdravlje i socijalno staranje, 3. Odjeljak za narodnu prosvjetu
63 Institut

za istoriju Sarajevo, kat. br. 385/426.


Sreskog narodnog suda u Sanskom Mostu od 20. novembra 1944. go
dine, Zbornik dokumenata ZAVNOBiH-a, str. 742743.
66 Regionalni muzej Biha, m. f. 49/562.
64 Izvjetaj

21 Srez S. Most u NOB

321

sa referatima za osnovnu nastavu i analfabetske teajeve i za zdravstveno


prosvjeivanje, 4. Upravni odjeljak, 5. Finansijski odjeljak i 6. Komisiju za
ishranu.
Na elu svakog odjeljka trebalo je da bude jedan lan sreskog NOO.
Kod optinskih NOO formiraju se odgovarajue sekcije za pojedine
grane javne uprave, slino odjeljcima u srezu. Na elu sekcije stoji lan
optinskog NOO.60
Nakon toga prilo se odgovarajuem organizovanju organa javne upra
ve u optinskim i Sreskom NOO sanskog sreza. Na tome se radilo i tokom
oktobra, to se vidi iz nekoliko sauvanih zapisnika. Tako je 24. oktobra
1944. godine odrana konferencija Optinskog i seoskih NOO lipnike opti
ne, kojoj su prisustvovali i Ilija Divjak, lan Okrunog NOO i kadija Muhidin Hamidovi, vijenik ZAVNOBiH-a, lan Sreskog NOO. Muhidin Hamidovi je obrazloio kako treba organizovati sekcije, koji su njihovi zadaci
i nain rada, pa su na elo pojedinih sekcija izabrani: Upravne sekcije
Jovan Paripovi, predsjednik Optinskog NOO i Dane Davidovi, sekretar,
Privredne sekcije Jovo Dubaji, Sekcije za narodno zdravlje i socijalno
staranje Ibrahim Bievi, Sekcije za narodnu prosvjetu Petar Vukovi, Finansijske sekcije Rua Pratalo i Komisije za ishranu Mile
Mrda.67
Optinski NOO Luci-Palanka na sjednici odranoj 25. oktobra 1944.
godine sproveo je svoju reorganizaciju i umjesto sektora rada organizovao
sekcije, na koje je imenovao svoje lanove, i to: u Upravnu sekciju Iliju
Inia, predsjednika, Trivu Predojevia, sekretara, a za pisara Simu Rajia i za pomonog pisara Marka Radia, u Privrednu sekciju Iliju apa,
Finansijsku sekciju Trivu Predojevia, Zdravstvenu sekciju Iliju Srdia, Kulturno-prosvjetnu sekciju Spasu ulibrka i u Komisiju za ishranu Iliju Matia, a za lanove Trivu Miloevia i Nikicu Miloevia. Tada su odreeni
u Privrednu sekciju za referenta za zemljoradnju i stoarstvo, za graevi
narstvo i saobraaj Dane Lapac, za referenta za trgovinu i industriju, zanate
i veterinarstvo Dania Tadi, lugar timac za referenta umarstva, Draga
Milainovi za referenta Kulturno-prosvjetne sekcije i za referenta za na
rodno prosvjeivanje Mirko Njegovan. Za pisara u Komisiji za ishranu od
reen je Mio Bundalo.68
I Optinski NOO u Otroj Luci odrao je svoju sjednicu 26. oktobra
1944. godine posveenu izboru organa javne uprave. lan sreskog NOO Jovo
Bogunovi objasnio je prisutnim nain organizovanja sekcija u optinskim
NOO, njihove zadatke i nain rada. Tada su na elo pojedinih sekcija iza
brani: Upravne sekcije Blao Todorovi, predsjednik i Milorad Rodi, se
kretar Optinskog NOO, Ekonomske sekcije Toma Bai, Zdravstvene
sekcije i kulturno-prosvjetne sekcije Todor Grujii i na elo Komisije
za ishranu Mitar urguz, sa referentima Stankom Bogunoviem i Mirkom
Zoriem, dok e se naknadno rijeiti pitanje Upravne sekcije i administra
tivnog osoblja za pojedine sekcije.69
66 Zbornik dokumenata ZAVNOBiH-a, str. 357360.
67 Zapisnik konferencije seoskih i optinskog NOO lipnike

1944.

godine, original u arhivi autora.

68 Institut za istoriju Sarajevo, kat. br. 365/370.


69 Zapisnik sa sastanka Optinskog NOO Otra Luka

original kod autora.

322

optine od 24. oktobra

od 26. oktobra 1944. godine,

Takvo formiranje organa javne uprave sigurno je sprovedeno i u svim


ostalim optinskim skuptinama sanskog sreza, ali nema sauvanih podataka.
Organizaciju javne uprave sproveo je i Sreski NOO i formirao odgo
varajue odjeljke, rasporedivi svoje lanove, lanove Izvrnog odbora, na
elo pojedinih odjeljaka. U izvjetaju za februar 1945. godine se kae da je
rad po odjeljcima dobro organizovan.70
Poetkom 1945. godine osnovana su odjeljenja unutranjih poslova u
optinama i srezovima.
Polovinom marta 1945. godine izvrena je izmjena i u Sreskom NOO:
dotadanji predsjednik Stevo ulibrk razrijeen je dunosti jer je postav
ljen na dunost naelnika Unutranjih poslova, slube koja je tada osnova
na. Za novog predsjednika Sreskog NOO izabran je Ilija Divjak. Razrijeen
je dunosti i Vlado Majhrovski, sekretar Sreskog NOO radi odlaska na drugu
dunost, a za sekretara je izabran Duan uri, dok su na ostalim dunosti
ma bili raniji lanovi.
Uz tu organizaciju odlueno je da se podruja optina Dabar i Eminovci spoje u jedno optinsko podruje. Tada je izabran novi Optinski NOO
nove dabarske optine i za predsjednika biran Mile Davidovi, dotadanji
predsjednik Optinskog NOO Eminovci, za sekretara edo Milinkovi, sek
tor Unutranji poslovi dobio je Duan Milinkovi, dok su na ostalim du
nostima uprave Optinskog NOO bili Ratko Mudrini, Jovan Kravi, Mikan
Joji i Rade Adamovi.
BROJNO STANJE NOO SANSKOG SREZA NA KRAJU RATA
Dopune i izmjene, pa i proirenja u lanstvu narodnooslobodilakih
odbora sanskog sreza vreni su do kraja rata. Zato je teko utvrditi taan
broj odbornika na kraju narodnooslobodilake borbe. Ipak, na osnovu izvje
taja oktobra 1944. godine mogue je dati pregled broja odbornika po seli
ma, broj mukaraca i ena. U izvjetaju za optinu Otra Luka dato je skup
no za svih est sela, jer je takav podatak u izvjetaju s kraja 1944. godine,
dok je za optinu Halilovci dato prema jednom izvjetaju jo iz septembra
1943. godine, jer drugih nije bilo.
BROJNI PREGLED
odbornika seoskih i optinskih NOO sanskog sreza krajem 1944. godine

Optina selo
mukih
1. LUSCIPALANKA
Optinski NOO
Luci-Palanka
Pratali
Tuk-Bobija
Jelainovci
Oti
Miljevci
Skucani Vakuf
Glavica
Potkraj
Svega:
70 Kseroks

6
5
4
4
5
3
4
4
3
3
41

o d b o r n i k a
enskih

1
1

2
1
1
1
1
8

svega
6
5
5
5
5
5
5
5
4
4
49

kopija kod autora.


323

Optina selo
2. EMINOVCI
Optinski NOO
Eminovci
Grdanovci
Bonjaci
Fajtovci
Vr
Doci
Svega:

6
5
4
4
5
5
3
32

3. DABAR
Optinski NOO
G. Dabar
D. Dabar
Kljevci
Svega:

6
7
7
6
26

4. LIPNIK
Optinski NOO
G. Lipnik
D. Lipnik
urii
Kozin
Slatina
Podvidaa
Lukavica
irkii
Okre
Modra
Zenkovii
Svega:

6
4
4
4
4
4
4
6
3
4
3
3
49

5. KOZICA
Optinski NOO
Tramonja
D. Kozica
G. Kozica
Podovi
Ilida
Svega:

7
10
6
7
5
4
39

6. TOMINA
Optiski NOO
Tomina
Tominska Palanka
aplje
Kijevo
krljevita
Svega:

6
6
6
6
8
7
39

7. STARI MAJDAN
Optinski NOO
Podlug
Husimovci
D. Kamengrad
Suhaa
Brdari
324

o d b o r n i k a
mukih
enskih

6
4
5
5
5
5

1
1

2
1

__
_

1
2
1
1
1
1
1
1
2
1

_
-.

_
_
____

_
____

1
1
1
1
4

1
____

svega
6
6
4
5
5
5
3
34
7
7
7
7
28
7
5
5
5
5
5
6
7
3
4
3
3
58
7
10
6
7
5
4
39
7
7
6
7
8
8
43
6
5
5
5
6
5

Optina selo
Devar
Stari Majdan
Batkovci
Stara Rijeka
Svega:
8. SANSKI MOST
Optinski NOO
Sanski Most grad
Poljak
Kruhari
ehovci
Trnova
Sasina
Pobreje
Zdena
Krkojevci
Svega:
9. OTRA LUKA
Optinski NOO
Rasavci, Koprivna,
Otra Luka, Nitavci,
Usorci i Zecovi
Svega:
10. HALILOVCI
Optinski NOO
Johovica, Mrkalji,
Hadrovci, Halilovci,
Duge Njive, ele,
Budimli-Japra, Agii
i Marini
Svega:
Ukupno:
seoskih odbornika
optinskih odbornika
odbornika Sreskog NOO
Svega:

mukih
5
5
1
8
49
7
7
7
7

o d b o r n i k a
enskih
svega
____
5

5
2
3
1
9
5
54
1
1

7
11
5
5
3
65
5
29
34
7

2
4

9
9

8
8
7
7
6
7
11
5
5
5
69
5
38
43
7

22
29

8
8

30
37

341
62
17
420

47
4
4
55

388
66
21
472

Iz zbirnog pregleda se vidi da su potkraj rata na sanskom srezu u de


set optina bila 72 seoska narodnooslobodilaka odbora, ukljuujui tu i
optinu Halilovci, bez optine Vrhpolje, koja je do rata i tokom rata pri
padala kljukom srezu. U 72 seoska odbora bilo je ukupno 388 odbornika,
od kojih 47 ena i 341 mukarac.
U deset optinskih NOO na srezu, ukljuujui i optinu Halilovci, bilo
je ukupno 66 odbornika, od kojih etiri ene i 62 mukarca.
U Sreskom NOO je bio 21 odbornik (prije reorganizacije), od kojih
etiri ene i 17 mukaraca.
Sveukupno na sanskom srezu pri kraju rata bila su 472 odbornika, od
kojih 55 ena i 420 mukaraca.
U izvjetajima u kojima se navode ovi podaci, nema drugih podataka
o odborima. Meutim, prema ranijim izvjetajima, sredinom 1944. godine,

325
i

mogue je sagledati i socijalnu strukturu optinskih i sreskih odbornika.


Prema izvjetajima Sreskog komiteta KPJ iz sredine 1944. godine vidi se
da je socijalna struktura odbornika tada bila:

Odbori
10 optinskih NOO
Sreski NOO

Svega
59
23

od toga
m.
.
54
19

5
4

Socijalni sastav
seljaci radnici intelektualci
55
21

3
1

1
1

Poznato je da su svi ili skoro svi odbornici u selima bili seljaci, pa zato u
izvjetajima to nije posebno naglaavano. Prema tome od 472 odbornika
na sanskom srezu samo su etiri radnika, dva intelektualca, dok su svi ostali,
466, bili seljaci.
Iz raspoloivih dokumenata nije mogue utvrditi koliki je bio broj od
bornika lanova Komunistike partije pri kraju rata.

TERITORIJALNA PODJELA BOSNE I HERCEGOVINE


Jo krajem 1944. godine Predsjednitvo ZAVNOBiH-a je poelo razma
trati administrativnu podjelu Bosne i Hercegovine. U projektu Komisije za
teritorijalnu podjelu Bosne i Hercegovine, od 6. januara 1945. godine, bilo
je planirano da sanski srez ue u sastav bihakog okruga, koji bi sainja
vali srezovi: Biha, Cazin, Krupa, Klju, Bosanski Petrovac i Sanski Most.
Meutim, nakon obavljenih konsultacija u okrunim i sreskim NOO, Pred
sjednitvo ZAVNOBiH-a je 7. februara 1945. godine donijelo Odluku o teri
torijalnoj podjeli Bosne i Hercegovine po kojoj sanski i kljuki srez ulaze
u novi banjaluki okrug, a bihaki okrug obuhvata samo srezove: Biha,
Bosanska Krupa, Bosanski Petrovac, Drvar, Cazin i Velika Kladua.71
Oblasni NOO za Bosansku krajinu je na svojoj posljednjoj sjednici,
odranoj 2. marta 1945. godine u Sanskom Mostu, donio odluku o preno
enju svojih funkcija na okrune NOO.72 Tako je Oblasni NOO, formiran
septembra 1943. godine u Mrkonji-Gradu, a djelujui najvie i najdue sa
sanskog sreza, iz Majki-Japre, pa i iz Sanskog Mosta, zavrio svoj plodni
17-mjeseni rad.
Prva skuptina novog Okrunog NOO, Banjaluka, odrana je 11. marta
1945. godine u Prijedoru. Novi okrug obuhvatio je podruja dotadanjih
podgrmekog i kozarskog okruga. Samo su tri sreza bila tada potpuno slo
bodna: sanski, kljuki i prijedorski, dok su ostali bili samo djelimino oslo
boeni jer je neprijatelj jo bio sa svojim garnizonima u centrima srezova:
Bosanskoj Krupi, Bosanskom Novom, Bosanskoj Dubici, Bosanskoj Gradi
ci i Banjaluci. Privremeno sjedite novog Okrunog NOO je bilo u Prije
doru. Predsjednik je bio Svetozar Vejinovi, a sekretar Milo Stojakovi.73
71

ZAVNOBiH dokumenta 1945, str. 36 i 127.


ZAVNOBiH dokumenta, str. 187.
73 Mjeseni izvjetaj Okrunog NOO Banjaluka od 10. aprila 1945. godine,
ZAVNOBiH dokumenta, str. 300302.
72

326

Nakon osloboenja Banjaluke, 22. aprila 1945. godine. Okruni NOO se pre
selio u taj osloboeni grad, sredite okruga.
Predsjednitvo ZAVNOBiH-a je marta 1945. godine raspisalo izbore za
seoske, optinske i gradske NOO, zatim sreske i okrune narodnooslobodilake skuptine, za april 1945. godine.74 Meutim, zbog ratnih tekoa i na
pora u zavrnim danima rata i NOB, izbori su odgoeni, pa su odrani avgu
sta 1945. godine, u slobodi.
Odlukom Predsjednitva ZAVNOBiH-a od 10. februara 1945. godine for
mirani su nabavno-prodajni uredi, dravni za Bosnu i Hercegovinu i okruni
i sreski za ta podruja.75 Na osnovu te odluke i posebnog Pravilnika o orga
nizaciji i poslovanju Dravnog nabavno-prodajnog ureda, okrunih i sreskih
nabavno-prodajnih ureda, i Sreski NOO Sanski Most je formirao svoj Sre
ski nabavno-prodajni ured, koji je imao svoju upravu i potrebno osoblje.
Prema popisima, sva dravna preduzea i preduzea pod dravnom upravom
svoje proizvode stavljaju u promet prvenstveno preko ovih nabavno-prodaj
nih ureda.
k

Formirajui i izgraujui narodnooslobodilake odbore od septembra


1941, stanovnitvo sanskog sreza prihvatilo ih je kao svoju, narodnu vlast i
u njima, uz jedinice NOV, zaista vidio mono oruje svog osloboenja.7*
Kroz etverogodinju borbu narodnooslobodilaki odbori u Podgrmeu, a to
znai i na sanskom srezu, izrasli su u istinske organe narodne vlasti, ostva
rujui veoma uspjeno zadatak postavljen pred narodnooslobodilake odbore
jo na poetku oruane borbe i ustanka, oktobra 1941. godine.
Kad se ocjenjuje etvorogodinja ratna aktivnost, nedvojbeno je da su
narodnooslobodilaki odbori i sanskog sreza izvrili svoje veoma krupne,
odgovorne, sloene i teke ratne zadatke, doprinijevi izvanredno mnogo
pobjedi narodnooslobodilake vojske nad okupatorima i domaim izdajni
cima. U tom svom radu narodnooslobodilaki odbori su veoma mno
go doprinijeli stvaranju vrstog saveza fronta i pozadine, stanovnitva
slobodnih krajeva i njegove narodnooslobodilake vojske, razvijanju i jaa
nju bratstva i jedinstva naih naroda, djelujui i primjerom na ostale kra
jeve, doprinosei tako irenju i jaanju narodnooslobodilake borbe u svim
krajevima Jugoslavije.
Na Treem zasjedanju odranom 2628. aprila 1945. godine u Sara
jevu, ZAVNOBiH je promijenio ime u Narodna skuptina Bosne i Hercego
vine, pa je istom odlukom promijenjen i naziv i mjesnih organa narodne
vlasti, tako da vie ne nose ime narodnooslobodilaki odbori ve narodni
odbori.
Zasjedanje Narodne skuptine Bosne i Hercegovine je usvojilo odluku
o formiranju prve narodne vlade federalne Bosne i Hercegovine.
Pozdravljajui uesnike Treeg zasjedanja ZAVNOBiH-a, 26. aprila 1945.
godine, Edvard Kardelj, potpredsjednik Savezne vlade, pored ostalog je
rekao:
74 ZAVNOBiH dokumenta 1945, str.
75 Isto, str. 140142.
76 Narodnooslobodilaki odbori moraju

239242.

postati istinski privremeni nosioci narodne


vlasti, lanak u listu Borba br. 1, od 19. oktobra 1941. godine, Istorijski arhiv
KPJ, tom I, knj. 1, Borba 1941, str. 19 i 20.
327

. . . Iz dva razloga svi narodi Jugoslavije danas s naroitom panjom


pozdravljaju zasjedanje ZAVNOBiH-a. Prvi je razlog istorijsko mjesto koje
je u naoj zajednikoj borbi za osloboenje zauzimala Bosna i Hercegovina.
Ona je bila meu prvima koja se digla na ustanak protiv okupatora i nje
govih izdajnikih pomagaa. Odonda nikada vie u Bosni i Hercegovini nije
mogao trijumfovati okupator. Ona je preivjela mnogo ofanziva, mnogo pat
nji, mnogo uasa, ali izdajnici nikada nisu mogli slomiti upornu volju na
roda da pobjedi ili da izgine u toj borbi. Ne mogu a da naroito ne spome
nem nau junaku i napaenu Bosansku krajinu, koja je u svojoj predanoj
i nikada pokorenoj borbenoj upornosti postala pravi simbol borbe itave
Jugoslavije, sviju njenih naroda. Prije svega zbog tih injenica Bosna i Her
cegovina je postala centrom naeg narodnog ustanka. Tu je u prvom redu
Tito gradio nau herojsku Narodno-oslobodilaku vojsku. Ovamo su dolazili
prestavnici sviju naroda Jugoslavije da odrede pravac zajednikoj borbi za
slobodu. Eto zbog toga e svi nai narodi vjeito biti zahvalni Bosni i Her
cegovini za sve ono to je ona dala za nau zajedniku stvar.
Drugi je razlog u politikoj ulozi koju je Bosna i Hercegovina zauzi
mala u borbi za bratstvo i jedinstvo naih naroda. Istorijska sudbina je
htjela da ba Bosna i Hercegovina koja je bila gotovo kroz itavo stoljee
pozornica borbe bratskih naroda, borbe koju su potpirivali i hranili tui
interesi i uticaji, da je ba Bosna i Hercegovina postala koljevka novih za
ista bratskih odnosa izmeu naroda Jugoslavije ...
... U Bosni i Hercegovini imala je u prvom redu osnovna parola na
rodnooslobodilakog pokreta, parola o bratstvu i jedinstvu naroda Jugosla
vije, da izdri svoju vatrenu probu. I izdrala ju je. I pobijedila. Svi narodi
Jugoslavije bie narodu Bosne i Hercegovine za tu pobjedu vjeno za
hvalni .. .78
Upravo Edvard Kardelj je pisao poznati lanak o narodnooslobodilakim odborima i njihovim zadacima, objavljen oktobra 1941. godine u listu
BORBA. Njegove rijei kazane na zavretku rata, na Treem zasjedanju
ZAVNOBiH-a, istovremeno su ocjena i rada i doprinosa narodnooslobodilakih odbora Bosanske krajine, Podgrmea i sanskog sreza u narodnoosloboilakoj borbi.

78
Zapisnik Treeg zasjedanja ZAVNOBiH-a, od 26. aprila 1945. g. ZAVNOBiH
dokumenta 1945, str. 396397.
328

9. ORGANIZACIJE KPJ U ZAVRNOJ GODINI BORBE


AKTIVNOST SRESKOG KOMITETA KPJ SANSKOG SREZA
Stvarajui i izgraujui partijske organizacije na sanskom srezu, Sreski
komitet KPJ od svog formiranja, marta 1942. godine, uz izdanu pomo
Okrunog komiteta KPJ za Podgrme i Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku
krajinu, rukovodio je i usmjeravao cjelokupnu politiku i drugu drutvenu
aktivnost na slobodnoj teritoriji sreza.
Od prvih mjeseci 1944. godine sve do zavretka rata veoma mnogo se
radilo na stvaranju partijskih organizacija u naseljima gdje ih do tada nije
bilo, prije svega u osloboenim selima i u Sanskom Mostu, i na organizovanju novih optinskih komiteta KPJ.79
U to vrijeme primljen je jedan broj kandidata za lanove KPJ, a drugi
su kandidovani, pa su onda i oni primljeni u KPJ. U skoro svim optinskim
komitetima, a i na funkciji sekretara elija bili su mladi komunisti, i po
partijskom stau i po godinama ivota. Da bi se proirilo njihovo teorijsko
znanje i saznanja neophodna u praktinom radu, organizovani su partijski
kursevi, koji su radili tokom itave 1944. godine. Kroz kurseve su proli svi
lanovi optinskih komiteta i sekretari elija i mnogi drugi komunisti. Po
red toga, u svim partijskim organizacijama i komitetima redovno su svake
nedjelje odravani tzv. teoretski sastanci, na kojima su se proraivali direktivni lanci, vanija akta najviih foruma NOP-a (npr.: odluke Drugog
zasjedanja AVNOJ-a i Drugog zasjedanja ZAVNOBiH-a i drugi materijali koji
su mogli pomoi lanovima KP u radu). Meutim, na sastancima optinskih
komiteta i nekih elija proraivani su i teorijski radovi u kojima su treti
rana ideoloka pitanja sa stanovita marksizma-lenjinizma. Proraivane su
broure i lanci: O kadrovima, Organizaciono pitanje KPJ, O masovnom po
litikom radu, AVNOJ, ZAVNOBiH, NO front, zatim lanci i govori Josipa
Broza Tita i drugih istaknutih rukovodilaca NOP-a, Ekonomski razvitak dru
tva, Faizam i radnika klasa, Ustav SSSR-a, i si. Nakon itanja pojedinih
dijelova ili teksta u cjelini voena je redovno diskusija, postavljana pitanja
i na njih davani odgovori, ali s vremena na vrijeme i vreno propitivanje
lanova da se ustanovi kako su shvatili i koliko zapamtili od onog to je
proraivano na partijskim sastancima. Na sastanke elija redovno su dola
zili lanovi optinskog komiteta, a na sastanke optinskih komiteta lanovi
Sreskog, Okrunog, a ponekad i Oblasnog komiteta KPJ.
Neki partijski komiteti, optinski i sreski, proraivali su i poneki vei
marksistiki rad, kao npr. Seljako pitanje. Ekonomski razvitak drutva i
drugo. Komunisti u Luci-Palanci su bili 1944. godine doli do knjige Fridriha Engelsa Porijeklo porodice... pa su prepisivali po deset stranica i
79 Muzej

revolucije Bosanske krajine, Banjaluka, dok. br. 1323/3.


3291

dostavljali elijama. I oni sami u Komitetu su itali, pa potom diskutovali


o proitanom. Meutim, kada je za to saznao jedan partijski funkcioner,
on ih je kritikovao to su uzeli da obrauju tako teak teoretski rad.
Juna 1944. godine iz Sreskog komiteta KPJ sanskog sreza prela su
na rad u krupski srez dva lana: Paula Humek, organizacioni sekretar i
Rajko urevi. Tada, uz Mihajla Pejia, ora Sredia i Dmitra Njego
vana, koji su tu od ranije bili u Sreskom komitetu poinju da rade etiri
nova lana: Dragan Stojakovi, kao organizacioni sekretar, a Zaim Dizdarevi, Jovo Grubi i Mirko Stani kao lanovi.8 Umjesto Stanica, dunost
sekretara Optinskog komiteta KPJ Dabar Bosanski Milanovac, opet preuzimlje Petar Dodik i ostaje do kraja rata.

oro Srei, Mihajlo Peji, Jovo Grubi


komiteta KPJ Sanski Most, sredinom 1944. godine.

Dmitar

Njegovan,

lanovi

Sreskog

Krajem ljeta i poetkom jeseni 1944. godine lanovi Sreskog komi


teta su postali Vladeta Petri i Milan Pratalo. Poetkom novembra 1944.
godine Mihajlo Peji je izabran za sekretara Okrunog NOO za Podgrme
i za lana Okrunog komiteta KPJ, pa je dunost sekretara Sreskog komi
teta KPJ Sanski Most preuzeo Jovo Grubi.
Prema izvjetaju od 2. marta 1945. godine u Sreskom komitetu su
radili: Jovo Grubi, sekretar, Dragan Stojakovi, organizacioni sekretar i
Mirko Stani, Ahmet Kulenovi, oro Sredi, Milan Pratalo, Vladeta Pe
tri, Dmitar Njegovan, uro urevi, kao lanovi.si Ubrzo potom, sredi
80
Izvjetaj Sreskog komiteta KPJ Sanski Most od 28. juna 1944, arhiv Instituta
za istoriju Sarajevo, kat. br. 3231.
kat. br. 5239.

81 Isto,

330

nom marta 1945. godine, Mihajlo Peji je ponovo preuzeo dunost sekretara
Sreskog komiteta KPJ Sanski Most. U takvom sastavu Sreski komitet KPJ
sanskog sreza je bio do zavretka narodnooslobodilake borbe, maja 1945.
godine.
Sreski komitet KPJ Sanski Most je redovno, svakog mjeseca, a pone
kad i u toku mjeseca jedanput ili vie puta, zavisno od situacije, dostavljao
izvjetaj o radu i problemima na srezu, Okrunom komitetu KPJ za Pod
grme. Redovni izvjetaji su na prvom mjestu tretirali vojno-politiku situ
aciju, zatim rad organizacija KPJ i SKOJ-a, rad AF i USAOJ-a, narodnooslobodilakih odbora i vojno-pozadinskih vlasti, i na kraju pitanja agita
cije i propagande. O problemima koji su se javljali u praksi i nainima nji
hovog rjeavanja pisano je dosta opirno. Kada se radilo o teim sluajevi
ma traena je pomo okrunog partijskog rukovodstva.
Iako su negativni primjeri bili pojedinani, Sreski komitet im je pri
davao vanost i o njima detaljno pisao, esto navodei i ime lica koje je
istupilo nekom izjavom ili postupkom, koja nije u skladu
sa linijom NOB,
navodei ta se poduzelo da se suzbije takav postupak.
U izvjetaju za juni 1944. godine Sreski komitet izvjetava da se u selu
Kijevu, optina Tomina, pronijela haranga da ako KPJ
izvede borbu do
kraja da e se
oduzeti privatna imovina i da e Muslimani
izgubiti dosta
obiaja. Komitet konstatuje da je tu vijest proturao neprijatelj sa neoslo
boene teritorije. Komunisti su na politikim konferencijama raskrinkali
proturae takvih vijesti i detaljno objanjavali liniju narodnooslobodilake
borbe i njene ciljeve.
U ovom izvjetaju se iznosi da je u selu Poljaku proturena vijest da je
propao drugi front i da se Hitler iskrcao sa vojskom na Siciliju i druge
sline lai. Na to je Sreski komitet odmah reagovao, pa je odrao konferen
ciju u tom i susjednim selima i detaljno objasnio vojno-politiku situaciju i
stanje na frontovima.
U izvjetajima je analiziran i odnos NOO prema stanovnitvu, problemi
iz njihovog rada, a posebno slab rad ponekog odbornika, koji je, najee,
ako kritika nije koristila, bivao smjenjivan.
U izvjetaju su obuhvaene sve organizacione promjene u organizaci
jama KPJ na srezu: broj novoprimljenih, kanjenih ili iskljuenih lanova
KPJ, izmjene u partijskim rukovodstvima, te teoretska izgradnja lanova
KPJ. Detaljno je obraeno organizaciono pitanje i rad SKOJ-a, USAOJ-a,
AF-a, NOF-a i Komande mjesta.
U odeljku o agitaciji i propagandi istie se, pored ostalog, da stanov
nitvo u sve veem broju posjeuje politike zborove i da je veoma zainteresovano za dalji razvoj vojno-politike situacije u svijetu i kod nas nakon
otvaranja drugog fronta i poetka velike ofanzive Crvene armije na istonom
frontu. Poneko je pokuao da na svoj nain protumai sporazum Titoubai, ali je na to reagovano autentinim tumaenjem sporazuma. Zanimljivo
je da u ovom izvjetaju Sreski komitet ukazuje i na to da narod trai sve
kvalitetnije govornike, koji znaju da jasno iskau misli, da poznaje sve naj
vanije aktuelne probleme i pojedinosti, a ako to ne zna, onda postaje pred
oima masa dosadan.
U izvjetaju Sreskog komiteta KPJ za juli 1944. godine istie se da je
stanovnitvo sanskog sreza pozdravilo i prihvatilo odluke Drugog zasjedanja
ZAVNOBiH-a, da se raduje uspjesima saveznikih armija, a posebno uspje331

sima Narodnooslobodilake vojske Jugoslavije i sve jaem razvoju narodnooslobodilake borbe u svim krajevima Jugoslavije. Zato je i rad partijskih
organizacija bio usmjeren na objanjavanje svih tih krupnih dogaaja, a
posebno bitnih postavki sporazuma Titoubai i odluka Drugog zasjeda
nja ZAVNOBiH-a.
Pred svim organizacijama NOB bio je stalno najvaniji zadatak: uklju
ivanje svih sposobnih ljudi u jedinice NOV. Sreski komitet je u svim izvje
tajima analizirao odziv stanovnitva u NOV i probleme vezane za mobili
zaciju svih snaga za borbu protiv okupatora i domaih izdajica. Kada su u
jesen 1943. godine osloboeni Sanski Most i okolna sela u dolini rijeke Sane,
radilo se neprekidno na tome da se u narodnooslobodilaku borbu ukljui
cjelokupno stanovnitvo novoosloboenih sela, gdje su preteno, a u nekim
i iskljuivo, ivjeli Muslimani i Hrvati.
U sloenoj politikoj situaciji i sloenim odnosima izmeu stanovnitva
sanskog sreza, Sreski komitet KPJ, zajedno sa optinskim komitetima i par
tijskim organizacijama, veoma neposredno je djelovao u narodu, otvoreno
raspravljajui o svakoj neprijateljskoj akciji, propagandi ili paroli, o sva
kom neprijateljskom istupu pojedinaca i grupica, o svakoj pojavi iza koje
je stajao neprijatelj, bilo ustae, bilo etnici. Tako otvoreno razmatranje
iskrslih pojava i problema omoguavalo je Komitetu da uspjeno razobliava
svako neprijateljsko djelovanje, neprijateljsku propagandu ili pojavu. Ostva
reni rezultati ohrabrivali su i potvrivali pravilnost kursa kojim se KP bo
rila za izvlaenje ispod neprijateljskog uticaja i prihvatanje svih ovih koji
su godinama bili pod uticajem neprijateljske propagande ili na strani ne
prijatelja. Tako su u maj danskoj i otrolukoj optini omladina, i musliman
ska, i srpska i hrvatska, kao i odrasli zajedniki dolazili na konferencije,
slobodno diskutovali o mnogim aktuelnim pitanjima, a kada je narodno ve
selje, zajedniki su igrali i pjevali. Muslimani Skucanog Vakufa ostvarili su
veoma dobru saradnju sa stanovnitvom susjednih srpskih sela i prednjaili
u razvijanju bratstva i jedinstva na srezu.82
U jednom od svojih posljednjih ratnih mjesenih izvjetaja, za februar
1945. godine, Sreski komitet pie da se po nekim selima staromajdanske
optine ire glasine da e opet doi kralj. Ove vijesti iz okupiranog Bosan
skog Novog donose neke ene koje su krijui se odlazile sa slobodne teri
torije u taj okupirani grad. Takve glasine prihvatili su neki pojedinci iz sela
Lukavice, Podvidae, irkia i Okrea. Komanda mjesta je sve inila da spri
jei odlazak tih ena na okupiranu teritoriju, pa je konano morala objaviti
da se takvim licima nee dozvoliti povratak kuama. Sreski komitet je tim
povodom odrao vie politikih skupova i konferencija u svim navedenim i
jo nekim selima, objanjavajui ta sve neprijatelj pokuava svojom pro
pagandom u vrijeme kada su mu izbrojani dani. Istovremeno je po ko zna
koji put narodu objanjavano kakvu je neprijateljsku ulogu imao kralj i
njegova vojska u otadbini prema svim naim narodima, zbog kojih mu
nema povratka u zemlju.
Bratstvo i jedinstvo na naem srezu prilino je zastupito. To se vidi
iz toga gdje Muslimani idu raditi kod srpske sirotinje, a srpski ljudi idu
raditi kod Muslimana i drugo da Srbi pozivaju Muslimane na neku gozbu
i obratno ... izvjetava Sreski komitet 2. marta 1945. godine.8*
82 Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, kat. br. 4268.
ss Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, kat. br. 5239.
332

Drugi krupan zadatak svih partijskih organizacija, pa i na sanskom


srezu, bio je organizovanje i pomaganje u radu narodnooslobodilakim od
borima, da bi postali istinski organi narodne vlasti. Pomaui narodnooslo
bodilake odbore da uspjeno ostvaruju zadatke koji su im povjereni ve
poetkom ustanka, elije i komiteti KPJ su tokom NOB veoma uspjeno
ostvarivali i svoj revolucionarni zadatak: izgradnju nove, istinski narodne,
demokratske vlasti. U svim osloboenim selima jedan od prvih zadataka
tabova jedinica NOV i POJ, a kasnije optinskih i sreskih NOO, odnosno
politikih radnika, lanova partijskih rukovodstava, bio je organizovanje i
konsolidovanje nove narodne vlasti, narodnooslobodilakih odbora.
Skoro da nije bilo sastanka partijskog rukovodstva ili elije KPJ a da
na njemu nije bilo rijei i diskusije o pitanjima i problemima rada narodno
oslobodilakih odbora sela, optine, sreza. Isto tako, skoro da nema redov
nog ili vanrednog izvjetaja partijskog rukovodstva a da se u njemu nije
govorilo o radu narodnooslobodilakih odbora. U izvjetajima obavezno su
analizirani aktuelni problemi iz rada NOO, ali i navoeno kakav je odnos
odbornika prema narodu i kako narod gleda na rad NOO. Tako, npr., u iz
vjetaju Sreskog komiteta KPJ za novembar 1944. godine stoji: . . . Odnos
naroda prema NO odborima moe se rei u cjelosti da je vrlo dobar i ima
vrlo dobro miljenje o svojoj narodnoj vlasti. Moglo se uti gdje govore
ljudi i ostali narod naeg sreza da je ovo prava narodna vlast koja vodi ra
una o svom narodu ...
Krupan zadatak o kojem se neprekidno tokom rata brinula partijska
organizacija je bilo snabdijevanje jedinica NOV i POJ. Kampanje prikup
ljanja dobrovoljnih priloga koje su jedna za drugom organizovane, davale
su najee dobre rezultate, pa ak i u godinja doba kada je veina sanskih seljaka bila bez dovoljno namirnica da prehrani svoju porodicu. Uz to,
iako je stanovnitvo tokom trogodinjeg rata bilo iscrpljeno, ipak je i dalje
davalo sve to je moglo, ostajui sa najminimalnijim za opstanak lanova
svoje porodice.
U izvjetaju Sreskog komiteta za sanski srez iz novembra 1944. godi
ne izmeu ostalog stoji: . . . Materijalno pomaganje naeg naroda vojsci
jeste vrlo dobro a sad naroito u poslednje vrijeme, kada je naa NO
vojska prela u optu ofanzivu, i oslobaa grad za gradom. ... narod govori
svagdje i na svakom mjestu da treba dati za nau vojsku i poslednji ruak
ispred sebe, pa da bi mi ostali gladni, a da naa vojska ne bude gladna.. .84
Pa i pored takve stalne brige o snabdijevanju NOV, dogodilo se maja
juna 1944. godine da su jedinice bile veoma slabo snabdjevane namirni
cama, pa ak i gladovale. Do toga je dolo jer je veina stanovnitva vie
godinjim stalnim davanjem za vojsku, sirotinju i izbjeglice, i zbog podba
aja prologodinje sjetve, nije imala vie ta da d, dok ne sakupi novu
ljetinu. Pa ipak, bilo je i pojedinaca koji su sakrivali ito i druge namirnice,
ali su brzo otkrivani i od naroda bili veoma otro kritikovani, to je omo
guavalo da narodne i vojne vlasti poduzmu i druge mjere, normalne u rat
nim uslovima: rekviziciju ili oduzimanje, ako se radilo o vercu. Dogodilo
se da su neki odbori prihvatili kuknjavu tih pekulanata da nita nemaju.
Da bi se nastavilo normalno snabdijevanje vojnih jedinica, Sreski komitet
je hitno odrao plenarnu sjednicu, analizirao rad i odnos prema ovom krup
84

Arhiv Instituta za istoriju Sarajevo, kat. br. 3420.

333

nom pitanju, potom odrao sastanak sa sekretarima optinskih komiteta, a


onda i plenum Sreskog NOO. Zakljueno je da se izvri rekvizicija preteno
u novoosloboenim selima od onih ljudi koji imaju vikove ita, a u pro
teklim kampanjama nisu dali onoliko koliko su stvarno mogli. U meuvre
menu je obavljena etva i vridba, pa je snabdijevanje vojnih jedinica tada
bilo ve znatno bolje.85
Partija se tih dana sukobljavala i sa jo jednim pokuajem neprijatelj
ske propagande, priom da e se sve ito iz ovogodinje etve i vridbe odu
zeti od stanovnitva. Takve glasine su pro turane jer su mnogim domain
stvima u etvi i vridbi pomagali radni vodovi, ete i bataljoni. Ali kada su
seljaci vidjeli da im niko ne oduzima njihovo ovreno ito, ve da je narod
nim vlastima bilo samo stalo da se svaki klas poanje i svako zrno ovre,
i da im zato narodna vlast, uz pomo omladine i AF,prua veliku pomo,
i ta neprijateljska glasina je brzo usahla.
Partijs