Sie sind auf Seite 1von 858

ber dieses Buch

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bcher dieser Welt online verfgbar gemacht werden sollen, sorgfltig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht berdauert und kann nun ffentlich zugnglich gemacht werden. Ein ffentlich zugngliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch ffentlich zugnglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. ffentlich zugngliche Bcher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermgen dar, das hufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei eine Erinnerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit ffentlich zugngliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugnglich zu machen. ffentlich zugngliche Bcher gehren der ffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfgung stellen zu knnen, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehren technische Einschrnkungen fr automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche fr Endanwender konzipiert und mchten, dass Sie diese
Dateien nur fr persnliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
ber maschinelle bersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchfhren, in denen der Zugang zu Text in groen Mengen
ntzlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir frdern die Nutzung des ffentlich zugnglichen Materials fr diese Zwecke und knnen Ihnen
unter Umstnden helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information ber
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material ber Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalitt Unabhngig von Ihrem Verwendungszweck mssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafrhalten fr Nutzer in den USA
ffentlich zugnglich ist, auch fr Nutzer in anderen Lndern ffentlich zugnglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir knnen keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulssig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und berall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
ber Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugnglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bcher dieser Welt zu entdecken, und untersttzt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext knnen Sie im Internet unter http://books.google.com durchsuchen.

<36603547390014

/
\
<36603547390014

. Staatsbibliothek


'

.
;Af 'lyft/#17;

:(

k1r

""

f/p//f

f'
~
/I '1101771' A" ) {,'__`5"/11f);l/'1

f _: 'r

I"

n,

'1, ,

l v -

^/;,

;VW/t "TM'U' 1 T'IUznffl4Jf'14/g, ) ; n &yr/.3, 41 J,


I
.1 7,
f
f fn
--J
,
f
f7
_(L '
n.

fnr ;v ,I (-7 I'll'


l/l

;l

G,Y,(-).

; /9150;
ff/f'
'

''IP'

9
O

/71}):(1

a
\);,; jg(

#f1/1f,f).,

Il'

6" WW'V/'M/VJ

/,
I
'llfm'alt l) n;

Tag'

! (
n

7.

l li/J_
f
fill

4'

'47

gb

v,

_O_

l y l __

.
f

;7

,a a _
7 _
y
'7
,y
[
/a (ti

_
???
"
(1,15,

'

r11 nt ,
v

_
.

f
/

vp@ rrd/l (4/ : / {ffl/fy/

' ----

{fyflj (hv fuf (am M%I[ZyL/t:/III K*

__. _

mr Nwzw/ :w #r /Zim- //Zyd f;* 9


WJ

L
.frfrpyjArrf

ltl@%www f_lff

I/ZtO/vnuau;

Jfrv,,1 ;n ,

.f4.,;1/1/tlv/-fjf/{/T (,4/
.n(774 111 r

/J

(Aff/

l/
_
. ,
;rifi/,'lc

'na 'ca/rri f4 .en


9.
n

,', ' 8,2,

~ .-;.--

"

l 7

*I

_il
.

:I

'

bj'
n',

'

u'

.f

*w

l`

-._ y'

1'

r.

.l

...
.

\_'

l
Y

l
l
I

m
ANDEGAVENSM,
ea o D ENI
.ias
._-_.

REPVBLICA LIBRI

SEX,

LATINE AB AVTORE REDDITI


MvLTo UAM ANTEA LochLETxoREs.

'

indice /57720.

-V"_`-._

imm-w-

__."_-.".1-.<

ac :f/.Lul

Ra/fifwf?
clngj

LV'GDVNI, VENVNDANTVR

P R 1 s l 1 5,
Apud IA c v M D v -P v Y sfub figno Samaritana
.

D. LXXXVI.

Cum Priuilegizk MaiqldtfReg civi/limme


Serem'fmaeg; Anglia: Regi/me.
l

C??

ul

(.4.

I.-

ful``lgfhr
*

a?? wa'

111513.

. ;

\.

...

w,

\/

lm

(Rumm

SRAM.

{'

[L

w. .

I@ o'" IACB
DVVALLC)
COMITI,

DAMPETR

HANSE

BARONI,

MoNDRAvILLfEDoMINo,
BUSTRIS

FRNCORVM

ORDINIS

Collcgz, Manehildenbus ab

Prfco S. . D.

V annperoribfufuyima eI/0mm gigi/mm tem


_ _ pfate 145411mwgua multi / plum eti'
,

Mcqummceramyleriquc 'voraginim/s immer , /11

,s in lima: eieiguz'dam alicfli ddfopulos, alg' 4110 alfrqvti,


4 :
4
-rabula
-
facer

_ Votiuapariesindicat humida
Sufpcndiffc potenti
,Y

maris Deo,

mmc impendere , profpicientem


Pericula

inter/Z /[
@erg : acpua'erc abern4torum,qu
[ius conrm/uret,mmfdum4i rzo/llrz'qucA

'vra/iw / torqueret,alius fvelafacerem


/ Form [/ Prxlmimt. 1taquc cu`m
gimtanumfummam fcimnimaduerti e4 quae mulm in :
buia/5 artignomtioneyvelut errorum fonte deriuari. @Le me

cau/1 /1: hacquicquid ]? quod Mepulf/m / Poea


dere da' intumdum : 'vel impo
qzmm lul/is Paululnm conquieunt,

bcc regale ciflfmsgenw,quantum quidam m'pqmb interim/:maren: : !


/mm mic imperio,quod/zm Propemodum fvidffu,
nulla [ /1115 05 (Fuw
riariluu cladimperfuemnt ve/ur / admonerem, ne improui /

obruerenrur. [ cm'm fuis calamitatum fvlfioni;


mpetu erumpif,vt eos iP/s modcmndarum : Dew )

manuperdere decreuitpmni con/Ilia acprudentia : dcfcrtos ?) de


dem ; rei exploratum ej? artgumfntum? quod il/z' mm

ximnog warbifrwmrzm in Republicagubcmanda incumbz/xfrore deffiam.


Sedquoniam /24 mormlz'um'n :im aladin ac retru/a/emperfe'runr qw
hummm Procuratione acprudentmprouidvriacintellzgxpotemnr ommudm
.

f-

,g'nwg

'~'.~

-
'3:3'.qu 1,

f. . :

:Iz -J s L .
A [/, (9* ali rvltimoprinctpio repetita tradidie nooit 'widen/unta wtfaciliusperci
Perentur,acPercepta diutitu animi; ac memoria liarerent, tabu/am initio Propotimuf,
qua 've/ut imago euiter in fvniufcuiulue oculos incurreret, ( qua totiua
ri; Xvoygaqvfv primis lineamenti? adumlnratam degnaret. Et guia ab omnibus ciuiu.:

nori; intelligi cupiebam,maxim tamen / , cuiuatmma mper fuit in lJac


RepublicaPoteas, popularirmone fvti 1 cu`m lingua Latina' non lum
umina,qua tota Cfallia fvlzerrim anteaufantwerumetiam riimliacfontes
diu
turno bellorum 'ciui/ium ardore quodammo'do exarutent. Nec fuero Latinafacere de
creueramzneque enim a re mea tantum org' milnl ! eandem telam retexere li
ceret:ni/ingulari5 amor erga te meus,cui fuelnon aintirifcelus , fuel quicquampetenti
denegare nefas ducercm,eo me inuitum ac renitentem / diceres (
dignitatmpoulare fut Romani/ermonis /Ltilendore illurareturxum quod Romani e
nefili ex omnibus populi; naturaPatric/ique amori iura maicati; ac Rei'PuZ/icte Pratt;

erunt:tum etiam quod illudtciis acPeregrinis aqui ac ciutliio; debereturfropter ed qua


]? 111 lJomine iterarum ab lmmanitatis coniunfiionemed nonPrius 11121 ac

quieueram,qtiam legatio in An liamfufceptajnde traiecfiio in Belgian: f:ma citJ Fran

cio Q/Indium ac Belgarum Duce, qui me ad conlium accer/ierat Propotum meum


retardarunt : tametnoua occa/ione ad id maxime impulfua femim Landini' O_ly
ium Gal/um ltominem in priuatit illurium fvirori adibite: lium item Canta

briges in ip/a Academia dljjcili ac mole/la ratione nglu Rempublicam noram inter
pretari comperiem. : DuceFrama tura morte,acerlii`mo'que totitis Gallia
/ (9* otio lilierio refrui , (9* ad minuendum animi dolorfuix

folla medicina rearetpjeri manu; admoui. Igitur interpretandi religionelutinulla


detra.\fimut,plurz`ma emendauimu,plura 111, (7 ea qua ? maieatii,
dimagi/ratuum ociisjmpcrtooteamoua itJ de iure {/2 minus accuratgvel
/curgfcripta fuidcbanturjaciltortbiu 111_/1741 ( (9* exemplis, Caput

111 res ita ret,de ordini/:us ciuium di/iutationi : d@


llegiis /uliiunximus%am quidam adem iud e/jcere uduimus/t refiionderent ex
trema Primie,media fvtriiuemnia omnibusrutque alia ex aliis nexa , ab inter.' apta

col/tgataque eadem [ coltarerentqc enimfaci/ius intelligipoeputauionldm qua


quamque rem res/equaturzfvfrumetiam quid cuique conntaneumt. Genus diT
cendt 'utatum ( (1111 folli; pigmenti: olilitum/cutiimus , Param admodum
o/iciti,num oratio numero/a molltter in aum` audientium influeret, animo/quetauiter

Permulceret,mod/iia 191111111 commendaretmec fvero agrottium,


'vt Cel/us medicus appotefcriptmec item ciuitatum mor/ri fuerlvorum uminius cu
rantur,ac tantum abe/l rut ardua 4:111121111 quilnts explicdis res : 'veria rapitt,
nimis illu/ifi ac magnifica oratione quarculis aureisilendidiorajcri , "Ut etiam tali
ou; illecelirit rerum ipzrum pondu: @grauitatem eleuariputem,contentus /1611

libus,modo nitidis,in quius/int elm/a . Duo : /: inter


je didentiumgeneramlteri omnem de quaionem oreuius terminan' Potuie
-411811neflagitio quicquam pratermitti ? 721351121: etimngula gua/unt

infinita contemplaremur,plurima noliit omittenda uerunt,'vt 'unifier/a ,id quod artium


tradenda rum proprium #,complecfieremurlam enim Pridem adole/cens contritum illud

Philo/opine accepertam,riu_llam rerum {mgularumfcientiam haeri. @i autem modera

E T I S L .
tias dc Repito/icarii aio/unipi', aliena indufria madam, diicilemproffio
temperamiamjioulant in ea qua nii/lis admit /172117115 oft' aut regione
tont/iii..4t no 'in it? quidam / qiiariim certiora 'lilium/fori' wide

mioftrimdiizemmo certe follia a moda; /21:54:24; 'veri niimimem" , ( egendi


dffatigatio tiirPi; ]? in re meli'ore quo ; explicara, ( dll/utilita expetita.
quodiua repre/)enfant tot ac tam mii/iifcriptores aliarum artiiim qua: nii/fo
grauioremoriio qiiim iororumnggzitudino /aoramw quid a quamorem de rc per
iff: innitapaulo copio/[iis/ri @nti non indu/(geamiicim Prartim Jiiiiif/ci'ontia tot
at tanta/int fvtiitates , rvt omnia omniiim imperia cani/que iure/otiati eii//f runiiia

are,fqiie ex omnioiia di/oip/inik/afriiicipi/oiuJo/a dario wifi?, fila /5 digna fj 'e


? %9 tanta tarifas : qui' de gencrofci'ipforimt fvt mirum
fvi'deridebeat , tam mii/tis 'vix qiiii'ioI hancfci'tntiam tracfla~
quibiis otiiim Peperit rerum omniiiim~ ijf/tienta Perindea fvt iterati

Publica rebiuipsl'v/tro ibdiicimt : qui "utroqiie pra/iam tanta negotiorum


molo oliriii patiimturt nii/[um tampa; ad cogitationomfoientiariim Omnium paren
fermant ad [criptionemipertjiue olin'itas ; arti; {} Vijiote/i r/oeo

Pliraopeterioiis omniiia tanta


(: qui eam adepti entJoi/apmtiim , qua
[ fiiam { tyranniimfrimt, appel/ationeiieremur :c eniin Plutar
chiuiiliit. Sed necipientiios nooiumyiec interfe ciaitatif atii
ucnitmon tantiim quodargiimeiiti'f argumenta fveriimetiam quod ratio

ffcum ipi(quamquamper naturam idfori non?)Pugnarc wideatur.


uamobrem cii'm in infinita opinioniim rvarietate, qua al: /mmanis erroriliii; mana#
re conicuerunte diiobiia alterumeriPo/fitfvt @amm n![la,a[toriim noiipotfvtpliis
runa fueratxxacfiimi'f rationiim Pondeiioii; ac momentia quaronduwfi/MH-imw , '15
quid qui/que dixerit autfcnfritqiiantieqize !!! filmt :fm' quid

poffet nrgnriafua . Si em'm i'd quod fuoriimJaiida/iile oomiim j?


naturafontiliiii bauri'atur,cur non oratio rio/fra liidem rationiliiu
mtime congruentioiiajd di integri; (y incorriiptit / // .agitiir ad [Jac
diiiidicaiida non Q_clio natatore noliik, d acorri'mi ac Prudentimi iiidici';

!if? qui ciiiitatiim informandariim leges didicerit:qiii; Toilop/Jis tamet/


mmreoivrgoyoimy : aerunt,po[i'tica decreta expriritqiii optimoriim Prin ~

tipiim diiageaifiiones/iidio/m /[ : qui aditao tyrannoriim artes ab


artana curio/jimpemffiigarit : qui rerumge/arum /, non ab incor
to miriam/d ai? ijix principiim arc/Jini; acceperitquipopuloriim ri'tiis,initiita, mores,
ao cali : Jim et., naturam intelloxerit:qiii rerum omniumpublicarum , quie Uf

quam ierrarum ali antiquima fueiuate ad hat 'vf


qiie tempora tenuerit : qui deniquepriidontiam i/am /iiimana 'vitieprinoipom
ac moderatriccmon tantum Praceptit,'erumttiam

rerum agondarum 'vi

adeptustqualiiim tametexigiiiis ]? numeriis in ramen a/iim ag


: te, aut rvideo /. Itaqiie liim de re tota atiiendi arbitriiim
ad ! etiampatrocinium dotiii: quippe (9* : , (/, quorum omiiium
lingua/sfere / aiidtm militarom non tantim ; Q ; ve

rumetiam diwimus interpres je potui/fos.


Berio UaleLaodimi Veromanduo
rum. c/I.D.lII.Ca.Dccemlir. M.D. L X X 1 I.

_ -Q-.L_p

di

Il]

SVMMA TOTIVS
CAPITA
LIBER PRIMVS.
CA PQ x. \ ~
n.

III,
IIII.

VIS Optimus lit Rpubiic finis.

De iure Qmiliaric quid familiam inter ac empubiieam

interit.
De mariti erga vxorem Poteate, dque mutuis inter iPfos oHeiis.
De Etna Potefiate, 6c fit Patrem vit ius necis in li
beros habere?
_ _.

v.

V I.

Deimperio herili,c feruitia ferenda fnt in Republica ncne?


@d c_iuisc quantum ciuibus ciues,qutmque difierant : pe -

regrinis : quiditem veniat v_rbis, , appella


VII.

VIII.
IX.

rione.
De iure clientelari: 8c quid focius peregrino,ciuis focio,cliens ab
vtroque diet.

De iure f_naieatis.

De Brincipe alterius fiduciario,vel :erario: an in cum conuenit iu


inter inos Prerogatiua.

X.

@gnam propria { maicatis?

'LIBER SECVNDVS..

De toto Rcrumpublicarum genere.


De {lilius dominatu omni lege foluto.
111.
1111.

V.

De rEgali : werf
De tytannide.

An
liceat manus
affette tyranno cque cfo omnia eius , de
*ewretajeges
tefcindere.
De firiftoeratia.

vr.

De @am Populari.
VIL

LI_BE.R TERTIV S.

De @natu
lx.
III.
IIII.

V1.

'

De oHeialibus 8c curatoribus.
De magiiratib us.
quantumque magiih'atibus maieati debeatur.
Demagiiratuum erga. Priuatos imperiispiciofoteate.
De mutuis magiratuum interipfos ofHeiis.

De orporibus 8c coilegiis,quque cx iis commoda aut ineommo


da. fequantur.
. De o_rdinbus ciuium.
vll.

.
De o_rru, incremento, , conueriionc , inclinatione, occafu
rum Omnium Publicarum.
II.

An @nueriones cuerones eiuitatum Profpiei Pofiint?


ReiP.

_` _. _ _.-

. Rcipublic facicm, I_cgcs, _nfituta v'no 8: 2


' .
x x. Irlcnc magifiratus mutabilcs an habcr.
v. A_n magiraruum concors animus {t luraris.
,_

v 1. An maiclari Principis iudiccm agcrc, 6c vn cum fubditis collo


quin conucniar.

vu. Angrinccpsin bello ciuili partium dux cfc , :luc bonus :luis in {
alrerurri adiungcre dcbcat'. dc'quc Quilium
difcordiarum congruenti medicina.

LIBER leNTV&
x. Dc conformando ciuitatum faru Pro rcgionum ac Populorum va

11.

quibfquc difciplinis EoEulorum morcs, dimmile'fquc


narur Perclpmnrun
ua garioncoccurratur ciuitatum conucrfionibus, qua: vel ob ni
mias paucorum oPcs, vclfummarn multitudinis inoPiam

.
z. Irftnc
propinquorum
bona Propinquis , qum Rcipublica: ad.
iudicari.
Y
u 1 . Brmis ac Genis in Republica dcccrncndis.
_
v. lrrncbcllicgs artibus ciucs cxcrccri , ac P_{gPugnaculis ciuitarcs
habere munitas, qum iis vacate.
`

v1. iurc fciali, dquefcrdcribus 8c Pacis a'tionibus intchoPulo,


Principes fancicndis municndis.
'
'
LIBER S EX 'I' VS.
r. Dcccnfura.
< l 1. Dc .

`
'

' -

. , numorum dcprzuationi occur;


.

. De Berumpublcarum inner ipfs comparationc, : quanquc'


vrih'ratcs aut incommoda fcquantur.

v. @egale ciuiraris genus oprim conftirutum ncc forte , nec [ugra


giis, mulr minus` fminis Pcndcrc, fed irpc clarimma duc,
8a @i tantum tribui oportcr-c.
`
\
vl. Dc t_r_i_bus { gencribus Proporcione G_comctrica , tithm

cica,c @armonica confiuriszququc ft carum ad @ius Princi


Pis,P_oPuIuc, Gmilitudo.
/

P1NI&

Summa Priuilcgg' .

v-r V D L P V S Secundus,Diuina Fauenre cleme'ria, eleus Romanorum Imperator,


femper Auguusc Germani, Hgarize,Bohemix,Dalmari,Croatiaeclauoni, &.
Rex,Arc`hidux Aulir,[)ux Burgunditirix, Carinrliiaz, Carniol,Vvirembergzcc.

_
Comes Tirolis,&c. Notum facimus tenore przelenrium vniuerfisihi/d c nobis humi
lirer exponcndum curauerit Iacobus Dupuys,Ciuis ac Typographus PariiienlisJe opera quardam
Chirurgica Ambrofij Parcic lex Ionis Bodini de Republica libros, recs ex Gallico in Latinum
cuerfos,'pro communi rei lirerarix vfu in lucem dere decreuille:Vereri aurem ne liniflzra aliqua,
:emulorum arte, vel vitiofa imitatione debito laborum fuorum frucu 8: cmolumro defraudetur,
ac Proinde fibi hac in parte Prouifum cupis, demilll nobis upplicauir, vr fauore 5c ope
gratiof adeife, fc'que conrra eiulinodi fraudes ac dolos priuilegio nol`tro Cfiireo praemunire cle
menter dignaremur, Nos iraq; attenta rei xquirare,ennd noliro hoc loci patrocinio neuriqu de
iitudum duximus.Ac proinde ex certa fcienria,ariimo deliberaro,aurhorirarque Czefarea

feri ac rmirer inhibemus : vetamus vniuerlis Typograpbis ac Bibliopolis, omnibus, qui


in fac'ro Romano Imperio,Regnifq; ac ditionibus noris lirediraris vel impi'imendis,vel veden
dis librisfcu quacunque alia ratione librariam negotiationem exerct,nequm diftos libros,pofr
quam Prditi lacobi Dupuys opera rypis exculi Prodierint, Per fexnium prima cuiuilibet edi
rione com utandum,inrra eiufdem facri 1mpetij,ac Regnorum 8c Prouinciarum norar hredi
tariarum nes, cirra expreilam inius voluntarem .: conienliim, vel 1 alio quopi chara

-`__

8c forma imirari,recudere,6ue recuddosdare,aur alibi impreibs ndducere,vdere,di[irahe


*_
.

re've palm vel occulte auir atque priiimar. Si qms vero {ecus Faciendo inrerdicum hoc norum
neglexeritiaut violauerir, cum n folm eiulmodi libris lic impreiis 8: adduis per {zp dih la
cob Dupuys,aur hredes vel mandatarios ipiius,ope 8c auxilio Magiih'atus loci illius,in quo dc
Prellenfi fuerint,vel eriam propriaifi Fieri po ]: autliorirate priiiandum,verm infuper etiam

decem marchar auri purijfco qudis vindici,ipiiciue Iacobo Dupuys eiufdmvc


hredibus ex'aaquo pdenda,mulc`tandum decerni ] ra ramen vr ad minus rria cuiullibet operis
cxemplaria ad Cancellariam implcndam fuis propriis fumptibus quamprimm tranimir

tere renearur,quatenus priuilcgio hoc vri : . (lu/od ii neglexerit,eo ipfo Plane exurus arquc
Eriatus ce'nfearur,Mandamus igirnr vniuerlis iingulis nors facri Rom. Imperij fubdiris a'c
delibus dileis,ram Eccleiiallicis, quam fecularibus, cuiulcunque praeeminenti , farus,ordinis,

: condirionis cxriterinr,prferrim ver iis, qui in Magiiratu cfiituri , vel fuPerorum fuo
rum,aurproprio nomine iuris iuidque admini'trationem exercent ne quempiam hoc priuile
! nofrum impune negligerefpernere, aut violare pariatur, fed quos conrumaces deprehen
deringprfcripta !&,& quacunque dcmm ratione commode Heri poterir,co'c`rceri cu
fcm- @News 5 P gfuimam indivnarionem , ac eandem nam incurrere nolue~ _
s

. D

nnraHarum reihmomo hrerarum , manu propria iubfcnpmmm, ; fi 1l mofri Cafarei imprch


(ione munitarum. Datum in arce noiira Regia Prag,die vltima men is Otobris, Anno Domini`

millefimo quingenrelimo ouagefimo primo. Regnorum , Romani feprimo, Hangs.`


tici _decimoc Bhemirci iridcm feprimo.

vis. >vielieufcrO D.

"

' `
_ n

' '

'

AdmandarumSacrzCazfarez Maieftarisproprium.
P.

OBERNBVRGER.

Extrai? du Triuilege du Re),


. A R lettres patentes de fa Majee' donnees Paris le : de Feburier, mil cinq eens

fi" octante lix , gn D v-I A D i N , permis Iaques Du-puys marchand- libraireiure',


f 'f

1 en lVniuerirc' de Paris,dimprimct ou faire imprimer vn liure intitule', } Bodini de

' ~ . libri/2x, c defences generales tous autres libraires 8c Imprimeurs, de n'impri


mer vendre 8.5 diftribuer dautres que ceux que ledit Du-puys aura fait Imprimer durant le temps
c efpace de douze ans, [urpcine de conlifcarion defdirs liures , 8c de deux cens efcus @amende , 8

de tous defpens , dommages 8c interefs. Er outre [a Maje veur 6c entend qu'en appofanr ledit
Priuilcge ou Extrail (: tenu comme chofe Publique deumenr noriice vn chacun.

Acheu Imprimerie 1.5.Mars x 5 8 6.

..

REPVBLICA LIBER PRIMVS.


`

'
@_5 /Ir Reyulicfn.

. 1.

j.; v i. 1 e familiarum reriimqueinter


' ipfas communium fummo. potefate ratio
_ ne moderata muititudo. Definitionem , ab iis

qui Republica fcripferunt Prrermiim,


l

principio Pofuimus : quoniam artium traden

darum,ac rerum omnium agendarum extre


mum intueriprius oportet,qum quid aliud
differatur:deinde,comperto c explorato fine,

t
`
,U

aditusinueigare,quibus eo Perueniripofiit.

iiautem definitio nihil aliud,qu;m rei propofit finis , qui nifi firmo

{ fundamento nititur,qucque exruas, vno ruitura func


8c codem momento.
l
Pierifque ramen vfuuenit, vt, certis Hnibus propofitis,eu m qu' con
cupietuntrerum exitum non aequantur : vt neque is,qui feo

fcriendum proporo mal arcum intendinfed (i quis artem ad ibuerit,


conlincare volet, ctiam fi aliqutm aberrauerit ,
Pius ramen aberit,qurn illemec boni artificis laude carebit, ii opti

musfagirrariusfaturus effenca ipfe fecerit.At qui rerum agen darum {


nem ignorar, eius adipifcendi (pes qua illi adempta, vt ei (.
D feriendi,qui telum,incertus qu iaculetur,emittit. Pinem igiturac
nirionis propofit membra fingula fuis ponderibus exigamus.Primum

Rempubiicam diximus ratione moderatam effe oportere : quia ReiPu


blica: nomen fanum , vt latronum ac Piratarum ctus arcean-

quibufcum nulla contrauum fides nulla iuris focietas effe deber,


fed fumma difiraio. Et quidem in omnibus bene

tutis ciuitatibus,feu de publica fecuritzite feruandafeu fderi


bus ineundis,feu bello inferendofeu nibus imperij regendis,feii
controueriiis principum inter inos dirimendis agatur,latroncs pi

ratab omniiure fciali proculfummouentur. Iuos enim ac legiti

' mosx hoes,qui refpublicas fuis quibufd iegibus iure grium com - d:
muni moderantur, fciunxerunt , qui Reru m publicarum 8c ciuilisfocietatis eucrfionem moliuntur.Q1_gimobrem (i lauonibus

'g '

LIBERPRIMVS

pro capite pretiurn non ailerarur nulla fraus eii: quando iura bellicum
illis communicari nec debent: nec iifdem frui legibus,quibus hoiies cz'.

ptiui aut liberi fruuntur . @inetiam prdonibus captum nec lib-erta


2. Lpoitlimini.
dcupiiuis.

tem amitrere : , omnfque legitimos


i
_

`
' 4 '
' ' i enti
4 L qu obireleges Panunturqu ramen ablioihbus olim no licu il
'

3 l.j.dclegat

laironibus.
.

c qud iure gentium,qlii_ii_li_<_)iiiin manus venerat, vna cum

1. in bello.
.

libertate cam quoque,quam in uos haberet poteatem 7


(i qudo depo itu m, Pignus,commodatum latroibus reddi, de

gl Pf%"~ feilione quantumuis iniulia vi deieos lex 5 iubet, non tam 121
i przuodc
pigi. 1. 5.6 gre

tronum ac Prdonum grati Hr illud , qum vt Poeme b iis exivantur,


de oiiti.l.im vt qui depoiitum eiurauerunmut qui amiifam rerum fuar poffeiliionem, B
L'WM' qua iure magiilratu debuifent, vi recuperare maluerumzaut quia pre
do.l.bon1

d CS

7 .

v.

donum,qui vocatich inuocati in ius veniuntc magifiratuum imperia


'f onte fubeunt,rarionem in iudiciisliaberiquum eil, cum eo ipfo iam
Gerinteile rdones. cuius reicum exempla deeffe poilimt nemini:

tum ver nul um efi illuriuszqum de f_uguo Ciare7,qui decies


{iertium edicto promiferat iis , qui Coracotam la'tronum in Hifpania
du cem ad fe deducereroracotas, re intelletafeipfum Auguilo {pon
te obtulit , prmium ex edio Popofcit. Auguflus 8c veniam illi 8c
prmi dari iuflir , ne aut mercede promiTa vitam eripuiife,2iurh
Publicam {ecuritatem violaife yideretur aduerfus eum,qui fpontefei

pfum iudicio iteramametii iure damnare ac fupplicio latronem '-


re Potuiiet. Alioqui, ii erga latrones eodem iure, quo aduerfus hoiles,

vtamur,verendum lit, ne Perdito'rum ho minum multitudinem Sc col

luuiem vndique arceiere velle videamur: qui cum Prdonibus capitali


fraud e fociati ad bonorum exirium confpirentlnterd um ramen ex ;
done regem optimum extitile 8: qui pirata Omnium maxi-mus antes.

fuiifet, in bonum principem cualier legimus. cert quidem multi graf.


fatores regumappellationedigniores habiti , qum eor Pieri ue,
qui regala fceptra tenen: , qui { diritaris ac immanitatis
habent . Id enim A_lexandro Magno probrum obiecic

Demetrius Pirata, cum diceret fe nihil Prter piraticam didieiile, nec a'

liud quicquam de paterna hreditate creuiife prter duos - D


nes: Alexandrum vero,qui piratica-m in Demetrio improbarer,cumex

ercitu porentiiiimo terra marqueimpun latrocinari,ramerf1


Horentiiiimum accePiTet. quae cert orario Ale'
xandrum non ad vltronem accept contumeli (ed ad commiferario
nem adeo permouic, vt Dem etrium legioni praziiceret. Acnelongi-us

exempla : tate rex Ariadenum


fEnobarbum , Diagutum , chiialam piratarum Omnium gotemili
mosgnaximis propofitis prmiis ad fe Pellexit, 8c clailibus maris im
Perio prfecit,vt c eforum opibus ( imperium conrmaretz Pira
copias toto mari !) tes frangeret d ebilir

illecebris prdonum du ces ad Perducere laudabile eft

tremadcfperatione coah' in Rerumpublicarum Ratus in uadt , fed Po


du;

.
.

ff,

DE

REPVBLICA

tius latronum copias ipi euertant qui tameti amicitiam ac fo cietatc m


fiato
colerePiratatum
vidcantur,ac
ducibus:ita
[polia extamen
:equo fceleratae
diuidant,vt
confenfionis
fertur d: argulo
fides
8

-amiciti nomen refpuit :acne {Poliorum quidem diuiiio legitima , fed

latrociniurn dici debet: f cm focictatis 6c amiciti fundamenta,qu in ih_ffr'gf;


~ccrtanaturazque confentanea ratione (unt, latronibus Omnino !

dcnt. @mobrcm lefpublicas appellt 9 hominum ctus ben bea- 9_ cueros


tquc viuendi cau fociatos. qua: defcriptio vt cuitati conueniat, de- Emil Wm
ntOnitam inCIUI'C 0m11in } : quonjam altem fui red

mudar, altera parte deferitur : cm gia,qu in Omni Republica


maiudicantur, familia, inquam, fumma imperandipoteas, 8c ea quae
ciuitaiiscommunia (unt huic dcfcriptioni defint. Nam iilud beat vi

ucre,i ad ciuitatis deiinitionemnecef'atium effe demus , nullus fit nifl


cum fummarerum Omnium affluentia virtuti locus :nec honeia c'iui

placido mari fecunds confpirantium vcntoru rn Hatibus im Pul


faferatur: 8: cum borribiles : tufbinum vis agitaucrit
mifera cenfeatur: difciplina Omnibus cit Omnium theologoru m ac

Philofophot prccptis aliena. Hi enim iuos,etiam f1 omnes fortuna:


accrbitates exciPit, beatos: iniuftos etiz't in maximis ptofpctitrt.
tibus fecundifq; rebus infliciHimos effe iudicant. Sic @tiri Rpublicain
~ bene initut dicem us,qu ad ver de_cus 8c honeat dirigetur: etiam

prematutino ia, ii ab lioflibus ObfefaJi ab amicis defertafi dcnique

omnigenere obtrua videatur: quo in , c tri


phatum eil aio Cfare,l_/I.Tuilius fuiffe 'conteturxluam ramen re
rum Omnium publicaru m laudatiimam appellat, uis vero ciuitatem,
(: folo fertilth c vbere locuples , hominum mu titudine abundans,

amicis catiifimaltoibus formidabilis, armorum vi potens, propugna


culis bencmunita, prclar infritutam putt-,t , fi Omni ( :tc Hagi
~ tiotum immanitatc cumulata fuerit? cum nulla virtutum capitalior pe-V

Iiiscfe cilinquibeata illa 8 afHus ad cupiditates expldas rer copia,


qui c Koneate'coniugare non minus difficile , qum maxim
inter fe contraria . @Ottimi igitur ctcris quidem rebus Sc carere

D [me probto,& abundare line laude poffumus: Yirtutibus aut fine con
tumelia vacate aut v_itiis inquinati fine infamia non pofumus confe

quensc beatiorem vitam eHiccre putantnr,opes,inqu,cOPias,


latifundia,bene conitutis ciuitatibus neceffaria non effe : fed altius in-V

tuentemqum Proxim Geri poterit ab optimo [tatu difcedcrc O Or


tet = fiquidem ciuitatum qu rerum Omnium dignitat ac [
tiam bonorum finibus metimur: vt quanto finis cuiufque ciuitatis

antior ac diuinior crit , tanto ipfa ctcris excellerc iudicctur. Nec ta

men Rempublicam idearum (Ola notionc terminare dccreuimus,


lem Plato,qua|em etiam homas Maurus inani Opinione (ibi anert:

fed timas quafque ciuitatum _florentifiimarum leges, quantum qui


dem eri Poterit,proxim cfcquemur. (Mod fi eadem en: vnius ciuis,

qu: totius ciuitatis flicitas , 6c vtriufque fum mum bonu m in iis


a z.

_!.___
_.

_*_J_

.,
xo Arot. 11.7.
.3.&1 Polit-lib.
lo. crhr. Nico
.

LIBERrRIMvs

tum virtutib us,qu mengis ipfius propri funt,quque in fola contem;


Plationc verfantur vt fummaconfcnfionc afcuerant qui cteris (.
ientia 111 dicuntur: confequens eft illud quoque,ciues illosvera
licitate frui,qui in rerum naturaliu m,bu manarum,ac diuinarum {ua
uifiima cognition@ cxerctur,quique c'ontcmplationis fuzz fruuspr
potenti Deo,totius naturfrincipiferunt acceptos. Hoc igitur bono
rum cxtremum in {ingulis atutes, curnon ctiam vniuerforwrn nc to

po
liticis cundcm
ngulorum 8c

ciuxmis

fhmiz.

tius Reipublic fummum vltimmqucncm effe concealermxs".> Sed


occurrtur ciuitatum modcratores Plurimum in genere fe 1115 dif
fentire,cum 11115 qufquc cupiditatibus flcitat metiatur : : >quorum
de fummo bono difciplin inter 1, ramen boni viri
boni ciuis , nec fmgulorum eundem qucm vniuerforum iinern Racut.

Hinc exiit tanta legum , ac morurn pro cuiufque principis arbitrio ac


voluntatc diuerfitas. Plcrifque fordida hominum vita 1, 11 Rudio
necefiitate tantum , non etiam voluptatibus c ornatu dirigantur: mifc

rum, inquam , arbitrantur cafisfragmine contetis 8c anguistuguriis


aut gut 1111115 cli iniurias arccre.Sed quoniarn virarpis iuri 6r. 111111111,
veri c alfi quodammodo 1 11, veluti norma qudam inHexibilis:
quiautcm 111111113. cteris ac faPicntia excellerc Putantur, eandem fin

gulorum vniuerforum flicitarern , 1105 boni viri boni ci


uis (1111111 111 bonum fingulorum atqu vniuerfita
tis totius quam diximus Pulcherrima fuauiiimque fublmium re-.C
rum contemplationc metiamurrioteles enim Popular opinionem
interdum fecutus 111 fummo bono finiendo fuorum dogma
tum confiantiam ac conuenientiam tueri videtur: quippe Fui virtutis

aftionibus o es ac robur _copulare neceffc : : cm tam ubtlius eo


de genere difgutarct (ummum hominis cxtremmqu'e'bonum in con
n. 11.!. 1.

templatione collocauit 1*. At M.Varro fu Periorern opinionem minu's

c 7.Polit.

bu flicitatcm aione c contemplatione complcxus efb'c'uius


hc ratio videri poflit, quod rerum 11111 11111$ {impl-ex disz

{121111111 ver , qua: clunbus rebus con : fum, duplex effe videatur.
nam c_Qrpors in rob-ore, alacrirate, decenrquc membrorun Aom'
nium conformationc: apimibona,id 11 cius facultatisu corpori co- D

bret in cupiditatum erga rationem obfcquio verfaturzmbcnris vero iF


{ius bonum in intelligendi virtutibus, Prudentia,inc1uam, fcienltiag 1
gionc confifkit :vt Prudentia ad rcs hu manos , [rientra ad -2211111)?
tionemngligione adres diuinas prclare vtaturzquarum Yirtuirumupn

ma quidem boni c 11:11 veri 8c falli: tertiaFietatls 8c im'pieta.


tis 111`11111 en intuctur:c,quid omnino cxpcrendum 1t'aut declinadum,
continent. porro bis gibus virrutibus cxlht vera [ qual-nihil
11 hominum generi prantius ab : 911151136?

mod furtis eripiut incendio abfuini,aut naufragio abforberi non

reibverumetiam homines ctcris rebus deitutos ac defertos beate Per


feip Potcfi: non tantum 111191105: {detiam ' ramen
futura ciu iras efr, qu bis . v1rtuubus,fundos babu crit ybcrrate fer
tiles,

nM_-_

D_REHVB;&CA

:
niks,l out
al;
:
:
c ad
llubriter
ciuium
alim'fa:
PoHtsaque
', fitcriam
aquarum
macerics
ad

qfgdaggrgg ac dumosidonea: fuili, ne id faris ad vim hufiium, Scad

Exlipropulfandas per fei . tuta imac munita . Haes primordia


fugrulzfcntiszeipublicx , vt fciEcet ea,parcmur,'ne quibusi vini nullo

n;on : qurantur ea, quibus lcoirnnrmdius : mediO

morborm curationem: metallo.' quibus infbmmcnmlopi

armiquc militibus necefaria co'n'Hari poH-m , non' ramm ad repcllodosycrumcriamad videndus hoes latroncs.-,Iam vcr cum

inexplcbils En;homixium cupidizarcs, qu'm ma fum


Bnccefria, Sugli; putain'tutdcliciis etianmuere, siczvolupmf

: cofckrilibttmbuiusfviui incdifqe quemaL

.modumnnlhm Mitwdnrumlibrrorum' . habemus'priifquam


idongapduafionc incroinenta confccmi -? ~
capaces videant-urzipaiquoque de cformandis- moribu sudelunnarumz
lipuigcdiuinarum rerum perueigationerciuitatcs n ; Vmm1hor
bcut,gua`.m auque, ad .cics alends endos necefatiafunr; ;

' Prudtia contant; func 'ad boites pioipulfados,& ab ~


inuiia ciucs contincn'dos.ls autetruquiudeptus e'f--omnia'qu' ad -vitam

fccutbeat degendam . videntur, . bene ePc


lius dgrina informtus Hagitiofs 8c confceleratis hominum
C_cactibus abhorret,`acbnorum .cqnfortium amicitiam mufetatur.:

` einde cm ab iis perturbationibus, que mtem 'de fanitate ,

fc'flbcrum 8c vacuum fenferit , nec in Praemiis eoadu'cis f em :


rrumfuarum,iccrt calfus~ humanos 8c incfantiam variofquc mores,
: coudixicincs inuctur : alios quidam in'fummo potcats 8;c im

puiigrudulios inpxprema calamitate 8c inopia confiitutoszturriviciil


limdmcgoituspbIque rerum publicarum udios contemplatura'
antcioncs conquentibus coniungit. Pf rebus humanis ad natu

iiepixllchtitudinm cqnuerfus, fcifum in contemplanda Rirpium , ani


, metgllot _varictate
ob :vices
vniufcuiufquc
vi
feupiieagtiamtque
ade elementorum
alternas,acformam,

Dfu; omnibusl outipathiam .c contagioncm, caufarmque mirabi

,Clgfcrjpm cvcoufenfoncm , qua primis extrma , media vtrifqu e ,. of

anibus cohrere vidtcvnde ngula generata nt,q`u


Fapgguand, quomod obicura, quid in iis mortale 8c caducum, quid

imipptale (th fmpigrnum : paulatim in clum veliitiprnicibus


ali/Sbptuslaiifmqrum fplendorem , clelim que cor

: )iigsusjnicruallaurfus inquales,.ac mdi totinspartim


sugotniumlcongruentiam 8c quali concentum fuauiflmum miratur,`
lngcdbilmqucvloluptatem his capit, c'um Hagramiima cupidim

Egcdsfidetio Omnium perueigandarum, quoufque ad vl


, prinipiuip,Pulcherrimi huus opicij temperatorcmDeu m
, qu?) cm : cogitationu'm fuarum 'curfum ,

tm img_lligitztmammentem cil'e innitz cuiufdam natur, magni


4-..\.,
_.

.
' '

PRIMvs

tudinis,poteatis,fapientiz,qux nec oratione cuiufquam explieari", riec


mentis vllius cogitatione Pereipi : : laudationibus tamen di'uiu

maieatis fplendorem , quantum quidem euehit ae ' radicar,

fummque profequitur venerationealia mente agitan'tem uis opor


tet illecebris diuina virtus trahat ad verum decus , 8: ad bonorum om

nium extremum. His enim artibus homines puicherrimam rerum na


turalium,
mam Propemodum
humanarum
efeeuti
, diuinar
videntur
fcientiam
. Si ergo
ac flieitaxis
einem itahuman
initutum
fuin
ia
pientem ae beatum iudicamus , non qui opum communium ac_perua

gatarum copiant, fed qui Pritium rerum 8: remotarum eapru vul


Ei eognitionem 8: intelligentiam lit ail'ecutus'-, quanto Kempublieam B
eatiorem indicare debemus talium ciuium abundantem,
etiam li : contenta finibus fuperbas af: , ae delicias

amplilimarum eiuiratum, fummam fo: ieitatem fumma volupta


te ,aut eopiis 8: opibus,aut inani gloria metiunturNecpropterea furn
mum illud hominis ac ciuitatis bonum confufum aut eHicie

mus. eti enim hominis duplex ell , altera quidem mortalis 8:


caduca,altera ver immortalis ac fempiterna, illucl ramen confitendum
in ea parte, qua: nobilitate cteras vineit,id mente fummii bo~

num ineffe. nam f1 verum eli , vti eil: , corpus hoc oflibus 8: carne com

pae'tum 8: eoagmentatum mri feruire,& rarionieupiditatem, quis .


Ysiret flictaris humana fummam prlamiflima virtute,quam men C

tis agitationem appellant , totam pendere tametfi enim firifoteles ex


opinione Stoicorum hominis bonum in virtutis a6tion'e pofuifl'et,idem
tamen ad eontemplarionis finem referti iuclicauit oportere:

alioquihominum vita beatior ell'et, inquit, qum deorum,qui nulli:


tionibus aut ne otiis implicanturfed mentis agitatione fuauiflima fo;
lidque tranquil irate fruuntur. At quum nollet magilh'i I_latons ie
Ctam tueri,t Propolira fufceptqu e fententia difeedere,turpe Putaret,
quoniam in atione beatam vitam initio pofuerat verborum ambi ui

tate vfus ,fummam fliciratem in mentis , quae ipnihila ind


elhqum eontemplatio,colloeauit:ne fummum bonum rebus omnino
inter fe dillidentibus,motu,inquam,c quiete definiret,iclem tam cm D
perlpiceret fingulorum hominum, que ae vniuerforu-m vitam perpe

tuo quodam agitari motu, neceiariis negotiis ix'npediri,noluitI :ipero


t fummum illud,quod qurimus, bonum in (ola eontemplatione col
locate ,id quod ramen neeeife conliteri. Et fi enim aionegquibus
hominum vita fultaturibum, inquam, potumfomnum eapere,tam
neceflaria: funt,vt iis diu carere'homines non pollint: nemo ramen ade `
rudis efl:,vt in iis rebus bonorum extremum confiere puter. virtutum

enim earum,qu morales dieu mundigitas longe maior elhprtfterea

qu d ab his ad Purgdos perturbatione 8: zgritudine animos a


ta quruntur , vt Purgata mens clariliimaintelligendi luce compleatur.
ex quo intelligitur morales virtutes ad eas . qua: mentis propria: ,

quali ad linem referti. licitas autemfumma dicinon pote,euius :


aliud

DEREPVBLIC'A.

aliudexcremum { :d diuiniora pertiner : vt corpus ad `inimum,


appetitu's ad rationem, cad mentem,motus ad quietemio :ui con
templationcm . Igmlt _Myarro qui hominis bonurn aione 8c cotem~

Piarionc eifeputauit, cmdis',opinor,ac rnlis dixiifcr, ho

minum vtraque egcrc fummum 'tuinen ' extremmqu'c bonuxn


in contempl'ation'e ,quam Academici iucuxidamcbrz ;

mortem appellant : Proptcra qu'd labe tcrre'flri Mcm?,i


:Refpublica
vinculis (
' 'iurgarm
:
perducit., qua:
N
tp.;
men
dilu'flare'
defcrtur'inab
iis aionibus
in

' iimcntorum cterarmquc re'rur ad


vitam ncccifariarumamdainuetionevcrimur: vfm'ens (ub

limurn femm contdhpiarionc 'brp't corpus ipfum famec Gt'il:in _


' nere , u'iiio nccari patiatur . `Sed iii u i _ . .

Ecc
afp'tabili
mnio','quci Luna
prfez
confummat
Reipublicx
imaginem
appellarcpofumu,
vclut_8fanimamundi
ad @l
Propius

'

accedens-dcferere vidctnr 'regionch ybanc [Pirabilem 6c elcmentarem:

Poileatamen foiis con' Tolfa "g'ru'i' vim`quandam ciefem {ingulis


corporibus impartir: ncrquoque animus vi contemplationis abreptus,
._1-.,14

8c quodmodointeliigeiiti , u mens efi: vniueritatis,coniun&us,

diuina rniijabilem in mo nin illu(huur, deindc rurfum acl cor


poris curamrclapfus , vircs coi'porcas iniaurat. idem ramen fx nimium

C intentas corpori fenfu voluptaribusimmerfas mtem deferatdcm',


iHi
vfu'venit nod lunzi, qua {oliscfpet fugicn'svmbra terrcfri , ob
volura [Pien orem aclufcem-amirnr; ex quo quidam luminis deliquio
fda monra procrcantur,toique rcrum natura Perturbgtur: ii ramen
folis amplczm nunquam luna diueilercturl, vniu'erfa haec~ mundi ani
Inabilis coagmcntatio 8: coharren'ti omnino diHiPareturJd nobis de

reiinquituriudicandum -, cuius finis Optimus in iis virtutibus


confit, qu' adcontcmplationem fruntuif, etiam (i Publicar aiones,
qu minus hone funr,antcccdanr, vt fordi eu cio, cufatio
taria ,annona Reipublic, quai ' uc ad ciuium alimenta 8c prfidia vita:
neccfaria iudicitur',` qua: virtuti us moralibus l'g inferiora ducimus:

'D virrurum item moralium' ad eas virtures pertinet, qu: contem.


platrices clicuntur, quarum przfamiima eft,qu circa rem Omnium

pulcherrimam veritu'r; Iraque Deus Opt. Max. cum omnia picntcr, '

illud potiflim'um quod rebus ngendis acnegotiis contrabandis {ex


omnino-die'definiitz-dientvero {gprimum contemplationi 8c quiz
niling'confecru'ir; ' ucm vnum 3 ex omnibus beauir, 8c cui foli qq. i.
benedixit,`vtdiem >bunc geum hilaritcr ac iucund in ning-mam
pulche'rri'maDei prpotentis opera, indicia , iuffa intuentcs in cius lau
dibus cquiicamusiArque hc de fummo {nulorum ac vniuerforum
_ _ -

: ciiiitatis bona@.cum ita' Gnt,tto catior ra ciuitas di,

__
_

`. ~ .l.,

quanto propius abeit ab eo {inqqu proponimus 8c ad intuclum a; ad


mira'nd;` Ezquemdmod humanflicimis ac calamiratis gradas in

Gngulisheininibus quplurimos vidcmus,prouc bonorii ac va.

'

4
\

>

1..1-.`'.:;1$

fio? 51185 (Ibi PrOPOfuerunt: ira quoqiue Kefpubiicfuos haben;


dammodqflieiratis . qui; nei: cum perfeis ho

minibus plenquefapientibus , furipfig gq dementibusmpi'


yiuitur;fed lexique mediocria vitae

tuenturLandzanjqui

im ! 06651 { vincnd:inammam
in ivm, fulif ; f ramen ac tones. erdulueus de publicitcom

modif Ciuum
finem aut exitum habu } @Limb@mmlm

ad delicias; animerumwimambyvangerefolcnfl
elatos eHetent : fed ; :tamen

wgitaonum fmmm .
_

rum vero ciuitas beatiOI qum, Lacedzmniogummudpmei animi

magmmimm iuris 1wun : , Gb


.

propofuiffent. Enitlldllm DO_bis feit, igitur yt, Proxim Pme?

riab fum
fliclta'e difcedamus. Expita nobis en: Pr. l l Plat-s" dcnYitiQnis-'Rcb

Publimcterafuf! ordine acloco perfequamur, _ j _ I


.

25j!!!

.--..

"f

df

AM x La A

cizmulwm

c,\1v""l'i . 1
~
~ vniuslae
.J
efflurium

' q, ~
I

eiufclhelm PattisamiliaO

,_ imperium fub l4t.owingearmque rerum,qu ipfws propria:

[ moderatie.
deniendz
. ' . 'l"" `
. qu"S'ecundumI
(eminarium
: ciuit'at'is,Caput
valuti rudi
me@tum rerum Omnium publicarum. Et uidem nulla probabili mtim
mihi ! 1 Xenophont ecutus,~ Politicis eonnmi-f
3,85 Ciuitatcm 'milia dir-xifi ; qu od- aliter fieri non ; quam

fmgula ab { cor or'isvniuerfi c6 age diueiiamus : quod

aliud elhquam [inc vilis ifeiisvrbes con fuere valle? cette qui?
69. C c9P9rum,atque ade vniu_erftatis fcientiam [cpr
.fum ~Eadf90wliffrj non fmt familia; , lint ramen Reipublica:
-; lggum iatures 8; iurifcfultos, veluti duccs in difputatio- n
E,Republiea feuidebemus yifdem egibus ae difeiplinis Reipublig

cz cor-POTW 3i C01 egiQrum n ae familiarum iura compleetiwide-l'


mus. Nos tam alitet acque Ati otelesis enim conqmiamonorum
accumulations deniit : que eollegiotum qu ac ciuitatumeommu;

is gaat
appellatione, 8e regam ; gubernanda: rationem,
C patrisfamilias in fuos com plesflimur: uz; ab Ariotele 8c Xeno;

Phonic? Prtermiifa ~videmus . (gemadmo um igitur familia bene ae


prudenter' , vera eil: ciuitatis ipiius imago : fiomelhc'um un
_ Pcfiumffvmma: in Republica ptotealtiquodammodo Iii-_ndeuta que
@familias regen ingularis qudam Reipublac ?
33,49 modfand'difciplina. zE: vt {injula membra corpois'qllnlP

OHCuin-,non deferuntfuum v etudin 91; _falucis


ftuimur, .

DE

REPVBLCJ.

fruimurta quoque li familia {ingulae fuis quart/que oHiciis ctineanrui',


ciuitas vniuerf-.t retam feruabit bene viuendi difciplinam. Sed 6
vxorem iniurius ctumeliofus [it : vxor viti partes prripere cone

tur, neque fe ei morigeram Prbeat: fi vterque liberos in feruorumJeP


in ecudurn loco habeat, imPerique duriore premat: [i liberi par"

rum,lruidominorum iuffa detretent, quis non vider nullam in illa


domo concordiam , nullam animorum voltatmque cfociationem,
[ed Plena omnia rixarum 8c contentionum foreCum igiturciuiratis in

liituencl ratio familiarum reta moderatione veluti fuis quibudam


fundamentis innitatur ac fulciatur , Primam ac Prcipuam familiarum
B ret inliituendarum rationem inire oportet. Diximus Rempublicam

elfe legitimam plurium familiarum c earum rerum,quat illis commu

nes , c fumma poteftate gubernationern. Plurium appellatio non


oteft in familia duorum numero c6tineri,vt fer femperl: cm ad iol-_ '
fegium eonilitucndum tres Perfona: neceffati lint :tres quoque per- 1. LNcmiusde

lonas Pfarrer famili necefarias in familia definienda du cimus mb'g'


exfentcntia iurifconfultorum?. Et quoniam famili,collegia,ctus,ci 3

uitatfque omnes actotum genus hominum interiret, nili _onnubiis


quafi quibufdam feminariis conferuaretur ac propagaretur: cfequ ens
tft familiam fuis omnibus numeris partibus (ine matrefamilias Per
fctam 8: confummatam non vicleti: quo fit vt quinque Perfonis iti

tegra familia cliituatut. @od fi tribus perfonis nee paucioribus con


flat collegium,totidmque familia prter Pattern ac matremfamilia:
fequiturtres familias nec Pauciores ad ciuitatem conftituendam necef
[ elfe. Inde : veteribus contritum illucl perua

gatum, qiindecim Perfonis populum conflari. Et li enim Paterfamilia:


Deovxoresbnbeat, quot alovrno tgebrxorum:& * fexcentos libe- 4 - 323
ros, quot I_riicrotimus rex Par oru'm
n : iuflulit:
autqliingentosfctuos, quot Craifus in cfum retulit,quia fub vnius
8c eiufdem partis famili imperium fubiungantut, nec populi nec ciui
tatisappellatione veniant: etiam f1 filios omnes ae feruos eonnubiorum
ac commerciorum iure coniungat quandiu fuerint fub eiufdem impe~

D rio at Poteftate,quem etiarn in cunis adhuc vagientem lex 5 ipfa Pattern si twgufmifol
famili appellat. Inde verbum Hebris Pro familia vfitatum,non it? l

quia mille perfonis familia definiatur,vt nonnulli , fecl verbo


quod principem ae dominum lignifieat. vt familia vniuerfa ab ipfo
capite nomen aecipiatzreis opinor quam Gracci ab eine autLatin fa

mulis. Sed quid prohibet, clicat aliquis, gia eollegia fine familia ciuita
tem conituere, f1 fumma imperii Poteffate tegantut? icl quidem videri
, lit ramen Refpublica, quia nullum Collegium, nullum cdr

fine familia [tare diu Poteftfed breui opottet interite.at 5 iurifeon- fujdfltdw
fulritraduntpopulum immortalem effe,ae millefimo blt anno eun-

``

dem fore qui antea fuiffet z etiam fivfusfruusReiPublic legatus :


annum eenteftmum 7 extinguaturzne proprietas inanis fit inutilis do- 7 i. an vastm

mino futurarquoniam ciues omnes vnius fculi diututnitate intermori. am MM'

i@

1$

videantur z licet immortales fint fempitetna quadarn fui generis propaf


atione futuri: non aliter ac nauis illa Fldiefei, quae tameti nouaru m ta
bularum fubilrutione centies immutata fuiifet,antiquum nomen reti

neb'at. Vt autem nauis informe lignum fitfublata carina, ua: roram,


puppim 8: coias firma coag'mentatione fuiinet: ita/Repub ica fine

fumma poteltate ,quae omnia ciuitatis me mbra familiafqu'e lingulas in


vnum corpus cogit,conliltere nullo modo poteit. Et vt nauis, ne pro
poiita fimilitudine difcedarnus,in partes plurimas diuidirpoteut om

nino Hammis abfumi: fic etiam populus in diuerfa loca illipari,aut pe


nitus, falua vrbe, exfcincli : quia nec in erfonis nec in moenibus ciuitas
fubliftit, [ed in ciuium Omnium ctu liub eiufdem imperii fumma po- B
. enim elephas non magis animal dici debet,qua`.m formicazlic
l'aguiia, ciuitatum fet omnium,qua: funt in Eu ropa,minima,non mi

nus Refpublica dici debeat,quam Turcarum aut Tartarorum,aut etiam


Hifpanorum , quorum imperiaiifdem finibus , quibus folis curfus, ter!
minturzt quemadmod exigua familia angultiflimis gurguliiis co m
p`rehen1 eodem familiarum iure cenfetur,quo qu fuperbilimis ac la

te potentibus diliciis gloriantur: lic Vlyifes, cuius imperi Ithacse fco


pu o continebatur,rex aequ dicitur ab Homero atquc A_gamemnon.

ret enim Qailiodorus magnum imperium magnam Rempublicam


appellanqum Princeps vnus fummo imperio moderatur. @are [i entL

tribus familiis vnus pater famili cteris imperet, ei ' ue pareatur: aut v~ C
nus duorum imperium fubire non recufet :aut tres irnul femel fum
mum ius in trium familiarum fubditos exerceantzqu refpublica dice
tur,ac fi multitudine ciuesinnumerabiles compleatur . Ita Het vt fa

* milia interdum maior fit,qu:m Refpublica. quod de familia T_uberonis


gffh m iure dicebatur 8 c fexdecim liberos vn cum vxoribusac feruis c im
1 P1idis perio domeitico regeret. Igitur fallit rifioteles 9 qui pu tat @abylonis
y

Vrbem , cuiusambitus quadrata figura tantus erat , vt vix toto triduo

Infft'm' pedeltri greflii conceretur,gentem potius dici debere,qu:m tempu

blicam,quam ipfe decem millibus ciuium,definiendum putauit : quali


abfurd effet gentes multitudine innumerabiles ac _locis infinitas , qu
A
modo eiufdem imperii fummi poteiate regantur, Rempublicam ap- D
)
pellare. Ilia ratione ciuiras lomanor , qua nulla clarior extitit vnqu,

Reipublic laudem non mereatur: cum { originis initio I_ria tantum,


nec plura,ciuium millia complcteretut :I_iberij vero princi atu quin

quies ac decies millies centena millia,ac prterea centum ac ciecem mil


lia,qui pene toto terrarum orbe difperfi erant, cenfa fuilfe legamus, pre
ter [c_ruqalquorum numerus decuplo maior extitit. nec tam eo
ro prouinciales Romano imperio fubditimec item foci ciuitates, ac 11
beri populi continebantur, qui refpublicas ab imperio Romano diuifas
liabuerunt. Eil igitur fummum imperium quali Reipublic cardo,quo
magiiratus ac leges innituntur, 8: cuius vi ac potefiate collegia,corpo

ra, ramili, [inguli ciues in vnum veluti`corpus coguntur : liuc vnO [int

8: codem concluli loco,vt uitlium refpublica


` ` fociarum
i ` minima:litle
Pluies

DE

REPVBLICA.

ix

'plures habcat prouincias qualis lzerfarumluab extremis Indi popu

lis quue ad Hellefpontum ctum ac viginti fc tem prouincias habuilfe


" : qualis nunc etiam A_thiopum refpub ica , cuius quinquaginta

rx .
Herodot.llurar

funt prouinci,quas ljaulus Iouius nulla ratione regna vocat,cm vnius Ehus in Ar'z'oxer-J
8: eiufclem principis ,quilllegus ab illis appellatur,fummo imperio ac xc.
Porcflate regantur. Sed Prter illudimperium ,quod Pofuimus quali
rciPublicie totiusfundamentum , multa ciuibus inter fe
com munia, fcilicet forum, fana, Porticus,vi,leges,iura, iucliciafu
gia, confuetuclines , theatra,mnia,publica dificia, pafcua communia,
agri Publici, rarium,clenique Prmia,pn, legis ationes, multquc

B cum multis res rationfque contracter : hacc,inquam,omnia aut ciuium


Omnium nexu 8: mancipio, autvfu 8: fruCtu c'ommunia funt,aut cert

Publica,:1ut vtraque limul.magna etiam illa cmu'nitas cfl,qu tum


collegiis 8: corpotibus , [ etiam vltr 8: citr datis 8:
' ceptis 1111 cogitatione quiclern , Gngi Refpublica

potell,qu:e nihil omnino habeat Publicum aut commune. Quanquam


lieti Potell, vt agrorum Pars maxima lit communisvniuerfor ciuium,

Parsver minima fingulorum : vt agraria lege Iomuli rotus agerRo


manus,qui millia iugcrum otoclecim capiebat, trifariam l diuilus ell:
Prima pars lacris facidis,fecunda neceflariis reipublica: fumptibus: ter

n. pionyliust

lycarnallus lib.
L.

tia lingulis ciuibus celt, cm autem tria ciuium millia cenfa fuillent,
' fingulis ciuibus duo iugera tributa fuerced vtcunque agri diuidanrur,
fierinon poteft vt omnia omnium ciuium communia (unt , quod 13121

toni aclco prclarum 8: optandum videbatur,vt etiam liberos 8: vxores


omnium communes elle cupcret: lic enim fore augurabatur , vt verba
/
4
illa in E v 8: '1_ v v M nunquam inter ciues cxaudirentur: Omnium, /
JM mf,
quas in republica videmus difcordiarum ac ciuilium bel o_rum occalio
nem prbcrent. nec intelligebat bonorum ac rerum omnium commu

nione Rempublicam interire : quia nihil Publicum elle Potelt,vbi nihil


lit Priuatum: nec regcm qucmquam futurumfi ciues omnes reges lint:

vt neque vllus conctus exauliatur,li vocum articiofe inter fe confu- `


farum diuerlitas ac dillimilitu do, qu Harmonix fuauitatem cflcit,ad
D vnum 8: cundem { reuocetur. Quamquam huiufmodi ciuitas

tam en hoc nomine ap ellari pote&,omnino repugnat diuinis ac nature


legibus, quibus non fo m adulteria 8: inceltusfe etiam rapina: ac fur
ta tam difert prohibentur, vt ne aliena quidem per leges diuinas expe

tere licentzcluibus legibus perfpicuum fit capitalem elle orationem, que


ad quationcm bonoru m pertinetzcum Refpublicas diuina procuratio
nc fundatas 8: conflitutas ob id fuiffe videamus , vt fuo iure Publica ac
Priuata tenerentur.At illam rerum Omnium petem ac Perturbationem

veris quam communitatem fequitur familiarum 3 omnium interitus,

13 familiarstcs

in vxorumacliberorum atque adeo rerum omnium confufione

blicz.l. 7 , 6

opponitur
pacifcar. de

Pu
g.

conlillere nullo modo pollunt. Nec mirum debetvideri, f1 ab hac opi

Clisi-4de u 1j.

nione tam abfurda Plato onte difceflit , 8: cam, quam ipfe S_ocrati ad

fcripferat,Rempublicamcil palfus eil aboleri,vt [ moderat

si.

LIBER

PRIMVS

retur. Nam quiMaiTagetas omnia habuiffe communia iaitzpoculum

ramen c gladium quenque fuum habuiife coniittut : veiiitnta etiam


Priuata cuiufque fuiife neceife eli , alioqui debiliores ab iis fpoliati fuif
fent,qui robore plus cteris valerent. @madmodumigitur
blicaeil legitima plurium familiarum , 8c rerum inter fe communium

cum fumma poteftate gubernatiozfic familia eli Plurium fub vnius ac


iu fdem patrisfamili imperio fubditorum, 8c earum rerum, qu ipus
propria: funt,reta gubernatiomam in potiffimum ReiPublic ac fa

mili difcrimen verfatur: qud Pater familias rerum domefticorum ac


famili totius Poteiiatem habet: etiam ii vnaqu ue domus aliquid in

publicum feu vetigaliumfeu tributi nomine con erre cogatur. fieri


poteflt, vt ciues omnes conuiu communi vtantur collegiorum in mo

dum, qualia fuere Partiatarum, qui feorfum ab vxoribus 8c familia ci


bum fumere ac dormire confueuerant quindecim aut viginti virorum

ctu coatogetenlium ver moribus ciues omnes vtriufque fexus,v


xores, inquam liberi, , iuuenes, egentes, diuites fimul epulari con`

trmvrsl i fueuerant 4 , fua ramen cuiufque propria fuere , fed iinguli tantum etof
gabant,quantum vniuerfis ad communem conuitum fatis effe
tur:commoclis illi quid quam Anabaptiili,qui tate in Weil:

uallia non modo communem illiim conuihim, fed etiam nouam bo


norum omnium,prter vxorum,quas plures habere licebat,ac veiiiu m,

@ciampi communionern inu exerantxs ,vtmutuam inter ipfos concordiam t a- C


f"

micitiam commodius tuerentur: qua tamen longiilim abfueru'nt.

Nam qui rerum Omnium communionem admittunt , ttm abfunt ab


ea, quam fe tueri poile coni'idunt,ciuium inter iifos amicitia,vt amor il

le mutuus viri 8: vxoris, parentum etiam erga iberos ac viciilim libee


rorum erga Partes Pietas , denique proximorum inter 8c afl'mium mu

tua Charitas penitus extinguatur , fublato Propinquitatis iure quo vin

culo nullum ad ciuium concordiam 8c neceilitudinem Hrmius cogitari


Poteimam quod ames vehementer tuum fit opottet,c quidem totum
: c_gmmunitas ver Per fe ipfa diifidiorum ac difcordiarum parens
; iurifconfultis merito appellatur. Nec mins fallunt, qui putant re
gaa; rum communium malorem, quam priuatarum curam forezcum Publi- D

qumapm , ca videamus ab omnibus qu deferi 7 nifi ex publico rapiant, quod in


i ; riuatam vtilitatem conuertaturzDenique amorist amicitiae natura ell
vrbanorum pra:

dwfum- Lme uiufmodi,vt in plutes difperfa Perinde vim amittatxsz vt Hu mina qu iu


.
, _

.
.1C . catu- riuulos
druifa
nechoiiesi aditu
proliibere,
nec ferendis naulbus
vti. es ef~
.c a fe pofuntlgitut
. certa famili
. . gubernatio
. vxores,l1beros,feruos,ac
.

Pri.
mus. 5. (in aute'-

gumiuar uatas cuiufque tes tum ab aliorum familiar iure, tum etiI ab eo , quod
gramm M_ relpublic comune feiungit. ( eti in omni republica bene conili
Mmmm. tu ta prcipuam pupillorum ,furioforum ad prodigorum curam magi

a flciils'fmidi- Rratus gerere videmus,quia 9 reipublicarinterefl; ne Priuatotum


`

diripiantur. quoque legibus acquirendarum ac diiiraliendarum,


rerum modus 8; conditio pratfcribitur, quia familiarum ac bonorum
@Uillfque Conferuatio,cum Reipublic cura ac tutela ciunta viderur.

D'E REPVBLIC.4
'15'
tamerfi leges Omnium comunes funr,nihil ram vetar ( qutlam
zo Bartoln Lol
elle familiarum iiatuta, fuum ius familiare, ac ritratti, ab antiquis fa murs
populi: :le
miliaru m principibus,infiirutum.Exemplum abemus in clarillima Qa iuiiitia. Baldur
inl. cum omnes.
xonum gente, qua: plures haber familiaspriuato quodam iure vtentes, de cpifcops. If
8c Cuman
ac plane diuerfo tum ab Imperii germanici legibus ~, tum etiam com mola
in 1.3.11
munibus Saxonum iniiitutis. Duccs item iauari c Ialatini comites

tis.Andre.adSpc
401444?
cul. in titul. .tie

iure familiari vtuntur,tum in legitima bonorum fue gemis fucceflione,

teame'tt,. c

tum etinm in letoris imperiali munere,quocl viciflim ducibus Bauari

endios.B.rl.l.in
liz.. de Confiituta

prcuma.C.Inno

cis ac Palatinis auorum inilitutotribui oportet: quae iura Bauari clux

vt renouarentur , adimperiales Auguii @onuentus rogationem ;

ccnnus in cip.

cum acct-mirent
de conititut.

rioribusannis tulit.

_ `

Inra quoque domeftica funt inter axonuin 8e Ijaforum princi#


pes, quas Cfaresipli Qatolus 1111.8: Sjgifmundus comprobtunt":

zi znnorgvo. 8:
1431.111$ Con~

quibus inter A ullria: ac Bohemi gentiles familiari iure cautum erat, vt

iii.gig.

`alterius famili delicientis hreclitas alteriaccrefcerer, vti contigiife vi#

demus. ne longius nofiris difcedamus,iura familiaria I_.jiuall gen


' tis regali diplomate ac Senatus Gallici autoritate cprobata videmus,
legibus municipalibus ac inliitutis plane contraria-.nam eo iure primo
genitos vniuerfam hreditatem cern ere licet ea conditione`vt Pecunia
eolircdibus fatisfiat , ac Vidi gentile nomen fiemmatque pura prae f
ferre teiieatur. Seuerius etiam Rutenorum,Albr`etoruiri,:ic Balmarum

gentili iure reccptum crat,vt fminaeeb auorum 'hreditate omnino


arcerentur,quandiu mares quocque 'gradu propiiiqui extitiffcntzquafi

legem alicam principibus Allobrogum viita'tam in familias fuas cleri


uarent. Hc quidem feu familiaria, feu gentilia iura ab :luis 8c proauis

{ gentium ac lui nominis ac familia: decus perpetua quadam fe


rie tuendum origincm traxere: qua: quodammodo ferencla " 1n

zz. >l'aleln'n cig.


K mulicr il de feu

-.
Claris illuilribus familiis.& quiclem illa quie diximus priuara iura non do
percap.j.de iilils
modo familiasfed res quoque publicas incolu mes ab interitu f'pc con-` .1d morgi
ferurunt. quamobrem vprudenter imperiali decreto comitiorum, qu
Augufl concia funt 3 poli diuturnas bellorum c-iuilium cla'des, genti wenn#
lia principum iura renouata fuere', fine lquibus imperium illis tempori
`

D bus prcipiti ruina cafurum videbatur. @Lcd quidem ad obfcuras fa


milias pertinere non debcr,vt iura publica quantum quidem eri-poflit

Omnium commu nia fmt 8 eadem. Non enim fine grauiffima cauffa fe;
l.us publc.'
rendum , priuatis familiarum patis iuri pub'lico'14 derogari poflit. 1;de ?
Neque ver iure> familiari ab auis c'proauis couliituto poileri Qb 182111

tur, nifl quatenus ipfi prazbuerint allenflonem. Itaque principes Albre

tor ac Lauall gemis, inter quas Mommorantia cfetur, gentilia proa-V


uorum iuta rebus iudicatis non ita pridem refcindi curaueriint._ Multo

minus facra familiaria gentiliue Romanoru'm inflitrjtis probata fe


renda funt: ne pro familiaribus publica deferantur,\`it Q_amillus quere
batur apucl Iiiuium, An, inquingtiliafacra' ne in bello quidein inter
mitti, publica facra e Romanos deos etiam in pace deferi placetrErat e
nim lex xij. tabularum his verbis concepten A

Mactobus if:
Suurnalibicc
ro.

zo Euius lib.

LIBER PRIMVS

'rvA rn RMAN EN . quam

Tullius in fuas leges tranlinlit. Arquc

bc de Reipublic c famili differentia in vniuerfum difta 11111 : nunc


lingulis famili Partibus dilleramus.

Demariti erga vxoremfote/iate dague mutui:inter iff/: .


C A P v . 1 1 1.
, M N 5 bominum ctus iure 101111111 familia?, fiue colle

'

` gia, (me vniuerlitates, {iue Refpublica: imperandi ac Parendi


1 mutuis oHiciis continentur, cm libertas illa quam nullis 3,

1111611111 legibus vnicuique natura dedir, [ub alterius impe- B

rium Potellatem fubiungitur. omnis autem rorelias eil Publica vel

Priuata: Publica aut legibus foluta eli eorum fci icet qui 111 mmu rn 1111
Perii ius habenr: aut legibus imminuta , qualis ell: magiflratuu m,qui e
tiam 11 Priuatis imperent, 111 ramen fuperiorum imperiis ac legibus
nentur. Priuatapotelias 11: 111 patrefamilias , aut in corporibus colle
giis , cum vniuerli aut maxima pars Omnium cteris imperat. Potellas

au tem dom efiica quadruplex efizmariti fcilicet -1115 vxorem,parris


in 11110501111111 erga feruos,principis famili,in famulos mercede con

duosm igitur omnis human focietatis legitima gubernatio pene


dear ab imperandi ac parendi prudentia,de iingulis im perii Partibus eo,

quo Propofuimus,ordine,di(leramus. Eli enim naturalis libertas buiuf-


aggiusta-fic modi,vt ammus bene a natura informatus imperi alterius,PollDeum
amis
immortalem, reiiciat, prterquam 1111 1911115, id ell ; rationis,qu:e :
diuina voluntate per feipfa nunquam aberrat. Rationis 111 cupi

ditares imperium naturale Omnium maximum : antiquiiiimum clit.


Erinsvenimqum alreri rel (1111511111111111111:11 condifcar,
vr rarioni rribuatur imperium cupidirati obfequium: ira fier vt babeat

quifque fuum. atque bc iullitize rorius {umma eil, haze virrurum om


nium prima acpulcherrima, quae cteras omnes amplexafouet ac tue

turzex quo Prouerbium Hebris contritzlnitia chariraris feipfo quen


que ducere portere ,id ell fub rationis imperium domiras habere cu

Piditates bc naturalis im perii prima lex ell,vt quidem vidernus in ora- D


2. .

rione, quam Deus babuit, tum ad Prim Omnium ' matrfamilias,tum


cum, qui Primus fraterno Parricidio contaminauit. Nam

imperium illud: quod Deus Adamo in vxorem dedit, duplicirer inten


Pretor: Primm quidem acpi-cipuum eli rationis in libidine :alrerum

maririaduerfus vxor. Eli enim mens Pars illa intelligenti particeps


in homine veluti marituszcupiditas aut quali fminaprius enim qum _
Deus Euam creaffct de Adamo diium erat,mafcul 8c fminam crea
4 Geneflcane.

tn_m effet @amobr in facris literis fmina pro cupidiratc fpiflim


vlurpatur, nunquam ramen {pius, qum aPud Sglomonemgui (1c vi
xit vt amantillimus :fic fcripfit, vt omnino capitalis foeminarum 1101115

{ videatur cm ramen omnis illa orario, tum de marensgtu m de cu


.
pidirate intelligatur f . Sed ilia Theologis ac Pbilofopbis dllleranrur: rd

vero,

DE REDVBLICA.

ver quod liuius qnfiionis proprium de imperio mariti aduerfus L in :


vxorem quale iit,explicandum nobis eli. onris appellatione iuiiam ac y? "
. .

..

"'

4 @con it.

legitima mtelligomon concublnam,qu non efi--in'cocubml porefiate, -.


1. :aqua-.ad mug
tametii Romanisflegibusin liber mulieris contubernio iufium ma-

trimonium fit , non concubinatus. qulex populisiomnibus quafi per'-


. 1111 tacito veluti Omnium confenfu abrogata videtur.- Elsflnmn'd
Hcautem in vxorem non completitur fponfam7,in qu ma- 2P Bald-af !

nus 8 iniicere fpfo n licet,quod marito femper- licuit,tu m ciuili 9, tum i-ilree'ysni
pontificio 1 iure quod (i fponfus in fponfam inuolauerit ci {luprum i mim "
. Alexand. inl.

1ntuler1t,capite
.
.
puniendus
.
. ( lgitur (i mares ae. {
. - ESAS: ;
{ione connubium contraium fit ante mutua-m vtriufque coniunctio- {jm-li llt-'dele'
'

Cro

nemid enim iufias nuptiaslex n appellat: iictameniiatuo non effe par- exhlbmdoc,
tum eiufmodi contratu'maritale imperium, niii maritum vxorfecuta o c"d"`"i'
'

'

ca.iirur.7.q.1.xx

fuent,cum Tlieologorum ac p_ontificum decretis3,qu0'rum maxima P'W'


auoritas,quoties de iure connubiorum difputatur, vix'vlla nuptiarum l-prrias
.

!.

ratlo. babeaturmli corporum mutua coniuntione cotrat fi nt : quod (


.
.
.
- dLinffi'usi
. .
multarum gentium
morlbus
difert
exceptutn , cm de commumtandis vtilitatibus,` qu ex connubio : fuer'u'nt, 5 52:25:32 2122.
Y

.l

_`

lv

/l

eam,quam d1x1mus,maris acfmin legitlmam coniunri-onenn bailar ).


.

. .

. .

_ v ..

um.7. i.4.

1n poteftate , mii feruus fut-rit, :tut llusfamillas,qt11 nul~ . ;


111 imperium,aC
multo minusln liberos, quietiam " -.
'm c
..
1.

C fi pater emancipatus (it, in aui otefatem r'ecafuri (intr Id autem ratio'- :


' ni confentaneum , ne plura Fmt imperia domeica plures domini, nec-rrzilgllpcd.

quorum alius imperare velit alius iinper'ata facere Prohibeat, ex quo 5.1- 14 ;
miliarum >perturbado fequeretur. @porter igitur vxo'rem fuiiuris, f1 fi- ffndqfgg

-lioimilias nupferit,y Se in foceri domum commcritj vn cum marito, gif-Ll; _new


foceri poteiiatem fubire .,- cteris rebus fu libertatis iura tueaturt belfils-igocnd.'
rofetr iniquum videtur,quod iegibus Romanis 1 cautum , nifi filiafamilias emancipata fit a` patte, etiam fi deferta domo paterna mariti domicilium fequatur, non fit in mariti, fed in patris potefiate futura:
quod' cum legibus natur pu gnare. videtur I, quibus non tantum marito

giri giivniiffri;
fggffj'lhl'lff
gjflbl;
rfiS-l-suorifs-'b
to

mkrrimof

in vxor prima :tc prcipua fed etiam patrifamilias in fuos: maintemeri.-`


D ac voce 'diuinal -iubetur vxor , cteris omnibus, atque adeo parentibus -"P'PO"
donar. inter

, fequi maritum,cui etiam vniius ac potefias llege diuinal'7 igflf'd'


tribuitur, vt vxoris vota probare poflit, aut prohibere. Merito itaque qlligcirfvnr
...
l
_
_
.
'iiccui..'~
lex
illaRomanorumantiquata
, maxime
tamennozris moribus
, .
.

..
.
. . . Coniimilis
' _
;.1;.n-'r
quibuspaterna
exlmlturfilia,qu
marito
CCHJLL-Q

ealexleilegiLacedmoniorum, vt ljutarchtisfc'tibit 9 alioqui vxr, .


paterna poteiate contempta,maritifui iuffa afpernaretur. Romanii'u-
ris interpretes varias cautions aduhibuerunt , vt euita'rent est., qure abfur- faq. s. mmf

da confequun'tur , fublata mariti poteliate , niii flia emancipata . "


conueniunt,marito
Inco tamenpopulorumomnium
ab vxore obfequium
leges cum
deberi,
diuinis
necac
illius
;
iufla,lgibus
imo- xf- ;
d cum lioneiiate non pugnant,rcpudiari :rb vxore debere.vnum inten un?, Sfrwl.
5. item iiiiac intitulo dc dote. .ircm~ de confuetudr 9 InLaconicis. zo Andre. ad Spectllstulquifilii iint' lletgitoimciflmm

b2.

16

Lilien PRIMVS

to Andragspc- pretem 2 fatis nobilem excipio,quivxorem mariti legibus foliitam elle


iginiliil. hlm putauit:fed nec 1111115 opinionis lingularis :ic tam ablurda: rationem at

dycgff tulit vllam nec` autoritatem :.cm lege Bomilia f ius etiam vitre :icn'ecis

2-

marito
tribuatur, 11 vel
veleam
in adulterio
depreliendilfet,
vel (Eeueritas
artum,vel
claues fuppoliiiffet,
vinum
bibilfet. Paulatim
legis illius
ell:
indulgentia maritali antiquala: adulterii veto 1011 arbi

u-ruimiibs. trio permilfa: quimos etiamnum 'lliberii dominatu renouari ",


qu d marito propter adulterium vxorem repudiaiite, vel etiam adulte
111 confcio fcelus inultum relinqueretur, non line grani ctumelia pro

pinquor, qui olim Romanis moribus adulteras capite vel exilio dam

ngloruscr-w- nabantz. Ac tametfi de mariti poteltate in vxorem plurim detratum B


elfet , nil'iilominus tam en ex oratione M.Catonis , quam habuit ad po
pulumpro lege Oppia ,perfpicuum ell, foerriinas in perpetua patrum,
maritorum , aut proximorum tutela fuille, vt nullos actus legtimos 11
autore facere pollent. Ploruit @ato maior poll legem Romiliam
annos circiterquingentos 8: quinquagintazductelimo poll anno feri

plit leianus tutores fminis ac pupillis dari confueuilfe : at cm nu


plilfent in manu virifuilfe,id ell,vt ego interpretor,in poteltate.
11 quis dicat leianum14 diuilillc dilputationem de iis qui funtin

i4 mamie.

Genu teltate,abiis quiliint in manu , non ropterea fequitur vxoresin pore

??? alla:
'seq-n verbo .
,Ticimi

1,

n'

ltate maritorum non fuilfefed hoc aum opinor,vt lignilicai'et longe


diuerfam effe patrisinliberos ,mariti in vxoiem ,dominiin feriios po- C
111111. Qms enim dubitet manus appellatione imperium ac potella
temlignilicari? nam Hebris,SGrcis, tum Latinis aciiobiliplis vul:

n in.i .3a.-

D '

: a' gatum elhmanum pro imperio ac potellate vlurpare. Pellus vero Pom
.i i

peius7 vbi de marito vxorem domum ducente lcribit, verbo manici


\
.
'
.
.
'
'
.

.
_llfllJI-
pandi,quod
leiuoium
propriumelt,
vtitur
. eoque
verbo etiamnum

pm ? 11- 111011115 legibus noltris vti confueuimus quOtieS agitur de VXOrUm


l _ . emancipatione.
I _
.
- . vxores poteltatem
egrep cfins
Sed vt planum fithanc maritoruin
.
s( cBM
mL 1_ Omnium populorum acque fuil'le com munem , exem plis quibuldam id
.
'd
'l

.
.
_

s colitmare
placer. Qlorus Thracia:
rex ab liofhbus
vil:
ad lem..

wgniim. pitcrnam ignominiam 8: contumeliam vxoribus feruire compulit.


3L nioryciibs. angobardi vero eandem vit ac necis potellatem in vxores habiiere 9 D
Q_;fe'ffggm'ln quam veteres Romani, qua etiamnum Baldi temporibus vtebantursi,
e

.l

ich

- nelongius egrediamur,quis vnquam populus in vxores P0


denaturalfgoi.

. i

' tellzatem liabuit , vt maiores nolh'i? Qallinnquit Cliir 3 111 vxorese li


.

._u

i..

. beros que ac in feiuos vit ius ac necis habent : ac liquide vel mini

' `

`
_
{33 . . ;?:1{2
ma 111111
mantos
nccalle, qullionibus
:i\ proximis
tor
. r ii. qiienturc line
` vlla magiflratuum

'
iflfgorfnco
cognitione
damnantur.NecRoma
iibeqciyiilb. msi tantum , fed etiam Mallilienlibus ac Mileliis vlitatum fuitvxorcs
\

>xo.c.i.3,.

t e

mi in Occidere Vinum Theophmaus reliquit. onris


vero necand ius ob adulterij caufam Grcis omnibus quac
liigrm- is ? ( adam 3 . Nam lex { Pad
: tri lilia in adulterio deprehenfam vn cum adultero triicidare permilit,
ipimcgd. sugulti rogatione ad popul lata ell annos amplius leptingtos poll
legein

DE REPVBLICA.

legemRorniliam. eadem tamenlege quibufdam perfonis idern quod

Patri licuiffe 35 in vxores 1,1113 maritum obligante, 3 -:.


36 1.11 adulteriu.

quiadulteros deprelienfos preter Perfonas legibus exceptas occidllent. dilmi>1fllwff<


. .
.
. .
.
_
.
eo
.C Sed adultern.. Pnalegltlma
non
marins
1n
vxores animaduerfideliiciefi

tendi Potefiatem extra Prenam capitalem , qua maritis interdiium eil. : f

Tamer'llieodora Iulhnianl Augulivxor, qufafces impernmarito S"


fan {lupido illiterato Principi ademerat,cm omnia benecia F'rninis aduerfus maritos tribueret, eas etiam adulterii Pna liberauit , 37 in- 'hw :
fami notam reliquit: quius erat Atheniefium exemplum imitan qui une. c
.

.d

adulteros, prter infamiam faeris arcebant. 38 qua: :intern inf-.imi -"38 :


.
.
. poteil us,qu1
..
. famam Profhtut

. . . violarunt?
.
,\
legibus
irrogarl
Pudlcltlae

: um .

quo fit vt crimen illud,quod lege diuina 39 modo capitale e' 39 MMD
.
niel.xz..Dtur.z.4.
tiam lpidatione , Poenarum Omnium acerbilima 4 , coercebalur, Timm
1 .3.nemorca
perniciofis moribusprop inultum fit. At / yptij frninas .
narlum,mares veto pudendorum amputatione ab adu terio reuocabat, 4xquFaber
[u in 1.1,.
1_
vt fcribit Diodorus 4*. In cteris criminibus, qu morte pilnienda non mm-Bfde
.

'

_.

.r

in cap. Raynu.

veniunt, vxoris
cawand
Poteflas
marins Omnium 43 confenfu
tribul~
nus. in ,
.
.

..
.
. .
. .
cuid. .
_

tur, dum 1d modic,aut etiam intra modum fiat . At ne marin legitima 41 liggim 63

Poteftate aduerfus'vxores abuterenturveteribus olim Propoiitum , 33,1;553313;


moribus iudicium 4* , quod quidem quliniani lege 45 lublatum ell: SVIHdI-Aqwlg
. 1n autlienr. vt

Pecuniariapna aduerfus eos decreta,qui repudio caufam dediient: .


; quiavcro.
_C maxim ob adulterium c venecium. qua lege quodarnmod anti-
quata noliris moribus integrum eil vxori ob imurias graues illatas gjgfrfg

marito rePudium in iure P'etereneque'enim iniuriarum atio coniugi- ggdccrgif

bus inter-le permittidebet, contr qum nonnulli Putfmt46 . :1t etiam ve-Pmmymn.
.
.
.
.
.

l in cap.&trilm|f~
expilat
hreditatis. 8c furti. aho
comugibus
inter
fe,autliredibusa
Mmmwfp
: Liu
terutrius aduerfus alterum leve 47 dignif liar.
bcmusuc
rm

tatem. Iam ver cm maritalis amor omnes Omnium amores 8c amici- ! l


,i .7.

tias fuperare debeat,vr Artemidorus {cripitzfic etiam odia' quae ra- p.3.1..ipa_
.
.
.
"
.
.
.

~ itl
.
dices
egeruntlnter
virum
c vxorem,omn1um
maxime
implacabllia.
L 1 SVXIL. :

dicantur: vt non minus eleganti qum vrbano exlernplo docuit Bi- matrim.
45 ,_ L de
zantinorum ad Athenienfes legatus, qu em cum 1n concione 1rr1derent 5:42 in M_

- D corporis breuitatem,
cur, inquit,
homuncionem
ridetis cuius vxor
madspmml

~


mxu . e .
tam pufilla eil vt mariti genua vix attingatnam etii anguiliilimo cubih jm mm
`
' `
' - exarfimus
' 12
'
m :
c1. d 4
continemur,
1111$
ramen cum

n1a,quamtumuls
ample. fmt, capere vtrunque polfunt.atiomqu1dem
' ' ' '

. d f
pace,quam apud Athenienfes habuit , in feruiebat cum odia depone- gnomo g.
u. col.4. Ioluto
re funderet, quae inter coniuges Placarivix poffunt, (i alter alteri mor- muv-_
,mmm
tem intentarit. Cui ramen incmodoprouifurn erat diuina lege que de igmgllfbrer
repudiis lata efl,qua populi omnes vtriufque 8c fric etiamnum gamin-:12::

vtuntur , vt fcilicet repudiandze vxoris ius integrum daretur, [i vel ei m1- mined. gmx
nimiim difplicuiffet ,iis conditionibus ne femel repudiatum ad fe reuo- hx" ' '

caret,aliam ramen du cere liceret: qua lege nulla fanior effe Poteil flue
ad foeminarurn fuperbiam , maritorum iracdiam coercendarn.
nam qu fmina virorum,adeo cupidamii ineretrix, nuperit marito,
J

f41

is

LIBER -PRins

quiiine 1111121 probabili caufa vxoreni repudiarit.> (lirod 11 qui vid ea


tur iniquum vxorem non aliam ob cauam, quam quia diipllceat,repu~

'diare licere,non magnopere pugnabo,nec ab eo iure, quo vtimmr,pro


'
^

pterea difcedamznihil tamen pernicioiius mihi videtur,quzim ciugem,


`qui repudia querat , non aliterid impetrare poile, quam caufa iudicibus
probataznam in eo vertitur exifiimatio ac dignitas alterutrius,aut etiam
vttiufque, quae nu nqu violaretur 11 diu ortii caufam neuter iudicii pro

bare cogeretur : quod quidem olim Se his quoque tpo'ribus inter He


bros fieri (oler, vt videmus in Hebraorum 48 pandehswbi deferibitur
en1bffimf"'legitimus 2161113 repudii,ac libellus quem Rabi Iei'el Pariienfis vxori de
ic enim rcpudi

mm. _

dit A. D. II I. Kal. Nouemb. anno ab Orbis conditione decimo ocfiauo B

49 ld ann

Gum. 40, fupra quinquies millefimum-49. aliud item exemplum extat in epitome

11111111 iurifconfulto Maymonef deferiptum


apud Chaldos , vbi Iudex procuratoriis tabulis, quibus maritus Coram'
tribus teiiib us vxorem repudirat, fubiici hc Verba: fine caufa repudia- '
tum eiie,fa&a vtrique matrimonij cum aliis contrahendi potefiateJ-Iae
enim legis arlione mulier,illfa exifiimatione alteri nubere potefi. Ac
tametfi apud tlienienfes repudium mittere non liceret,nif1 caufa iudi#J
cibus probata, ea res tamen periculi plena bonis omnibus vifa di :quod

baltff'inm' metuens Alcibiades " vxorem apudiudices conquerentem palam abri


i
puit 8c humeris domum extulit quius gomani veteres, qui nullam
omnino repudii caufam libello inferebant :ac ne rogatus quidem Pau- C

1113 1113 ab amicis cur coniugem cafitiiiimam ac fcundiiimariic i


quidem patriciiian'guinis Gne c-aufa repudiaret,calceum eleganter con
futum oiiendit, fed qua parte pedem offenderet , prter fe fci're nemi
nem. quidicaufa repudii iudicibus probari poilit? an quum @ ad
conuitum 8c focietatem Omnium, qu cogitari poffum

adigere coniuges inteftinis 8c capitalibus odiis inter fe diiiidemcg Non


exiiimo : nam inde adulteria, veneficia, parricidia fequi 8c magn Par

tem occultari neceife eiiznam ante repudiorum iura,qu anno pon; vrs
bem conditam quingentefimo :i Spurio Caruilio originem acceperunt,
vnius vxor in venei'icio mariti deprebenfa , ac parricidii damnam (;
criminis accufauit, ac mutuis deinde accufationibus _feptuaginta quae D

: viros enecrant,fu pplicio affet fu erunt. qut magis id metuendum,


d - 1- 1' vbirepudiaomnino proliibentur? Nam Imperator'
es tum Grciturn

. quod Icimus.

as masacre. Romani,vt repudiorum frequentiam coercert, eum, cuius culpa repu


Panor.conii3a8.

_4_1 dium contratum effet, dotis aut donationis pto ter nupti'as amiiiione
Iniaiibhofhbi
Mum mmm "coercebane nafi'afius etiam repudium 1/111111que confenfu impune

311353161 1111115311101 2111111111121110 vel potius Ffheodora coniuge ab


eii. Vtrum magia expediat reipublicze,

1 le' d "CP" d '- rogatum


diximus intelli 1_ 0111. Sed ucun u f ' ' iatis opinor exiis,qu
si! -

g P

q c ueriti n tanta reru mpublica

de rei vxori. C.

Lalla _vbi'fohb rum Varietatc legum VlCliTltUClO {Ummalflmfn Omnium Confenone

0 m"-

'

111101 maritum reuereri 55 eique obfequi debet : ac maritum ne

56 Lgeneraltcr.

quldcm

df iuwoidlo. fine venia magiiiratus licuit in ius vocare56. Sed quemadmodu 111 nihil

Diam m vt
mance.

{alurem
eil: non modo ad familiarum , fed etiam ad Rerumpublicarum
`

aC (li.`

DEREPVBLICA.

i9

. . '
.

_ ;7`1..
ac dignitatem maius ac melius quam lioneiia vxorurn erga maritos ob crimine Pm
fequia tueri,vt Euripides fcribitzita non decet maritos hac potellatis fpe- -.
.
.
.
.
lib.1.lli.1dos.
cie
ad vxorum contumeliam
8: feruitutem
abuti.quamquam
M.Varro 59$8 plum
ca_
_
.
.
.
.
' _
feruos vei'bis_ potins
quam verberibus
calligari
putat oporterezac
multo\

magis vxorem,quam lex 5 7 humana ac duina domus fociam appel- -


lat. Nam cm Iuppiter apud Homerum 58 Iunonem vxorem increpuif- 61
. .
.
.. .
.
Claudio. vaor
fet,nec monitis Obfequeretur,minas adiicit, non ramen vlterius ad ver- legumes
beta progreditur. ( Cato quem mulierumholiem ple- 5 e
.

'

.d

.irinuis legal. l.;

rique aiunt vxor percutere line 9 facrilegio n polTe putabatzfed mariti -4?
-

_ \

-08: argento.

ius ac dignitatem lictuerifolebat,vt facile Obfequentemliaberet: quod is l-ffrmmzdc


.

..
.
.
.
.
. I
,2, iciiatorJlxum
B fieri n potell: ab iis,quib.no lans ell vxoru focios fuilfe nili etia Obie uc . 1. . ;

i. 1.
tes fefe prazbue'rinmt tande ferui : 1d quod in Lacedmonios .Cfgmh'ul
.

'

'

l.

11161 quoniam vxores ._ Hoc fffr'gmg."

ramen Romanis in ipfius imperii occafu contigiffe v1demus,non modo giodgcggl

priuatisfed etiam imperatoribiis 61ipiis , qui tandem vna cum domeiti ..:9.;4.379. t
.
. publicumamiferuntfamquam
.
.
.
- - impera
coimperio
qu
vxores viris
di6383 'r .`'" l.'.d

C. ca

confimiles
funt iis,
~ qui ccos ducere,
I
~\ duces O- d;v"er"5_"gnicf_
n guitar.
ruil.
re conctfipiuerunt,
quam
primos equi malunr. At lex diuinaipiaque lingua lacra, qua: nomina Comi-mss

rebus
appellat,
iuclidit
vt intelligaturimpe'rium
ex vniufcuiufque natura,maritum
penes maritum
ahalad
effe. Vt
ellt'Ominum,
auteml viri iiiiiliiiif
};

plan intelligant vxoribus dignitate ac fapientia prllzare Oporte'r.e\,~o_m' :safgolfilm


_C nium fei populorum ac fuorum confenlione iple'ndor vxoris a viro down
,

. .

. .

..

. .

66 _P_larea Bartol.

velut Sole pendet. nam vkot ignobilis mariti dignitate nobilltatui : :


'

plo de decurion.
li vero fminanobilis
ignobiliiiupferit
pattam nobilita'tei'n amittit63. .
..

.`

. `

. .

fuere ramen ac iis adbuc tem oribus nonulli4,qui a matribus { ;


tlaritatis ac nobilitatis originem uceret,v`t.apud Lycios,l)elphos,Xan ???
tios,llienfes,Cappadoces, propter patris incerti origliien1,fiue pro- :ciiiu
. ..

7 i .y a

in

pter ..
amiffam bello nobilitatem,
vt in- _ampania
Gallorum
igno
iles_ badhuis
..

.i
'
`

i't.C.
mariti ab vxorum nobilium connubio claritatem generis vna cum~ li gs l. {
_

. .

s I.

fr beris adipifcuntur : vt apud (lalecutios India:populosfregesetiamnu ac f


], quos Nairas ipli appellant,vix vnquam fuos imperl) aut bono- , ,-n
._ _

l.ciues,clclncoli

rum liredes habentfed nobilium ifminarum liberos etlam fi ;

D fuerintztametfi Iurifconfultorum interpretes id nec moribus, nec`inih

tutis , propter earn, quam duri,l populorum fere om- eenfcriiil


nium confenlionem; vt iam Olim Ijerodotus 671pfefcriptum reliquit: . )

propterea quillimurri elle , vr v_itor conditionem 6 patriam 9 fami- ; ,-Qj''cfl


liam 7 domicilium 71 originem denique mariti fequaturac tametfi ma-
ritus fit exul 8: extorris cum ramen vxor confe'qul tenetur,vt.`omnes
Iuris vtriufque interpretes tradunt 77'. Ita quo'que Omniumationurm

qu vari conceduntur, maritus arbiter ell,` ac prrediis omnibus vxotis in ,_ i. ck M_


. .

' ' 'milit.C. curieus,


fuo iure
vti_ fru17s
poteliineciudicio
filii
debet
vxor' line
autoritate
Albeda
. .

. , .
. .

'
i
' '
` " obfcruare.dcof

mariti,aut cert (ine venia iudicis, quilautoritatem ? f

relpuente maritoqu certilima flint argumenta,quibus intelligi acl c qiiacrlec;


Porefi marito aduerfus vxorem ius , imperium,pot'efiatem , - 5.51.ifilafiiyiV
IO.

IIC-4

59 pmmm.Anron.Cardin.v`rrquc in cap-de illis dc fp'a ' iii : ciugs leprof. 73 Lin rcbus,dc Iurc dot-@lg icgta.f.dmis.oo._`

zo

LIBER.

PRMVS

tem iure diuino 8: humano conceifam fuiife. fatis etiam cognitum qua
tenus quque modo vxores debet obfequia : officia lua Praellare mad
'ritis.non dubito in contraliendis nuptiis vxores aliquando Hipulari c

fueuiifeme maritorum poteiiati fubiiciantur: qu conuenta quo


niam cum legibus diuinis 8: humanis : cum honeilate omnino Pu

gnant, ferenda non , nec f1 iureiurando fancira fuerint feruadazcm


Villmfgm nec eo iuteiurando quifquam : obligarif.
5. ii plagii. de
paislgenerali
ter. de verbor

.
.
.
.
.

an [
nu
4c new.
lzlzeros
mm.

CAPvr.

riti.

if difciplina Partis ac liberorum' pdet ai Batria


te,quam vel natura, vel Deus ipfe natut par's Optimus ma
ximus vnicuique in liberos dedit : vel ipia lex in eos quos.

aff-h- quifque fibi adoptant. Poteiiatis vei'bum commune


omnium,quibusimperadi ius feu Public feu Priuatim. Prince s,in

quit,eneca in fubditos Poteilatem haber, magiflratus in Priuatosqater


in liberos magiiler in difcipulos, imperator in milites, dominus in fer--b
. iis ramen omnibus imperandi ius ac :i natura :
nitributa Prterquam Ratti, qu vera Dei prpotentis ac maximi

rerum omnium Parentis imago ac fimulacrum. Et quidem 1_lato cum ~

leges,qu ad Dei cultum pertinent,quibufdam capitibus complcetere-C ~


tur,prfati dixit,de cultu liberoru m erga parentes,quibushoc fprrabi- f

le clum vitmque debet acceptam ferte. Er quemadmodum pater {i


liosl educare 8: honeilis artibus erudire' tenetur : ita liberi,cm er
tem vim ac robur adepti fuerint, parentes amare ac reuereri,e que ale- s

re ac fullentare dcbt 8: modis omnibus illis obfequtes prberezac


vll dedecus, vllainfamia in parentibus ineife videatur,e modis om
hibus occultare : dcnique pro tu da parent fu Periculis
omnibus opponere.Q obligado :i natura mentibus 8: animis viii-
ufcuiufque infita,& qu partam executionem habetzcuius rei

nullum argumtum maius elle poteii, quam rimaleir fecund tabul?


quae fola omnibus decalogi legibusgmium ibei'is proponit; quiD

Patentes cultu Profequtur'nametii cio nulla merces debeturL : coqs

i minus debetur, quod nullum in omnibus tum diuims 3 ,.tum liuma


. ms fantius editum : vlla execratio maior in facrislibris,quam ad

* @web

uerfus eu m,qui ad mal teta p_ftitris4 pudenda fcelerat artifilfet. Ncque

'

miru m,f1 conttiones ac certamina filiorum inter fe legimus in faeris lit.

1 iwf-7-

teris,pro Parentum faufla Precatione adipifcenda ac i Prripida, vt qui


gtecrationem paternam ipfa morte ducerent acerbiorem . (luid

. . quatiiilius? num necem intulit quod pater illum a .


(! Patrum execrationes ac vota lubet attedi,quafi nihil fir,

quod Prpotente Deo eflicacius exaudiatur? (Lind ii tanta libero


rum erga Patentes oiliciorum obligatio,quibus fuppliciis dignos
mare debemus,quiaduerfus eos contumaces funt,aciniuriof1? Qua* POC"

"

. `
/

"

narum

narlum acerbitas fuhciat, qui iifdem manusintulerint? nam aduetfus


E_arricidas qui parentem necauiifentgntlllis vnquam legibus fuplicia fa
tis magna proponi, aut ab ipfis legumlatoribus excogitari potuerunt: e
tiami lege Iompeia7fuplicium magis nouum ac inufltatum , quam

7 14.28.1

tanto fcelete dignum decernatur . ,Vidimus tate Torquetum,

qui parentem necari iulfetat : ardenti forcipe lacerari deinde rote obli
gatum trabe ferrea contundi, viuum dhuc ac fpirantem Ham
mis vltticibus abfumiznemo ramen extitit qui parricidam non iudicaret

execratione magis quam commiferatione dign. Et cette lapdabilis


illa vox olonis 3 , qui cum leges Athenienfibus fcriplilfet, rogatus cur 8 Q_icero prOR 'o'
:
nullam in eum,qui arentem necaret,pnam decreuilfet,refpondit ne
minem adeo deleita ilem fore, quem id faturum putaretitpiener
ille quidem , cm de eo fcelere nihil fanciret, quod antea inauditum e
, rat, ne non tam prohibere,quin admonere vident@ Sed cum exccra
bile fcelus , ramen incognitum,optimuslegillator ita de eo fan
cire debet, vt necplan dgito delignati ac doceri, nec obliuione taci
ta prtermifium effe videatur,fed quibufdam velut confimilium cri~
\

minum appendicibus pnis propolitis confceleratos oportet ab im


manibus Hagitiis deterrere. nam lege diuinanullu'm fuplici in eos de
cretum , qui patentes violafent, ac ne in eos quidem qui occidilfent,

quemadmodum capitale fupliciutn lege S_eruia Propofitum iis , qui/


C parentem verberaffent. His enim verbis concepta9 lex : 9FefiusP6pit
mrcrprctarur ra
pitalc fupplci
venerata' ,Ast otre Proaassir: Pvert Divts sAceit irrogandum
vt.
.

*_*

15 s : fed lege diuina tributa patentibus poteitas erga fe te'

lacnmx vox 8:

belles I_apidibus obruendi, mod id Hat pt_fente magiliratu , cui nulla

clamor

eius rei cognitio aut iurifdilio datur : quod ideo decretum ne pater

centur.

meriti;

dolorem teftili`l
'

iracu ndia percitus latenter filium occidat : vt quidam in venatione


tre cfus , cuius vxori intulerat: quod cm intellexiffet Adria

jmswAuguilus , non hoc, inquit, parentis fed latronis in modum


necare: quia poenarum fruus Omnium maximus pertinet ad explum:

to l.diuus ad l;
Ppciam de par;
ricid.

altero capite diuin legis cauetur , vt qui parentibus gnuicium fecerit,

capitali teneatur: eque non pattibus fed magiratibus iplis co


D gnitio datur , ne fcelus in ultumlit. tanta enim parentum erga liberos
Pietas , tantus amor , vt nunquam iudicibus de {iliorum capite itatuere,

f1 poliint,permittant , etiam li ab illis letalia Qulnera accipiantwt non ita


MD. L V,
pridem conrigit.apud nos lio,quem leuiter cafligare vellet, itCalblionc.
letale vuln us acciperezpater metuens ne Hlius magiflratu cotnpreherlP
fus capite luetet,ad extremum quue fpiritum cohortari non deftitit,vt
fuga {aluti confuleret.ludi.ces comprehenfu mjc conlitentem pedi;

bus fublimitrabe aliquandiu Pendere graui faxo ad collurrt alligato,


deinde viuum Hammis comburi iu . paulo ant in agro Tolo

fatum mater qudam omnes fili); contumelias, 1 iniurias prius


perpeti maluit qum acccufare nlium apudludicem,qu1ad extremum

re tutpii ma cmotus , quod fctlicet Hllus 1n matris cibatium ventrem


exonerlfet, pccunia multatumrelegauitt qui cum ptouocalfet ad

az,
yLIBER PRIMVS
'
riam Tolofatern iudicesinique iudicatum refciderunt, homincm per
ditum viuum cremari iuiferunt , matte miferrima querelis legum ac iu
dicioru-in-atrocitatern incufante commiferationem iudcum nequi

quam imploranre. At _enecavbiagit de partis erga lilium c_aiiigatione


c eietionelm difhcile eil:,inquit,patri membra fua iibi amputare!
.

qu fufpiria ducit feeando! quoties amputataluget! quoties eadem

111111 ere t Hc omnia pertinent,vt plane intelligatur ius vitreI


ac necis inliberos patribus perniciofo exemp ademptum reliitui o~

portere : idque tum diuina , tum natures lege Omnium antiquiflima iu

bente, qua llerfarum 8c fuperioris Afi populos, Hebros, 150111211105,


C_eltas quondam vfos elle videmus. Eadem lex Lndorum Omnium, qui B
funt ad occafum commu nis fuiife dicitur , priufquam ijifpani nouas le
es dediffentalioqui nullus iam virtutibus,nullus in poilerum honefta

ti public locus relinquetur. Pallit enim I_uiiinianus n Augufius, qui


Ihm-

nullos omnino populos prter iomanos tantam in filios potefiatem

; -. 111111 putat. extat lefI3 diuina, qupopulis omnibus facrofana


11,1:1111 G_racorum c L_atinorum monimenta,quibus fatis intel
- ligitur I_Iebros Celtas 8e. lerfasI4 ead'em poteliate qua lomanos vri

un

11 fuis-de 1i confueuiffe1s . Q_alli,inquit C_aefar, potelatem vit ac necis in-vxores c

bcmtpoa'

liberos :eque ac in feruos habent. tametfi lege Iomilia potellas


ris necand quatuor ex caul'is. tantumtribuererur: nihilo minus eadern

lege patri data poteiias ell liberos necandi nulla conditione aut exee-
tione fubieaznec filiofamilias quicquam iibi habere aut acquirere

firfglllff permiffum , fed patri quocunque modo qufita 6 bona fuient.eade111

17 -- potefiasinzioptiuos filios adoptanti patri dataIT eli, 8: quoniame


"19

cemuiri legibus ferendis imperium illud vita: ac necis in liberos vniucr-

reipublica: vehementer vtile elfe iudicabant legibus duodecim tabu


larum fantiusac fcuerius conlirmrunt , 8 .atri filios vendere permi
ferunt: quod (i feipfos in liberratem vindicarent,aut ab emproribus 11121
3 : numitterenrur, iterum acterti venum dari poffe voluerunt18 quae lex
cima".
Lndorum nationibus , qu pofit funt ad occafum,communis fuiife di~
if citur 19 . Apud Mofcouitas c FIlartaros , quos veteres cythaslAiiaticos
vocabant
, uater
lilium vendere
etiamnum
parenti licet.
patrire
-5115
Iomanam
Rempublicam
11111111111
Se abiure
in- Dl

l terit'u fpius feruaram confiar ,cm pattes de 1011115 liberos fedi


tiofas leges promulgantes deiiccrent: vt quidem 'Clailius lilium legem
agrariam ad tuenda populi commoda fertem de mitio prcipitem,

fpetante populo Romano , diiturbauit , deinde familiari iudicio clam


natum neci dedit, attonitis ncqui'cquam ciulbus: cum 6e magiiiratus 8:
viatores patri por eiiati obliiiere nefas elle ducerent. (Mod fatis eli ar- `
gume'ntinonmod facram fuiife parriam potefiatem, fed etiam atri'

iure vel iniuria lilium occidere contra magiflratuum ac populi voliira`


res licuiffe. Nam cm Iornponius Tribunufpl. Torquatum Coram po
pulo tum v-ariis ex cauiis accuiaret , tum eriam quereretur quod opere

ruico 111111111 11111115 prazgrauar'et : 611115 11111111111 :tclhuc decumbtem

ab accu

DE REPVBLICA.

2.-;

ab acculatione partis deliltere , l_ica faucibus luppolita ,ac iureiuranclo


exato,coegit. Tribunus cumin concionem rediillet, ne cum reo

quato pruaricari crederetur, iuliuranclumvi extortum excufauit. Ita


que populus, re intelleta, qullionem aboleri mandauit. quo cert ar

gumentolatis intelligitur ius patri potellatis fantius fuille legibus la


cratis,quibus Caput illius IOui lacrum erat,qui vel lacrolantum tribu- Dionni'f- *11g
ni corpus tetigillet. Sic enim iudicabant imperium illud clomellicum, lcs-'iiiuiilitiii
pietatis,honellatis,ac virtutum omnium,quibuszel`publica Horere de
bet,lirmillimum elle fundamentum. Nec mirum li rarillima illa pieta

tis erga partes exempla in lomanorum antiquitatibus videamus, qu

nulquam alibi leguntur. Vnum quidem protulimus:alterum eiulmodi

` `

@ll s Vt pitores ad baec vlque tempora`l`uas tabulas exornare loleant:

{cilicet p_ietas Elite ervla patrem capitis damnatum, quem cum inedia
per leges mori Oporteret , Filia patri famelico vbera lugenda clam obtu

lille deprelila 8: loco Pietati templum ad lempiternam memo


riam conlecratum. (Lianquam belliaeipl rationis expertes pietatem
illam colunt,ac parentibus ( fratis , alimenta prbere depreben
cluntur
tem
Cbalicla
: maxime
vocatur
ramen
I_-iebris,
Omniumqui
d_gonia,quze
pene foli nomina
ob inlitam
rebus
natur
natur
pieta
cu

iulque congrulentibus indiderunt. tametli pater virtutibus ac potilli- -


mum Dei metu libetos erudire teneturznon ramen li pater Oliicium -`'1>=11='
leruit fuum,liberi excufanturilt enim contra ollicium,quod legillator
didicillet.
S_olon iilium
Atabreta
educatione
puerorum
parentum
inllitutio,
excufauit,
quaniliilliin_elpublicafafwr/ny
nullam ab iis artem
7 (f
ac melius cogitari poteli, ab ea , quam dixi , patria poteltate deriuatur.
Nullam enim Cognitionem lulcipiunt magiliratus , quod liberi pareri
tum iulla cOntemnant, quod alpernantur, quodirrident : neque indicia'`

conllituuntur aduetlus lilios aleatores , ebriolos , aliena: pudiciti Con


llupratores: 8: vt lint indicia peccatis huiufmodi conllituta nibilomi
nus ramen quia parentes exillimationi ac dignitati fuse confuli volunt,
lilios apud magillratum nunquam deferuntmunquam acculant. Ita lit,
vt liberi lublato parentum metu laepius eludant magillratuum indicia,
D qu { infernos tantum 8: extrem conditionis homines com arata
videmus. At Herinullo modo potell,vt mal ialis Reipublic unda
mentis,
ducatione liberOrum,ac
familiarum
quod lir
mum acidllabileifuturum
lit ftiperexliruatur.
Iam quicquam
ver conrentiones,l
dillidia, lites, qua fratribus inter iplbs intercedere viclcmus,vin ac {pi
rante parte facile dirimebanturzquia patriam potellatem connubla non
minuebant. ac tametli lilios aliquanclo pater emanci aret , quod
magno beneficio virtuti liberrum tribui lolebat, nibi Ominus paterna

reuerentia: velligia in liberorum animis : mentibus perpetuo imprel;


la exllabant.Qijd igitur quamobre miremur tot litibus aciudiciis

magiliratusimpediri,quiudieia fete femper l`eruntur virum inter 8:


onrem, patentes ac liberosfratres ac forores:quoniam @Ogllbcflsffl

ui domelh'ca vete-rum potellate lolutiluntI Itaque mirum non'

4
LIBER PRIMVS
debet, 11 patria potefiate fublata , decus iomanorum acnobilitata vit
tus vna. cum magizratuum ac legu m metu repullulantibus vndique vi

tiis ante imperij occafum extinta fuifie videatur. Prima labes Se patri
bus eripiend- poteiiatis-origo a magifiratuum ambitioiis decretis ma

nauitznam cum amplicand iurifdiiionis cauiTa rerum omnium


gnitionem iudices ad fe paulatim Pertrabert ,imperia domeliica con

:f 072

quieuerunt c id quod potiiimum contigit ugufti Cfaris occa


fu m , quo tempore' magiiratus in parricidarum iudiciis coniiituendis
fer femper occupatos fuiiie l'egimus. 1 oratione ad Ijero

as. 111.1.1 cle


mentir.

nem vtitur $_ " Plures,inquit,parricidas patris tui principatu con

demnarividimus,qumvllis actatibus ab Vrbe condita delati fuiffent. B


At nemini dubium in eam rem penitus intuenti,fi vnus aut alter par
ricidij accufatus (it , decem euadere humana fuplicia confueuifle: cm
parentum falus ac vita mille periculis fubiaceatmiii metu numinis ac na
tura: bonitate in officio liberi contineantur.Nec debet mirum cuiquam
videriiIlero matrem bis necari iuiferitmec cfam luxerit. Caufam $_
neca non fubiecit, quoniam fcilicet illis temporibus pattern apud iu
1.3 1. inauditum
ad l. Cornel. de
liear.

Saluius in
bellcalilin. .

4j.

'

dices Hlios accufare oportuit 13 contra morem maiorum . Nam C_ice


ronis tateluluius capitale de 11110 1111 fumpiit, quod Quili

na:Mr coniuratos fecutus eTet. 'I_`arius ver Senator de 11110 parricidij

quiiionem habiturus fruguiium ad fe vocauit, qui c eo : non


iudicem fe tulit,autiudicis locum,1nquit,S_eneca occupauit , fed priuati,
vt qui ad confilium alterius venilet . Quinetiam lege Bompeia quin
a; l.dar.l.Pom

parricidas lata , Proximi quique pnas legis obl igantur , pl'aeter

peiam parricid.

trem. Ylpiani tam en ac Paulilurifconfultitate patria poteiias vitae ac


16 leian. l. in
auditu 11111301
nel.de iicar.
17 Paulus 1. in
fuis-de libcris
poiihu..
'

1.81.1.deeme'dan
proprnquor.

2.9 l. 11 lius.dc
patria pote.C.

30 1.1..un 11116

necis obliuione quodammodo fepulta iacebat: cm alter 5 Hlium apucl


iudices
parte
feribarillos
: alter
filiosa parte
exhtedatos
iure conqu
eri,accufandum
cm Volim,inquit,
occidere
17liceret.
Vterque non
flo.-l
ruit eadem lexandri Seneri tate. nulla ramen lex patri ius vi
ta ac necis ademerit , ante C_gnfiantini Cfaris prin cipatum 8 :nec ta

men lex illa Coniitini leges anriquas difert abrogauit :cum paul an
Diocletianus.19 reicripiiffet magiliratus in iudicio liliorum partis vo
luntatem (equi oportere . ld autem iure ipfo confiar inueterata confue- D
tudine legem 3 antiquari non 11111 contraria lege a; iingularide

82 111111..

rogarione ublata fueritzfed vim fuam-retinere,cin vfu rn reuocari pof


fezvtplerafque legesduodecim tabularum duturna vetuliate antiqua
tas noualege abrogari neceiie fuit, id quod fatum butiarogati
\

5i Qtlliuslib.zo.

ne3:cuiustemporibus it ac necis poteiias 111105 adbucin oHiCio con- `

tinebat, Sed cm 11 i] paternum illud iugum paulatim excuiliflent,


Qoniianfiini dominatu , illud etia'm ab eo extorierunt , vt hreditatis
matern pater vf'umfruium,ipi proprietatem haberent, quam aliena
31 1.1. de bonis

re patri non liceret deinde FI_llieodofio- iuniore emagitarunt vt bo

ni.ireruis.(_.

33 1 cum oponer

de bonis li
beris.

norum Omnium vndecunqueobueniffent Proprietas ad 111105 perti


neret, patri tantum viufruciu relitto :_ at ne moribus quidem noiirista

lium bonorum vfusiiuus,fed


vfus
i quiclem relius
l u
'cibquo 11111111
beri

DE REPIVBLICA.

i5

beri patentibus egeftate afliitis ob'edire, e( ue inferuire : aut '

fimeinterite. quinetiam Iuiiinianus noluit-a parte iilios fineipibi'uin lf'lfffuugf


conieniu emancipari34 poife,id efine donatione quam pater iilio lar- 331321211??

girideberetm tamen olim emancipatio pietatis 8: ofiicij erga pa- .


7.1. cum in :idotentes prmium effet. Inde turpisillaemancipationis mercatura inter mi 1_ c
_

\.

patiesac liberos.vt quae pater in prmiu m emancipationis puta militia:


coemeud caufa lio donaret, id nec cum fratribus conferre aut com- is ds '
onor-.1.1. de .
CO minusde Paterna hteditatc .decerpere teneretur, ;

nili idipium emancipationis legitimo comprehenium 36 coucgsf


iioiure adhuc vtuntur a ud nos i],qu'i faniones Romanen-uni pro le- " "
B uibusliabent. (Li/odfiii ius quiuofam attem didiceritg'aut. vberem 36 mima@
.

i.

. .

nera iter.

de

exerceattnercaturain,
patri emancipanti
donat aliquid
legitimefucce
warmen
.
_ .
-~

y ~

.d l i. t
iionis iure, ne de fili) praemorientis37 breditare. quicquamdelibare .,"5D_

pollit, etiam ii in emancipando filiocaueaturme donatio patri iii-petiti~ 11:2321323;


tifraudifitquomiiiusfilio prmoriente,hreclitatis legitima' ittsintt:h 210839-
grum coniequaturzplacuit tamen hoc quicquid eil:l quod patri donatur, 37 .
pto legitima donatum cenferi 38 . Ita 'Ht _deterior . quam :.nfnfifm

liberorum, qui tam en diuinis 8: natura: legibus patentes alere,aut cette` fcdiafhfff;

mutuim9 alimentorum vicem rependere tenentur. lege quidem lo- verm Amch
milia patentes ad annum quue geprinium liberos edu cate iubentur: ac tildmiiifis) rial

tamctlivltei'is
iu rifconfulti
progrediuntur,
nihilominus
tamen vt 'pia- t`.inl.i"
(:
.
.\l

'
',

num lit libcris a parentibus alimenta non deberi, nullis vnquam legibus d'nomcf

permifium ei liberis aione patentes ad alimenta con'fequda prouo- AllgfL ml


. i
cate,fed fuplicirogatione 4 impetrata venia magitatus. At ctiam 5?14 cunizr'uiima
patria potelate , vel potius patri poteftatis vmbrafoluti 4{ I_uiii'-
niiiiano [], 15,$ at iam 5 in Pro iltfpctfilit

uinci'islcge municipali vtimur,etiam patri poteiiatis vmbra illa quam Cgfwpb.. T


diximus,
eximuntur qui
vxorem
duxerunti 8: qui decennium
paterna liiiifiififfi
; {
domo
abfuertlnde

interpretiblurifconfultotum
viiirpaturri,

Irancospatri poteiatifubditos non 44 effe. quod quidem Accutiij a:- xiii-ggg?


tate : this quoque temporibus verum elfe coniiatniec aliu'd reIia- . port

re quam partisautoritatem ad obeundos legtimos atus. 8: prdio- principium.


in

D gentiliurri,qu pater ipfevendiderit,redemptionem: aut hi'edita- ""5'pf"


de miiior.Bartol.
tisideund, aut mercattir exercend cauiimum enim Iudices ^8"'^1
.
_
_ _
ad Barr.I.udouic.
patte lilios cmancipare confueuerunt. Sed frura Philippus Va elius Ripping-Pawf Ua
_

"

t et.in

Rex Francotumloannem {ilium emancipauit4> vt ei Normani pro- benecinit-xr.

. .- dono datet,ac
inutiles
_ flint ! nos ob cam caufam : eman- ib fd'ggn'jdlc'
.. .
uincia
cipntioncs, cum neque is, qui donar, neque is,cui quid dono daturziure ;
ciuiliRomariorumteneantur. Ad cum modum fpoliatis patria pote- swim vomit.
.vlt. deiiiiiur.
flare parentibus quitum eli , 8: adhuc quritur nonnullis , an filius "
ma

patti vim iiifercntioblifiereput illatam iiiiuriam propulfare iure po it. 2:2 22:25?

Necdefuerunt , qui iilium id iure faCere polie arbitrarentur :quali nihil :imm'fw-Fsb
interiitvtrum patet,an quiuis alius vim inferat. ! li miles qui v_i- 44 1-1{:$.9.61 ff/_k

. (e iure
.
. .
. verberantis
. confregillct
.
.
de re i _
tem imperatoris
vel iniuria
capitale
me- vir
Si vrubmgd'ct,

iuitfup icium ff, qua pna dignus eil: qui patri matins iiittatita uin- ?
f

mr.

2.6
4' Bamin Llia-

LIBER

'

PRIMVS

.
.
Elmmm , 1 proditum a quibufdam 4 spatentes Reipublic
holles

beno- de dal Occidere licere. Ego ver lic modo id licere nemini, fed ne
Angelc Arcuri.

armor. mini: fctibi quidem line impietate potuiile : quia patricidis no folum veniam
giigffe' illi proponunt,fed etiam licentinm reliquis id audendi tribuunt,efque
:fsejf vltro ad necem paternam fpecie publica:vtilitatisinuitant.
122322;2:13: nim tantum fee .us a patte admitti potell: ,' quOdlit parricidio vindican

us, . dum. ( difciplin lilibi confentiant , quam multi parentes


"""hb" blica: holes reperiantur! (mi pater bello ciuili manus Hliorum euadere
'Ollit? tuncenim vitores vitis leges dicere, 8: quofcunque collibuit

helles Reipublica: iudicare confueperunt. In reliquis bellorum generi

bus perduelles etiam iudicantur non mod ij, qui holiibus con- B
lilimue dederuntzfed etiam
ij,qui arma,qui
frumta,qui
res ad
vitum
necellatiasvvendiderunt
:vt nglorum
legibus
primo capite
maieliatis
ac perduellionis reus eli,quifquis hOlii qquuO modo tulit. quae
maieliatis capita non video ab his interpretibus Romani iuris dillingui.
At ex his difciplinis qu intimos Omnium fenfusz animos peruafert,

id accidit, quod ne polleritati quidem credibile videbitur , exulem [


netum patris codem exilio damnati Caput amputalle , ac Venetias alla
_
tum,etiam parricidii crudelillimi honores ac prmia Venetorurn legi
bus 4prOpOlita, l'cilicet reditum infpatriam, bona,liberos,iura ciuitatis
- adempta popofcillec Obtinuille.` At forlitam prllaret vrbem Vene
tOrum aquarum voragine prius abforberi, quam tanti fceleris immani

tati prinia dedilleljgnricus I I. rex Francorum quo animo tulit


ximiliani regis Romanorum exculationes,ququam mins legtimas,
qud fecuritatem publicam fuis legatis dare noluillet , atque in eo ipfo
gentium iura violati cOnHtebatur, fed natura: iu ra excufabat, feque qu

minus id faceret :i patte ferdinando prohiberi . (md li iura gentium


violari :rquius J quam patri prohibenti non parere , quae paterni -

ricidij excufatio iulla quri potellic igitur iuitam caufam nul~


lam ell`e,qua parentibus vim liceat intentare. Ac tametfr parricidium
lud turbe,turpius etiam parricidij prmium lit : Omnium ramen turpill

limum , quod his propoGtis prmijs paterna: cedis, nec li'atres cede
fraterna,nec proximi inter fe mutuis parricidiis tuti elle pOtuerunt. Et D
cette tate cOnfObrinO cui propin uitatis
iure coniiinillirnus erat, cqu , elque decem aureorum milliaqu

tributim Senatus popullque Genuenlis imperari iuil`erat, dOnO data

fuere. (manto melius (licero, qui qulliones illasab ntiocho 8:

tipatro difceptatas reticentia quadam quali lubricum acprcipitem IO


mf cum tranfilire quam attingere tutius elfeputauit? Quim uam lex ipfa
plcxudeinccilis. Romallofllm V lum Pfmlum CXUllbLlS affonum Ofllm CUEI

vetuiW: tametli
Adrianus
Augullus
exuli, ui,
lattonem
Occidill'er,
ma L_ 'dati
ignofcendum
putauit.v
igitur
mea conclu
rinci es
ac le ill

gjgfggq latores patriam diuina lege metirioportere:leu legitimi libe- \


um Bami riferi naturales,dum tamen ex incellu concepti non lunga quib.diuin

L humanie-leges lemper ff abhorruerunt,(lu_9cl li quis Obiiciat pericu


luin

DE

'

17

111111 effe ne furioqu aut prodigus iliorum boni s ac vitap'atriar poteiia`~


113
ipecie
reponddum
fu 110113, ac
prodigis
dari,&
in abutantur,buic
liberos potefiatem,
quam in efi',cur~atores
feipfos'non habent
adimi
con-v
4fuelle. Si vero pater fapit,aut 11 furore non torquetur,nquam fine cau
fa 111111 m necabit , cm ne merentem quidem 'caiiigare velit.' Tantus eil:
enim parentum erga liberos amor, tanta pitas,vt 1111111 111 liberos turpi
ter,niliil indecor moliri,fed iufi ac vtiliter conilia pro liberis capere'

cenfeantur. Itaque fraus omnis in negotiis liberorum femper a paren- flucfgrflt'f


tum-voluntate abeffe iudicatur 5 . @inetiam iura omnia diuina : 1111- 11110- : F1#
mana violare n dubitt, vt liberos opibus 8c honoribus cumulare pof-' :El 111111261. de`
. B iint. Ac propterea paterlege l Pompeia de Parricidiis non comprehen- mmmomm
_

..

n u

.1.1110. pe.l

ditur:quia legiflator fatis profpexit Iniui quicquam ad uerfus 111103 co-l duden-Ln@ ff-l
_

lum,,dcvno.dc'

girare pattern non poire: ac propterea patri tantum adulter-um 11111111 mul 111113.1 P

cum ilianecdi poteatem omnibus ademitP, que certiiiima funt mi- L _' fm`
nimque dubia argumenta , quibus intelligitur'vir ac neeis potefiatc lfffffdh
pai-entes abuti non poffe,nec 11 polint,velle ramen. Atqui,dicet aliquis,

fuere nonnulli, qui ad filij 1111111111111 abuterentur: nullum eius rei


exemplum afferunt:demustamen extitiife non neniinem: an propterea
bonus legiiiator legis optima: rogationem deferat , 11 quis quid contra
-legem aliquando peccaturus efi2Contritiim eil: 111 ud in iure,q_uagi_rrl:
rum rarior eli: euentus,earum nullairi legumlatoribus curam effe opor
tere 3. An efi vllum edium, vllarogatio, vllum refcri tum quod 11113 {'1'485'
incom modisvacare poiit? at qui leges propter fua quazdpam incommo.

da toller-e volet,omnes ad vnam abrogare neceife habebit, vt prudenter


(_ato "f maior dilierebat . Quamquam fieri nullo modo poteii , vt tan
tus parentum erga 111103 amor, cum tanta crudelitate ,id eft,iniu{ia libe- :
10111 m cde coniugati pofiit. Antormentumparenti grauius vllum elt,

quam lilium iure,vel iniuria occidi'ifelNoIira quidem xratecm in 411-


dium agro pater lium caigare cupiens, quem fugientem cfequinon
-3.1 tetr glebaduriorein caput temere addata nemine confcio'
Ille t,laqueo 111 gulam doloris impatientia fregit. ( cum fatis

intelligerent antiqui legumlatores apud @gyptios in eum,qui fine 1111121


D cau [iaiilium necauiffet , non aliam pnam decreuerunt, quam vt cum
1111 j cadauere tliduum concluderetur: fagienter illi uidem,cm pro` 11 110401113;

pref filij cdem parentibus vitam quibus lius fuam eberet,eripinefas

eili.- 1udicarent.Sed ne atria poteiias reipublic obeffet,eadem folutus6 fr_kglc,


etat 1111113, 111 113 (11133 a Rempublicam pertinerent. quod Iiabius Gurges
fatis in confulatu fuo comprobauit, cm parentem priuatum ad fe ve
nientem ex equo defcendere 1111111: pater iuiia confulis executus, Berge,

inquit , iilj 11121 virtute confularem dignitatem tueri. At pater inquies,


contra Rempublicam patria poteiiate confiqu aliquid molietur: 111 ita:
plcrique tamen 111103 Reipublic caufa occiderunt, vt Brutus primm
graui cert exemplozdeinde I_tTorquatus quifilium de 110111: cfo triu
pbare,deinde fecuripercutimandauit, quod contraiuifum imperatoris
contrque ius militare 5 7 dimicaiet. @ed ad 11110111111 1110113
.

a.

15

idNjjligth; attinet legibus prouifum 58 11 ne pater alios iniufi ditare,alios fine cau:l

auras

fa exhredare poflet propofitis exliredationum legitimarum caul


'

fiamigmquam laudabilior efi: mos antiquus m, ui nullaili

. &1 aduerfus patris teflamentum 11110 dati permiferunt, edinot


E? risul-dc ficiofi tantum querelam$9,vt nihil Eliolcontrzhpatris dignitatem ac vo~
luntatem tentaretur, fedid totumreligioni,o cio, as uitati magiflra
tuum relinqui placilitcd cum praetores, qui heredem acere neminem
At 1.1.. poterant,bonorum 5 pofleflionem fuis decretis darent,cuius pofleflio
PMM'
nis eadem prope vis etat atque hreditatis ipfius fcntentia decretxum
item legitima Hliorum definita magifiratus obligaffent,parentes paula

`
i

tim a liberis contemni,c in annos paternosinquirere cperunt,vt

lippus Rex Macedonum liberis obiecit, uod le viuo ac lpii'ante barre

ditatcm ( 11111. quae cert res Orum quendam Lacedmo


: - niorum impulit, vt legem tefiamentariam ferret , qua quidem fua bo

mgm

nalegare vti vellet, cuique ius effet,cm antea tefiandi libertas antiquis
moribus effet adempta: crn diceret exhredationis metu Hliorum er'
ga patentes fuperbiarri 6: contemptum coerceri Oportere . Ac fi uis
pi'ftabilius effe ducat hreditates Legibus quam tefiamtis deierri, non

-- repugnabo,cm id lege diuiiia cautum 6* lit , ne liberi paternas bredi'


tates adulationibus ac bladitiis potius,qum ofiiciis prripiendo frater
lrujrgun na mutuaque cantate feipfosfpoliarent: (ed cut non eadem lege .3 diui

~ ~

l l ac necis infilios parentitribuit,vti!nur? Diximus impe- C_

fl/, 1t/J
"

rium illud vita: ac necis partes in eos, quos ado tarent, perinde habui
fe,atque iii eos, quos 111110 cnubio qufiiflent, ac tametfi adoptionum
iura fuiniani notiis legibus prope antiquata fuiflent, nemo tameii am
bigit, opinor, quin ius illud adoptionum populorum { Omnium tam
commune fuerit, vt in vfiim reuocari mereaturjacobum enim legimus

99 P' Ephrainum viuo patre adch'tauiflc, 8: agri par


f

tem,quem armoi'um iure qufierat,dono Qrod antea @gy


ptiis qtioque in vfu Fuifle planum eli ex i Mofe,quem Regis filia pro

61 EW " fuo 1115. Nec tantum licuit apu ynetas adoptare filios, fed
96 iroctes in eos etiam hredes habere, fi patri naturalesgac 111110 connubio quccfiti

liberi nulli extart. (ltiamqu @_geus Athenienfi rex Thefe ex ccu- D

" i bina qufitum adoptauit7.ac regni heredem reliquit. Inde lex 8 Athe
68 Dwmees nienfibus lata, vt naturales 111105 Attica matre genitos adoptarent, 8: in
contra Brrotum,

spaaraphnfp, cenfum referrentNt eodiure parentibus fuccederentac fi 111110 matri


ecdftmpiu monio qu fiti fuiflentzquia illegitimum rilium definiebant69, qui ex ci

? ue ac peregrina conceptus effet, etiam fi peregrinam vxotem quantum


uis nobilem duxiflent: chiamquam prioribus feculis null { diferim
erat inter eos,qui ab vxobus 8: qui ab ancmis fuTciperentur . Na faco
bus Ifraelites vtrofque 8: :1 vxotibus 8: ab ancillis fufceptos eodem 11:1
buit locoztametfi ara ezt ancilla fufceptum ne l'egitimam hereditatem
70 lib-1M; cerneret,paterna domo abegiflet. ( Diodorus 7 autor efi ex
ancilla conceptos iifdem legibus ac priuilegiis apucl- ngyptios vti con

.fueuifl`e,perinde ac 1111115 nuptiis fufceptoszplures enim vxoresliabere li


ccbar,
J

DE REPVBLICA.
29
cebat,Perfarum
8:. 011111111111. Afi
populorum
7 moribus
8: infliiuiiszac qum.lib.4.Tcr
71 qudorlia_
n
Y
_. .
f .
.

.
"`

Pene 1511 Gel maniex omnibus Barbaiis,1nqu1t Iacitus 7*,lingulas vxo- wrirbaavrma (

res ducebant.At lomanilios naturales tantum non alio iure 73 habue- 71


runt quam Peregrinosznec illos adoPtare, vtAthenifcs :nec quicquam iffiiifidfiin.
teltamento legare cogebantur: acne vllarn quidem in eos` potcflatem m ""
` habebant.7*.heodof1j ramen 8: tcadij Principauxl 7 temperata fuit {gl- d= ?

leg feuetitaszac deinde Zenonis lege 7_ obtinuitwt naturales liberi 7s `rias- wd


fequentibus cum matte nuptiis iulliaclegitimiliaberen'tut. ,naflalius

dum

quoque fanxerat ', vt naturales filii adoptione legitimi Herent :fed Lulli

nus Primm , deinde etiam lultinianus legem Anaftafiam abrogrunr,


B vt iulla: vxores,iufli liberi,iu{tae colerentur, nee gentiles href

ditates 8: iura (uccefforia naturaliu m liberorum adoptionib. conturba


renturzquarum adoptionumiura- catenus vim habere voluetunt, (i li

beri iuPto connubio fufcepti nulli exiliarent. Et quoniam vital` ac nccis

Potellas eadem 77 etat in adoptiuos quel fuilfet in naturales ac legitim os,` ; "1"5'
Propterea non licuit fminis ante leg _Diocletianam 73 liberos adopta- otflfllcfdc
re, cum in in Perpe'tuapatris,aut mariti, aut propinquorum Potella

te 79 effent. fallit enim gellius qui fc'rfminas o'b id adoptare non Po


tuiffe tradit,qud illis in comitio cfiftere non liceret: nam adoptio fi- swim
ne comitiis Hebat. Ita neque (iraecos fminis adoptarelicebat,
_
vthazus 8 orator fcribit.Cum igitur gomano'rum moribus ac inllitutis fvgfgjiffm

adoptionum iura nobilitata'fuiffent, longe lat propagatis imperi 1


bus,cteriquoquepopuli certatim adoptiones colucrunt, Grothi, in

quaiii,Qermani, lranci, alij,vt quidem videre efl; in legibus Fipuari


rum,vbi verbum DFA TiN 1 Pro adoptare vfurpatur : 8: adoptiui li
berieodem iure , quo naturales ac legitimihabentur: quod Romanis
ditum etat. nam anriquis moribus vtrique ex quo acl hreditatem' _
Paternam vocantur,quali fui barredesm. Sic enim Calliodorus fcribit re- 8 "vh-MOP
_

.
_
u . c..`cd cammi
gem HerulorumTheodorico rege Gotliotum, 8:_1011 principi-s gim- 1{

Francotum hlium a Luitprado rege Lan obatdorum s capillis refetis irait:l


`

_',

_.

"'"" ,

lt.

adoptatum,tametli
.
_
legitimo
.
connubio
. .
ufceptosliaberetzvt
011111
.
. 11
v
.
d.
Psns'_

int.

. i

Pfa rexNumidaium legitimam de fe Prolem videret, nihilomi 31:35:52};


D nuslugurtham nothum adoptauit, 8: cum legitimis fratribus ad regni vl d=di>r~ l
.
.
\
.
.
.

certi dc miuo
fpem vocauit : cum ramen adoptionum prima potlffimaque caufa effet, Eiwit; 11105.
.

f' &l 0i :

vt cui liberos, aut cert mares natura denegaret , legum autoritate far- sfizliatdc
cirentut.Nam Sfipio Afticanus cm liberos prter Corneliam matrem

1111-1105 haberer, Paulimilij


Hlium, qui Africanus iunior 81.- Paulus Dia
D
dituseil, adoptauir emque non modo nominis fed etiam bonorum comi; 115. ai) de
hredem reliquit.c ita quoque chat ditatormm Praetet Luliam, queI Lag? 3"
0110 1111105 nullos ab vxoribus qtitttuor {ufcepillet foro
rislium Q_tauium adoptauir, 8: dodrante aaredcm teltamento re

liquir. I-lic rurfus cum liberos prazter I_uliam , quam ipfe vomicam fua:

gemis appellabat nullos genuilfet, Qaiumc '1;ucium fororis 61105 em


ptores per s 8: 111111 parte _grippa, domi, deinde 11s fine prole fu

blatis 'Iiberiumadoptauit,T1berius (aligulam Qlaudius


3
.

30

1131311 PRIMVS

llgfluul- Qalba P_ifonem : fed hic apud exercitum arrogatus 83 eiivt etiam ,iure
sltgigeus in lianus QAugulius : quo modo Iuitmianus Qofroen rege Perfarum ad
optare, 11 Cofroes pateretur: fed ille refpuit , quod arbitraretur iterad
85 ilocopius.
imperium 1112 ratione [ibi prclufum 83 11: fallo id quid. Nam 1llaia
nusAuguIlus Neru , Adrianus Traiani, Antoninus Pius Adrianiarro

gatione,imperij Romani principatum adepti funn fapienter Adrianus,


quinon modo Antoninum Piumadoptauit , fed etiam ei-fecit, vt Pius
Philofophum , principum decus , adoptaret, ne ab optimis principibus

l imperium defereretur. at cm hic Q_ommodum ad imperii dedecus na-


tum fufcepiifet , alium qui dignus effet imperio adoptare decreue

rat, ni ab amicis reuocaretur: uia nemo fer filios , ii legtimos 111110


connubio fufluliifet, adoptate folebat . Itaque Claudius male audiuit, '
quod Agrippin illecebris adduus Neronem adoptifet , quin ramen
liberos vtriufque fexus connubio legitimo qufitos haberet. Sed
gtina omittamus, ac domellicis vtamur exemplis . Ludouicus Andium
dux Caroliregis frateradoptatus Loanna , quae ab im pudicitia con

mine
tunieliofe
reliquit,patepudiato
dicebatui',
ramen
eique@Phonic
regnum Neapoleos
Aragonum adoptionis
rege, quem8prius
auloritate Pontificis maximiadoptaret. etiam L_udouici nepos
Ioanna iuniore Neapolcos regina, 8: Henricus dux Pomerani Mar

87 "-143- gareta Wolmara Dania: Sueci ac Noruegia: regina adoptatui'87znec ita


AEneas Syluius

-035. mult Henricus V. Rex Anvlorum non quidem :i Carolo VLRe

/
'

().
.
q*

ge Francorum,qui tum furore toqu'ebatur, fed ab eius vore, qu filiii


garolum VII. rerum geflarum gloria clarum publico indicio damna
ri,c indignum imperio indicati alla . itiilinianus Augufius, vt huic
morbo medicinam falutarem aligner, ad lilios adoptiuos parentum na- _

turalium ac legitimoi'um hreditatem detulit : proptere quod frepifli


\

m is,qui filium adoptaretdeuiilima de cauifa eundem repudiatet: quo


Hebat vt idem parentis vtriufque hcereditate careret. inique ramen iura

patria: poteflatis ademit , cm nihil aliud adoptanti patri relinqueretur.


Przeliaret adoptiones iis prohibere, qui naturales ac legtimos filios fu

11111:;111111 111 adoptiuilegitimorum ac naturaliurriiur


re fiuerenturmoiiris quidem moribus adoptare cuique licet, nullum ta- D
men proximis,aut iis,qui ad legtimas lireditates veniunt,priudicium
creaturmec plus adoptiuo 11110 donati aut legati poteilc,quam qui omni~

no alienus813 fit.Adoptionibus aut fraudes legibus fieri qu llus 011111


midffiiug _cipio Africanus maior in oratione89,qu habuit ad popul de cenfura:
niynunus ifi vt eti leges Pa pias Poppas ,quibus quid plurima beneficiati'if
132225832: buta iis,quilndios legtimos procreffent : fed qui liberis orbi etat

F*5"'d a fraudes legibfaciebznquos enim adoptrant 9 ad breue tpus eman ci~


89 11b pabant,vt Claud.trib.pleb. patrici gemis , ab homine plebeio ado
;cip 19.
^
.
9'@ . ptandum : curauit 9 , vt eiurata nobilitate plebis tribunus fieret : adepto
dopr. in iniitut.

9i Cicero pro

domo.

n: \

tribunatu moxemancipatus e aparte adoptiuo. (: a be

i@cfffp"l natus decreuit9,rie hac adoptiui vlla immunitate publicorum mu


nerum fruerentur , nei'ie magifiratus 8: honores quifquam libero
tum,

DE

REPVBLIC.

rum, quos adoptaret, fpecie confequi 93 poffet: nec fubiiitutio 94 prohi 9514 .
i

dC . 11:1111

berimeclegatorumautfiipulationum conditionibus, qua: in fpem li- -

berorum 9 concept fuiiient , locum fore: nec propter liberos adopti- ififiiir.
uOs donationes irritas effe, qua: naturalium ac legitimorum HliOrum gfdccdim

procreatione96iureipfo reuocarentur: 'nec maritim adoptione foemi- 915 l Emma..

nas ab hreditatibus fummoueri97qu legibus per mafculam pi'olem .- 1, _g I


excludi fOlent : filiiverbum 98 legibus, aut teamentis,aliifque legi- ifsirmffli
timis a`tis additum ad eos, quos adoptamus,ex`tendi: quibus fraudibus Pmm'c''
n I
433.1ib.x.
occurrere necelfe , non tame'n Omnino adoptionis leges ac iura cOn- il }:
uellere ac labefarare; Atque hc de mutua'parentum ac liberOrum gsiaiiaeviisqui
B

_ _

veniixtati:.C.l.

pietate, eque patria poteilzate,qu fecunda familia: pars .


'

' .

condir. Sr' lemOn.l. adopriu- .

@elf/1pm@ mlz, (. 471frumfrena'a[721 efu/zra cari/hmm.


\

v .

1111111111.
1? ?

i.; i 1` regend famili pars 111 imperio 1111118: 111 mu


,
f /!

ruis 1610111 111, eOrumq; quibus fefe addixertpiiiciis ver- '

CR
. 8: quoniam magnus femper 1n familns {eruorum ac
_ er "
LTP.

famulorum numerus extitit , vel qud nulla maior Opum

cogendarum ratio fuerit, quam in feruis ac Eimulis, iei'uOru m ac fam u;

lorummultitudinem,n immerito familiam veteres appellart . Nam l-Pwmmciffi


vt neca planum faceret,qua animi moderatione dominus erga feruos [/111156113?
effe debet, maiores fcribit famili caput patrem familias non dominum iffojdf;

appellaife. Et quoniam pen tOtus terrarum Orbis multitudine ferno-


rum abundat,exeeptis quibufdam Euro regionibus, differendu m nO-
bis 011 dominica,deque vti itatibus 8: incommodis qua: ad
RempubFicam, 11 feruitia reuocentur, manare poiint:qua: quiiio
marrmim habet,non mod ad omnes familias ac focietates,fed etiam ad
Reipublicas,pondus ac momentum.- Seruorum autem quin ue funt

'

generazvnum eOrum,qui natura ferui dicuntur eannci a conceptiza te

rum eOrum, qui capri funt ab hoiiibus , qui antiquo iure belli ferui i'ie-
bant: tertium eorum,qui ad Opera publica damnati fuerunt,quifere
D uipna appellantur : quartum eorum, qui feipfos in feruitutem fponte

dediderunt,acpotiflimum ij, qui fu libertatis pretium acceperunt: ex


tremum eorum , qui piratis aut latronibus venditi ,bona fide ab
cmptoribus poflidentur. Diximus antea libertatem latronibus minui

non poile : ita ne ab emptoribus quidem , qui liberum Caput latrone eius
1 ""8""
qui: 12110
fcientes ac prudentes emert: aut qui 1 libertatem alienam [ibi man- .

cipauerunt,vt quondam apud (331111211105 fieri folebatmod ad 111111111; nba:


1111,111 fuit Olim feruitus , 8: quidem Omnium fer populor con "

fentione, prterquam liebrorum inter ipfos , 11111 fe fpte liber homo

in perpetuam fertiitutem alteri dedidiiiet : atque etiam G_rcorum inter


fe,apud qu Os iure belli quaii pato conuento Grcos captiuos auri libra

redimere fas erat,barbaros ver in feruitut abducere * . Eadem fer la- dlifiib.; l

ta lex apud Sarmati populos , _vt caprini iure belli ferui

LiBiaR PRIM'vs

lierent eorum, quibus capri client, nili rexPolonia: auri drachmain in


lingula capita pendere mallet . Sed qui pretium libertaria alterius foluit
tantilper captiuum non tam vt fernuni, retinere fuo iure potcl,quoad

retiumfolutuin receperit , licet luum tantilpet quodammodf dicere


pot,lege antiquillima G_rcorum,qu ab his ad Romanos,inde_ad o:

aan Amig'- mnes populos permanauit. I`)_elit_o_r;esautem etli legibus duodecim 11


"Riff: ceret >in membra creditoribus diuidere pro debiti cuiulq; modo , li fol

uendo non client: non tam vni creditori licebat,quod multis: quia nec
: libertatem debitori adimere , necvitam poterat z enim libertas vita l
(um. Varro '

1 . certior. quis enim excelfo animo ac forti mortem oppetere non malit,
1-5.

SCIUUS

_(

desegmgtiiin. quam turpiter eruire?

ll

taque exi a

uo ecim , qua1 i erum Caput

creditoriaddicebat,ro atione Ptilia tribunitia lublata eli, ac vetitum


frriuicffaa- ne deinceps hominem iberum-ob s alienum creditorbus adiuclcare,
US.

-V

1l_ bsllO-Sii neue in membra dilirahere fas effet : qu lex annos am lius leptingen
de tos inuiolabilis extitit quue ad Diocletiani tatem, qui egem Ptiliam

gflflim fubielaa capitali 7 pna renouaiiiullit. Arque lic quidem feruotum


genera nihil fer cmune habent c' iis , qui vel niercede vel etiam fine
mercede leruiles operas prftantzqui nullum { libertati priudicium
facere polfunt , liue pa'tis conuentis id liatzliue legatum , feruili condi
tione fubieta, receperint. at ne feruo quidern cum manumittitur lex

]? vlla dici potell,qulibertatil`u priudicet : nec aliud patrono feruus

polliceri,qu;irn operas quas 9 libertus quifque prllare conlueuitltaque

155332632: conuentiones illas,quibus liberi homines adieia pna,pollicentur ler


uiles eras G_allia iampridem rececit: B_ritannia probar: qua: adhuc ve

teris il ius {eruitutis vmbram pr fert: fernitutem ramen nullam ha~


bent ,etiam li eiufmodilerui apud magiliratus , decurlo tporis fpatio,
qui feruiles operas debent,emancipari,ac pilcorum iura confequi dican
tur. Brat enim p_il_eu_szlibertatis argumentum , quo feriii emancipati ab
rafa capita contegebant, quoulque capilli concrefcerent. nam Irurus
"' occifo Clare 1 numifma percuti iullit lub pilei figura, quali [

Romeman cipallet: 8e mortuo Nerone plebs pileata per Vrbem cucur


gagging@ in rit :vtrex iple lgmlenes mortuo Mithridate rege pileatus Romain vee

nit ac Senatui populoque Rom.libertatem acceptam tulit.At liberi ho- D


mines,qui (ponte nobis inferuiunt, tametli l`crui non lint, lcd omnes a-
@tus legitim os per lele obire pollint, dillerunt tamen ab iis,quos merce
de ad operas extra familiam condiiximus , in quos nullum omnino im
perium habenius :a nobis ramen coerceri pollunt , dum id modic liar.
Etenim domellici famuli patremlamilias reuereri debent,eiul`que maii- f

datis ac iuflis oblequi, Se omnia honelia oliicia prarllare, de quibus


ciis , quod mutua potentiorum ac tenuium inter ipfos quoque ad
moralem difciplinarn pertinent, non ell,opinor, nobis hoc oco dille
rendum. Sed quantum ad feruos attinet, clu quatlliones, ad ciuilcm '
fcientiam latillim patentes,e'xplicand nobislunt. Xnaqu idem an fer

uitus naturalis lit, c vtilis Reipublic futura: altgaqu qualifque elle


n @eine

debeat dominorumin lei'uospotellas. tillotelif* quide feruitus na


\

DE REPVBLICA.
33
tura? congruere vifa 11. Videmus,inquit,alios quidem ad imperium, a'

. lios ad obfequium eer natos. At Iuriiconfulti qui ciuilem fcitiammori


Philofopliorum decretis fed po ulari captu ac fenfu metv'iuntur , {erui
tutem natura penitus alienam e traduntl? , ac modis Omnibus pro li- -
bertate propugnandum putant, 8c ea, qua: fiuein legibus , fiue 111 111
mentis, {iue in patis conuentis,fiue in rebus iudicatis Obfcura vel ambi
gua videntur, pro libertate (ic interpretantur , vt nec legibus ,nec relia
mentislocum vll 4 relinquant. quodii tanta, tainque perf icua vis 11 u @tyrannie
legum,vt ab iis difcedi non pofiit,iibi ramen acerbitatem Ii lam legum iiiiicgidilinib

difplicuile teliantur. Vtra (it igitur fententia verior ac melior decer- '
natur? Multa quidem funt argumenta,quibus feruitutemc Rebufpu- :

1115' vtilem,c natura: confentanearn efli: doceinur.b_Iqirnu cum 11:1- gunna.

tura diferepant, diuturna effe non pofunt :ac 11 vim adhibeas,nihilo mi~
nus ad natui' leges reuocantur . ` At feruitus ab iplius Orbis Originibus,

id elhpoil: aquarum eluuiones ac voragines Ortum hab-nifle videtur: nec

Prius refpub ic,qu2lm feruitia,conl`titui cperuiit.a_c tametfi trecentos .


circiter aut quadringentos annos intermiiia feruitia , 1111111111

Omnium fete popu Oruin ( confeniione probantur. (-


Indire populi, qui ad Occafum politifunt,etiamiinulla diuinaruin aut
iumanarum legu m prcepta didiciflentzferuitia tameii cum cterispo-i

pulis comprobarunt. nec vlla fuit Aquuam terrarum refpublica,qu _fel-

_C uis `vacaret : vllus vnquam extitit tam integer ac fceleris purus , qui,
cum potuerit, feruis vti nollet. Vbiquever gentium vit ac necis po'

tcfias dominis in feruos 11 attributa,e_xceptis oppid paucis,qui domi-'


noi'um nimiam acerbitatem leuitate quadam temperauerunt.\At veri;

{imile non fit omnes vbique populos ac nationes, tot reges aciprincipes,

tam multos lcgu mlatores virtute rei'mque gerendarum v u clariflia


mos feruitia tanta confenfione 111 , 11 cum ratione ac na#
tura pugnarcnt. ( au tern rationi ac liu manitati tam confentaneum,
quam eos , quos 111110 bello ceperis parta vitoria , feruare ,iis etiam v1
tum ac veilitum fuppeditare, fummque caritate fouere, ac pro tantis

beneficiis Obfequiurn : Operas exigere? num quius illud eit,qum


D tiuos crudelitcr inatare ? 1 prima feruorum Oi'igo. Iam ver legis
bus diuinis 8c humanis congruit eos , qui fua egeflate legum ac indicio

ru m vim. eludere {Olent,corpore torqueri:num pr'ilabilius 8c huma- fifaf--ggzsff


- nius
:tc cert
eil ad
deteriore
Opera publica
caufa funtij
feruari .>liinc
quibellum
etiam aliis
feruiinferunt
: 1611.
iniui,
In eadern
quial- 11.11.1'1.
qiuf
ternis bonis, vitze', libertati deniqu infidiantur, qui etiami principes ac mi'

reges feipfos ierant,vei'ius 11 ramen vt in latrOntim numerum cenfean`

tur. non 11 igitur naturaipfa alienum, vt plagiarij qui alios iniqu irl
feiuitutem .ibducere armis tentaueruntapfi 1`1 fia'nt.nam eo
{ei-ui diti funt,qud feruarentur,cm Occidi iure p'Otuiifentzvt nulla de

caufa Iurifconfulti gram'rnaticis imperitis coarguantur , qud feruos a


fernando dici prirent.> 11 enim 111.11111111111115 5C aPUd

1111111111 e c fide lit ex Eruo fcruo ,-vt EID [CIO 3C


l

54

PRIMI/s

fermo, n a ferie vt Yarroniplacuit. nam Eelius eritudinem interpreta


tur feruitudinemc ex Aolico digamma fit SE Mos , vt Dafom, Ofom,
fom,veteres dixere, pro dauom, ouuma:uum. ( fi contra natu
ram eli aliis in alios imperivit ac necis tribui, nulla lint imperia, nul
lum regnum , nulli principatus non contra natu ram, quando regibus i

plis ac principibus eadem eli in ciues ac liberos homines vita: ac necis


potellas,li capitalem fraudem admittant,qu dominis in feruos.His ar..
gu mentis , quae cette non tantum probabilia,fed etiam quodammodo

ad alfciitiendum necelfaria videntur, occurri non facil poteli.4 Seruitu


tutem tamen ego natur confentaneam arbitrer,fi robuiius homo ac a

diues rerum gerendarumignarus ac prudenti expers inferuiat [apien- B


ti,qui egeliateano pia,corporsve imbecillitate,quo minus labores ferte

poliit, impediatur : fidquid natura magis alienurn, quam liultis feruire


fapientes , virum bonum fcelerato, homines eruditos ignaris nili quis
iulium putet feruire ftulto principifapientem feruatorem, infano ac lu
xu diiluenti domino,feruum fobrium ac temperantem. at qui bello in~

iulio , captiuos feruare hu manitatis elle putant, conlimiliter faciunt , vt


latrones ac irat,qui fe vitam iis dediife iaant,quibus non ademert.

Nam fpi im vfu venit vt bello iniuiio , cuiufmodi fer funt omnia,

qua:a-potentioriis-inferuntur,opimquique vii-i fceleratis miferri


m ac turpiter feruire cogantur. O`ud ibellum a latronibus, qui fe
reges feru uranium: illatum elhcur viti non cduntur,cur capti ad me- C
rita fupplicia non trahtur? @9d ver nihil diuturnum videatur,quod
natura [It alienum,id quidem admitto in iis, qu natur {ponte,aut nu
tu diuino,non hominum arbitrio ac voluntate reguntur. at homini vo
luntatem Deus omni necellitate folutam indidit : fed homines iampri

dem
reto
deflexcrunt
: ac tanta
vis elle
opinionis de
uat,avt
legisnatur
habeatcurfu
autoritat
. ac natura
pottius
dominefurzinulia
e
nim fer tanta impietas elhnullum tantum fcelus, quod virtutis non in
duat nomen. v'num hoc (itargumentum , quod nulla gens elhnulla na

tio , qua: hu manis factificiis , quibus ad huc Ierufani ac Braliliani vtun


{-16:05 hominum opinione deos olim placari non put-a-ritc quidem
fumma religione maiorum nolirorum ad eiufmodi facrilicia concur

fus l'iebat.Eadem pietate 8c caritate patentes olim fenio fratosin Thra

cum regione a liberis occidi,c iis epulari cfueuilfeylegimusi ne fcilicet


17 l_{_crodot. I_u~
RmJlin.

langucrent morbi diuturnitate, ac mortui verniium efca 7 fierent. Ne

que mai-oribus nofiris fol humanas holiias facrilicare moris etat: quod
18 Cicero pro

Ponf'cio. szar
lib.6. Plin.lib.7.

i9 Sapintxuan
libris rcgum.
zo, lu Artaxerxc.

ab illis fattum ell quue ad FI_liberijladominatumzfed etiam Amorrais 8c


Ammonitis lilios inatare 9 vlit atum fuit : neque tantm-lvarbaris , vt
bcythis'omnibus folenne fuille Plutarchus tradit * vSed etiam Qrcis,
-_i

1n quibus non mod fuit, [ed a.quibus ad omnespopulos humanitas


: :nam @chilies apud Homerum, Patroclo humana tarde paren

tauitfllhemilioclesipfe,bello Perlico tribus, rex Perlarum eodem [


ore duodecim hominibus fecertn : nec Iuppiter l* Licius aliter, quam
1.2, Plato in Rep. cde placari potuille dicitur, ambiguitate oraculi .Le
ver i
ai Plutarc.inThc
8c Arta
XCI'XC

DE aEPvBLicA.

3,

verbi fine accentu lux 8: 1101110 fignificatur. Nam ."[`11111115 t; Pro @mim
maiores nofh'os execratur,qud humano fanguine litarent , fed id oraa

tori,vt caufa: inferuiret,cm M. Yatro id omnibus Italia: populis tri


buatzatque etiam vere facto vouendi morem fuiffe,vt quicquid f`eu hO-
minum feu befliarum eo anno natum effetimmolari confueuiffe.

btis quoque ipfis quodammodo licuiffe plerique arbitrtur, ex ipfius

(i

4 ucis Hebr-orum voto folenni , qui iifdem fer temporibus 1+ 1571773"-

liam immortaliDeo mataffe dicitur, quo gamemnon Grcorum


imperator
Lphigeniam . Sed concepta vota religiofiflimi ducis veris " *- i. .
ac melis interpretantur eruditi de pudicitia virginis Deo confecrata,

B quam de humana cde, quam lex ipfa diuina execratur. cteri po- Hi;
..
. .
_
\
raicum 111111
puli. hu manis. hofhis
fu mma religione
fecerut.
@are non efl,quod
na- magnum
a
tur leges ex hominum opinione metiamur,ac propterea feruitutem

natura: confentaneam effe putemus: aut begninitati tribuamus , quod


veteres fertiart eos,quos occidere iure belli fas etat: cm potius beia

rum in modum auariri ac libidini [ua: cogerent infetuite . (mis enimw


110111 viram feruaret,ffi plus vtilitatis ex illius cde qum ex falute pera

ret? Exemplis abundamtis,fed vnum de multis.Cm Vlfpafianus Hic

rofolymam obfideret , miles Romanus aurum in Iudati cfi vifceribus

efufis collegerat: eodem momto cfa funt captiuorum vi 111117 mil ?

lia,vt aurum , quod forbere putabantur militibus inuefiigaretur.

' '

ptclarum caritatis aduerfus captiuos exemplum! At nutriuntur , in


quies,vef`tiuntur,pro feruilibus ofliciis educanturfed qua: tandem edu
catio? (_tto maior fapientiae ac virtutis Romanze princeps, cum omnia
commoda,omnes vtilitates ac frutus , qui feruis prftari poterant, ad

extremam
poffet , , pluris
vf`quelicitantibus
fenetam sprofcribebat,
percepiffet ,vtvtfanguinis
nihil ainplius
extremum.
extorquere
illud

pretium,quantcun ue effet,corraderet; ne i tate defetos gratis ale


re,aut occidere,aut liberos dimittere cogeretur.Beatior tticus ille Pal-
ladis mullus,qui fenio confetus liber vagari fine ca 11110 fine labore

confueuiffet.
Iamtributuim
ver cumfit,nihil
c`Onnubio
fantius
homin
generi
ab
immortali
Deo
feruis
ramen nullum
etat,
inter ipfos
con
D nu/bium , fed contubernium tantum , ade vt fi liber homo captiuus ab
vxore lilium fufce piffet, paire apud hofles mortuo, illegitimus 9 cenfe- Zai-tf 311125195

retur. ( execrandos ccubitus, 8: vtriufque fexus libidines lits. Y,

, -1

commemorem , quas ferui 8: nunc perferre 8: antea pertulifl'e qurun

tur Nam crudelitatis ac immanitatis in feruos exempla colligete fi quis


11111115 fit. quamquam exigua funt qu literis prodita legimus,
nec tamlliflorias prterquam humaniorum populotum fcriptis con~

`
p`

fignatas habemus. Nam catenis 3 vinti agros colebant, vti nunc guo- if @md-*11's

uc fit in Africa: 8: 111 antris per fcalas mobiles demifli iacebant,vt c_alis
detratis domini cum hoflibus domefticis tutis dormirent : ne vei 111

cendio domos,vel cde dominos etderent. Iam vet leuiflima quae


que peccata (eruorunmifi praatioliflimi effent fic luebantur,vt crifiallid

nu m confregiffe capitale fueritugufo quidem apud @diumgllf

"

56
LI'BER_PRIMVS
ne' cnante,vnus fetuis criitallinum fregirzmomto trabitur ad piitin
murenat,qu humana carne iaginabtur: rille vociferari t ad Auguiii

3' pedes confu geremon quid vt capitale?i`u plici,quo fe dignu rn indica


bar,ied vt iupplicii genus'deprecar'eturme aquis immerfus ad Elyiios c5.
iireilll-s posimunqu peruaderet.iic enim ferebarutta pleriiqi anima voragine
; demer penitus interire 33 credebatur c' vt yneiius fde iociis Alexandtii
omiimque ie'
Emmi, nauigantibus tradit,qui tpeitate fubortaficas m'anibu exetuert,vt

; min alioqui moriturae,gladio viamaperitent. Aulguitus minifera


in rione d.u<_9cus,in_quit eiicca,ferui1m yipplicii rneru> iberauit,c piieinam

criitallinis Omnibus confrais imple'rrterra' iuifit Dio ramen vei'iili


: musi* icriptor,negat .fiuguiium POllione veniiam Oblandiri potuiiie, B
" ""5 pifcarium murenarum'-, quibus nihil Romaa'ptrioiius eiat,oppleri
i `
'n' _ iuiiiiie. id autem probabilius ei't , cm Seneca fateatut, Auguilum iine
iifgfiliihftirsnlilfi
griefs. 5;.

iracondia id feciilemec amico PolliOniproptereairatum fuiiie. Neque

id nouum videri deber cum ipiius C_Iatonis Cenforij artate ( Fla


minius Senator Romanus fetuum necati iuiietit,l no aliam Ob cauila'm,
quam vt Qyndo gratificaretur , eique moroni gere'ret , qui hominem

occidi ipetaculi cauia cupiebat . O\uod ii'dominum necari contigiiier,


35 mm'

feruiquitunciubiiidem tetis fuiilentpmnes ad vnum occidebantur.


nam cm cio I_danio vrbis Roma: prfectO-ietuotum magna mul
titudo ad fuplicium pofceretur, more,inquit T_`_acitus3f maiotibus ac
c-epro ,plebs Romana,qua: maxima fui parte libettnigeneris bominibus C
con Ptabat, vebem enter commoueri vifa eii,ci`1m ob vnius culpam
dtingentorum hominumt quidem'innocentium,vita peteretur: re ta
men in Senatu difceptata, dectetum eilt morem maiotum feruari opor
tere. n Omitto ceitamina gla'diarorumrquibus ferui vt populo ipetacu
lum ae morris conieinptum prberent , feie mutuis vulneribus confo

dere aurbeitiarum denribuslaeerari cogebantur in arena. Ac tametii


I_Sttonialexmunetantes ieruos beiiiis obiici prohiberet, impune ta

iiba-debm- men ab omnibus pei'riimpebatui.Cert Ijetonem iudices 3 dediiie qui


smania A- feruorumquerelas audirenr,& drianum quitionem decreuiiielegi
fgfffgcrhomo mus,aduerfus eos,quii1ne cau fetuos7 Occidiiient, tametiilege Cor
dl'Aqml'
nelia38 tenebanturznulla ramen eatu'm legum, aut quitionum vis etat. D

extremum : ierui dominorum metu Sc iracondia premte,ad ita '


tuas deorum aut principum confugercnt . Sed nec Raru Cfaris , nec

@Mr/'5. SW2
l

scirDhis'pf-th- Dian templutn 39 quod rex eruius Romerieruis . iylum propoiuerat,

' `'

nec Romuli itarua , quam Olim Senarus ad id quoque decreuerat

greffimf- i P{llieiei lcbrum 4 Arbenisznec apu'd Cyrenos itatua litolemiuiec


4: : I_)ian H remplum apudEphefios , abita dominorum feruos rueri po
^
terat.Lege quid Epheiior feruus,qui ad Diana: fan iine cauia confu

4, . fugiiiet domino i'eiiituebatur, accepto prius iureiurando ne fuga feruo


m i mw fraudi eiier: iin iu ii perfugij cauiam liaberet, domino eteptus Diana: 4*
ritt.
pmgfof-: ieruiebat,prter fminas,qua: illius templi aditu arcebanrur. At Tibe
mplluiiacp- rius tyrannus Omnium callidiiiimus iuam iiatuam 43 Pro ailepropO

daduafcufqm iuit capitali pna propoiita iis , qui [ ftatuadetraxiilent : vr aiy


is. . ~

..

lum

'

'DE RL'PVBLICA

37

lum illud non tam adlalutem l`eruorum , quam ad perniciem domino


piiic'pem
rum comparatum
maiellatis
ellet,vt
reuindomino
, etiam ex
quilque
leuillima
inuidiam
caula faceretinam
cllaret, aut Sena
apud

tor quidam,vt.ell: S_ene'Cam44, Ob id veniam Tiberio petiit, quod g:cb3'db"


matellam contingete putrat prius,qu`m annullum: qui exprellam

berijimaginprfe fe-rebat digito detraxilfer. Inde quoque leruorum,

qui ad liatuas confu'gerentpcculta: cdes,cm domum rediilfent,qud

periculumdominis creare voluillefputartur. At lege diuinalapienrilli


me cauebatur,vt domus-cuiulque etuis afylum elletmv'e leruum irato

domino reddere liceret.Neque enim omnibus idem quod Illatonicon-1


tigit,vt >quoties ii'afcei'etur leruor caliigatione ablliiieret: cm (351: l] uvm/iff
maninunquam nili ii'ati fetuos qu ac libei'os boliilem in modum pu
nirent { quo intelligitur dominorum ac leruorum in maxi- 4; " ;
.
.
.
.
.
.
.
.
de morib.Ger
mis periculis lemper fuille. @s enim f_eruorum inlidias elugere po- mm

tuilletylla ditatore,qui triginta fellertia liberis hominibuslibertatem


feruis dominos prodentibus mercedis nomine propoluerat in fingula
capita eorum quos iple prolcriplillet? in eo metu ciues fuerunt quoad

clis ciuium millibus t quodammodo pacata Republica fer


uus aliquis ad exti'emum domini Caput-ad Syllam detulit, qui patam
ylibertatem dedit , led manumilfum de rupe Tarpeia rzecipitem dati
iullit.Cm autem aduerfus Chrillianos qulliones ac liiplicia decerne
ACI rentur,Cliriltiani`leruos metu iuplicii emancipare cOgebantur.SublatO `
vero tyrannidis ac lupliciorum metu,domini ipli in leruos tyrannidem
exercebant. Itaque Reipublic ac familiarum llatus in perpetuo diferi

mine
verlabaturlcriptoribufomemorantur.acne
propter coniuratibnes leruoruminde
tot bella ferui
lia
ab hilloriar
Romanorum
qui
dem potentia bella leruilia line maxima ciuium clade coerceri vpotue

runt. eodem enim tempore in Omnibus> Italia: ciuitatibus prter


nam, ferui aduerfus Rel ublicas coniurauerunt. Poll etiam partaco 46 Q_rpui
duce @taginta circiter mi lia leruorum arma cperunt,ac Romanor

ties exercitus"7 fregerunt. Nam vbique feruoru m numerus decies ma- gagfmc' i
iOr fuir quam liberorum. Et quidem _A_tlienis vno tempore cenfa funt
D eregrinorum decem millia, ciuium viginti , leruorum aut' cc c.mil
ia.Itaque @illius in Oratione,quaSenatui perlualit Syllanianum Sena
tulconlultum , habe'mus inquit , domi feruorum populos,moribus,
_ inllitutis ', lingua 8e religione inter fe plurimum difcrepantes. Et cer

t M.Cralfus quiiigentos leruos in cenlum retulit,prrer eos,quibus ad


miiiilteria domeltica vtebatur.l\_/lilo ver?) trec tos vno die manumilitt8 gomf
ne pro cde Q_lodij Tribuni plebis torquerentiir . Et cum aliquandoin m
Senatu Romano ageretur de commutandis feruorum vellibus , vt li
beris hominibus nota quadam fecerni pollent, Senator aliquisinterce

lit, ne li leiplos ferui numerate cpillent,exitiurn dominis intentarent:


cui lan periculo fubiaceret frica c l_l_ilpani pars,li tanta ellet,quari
ta fuit Olim multitudo leruorum,propterea qud feruitutis literze in Ore
cuilqiie leguntur : contra quam yeteres,qui non nili perditos 8c rubia-_

,d

38

LIBRE

PRMV-SV,

fiioris improbitatis feruos in Ore denotabr, qui propterea fiigmari di-i


?" cebantur,qu1ne manumiffi quidem iufialibertate fruebantur. At La
cedmoni) cum intelligerent feruoruni,quosipfil_l9tas vOcabant,mul-K
titu_dine do mos,vrbes,agroslabundare(nam vti quifque feruus plures fi'

liosfufcepiffet , eo facilius adomino libertatem lfp_erare'poteirat 5) _exerf


citu feruoru, quibello aptiores 'effengcogere imperarutgdeinde cofcri'
polriplgri- pto trium millium exercitu, O_mnesvnanoc q_ccidi luiferu'nt l: dquc
iyeurgo.
tanta celeritate ac tanto filentio , vt quolperrexiffent'fciri non potuerir,
prt'er quam ab iis , qui rei gerencia: prpofiti fuerant . Itaque propter
metum,qui ciuitatibus im endebat,fe'ruis arma traitare n liceb;it,f'uby
yc ?- ieCta * capitali . aut i hofiium vis vrgeret vt feruos ad arma uOca-

"

rent, eofdem fimul ac femelferuitute vindicabant. nam Sci iO Afri


canus Maior poli Qannenfen cladem trecentos feruos bell'o-Bgerendo
ss Plraridoneos 53 manumififfe fertur. P_lorus ramen i* O_tto millial conferi
: pta fuiffe tradit : quod etiam factum legimus 55 bello fociali.At Cieg
74menes,cum nec hofiium multitudinimec feruorum domefiicorum c
fis ciuibus facil Obfifiere poffetferuis Omnibus libertatem promifit,
quibus argenti fefiertium effet : vndc milites fimul ad exercitum cfcri

pfit, 8e pecuniar vim in rarium coegit. At ne molles quidem Afiaiiei


feruis ad bellum gerendum vtebanturilcomr Partbj,quibus per-leges
manumittere feruos non licebat , qui eadem pen, qua iiliOs caritate _
plerebanturzquo fatum efi,vt in infinitam multitudinem excrefcert: G

nam exercitus Parthorum,qui Mntonij copias fugauit,quinquaginta


gs

feruorum millibus confiabatznulli prter quingentos ingenui5.At :

teri populi ne adremigia quidem agendis nauibus pris vtebanturferj


uis,quam eos manumififfent: id quod ab @puo bello Aiiaco ?
pug'lsuil-in leqimus 57. Acne quid in Rempublicam mo iri pofienf,op1ficiis ac fel@

lu ariis artibus impedicbantur , quas ciuibus tractge ispeurgi ae Numa.:


Pompilij infiituris non licebat. Nec ramen ita caueripoterat , quin exi~

fieretaliquis, qui rebus defperatis feruos ad pileum vocaret,vt \iriarus


siisllagli b1~ pirata qui Lufitania: regnum, Cinnaf, Spartacus,Tacfarinasf9 , Sym ?

;9 Tielt.
Gerfonis fiiius principatum inAfua quiique ciuitate his artibus ad'c iti
:,33$*;1;;* dicuntur. Ingrucnte ver ciuili bello fer'ui vt in libertatem lfeipfos D
vindicarent,
ad artium
transfugiebant
poli: ciuile bellum,hinc
quodinde
aduerfilis
S~extumduces
Pompeiu'm
gefium . efiNam
, Lriginta

millia feruorum capta funt, quos per omnes prouincias fiato die Augu
Ci- fins. dOminis refitui,reliquos quibus dominus defuiifet fufpdi man

dault . Non alia vigabum potentia creuit. nam cm primm Homa


rus Muhameiilegatus bellum in Arabia mouiffet , feruis ad libertatcrri
vocatis , tanta vis hominum lOcis Omnibus erupit, vt paucis annis vni

uerfum Orientis imperium occuparci. qua: libertatis fama cm ab Afia


in Europam peruafiffetferui primm in Illifpania pro libertate arma ce
Pert,
annoeor
Q_ccixxx
deinde in {_}_alliaferuorPofi
CaroliM. Ludouici
Piiattate.`
vnde extt
leges de1.ciurationibus
eti Ilotbariust
douici Hlius bis fratribus viiu s ac profiratusferuis Omnibus, qui ad fe
venirent,

DE

R'EPVBLI'CA.

venirent ,libertate promilfaQexercitu m reparauit: vnde fecuttime'll fer


uile bellum valde anccps ac periculofumzquippe 'feru'orum exercitusre-

rumpublicarum
ac reir
principum
(rmanorum
llatuin ade'conferibere
conturb
runt, vt I_.odouicus
Germanorum
copias vndecunque
cogeretur :ac ne labes illa feruilis -latis ferperet, principes Chriliiani i
aulatim feruitia manumiferunt,exceptis eris 'eiure fuecellbrio,'li
liberti line liberis mortem obirentzquos quigem manufmortu'as etiam

`num appellamus. Adhuc enim feruitutis -: in or


be Chrilliano : plura etiam in legibus Ripuariorum ae Ldobar'doru rn,
uibus lerui iuliam libertatem confequiaut bona alienate non porerr,
B nifi poll: duplicem manumillionem: ac fpillim in atislegitimis ma
numillionum fubiici folebat,libertatem huic vel illi tributam pro falute

_ patroni. Nihil enim antiquius habuerit ij, qui prima Reipublic Chri;
_ liianfundamenta iecerunt,qum vtChrillziani feruial'liclu manumit

terenturzac plerique libertatis fp propolita (_Ihilllani liebt. ( 15. Cs/ml'vf/


in Afric hiltoriis proditum ell, Paulinum Nol Pontil'icem cm 'om
nia, qua: in bonis habei'et lub halla vendidil'fet ,v_t ex pecunia coata ca

ptiuos Chrifiianos redimeret,ad extremum Vand-alis, quod mirere, fe


iplum . Inde leruorum manumifliones apud epifcoposin ec=
clelia fa. quo fecuta ell ConllantiniMagniprincipatu tanta te-

nuiurri ac egentium hominum multudo , quibus nihil prter liberta


_C tem relitum erat, quique nullas artes didicert, vt nulla re gtauius ciu'i-
rates premerentur. Inde Xenodochia, lrephotrophia, G_erontocomia,
I_lofocomia antea enitus ignota Chriliianorum Pontilicum rogatio*

ne principibus@ eudari Se conliitui cperunt. Inde B_alilij conciones


conque'rentis vocesac fufpiria languentum in remplis vn cum facer-

clotum precibus ac votis confundi ac mifceri . Iifdem fer temporibus

_t

Iulianus Auguflus Paganos Pontifices Chriltiainorum 4 exemplo, ad 64 :


ofocom'iachnodochia extruenda,ac publicis priuatllqueopibus CME
augenda cohortatur. Et quoniam tenues liberti, lilios exponebant, Vt

Chrillianorum benignitate ac largitione educarentur,Qratianus f lege ; 1. 1. aque


fanxit,vt leruitutem leruirent iis, quibus educati fuilfent.Nec ita mul- 1111? :
D t poli Yralens edito permilit, vt qui otiof vagari ac mendicare con
fueuert, feruitute mciparenturzidm'q;vetuit,nequis delerta loca pe

teret, vt vitamin orio tranligeret fubieta capitalipna, qua plurimos,


quicontra legesin lolitudinem le receperant,alhci mandauit. Pollea

ver quam Idolorum cultus ac {acrilicia Chriliianorum autis opibus


deferi : libertatis iata fu nt fundamta lirmiora: quib.magnum
accellit incrementum legeMuhamedis promulgata, qui [ religionis

homines in libertatem aller-uit; cuius exemplo C_hriltiani quoque l`uos`


certatirn feruitute lic vindicruntwt feruitus omnis apud Indos,qui ad
Occafum fpetant,illa tate conclula videi'etur, qua Chrilliani feruitu
teni a fuis ceruicibus omnino repulerunt, id eli,anno if. i.. Adhuc e-v

nim feruos in Italia fuilfe anno pre c_planum ell',tum ex legibus (giulieb
mi Sicili regis ac E_riderici i r. Cris, tum eti ex decretis Pontilicum

,_

40

LIBER PRIMVS

Romanorunilexandri inquam 'ii i. Vrbani i n.1nnoc'tij ii r. vbi agi


i tur de coniugiis 66 feruoru m,qu Iurifconfulti contubern-ia vocant. A
lexander quidem creatus eil: pontifex anno . e. rv ii i.I Vrbanus . .
v. Innocentius M.c.i. x xviii. ex quo planurn fit feruitutem in
Rebus publicis Chriftianor circiter ea,qu dixi,temp.ora.defiiii`e. Nam
fpltfilllgde I_artolus 7 qui floruit anno Mec .-feribit fuanullos Omnino
uos extiriiemec venalitios hominesquu. hab eri :id quid'e' de imperio
Chrifiianor interpretor:quod c BartOlo : .P_iicolaus Siculus,

fgglicfdcc qui Abbas Panormi appellatur ,' fingulari nota dign um exiimauit 8.
'

N5. quod legimus reg, is inqu , qui Hutinus vfupatur,anno

n. xi i i. feruos omnes accepto pretio manurnififfe id ego interpre- B


tor de libertini generis hominibus , quos raiiufmortuas appellamus, l '
qui liberantur beneficio principali ab eo feruitutis vinculo,quo quidem

extra patroni territorium vxorem diucere bona/tue prohibentur aliena:


reziic quoque interpretari debemusiedilum Qgr'oli v. re is Fracorum,
quo quidem ciuitatibus in familias Lxxzpagis incentum amiliaszc
uis in . capita cataphratusfmiles iniperatnr; Qua aitate Inabertus

princeps Delphinatus feruos Omnesvnoedito libertate donauit, id


que publicis atis ac municipalib. legibus inferibi.mandauit. Eadem
benignitate vfus eil: in fuos 'Theobaldus Blefeiifium comes , anno
yi i. v. Huc etiam pertinet idqud legimus de `S_i_ilgerio fodali Dio
nyfiacorum abbate,qui feruos manu mortuos eatenus in libertatem af- C
69 M- feruit, fi folum'verterent9.& Senatufconfultumt'iiriar Pariiofrum que

mi'

Pontiici Catalaunenfi feruos de collegii ecclefiafiici confenfu manu


mittere licere iudicauit. ac fuperiori ,tate Ccar'olus vi i. rex anno. ai.
. plurimos feruilis conditionis homines ( fic enim legimus in

gimme@- atiscuri Parifiorum 2) nec ita pridem Henrichus ii.rex fingulari di

lomate Burbonios feruos wia.er . natalibus reilzituerunt. Horum


xemplo Dux @_llobrogumferuilem quoque fuo'rum maculam fuis e.
ditis deterlitdivi . n. i. xi .Quizz Omnia in fummarn libertatis gratiarn faiza
vidernus. alioqui nec magiilratus populi rogatione , nec princeps ipfe
71 feruum aiienum manumittere, at ne ius quidem aureorum 7 annulo

giiiiiiliiiiii rum alieno liberto fine patroni confenfu tribuere poterat. nam Cmo- D
fg'll',
dus Imperator
annulos iis Omnibus
edio
detraxit, vllum
ius
' fammi illud
a principeaureos
fine patronivenia
extorferant
,inec (
priudicium
6L a quibus.

anla-dem- patrOnO-creari voluit 73 aurei annuli adeptione,etiarn fi princeps homi


ICOI'llm.

7; intesa.

nem natalibus 74 acingenuitati reituiHet, quod princicpis f folius :

Zjdlffjgcifs' iiihilominustamen 'llertulliani 7 aetate ius illud quo ammod fuuni


.l.z.dcnata~
` ` pro ferreis
' copedibus

'
' to _
mmm
CLL fecerant patroni' ,qui' manumiilos
ac Hagellis

de . gam ind utos candidam fecum accu mbere,ac nomen fuum vfurpare iu
7 l.cad.de natal.

"mmc,
bebant . Ad extremum qulinianus [ lege libertos omnes reiiituit 77:
furgfff'de ingenuitati, ne poiiea referipto cuiquam opus eetzquo iure ramen non
gg ammi- .ytim ur. nam iure nolro neceffe eil principe ius illudingenuitatis adi

diPifcisvt feruitutis antiqu labes Omnino e uatur,quod c peti 'c obti

neri confueuit fine venia patroni: cui ramen licet manus iniicere in li
i _
berti

DE REPaVBL'ICA.
`
.4r
berti bona, quae ante reliitution'em qulita vfuerunt. vbic'unque 'pulita
lint,vtnon ita pridern curia Pariliorum decreultz'poliea ver" ua'lita
(ibi habere, 8c line'liberis, legare cuique fuo iure poteli. At c
candida
in Aquitania
domin'us
libertinos
: (
in 'mo'`
dum
haberet,iis
legib.vt
n folum
agros colere,fr'utus
l_egere,acter'ere,

"

8c omnia quliuberiet patronusl exportare im portare , des etiam ca


ducas reficere , patronum -captiuurn fuis ~pecuniis ab hofiibus

mere : denique.- quatuor ex eapitationem'fconfueram 'pari 'co


. gerentur ,verum etiam [i domiciliu'm originis line' patronif'enia muta
rent , capiliro dornuml reducere libi licere contendebat. ctera quidem

B alfentiebantur libertin-i; led hocpoiiremum feruituris iugum curia To


lofana 78 fuo decreto eXcullit. C-ert quidemij , quos Poloni Kometo- 7* www

nas appellantmon itagraues operas patronis prazliare ,fe-ciaeerbiora pa

ti coguntur,c`m aboinnibus eni decem aureorum mulia occ'idil of- y,


fint, a patronis vero impune. Apud Indos quidem luperiore fecuf oiri

'

feruos,quimultitudine innu'merabilcrant, modis omnibusfuire,


efque occidere licebatifed (_Iarolus v.Cazlar lege lata liberos elle i'ullit.

,In G_allia vetl etii extant veteris feiuitutis limulacra, feruos'tamen nee

facere,nec ab aliis .ernere fas elec li quidem ferui ere rini vt primm
_Galliiines penetrau,erint,eodem momento H'beri l'iuntadquo'divetere

.Senatufconfulto Pariliorum decreti-im eli, aduerfus legatum quendam


:C lcator
Hifpanum,qui
deduxerat:
necTolnofamndeduxiliet,
ita ' ridern'c'm `trier*
peregrinusferuurn
leruumininGalliam
Hifpania
coemptum

.hofpes re intellealeruo perfualit vt ad libertatem proclamaret. toga


tione adotouiros capitales perlata,mercator.acciri iubeturraduocatus

{ifci ex archiuis depromplit antiqua'('vt fertur)"lheodolij magnibenefi


cia, Tolofatibus olim indulta, quibus feruos limulac Tolofam ingrelli
fuilient
liberos
fieri placuiliet
.- Mercator
bona fide
feruum iniprol'icif
Hifp
nia
coemille
querebatur,
deinde
Tolofamfevenilfe
vt Genuam
cererur,5c lic fe non teneri legibus Gallorzfurnma fuit vt li acerbius
cum agerent ac feruum alienum manumittere vellent, pretium libi re

{iituerentudices cognitionem conlilii elle pronuntiarunt. Intetea do


D minus metuens ne cferuo obfequentiliimo, c pretio catere cogere

tur,libertatem dedit,pa6tus operas feruiles quandiu dominus vixillet.

@del attinet ad ea beneficia, quae Tolofatibus a Theodolio concella


ia6tantur,refutatione non eget, cm Vina,Valentia,Lugdunum, AreA
latae,Nemaufus,Romana Delphinaturn letoria,coloni Romanorum,

8c Coloniar extraltaliam antiquillima79ijarbonlis, ea benelicia non ?"


habeantzat ne ipfa quidem omaimperij decus 8: qu conimunis om
nium patria dicebatur, id libi tribuendum putaret. Hic dicat aliquis, li
verum ellMuhamedislege libertatem Omnibus, qui fuam fclam le
querenturfdatam, 8c Chrifiianorum principum ediis feruitutem fu
blatam fuifle,cut terraii orbis feruitiorum ac`venalitioru mv plenus eli?

nam Hebrorum legibus,nec feruum Hebrum neclegibus (- se rr


norumfg habere Chrillianum homini Iudaeo licet . .Certe frans diuinze @$2 "
_-I __
_
3

41

1113111 111114115

legi Fit ab omnibus. nam Diuina lexvllum mancipium lieti vetar utili

3 Ema-L

tutis lfraelitarum inter ipfos ,nili fuafe- fponte quis alteti 81 man ciparit,

: -11.

8: autem ad poiles fubula perforari libi 'patiatur z' debitoresy quidem e


creditoribus addicit, ac propter inopiarn 1905211111111111111 : fed

eadem anno feptimo liberos dimittiiubet.Ac tametli 'quisnex um Vfece


rit,ac fubulam pafqu lit, vt fempiterp'aferuitute teneatur ; nihilominus
anno lubilo legis interpretes omnes libe'rtatem adepturum tra'dt, ni
li turlus (eruite quam liber elle malit.' lViernais qui nafcebamur ex
illo genere fetuorum, qui lila fe voluntate inleruirutem dedideram 311
; Levin - no quinquagefirno liberos abire,'a'c.tuba`tum`83 clangore libertatem fet

mn'sl'm"

uis omnibus lex proponit: peregrinos ramalte'riusl quam lira: gemis ac B


religionis habere permittit, in [eruitutem , '

ros acnepotes, vt eOdem iure aduerfus peregrinos vterentur , quo pere


riniaduerfuslltaelitasquo genere feruorumnullum melius uill`e 1111
gnulclfff it Iulianus Augullus,Vides,inquit, SA ros quam libenter aliis nationi
.

bus inferuiunt: contra vero quantus libxertatis amor in _eltarum pop u

lis.At Ludi cm peregrina Chtiliianorum aut paganorum mcip'ia (ibi


coemillent,domellica religione imbuto's circoncidebt:quod Fl`rai~anus
31 ??? lege 39 fingulari veruit: ac tametlidominorum religioni acquiefcerent,

ni ilominus feruire cogebant. at'per'egrinos ,'q-_icirconcili egem-diui


86 - Ni nam acceperant, iifdem beneficiis cum tiuibus 1111 lege 8 diuina cauebao
www'
tut. Eadein,inquit,lex crit pei'egrixio'ac ciui. Illud , quod Deus apud
(' H_ieremiam 87 querebatur , feruos exlege non manu mitti, ac propterea
dominis iplis acerbillimam feruitu-tem ab hollibus impendere.; Hinc
riam Philippus Augullus krex Francotum Iudos publicatis bOnis regni
linibus exegit,qud contra leges_Chriianos eirconciderent, ac pro ler
uientibus (hoc enim verboljiltoria Dionyfiaca vtitur) libi maciparent.
Climili fraude Mahumedillas vti videmus, qui Chriliianos homines,

quos bello cpetunt , quoique piratis'coemeruntut cert eot libe

tos circoncidere fuque religione imbuere folent , ac nihilominus ipfos


cum liberis 8: 11 omnibus feruire cogunt: quorum exempla Lull
tani fecuti venalitios ex Allrica religionem Mahu inedis eiurare,ac

lOminus Chrillianaimbutos cum liberis ac nepotibpus perpetuam fer- D


uitutem {etuire compellunt,iam vt feruorum greges veneant tota Luli

tania, 8: quidem public pecudum in motem . Actametli C_arolus v.


Imperator feruos omnes Americarum infularum libetos elle iuihllet
anno il. n. 1. nihilominus feditione coorta proptet auaritiamA ac libi
dinem Potentiotum Gonzala Pizarrus regionis Prfes Catolo defecit,
cuius Opes cum Lagalgi fregiffet, ac fecuri publico explo vn cum de
fetionis principibus caediiuililfet, l`eruos omnes ex edito manumit,
ea conditione tamen,vt pattonis Operas prllarent. Obtineri tam non
potuit quin Lagafca in l-lilpaniam redeunte liberti rutfus in leruitutem
telaberentur,ac potillimu m vtilitatis l`pecie quam de venalitiis Domini

fe adepturos putabant,'exemplo Lulitanotum , qui feruitia multis lecu

lis obliuione fepulta in Europa primi reuocrt, ac bre ui per vniuerm


'

Euro

DE

REPIVBLICA.

4;

iam in Italia cptumeft,propagaturilainpridem enim Af;


frica c Alia , tum etiam OrientalisEuro'pa feruorum greges non aliter
ac in omnibus ciuitatibus alere-, 6c ex iis copiofam mercaturam

` 8c qufl facere confueueruntmam tate'fuperiore Tartari Scytharum


genus , cum maximis copiis Mofcouiam Lituania'm , ac' Polonite lines

ferro Hanimque valtarent,captiuotum trecta'm/illia in feruitutem ab


duxerunt: nec ita YPridem 5_iilanus Balfan infrila Golfa or Chri
flianorum fex millia { treeento's , ac ciues omnes Ttipoleos Affi-i#
c,nauibus impofitos in G'rcia vendidit. Itaque mirum videri non yde=
bet,fi Prfetus Prtotio regis Turcatum,& vterque Cancellarius tre
B centos quifqueferuos Principe ineurite magiflratu accipere confue
uerunt. Nam quod attinet ad Pretorianos Turcatum milites, Se eos qui
tributi nomine Chrillzianis imperantur , ego illos feruis nunquarn
habui cm in familiam principisconfcribantur ,'ac foli niagiflratibus,
honoribus facerdotiis,imperiis,nobilitate fruantunqu nobilitas _ad nea

Potes quue pertinetzpronepotes verb ac Pofleri deinceps ignobiles ha


bentur,nililiiavirtuteac rerum gellarumglr'ia digniratem auorum

. .

tueantutznam {011904911115 veram nobilitatemq)


vittute non-generis anti uitate metiuntut: 6c qufplus a fiitpe vittutis,
eo longius abfunt :i nobi irate. Cum igitut per uafum fit tot feculotum
exemplis feruitutibus bella feruilia, defetiones,ciurationes,Reruin
_C Publicarum conuetliones 84 euerfiones impendere t tot etiam crudeli

rates, cdes, libidiiies, incellus in corpora mancipior admitti, quis du


biretfi alfirmare
.fetuitutes ciuitatibferuos-fegum
us exitiofascace'itatefcoercelri
fuilfee fem Per futuras?
Ac
quis puter-crudelitate-m-iii
Poffe,
idem cogitet nihil (, 8c melius lege diuina lieti potuilfe,

Fuer: etiam corpote feruoru'm Hagella,Rornanorum legibus88 Permifl g8 l-fWPffii'

in . `

aamouit :ac iure liberum fieri voluit cui membrum domino ru Pmis

Ptum effet, quam legem 89 _quflantinus probauit . (Mis autem ;132


de ferui cde accufationem inflitueret? quis audiret? quis exi- '

eret? an is qui fua nihil interelfe putatetcm Tyrannorum decretis ni- f7


ad fubditotum animos frangendos eflicacius fit crudelitate At
D pani feru os hu maniter' cu rant, educant,inflituunt,c quid carius quam

.f

cos, quos mercede conduxerunt : ac vicilfim feruis amantur t colun-A


ut.Illud
quidemdefignirunt
Hifpanorum
fer proprium
ell: , cos: quos
feruituo#
l tt em
aut cdem
humaniter
initio tratare
rerumadautem
mnium nouaruni Prclara funt Principia: nec dubito quen quam magia

olficiofum fore qum fetuum cui cum domino mutua Charitas ac mo


rum fimilitudo interccdat: ac Propterea fapienter lege diuina Prouifum
efl,vt nemo Perpetuam feruitutcm feruiat , nili qui annos fePtem addi
his fuerit,c qui creditori,cuius mores bene cognitos habuerit,fetuire,

qum 9 liber elfe malitzfed cm tanta lit morum dillimilitudo,tant in ELM-f#

animislatebr, tanti receffus ,quislegillatorin vniuerfum hceclegibus


definire poffit? fcitum ell illud , t fapientibus Plane Perfuafum , Domi
tot hoftes elfe quot feruos? quod quidem Ptouerbium fatis fignilicat,

l
d. 4

44

LI-BEK

PRIMVS

mancipia nec amicitiam colere,nec iidam focietaremlid exempla ve~


terum innumerabilia co-mmemorem . mihifatis vnumfuperioris se.
,

79

beenramm(

tatis,quod I_tl_nio 139951110 proditum extatferuuscm.acerbis tracta


retur, domino abfente hoitia concludit, vxorem domini contumelioi
alietam vinculis conlringit, tres 'eins lios-cprehenclit; vbi (101111

num vider redeuntem, vnum tribus ex altillimofolar-io prcipit dat,


deinde fecundum : pater tanta rei atrocitate oblupefatus ,' precibus 8:
lacrimis fuplex feruum exorare , ac modis omnibus placare conatur , vt

tertium morti eripiat. feruus pacifcitutf'alutem lilijea lege vt dominus


61 ipli nares precidatmaribus ex pato amputatis,feru us cum tanta cla
de 8: contumelia dominum vltus effet , tertium'quoque deiecit, ac po 'B
vltionem de feipfo,quam dominus cogitabat, prcipiti cafu :

pir. omitto veneiicia, cdes, incendia, 8: calamitates [etuis vbique ter


rarum fpiliim illatas,ne 6111 inl-initus. At hc incommoda,inquies,v
tilitatibus mutui: compenfantur ac farciuntut: nam vaga illa hominurn

otioforum multitudo, tum etiam latronum ac pirararum fcminatia ve-y


lut a {lirpe conuellentur : nec furibus vllus, nec prodigis locus relinquel
tur,fi creditoribus debitores validi ac 1001111111111. mendici ,vero
8: egentes qui ciuium alimenta velutin alueariis fuci depafcuntur, 11111
que inerti orio languent (vnde popularium morborum tabes) 6 feruire
atqu'e exerceri cfuefcantmulli extabteos enim alere,aut occidere ne
9tl.vel necare de
liberis agn. Am
brolius.

cefie eiizalere quidem difficile , occidere vero nefas. necare 9 ramen vi'
detur, qui alcre cm poliinalimenta fubducit. Hc habt veri'fpeciem.

(mod enim ad debitores attinet,vfi folu endo non lint , diuina lex addici
creditoribus iuber in annos feptemmon tamenin fempiternam feruitu
t,vt cauetur lege duodecim tab.qu in Africa vniuerfa 8:11161115 Amc
ricatum loc haber quoad creditori fatisiiat. nam qui 601115116
cium debitori,qui nullo (celere obligatur,ademerunt: nec creditoribus;

fed carcerib.man cipati iubent,vt 'lfurcm mod creditoribfed etiam


debitoribus alendi feipfos,eripere poteatem ac vitam videntur. Lario ~

nes autem ac pirat nullis tatibus plut-es fuerunt,qu:m auta multitu


dine fcruorumflu/i enim f_etu'itutem patinon , erumpere tadem,
.

acne deprehendatur vias obliderec latrocinari cogetur. Argumto lit, D


quod partacus gladiator f_exaginta millia {eruorum 165111 vif
ceribus ad p_ilcum euocauit : cm eodem tempore plufquam otoginta
millia piratarum toto mari Mediterraneo cum ngentis nauibus :
darentur,c quingentas vrbes martimas tata viccepilentwt

imperium terra matique graifatoribus obuallatum teneretur. At pru


dens legiilator non cenfetui', cui latrocinia caiigare potius , quam ar
cere curar . Id autem fine dirailla ac metuenda ciuitatibus feruitute

yHeri poteli, 6 511112511 publica puerorum inflituantur, vbi artes 8: Opifi


cia condifcant, vtf quidem Luteti ac Venetiis fieri videmus , vbi Opifi
cum feminaria maximo Reipublic commode propagantur. (ligbus
ver in locis feruitia iam iam recepta (unt, non debent fimul ac femel
manumitti, fed id paulatim fiat oportet, 8: iis aufpicandum , qui ma
tura

DE

REPVBLCAJ

4j*

tura aliqu didicerunt,vnde feipfos fuitentare poflnr :


quifame, otio, inertia perituri , vt iis contigit quos eoclem momento in
America manumitti : Imperator (Erolus v. (Mod fi quis nemi

n'ein imperio dignum fore puter Prater eos ui'primm feruire didice
cerunt,id quidem Pro libertate valeatded [- line Probabili cau
favfurpaturznihil eil: enim , quod magni 8e excelli :mimi vim 8caciem

magisfrangat :ic demittat,qum feruitus. nec imperandi maieiias, Prize


ilantibus naturis , vlla re tam debilitatur qum feruituteme'c quic
quam intemperantius eo,qui reente feruiute ad dominatum per#

: cum domina fit qu anci la Prius extitit vt Slom fapientisc

B magillertradit. quod non modo ad fecretiorem pertinenquJ


do intemperanter rtini dominatur : fed etiam ad eos quibus

leruilis metus veriiiimas imperandi artes ademithLod Ii verum


tioni fcmper aclegi diuin locum effe oportcre, nec ipfam I_lftin fi#
nibusconcludi our non vbique terrarum lex aclibertate y

mm vriliter,tam ipienter Deo lata. vim habitura Gr,potius qum quae


humanis ingeniis excogitata fuere? ( qui generis
llirpem ab liebris 'ducere feruntur, felatim'o quoque anno ieruos ma
numittunt,ea lege vtjmperii finibus excednnt : conditio iPaP'iniae
no 91 repudiata primum eli, einde ab eodem Probata : fecl in' 1 9xde 1.6.8:
. feqncm'.
cxpor.
fionibus erinde habetur; vt ii fcripta non effet . Haenus de imperio

an ( Feten dfifmtin Repubbene conflitutajit quoniam

de lingulis familie partibus fatis abd nobis diHeruille videmur,in' quil


bus ciuitatum omniumrudimenta funt. nunc de eine ac :
te dicamus.

'

@irlajuin@ curs , quantum 292271322: frrmtziiirm


)mayr,iuirmk,(g / ,
P~v .

vi'.

V de tota familia , dque {ingulis familia: prribus noliis


i l difputata funt,Reruni Omnium publicarum origines conti.`

nent . `Et quemadmodum fundamenta confiiiere' per [e

"

Poilunt priu fquam parietes altius exurgzm't, ac fine' telo: [le

familia quoque (ibi ipfi conllatine Republica, 8: pater families


mumin luos imperium exercere fuoiure poten, nec ab alterius impe

rio penderefvrliimililiuiufmodi quamplurimin Mauritani 8:4


mfif ngiGnibus elle ferunturhfed neque Refpublica fine fmiliisme- figg AF".
que vrbs line maenibus 8: flare magis , quam folaria vel
I_cafmeparietibus acfundamentis. Cum igitur patcrfamilias. ex !
bus,inquibus doiiiellicum im 'erium habet,egrediturforasfque clim
alilsfamiliarum principibusa res rationlque contrahendas' coniun
git : tunc cert atrisfamilias ', vt [ocium acci
uem fe ferat,& quodammodo familia exitivtin ciuitatem ingrediatur, ;

pro domeiiicis negotiis Publica ; Eliautem 1; ciuiS nihilaliud ,

46

rispettati/tvs

quam liber hom O, qui lummalterius potellati Obligatur. Prius enim


quam silla/ciuitas aut Reipublica: forma extaret , pater quilque familia:`
fumm ius vit ac necis habuit in liberos 8c vxores. Pollea ver quam
vis 8c imperandi cupiditas, tum etiam auariria, Sc vltionis appetitus aliis

in alios arma luppeditauit,quos bellorum exitus vitores fecerat, vicios


potentiorum libidiniferuire cogebat: 8c qui ducemle ferens fortiter
rem gelleratmon modo famili fufed etiam hollib.aequ ac lociis

perabat: his quidem vt amicis, illis au tem vt feruis. Tune plena illa 6c :l
natura cuique tribura Libertas viuendi'vtvellet , vitis omnino adempta
fuit,& iplis quoque vitoribus ab eo quem libi ducem elegerant quo
dammodo deminuta,propterea qud fummum alterius imperium a- B
gnofcere qu enque priuatim Oporteret.Inde prima leruitutis ac lubdito
rum, inde ciuiumac peregrinorum , principis ac tyranni Origo. EO nos

_
:wclgflgff
du i TMW
Clr lib.6.
.1.!0113.

i la ratio deducit,imperia fcilicet ac Refpublicas vi primum coaluilfe:


etiam li ab Hiltoria deleramur : quamquam pleni fum libri, plena anti
quitas,plen legesi primum illud hominum genus nihil priushabiiille,
.
.
. .

.
quam Obuios qulque lpoliare,diripere,occidere,aut in leruitutem adi~

figlifiiegifaaiif gere,vt alibi dicemust. tellis ellijiltoria lacra,qua docemur lilimerod

gtjfclrim Chami nepotem primum Omnium homines lub imperium vi lubiun


{Csar-ml- xille,ac dominatus fundamenta in llyria iecillezhinc robullus venator
ditus ell,quo nomine fcriptura prdonem intelligi voluit: na vox
bra N latronem,vel vt-ve'teres lateronem lignilicat, voce 'ik id eli C
latuszq'ud latrones fpillime Obliderent latera viatortimmili a latebris,
.vnde eruption es faciunt,dici putemus. Id autem Ihilo Hbrus ac [
fephus qu teltimonio conlirmaut lcilicet Nimerodum humanis opi

bus ac potentiatyrannidem crudeliter inualille . Arque in eo falli mihi

" videntur Arillotelesnnquam,Demollhenes, Qicero, qui Iglerodotum,


(Opinor)lecuti, principio reges Ob fummam integritatis ac iultiti Opi

nionem principatum adeptos fuille arbitrantur: hinc heroica nobis ac


aurea fecula linxerunt , qu alibi certillimis argumentis ac tellimoniis
refutalle nobis videmur 5 . Nam prim quazque ciuitates ac imperia

ante fibrahami zetatem feruitioru m plena fuille videmus,vt non ita pri~
dem inlula: ad Gccalum politae feruitiorum multitudine redundabt, D

cum Hilpani regiones,illas fuis imperiis lubiecerunt. Libertas autem fi


ne vi maxima , nec nili perru pris natura: legibus eripi potuille verilimile

eli. argumento lit illud quod fuperiori tate angarum populi nec
principatummec tyran norum imperium audierant, quoad vnus eorum
peregre profetus regis rforributi maiellatem conlpicatus ellet. _Inde illi
' oborta apud luos imperandi libido. 8c quoniam ab iiiopia premebatur,

mercatores quofque ditillimos bonisfpoliare,ac latrocinari: tand' con


quilitis Opibus,8c conlilio cum amicis communicato,regionis domina
' tum jnuadere cpir_:ac deiticeps eius filius regem le ferens imperium yla

trocinio part necelle habuit quitate ac Iullitia tueri. Inde Gaogarum


6 Afer.

iegum 6initia,qua: maxima incrementa breui ceperunt. quo intel


ligitur veram elle ciuis, quam pofuimus denitignein ,id `ell libherum
Omi

Y
DE RPVBLICA
_
47
hominem,qui fumm potefiatis imperio tencatur. libeturri dixi : quia
tametfi feruus multo magis quam liber homo fumm potefiatis impe

rio fubiiciatur,niliilominus ramen Omnium populorum conferifu obti


_
nuit
feruos
albo
ciuium eximi
7 Oportere:
quod
de vxoribus
ac filiis~
familias
diciexnon
potefi,quia
tametfi
domefiicis
imperiis
Obligantur
, ac' ?
g l
libertas eorum potefiate domeliica deminuatur ,ciues ramen . ita
quo , ciuibus Omnibus aliquid de libertate naturali detrahitur , vt fu rriA
:ilterius Otcfiati fubiicitur. At peregrinushomo, fi ab Originis do4

mieilio auull`us,aut fede relitain alienam ciuitat commearit, nec ciuis


habetiir , nec ciuitatis prrogatiua autimmunitate ciuibus tributa tui--`
B rur,necitem in fociorum,qui non plan peregrini nec in hofiium, Lm,"
aut ainicorum numerum cenfetur : licet Graecis veieribus 9 que ac\La geriiillfi'rhef
tinis liofies peregriniappellarentur, vt MTulliusinterpretatur, ex le- mcf'c,

gibus duodecim , lenitate verbi rei trifiiriam mitigante 2 c quidem nos

adhucpopulari verbo peregrinos resappellamus . quiveteribus Lati

nis perduelles, nunc ver in Rempublicam coniurati dicuntur.Sed mu\


tatis verbis Grci 7107rivwliofltes vocant, quia bellum aduerfus eos gera;
y
veto peregrinos, quos Accurfius " pro iis vfurpauit qui vota co- 352132: ;
cepta religionis ergo peregr proficifcuntur. Inter eos autem, quos pu- fpiiplniii:

blicis imperiis ac fumm potefati fubditos elle dixim us, alteri quidem .1yii.lii1iiiiu~.
naturales,alteri affumpti dicuntu rales item liberi aut ferui:at' hxfcdm'fmhm

que hi quidem manumiffi momento l ciues f'iunt : peregrini ferui nonI u S-dfmms
7; ad munici
itemilianquam Greci veteres feruis quoque ciuium manumiffis ciui l.-1:5

tatem negabant 3 . Nam _Qemoflbenis Oratoris antiquaia rogatio eli, isnigiualaem


quam pofi cladem Clierronam ad populum tulerat, vt omnes incola: fhl'lgninnc:

ac liberti in albo ciuium cfercnturzne liberti,quorum ingens erat mul- Mhen


titudo , ciuitatis dominatum inuaderent , ciufque ab honoribus l im-'
Periis fufii'agiorum numero fummouerent. @Od initio lgmani non
aduertentes,pen in libertinorum potefiatem venerunt , nifi E_.ibius
maximus matur prouidiffet, ac libertinorum gentes peromnes tribus
difiufas in quatuor coegiffet,vt 8c vna tribus ingenuoru'm
veter ciuiumfuffragia numero vincerent: neque enim lper capita,vt o

D lim Athenis, 8c nunc qu Oque Venetiis, fed per tribus , in comitiis tribu
tis, aut per claffes in centuriatis comitiis,fu`i`tagia legebantur. Et quo-

niam id vnius I_:abij Cenforis prudentia fine feditione gefium eli, h_/Ii- guiuniby.:
xinii cognomentum accepit, qua quidem re Appii Cenforis errores e- -mscpm'w'
mdauit : Is enim libertinos 6c affumptos ciues per omnes tribus difper
ferat.pofiea libertis dat efi,vt ex eot Hliis vnus in patroni tribu cenfe-
retur. At cm tribus illa: quatuorlibertinorum potentiores vidertur,

placuit forte duci trib vn,in qualibertini13omnes fu Eragi ferrentat-y 't'


que hic liatus fuit libertinorum , quotifque populus rogatione tribu ni.
tia,qu P. Sulpitio tribuno plebis lata efi-,iuffit,vt liberti deinceps 1 in 77_,l:fi

omnes tribus diuiderentur:qu prima prcipuque extitit euertenwafg`


Reipublicae caufa. Qiemadmodum igitur feruiquidem autnatifunt,
.__-__.-. .

aut facftizlic quoque ciues aut , aut nafcunturznaturalis ciuis ho

48`
~L1BER PRIMVS
_
mo liber eius ciuitatis in qua nat/us ell',liue altero tant,liue vtroque pa

rte ciue nalcatur. Olim quid _Athenis eiu vtroque parente ciue nalci
- oportuit I7: nam quialterutro tantum parente natus erat nothus appel

labatur, quinec optimo iure ciuiselle poterat ,nec _maximos in Repu

:Cinignlcflfgf blica magilir'atus, quos archtes vocabat, adipilcilgz tametli plcrique ad

eos magiliratuslatenterirreplillent: led Periclis attate quinque millia


liberoru 111 11011111111111 qui leiplos pro ciuibus ferebant,lubiugum leruile
milla lunt: ac propterea Periclesiple orbatusliberis,qui vtroque pa

- rente _ciues etant , rogationem 9 ad populum tulit , vt inter ciu es eenie


retur is,quem Athenis ab vxore peregrina fulceperat. eque pei'tinet il

lud quod 1:1111115 lcribit,Romanos colonia clcriplille ex iis quatuor B


prim. _ millibus hominum , quos Romani ex Hilpanis mulieribus lulceperant:
:libgdmmd' quia ciues non erant. led polie obtinuit vt ciuis ellet ,qui parte ciue
n_alceretur 1 c plerilque in locis latis ell ad einem conliituendi'i matrem

habere ciuem. @verb in rAfrica vttoq; ciue Romano natus ellet,non


aggpfi@ mins etat ciuis , qumli Romae originemaccepillet. _Ciuis autern a

t;i._i.&1.1.ciu$. fcriptus eli, quile alterius fumm potellati lubiecit , e 1113 nu merum
:iiiirligiiifii Ciuium conlcriptus eli. Nam ciuis honorarius tantum,qui ius {111113810

'' 811 rum ac ciuitatis pro luis erga Rempublicam meritis adeptus ell , re vera.

ciuis dici non poteli ,quia non lele lub aliena: potellatis imperium lub
iungi pallus ell. Ex pluribus ergo ciuibus, liuc nati, liue creati lint vela
doptione peregrinorum, vel leruoru 111 manumillione conlia'tur Refpu~
publica,quando ciues omnes vna continet 8c ead ell imperii maiellcas:

tametli moribus, legibus , inliitutis, ac inlinita genti varietate inter le

dillerant. Si ver ciues omnes iifdem legibus vtantur,non l`oli`im eadem


Relpublica , led etiam ciuitas eadem eli , tametli clues huc illuc per vi
. . .
.
. _
.
cos,vrbes,ac municipia
difperli a leiplis
ledibus
leiungantur
. Nec vero\

otius ciuitas vrbis mnibus, quam familia tetis dium contiiietur:

3:5
contra quam plerique putt . nam vt familia locor ac regionu m va
ELALCCI rietate diuila _amiliae nomen retinet,c_m omnes ferm ac liberi eiuldem
impunes@ patrisfaniiliasimperio contineantur . ita quoque ciuitas plurium vico
111111 vrbium ciuesiildcmlegibus ac moribus complexa moderatur.

li"^ldc"" Rempublicam ver ex pluribus ciuitatibus acprouinciis , qu variis le- D


di" " gibus ac moribus vtunturconliitui videmus, qu tamen lumma qua
iiiiiisucii; darn imperii potellate coercentur. (Min etiam vrbium beneficia quae
'
dam lunt,qu cum luburbiis non cmunicantur: 8 luburbia ipla~ pra:
iil.i.o.lib.i.. Bal

rogatiuam quandam habent qua: vicorum non lit communis: qui ta-
men 8e lubditi Reipublic,& ciues lunt vrbani.Nar_n proprie ciuis v__tbae
nus is elhqui vrbis mnibus ac diliciis continetur. fed optimo iure ell,

n quicreatur, led qui nalcitur ciuis',quique lingulari quodam vrbano


111111 ciui priuilegio vtitur fruitur.argu mento lit,quod I_rfetus
~ catorum Lutetia: nemo lit,nili quiin i la vrbe natus ell : nec apud (ef

neuates Syndicus aut lecretioris conlilii Senator, nili Geneuae domici


lium originishabuerit. quod etiam apud ljeluetios 8c Qermanos viii

receptum elt.Atque hc breuiter de lubditis,ciuibus,ac peregrinis,deq,


Reipuj

DE

REPVBLICA

'

Reipublic, vtbis ,ac ciuitatis appellatioue . Sed quia nemo ha'tenus

uantm intelligere , his delinitionibus vids eli, rem iplam


lieoblcuram exemplis illultrare placer . Nam lazpe graues controuerfi
tum principib. turn etiam ciuibus inter ipfos intercedunt, propter ha
rumrerum ignorationem: quinetiam illi ipli dilciplina: ciuilis interpre~
tes4f,quibus ciuilis {cientia petenda nobis erat, las e ciuium ac pere Alffqy;
grinorum iura, lpius etiam vrbis ac ciuitatis appe lationem confiide-l grimpe?.

`
' line legum ac iuris
- {cientia
- - lcribunt
. a. i
runt. Q_uiver
de republica
- siii
325265
mas
Hmiliterfaciunt,
moliuntur. Nam
vt quinullis
Ariltoteles
omnino
4 ciuitatern
iatis fundamentis
deiiiit,ciuium
sedes
multitu'alrifi VIX-dsliuffdg
.111 .5. e af

B dinem cui omnia (u ppeti'it ad beat viuenduin : nec diilerre putat Rem- meriti). neem.

publicam a ciuitateznecciuitat dici, _nili cines omnes vno 8: e-odem lo- i,`asf`c"_1`ndf,

contineantur : abfurd illud quidemc ab hac fcientia penitus alie# Xlyrlfhg;

num,vtlatis aperte docuit (_far his verbis 47 : Omnis ciuitas Heliietia immo@ 4755

quatuor pagos haber. ex quo littis intelligitur ciuitatis verbo; iusi'plbm,v it..}.ncti;`oni
liz'. in cap. cori.
non locum ac regionem contineri : non vrbem,'qu ab vtboii'deltaia mdk
tio dictaelt, quoniam, inquit Yarro, Vrbium ambitus aratro_deligna ?!-
qui extravrbem quid,quod legibus vetitum erigexporta-r _1__7 -
uerit,vt in aliam eiuldem prouincia: vrbem tranfuehea't, neq'ufe rein '

extra ciuitatem exportnlle 48 , neque in legem eommilille dieetur . ,A-t;ll_81_1_sf<_i__qt


PaulusCalirenlisZ9 hanc delinitionem latis parere lcribit~,iiee p'utatadF` quiera.

__

C uerluslegem peccalle,qui res veritas exportritniifi excellei'itex'imperij- igarifztm c

linibus. Actametli nonnunquam lcriptores 3 vtraque confundant 8:


stdin vrlroiii'tmwg Latini ciu 'Harem 31 Pf() OPPdO, Vibe, iUIC ciuium V- 211111116
Y ciuitate', vt

fur amzvtberntamen s idel su ciuitate3*.contiiierivolunt non contra. unica 16.8:


.
_
. .
.
- colunt: propterea vtbani
. . - 1,13;le
. . - i: _ s .
8: quialiumaniores
lunt,qui. ciuilem
focietare
'

.
Vetrini-Flac
dicuritur,quospolieii33
minus Latini.s ciuiles appellarunt.. ab au vero 3;minvqu
Sb

Gracialiutos vocant, eadem origine qua vrbanos , led fenlu deteriorei .


32. Cicero ad At

quisputeteatemet cfuridi, aut verborum elfe non rerum con- vertier... .


trouerliam , neri poteli, vt fortillimis propugnaculis ac mnibus
llruta litvrbs ac horninum multitudine rermque ad vitam necella

riarum copialocuples,nec tame ciuitas lit, nili legibus ac magiltratuum


D imperiis ciues contineantui: fed verius www elt quam ciuitas appellati*

da. contr ver, li vrbs ipl`a legibus 8: armis, rerm que geitatum gloria
lloreat,profer haue ciuium multitudinem iure lociatam,retciuita
tem appellabimus,qu tam Refpublica non erit : vti funt vrbes ac mu
nicipia Reipublic Yenetorum. Non enim municipia Vrbis Romano
n'i, necvetigales vtbes in prouinciis Refpublic dicebantur,nec Reipw
blica iure ac priuilegio fruebtur: id narnq; propri etat : ciui- 14 -:
tatisvtRelpublica dicereturciis priuilegiis ac beneliciis qu Reipubli- igiiiiiiiiifrgrcuai

mman
ca: aduetlus priuatos ac municipia compett,lola vteretut: tametfi Ref
publiera quoque dicurirur ipfamunicipia, led id minus proprie. Nam nl_:dilild
Traianus Augultus ad Plinium 34 Iuniotem Ali Proconlu em refcti- mieniuiiserili
t

bens,negat ciuitat Bithyniorum ius habere Reipublic,vt priuatis cre- fiiilfiinrlicliil

ditotibus iure pignoris potior effet: 8: rett quid. id enim propium {-

i
;

,o

Liiai'tPIItIMvs

erat Romanze ciuitatisc iis, quibus lingulari iure tribut u rn erai,vr An#

tiochenfiu m 3 ciuitati , qu fola inl viiiuerfo imperio priuatis creditori-y

. bus iure pignoris potior erat. quibusplarru'rn eli'-,vrbem fine'ciuitm


te,hanc ver line republica dicifp'olle; quin etia m poteli ipfa ciui'tqsI fibi
con liare mnibus vrbium folofquatiswel oppidisiac'rnagis ciuibusfva
cuis : vt thenienfes bello Perlico vrbern peiiitus deferuerunt, gc

bus falutem quazlierunt: lic enimorac'ulum Themilioclesinterpre

? tatus elbciuitatem 37 non aliter qumligneis mnibus fewari" liezid

` el`t ciuium ctum,ac'multitudinem legibus foeiatam;


copias non aliter quam nauibus tutarn fore. Idem cont-igi't'Megal'opo
litanis,qui Cleomenis exercitu territi,vrbe tn delertam elle paf- B
li fum: non mins tamen vrbs erat,quarn antea,fed neque ciuita-smeque

refpublica dici potetat , c'm ciuitas quodammod ex vrbe eiriiillet` Sie


,g pis. libia. enim Ijompeius8 cm ducento's Senatores ac meliorem' ciuium

'l'_

ab Vrbe
quam Cfari
reli'queratduces
feduxillet:
Non
@ ,leinquit',i_n
` lbus
refpublica
. Sed quoniam
partium
ciuesa
inuicemparieti
eiuri-A
xerant, ex vna Republica duas conftituilfe videbantur.- Igitur ciuitatis,
vrbis, collegij,curi,familiae denique verbo ius ligniicatur. Et quemad

modum fpe iudicatum eli de facra extra vrbis mnia polita , :


autem ipfos in vrbe priuilegiis vrbanis vti deberezpropterea qud @pair-w
(quam'veteres Latini curiam,vulgus parochiam vocatjmnium ambi
tu contineatur:ic quoque de ciuitate iudicandum eli. Neque ver cui~ C

quam mirum'videbitur quod diutius aliquantm` in hac difput'atione


hreofi meminerit quanti fuit olim Qarthaginenlibus harum rerum i
gnoratio momenti. Nam cum in Senatu Romanorum de Carthagine

excindenda decerneretur, peruulgata fama Carthaginenfes legatos Ro


mam m iferu nt , ne vrbem rerum antea gefiarumgloria clarillimam , ac

Vrbis iplius Roma: decus, monimtmque vitoriaru m illulltrium de


lett.Nihilomin us re diu multmqg. i'n Senatu agitata,decret eli ad im

perij Romani falutem deleri Carthaginern oportere , tum propter loci


opportunitatem _, turn etiam propter infitam Pnis perdiam , qui iam

Romanorum
bellot.lacefliue'rant',
latenter
ad
defeionemfocios
.inuit'aban
Pofiea'quam 8:
ita finitimos
decretum populos
effet , legati
Car- D i

thaginliumin Senatum venireiuben'tu'r, quibus refponlum efi a'Con.


{ule,vt in lideSenatus populque Romani permanerent, obfidibus tre
centis ac nauibus populo Romanoda'tis: ciuitarerr'i Carthaginenlium

falfuam fore, iu ra, priuilegia, im mu nirates eafdem'hab'ituros quibus an


teaflemper vii fu-illentl.f Legati accepta refp'onfo,l'aeti domum redeunt.

jf Intereaffcipio AfricanusI iunior accepta clalle ( mature pro


-~licifciiubetur,c`Vrbem
ferro' flammaque Scipio
delete faluis
ciuibus ac rebus
'.'.

'omiiibusquase'x vrbeeiqiortare'plolleriti.l
Cenforinumlegatum

; .':5 l j ' mittit,qiiioeaquam'oblides'vna cumnauibus'Carthaginenlium re


cepilfetyiu itpopu'lmfvniu'erfurrl (ar'thaginenfem ex vrbe excedere:
lictamenfvtjqucu' uevelletexporrarf,vrbmque a portu remotio
rem condere liceretla "Ca'r'thaginenfe imperio ducis perterrefac'ti,lid em
Senatus

DE REPVBLICA.

51

Senatus populique Rom. a : quibus ref fum efl populum RO


manum femper fidem colui e , 8c qucunque legatis eorum promifla

fuiffent prflitiflezcifuitatgmvero mnibus vrbis minim contineri. Ita


Carthaginenfes verborum ambiguitate decepti vrbem totius Africa:
pulcherrimam ardere,8c (Olo quari viderunt 39 Ita fpiflim legati iu- 19 berrflnlf ih

ris fcialis ac legumimperiti in pacis actionibus fderibfifque ferien- filiali gif


dis grauiflim peccant.thnquam Modefiinus 4 (cribit Carthaginem,
crn deleta fuit , ciuitatis nomen amififfe, ac vfu mfrutum ciuitati teli giggfdgg
tum etiam ante centefimum annum extintum fuiffezfed in eodem er- ? Nimm?

rote fuit quo legati Carthaginenfium , quibus Omnia ciuitatis iui'a , ac ? 'om'
B beneficia relita fureiodem errore peccatum efl: in fdere percuffo flkluflf
inter Bernates 8 Fiiburgenf`es , quo focietas contrahitur tandiu vim ha- fisjlfffnnv
bituta,qudiu muri vrbis vtriufque ltabuntAbutuntur etiam plerique,

qui vrbem,ciuitatem,& vniuetfitatem 1_:utetiam appellant: partibus vr


bis in tres regiones diuifismc ciuitatem quidem infula deiiniunt, vrbem
vero c vniuerfitatem cis c vltra flumen :cum 4 vrbs ipfa mnium Se 411-

[uburbiorum ambitu contineatur. aberramus etiam cum vrbem fu- bommhsi

burbiis 8c' ctinentibus dificiis feiungimus : propter vrbis Parifior ac

'

fuburbiorum diuerfa beneficia a regibus indulta.At Ypiuerfitas efl: om


nium ciuium corpus coatum: Qiuitas ver vrbis ipfius ac municipio
ru m, tum etiam viroru m iifdem legibus ac moribus vtentium coniun

timid eli prfetur 8: comitatus Parifiorum. Grauius ramen peccrv4


tur ab iis,qui ciuem effe negant,qui non fit imperij,f`u fi`iagiorum,confi
liique publici particeps. efl: Arifiotelis 43 difciplina , quam in 821111 31-
populari tantum locum habere conHtetur. At deiinitio inanis ell, qu

non fit vniuerforum ex ipfius 4+ Arifiotelis decretis,quorum confian- 44 liu-Tori@


tiam feruare oportuit. nec minus alienum elhquod alibi patricios ac vr

banos ciues magis ciues effe putat,qum rufiicos aut ple eiossimpube
res ver ciuitate primm initiari.At vera definitio nec difitiones, nec

plus minfue capit quam res ipfa, qu in definitionem cadit.@aquam


illa ciuis ab/Ariftote e allata defcriptio , ne ad populate' quidem ftatum
accommodari potefl , cm in Athenienfium fiatu Omnium populari,

D quarta claffis quae ciuium multitudine cteris triplo maior erat , ab im* . a

periis aciudiciis arceretur 45 . ( thenienfes ipfos in fua Republi- fjnglmms

ca, 8c quidem populari,peregrinos fuiffe fateaturneceffe eil: , quue ad


Iericlis 4 tatem,quifquis Ariflotelis deiinition probare volet. 4 111m: 1W*
ver tradit patricios magis ciues effe , quam plebeios , id abfurdum ell,
nonmod in populari Athenienfium flatu,fed etiam Heluetiorum, 8

Argentinenfium , vbi n__obiles fer ab Omnibus imperiis fummouentur.


Verius eilt Bliitarcho traditum, ciues dici qui legibus ac immunitati
bus ciuitatisfruuntur : quod ex tate,fexu,flatu 8c conditione cuiufque
metiendum venir :vt patricij quidem iure patriciorum,plebeij iure ple
beiorum . An corporis humani membra de fua conditione querentur?

dictne pes oculo,cur non in fublimi corporis loco pofitus fum? an pro
pterea pes inter membra non cenfebitur? At fi A_riflotelis definitioni lo

2.

5L

LIBER PRins

fit : quam multa: feditioncs, quot bella ciuilia,qu5.t ciuium lli'ages

in mediis ciuitatibus exorientur! Cert plebs Romana n aliam ob cau


fam a patribus feceffit, quam qud non iifdem imperiis ac immunitari
bus quibus nobilitas, frueretur: necalitcr fedatipotuit, quam propolita
EMV-Hd" corporis humani fabula, qua fapientiflimus Senator 47 grippa plebem
is idem.

cum pattibus conciliauit.Non Romulus 43 ille creator Vrbis plebem ab

imperiis,facerdotiis,omnique au fpiciotum iure fummouit, Patricios ea


capelfere iulfit,qui fcilicet generis fui llirpem du cerent ab iis,quos in Se
natum legerat,qufque iis confcripfetat.Ac populus quidem Romanus
cu m linitimos armis fub imperium fubiecilfet,Sabi nos quidem in focie

tatem impetij, 86 in eandem ciuitatem vocauit : ad honores autem,fuf B


-fragia,8c magillratus admifit Volfc'os,Hernicos,Tufculanos,Atpinates,

non tamen in eandem ciuitatem, cum hi fuis legibus vtertur:qui qud


munera in eadem Vrbe cum Romanis capetent, municipes funt
appellatiRomanorum igitur ciuium cditio melior extitit. Cum enim

Catilina Romanus ,a Pattibus , 86 quidem ab antiquilfima Sergiorum

gente ori inem duceret, M.Tullium Arpiiiatem ac nouum hominem


contumelios appellauit. Ac propterea plerque Italia: municipia R
manis legibus quam fuis vri maluerunt , quue ad "llibetium Imperatov
rem , qui popu aris llatus vmbram, quam Augullus po ulo Rom. reli
4: {- quetat,penitus ademit49,cm fcilicet popularia comitia a plebe ad Sena

tum tranllulilfet. tunc Italimunicipia Romanze ciuitatis leges repu- C


_diate id quod driano Imperatori mir vifum eli,inquit gelliusfed

mirati non debuit.cm enim populares honores ac magifltratus ad vnius


arbitrium delatos intelligetent'fuislegibus quam alienis vti prflabi
lius effe ducebant. Differt igitur ciuis vrbanus a ciue rufiico, hic rurfus

a municipali: vt mirum videri non debeat,fi Qfar legata pop.Romano


feorfum a tribubus dederitm rullic tribus partem populi Romani fa
ciebant,c cum vtbanis :equa fuffragia ferebant.Tertium genus etat La
tinotum quorum vrbes fexaginta fure: qui pofl: diuturna bella fdus

cum Romanis ea lege percufferunt,vt fuis quidem moribus ac infiitutis


viuerent , ciues ramen Romani Hetent,quicunque legitima prole domi v

o -. in Vi'bem domicilium 1 tranlluliffcnt. Cm ramen fderibus D


frau dem facetent , fufque liberos Romanis ciuibus adoptionis aut fet
uitutis fpeci mancipatent,vt momento nianumiffi iura ciuitatis adipif-

cercritur,lege Claudia ex Senatus autorirate ad populum lata, 86 confu


laribus editis,Latini qui fraude ciuitatem obtinuei'ant,in vrbes Latinas
redire coalci funt : quue fatum ell Latinatiim vrbiuni rogation'e .

pertinet quod Botius fcribit Romanos ciuitatem amitterecm in co


s1 - onias Latinas mittterenrurzc colonias il Romanorum qua: Puteolos `

Salernum dedut- fuerant, ciuitatem amifilfe.' quod quidem perti~


net-ad i-ura fulfragiorum. Sic enim-Rhemfes,Lingones, Bituriges, Mel
diunenfes,Xantones, 86 Gallotum popu los iura ciuium
Romanotuiri fine fulfragis habuilfe Tacitus fcribit. Hcdui quidem fo
fdere cum Ro'manis niuntiotes quam illi,ac propterea fra
~

tres Rou

DE

REPVBLIQA

tres Romanor appella-ti.funt,c Romani Senatoresiieri potettquam


quam Aruerni fe quoque fratresRomanoium _f- ap ellabant, t eadem s1
Troianorum gente o_riundii 'Atnem'inidubium ,quin coloniRo- ':
manorum ciues client Romanieodem fanguine cre'ti , iifderrimoribus m "
lliaco populi.

aclegibus,vtentes: fed qu longi's-aberant coloni Rom-anorum ab 5 mmh-13'


Vrbe,eo minus lucem-ac fplenclorem Vrbis fentiebanrzeo inins hono- ilidfcgdm

rum ac fufftagiorum participes'erantc Itaque colonia: Romanor,qu'

Narbonam , Lugdunum ac-Viennam dedui;`uerant,prclar .feeum


agi arbitrabantur , fi ius Italicum obtinerent. vrbesfenim Italorum om

nes focietatis fdere cum Romanis etant coniuna, (. ramen liberta


B te ac fuis legibus vtentes : 8c quoniam Romani armis : opibus focio
rum adiuti cteras gentes dom'uerant, nec tamenpatiebantur (ocios ad

honorum 8c magiflratuum petitionemin Vrbe admitti: fociale bellu m_


in vniuerfa Italia contra Romanos exarfitmec pri-us defiit,.quairi multis
cladibus vtrinque datis Sc acceptis, Romana ciuitas Italis 54 omnibus Empfang-IUE;

paucis exceptis lege Iulia tribuereturLNam Itali vrbes partimcoloni, in siiiuiiii`u '
partim mu nicipia,partimLatij,partimgltalici Iuris,partim praifettur di
. ac propterea Liuius 51,11 morem,in quit, Romanis co si lib- 26.
lendi focios , ex quibus alios in ciuitatem atque _quumfius accepiffent,

alios in ea fortuna haberent,vtf`ocij elfe,q uam ciu'ers mallent. Heine illa

Tiberij vox in oratione " quam habuitin Senatu,qu adhucin aas incifa s6 "-
Lugduni habetur. Quid ergoN Italiens Senator prouinciali potiot effi?
quali diceret :equo iure Senatoriis-'honoribus vtrt'ique { iamen
Imperator Gallos, qui ciuitatem confecuti fueraht,ab honorum ac max

gifiratuum petitione fummouit. quo intel_ligiturid quod Blinius 57 si bbw-L8


fcribit, Hifpaniam habere quadringentas vrbes fu pra oio 8c fexaginta.

In iis inquit,coloni x . municipia v-i i i .latio antiquo donata L v i. li


bertate v i. foederatorum iii. fiip'endiari cc t. xxx viii. Ac tametfi
Latini ariiflimo focietatis fdere cum Romaniscopulartur, cities ta
men non fuiffe argumento illud Ciceronis, Nihil acerbius Latinos

ferte folitos effe, quam id, quod petrar accidit', rConfulibus iuberi ex
Vi be exire. Nam peregrinos fpius' Vrbe pulfos legimus STanta deni- s8 1210.

D que fuit beneficiorum, tanta priuilegiorum inter eos, qui Romanis im

periis tenebantur ,' prtet fderatos ac liberos pop ulos varietas, vt nihil
Yfer ciuium Omnium Romanorum tam proprium fuerit,qu_m,ne deli

bertate aut capite eoruminiufiu populi Romani iudicaretur. id quod


Iunia rogatione tribitia fatum eli, qu lex facrata dicebatur, poil ex
actos Vibe reges ad populum lata 9 : deinde leges Valeri Con ulares 59 mi lib-r

.Confulibus Publio, Marco , 8c Lucio gente xValeria 6 variis tempori- gj, 5?


bus latte, legem Iuniam fanis conlirmrunt. Porem Sempronia x 1 Cim Yf
.

_ V . .

Rabirio.perduel.

ac rogatione vtraque tribunitia,perduellionis poena legibus ad- nem in vmm


dita fuit , quod { Magifiratibus leges violarentur. Er quidem
Tullius priufquam Catilin coniuratis ciuib.Romanis, gulam in carce

re frangi iufiiffet, Cfar in Senatu diffuadere cupiens: Maiores nofiri,


inquit, Grci moretn imitati verberibus animaduertebant in ciues.

15:12:131512;f

Liana Pai-MVS

De cclemnatis fummum fuplicium fumebant: polqu Refpubndole


uit lex Portiaalique leges parat~funt',quibus exil-ium damnatis per~

miiTum emlam legem Cicero Conful cum violalfet,non mod


lare &, etiam profcriptionem , penitus incenfa,
templo in area conliruto, quod popu us _libertari confecrai'i
rione Claudia Ytribunitia iufiit z qua lege territi magiliratus in ciues
Romanos deinceps animaduertere minus auf] fum , etiam mutato po

,-

1-901- pulari (iatuNam Blinius Iunior Afi Proconful ad Traianu m fcribs


de Cbtiianorum nocfurnis ctibus, (lui ciues erant,inquit,annotaui

i, /-

mus in Vrbem remittendos.ac Paulus ipfe Chriiiianorlu tatis faci


l princeps iulfu magiiiratuum comprehenfus, quod feditiofis concio-

nibus tranquillitatem publicam conturbare diceretur , cm intellexit


Plicem prouinci Prfid accufationem audire, ciu ern Romanum fe
profeffusfarem appellauit : tametlienim natione Cilix effet, genere
Ifraelita Beniamitic tribus: nihilominus pater iplius iura ciuitatis
man adeptus erat.Prfes re intelleta cin Romam mitti ,
terat,inquit,bic homo dimitri, nifl Cazfarem appellallet. alioqtui fi Ro
manus ciuis non fuilfet, Prfes de caufa cogniturus etat , Pala ina fcili
cet in prouinci formam redata: vt antea Publius Ptius eiufdem pro

uinciae Praefes,Chriiium prouincialcm bominem populi Romani Iti


pendiarlum capitis clamnauit ,quem ramen aduerlarioru m manibus ac

fuplicio erepturus videbattir,fi maiears crimen,quod illi intentabanr, C


tam facil effugere potuiffetltaque Prfes maiefiatis crimen veritus,ne
65 'Hmmm' quid in eo peccalfe videretur, capita 8: inliru menta litis Tiberium i
milit. Nam (i Iudorum magillratus municipales merum imperium
aciurifditioiieni babuiffent, iplicognitionem fufcepiffent : fed nu Harn

3385:

pen iuriftlitionem habuerunt, prter qum * quod iubere,cauere,c

- in poffeliionem mittere,pupillis S ectiam tenuibus dare tutores potert.

minimi.
nu la ramen in peregrinos aut prouinciales , mulx minus in ciues Ro
fgrlfxfdmdd manos ,acnein libertos quidem manumiffos iurifditftio data illis ,
fed in feruos 5 tantum',quos verberibus coercere poterant. Iurifditio
tamen defenforibus ciuitatum t.indem,id elhtrecentelimo 8: quinqua- '

geiimo poli anno Yalcntinianicpiincipatu tributa eff. ex quibusintelli~ D


girur omne imperium ac iuris icendi potefiat Prlidibus Romanis
datam,cteris ademptam fuiffe. Fallunr enim,qui Pontifices Iu

dorum-,iudicio abinuiffe, quali religione impedirentur,vt


noftri Pontifices ( quo minus pnam capitalem irrogarent : ex

equeiudicia capitaliatratare ,autfententiam cruentam fe ferre pro

hiberi: quod ab antiquitatis ignoratione profetu m cit : cm fatis,opi


nor, perfpicuum (it Senatum Iudatorum r'xxi. etiam ex Sacerdotibus

Leuitis coaluife,c Capitalia iudicia pris exercuilfe,qu:im Palefiina


6'7 i - in prouinci formi redaa fuilfet,vt Cbalclaeus7 interpres,ipfiquc
capq.

radin - Iurifconfulriin pandetis 3 tradt. erat fu m mum


Misra - prcipuum ius Romanis ciuibus tributum,ne Magiliratibus capite
m lib.5. nemo

aut exilio extra prouocationem punirentur. Neque ramen confequens


UC

3" .

)C

eii pro

DE REPVBLIOA.

,g

ell prouinciales, quibus id benelicium denegat effet, re vera cines non


fuille. Aut enim ciu es Romanifueruut, aut fderati , aut peregrini, aut

ferui, cti lcil. imperij Romani Hnibus coercertur.at fderari n fuert:


cm liberi tantum populi, qui lux Reipublic maieliatem tuebantur,

[] Romanorum ex fderibus appellarentur : neque item holles aut


peregrini , cmiildem magiflratibus ac imperiis, quibus cteri cities v=
terentur, atque iis etiam Romanis tribu ta imperarentur. Oportuit igi

tur ciues elle,aut rem Omnium abfurdillimam conlireri, liberOs fcilicet


homines in Originis lua: domicilio , qui iure maiellatis teneantur pere

grinos elle. Nec vero beneciorum varietate ciues deliniuntur , fi alius


B alio plus mini'ilue confequatur: quae quidem beneficia vari principi~
bus ti'ibuta videmus. nam Augulius Gallum homin Romana ciuitate
donare noluit , etiam rogante Liuia vxore9 : tributorum ramen immu

69 ranquil. in `
Augurio.

nitate fubleuare non reculauit , nec probauit quod Q_.Clar pater legio .
nemac
illam,
ex Gallis
confcripferat,
li
mul
lemecl uam
ciuitate
donallet
: qudq; Omnfque
AntoniusNOuOcOmenles
iura ciuitatis
Pra pecunia Siculis vendidillet . Polieri ramen principes non tanta reli
gione ciuium Romanorum iura coluerunt. Nam Antoninus Pius

nes imperio Romano lubditos(feruitia lemper excipio)ciuitate Roma-

na donauit,non refcripris, led lege populis Omnibus 7 lata: vt effet Ro gmlif;

ma genti Omni patria7lcmunisln quo quid Alexdri magni exem- gugcrmmd


C plum quodammodo vifus eliimitari: is enim Orbem terrarum ciuitaa
_
tem comm unem , lua ver ciuitatis illius arcem 7 appellabat. led {gulf-2mm Af
Antoninus Orbe Romano contenrus elbac tametli ciuitas vel potius ci
uitatis acimmunitatum largitio cum omnibus comunicata videretur:

varie tamen ciuium immunitares , videre eli non mod in Iu


rifconlultorum 73 quipolt Antoninum Pium Horuerunt, commenta- Zl-cgfiff'*
riis ac relplis: fed etiamin Principum .Nam euerus multo poll:
`
Antoninum,Alexandrinis dedit,vt Romani Senatores fieri ollent. c
teri ver Agyptij Romaniciues non ante fieri poterant, quam Alexan

dri ciuitatis iura conlequerentur 74. Non funt igitur ciues beneficior @mgm lib-1
amplitudine deliniendi,vt qui pluies habeant imm unitates,ma0is ciues P i
D quam cteri lint appellandi. nam etli nobilitariapud nosnulliinimpe.
rantur tributa, vri fit apud Anglo-stilpanOs, (ermanos: arma tam' ca

pere pro Repub. ac cceteroru m ciuium lalutem tueri tenentur.alioqui fi


beneficia ciuem eliiciunt,peregrini cert ciu es appellandi tunt, cum iura.

peregrinorum lint interdum vberiOra ac meliora quam ciuiipforum:


quiaius honorarium ciuitatis tribuitur hominibus peregrinis , qui

tamennullis imperiis aut muneribus necellariis tentur. Nam L_iidoui


co xi. ac creris deinceps Regibus Francorum Heluetij iura [ ciui
tatis dederunt. ita rex Perlarum Artaxerxes Pelopidarum genti iura

ciuitatis Idedit 74 : lic Athenienles Euagoram Cypri regem,DiOnylium 174 guanine@


mnes
Sicilia:luaciuitate
ryrn,AntigOnum
donarunt"
ac:ac
Demetrium
pari munil-icencia
Alize reges
Rhodij
, im aduei'lus
RhodiosAO- ?
_
thenienles vli funt fdere percuflo,quod fdus cmunicatio ciuitatis T wi/,"

s4

Listavrtiivivs

appellatur. euiufniodifdus illud quod inter Valefios,& quinque


pagos Heluetiorum minores iium anno yi. n. x xvii. tum etiam in~
ter Bernates 8: Priburges M. n. v. ac rurfus inter Geneuates ac Bernates

anno . Lvr i Lquorum fderum ea vis efi,vt mutua inter ipfos fit - l

munieatio ciuiratis 8: amieitix fides : 8: qui ex fociis fua eiuitate deferta


foeiorum eiuitatem adire malit', momento ciuis ae fubditus fit alterius
ciuiratis, fine cooptatione, rogatione , aut referipto fingulari . Itis au
tem ciuiratis honorarium imperio neminem afiringitmifi qui fuorigi

nis ac ciuiratis domicilium deferit , vt in alterius principis potcfiatem

veniat. Neque enim reges illi quos diximus nee item Hercules aut ifr
lexander Magnus, em honorarij eiues Corinthiorum Herent, imperiis B
eorum tenebantur.Cm igitur fieri non poffit, vt idem ciuis ac peregri
nus, aut foeius ac fiibdirus habeatur : neeeffe verum einem efliei,qui
aut nafeitur,aut in alterius imperium ae _fumm potefiatis ditionem e

eedit. (Lia igitur ratione, dieet aliquis, Romanorum foeij, vt apud nos
Heduiac Maliilienfes , Romani eiues , em { 11$ Rei

publieae iura tuerentur?aut quid illud quod

Tullius exelamat, 0

2:15: iura praeelara",atque diuinits iam inde :i principio Romani nominis .

maioribus nofiris comparata, ne norum plus quam vnius ciuiratis effe


poHit:(diHirnilitudo, enim eiuitat varietatem iuris habeatneeeffe .)

nequis inuitus eiuitate mutetur , nue in eiuitate maneat inuitus. I-Iac

enim fundamenta firmiffima nofir libertatis,fui qu emque iuris 8:


retinendi 8: dimittendi effe dominum. Idem antea dixerat,cteris Om
nibuspopulis eonceffum effe , vt plurium eiuitatum quifque ciuis effet.

quo errore du kos vidi egomet inquit,nnullos imperitos homines no


Pcros eiues,Athenis in numero iu dicum atque Areopagirarum,eerta tri
bu,eertO numero, cum ignorart an illam eiuitatem effent adepti, hanc

fe perdidiffemifi pofiliminio reeuperafient. Hc ille. Primm quod de

73 iiuriiiiiso- Athenienfibus fcribit , iampridem antiquata fuerat lex 73 olonis , qua:


me'

peregrinos omnes , exeeptis exulibus , eiuitate A ihenienfium areebat:


quam legem Plutarehus miratur fupra moduni,neque profpieit Solo
ne id m,vt nemo im mu nitatibus ae priuilegiisAthenienfium,c ea,
quam habuerunt,populari prrogatiua vteretu r,nifi Athenienfium im- I)
periis ac lcgibus obligaretur. at qui alien ciuiratis imperio teneturinui

tus,profe6t iura (: ciuiratis amifitxquod in reges illos, quos antea


memorauimus,aut in Rhodios,qui ciuitatem Athenifium adepti funt,
cadere nullo modo potefi. igitur voluit M.Tullius opinor,neque
enim fatis confiar, eum quite vera ciuis efietROmanus ,id efi,qui
Senatus populque Romanilegibus obligaretur, alien ciuiratis impe
rio minime teneri potuiffe. Pomponius enim Atticusin Vrbe Roma
natus, ciuis Romanus etat 8: quidem equeflris ordinis, qui quod Athe

? ; nienfes coleret,Atticus appellatus:(ad hu nc enim tres imperatores 79


hun

Augufiifure Originis fiirpem retulerunt) ciuis Athenienfis iierinoluit:


ne,inquit Cornelius Nepos ,ius Roman ciuiratis amitteret : quod ve

rum de vera eiuiumfignifeatione,non


ramen
ciuibus:
l
'l de honorariis qui
mul

De RerBLICA.

57

quimultarum ciuitatum ciues alcribi pollunt , vnius termen imperiis o

bligzmturzquod li plures ciuitates eiuldem principis imperio teneantu r, _

Omnium ciuis elle quifque~poteli,eti:tm Romano 8 iure.Tametli enini cifmdmw


leruus plurium elle potell,que vallallusmon ramen plurium Princi
pum quilquam lubditus elle potell,nili mutuo principum conlenlu:
quoniam hinulliusimperio coercentur, vt illi quibus ollicia vicillim

__

leruis prxllanturzquique magllratibus leruum vedere 8 cogi polfu nt,


nili leruiles operas, qu limul non pollint,vicillimleruo preebeantur.
ltique Principes videmusinirnpcrij linibus bella gerere pro lub~
ditis vindicandis,qui,quem lequantur,conll:ituere non facile pollunt,:tc

leiplos lpe vindicant in libertatem, aut ab omnibus inuscluntur. Cum


cnim Qaci Turcar metu ab rege Poloni defecillent,pol`tea iild pro:
inentibus Polonis , c' Turcarum , Se Polonorum iullit fuccre coati

{ vtrilque pendere tribute, , anno . At in linibusLod


tharingorum 8c Belgarum , plerique principes populi cum Gallo
rum, aut cette Hilpanorum imperio tenerentur , tandem omnes eiuraruntzlimiliter
tur,lexreguli lumrnum
in Burgundion
in { imperium
linibus,qu:x:
exercent,quod
regio interdich
diuturna dicie
pr-

_
.

lciiptione bella mutuo. inter Francos 8c Burgundiones gelb. pepcrc


runt.` In Lotharingorum vero linibus Comites Lum, c Alperi mon

tis,iura maiellats prar le tulerunt. Item in Anglorum 6e Scotorum lini


bus contigille conllat', in agro vtriufque imperij linitiino , qui conten
IiOlusdicitur,quem delertum elle patitur vtriulque regni principes , vt
antiquo fdere cauetur : priuzitistamen pro palcuis vti fas ell,ealege,vt

pecusabigereacvindicrtre cuique liceat, quodvelante Solis ortum, vel


Pll Obitumpalciturzid enim ab Ijenrico Francorum rege lcep

tiaScotorumpro nuru regeret,impetratum ellellleluetij tamen,quiha~


bent imperia diuila ( enim ciuitates t__r_edecim , quaru m vnaquque
in luos lummum imperij ius babet.):td oppida,qu : Omnium com..

munia,vicillim magillratus :ic` prlides mittere conlueuerunt. led cum


varia religione-vtantur., grauis oborta leditio ell,anno _it n. . pro

ptere qud Prles eius prouincia: communes lubditos :i nous religio

D ne adritus veteres reuocare, poem propolita, conabatur: c quidem res


1d armaiprolapluravidebatur,nili Glarfes,c Abbati cellani, qui vtrztn
que religionemzptobnt , legatos ad communes locios milillent. quam
quidem ad tem-legatus, regis Francorum incredibile lluclium,curam ac
ollicirudinem adhibuit, vt inter lele conciliarenturzidque tandem con
fCCiLlurn igitur perlualum lit principum duorum fubditum ciuem

iieripll'e neminem,dubium non ell,ea qu diximus de iure ciuitatum


peregrinis concellb, ad immunitates Se honores tant pertinere. Atque
eo fpelatduardi regis Anglorum edilum,quo Britannos omnes Ar

m0fos,ciuitate donauit Num quod ait Qicero,ciuitatem retinere,aut


amittete Romanis',.modo vellent8,licuille:nihil eis licuit, quod omni- @_1-edc esprit.
bus populis in eo genere non liceret : id'que potillimum in populari lla- lidiiiiiisiiiiiiif'

tu,vbiciues linguli maieltatis quodammodo participes funt : nec facile l wd'

_ _

' '

58

Linea PRins

peregrinos ad iura ciuium admittunt. Nam Fithenis ad ciuitatem 'cum


:tgrcpwglsl peregrino communicandam fex 83 millia ciuiu'rn Occultis fuifragns con

dem.

ientire neceer fuit. quibus ver locis ac tegionib us ~Tyranni dominan

tur,aut quae foli fierilitate, aut cli fpirabilis intemperie ab incolis defe
run tu tzn mod ciues,fed etiam peregrini fpe principibus exire pro
if hf hibenturwt in Mofchouia84,Tartaria,Athiopia83 : coque magis fi pere
;ho- F
g

grinus homo ingenio excellete videatur : cum iura ciuitatis apud Vene

ranci cus

; mia.. tos aut Rhaguiios non fine mercede, aut magnis in Rempublicam me
Ah ' ritis contingant. tametfi Romano 8 iure amittere ciuitatem cuique
861..elccati'

r-

.\

uis. lfm bh integrum eli. . in biripania liberum cuique alio commigtare,c aliena:
wd.

ciuitati afcribi, dum id teiiato apud principem 1:11111$ tam prin- B

cipibus`ac ciuitatibus pro iure maieiiatis ac imperij ciues lzlo'mifconti


nere fem er licuit ac licebit. Itaque in fanciendis fderibusprincipes-il
lud obte antur , fe fderatorum fubditos ac Lvafallos minime ad'miIu
: " ros. Cfimilis efipapud Qiceronem87 claufula fderis Gaditani, Ne Puis
fderatorumpopulo Romano ciuis reciperetur,ni.fi is populus un
dus faus effet, id : autor.Nam in eo verfatur illius cau 112; Ratus,quia
Cornelius Balbus ciuis etat foederat ciuitatis ,non poterat igitur con
tra fdus Pompeio fine confeiifione fderatorum, Romana ciuitate
donati. Idem Cicero fcribitfdetibus Gallorum cum Romania exce

ptum efi`e,iiequis cor . Romanis ciuis recipereiur. Iifdem legibus-hoc


ipfo tempore adhuc vtimur.Nam etfi nobiicum Ijeluetij artifii ma ne- C
ceiitudine 8c amicitia conigantur, nihilominus eadem claufula con '
cepta eil eo fdere quod cum illis iet eil anno 111.1). xx. Rurfus cum
focietatem c amicitiam quingue Heluetiorurn pagi minores inter
coirent,exceptum eli ne ciues deratorum reciperentur: aut fi ius alie
88 inno rizo.

88 ciuitatis peterent,non aliter impetratent:qum prdiis ac bOnis O


mnibus exceptis. At, ne infula quidem patticiis Anglorcotorumc
Danorum (ine venia prin cipis exite licet : eque iure a maioribus acce
. ___-_.

-- pto etianinum vtuntur Neapolitani 9": quod iampridem :ab nguin


gfjquihin traeiu videtur. i's enim feuerifiirne 9 fanx_itnequis Senator-minfin prin
cipis ex Italia excederet. Ijifpanis vet ciuibus in Indiam traiicere iine
principis
cum imperator
venia non
Hanno
licenquod
primusetiam
ad Hefperidum
Carthaginfium
feu Canarias
lege cautumlfuit',
infula's ap- '
puliert.. At Mediolani Senatus decreto nec ius alien ciuitatis capere,

nec focietatem cum vllis principibus aut ciuitatibus coite , domici


liuni in eiufdem iinperij nibus commutare fas eii , nifi prius impetrata
-- venia 8e honorario principi foluto. Ita Bythynn'is 9 interditum eli o
Y
lim,ne quemquam in ciuitatem afcifcerent,propter eas, qu Bithynnis
...iviiac muiii- contigerant, immunitates , vel iudicis mutandi eaufa vel .vt tributis ac
gflgilippi cui veiigalibus fefe liberarent. nam in eos lata lex 9' eft , vt ttibuta duobus

#gfjffgj locis pendere cogerentut r quod etiam noftris legibus receptuin efi 93.
ms Gallus f~ Subtiliustamen Ihiiippus Longus Rex Prancorummie domicilij mu
fert parte 4. C4

: tandi libertas cuiquam eripiatur , nuefraus vlla` fiat veigalibus ac tri


ai 1101313. butis,iubetMagiIiratus aliena: ciuitatiafcriptos mutatis fedibusin (uam
afcifcant

, REPVBLICA.

19

alcilcatit ciuitateml ea lege, vt codern ipfo anno in ea ciuitate in quam


commigtauerint doinum cuius preciurn tribus aureis drachmis 21131111
tur,libi coemant , ac patrono,penes quem domicilij. originis. iu rilditio

lit et viatorem notum -facitzdeinde vt in ea ciuitate in quam afeitifue


iini_Calendis Nouemb.,vlque adfextum Cal.Iull.cliliere, 8: eadem
tributaqua` ante confueuetant pendere cogantur. imod nullutn litibus
eodem anno cum. eo fufceptis praiiudicium iiat._Ac tametli cuiqu'e inte
grum eli domicilipm commutare, nemini ramen ypatriam repudiare li-

cet 95 : multo minus 95 cenlitis 8: alcriptisgleb , -quos manulmortuas il ;


appellamus. Illud _igiturin vniuerfur'n dehniatur,eitiitaterninuit amit- - 1-
.
.
.
.

.
.
. .. _.
_
i. uxlit. dele
B tere,autluoprincpipriudicare 91 polie nemtpem domiciliycommu- gil. 3; mine
tatiouezvti nec va' alluspatroni obfequiummec vieillim patronus vafal- };
li clientelam ac tutela eiurare line iulia caula potelt ,-iiili mutuo vtriul- l-l'f' 5-
'
lne. de fundo iri
que cleufuedi li exprella fueritiaut tacita v tr-iufque clenliommquis -
..
.
.
. _
.
1
_
.lb..l
'.
lcilieetexul
principerconfentiente,
alterius
poteliati. {
[e fu- f.oliii'aiiiiiff
'
biiciatcique acceptus linptioris im 99 11011 tenetur, nec aliter quam :

111 polliea in 'priot ciuitatquali peregrinus redire poteli.. N5.

lapillime .tiiici esingeniofos-hoitiines prrnior magnitudine ac im- -8414411

munitatumillecebrisad'l'e pertrahunt:fiue ad lzi'ititim os principes debi- ii." :www

111;6 (nos cities etudienidosifliue ad o'pes 8: copias cogendas,

liue ad immortalglori. quam .fefe adepturos (, li oppida a lefun- mgucaflfg


data ciuium multitudine-ac rert'iomnifi abundantia .reddit clariora. Sic -1- f
r{beith peregrinisomnibus [ ciuitate ~Atlienif1urii vrbem iiioicriilsgfap'

totiusGtci clariliimani eflecinliclexander magnus vrbem ad oltia xlfflffifflfs'


Niliconditam,quam Alexandriam appellauir,piopolitis prmiis 1 0111 ;fgfplm' _n
mum ngptivrbium amplillimam 8: mercatura' quarlbaolillimain re` The_fgn _lb

liquit. lit hudouicusxxtrex iura ciuium Burdegalenfium, qua: maxima 13:11; 151111111 's'

fimiptreginis omnibiis,prter`q.uam.Anglis propofuit,mod in ciui- Q_;lfffflfif

'

_ _

tareledesconliituilfentlic Francifcus maior vrbis illius,qu ell ad oliia @f_llbic


Sequan creator ,fquamr portum' Gracia: appellant,pt0polira tributo- 1471.

rum itumunitateiis o-tnriibus,qui eam incolert,breuipopulolillimam f


_.
reddiclit I_:diiium veronec'tantis opibus,nectanta.mu titudine ciuiu m (/[1171010
ibundar'et , nili Richardus Angli omnes yimmunitates ciuibus tri-

'

peregrinisptopoluillet, qui mod'decan'nos vtb incoluillent:


quodquidern lpatium temporis ad ciuitatem adipifcendam peregrinis
omnibustequ propolnertint ex Ij-_Ieluetiis plerique ac G_ermani: icl au
tem Romanorumlegibus eonfentaneum ell; 3 . At Xnetiasannos qua- {
1+. incolore necelle eli-iis, quiiura ciuium plebeiorum adipilci s

ahimperiis omnibus 8: omni iure fuffragiorum fuin- l _


il. moueniur. Ferrarienfesfdecnio contti funt,mod incol eadem quae .id '
ciues liibeiiiit.Neque tam fatis eli ad iura ciuitatis con- legiildliiflfi
{equndrempusilludquodlegesiincolis delinieru nt , nili lint exules,
to.Calrenls in l.
'

30117011161111 ciuiuate doiiaifi vel-int', ( quam Pierique oblatam vltro ;


Hallam).- 8: afeifeanrured Iurifc'onfulti _fatis elle deliniunt, ad legata iur c_hcl/ifxg:
vel hareditares rcapiendas rempusprfcriptu in aliena ciuitate exegllle, wunderte.
,

. .

0111.19.1 .4.

60

LIBER

PRlMVS'

`=~
i?.

ne fcilicet teltamenta rumpantur,aut legata peregrinis (quos duina lex


-

non minore caritate fouere,quam viduas ac pupillosiubet liant)caduca.

In caster-is omnibus vt quis optimo iure ciuitatis vtatut ftuatur , decurfo


tempotis illius fpacioc peti 8e obtineri debet. @iemadmodum enim
largitio inutilis eli ,nifi 8c qui donodat, 8c cui donatut allentitivelitl
tet quidem largiendo, alter accipiendo: ita nec ciuis ellicitut qui noluit,
nec fivelit pollit , alterutro principe intercedente . O`uate confules illi,
quorum alter Numantinis, alter Samnitibus deditus eil a parte patrato,
quod pacem iniullu populi cum holiibus inierant , Romani ciues elle

non delieruntzquia tecepti ab holtibus non fuillent.qu ramen qu llio


nondum plan definiti potuit, proptet Bruti ac Scaruol fententias in- B
.
tet fe dillidentes. Cum enim Conlul deditus Samnitibus Romam re
diens in Senatumvenill`et,Ttibunus vplebis exire Senatu compulitzSe
natus ramen ita decreuit, iuta ciuitatis eum non amililfe , quem holles
fata deditione,recu fallentm tam fummo iure cciuis elle deliillet,
7 di4~vbiin~ 8e letuus hollium factus 7 ellet: leniorem tamenfententiam fecutusell:
s l.v1tma.dc Ie

pta eli Flo

, Senatus . (modli peregrinus iuta fue ciuitatis tetinetinuitus,cum fefe


fscfffgf altetius principis imperio fubiecit, a quo repulfam pallus eli: muito ma
sTlmm gis li ius ciuitatis alien non petiit. lx quo intelligitur id quod Senatus
dwf-Messy Neapolitanus8 non dehniit , an is qui totum vitae tempus in aliena

liic'f'; ciuirate tranfegillet, fuam retineret ?. Sunt qui iuta [ ciuitatis amiliffe

" dem purent 9 . Ego illum ciuitat aliter amittere non potuill`e Opinot, quam
'
eo quo dixi modo, nifi exu1 ellet, aut fui principis confenfu patriam te
- pudialfet.Na curia Parihorum iudicauit Gallum hominein ciuitatem

non amilille , qui annos quinquaginra Venetiis exegetat , fed legtimas


hreditates proximorum iure creuille: nihil ramen holiile in pattiam
: , nee crimen admiferat cuius caufa ciuitate priuatideberet , nec
a principe domum reuocatus iuila recufratmec Venetiatum ciuitatem

ttibui petierat. 'llacita veto confenlio obeer debet nemini, fi aliter


gggcggl confentientes " voluntatein interpretati pollimus, nili apert quid ve
libs-Mulas lit verbis autfatis exprellerit. Ex quibusintelligitur quid iudicandum

lixfgciiitiici lit de quliione propofita,quam curia Burdegalenlis iudicum Omnium


ms'fjffldlg coetu coacfto denire noi] potuit:an fcilicet Hilpanus homo in Hifpania D

[-

natus e educatus, Gallitamen lilius in Galliam reuerfus a principe ref~


criptum impetrare iure potuilfet, vt iuta ciuium confequeretur. mihi
perfuafum eli plan peregrin um fuilfe: nihilominus quliio ad princi

pem delata eli. Quod li peregrinus homo ciuile referiptum ab alieno


` principeimpetrauerir, nec tame' fub ditione principis illius'domicilium
conllituat , refcript in utile lit: quia du plicatam legitima iuta
aansnixfenn. non patiuntur. Itaque Ludouicus xi r. rex Francotum eos omnes, qui

d " Pcf? refctipta ciuilia im petrau etant , acdeferta Galliaiiomredierant, pere


lingstica-3f grinos elledeclarauieNOlltis enim moribus is adxiura cruium colequen
'
da,principis referiptum impettare, Se Virnpettatuma ration um magilitis

pecuniam pendere necelle ell: . Ex quibus non modo intelligitur quan


tum dillet peregrinusaciue ,fed etiam quantum ciues a ciuibus . quoS
quidem

Lt;x-'ri
:

Denti: aviation.'

si

quidem fimunerum vacarione ac immunitaire metimur , infinita

rieras ciuium : cum in eadem ciuitate- peregrinum elfe prltabilius `

{iiqurn einem :fpoti mm in ciuitatibus,qu' tyrannorlum

ieaclibidine premuntur;Nam plerique Iiloreiitini Acities rogationem vacl


principem tu errant, vt inter peregrinos cenferentut,.necftamen impea

trauerunt. q_uinquagmta aut peregrinos ad ciuitatem petendam,Y pro


politis magi ratibus imperiis, Qoiirius pellexerat., quo Fatutn eli vt
crcatis quin quaginta ciuibus, ab `iifclem aute'orum quinquagi'nt'a
cxprelferit , nouorumque ciuium dominatum fraude par-tum' clirma

uerit,ceoniuratorum
fregerit. Iraacquondam
Veneti Geniienli
Bbello
attritisopibus, 8: opes
-
.ciuibus ,
tre'cn'to's`

_
~ ' .i _ IL;

ciues,quos ipfi citadinos appellant,acce'pta pecui iain patricioriini albo

i' _ _. 5

confcriplerunt,vt
magnam pecuni vim-coegerurit,8
ea'dem;qua :patricij
nouorumciuiumincremento
'prtogatiua-fruerenturk'itquo
ple-` ~ -. _ ' E
.beiorumpotentiam
Yregtiiio difcrimen elfiiiilirinruntj
quad alter imperi'o'ac
Votum igitur
poteatc
ac proprium
ciuili obligatut,
ciuis :i pe " '

.f- j

altetiulfa principis alieni refpu-ere : : illum princeps ab holiiu m at-

,if

quaeeiuiurii iniutiatueri tenetur,hunc non item ,nili rogatus 8: hu-

Ymaiiitiitisoliiciis.irripulfus. Cteraqu'adimm'unitates ciuium pei'tirient,vtii'riperiis,vtmagiltratibus, vt curationibus,vt facerdotiis'ftuan

_.

tur,ciuii'im delinitione non continentur : etiamli-peregrini vbique fer

. :,

'Cmuneribu's publicis , 8: potillim'facerdotiiss'ic magiratibu's fum


,mouentursactametli loritific'es Romani omnia facerdotia omnibus
tribuerefuo iure feculis omnibus tentaurgprinci cs tamenambitiof
faillaiefcriptaontilici'i fpillim;teiecerufnt.;: IjI-ilianos reges excipio
feruos _Ptihcum-'Romanorum obfequentimmos, qui non line magna
mercedeimpetrauerunt SixtiPontilicis Romani refctipto , :
nis facctdotia tribuereritur. Long aliter lege'in conuenri

buspromulgata .'p _. x_x._refcrip.ta Po ntil-icisl Ro m_ani,quibus`lac'erdotia


peregrinis tribuere non dubitarat: 'public laeeranda,& quiiiszvtertur,

carceribus,ac vinculiscoercdos fanxert. Polonor quoque legibus, p infiamma..

iam iride Qafimiro magno quue ad Siqifmundi Augulii principatum, om'


D peregrini ab omnibus facerdotiis procu 'arcentutqu od Germani palzis
conuentis,:`iPontilcibus iampridem exprelferuiit'. quibus icoiicqrdia;
Merenfes comprehenli fure :ac merit'que'li funtapud`Caro~ _

't '

UmixJegem Francorum'lgpatfta conuenta Ptilicum Romanorum 1s @mitm

fraude vio ari. yl--Io amplius ciuibus quam peregrinis> tribuitur, quod
vb'ique'fe-r vacationem -" quotundam munerum ac immunitatem earnings

qunilatn haben: , qua peregrini vrgeri confueueu'nt. Namth. ffg


nis cities ab omnibus tributis> immunes fure; petegrinisiver tribu- :g3-gmm
tum_lingulare,'qiiocl 7,:181. Iam-vei tellamrenta mNmi- '
Ciuibusaion itempijegrinis condete licebat: aut' ficui .quid A peregrino

ligaum effet earum rerum que extra patriarn qulita fiiilfent,caducurn


lieti legatum aprjnipis Elep-cellilfemollfifquemoribus cedere ctrie `

Hossain;iure'in vuiuerlagallia v'rimu'r , quod : fer


f

_m

_ ..1:11 s

. nibus 5111$336 etiam A-.iiaticiszr.Atiicpopulis communeA cit:

rama aufn.> idque Tlb'inagium fermonevocatut.'@anquam Turcarum


im"
principes non mod peregrinorum = barreditares voiuerfas cernere, fed
~ etiam - ipiirTimariotas feu benei'iciarinnappellant,prdia,

: - multitudini-s 'hreditares deoimare coni'ueue


233135323 s Athenienfibus 8: Romanis originerri traxiife vide
ltur_r1a-m hirotam _bereditatem peregrinorum,ilii ( .pattern feruf
.que Omnesin vrbe,mtoaiifco;vindicabt. Iraq; falli: Diodorugquilgy
..ptio_s'_qui:.acBiomansbona peregrrnorum 'legitimis hredibus' -re i

quiife (: quod fari: illurn coatguit in Roman'oiute fuiiie peregii


_

19 lib.
a..
m
,_ .
db.' itu.C.l.r.

'
enim' freq-irentius.loccurritzqum
peregriorum bona hfeo B

fblfgnum cedereA
'
me peregrinoqiude
"

'
a`_ ciuequicquam

.
. .legati
Y

g>
quod

_ avidi-df : L fatisM.1-`ullius aperte. docetucinnrex iliu m p'iilfus, contra'leges lciu'is

: non deiiiiiet.qusrinquireiuisRofmanus ui milail legare teitarnerp


gf'fgfggff tO dubitariranrea dixerat proArelii :1;{1_ teitrirneutum'f'
ciifezquod cette n licuiifet,fiROrnanus cius n fuiiietio'd vins' ;
M- gumento Dernoitlienes*x ciu'ern Athenienfem Ycile con#
uinccret : Nonne proximi , inquit,r partisI iiipetititis bareditatemcreue

runt? Et quemadmodum in Gallia perinde vt in Anglia _priuatiquoqufe


haereditates capiunt peregrinorum , quimod in'iiiIurifdiionisiini
.bus moriuntur : ira quoque Romani peregrinorum,quos in clientelam

limiti receperant,hreclitaria bona'Roma: telita more maiorum ca-pie-C

n eremiti q. bant.: idque ius applicationis n ap pellabant. Ei: quoYpe'rfpicu'uiti cit"ius


fe " 0"' illudiiue applieationis, flue albinag'ij , an riquiifimum ac veruitiiii mum

effe, 'c quidemomnium ferpopuiorum commune.A lcui'gridericuia ii.

rsiffffgf" Germanorum Imperator derogare. eupiens,permiiil omnibus conde


C-

" re teitamenra, ac voluntate arbiqrrique ( h'redesfc-ribere, adr iifmo


`rertur inteitari,proximum quemqui;` bred'itatem cernere. fe'd legis il~

iius nein Germania quidem vlla virt: mult minus in Italia ,' vbi gcm

peregrinis multo acerbisagitur qum in GalliaNam moribus' noitti's


i . _.1 f ac legibus,peregrinb licet'prtedia t vibana turn ruitica , 8: pecuniarum
t. macadam - qutere : quiita prdi'a'fe viuo ac ipirante vendere,
curia Pariliorum
,
. acdiitratierewei etiaiperegrinis quac ciuibus latgiriufqueciuiu exi- D
l

44'

'

.4

gua Pecunia yinterarii'i .publie crollata' imp_etrare,vt teitamto legateaaut


redffcribreu velit,poiiit.At in 'pletifq;(ermanitegionibusrin

llfi' vniueriaohemiaaepn tota-initalia", precipu ferrari@ ne gleb qui


_nu-L
dngri -3105] habereii'as f cit : ne'c .

rumperegrino accipere licei moribus *5 Peru'ainprum'.: at neviurnfru


.fr maaar, tuiuquidem." Mediolanuaur cum peregti'nis con'ubi-a contrabere,p`

;f'(3 ; na pubiirationisb'onoiun'i . 'Hoc ver iniquius, qud-cm pe-


ZQW@ regninis'hm'pvzediadebitrumaddita (unt, eadem ciuibus vendere
30 - ocriteaeitniocgitiipridem-Cgrolus vflmpetatorperegtinos omnes lata

iis ; lege drziuiumiMeditiiaqefiiium hretiifntibus fummouit Veneto

{ld mribusperegiizi einem' obligate jlic'er . ea ramenbbliga


' ltlazredesinifit1uantum ad eos emolumenti
l
netit:

' V -- .

55

neritzin
xiorumquo
vxoriuri
peregrini
ciuili Romano'rut'n'iniqu
bona Prdia , aut pradiotum
derogatur.flirnatione'm
At moribusriin _~ _' .i '
peregrinos transferre nullo mod-omteNihil ellergo cur Itali-de Gal. _ `
dixoresfubiicere
isquerantur, cum
poiii'nt
ne pignori
: qua dequirelegati
ern Anglorumiprdia
extera'rurn gtiumlaapiuscon'
peregrihi cre- . . _ '
quelli : proximos ramen peregrinorurn fupelleebileni ac 'pecuniaria
caperepermittunt: contra?x quam lit in Lituania,v Mofehou_ia,-Tartaria,

&invniuerfo.fl`urcarum imperio,quibusloci's peregrinorum'rn'orien '


tium pecunia fich vindicaturperi'ndei vtin :Galliaiiri qua tarnperegri; i

B nis
liosdatum
in Gallia
eivtfiextra
fulceptosy abvxore
Galliam'moriantur@
qu modo Ciiiis'fit,
teil-ament
hredesf
condere,ac
fcriber
E 13: '
poliintxlauful. -ver- in referiptis ciuilibus adfie6tam ,- Mon O 'r-rA Enno its .5i ' i
-siNr it-reNicoLA . iucliees lic interpretantur, v't incol' fegni,pro'pi _

a,
e

qui eorum qui ciu itatem adeptifurie, ab hreditare fu mmouean't i 'c- glffgm'ff
terosqui extra Galli lines domicilium habthilij ver- peregrinoru m vi .
in G.rlliafufcepti,patris hreditatem, (non quidem tellamro,quod pe
regrinis condere non licet,)fed ab inteiato capiuntmater 1" ciuis fu e# ;

rit trim hreditas defertur . Hoc amiplius ab regibus nofl'risiur'e'fingu-

latitributum ell mercatoribus peregrinisi, quiv ad nundinas Campania: isiqfiefsifisii;


at Lugduni proficifcuntur: nihil de bonis eorum,fi interim' morian'rur,` 223323125:
decerpere lilco liceat. eod .iure mercatores Angli in Aquitania'fruun~ :jagfu
tur. Arteuj ver,\I-Iannones, Tiurneiij Cameracenfes in e'od'iur'e t rfgfirrdpiii

quo ciues,quantum attinet ad inra fucceflionis : idq; prin cipum noilro- Preiiimvniif
riim3edil:a rfque iudicatae 37 ftepius comprobar-unt: iis ramen' condil IQM ,M_ a

tiombus, vt idemnobis liceat quod illis. Mercatores item vrbium i'lla- ff'afxm:
rumqu ad mare Balticum focietatem inierunt, eadem : cert vberiof

rabenelicia
iamconf-irmata
inde I_:udouico
iuniore
cfecuti flint,
6c {aniis
rolo viiirege
: quie annis
fuperioribus
D-anezio
GalloC_a#
a*l
pudDinizr regem legato ad Carolum ix. regem milla , vt abeti rel

nouarentureneficium ramen mercatoribus illis tributum,n :


ad mercatores peregrinos,qui iu ra ciuium adipifcuntur,vt S'enatu's38 dei` inno im.

treuit. his tot ac ttis regum noflrorum in peregrinos beneliciisnu-l

D lum in Grcia,nullum in Alia , nullum inAfrica noflrihomines imp@


trate potuerunt. 4Nam :etate nollra (rozilus Turonenlis , qui *mercatu-l

ram qulluoiillimamantea fecerat, ciim moriens ducentafer aureo-


rum milliareliquillet, nihil ad proximos perue-nit,fed OmnilTUfCfu'm
princeps Abrahamo prfeto pretorio dono dedit.Aliud prter ea que :
diximus,difcrimen ell inter ciuesac peregrinos , quod illi ex'antiqua le- fm1 4- qui b~
ge Ptilia9
. . ac lulia
. bonis. cedere pollunt, hi. non item: alioqui
.
. peregri . oscoiiiiapw
..
nisciuium bona diripere 4 ac foro cedere impun liceret : quamquam grinmmw
iudicatu eli in cu
hand pauciores, ccertplures quioro,quam qui bonis cedunt. :25mn
\

Hoc'item diiiert ciuis peregrino, quod hic vbique terrarpriufquam idF-ms- (


'

0 le. Il

agere poilit,liue 1n rem,liue in perfonam,cauere debet ludicatum lolut. . 53:25:


Atnoliriml ciues nifi bonis aut foto cellerint , cautionem ilamtpraflare " m p"
rif. contra pen.
' intendditur,
'
'
q
' ciuis
' ' g).rinum
non coguntur. In perfonam `vero` quurn atio
rfeus
feu
1.7.M
mfr
L

.64

.13. ; `PR M V S

Durandusin .
~
-`
'
.
A .
.
.
4
. _

K
_
iiifciii.iiiiicii.-(mi.Pefffgilmw,`
cauerenoh teneruriudicatum
. folui,vt
olimiriRoL

- .manaquac iii Patifio'rfum- curiaiudicatum etat. Sed cade-m curia


e pone,

c.

i, ciiiisyiim. :i maiorum fententia difteffit ac iudicauit uum effe,vt peregrinus-fiue


32: '4?' .reus, fiue aor fuerit, fatifdetiudicatum fo ui. Eff etiam aduerfuspere.

j; gnjgm . gdr-105 'fviszfw`s,qurm_ nonnull-i oppignerationem, M.Vai'ro clari


gum-n- 831?- gationememoflhenes iuniores reprefalliamo
'

.
: : f_fri homines narcai'umius appellt, quo aduerfusciues vti non mod
' Iuiiinianusff, fed etiam Ijriderichus i i.. Imperator fazp'e referipiin-e cu
~ $231223: : ria Parifiotum fpius iudcau'it 48', etiam bello facto , quo nuper Gallia
u. : pio rota dellagrauit. Poflremperegrinum finibus arcere,atque etiam'fines
4 incap.i. e n- i

i;"i~ibcu'i.<aiiii. .pi'teruetum eiicere licet ,non mod fi bellum indici-um fit,verume B


' tiam ipfo pacis tempore :_ne vel ciuium mores peregrinorum confuetu'
fs- .

ine corrumpantur,vt ob earn _tantum caufam I_.ycurgusai'genti a auri

49 - vfu Lacedsemoniis 49 interdixiffe videatur. Indi ver Sinar populi


" - ` panis intimos regionis aditus aperiri vetuerunt capitafi pna.

(Mamebrem Cicero non fatis profpexit quae mala peregrinis impcn~


deant,cr_n ita feriberet, Mal qui peregrinos vrbibus prohibent efque
exterminant vt Penuus apud pattes noffros , Papius nuper. nam fer ab

eiufniodi peregrinis qui magna ex parte exulant ciuium mores optimi


deprauantur . At indito bello qui antea vel focius vel peregrinusetat
hoiiis appellabitur, 8: iure belli captiuus retineri poterit. quod alioqui

non licet nifi debiti aut fceleris alicuius obligatione contraa. ( C


peregrinus inuito vel non affentite principe , alterius imperio feipfum
fubiecerit, ab eque afcitus fit in ciuem, nihilominus principi fuo aeterl
na in illum autoritas eff,ac ius prehenfioriis,vt in feruum fugitiuuni,e

tiafi
ad feDanum
legatus tyrannum
venerit ai nouo
principepronuntiauit,ipfifque
,miffus Sic enim Theodofius
Magnus
perduellem
legatos
{ potefiati fubieftos carceribus ac vinculis mancipauitzfic Qi'rolus v.

Imp.MediolaniDucislegatum. duci iuffit , cm iniellexit Duccm vnz


cum aliis principibus fibi bellum indixiffe. ac tametfi Granuella Caroli
legatus in carcerem iuifu regisconietus effet, paulo momento eductus

efl: te plan intellea, fcilicet legatos Francorum, Anglorum,ac Vene- _


I_orum cum fecuritate publica ex Hifpania dimiffos. Neque ver Caro- D
flfsfujtliib lus iu ra gentium violaffe ,aut in legem 5 commifiife videtur: cum Ro

n. l-u- wiri- mani ciuem transfugam acerbius quam hofiem punirentf. Et qui Rin.
ws"

conij ac Fregofij legatorum ad yprincipem Turcarum cdem excufzibf,

`fpeciem tratisfugaru rn obiecerunt : qud alter Hifpanus effet, alter Ge


nue-n fis fcederatus, qui Carolo ad regem Francorum defecerant, vt res
nouascum Tu rcarum principe niolirentur.@amquam Caroluslmpe

_, i

tarot, ucc { probauit, 8: vlturum fe promifit, fi cdis authores in


fuaii pptefiatem veniteritlqilpoteff igitur alien maie fiatis imperio
- fubdiiu. feipfum eirirrrere, non i regiamipfe potefiatem adipifcaturzvti

221324: ffii-P12* nerf: Barbatius Philippushomofferuilis cditionis , cum vrbanam 'prie


l. -v _ '

fihi peperiifet, domino priudicauit, a quo quidem

pro libertaire tranfegit i* . Id enim Iurifconfutorum

_t 'i

ecretis

DE

REPVBLIC/A.

65

decretisconftitutum efl: , etiam principes ipfosrifiio principe domum


reuocari 53 poffe. vt non ita pridem lilizabeta Anglia: regina Lenoxium

Comitem vn cum qui paulo ante Scotia: reginam vxorem duxe


! fe redire iufiitc cm iu { recufarent, bona eor profcripfit, quia
contra morem maiorum Angli finibus iniuffi exceffcrant , ac connu
bium regina. verante contraxerant . Ciuis autem vbi vbi fuerit principis

. vlr. de dc!->

crctis ab ord. 1.1.;


8c ibi Barral. de
Euiiuchisral. in
l. non folurrmie;
cmerciisC.Bar.
inl. cuntos po-l

pulos.q.8.

fuilegibusin perfonam conceptis obligatur: adeo vt, fi quid maritus-v

xori dono dederit , extra fines fuse ciuitatis , in qua largitio eiufmo
dilcge prohibeatur , donatio fiat caducaz quia fubditos obligandi po

teflasnullis eftrcgionibus definita . ( : vt principes rogationibus


gant
mutuis
afe vtanturvt
ciues domum
reuocent,
aut parere
co
iis inerlgocis
, in quib usfuos
ipfi imperandi
ius non
habcntmut
clarigatim

s.; :

merciis. Alcxd.
confil. 116.11b.6.
csp. turc.cap.vir.
declericis n

(hier. licctalija

ne mutuaperegrinis manum iniiciunt quoufque pareatur . Nam cm


Marchioniffa Botelina qu Ducis Longituillani tutelam getebat in ius

liter fenrant in
l fifuudusue c
uitronib.

vocaretur,vt apud libellorum iudices curi Parifiorum Nouocaflri


ttouetfi difceptari pateretur,Bernates lite' euocrunt, quod de prdio,

quod in eorum finibus pofit erzit , iudici conflituendum effet. Atque


lic de ciuium ac peregrinorum difcriiriine quta breuitatc fieri potuit,

nefinvula fubtilius exquirantur. Ciuium autem inter ipfos non minor,


atqueiaud fcio an maior varietas reperiaturz( de qua nonniliil antea di

ximus) non mod patricios inter ac nobiles, fed etiam nobiles inter ac
plebeios. quantum vcr plebeij feipfis dif-'Fern Se qu ad feirum,ad
tatem, adflatum cuiufque pertinentJigillatim pctfequi vellc prope in
finitum HLNam fieri ff poteftc iure quidem,vt ciuium partim ab om g

l.fi 5115556
narores.l.penult.

nibus muneribus : oneribus vacationem habeant,partim omnia onera -

fubeantzita quoque focietas ita coiri potefl: , vt fociorum alter com mo- 333322522:
daftratmec vlla detrimenta:autincommoda f6 collapf focietatis panatur. quibus intelligltur nu (quam getiurn vllam effe,aut antea fuif.
.
.f

fe Rempublicam quantumurs populate , feu veram feu hominum opr


'

.
'
'
' '
.

, rn
qua crues
omnes
ommno
lure
cruitatis
exquaientur.
-

. .

. `

epnrocmzo ( 114,77/ aperegrma, am,

~
'
cfzem
affvtroue a'f/et.

-"2:35:
crnrennsdconr.
.B
' . .
IIX
4_cli.4i.lvb.7.uu.
Cnomohm

'

ad notas Alcxdr
cod.l.2..dc

e Ilmo irie
5
. . l . c l~-l
56 L Mutiusrprq

CAPVT.

vrr.

bm
\

' '- 1 viii nobis efr quid publico imperio fubditus differat- ci
ue,quiditem ciuis peregrinoznunc de fociis ac (
rimrn de clientibus dque toto iure clieritelznm

ratnobis efr difierendum,eque accuratius, quod cm nul

la Grad Reipublic vim 8c naturam intelligdam Frutuofior cognitio,


cignoratio perniciofior: eam ramen ab iis omnibus qui eo de genere

fcripferunt videmus effe praztermiffam. Verbum Qlicntelzc (quam qui


minus latin , aduocatiam, aut proteotionem, appellant) latif'fim pater
ad omne genus fubditoru m, feu ferui, feu liberti, feu vafalli, feu ciues

fucrint,qui fummac cuiufdam poteftatis imperio ten'tur. Nam vt prin-j

fs

66
LIBER PRlMVS
cipes potelkati'fubditos armis ac legibus ab iniuriavindicare:ita lub
ditiprincipes Oblequio,amore , cura c Oliiciis omnibus colere ac pro
lequi debent. I-Ic prima prcipuque eli Omnium clientela,qu crete
ras omnes complexa tuetur: puta heri ac lerui,patroni 6c liberti,domini

ac vallalli:libertiquidem patronis, valalli domino ,lerui heris debent


Oblequium, led poli principem tam ,cui lidem line exceptione pr

.lianLAc tametli protetionis leu clientel verbum de iis Omnibus dici


ii.mnai.na. tur 8c lege militari cauetur 1 militem qui ducem in bello non protexe~

mmillwl' rit capite puniendumznihilominus in fderibus 86 pacis ationibus,qu


interprincipes aut populoslocietate 8c amicitia coniuntillimos

cientur, cam vim habet,vt nec alter alteri pare-at nec im peter, [ed vt alter B
alterius maiellatem obleruare, line vlla maieliatis imminutione tenea
tur. Itaque ius illud clientelare feufprotetionis , Omnium maximum ac

ulcherrimum interprincipes cen etur . Heti quidem :i leruis , patroni

a libertis, domini valallis magnas vtilitares adip-ilcuntur: at principes


populve , qui alios in clientelam accipit , nihil prter dignitatis ac ve

ra: audisiucundillimos frutus fperare , led clientes opibus 8c auxiliis


aduerfus hollium copias linemercedetueri debentzcm ex Omnibus
humanitatis Olliciis nullum maius lit,qum vt quilque maxim Opis in

digeat, ita ei potillimum Opitulari, nec Ollicij mercedem vllam prter


gratiam (. quod li quid amplius quilquam pacilcatur,patroni feu
protetoris nomen amittit. perinde vt ex mutuo vel commodato lucri C
li quid liat,55c mutui 8c commodati nom __perit, vt mercenaria t qua:
ebuscrcditis,
_
_
_
_,
_
_
_
_
_
_
.
iigicmcnf. lluarialocatio dicatur.Na quiquid alteri le aturu gratuito quis promi

gwhl'm" lit, idiplum line mercede prliare leoibus tenetur: quia promilit: lin ex
3 ii. mandui- Ollicio id liat,etiamli non promileriiollicio tam en merces no debetur.
At nullius obligatio tam eli eliicax quam eO'rum,qui tenuium cotta po
tentiores,bonorum aducrlus improbos, innoc'tium contra lceleratos,

caput,l`amam,ac fortunas tueri promifert. Itaque Rpm ulus Vrbis Ro


mcreator, c ciuium Ordines ac Reipub. leges deleriberet, vt mutuam
Omnium inter le concordiani tueretur, patribus quos in Senatum alle

gerat plebem ad lcriplit, 8: vnumquemque Senatorem plebeiorum cer-l

{D__igffl
. in liuinu'

tum uumerum in luam clientelam lulcipere iullit, tum etiam Omnibus D


execrationibus deuouit eos qui4 clientes deletuillent. pertinetil~
lud quod lellus lcribit,patrocinia appellari cpta,cm plebs dillributa
ell inter patres, vt eOrum Opibus tuta . Lex ver duodecim lacro

_s__siiggnill .laneta de iure clientelari his f verbis concepta elt. 5: st


tra.; _

: cir , sa er it rsro. Plutarchus tamen lci'ibit

1mm

cli-entes lpecuniam ad collocandas lilias Patronis contulilfe: quod nul


.~

qua alibi leript n'iemini: fraudem enim clientibus hac ratione fecill'ent:
led'lieri po'tcll, vt clites pro libertis accipiat: tametli enim vtrique
= libertoruln ramen aduerlus eos,quilemanumilerantobliga

:tio maior extitit, quam clientum ingenuorum, quorum nulli erant pa


'troni, led aduocati quicaulas clientiim lulcipiebant.Apud nos quidem

libertis, fquos manufmortuas vocant, pecuniam imperant Pan-oni, vt


lilias
l

Di; REPVBLICA.

57

liliashonellis collocare pollint. quod Romains ad nos permanalle ifim'quxj


credibile ell. Iam ver cm extcri populi ,clientes Romanos ab iniuria
potentiorum tutos elle animaduerterent non mod linguli , led e- mmm

tiamvniuerli , atque ade vrbes ac prouinci, in clientelam Senato


rumleiplas dederunr. Sic enim gens Marcellorum vrbis Syracularurri
Clientelam,Antonij Bononienlium,ac deinceps alij aliorum prlidium

lulcipicbanr : lic ramen vt quaicunque moricns in Vibe peregrinus poll


Meregea patronus caperet iure applications , leu clientelari. ab iildem
Romanis, qui Gallias coloniarum multitudine illullrauerunt , ius hoc
clientelare, quod ab aduocatis clientibus, aduocatiam 71 appel- 7 Tgfin/m

lamus, originem traxille verilimile eli. At plurimm dillerunt :i clien~ .


tibus ingenuis ipli liberti : tum hoc maxime quod hi liber-tate in lerui

tute'vindicari potert, li aduerlus patronos ingrato 3 animo luille coar- 8 :om


guerentur : clientes ingenui non item. liberti luas operas patrono pr~ "
llare coguntur : clientes ver aduocatos quidem obleruare ac mutua 9 1-9

ollicianon leruiles operas prl'lare tenentur , nec li quid in fraudem ad- www
uocatorum leccrint libertaternamittunt. patroni libertorum bredita

tes delibare 1, ex lege conlueuerant: aduocati'de clientis testimoni,


niliildecerpere pollunt. tametli tam multa lunt clientibus cum .
valallis communia , vt eodem pene iure cenleantur , plurimm ramen
interle diilerunt. nam valallus clomiimm,lummalide obleruare Se .
colcre,elque periclitanti Opern c omnia humaniratis ollicia prllae te Lprzm'nd'

neturzac li domino fraudem lecerir,eilque dignitatem luggillrit , aut


perlideillum eiurrit, aut etiam mdacium 13 obiecerit,eo iplo feudum uiudjfipitwfi:
iure commilli domino adiuclicaturzclienti ver minus ollicio lo, nihil e- lfiiiiiigis'm
Iipi potell. (Mod li vallallus line vlla exceptione fide dederit,li mo
de miiorem domino avnolcat nemincm: non lolm iuratus , led etiam
iniuratus domini eiuldmq; principis imperio tenetur. quo lolutus dici

pote-ll, qutumcunq ue feudo cellei'itzat clientes aduocatorum im


obligtur.Vallallus liue Rex liuc Ptilexfiue quis alius lit, Bailanta-i fr

idem 8c oblequi domino debet, nili l feudo cellerit : cliens ingenuus, iciiiliilvllgwg'

liuePrinceps,liue priuatus ab omni oblequio 8e imperio portioris ad- vlfP"""d


llo qui con

$ di Deniqe @iluminadastmemaeuvin Y* Lmlr


detur, c ante Langobardorum in Italiam incurliones ignoturri : at us
clientelare anti uillimum ell , 8e ante Romuli [ modo Gras
cisilcd etiam tis,Illyricis, Aliaticis, )Egyptiis vlitarillimum l , vt te~ te pfonycnuy.

nues potentiorum vi 6e iniuriis rutiores ellent: tametli nullos agros, g',ffff{,lb"


nulla przcdia haberent, vt valallus qui lele ab oblequio ac lidelitate li
quo
berate
intelligitur
non potell,
eosetiamli
errare ac
rexdecipi
eligatur
qui,ex
autClaris
principe
ctnentariis
adoptetur
loldurios
7 .

aCdcuotos interpretantur vallallos , qui line feudis nulli lunt:tum qud

d_CUOtiaut leruiellent aut parum admodum leruis dillerent, quippe


<?1, fortunas. pro lalute domini conlecrarent . quo nihil ma

g lrruile diciporell :nec cette tantm principi fummo debetur. O`u_


Omnia co pertinent, vt plane percipiatur, quid qutm que ipterlit inter

'

68

LIBER

PRIMVS

ius clientelare, patronatus,ac feudale, qu plerfque propter fimilitu-l


? dinem confufa videmus. Yafallus domino dat fidem,nec accipitlszcliens
r-dsffudofflm dat lidem, accipitquevieiffim: vtrique ramen vtrifque mutuis ofliciis
i

l
i
l

,liiiicfiiill'l'lm- obliganturzfed inferiores fuperioribus obfequia debent,neque illis mu

tua debentur. Illud etiam vtrifque commune , quod actus legitimi ac


folennes mutu obligationis ab vtrifque dantur 8: accipiuntut :dquc
potilimum li princeps alium principem percuflis foederibus in cliente
lam aceipit : idque renouaturalterutroprincipe mortuo. nam ius clien

telare non pertinet ad hredes nifl fdere id comprehenfu m fuerit: 8:


vtcque caueatur, nihilominus alterutro principe mortuo fuccelforem
ais legitimis clientelam profiteri,ac fdera renouare necele . Sed
vt clientelare ius inter principes magis perfpieuum lit, dilferamus illud,
num princeps,quife alterius clientel fubiecit , alieno imperio fubditus
videatur? cette quidem li alteti parere iure vel iniuria necelfe habet,iura
niaiellatis ac fumma: poteftatis amifit. quid autem principis maieftate
indignius aut abietius , quam fefe in alterius tutelam 8: clientelam
dare ac fuperiorem conl-iteri? Nam clientela inter fummos principes a
liud nihil elhqum fderata confoeiatio, qua quidem alter alterius ma
ieftatem obferuare ten etur,vt ab iniuria potentiorum tutior elle pollit.

Pit etiam interd fine fondere ac focietate,cum fcilprinceps holti metu


alterius lines ingredi cogitur , quem liholtes perlequantur, non fit ho
\ 1, fed illius captiuus,in cuius lines fe recepit: vt iudicat iis, qui C
regibus Gallorum 8: Hifpanorum ad pacis ationes eonuenerantan
no M.D.Lv. cum Hifpani quidam metu noltti exercitus in fines imperij
Anglici eualilfenncapti nihilominus 8: effent noltris. Cancel
larius Anglorum negabata Frcis iure capi potuilfe. Nam quod dicifo

let, vnicuique feras aut holtes in agro { laceffere,ac fu gientes in focio


rum agros perfequi licere hanc habet exceptionem ,nifl fociiagrorum
domini prohibeant.Fiigam enim Hifpanorum interceperat Prfes Ca
leliorum, 8: in fuam tutelam ad fe fu gien tes e'xcepilfe dicebatur,tametfi
Francis abduti . Sed aliena: maieftati fubditus , eliens alterius li
ne fui principis allenfione fieri non potelt: vt po'ftea dicemus. prius ta
men propofitam quaefltionem definire placet, mim fcilicet princeps qui D
fe clientem alterius rofitetur iura fu maieftatis amittat ,vt alteri con

cedat :ita quid'em perfque videtur , ego ver aliter fentio , maieltatem
ya '- retinere fuarn. idque Proculus refponfo lingulari19 deliniens, Non du
20 : bito,inqu1t,quin fderati,e liberi nobis externi non (imm: neque inter
iiiililriisslcfl nos atque eos pollliminium elfe. Etenim quid inter nos atque eos
'
liminio opus eli? cum 8: illi apud nos 8: libertatem fuam 8: dominium
rerum fuarum :eque atque apud fe retineant , 8: eadem nobis apud eos
eoutingant? Liber aut populus is,qui nullius alterius poteftati fub
ietus elifiue is fderatus efiJiue quo fderein amieitiam venitzfiuc
fdere com prehenfu m vt is populus altetius populi comiter maie

? Harem conferuaret". 1 adiicitur,vt intelligatur alterum popu


_lum fuperiorem elfe ,non vt intelligatur alterum non elfe libetum . Et
/

quemad

-.

e,

(111011105 inrelligimus liberos elle, etiamli ne


autoritaremeque dignitateineque. nobis pares ( C

eos qui maieliatemnolhfcomiter conleruare debt, liberos elle intel


ligend ell. His 'aut yverbi's ,qu fderibus inferebantiit , lcilicet :game
: resa-'A gcoN stava niemonliginilicatur linelraudepvt qui-

____

__

im interpretanrur,'led ea'm vim habentiin quit Tullius,vt lit alter po.- :Lqlffugu
ulusiin inferior:quod deinceps capite poillremo libri quarti co- n"

'

piole 111. Ceteri qui nec fiibcliti luntmec locij:aut lociorum lun;
( 110115,11111: quos omnes peregrinor appellatione co rrr-.-

_ _ _

pleitotNam f_ocij fociorummolri locijnon liinrt'qui ramen in feeder- 'gcltfgffl


B ribuslanciendis excipiuntiirthhtorum ciuitates cum Helii etiisfantia

quofdete : in fcederibus,q.u cum Heluetiis perculla fu'reati'


no uuitxi. dilett excipiunturzqui tandem quo fordere 8: iildfernle
ibus cum Heluetiisin Francorum [ M_.'m.. : ;
lienim thti cfociati fulllentquis iegibiis eo feed-ere quod cum mig

noribllSHeluetior ciuiratibus'petculleriit annoia. cc 1: cv 11 Lie-lele;


petiorum ramen im periisparere cogebantur, li decreta res in cons;

uentu Heluetiarutn ciuitaturn . quod cm indigne ferrent 'Rhetorum


populi locietatem dirimere cogitabarit ,_ nili 'legatus Fran corum Vrent
compoluillet.
Id clam
tentabatur
C_irolo
v. Imperatore,
aureo '
rum vndecim millium
largitione
inprincipes
ciuitatum
eflula, qui-mar
icllatisacculati, 8: qullione adm ota cfelli,decem aureorum millium
muli nomine lilco clepdere dinati liint: vt quidem ex cmentariis l''f
gati Francorum ad Heluerios didicimus. Iildem Francorum 8: Ide-lue?

tiorum lderibus excepti lunt Geneuates, qui cu m _Bernatibus loci'etaf'


tem coierunt anno if D. 1:1: v t 1.111 annos x.deinde fder'a'renoiirii
anno uur.. Vt autem locietatifi omni nulla Hrmior ac abilior ell, ea

qut lempiterna eli` 8: eold boles, eold etiam amicoshabet fine'vlsy<


lius exceptionezlic etizim nulla infirmior ac debiliorquam que verfatui:

in loloiure commerciorum 8: holpitiquuzie tametlr 'iuris gentium' elle


videanturprohiberi ramen a principibus leepevidernus, ne _aut ciu'es re-f

runiinuetamm copia ad _luxum abutantur , aut eueiftarum inbpia-pre

x mamut. Itaque videmus iu ra commerciorum _lingularibus patis popu-l


lotumac principum eonuentis contineriscuiulinodi ea quie regi.

bus Francorum tributa limi Balticis ciuitatibus,quas ipli Olietlanps ap


pellant: 8: ea qua: Mediolanenlibus cum Heluetiis contrata lunt', ui,
vbus leilieet tritici modus 8: llimatio,qu Mediolanles Heluetiis perf
mittunt comprelilh eltzqu }: legati Francorum abrumpere liepil;

11 lunt,proptere quod Heliietij Mediolanosfrancortim ho


lles inlellare,_aut agi-os popularinollent, ne frumentatio rohiberetur:
@qlldcm Mediolani Praeles fecillet anno n.134.. pari'i ab 'uit quin Hel.:
_uetij cum Mediolanis locietatem coitent , aut cert i'ntr fderatos qui
neutri lmit,exci erentiir.Huius autem fderis ea vis , qui eo fdeei
PC_fKCiPiunturrderatoeum captiui lieti non pollintzcum ramen pete
flfiiefitinili _holesnonellentiure capientium lieten: t lic enim Ponte
`1|

i, _

70

LiERrRi-'Mvs

. ponius ad ( MutiumlcribitzNam li cum gentealiqua-,inquit


c '

neque amicitiam, 'neque hofpiti , neque 'lid'ufs ; eaulafa'tum

habemus,
hi holles quidem n on (unt. quod'autem'a'deos ex ;
uenitillorum lit: 8c liber homo noliet .abfei's Ycaptiis lit {eiuus eotuml.

idenique eli Se l1 ab illis ad nos aliquid perueniat;h'c' Sed e'o iure


_
nunc non vtimut,propter earn, quhominitum hominenteted'it' hui
:ngfgg c manitatis rationem. Holii aut appellatione veniuntij',quifus~inos1,
aut qui nobis public denunciarunt, aut line denunciatione bellun'i in;

tule-runt : cteti prdones aut pirat iudicautut-, quibuseum nulla


{f_'llffsja iuris locietas aut communicatio intercedere *6 debet. Etat etiam Olim
`

apud Gtcos patio,qua'ius peti poterat in aliena ciui`tate,_vt in Grieco*

171tudDm~ rum 17libtislegimus: fed tandem Omnium populotum lumma conlpi


ratione obtinuit, vt peregrinisq; ac ciuibus ius diceretur. In omni- au*

rem fdere, leu aionefeu lponlione iuta maieliatis cuique principi


populve Calua liiit Opottet: aut alterum in'altetius poteliatem ac'fideni

venire,vtla:pe tenues potentiorum Opibus c atmis leges accipere I


guntut: quod in locietate qu :equo fdete _contrahitut folet,
in quatenuiflim quzeque ciuitates cum potentillimis regibusacpo
pulis aequo iure foederum exquantut: nec pottiorum maiellatenrOb-Q
leruare,nec loco cedere tentur: vt in eo ldere,quod Reges Iletlatum
cum ciuitate Thebanorum coi'erunt*s . Perfarum enim im eria iifdem
pen' linibus qliibus Solis curfus , ab Hellefponto lciliceta intimos vf~ C
` que Indire recellus liniebanturxiuitatem ver Thebanot angulia

nia vt ager Boeoti continebat: vtrique ramen :equo fordere in IOcieta

19 LnOn dubito.

duptinis.

tem venerunt. At ctn diximus in fdere priores obferuari ab iis, qui.


bulcum amicitiam inieru nt : non e pertinet,vt in fdete tantum prio*
res fcribantut: led etiam vt in fderatorum ciuitate 8e in omni confellu
primas fedes Obtineant,c fderatos antecedantzqui li arquo fdere fo
ciare'ntur, in fderatoru'm ciuitate loco cederent. quum ell enim

qiiemque domi lii principem locum Obtinere.lleluetij quidem antea


cum principe iAillobrogum lociati erant,ilque .inter fdetatos ptimus
etat: contrata ver cum rege Ludouico xi. locietate,regern tum pto

ptet tegiam maiellatem, tum etiam proptet penliones annuas foedera- D


totum -ptincipem pronuncitunt : cum ramen omnes quo' fdere' le-v
eum ipli coniugatent-ur. Cut ergo (.dicat aliquis) peregrinorum loco ha

bentur , qui nobilcum fdete Omnium atiillimo conlociati fu nt , qui


nobilcum eoldem habent holles, eoldem amicos, qui legibus ac mori

busfiildem vtuntur,eoldem~limul habent conuentus?lic enim conlocia


{ Heluetij'. non facit ta'men illa necellitudinis 8e amicitfiae fu mma
conloeiatio , vtv ciueslint omnes Omnium: quod li non ciuesgpere

gtinos elle aufer peregrinorum iure cenfeti neceile eli.` Nam Latini
] ,fdete cum Romanis focietatem coi'e
rant;,hepropterea Latini rimam. omic'iuitat elle contende
3 liuiuslm btimn'oratione ,3B per legatos habitain Senatu Romanorf `Si locietas,

(dimitir iutisellr, li { exercitus illis eli qu Oduplieent

vites

Da_.iteiivtica

7,

#sites fuas,cur non omnia quantuni-bi pars viri,vbi8c imperij pars ell.
'Iidcm paulo / populum, vnam Rempublicam fieri quum

eli. Tum Conful Romantisudi Iuppiterlic fcelera,pcrcgrin os Con

fules, 8: peregrinum Senatutn` iu tuo templo cc. 'Latiniqu-erebantur fe


.magiliratibus 8: impetiis,`quibus Romani ciues fruebantur, arceri; At
Conful peregrinos appellat, qui omnium arCtilIimo locietatis
'cum Romanis itatopulatifuerant,vt vnac eadem Omnium ciuitas elle

videretur. At ne muicipes quidem cines fuilie docet Eelius,cu'nisver


.ba delcribere placer, Municipium,inquit,id genus homindicituiiqui
cm Romam veuillent, neque ciues Romani effent, participes> ramen
fuerunt Omnium rerum admunus lirngendum vn cum Romanis ciui

bus prtcrq uam de lufiragio fenendomut magiliratu capido: fue


runt Fdani,Pormiani,Cumani,Aeerrani,Lanunini. Tulculanitquipoll:

aliquot annos ciues Romani elfei'funt. Aho modo id gcn'ushomin


_dicitur,quorum ciuitas vniuerfa inciuitatemRomanam venir,vt Atrci

ni,Cerites, Anagnini.Tertio deliniuntur ijqui ad ciuitatem Romanam

ita venerunt,vtmunicipia client ( cuifque ciuitatis coloni , vt .Ti- '

burtcs, Prnellini, Pilani, Arpinates,Nolani, Bononienles,Placentini,

Sutrini,LucieS. Video aul qumplurimos in eo errore verfari,vt Hel


' uctiorum vnam purent 8: eandem elle ciuitatxm tam st_edecim Re

,fpublic Afinibus 8c imperio diuilie lint. Antea quidem Omnium vnafuit


imperijGermanici prouincia, qu ab Imperatori; vicario regeb'atn'r.
Principes defecfionis fure Suitenfcs, Vrani, Vnderualdi,quianno if;

.. v. fdus fanillimum percullcrunt: ac primo capite cau-erunt,


ne quis imperi principis vllius a'dmittetet.Dcinde anno .; x xx ii.
Lucerna in locietatem venitzaliquanto poli ,id ell: anno M. cc. i. i. Ti

gurini locietatis fdere coniunti funt :anno fequcnti Tugieiilcs,Br-


nates,acBiennenfes. Policladcm gmpachi;1m nobilitate Heluetiorum

plebeis fufa ac prolirata,quod Eitt> memorant anno c c Lxxit-i.


Solodorcnfes 8: Glarenfes vn cum luperioribus,qui fdcra renou'abit
in amicitiam venerun't. Balilca tandaccellit anno M n .i .vn cum Scha
fulianis : quos proxim lecutifunt Abbaticellani ac Friburgenles anno

D M.n.xiii. Ad hzec Heluetioi-um oppida accellit cnobiarcha Sangal


Itis,tum Mululiini 8: Rotuillenfcs lub annum circitet . D. xv. polite

in Valelij anno n. xx v i i .quo ananneu-ates-,qui lele in libertatem.


vindicranternatibus fcedete coniunti funt.quorum mnium focie

tates ac foedera ad me delata lunt concello CtuciairifPr'an'corum apud i


Heluetios legati. quibusintelligitur iginti Relpublicas linibus 8:
imperio diuilas ,aequo fdere in locietatem 8: amicitiai'n conuenille:

legibus rumen 8: conditionibus diucrlisBernates enim VranorumsSui

tenliumx Vnderualdenlium opes 8: auxilia aduo'cate polfunt: vtlTif


gurini ac Bernates leiplos vciliim euocant let ab Lucetnatibus e'u'ocan

tur quinque priores,ex quibus Suitenlsyranit Vn'drualdenlesom'*

nium conliquentium auxiliis 8: ' bello lacelIiti fue'tintgadiu '


immuni/anis tam eti expaulis. Omniumiauterni-Ieluetiorum conutus

72.

PRIMVs

feorfum Rhtis, Geneuatibus 8: Valefiis cogu mur fingulis annis ;


~ qu . legatis ciuitatum maxima parte decreta funt , omnes teneur. Ha
bent aut finguli iura maieftatis,fuos inqu magifiratus,rarium,agru rn
fuis finibus diuifum, fiemmata,tefferam, nomen, numifmata, figillum,
11111611, leges,mores,c infiituta fe inuicem diuifa. Si vnius ci
uitatis opibus carrnis Hnesagrorum propagati fint, id propri ell; eius

ciuitatis,cuius au fpiciis partaefl: vitoria: vt quidem iudicauit lfrcifcus \


1. rex Prancorum arbiter ab Heluetiis acceptus . Nam @equates ent quo

in libertatem feipfos vindicrunt, quadraginta circiter oppEimperio


domefiico adiecerunt, quibus imperant exercitus, tributa, legeszin qua:
ramen cteri nullum ius babent. qiiinetiam Bafilienfes, cm anno .
1. x.quinquaginta aureorum millia regi Fran corurn mutuo dediffentfi`
_deiuffores acccpetunt Solodurenfes. Cmoniaut prfeiuras nouem
`comrnunibus Omnium auxiliis in deditionern acceperuntfingul ciui
rates
viciffim prtorem
ad ius dicendu'm
fua i
cuiqueHelueti
ciuitatimittere
iura 8:confueuerunt
obfequia tribuantur
. Badenfe,vt
etiam

oppidum vbi c_onuentusannui cogtur ,commune eft 0610 ciuitatum,


quae poll vitoriam Sem pachiam fimul coalu ert. Satis etiam omnibus
perfuafum efi,opinor,non vnam Omnium effe religionem: nec dubium
armis ac ferro iampridem decernere concupierint.id quod Ponti-aiya

ex Romanus per legatos efiicere conatus eft , 8: confetares effet,


nifi fapientifiimis regum noflrorum confiliis reuocarentur : tum pro C

{ mutuam erga focios necefiitudinem,tum etiam qud ab eorum fa


ute ac tranquillitate fecuritas Francorum quodammod pendere vi
deatur ._ Ac cert vnaomnium Refpublica plerifque videri poffit,
' prere quod decreta in comitiis communibus communi confenfione '
probata,omnes tentzvt quidem fatis intellet eil: eo,quod 'feptem
_ciuitatum legatis decretum ef`t anno .1.1.1111. quo tern ore,cni Pr
tores earum ciuitatum qua: antiquam religione acerrime tuentur,com~

munes prfeturasiureiurando adigerent, ne religionum ritus'veteres


innouarent: qua religionis fpecie,communes fubditi carceribus ac fu

pliciorum metu Roman religionis Prtoribus catholicis vrgebtur',


.iiifi ciuitates nouge religionis intercefliffent: 8: quidem res ad vim 8: D

arma prolapfura videbatur,nifi legati Francorum diffidia compofuifl


fent,ea lege vtataiurifiurandicommunibus fubditis extorta refcin
derentur, 8: vt commun es fubditi nouam religioncm ctra fdus fufl
'geptam eiura-re cogerentur- , fi maxima pars ciuitatum Heluetiarum ita
decreuiffet. Ad banc pacis ationem magnum attulerunt adiumentum

~_larenfes tumbbaticellani communes focij , qui vtramque religionem


fiafcipiunt ac probant . Ex quo eficitur, vt quod maxima pars fociarum

giuitatum_decreuetinfingulos teneat. At ne focietatem quidem,aut


ungut ami'Citiram'umfvll principe contrahere fociis licet, 11111 11
141111; aniiim., confenfurncim c'iuitates Heluetiorum,qu nouam
.teligignernpmbiiruntdietatem um Philippo Hefforum principe, 8:

'coiffeur-.fab ca fuciis expofiulantibus difcedere


"

coati

nrJ REPVBLICA:

7,

coac'ii liint. Et qui Romanam religionem colunt locietatem cum Au'


fir-,reis contratam delerere coati lunt.Ac tametli cum Iio 1111. Poiiti=
lice maxfoedus religionistuend caula perculliflent, id ramen quan

tumuis a pontificibus praemiis propolitis pollicerentur,renouare ramen

noluerunt. Cum autemageretur de fderibus cum Ifrancileo 1. rege


Francoru m lanciendis,diutiflime intercellerunt ciuitates Helu etiorum,

qunouareligione non ita pridem imbutae fuerant , Zuinglij theOlo 1 Mlji'f?


acerrimis concionibus perluali qui peregrinis principibus militare
elle contendebatzac tant profecir, vt l`ui non aliter quam amiciti cau;
la l`Ocietatem cum rege nollrocoirent. Renouatis autem cum I_-Ienrico

11. fderibus,Bafilienles c Schaliuliani cum ciuitatibus catholicis non


tantum ad amicitiam led etiam ad auxiliares exercitus cum Francis lele
adixerunt:Tigu 11111 ramen ac Bernates luos,indit?ta capitali pna, regi
Prancorum mererivetuerunt,anno M.n.i.ii 11. At ciuitas Vnderualden

lium
Cardinali
Tridentino
exercitum
fubditos
ab exerci
tu reuocauit,
capitis
ac bon oru
m pro conleribente
Olita pna li quis
alteri,quam
re
gi Francoru m militaret .
ufr certi ima lum argumenta tot elle apud
Heluetios Refpublicas,quot ciuitates.Ita quoque t_r_es Rhtorum ciui-

1:1153, qu quinquaginta collegiis confiant, diuifa leorlum imperia ,l "112001111:


111011111101.(10115 autem conuentus habent,maxima Rhtorum ci-v "

uitas legatos Oto ac viginti niittere confueuit: fecunda xxiiti.minima


1111. 115 conditionibus, vt ea qupars legatorum maxima decreuerit
de rebus ad vniuerlitatem 6e communes locios pertinentibus , lingulos

teneat . Interdum etiam plebs vniuerla cogitur ad ? 111 republica

grauillima 10111111011:1111:1.13;11111551101 qui vnam ex tribus ciuitatibus


Rempublicam conllari putant. Nam communes conuentus,ager com

munis,holies 8c amicicommunes,rempublicam non eHiciunt eandem:


non etiamli :erarium Omnium idem lit: led fumma imperidiprohibem

dique potellas,qua quque ciuitas 1005 coercere potelt,vt 1110100 dill


fereturzneque enim li plures patresfamilias bonorum Omnium focieta

tem co'e'ant,propterea vnam familiam eflicere pollunt. Id iudicandum


nobis relinquitur de lOciis Italia: ciuitatibus , qu :equo fdere in RO
D manorum locieratem venerant,vr coldem haberent holles tamicos:
lingula: ramen ciuitates fu maiellatisiura tuebantur: vt Amphytio-

num quoque ciuitates leptcm percullis foederibus carteras lere Graeco


rum ciuitates in locietatem pertraxeruntzc cm lingulis annis conuen
10531
bus rationibus
haberent,legati
interiplos
Omnium
comniunibus
lere ciuitatum
decerneretur,ab
e conueniebant,vt
iis,quos
deipli
re 4.

1105 appellabant 33 . 1115 Lacedmonij quinquaginta auri talenta ctngglgi


Thebanis quibus Cad mam eripucrant contra fdus,pendere darn- -16

nati lu ntzc quia Amphytionum decreta contemplerant, duplicata ell


111016121. 110 quoque , crn lacrum Delphorum rarium deripuill

lent, id reflituere Amphytionum decreto iufli fuerunt:led quia decree


to non partierant,agrum Plioclium ApolliniDelphicO iudices lacrum
pronunciarunt. Inde Philippo regi Macedoni libido inceflitvt Pho:

s '

74-

PRins

cenfibusbellum facrum indiceret , 8: eorum oppida popularetur. Hic

videri poffit vniuerfa Grcia vna 8: eadem refpublica , qua: ramen toti
dem pene ref ublicas habuit quot vi'bes, qua: Amphytionum decretis
non aliter ob igari poture , qum pacto conuento , perinde vt in ar
bitros conipromitti folet : at neque Lacclemonij, neque Phocfes Am
phyfionum arbitria receperant : neque ad id inuiti iure cog potcrant:

itaque Amphictionum aduerfus Lacedmonios 8: Phocenfes edita.


templo Delphorum propofita concerpferunt ac lacettunt. Et cum
Lacedmonij Phocenfibus opem prbuiffent , ab Amphytionum
fdere exclufi funt. quo apparet Lacedatmonios prius Arn
phytioniifderibus ac focietate exceptos fuiffe: at quoties inter fe fo- B
cij difcrepant, ad communes focios arbittiu m defertur, etiamfi hoc,f~
deri m prehenfum non fit.Eofdem fer conuentus maiores nollros cx
viiiuerfa Gallia conuocare confueuiffeddque tigrcingentorige Gallo

rum imperatore faum fuiffe fcribit Cfar'f. Ac tametfi Hedui, Car

;4 lib. 6.

nutes,Gergobia Arnenorum,Bellocaflij haberent optimatum imperia,


8: quidem fe inuicem diuifa:ac Bituriges in HeduorumzAuariciin Bi
turigum fide ac ditione effent, nihilominus principum ac ciuitatum in

ter ipfas difiidia Qruidarum decretis ac iudiciis dirimebantur. fi quis


rebus iudicatis parere recufaret,vir facris publicis, aqua, igni,hominuin
comercio execi'adi'i in mod interdicebatur.Diuifa tam imperiafure, '
ac certi cuique ciuitati finesc fua cuiq; maiefias.(&d fi fderat ciui- C
tatesin vnius principis aut plurium optimatum veniant, vna 8:

eadem refpublica cenfetur:quod non facile iudicari potelf. N Achten


rum focietas tribus initio ciuitatibus conftabat , quie aequo fdere iun
gebantur, 8: ei`im eofdem holles , eofdem etiam amicos haberent, falua
ramen etat initio ciuitatis cuiufque maieflas : cm autem afliduisbellis
infeffarentur, ac fpiflim cuentus habere cogertur , legatorum con
iientus tandem perfecit vt in vnam optimatum Rempublicam coi'rent:

ac paulatim Achai totirifque Peloponefi ciuitates omnes in focietatis


foedus pertraherenturzqua` focietas ab Aehis nomen accepit , vt Sui
tenfiu m,quos elu etij veteres appellabant,ab exiguo ehuitenfium
go famam traxit : propterea qud primi,cfo przefide, ab imperio Ger- D
manico defeciffent. Et quemadmodum Achi tyrannorum magill'ri
dicebantur: id quoque nomen fumma cumfua laude adepti funt Sui

tenfes. ( [ populi poll cladem Pytliagororum,qui po


ulares flatus ad paucor imperia detulerant, turbatis rebus ad Aeho
Pol bi'us lib.

f ; in
to.

36 Paufanias in
Achaitis. rrabo
lib.6. Polyblib.
5.1iuiii lib.5i..

rum opes 35 8: fidem confugerunt.Vt autem eX omnibus ciuitatibusea

dem refpublica conliaretur , autor fuit Aratus 3 qui obtinuit vt in fin


gulos annos viius Achorum prtor ci'earetur,penes qu em belli geren'
di imperium effet. Is Achteorum princeps erat , id ell omnium primus
qui comitia cogebat. Et cm antea legatos fingul ciuitates cum man
datis ad conuentus Achorum mitterent, vt ab Heluetiis fieri folet, A
ratus perfecit,vt legatorum ctus dect'l Demiurgos crearet ,quibus de
cernendifumma poteflas effet: cteris ver legatis confulendi tantim
ac e

DE REPVBLICA.
7;
deliberandi. Hc duo capita vnius Reipublic optimatum'confti
>tuendat ptcipua fuerein' quam paulatirn tyrann'orum ac populteslfta:
tus conceffere , partim fponte , partim'vi c armisicoati. Hoftiu'mvero

fpolia non fingulatum ciuitatum fed yorririuii fiebant. Ad extremtrrn, { "


tanta fderatorum conf iratio fuitac tantu's Confenffuswt iifcleml - mw' .

~nis,iifd legibus, ead religione,ead lingua,f`ernine,iifd ; ea


dem difciplina,iifdem moribugiifdem nummis,iifdern menftris,iif`tlem
ponderibus vterentur 37 nec tam finguli fibi,qum omnes orfiniii'm fi- -: f
miles effent. @netia'm Macedonie reges,1_?hilipp`us' inquam> '_vterq'ue,
, Demetrius
in fdusAchorurn
venerunt
, ac Pimto'r
A
Antigonus
chorum creati
funt,falua
ramen inv fu'os im petij
maieftateAt
cmes39

niani compertum haberent Grciam inuitisam fore , yq'uat'rdiu .ftae't'fo`


cietas Achorum, Gallo-Proconfuli in mandatis dederunt, vt miodis'o

mnibus focietatem illam dirim eret, neque id fru'ftr'a tentatum."Nam


pierrequc ciuitates qu'erebantur fderis acqui fpecie imperi fibi adem
pt fuiffe. Inde Ga lus accepta occafione ciuitates defetftion meditan

tes Romanor propofitis opibus acrius infimauit'. @od cum Aramis


intellexiffet, rogationem tulit ad conuentus,vt queftione decreta~ coer
cercntur, qui ab Acborum focietate defcerentztunc plerqueciuita

tesaduerfus Achos rebellrunt, 8c cum Romania f'dus percufferunt.


Sed cm Achis inuita Romanorum poten tia videret'ur , cumil'lis pro

Cfualibertate amicitiam inierunt ea lege ramen vtdeinceps Lace'demo


nijquosabAAchaeorum imperio Romani quodammodo diftraxerant,
in Achorum fide ac ditione effent, nifi de capite ' ac fortunis otnnibus
.Lacedmonij
33, Lacedmonios
quod :i Romanisinter
callidiflimo
commentofatum eft,vtciuis
effetageretur
perpetua
8c Achos
materia ,e neuem
i uw,
diffidiorum ac ciuilium bellorum: nam fi omnino Lacedmonij in A

cliaorum poteftate fuiffent eorum opibus focietatem vulde auxiffent:


filiberos ornnino Lacedmonios Romani effe paterentur,metuendurn

etat ne prifcam virtutem cum { Republica recuperarent. Iifdem arti


bus Romani Atolorum ciuitatcs fe inuiccm difiunxerunt 39 cm 39 ruiming.'
tribus vna Refpublica coaluiffet,qu conuentus annuos cogebat, Sena'- Morqu
D tum creabar,cui vnus- imperator pretat.Nam qu pauciores ciui- .

~tates,e facilius ex omnibus vna refpublica confiatur. Difiicilius enim lfm '.
trescvigintiLyci vrbes vnam ex optimatibus Rempublicam confti- mm'

tuerunt, quibus Lyciarchos imperator annuus creabatur. Illud ramen


propriutn fuit eius reipublic,quod maximarum Vrbium legati triplex Ionim'rwf
fuffragium habure in comitiis,mediocrium duplex , minimarum ve "

-r vnicum,vt : apud Strabonem. At vrbes'tredecim Ionic,duodecim mais fuif.


`l-lcttutite , feptem 8c quadraginta Latinaz arctiffrma'l quidem focietatem u

inierant, ac fpius, non ramen femper, im peratorem , nec nifi belli ge~
rendi caufa creare , : conuentus annuos habere folebant: faluo cuique
tiuitatiiure maiefatisgt apud Heluetios. Roma ipfa Latinorum fde
re'cprelienfa fuit, ac Seruius ipfe Tullius , deinde Tarquinius fup'e'rbus

reges Romanorum Latinis imperatores creati 4 nihil : 4 Dimm*


g

: i

'.76

LIBER PRIMVS

regum maielite ,_aut ciuitatum imperio detrahebatur, qu ominus Refo

115111110 1110 moderarentur. In quo Pleriquc falli Poffunt,


iufmodi ciuitatum cfociationem,;Achorum 8: fEtolorum Reipublb

_ _.

Gme@ '

'co-rifim'tlem elfe arbitrantur. Sed hisnulla Reipublic forma,earum


.

vqua.;no_uimushgie ualfipotefi,prterquam Crmanorum , quam mo~

parchi; Penitus 1115 8: optimaturnRemPublicam effe 1`11010 Pla


nurn fgciemus. Hoc tame' omniurnfo'iarum ciuitatum commune eli,
.

~.

_qqs'dimpcratoremm bellum aduerfusholes getitur, velirl 1111 gulos l

111105111111 facere confueueru nt. Et quemadmodum Ache@


`rum refpublica Macedonia _Rech libi-Duces creauerunt : ira quoque
41 guillib-iv- Latini Romanorum regesutoli Attalum regem~4hs Qermani peregri- B

'

1105 111115 111111111, GulielmumBatrauorumregulum, Hticum,


Lu (limburgum, Alphonfum x.f& Catol v'.'C{lilimeges, quitametli

nvitae: ius necis in 11105 haberent,alienis tam en imperiisrenebtu rznam


'qui belliv Prtor aut imperator creatur in aliena ciuitate, {iatum Reipw
blica: aliena: non murat. lhilippus enim Valefius rex Prancorum legio

fnum eccleliafiicarum- imperator faus ell: , vt videmus in fdere


4* mw-mi 'quod 1610111 4' 1111111 1111111111 Valefium , 8: chnricum Palatinum
.,

comitem,quipoll; Imperator 'ell'. Germanis elctus. Nccita pridcm

li

Friderici Danorum
regis
auunculus
Balticarum
vrbium
im
. Adolphus
1101 ciuitatibus
ditus 11.1
etiam
Veneti,
quoties bellum
gelhiri
funt,l qucmuis potius peregrinum ducem acccrfere , qum einem con-
11111111111. Germanorum vero Imperatores altius quidd fpirant qum
ij quos gnrea diximus: nec 1` belli tantm duces ' Prtores , 1` etiam

_monarchas elle co-ntdunt :quod an 111111111111010:11 Eerdinan'


y dus Imperator Caroli frater,pcr legatos veruit Grombachum 8: coniu

raros,qui ab im Perialifcuria Profcripti erant, hofpitio ab Hcluetiis exci

Pi,quod cm imperare mgis qum rogarc videretur,Heluetij liberi Po


Puli aliquantu m commoti fum. Antca quoque Morletus Mufus Re

gis Francorum apud Heluetios legatus,regem a'dmonuit,Mediolancn


fem Priidem vetuilfe Cardinalem Sedunenfem fui iuris PrinciPem
Helueriorum focium,quo mins cu m Frcis fdus iniret: interdiium
ramen 111111111111 1111115 8: 111 regis nolirifocietatcm venir : quo D
trecentos aureos annu penlionis accepit. Non dubito ego quin Ger
mani principes 1110511 110111111, 111 imperium reuocare conentut.
Hinc illa in omnibus fderibus Heluetiorum , qu cum exteris 11111
.. -. ~.

pibusferiuntur,imperij Germanici exceptio,qu femper tacita quadam

~ ' ~

rationineffe dicitur, 11111 difert 8: cxpreffa claufula. reiicianturimod

Ivt Gerer aduerfus imperatorcm in eo fdere quod Heluerij cum Fran- / .


_cifco rege contraxerunt,anno M.D.xxx .cumuit Guifca regis legatus,cl'~

.que habuit 111 mandatis . Nam aztatc fuperiori Sigifmundus Impertor


Heluetios ad armafcapiendrt aduerfus Fridericiim Auliriacum,contra

`{031111121 111111115 diceret hoc ab ,Heluetiis-imp-erij'Germa


~n__ii mg'ieflati deberizin omnibus autem (105-1111111111 111 perio

..: .. . ~
~

..

-fS-cfif excipi, 1 id quoduverum ei, quantm ad iura maieiatis


_ l

:ittinet:j

attinetmon ramenDE'REPVBLICA.
Heluetios opinotj,mpetio Germanico proptetea te

neti,led Germanorum maiellateml'upcriorem cliteri, atqueadeo Im#


peratorern iplum , qui ell in imperij Germanicilideiac ditione._ 'Nam in
( oto ciuitatum Heluetiat um,Tigurini,Be-rnatcs, Suitenlcs,V n~

derualdi, quod antea imperi) Germanici parte' fecillent, exceperunt im'


} Germanici maiellatemm-e .Germania fraudi eller, qu d feed'u'slam
citent. Nec ita prideiftlffgurini, Lucernates, , Glarenles p'er'lega#
tosad Iierdinandum,quum Augullze conuentus habetet,petieruntivt li

bi priuilegioruin libcrtate vtilrui-liceret. Ac impridem antique lde


re,quod cum imperio Germanico cHeluetiorum ciuitatibus ietum
B ell, cauetur ne cu m exteris p'rincipibns-locietatem Hclu etiis inire liceat,
vtbellum intra lines imperij Germanicigeratur'..Nam ropterea C_aro;

-s
.

lusv. Imperator 4iquellus ell per literas-ad-.Heluetios criptas , antiques n Anse uit?
fdcra cum (- violariab exercitul-Ieluetior, quinon

. dubitarat coniuntis copiis c regeri'ollro,Getmanor agris valtitatem


infette. Nec mult'poll: ab Heluetiis' petiit, vt oenas lumetent de exer
citu, qui in Aullriacos agros inualillet,contra oedus quod inter Aullti
principes 8c Heluetios ell anno . ci. v i i.ac renouatum an
no . quo ( Romanus Pontifex ,Imperium Germanicurn , ac
domusAullria excipiu ntur, penlionis lege dita,qua lingulis Heluetio;
nim ciuitatibus ducenti liorcni in lingulos annos datentur . `Ac rurlus
Carino . 44 renouatum ldus ell. Nam ldusFrancorumcutn
Heluetiis contraturn ell: ad tu endos lociorum lines, non ad cxteros in'

uadendos: que-e ratio facit quominus Heluetij fines Germanorum 8c


Aullri gemis inuadere velin t:n on quia imperij legibus tenetur, quod
lanlis cautum ell; in fderibus Prancorum 8c uetiorum renouan
disanno n_n . quibus cxcluduntur omnes qui nec Germanis lub>
ditilunr,nec lingua Germanica vtuntur. lpillime Carolus v.Impe

Heluetiis petiit, vt :iger Mediolanen lis vn cum regno Neapo

leos,ac Sicilie; lderibus Aullriacis exciperenrur,quod plane reculrunt


Heluetij anno .. i. v.Idem iudicandum nobis relinquitur de Rhoeto
rum ciuitatibus ab imperio Germanorum auullis, quae nec imperij,nec

D lmperatoris editis le teneri latis declarauett,cm ne princip quidern


German,qui ab Imperatore Ptilethtor etat delignatusfcrre

luerint: led _cm inter le tres ciuirates Rhetorum de Pontificis creatione

,_ dillidetent,llcluetij Adillidiorurn,qu:e inter ciuitatesvluboriuntur,ex loe


dere arbitroslele lerentes, Pontilicem cum elle iulletunt,qui eratcol

legio lacerdotum cooptatusc in pollerum Pontilices elle decreuit eos,


quibus Cadotum tribus luflragaretur . Et quoniam de iure lciali,dq,
lderibus dilputatioclb'dubiraripollit an lubditos liccat ldera lecum
iplis c cum exteris iun gere , Iinelui principis venia . Principes quidem
modispmnibus ptouidere lolentnfe id liar, maxime vero cum exteris.

Nam Rex Hilpanorum lu bditis om nibus interdixit. Et cm Ludouicus


Dux_Aureliorum,' is qui Luteticlusclt,multorum calumniis premed

tetue, nihil grauius manibus obiecftum elhqum qud fdus cum


g 3

44 lull) zo."

Linea I'Pitiiivst

Henricho Duce Lancaltri'o clanipercullilfet . Principes ramen Germa

ni hoc fibi licere putant,e fecum,8e':cum exteris Aprinci'pibus fuse falmis


caufafdera
focietat'
coi'te,mod
idfmelirr'iiperij
fiar.) Nam
qu@
aliter
contr ahturiiiullius
funtGermmici'fraude
ynirxfienti. Cum
im
perium-excipiatur,non prolpteteaiexcipitur Imperator,vt quidem,

fed munquam apertiusiinte -etum , quam inffdere,quod Germani


principes cum Ijenricho ti..regeaPrncorum,iChamborti,pno ;
IGermanicituenda percuileruntaduerfus vv.'Irriper'at'or anno
M. n. tu. quo fdere Henricum- regem Hiperiorern a'g'nouerimt , eiu{.

que maiefiatem comiterobferuare fpoponderunt ,ac belli grend du

cem communibus fuffragiis creauetunt. Rex autem Sueco'rum 8:60-


thorum vn cum Marchione Affembetgo, ducibus Brunfuicho, 8:
111 Aurafio,8c comiteAcutimontanozae plerfque Germa
notum ciuitatibus fdus fu Calutis acdignitatistuend caufa inierunt,

anno M.D. tix. quo anno rex Dani,Dux Saxoni,Langrauius ,


duces Bauari, 8: Holfatiz, pontifex Viciburgenfis, 8: Bambergenfis,
Nuremberga,Lubeca,ac plerque item Germanotum eiuitates populi

que cum igifmundo Auguto rege Polonia: contraxerunt. (


Carolusiniuit,
ip e Imperator
focietatem
cum Romanotum
duce Bauati ac
prindelig'naret.
ci `bus ca
tholicis
vt Ferdinandum
fratrem
reg
Paule etiam Franconica focietas contrae'ta cum Auria gente',
duce Bauari,tribus P_rconi pontilicibus , Salilburgenli Archie ifco- C
po,ac ciuitate Nurimbergenli 8: Augtiana. At etiam Ferdinantfus ca

tholicae religionis ergo,amiciti fdus pereullit cum Archiepifcopo Sa

lilburgenliAntea quidem 8: in annos quadraginta focietas,quz _ueui


ca dicebatur, contralra fuerat a ciuitatibus Germani fuperioris, in qua
nihil prter imperium Germanicum exceperunt: nec mult Van'
dalorum ciuitates imperiales Lubeca inquam Hamburgum , Vimara,
Rofoca,Brema,Su cda focietatem fimul coi'erunt,ac belli gerendi cau.

ducem Holfatium creruntdn o'mnibus tamen fderibus excepta iem


er imperij Getmanici maieftas. Sed Dani: nobilitas fdus pro (.

11 Sigifmundo rege Poloni, ac ciuitate Lubeca aduerfus i


pliim Dani regem percuflit :quo maieliat'is crimine baud fcio an gta- D
uius vllum cogitari pollit,fi Daniae rex fu mmam in fuos poteatemha
betet , ac decus regiae maiefiatis tuetetur :qua de re fuus crit, ac toto

iure fciali difputandi locus :prius tam en di iure maieftatis difieren#


dum videtu r.
Miln@

.ef/"w /

`
_

vnr.

'f-f - (/!
.) /4
/
u -

@mmajaaqc'sfiub'fiitat .legibqu (

f poteias, qum -,1: , a .delamai


v
mmm

i 14,11.

. Italifegnoriam , I-chrze'i,12=""J IWL id maius imperium


3 appellant: enim ~rvgaiei'tas , inquit Ijeltus , magnitudine

.l fl

dieta. Rrincipio definienda fuit maieas,quam nec Bhilofophorum nec


I__urifcnniiltomm quifqutt'i'deliniit :qu um ramen nihil ad Reipublcz
. naturam

DE RERVBLI'CA.
79
natutam inielligendutii'maius, aurmagisnecelfarium elfe videatur. Et'a

quoniam fiipetius Rempiblicam defini-uimus-.refkamplurium familia- Mtl/P41


tum ac rerum inter ipfas communium lcum fu :timaI perpetuaque' =pote` p
flare, gubefrnationmxplicandunieli-quid veniat nnm-acperpetu

poteftaris appellatione; I_tpetuamfdiitimus elfe oportete,qiaflieri po#


teltvt vniglutibfveimma in eiues poreltas,neeftanienperpevua tri
buatiir, fe ad'breue tempus ,- cuius decurfu fum'ima poteftateabdican t;
Non igitur fummi principes dici-polfunt, fed potins fummpo're'fia'tis
ac imperij eufiodes , quoad fummusprihcepsopulfifve l'cle

pofirum imperium rdppfcat , vcuius

funt verilfitrii po elforfesv ae-clo-I

B mini, non a iter quam qui res fuas @Qmmodatm velpigiiori, dede'runt': 1-(qui
aut { imperimve' alreii , flue ad Tvcerturn nichicpifiii

tempus , litre recario permiferum,fuipotefiatisiufrifdietinff'qiie'at- 9

bitriacpolf'e oteselfexron defi'nuni.$ie I_urifconfultusiprl'etumAu~ -

gulii exato magifitatu 5depolitu iin-imperium reddere' dixit. . Nec i1nter- ifil'l' qui:
eli . minor mairve poteltas tribuat'ur; aloqui li fumma porca c'fufg
*A ftaslegatolprintipis precario contelfamaiefas diceretur,ea potefiiate v-'
:7..-.: 1
tifuoiure polfaduerisipfum piiiieipem,cuiniliilprter inaneprin-

'

ffii

.i cipis nomrelinqueretu:quinetiarriferuusdomiiioimperar'et: quo nia . -

_`_' _'

hilabfurdius cogitati in omni impetio,magiliratibusaut


l
. priuatis eonrel'fo ? perfona-fmper exeipiaru'rt':vt-qurumcm 311;1351535
C que fi't imperiutri,"q_u_` alteri tribuitur,mins_fratnen litleo',quodiute por-reia-ygm

maeliatisbirferuauitmee vnquam fpoliaru'sI fu mina pore'liarecen- L'I


fetut , 'quin earum quas magifiratibus'cu'ratotibfue -attribuit
cognitionem fufci-pere- fiue anticipatione, fiuelconcurfu,liue etio- :itrfilcggifll:
Catione , omnmque 'potellatem magifltratibus concelfam eripere7, fuo foictlde
iuirai.
7 A exan .in .
iure pofffit. quibus eliicitut nee Ditatorem Romanorum, nec Har- , : ,
Panorau cap. a
molien Lacedmoniorum, necIfymntum Thelfalor, nee trhonf nouum
.

tanclitenfium , nec Florentinotuni cum populari v# ;

terentur, nec eos, qui a noliris hominibus Regentes regni appellantur, ?


nec vllos omnino @_agiflttatus curatorfve , qu ibus fumma potefias- ell,
non ramen perpetua concelfu principis populve tributa,iura maieliatis

D haberesa'e ne illos quidem antiquositatores fummum ius habuilfe,ra


metfi op i L i=. dicebantur,a quibus p_rgpocari non poterat,"c

quotum creationc magiftratus omnes abdicabant'. quoufque rog'a'tio- . in

ne Iunia factata Tribuni plebis popularis libertatis cuflodes, fatifunt, m'


ui ditatore crcato,libet ius intercelfionis habuett: vt fi prouoca'te
tur arliatore, Tribunic'ogetent pleb,apud 'qui de prouocation'ecer
tabatur. Nam Dieatot P--a _ iriu's Pabi . 1. ac Fabius Maira i. Minu
tiu m equitum magiflros,qu od contra mandatum Ditatorum dimieaf

fennegpitis dsamlnruiitiquitamen ex prouocatione,populiiudicio libe- f


tati funt:liceni_m I_.iu'iusg Tum pater Fabij,Tribuno's,inquit,appello 86 9 in. 7;

prouoco ad popularmqui plus quam tua diatura poteft,cui rex Tullus


Holiilius ceilinfliibus verbis plan fit Diatormeq; principe, neqkue

fututtiiiiliilfe , 11' fed cutator,quem no ti

'

Linen

PRIMVs

Gomillarium vocant , nec aliud illi tributum fuilfe, prter curationem


. belli gerdi, aut feditionis fedand,aut Reipub.conliituend,autmagi
`

.l .l

liratuu m creandoru m, aut claui figendi. I_Vlaielas ver nec maiore po


tea'temec legibus vllis, nec tepore definitur. At necemuiri quidem

legum ferdarum, tametli fummam ac legibus lolutam poteliatem ha


berent, 8: magiliratus omnes creatione decemuirorum abdicllent,ius
maieliatis habn re , cm eor imperium legibus du odecim tab ularurn

ad populum romulgatis acciperet : id quod'. curationumomninm

commune e : nam Cmwfiator creatus belli gerendi caula,cm


intra dies quindecim holiium copias fregillet,acbellu m.confecillet,di

tatura liarim abdicauitzSeruiliunBrigcns intra diem otauum.:Manver: B


cus eodem iplo die,quo ditator diius eli. Dicebatur a'utern :
Senatu opulve , nec item magiliratibus, aut rogatione ad po
pulum aut vllis legibus , quai ad magifiratuum creationem 'fernper ne
celfati furunt, fed ab Interre e , qui modo patricio fanguine ortusef

Y
fetzneque enim latis etat nobilem elle Senatorem, qui Ditatorem di
ceret. @od f1 quis obiiciar Srullam in annos r x. Ditatoremlegell.
mus onore' in
publia aac- Valeria dictum elle , reponam illud Qieronis " neque ditaturam, ne
pttis
nobilis que legem,led crudelillimamt rannidem fuilfe,qua ramen q_u_arto poli: 4e
om erat:
humm
anno, qum Ditator fatus e abdicauir, cm fcilicet bellor ciuilium
patribus Stc-

- flammas ciuium fanguine relhnxilfet , lalua Tribunorum plebis inter

er.

i
n' iu _ cellione. tametli uadragelimo poli anno Crefar perpetuam Dita

1 libertatep ebis inualillet, intercellionem ramen Tribunis


plebis reliquitzled cm antea Pom eij lingulari Clulatu Ditaturno
men de republica lublatum ellet,c contra legem Pompeiam Czlar Di
tatorem le lege Seruia creati curalfet , ciuratione principum cfus ellI

in medio Senatu. Sed demus vni pluribfve fummam ac legibus fol-utam


poteliatem extra` intercellionem, aut prouocationem populo dati,

num maieliatis ius habere dicemus? nam is maieliatem habebquipg


Deum
immortalem
, feipfo maiorem
vider neiniierg:
lic tamprecariam
en
non
inelle
in illimaiellatemled
in populci
quo poreliat
habent,vel ad certum tempus, cuius temporis decurlu,imperium depo

nere tenenturmecpopulus lua fe poteliatc exuere cenfetur,etiamli fum- D


mum ac legibus folut imperium vni pluriblve tribuat , idque ad cer

tum tempus,n precarioic vtrque modo,quifummillud imperium


habuit , rerum le geliarum principi populve rationem reddere tene'
tur : prin ceps ver, popullve,in quibus maiefias ineli,rationem rerum

gefiar-u m nemini,prterquam immortali Deo reddere coguntur. (


igitu`rli `l'ummum illud imperium in annowecem vni pluriblve con-N.

cedatur? vt olim apud Arnhenienfes Archoniiusuem etiam Indicem


appellabant, lii mm in republica poteli-aiipreict : non fuit ramen pe
1,1525.tum-Reipublicrnaiellas, cm potins populi curator procuratrve
, _6c rationem imperij geliireddere teneretur . (Eid li lumma illa,

quam-diari, potelias vni pluriblve ea lege in annum tributa fuerir , ne


rationeniirierurri [e geliarum reddere cogatur lic enim Cnidi' in

ingulos

DERPVBLICA.

81

fingulos annos fixag'inta ciues,quos ipfi Amvrnolas vocabt, id eli, o-

(o, hiver.

mni exceptione ac _re rehfione maiores. Non tam fuir in illis imperij

maieflas , cm depo itumimperiumanno vertte populo reftituere te


nercntur : hunc igitur magiftratum quidem fumm, ac potefiatem ina#

ximam appellate poffutnus, principem fummum non poffumusmam

alter dominus,alter fubditus elhalter poffeffor " proprietarius im'pe- fall-Llclilfff

filiallfsccimperij poffcffor, nec dominus dici potefiled cufios. Idem mgm indici-l:
nobis iudic'anduinefi deiis , quos Franci Regentes regni a pellanr, qui 'ufiiiiiiiiiaciii va. est.

vel ob infamiade furorem,vel _abfentiam regis crearifolbnt, firie co-

rum nomine,manii,ae figillo,|eges, , referipta, iuffa deniq; omnia


fanciantut `( vt quidem fichar more maiorum , ante legem Carolilie;
gis Francorum) fiue regia figillanomenque regium legibus ac manda
tis'proponanturmihil _enim,aiit parum admodum inter vttunque inter-
vcft,ci`iiriquae;`i prgcuratore gerrur, probante domino, ab" ipfo domino

gerividetur.
Tpheobaldullefenfium
At rectores
comes,
illi regij
is qui
acregni
bonusprocuratoresfuntzfic
vfurpatur , feipfum regni
en'irri iwfsatrcnnqc

Iprocuratorem voeabarliare cm quid procu ratorio nomine - :


tur,extra regis,aut domini appellationem,non procuratoris aut curato

ris Rei ubliczc ,fed regis ipfius efi mandatum.Sic enim Senat'us Medio
lanenfi ac Ilpoliranus abfente rege i_I_ifpanorum omnia euin fumma

Potefiat'e regio nomine iubet ac vetar: id enim QatglilCfarisconfii


tutionecauetur his verbis conceptazSenarus _hiediglanenfis poteftatem'
habeat conftituriones Princi is confirmandi,infrmandi, tollcndi, dif
penfandiconrra ftatura, habi irariones,prrogationes , refliruri'ones fa
ciendi . A Senaru ne prouocari poflir cc. 8c quicquid facier ,pai-em'

vim habeat vt fiprincipe fatum ac decretum effet: non ramen pofii

delictorum veniam tribuerc ,aurliteras faluiconduttus, reis criminurn"


' dare. Hate prope infinita poteflas Senatui Mediolanfi ac Illeapolitano
~

lege data,non tam regis Hifpani maieficatem, quam laborem, cu ras, fol
licitudinem minuere videtur : eiufmodi ramen efi: qu facil reuocari

'

poffit. ( fi tanta poteftasdegato regis aut prfidi quandiu vixerir '


p principe fruenda permirtaturm in eo maiefiatern ineffe dicemus,cm`

D fu mma fit ac perpetua poteflas tributa? alioqui fi perpetuam interprete


ur potefiatem qua: nullum fit exitum habitura, nulla fit,prterquam'
inIpopulari t } flatufutura maieftas , propterea quod immor#

ta is efl: populus, nifi [ fimul delearur: aut'fi perpetuum interpre


ternur de regibus 8c eorum irpe futura, non effet maieflas in illis regi

bus
quifuffragiis populi crerur. Si magiftratus annuus,aut qui tern
pore 'definirum haber imperium,is quidem extra tempus,aut fponte fu-v
pcrioris , aut per vim imperium retinet: fi vi retin'et imperium, tyrannis
meinen
eff: tametfi
mbir,tarnerfi
tyranni quoquemaiefias
contra leg id fit,poffeffio
, quiviolter
ramen 4poffeffioni
efi,quod fialievo- ai-rfmf
_
luntte fuperioris fummum imperium in magifiratu contin uatur , non

ramen proprerea maiefiarem illi rribuemus,cum nihil habeat nifi preca

rio:quiauteni precariohabermec dominus poffeffor. Quz enim


1,.;

'

82.
.. t

LIRER'PRIMVS

tanta fuit vnquam vll'ius magiltratus poll principern , quanta fuit {upe

rioribus annis I_-Inrico ri. Andium du ci potellas a C_Iarolo i' x, fratre tri
buta? fuir enim lu mma 8c quidem perpetua , line vlla regalispotellatis
exceptione: non ramen lu mma fuit cum legatu's fui principis diceretur:
fubieta vulgari claiifula, @von n vi DE i v it , q'u precari imperium

.af7.461111

fatis lignicar. Legati ver potelias,que ac magiftratuum Omnium


principe prlente penitus euanelcit". (Mid li populus alicuilummam

perpetumqu e,quoad vixerit,pOteftatem~ deder-it? lubliflomam li pote


{tas illa legibus l`Oluta line magillfratu s, aut legati, aut~retoris,curatorf
ve appellatione,nec precarie data fit,pro'fe`tiura .eidem concella fuifl

le conlitendum erit : quia populus lua le lpOnte'imperingOliauit, vt al-


teri Omnia iura maiellatis line cditione donaret , perin e vt li quis pu~

ra donatione rei lux dominium ac poflellionem tradidillet': tune enim


gonlcgih perfeta donatio,cditiones nullas capit 5. Ad hun'c moduni de fummo
morirse.
principe lex ab iurilconlulto regia dicirur lata fuille,cm populus et
1N EVM Yconfrvm'r . lSecl li populus Omne
fuum imperium cuiquam tribuat quoad vixerit , idlq; cum magilli'atus,

aut curatoris, aut legati appellatione , huicneque ius maieftatismeque


prin cipis fummi appellatio congruit, led magillrarus aut procuratoris.
Et quemadmodum magillratus qui legato iurilditionem ita manda
uir , vtnihilomnino retinere auragere videatur, non ramen in legato

Lerocikgolr; imperandi prohibendique poteftas,aut legis ? inefl , led in ipfo

gutierroiuae magiflratu. qucl f1 prter mandatum quid agar impertve, nihi agi
;hl'ff'sling tur, nili ratum habeat qui madauit. neque ramen ratihabitio magiflra
im
tus in rebus grauioribus qua: ad iurifditionem pertinent retrotrahitur,
vt principis cuius fu mma ell in Republica poteflas. Na quicquid alla:
ro O v. Delphinate Francorum i'egnicuratore gelium eli abfente patre,

qui captiuus in Angliam abdutus erat, crn poltliminio pater rediiflet


ratum habuit legitimis ac lolennibus aclis.S_iue igitur curationis in mo
d, liue iure magillratus aliena potellate quis vtatur, liue ad breue tern
pus,liuein perpetuum ,is maiellatem non haber, etiamlicuratorioin

lirumento rectoris, aut legati, appellatio non contineatur: non etiamli


patri moribus ,aut inltitutis, aut lege , potel'tas illa delertur: vt apud D
1_7 negentien, Scotos antiqua lege 7 , regni curatio ad proximum quque regis pupil
n " li,aut qui minor ellet annis viginti quinque, deferebatur,iis'conditioni

bus, vt Omnia regio nomine gererentur : qu lex olim abrogatal fuit,nc


periculumpupillo Re icrearetur a 'propinquis afle'tantibus regnum,

Acuiusv caula^,_(_2_`l`ar lceleratum elle licere putabat. Caetera delinitionis


propolitrmembraperfequamur : diximus potellatem legibus folutam
congruere maiellati. Nam populus fummum perpetuiimq; imperium,

51m-meines ,ac v'itat,necilqiie poteliatem,legibus Omnibus lolutam, vni ex


' Poldi@

ciuibus; tribuere poteli , _vt quemcunque volet imperij luccellorem-de

ligna'repollint quemadmodumflu quifque rei moderator 8c arbiter,


is iFun-a2ac- Pure-iinnarepotefhnonalia quam-liberalitatis lubieta caufa, qu qud
iffju imbiira'Cana :fbi/.titullampollea conditionem capiat,verapropriqu e
`

acceptio

or.

REPVBLICA.

s;

CCFH-011, dOUOappellaturmxterae donationes quibus innexa 9


imp exaque alia caula, conditione, donationes non 2 fum: licquoque, zo ima

lummum imperi conditione aliqua,vel lege datum,liimmum non ,


neclegibus lolutumznili lex aut conditio maiellati dita diuinis, aut na

tura legibus lit comprehenfa,vt` li tin Rege Tarrarorum initiandoznam ; ;

mortuo principe,populus vnum ex liliis optar, aut qui fratris lilius lit,ac "mmm"
lublimem , aureo folio inlidere iubet : deinde Carmine folcnni maiori
bus accepto, pontifex, ad regem Oratione conuerfa , Nos, inquit, abs te

petimus ac iubemus vt imperes : Tum rex, @andoquidem ,inquit,im


perare me vultis,omiiiamea iulla vos diligenter exequi necelle vt
quemcunque occidi mandaiiero, hunc eodem momento necari : lu me
mmque'terum Omnium potellatem, arbitrio meo committi. Ad lic

populusclara voce relpondet,elo. Rexiterum,mea vox,inquit,pro fe


cure,pro gladio futura : ad hunc fermonem populus vniuerfus ap
laudit. Hisita ellis,de fublimi fede Rex dimouetur,acvilillimae tabu
:

lluperpolitusumi conliituitur, ad qucm Pontifex orationem con


uertens, Sulpice caelum,inquit, ac Deum prpotentem vniuerlitatis re

gem agnolce: nam fi iull imperaueris, omnia ex animi tui {


lequtre : lin muneris olliciique tui obliuifcare , prceps ex alto ac luin

ini loco deiettus, regali potellate ac bonis omnibus ita fpoliabere,vt ne


tabula quidem
hc,cui
itarenunciatur/.
conceptis,in
Clublim
attollitur,
8 abinfideasaibi
vniurfo poreliiiquatur.Verbis
pulo Tattarorum rex

'I

Hactanta potellas a populo regi tributa , ab omni conditione libera, 8


planlegibus foluta dici potell,quia nihil am plius habet,quam quod di
uinis,ac natur legibus imperatur,ac prohibeturlnterdum etiam confi
mills ratio ac forma in revibus
initiandis
c conferuandis
adhibetur,
ta

. .
. .
.
.

mtrliiure fuccellionis potellatem adipilcantur . Nihil ramen abiectius

l
Carinthiorunl

mcmini, uam uod in Carinthigrumducr initiando lierilfolitum acce


pimms. Extat adliuc non procul ab vrbe Yiti in prato marmoreus lapis, ,ingr/w

quent confcendit rullicus horno ad qu em fuccellorio iure delata pote


.

llasell: Sicmediusinterbouematrum,t equammacle tabelcentemrtf.'

.Kalf

g I

farm

'

conllitutus, circun llante populo, clucem nouum palloris habitu vililliwa'


D cum principibus, ac purpuratis magillratibus venientem con
lpicatus, Sclauonicalingua lic alloquitur, ( hic, incellu Se comitatu

tam fuperlO gloriatur2hic populus,noller,inquit,princeps:ad haze rulli


cus, An , inquit,iudex? an de patria: falute lollicitus? an liberce condi
tionis homo? an eo dignus honore? an religionis cultor? Ell,iriquit, po
pulus, ac deinceps erit:tum rullicus leui cola ho ducis ore verberato, ab

Omnibus muneribus vacationem ha et : poliea princeps lapidem con-~


fcendit,8c gladium manu vibrans, populo fe intuenti, virumbonum, ac
iullum fore pollicetur: tum eo palloris habitu lacra facit: lacris autem,
rit ac more lolni peratis,lpeciem illam palioris exuit,ac principis ha

bituni induens, rurlus lapidem conlcendit,lidmque vallallis accipit.


Olim quidemarinthia: dux,ImperatOris venator maximus dicebatu
Carint ia ver , cum imperio Germania: {lconfufa , _Venatoris max_irni u inne rm;

34

Linea rners

munus , 8: inaugurandi forma vetus obloleuit: 'Qarinthia ver , ,


Croatia,Cilia,TirOlia,cum K_ullriaca ditione coniunta: lunt.

ua: au

Ef ? tem de regibusragonum initiandis rraduntur iampridem exoleueri'it:

" lic autem accepimus lieti conlueuiilezPrtor maximus Aragon,quem


Iullitiam manInam appellt,regem lic allatur: Nos, qui nec virtute infe
rioresc potellate luperiores teiplo lu mus, _regem tecreamus , his con

ditionibus legibl ue,vt vnus aliquis plus habeat quam tu poteltatis


imperij. In quo fal it is, qui leribit regem populo creatum: Nam San:
tins magnus Taraconli regno Mauros poll annum leptingentelim, 7d
qum Hilpaniam citeriore m inualerant fugauirxicdeinceps eius polle
ri vtriulque lexus,regnum illud luccellorio iure habuerunt. quneriam B

l - Petrus Belluga,qui de regno Taraconli accurate lcriplirmegar crean- r


15:22:12. - di regis populo ius cpetere nili regia gente penitus extinta. Illud item

nouum 8: plane ablurd'um, vt populi cuentus rege fuperiores fuerint,


13 Ifi"fl cum ipleBelluga3 conliteatur, nec conuocari populi conuentus,nec
ci.&extremo.ex
moli conuocatos iniullu regis abire poile . Illud etiam ablurdius Y, quod hc
clerieo violatore

. .

Pac., infanta Orario habereturaPrtorc ad cum, qui iure luccellorio regnum ade~

iigiliiillicrgl ptus erar, quique Praztorem maxim creabat, 8: quoties liberet abdica
552212230 re iubebat. Nam Didarum Prtorem maximum ab vxore

Aragonum ac Sicili regis creatum , 8: ab ead potellate exti


i_fgfs'fciffu_fc~ rum fuille conliat4 . rametli Prtor maximus litcs 8: controuerlias,
qu principicumpopulo intercedunr dirimere lolet, vti lit in Anolia,
vbi lires eiulniodi mox :i curia maiore,qu ex Pontilicis 8: patriciis

Hatur,mox etiam ab magillratu , queni iplinlliti magnam Anglici


vocant,& pene ab Omnibus Prancorum iudicibus dilceptantur : nihilo
minus ramen Rex iple comitiorum popularium vbique arbiter ell ac
Cenlor , vr vel populi rogariones probare, vel repudiare pollit,_quod
iplum de Caliulonum , dque Prancorum regibus confirmant15 : quos
ga cap. extremo

. . etiam potellatem abloluram,lieiiim lo'quuntur,habcre rradunt. @id


__lmduml autem lit abloluta,vel potius lolura lege potellas nemo deliniit. Nam li
legibus Omnibus lolutam deliniamus,nullus Omnino princeps iura ma

iellatis habere comperiatur : cum omnes teneat l_ex diuina, lex item na
tur, tum etiam lex qmnium grium communis, qua natur legibus D
ac diuinis diuilas haber rationes. Contra vero lieti porell,vt quis Omni

bus ciuitatis lua: legibus,:ic magillratuum Omnium imperiis lolutus lit,


_
quiiura maielltatis non habeatzvt
Pompeius , qui lege Qabinia legi
Ifglw'm P5' bus lolutus eli16 , cum imperium ei extra Ordinem datum _ellct in an nos
quinque,vt aduerlus piratas bellum gereret: neque enim nouum ell ci- '
_ _ ucm legibus a populo lolui , cum id Senatus interdum line populi iullu
facerer , vlque ad legem C_orneliam7 Tribunitiam ,qua Senarus RO

manorum prohibetur quenquam lege loluerc nli ducti Senatores all


mcgssw Pf fuillenlt. Nlege duodecimira cauebatur-: { Nisi i
Tiis 8 CENTVRIATis NE A'iititooAN'ro , 'Qvi ,sEcvs FAxir

1 VTAL rsro. cui legi derogatum erat Senatu. @i autem vnalege,


plu'riblve, aut omnibus lolutus elbeorum ramen imperio qui iura ma
iellatis

De REPVBLICA.

s;

ieflatis habent tenetur : etiamfi omnibus patrilegibus in perpetuo fo


/: qui tametfi populi Romani princeps effet,idefl in __/gn; "?
Repub. omni primus,populo ramen vniuerfo,in quo Reipublic ma
ieflas erat,inferiorem fe flinulans rogationes ad populum fpiflim fe
rcbat,cpopulus leges iuberet non Augufluszc in maoiflratibus crean
D

dis ciuium manus prehenfabat,vt candidatos populo commendaret.


Eum autem, quiiura maieitatis habeat, nullius imperio teneri oporre't:

quod argut fignifcans Tiberius,his verbis ad Senatum , Non aliter, in


quit,ratio conftat , quam fi nulli reddatur , de iure maieflatis diflerebat:
cuius modfmgulis , fed etiam vniu erfis,leges dare,c latas
garezquod ab eo neri non potefl,qui alterius iuffis,ac irripetiis teneatur.

ldcitclex ipfa19 plipipemkgilufolgiglcgis autem verbo , impe

2.9 l.Princcps.d

ltgrbusJ. lacra-J

rium quoque figuiiicatur eius,in quo Reipub. tnaieftas 1. Itaque vi

t.flimz: cod.

demusin legibus ferendis,exce'ptionem legum Omnium, qu legi lata:

contraria fmt , abrogatoriam, aut fi, cum iatalegequadam ex parte pu


of
gnenr,derogatoriam fubiic,fiue leges ab aliis retro principibus,fiue ab golformadc
licprzfrCti P12
cod principe lata: fuerint. Id enim fcit , modo priuilegia,fed ne tur.C.B-l.iu lc
legesquidern,aut edita,mortuo principe vim retinere fuam,nifi confe lospopulosx
defun@

quentiprincip auetoritate,vel confenfione tacita,fancitur. Na cum

matrinit.C.8t in
c.vlr.dceff1c.Ar

.nucr-grf//f:
lgrtolus 3 ad Carolutri irrt. Germangrtlmlmperator legatus effet, vt (nella.
tristan: prrcib ""
ciuitatis priuilegia confirmarentur, obtinuit illud quidem,fed
tatonditione ,vt tandiu vim haberent, quoad reuocarentur a pofteris

Imperatoribus , quibus , etiam fi claufula fubieta non fuiffet , priudi


tium nullum creati 3 potuiffet. @gmcbrem Michal Hofpitalis,Pran
torum Cancellarius , priuilcgia, vico fanti Mauri (Sirolo rx. Rege
concefftifigillo regio munite, obflinato animo,etiam petente Regina,

irr'perar.(`...lex.
conf'.IOr.nu..

31 Brumm corfli
:umd r 'primeu
du vel bo reges, l
nu. u.
cli rov.0ldrad. '
muli-108.

1@1Min '

31. Balm ur de pa

recufauit,ptopterea quod perpetuam tributoru mim munitatem

cc Cllanue vcr
bo .intpliuc` Fe
ltn.in .

nercnt,contta naturam priuilegiotum,qu perfonis tribtitintur,e con

de probar. amic.

fequerftium principum poteflati priudicare viderenturzneque ramen,

grita 'n protr

tir-qua: (uur re

fiin perpetuum conceffa fuerint , corporibus , aut collegiis, qu fempi~


ternafunt,principis largientis vita, diuturniora funt futura, qu fi :i po

niio."u 61

lusll u'nu- conti.

9r.lib.r.nu.rr.

pulo,vel optimatuchpublica, corporibus , aut vniuerfitati in perpe


tribuantur , fempiterna fore neceffe : aut eert quandiu truitas
illa popularis flabit.Nam cum populi Romani maicflas ad dominatum

33 113331111. in
Tiberio.

vnius, quo priuilcgia peti oporteret, delata videretur. Tiberius


11 Indultabenecia defuntis principibus, non aliter vim
habere voluit,qum fi fucceffores rataliaberent,cm antea principis be*
neficiummifi ad tempus datum effet,perpetuum baberetur. Itaque Re
fltsnoflri, benecia corporibus Se collegiis tributa, renouare Confuc
urrunmtque ade Curiarum omnium iurifditiones e imperia confir

34 lille quo..

fi princeps nullismaiorum legibus obligatur,quolnam mo


do faisobligaretur? nam aliorum uidem imperium fufcipifibi ipfi ve
rjmpemeu ?! a,inqu_it llomponius, obligatio con

tempelluum ad

fiflere poteft , quae voluntate promittentis ifatum capit: qu certera

nulladeverb
2.1.6 quisin

tio,non mod probabilis eft,fed etiam ad perfuadendum neceffaria,fci

princ'po de les

Trebell. penult.
de .irbirr.cap. tn

noruir fle cleft.


gt l. Tino .

511.83

` d

s.:
38 c.mamiafti.z.
. 4.111 nrclii
IJCI'IJS '1

1131511 PRins

licet principem fuis legibus ac 1111115 obligari'nulloinodo pofic. Vt enim


Pontifices maximoslibiipfis manus 3 vincite poire negant Pontificij
iuris interpreteszita nec fum mus quoque princeps,im nec magiftratus,

. fe -r a', in :1.66
11.11.6. cap.
. q. 5. ln.

Andr. in caA .Ldo


rap. 8c in regul
cui lice: de regu.
li'u. 6. c. dud de

aut priuatus quifquam edicere :iut impernre 11101. 111 illa in Fine
legum ovmnium ac editorum fubieta--elaufula , 111/ sic N-onis

przbcnd.lib.6.

PLAcvi'r. Vt ab omnibus intelligatur ,leges tametfi iuflras, ab vnius

iubentis voluntate pendere. Sed legibus diuinis ac naturalibus,principes


omnes ac populi qu obligantur, quas qui perrumpere, aut inFirmare

tentabunt,diuin maiefiatis indicia non diriginod igitur fummum


in Republica imperium legibus folutum diximus, niliil ad diuinas, aut
naturze leges pertinet. Nam inter Pontifices, is qui iura maieatis om- B
nium optim norar , 8c qui fer Omnium Imperatorum , Principum
3y Innoctius 4.
Pontifcx max.in
cap. innotuir de

Chriianorum potefiatem fibifubieceratNJummum imperium eins

elcionxxtra.

1 11111,1111 ordinario iuri, (ideit,vt ego interpretor,patriis legibus)


derogare poteit. Num igitur princeps patriislegibus, in quits iurauit,
obligatur?Difl:inione res opus haber. Si Princeps feipfum (ibi iureiu
rando , obligado iui'ifiurandi , propterea qu diximus 11

58l.inrf`gtium.

fiere non 0133:11111 ne priuatos quidem teneat 39 iufiurandum mu


iuliuraiiiiuui.z:.. tua inter ipfos obligatione Contratum, 11 11111110111 111111 pacta conuen

ta, a quibus difcedere lex ipfa patiatur :etiam 11 parita honefinti confersa
;9 l.vlt.qui fatif
dare cog.
tanea 11111. 1 fi Princeps,:ilteri principi,iureiurando leges (e vel :i maf-
ioribus latas non violaturum fe proiniferit, obligatus tenetur, 11 quid :il C
terius Principisintere: 11 1111111 quod 1111115 Principi; interlit ne
4o Carolus Mo ip 1` quidem qui iurauit,obligatur.Ac 1:1111 .ilexander Imolenlis,om->
liiiz'iiifbique ad
nousxoniilioru nibus fer commentariis , ac refponfis 11, paita conuenta, qu 11111
Alexandri.
4x Alrxand. cfi. lam vim'lmbitura fuiilentila vi iu riliurandivim accipere (qu [enten

5.11 plug'. can.

2.1.4.lib.6. 3L Bal.
In Lalande lirici

cmiliC.& Ca
.

nonin in gloli
ditintionis 11.
Panormita. in

cappio illorum.
dc prxbendis.
41. Balm Ldona
ciones. de donar.
inter virum Si v
xorem. CCynus

' Bar. in Liiigiu


vox.ilel.gib. C
Bart. 81 Ciilrenf.

tia nulla vel ratione probabili,vel autorirate confirmariJ potehiibil


oniin us ramen Principes fuis editis ac legibus, quas etiam iureiurando
u

confirmauerint,teneri negauii. Idem iudicandum relinquitur, 11 Prin-


ceps Iuratus, quid promiierit priuatis. @od aut diximus iuratos Prin

cipes iis patis, quze cum aliis Principibus , aut fubditis fecerint, 11 111112
11111, obligari, non ide id Ht,qud iurritifunt, aut quia fuislegibus obli
gantur : fed quia 1111115 conuentionibus qiiifque tenetur, fi quid alterius D

111111:1111111111511111111111211115 fitzc 11111111 caufis,quibus priuatus


111111115 uifque in integrum,fi captifunt,re{titui 1:1111 aliena

in 1. princcps de
legibus. Anton.
Butrio,liriol1.P.i

noririitan.Felin.
in cap. 1. de pro
bat.
45 -115811111

4,4 notario lum`


made condic.in-_
dcbc in cap.1.dc
probar. 81 : 1.
pen.de damnin
: viri'i t vxor.

C. lnnocerius in
cap.n"~uir. de lu
dic. 8c c.1p.licct.
de clcion.

fraude :ic dcilo, 1111 errore, 1111 metu circunuentus : non tantum in
iis quse ad iura maieitatis imminutaefed eti` in iis, qua: ad priu ata com
moda rationfque donieicas attinent. Atque in eo quidem plerfque,
tam labi :ic decipi 4 videmus , qui conuenta, Principum leges efe
putant,qu:`im qui leges paionaras,(vt eor verbis vtamur) appellant:

cum fcilicet princeps, rogatione populi legem tulit, acceptis ob id po

pulo pecuniis,vel exao tributo : tunc enim @_rigonenfes regem fua le'
ge teneri aiunt, cteris legibus non item :quibus ramen derogare poile

confitentur , fublata mula, propter quam lata lex : quod vt verum 111,
c ratione, ac autoritate confirmari poiit,nihil ramen pecuniis opus
,111


DE R`EP.VBLICA.
'
87
~ eil, autiureiu'rando,li fubditorinterfitlegem fetuarii vox enim Prin
cipis inflar Otaculi elfe debet: dignitas autem principis agitur,fi vel fub

` diti taimptobu'm elfe Opintur, vt nifl iurato credi non debeat : vel tam

auarum,vt cotiuenta line metcede feruaturum non purent.

igitur teneamus;'ptincipi leges fe latas lua voltate,ac fine fubditorum


confenfu,abtogare,vel quadam ex parte legibclerogare, vel fubrogate,
vel Obtogate licere, ac femper licuiffe, fi quitas ipfa id poilulare videa
turzderogatio ver,vel abrovatio
,vel etiam Obtogatio,non Obfcura,aut
e

._

ambigua, fed fingulariverborum conceptione fieri debet 41. Qrdfi 4S ;


-

- -

manumale le` il

nulla legis abrogand caufa probabilis eil, contra OHicium boni Princi- bummeln-dia
, in c.i. d
B pis , li legem abrogate velit: nec ramen Obligatione maiorum te- conus
,

, nifi quatenus vtilitatem ab iis percepit. Exemplo fir illud,quod rf};tj'jj


D

_ilagonenfes populi quelli funt apud Al honfu m re em , leges numif- -129323;


matum ab eo deminutas elfefalfa vtilitatis lpecie,non line maximo fub'a rundem.
ditorum detrimento , contra pacta cuenta Iaggbijortunati regis Aaa-

goni anno ii.chxv.8c Petritegis anno . 'cc xxxvi. quiiutati po- _a f. ,1_3 3

pulo promiferunt fe numifmatleges inuiolabilesliabituroszeque tio


7: mine,populusfeptiruo quoqueanno fingulisfingulos exigete Mit:
ranedios,(i_d eil duodecimam fer pattern aifis Romanikotum qui Ma
ranedios quindecim in cenfu habuerint,8c in rari Principis infette te
netur. Ar regu um FIltoconenfe hazteditatium ell-,8c quidem ad fuccef
fotes vtriufq ue lexus delatumdiiblata ver caufa legis ferenddd ell: tri
buto, nihil Obflat quo minus princeps legem abrogate poflit . Non ell;
Aigirur conuentionum: ac legum perturbanda ratio: cm lex ab eius

luntate peudeat,qui fummuam in Repubpotcilatem adeptus ell,8c qui

l _ d. bw.

fria lege , fubditos omnes tenere 47 , ipfe vero teneri non potefl : at coti- 311'glg2,.m'_

_uentio inter cities, ac principem mutuam haber Obligation'em'fs , :i qua 48 112 t


vc bor.fi nif.

difccdiline mutuo 49 confenfu non poteftln quo genere Princeps nihil :lie-abiti?
habet,quo fubditis fupetior effe videatur:illud tatm,qud fublata cau lilium nadine.
{ fetendae legis , in quam ipfe iurauit , nec fua lege tenetur nec iuteiu frllg, Bald,

randofI ciuis tenetur . . bene a'dotrina informati, fgflfffifclj


nullo lefe iuriliurandi vinculo patiuntur Obligati,ci`1m de legibus agirur, fhig-intil'.

D aut cert' fummum Reipublic imperium non habenr. Cut igitur, dicet p_c. nifl). in', 7- (s
aliquis, Imperator Germanorum , qui Principes omnes Chriilianos di- 'fffffm

guitare antecedit,priufquam initiatus 8c lacris aufpiciis inauguratus fit, fifglff


Iuliurandum prtellate folet,verbis a Pontfice Agripinenfi con ceptis, fe - in cat-'Pfg

legesimperij minimviolatur,ciuibus ex aequo bono iuta datururn: iiliiiiiiifa


_Pontificis inaximi maieftatem comiter Obfetuaturum, Romanam relis- '

gionerri fumma pietate defenfurumqiu illos,egtes,ac petegtinos,orri MM'


nicharitate amplexurum. Hanc fotmu am iuriliurandiqua fe Carolus
v. Imperator Obligauit cum initiaretut,Cardinalis Caietanus acfPonti
cem Max.miliffe dicitut.Neque id mirum,ct`im Imperator Germano
rum Principum legibus ac decretis teneatur,vt fuo l'Oco dicemus. At e;
tiam Reges,ineunte imperio,patria decreta fefe obietuatu

ros iureiurando i'pondere confueuerunt: ac fubditi quoque principisex

jew/L4

sa
n

PRins

maiorum moribus 86 inflitutis fe iuffa faturos, R_egium nomen lan


tum efi,c auguftumled plerfque, non tam teipfa,quam appellation'e,

Reges funt, vt de Regibus D_arriglt Bohemi fertur. Idem quoque de


regibus _E_pirotarum iudicium faciemus . Neque ver maiores nollri,

iu fiurandum a tegibus,vt leges feruart extorqueri volu erunt.Teftis ell


initttrandum formula, ex antiquis Rhemenfium Archiuis accepta , quam defctibere
)l5 8.

Philippi. t. Re
s Fricarum,

HErm' lmm.

placer. Iuliani ad Erigium regem Anno rfi. ; t. I-_igii'ico regnante


xxxii. im. Calend. Iunij, Evi Philippus Deo propiciante mox futu- `
rus rex Frcorum,in die ordinationis me,promitto coram Deo 86 fan-

tis eius , qud vnicuique de nobis commiffis >canonicum priuilegium,


86 debitam legem, atque qulitiam conferuabo , 86 defenfionem ,adiu- B
uanre Domino,quantm otero exhibebo,ficut Rex inqu regno vni-
cuique Epifcopoc Eccle ia: fibi commiff per rctftum exhibere debet:
populo quqiie nobis ctedito,me difpenfationem leg'in fuo iure con-
filientem , noflra auetorirate concelfutu m. Confimilis eli formulain "
B_ellocalfiorum Bibliotheca , 86 eiufdein Regis: vrrque ramen Pontifi
cium aliquid fapit. At ego formula, qua nihil putius ac melius lieti po
tefi, ex antiquilfimis Bibliothec Ge_rgobiorum Atchiuis excerptam,
omnibus Regibus ad iiituendum 86 ad imitadum proponam. Iuro e0i
per Deum omn;potem,ac promitto me iufiregnaturum: Iudicium,
tz. .9. '

quitarem,ac mi ericordiam faturum:qu cert formula,ex ipfiusl-_li_e_


remise L verbis exp'relfa videtur. Ego, inquit Deus fempiternus, qui fa
cio iudicium,iufiitiam, 86 mifericordiam, 86 iniis fu mmam capio volu
ptatem. Qu fotmul fatis indicant, iuliurandum non ita pridem typis

excufum in eo libello quiinfcribitur Regis initiatio popularifermone:

Si D v . ab antiqua formula valde diuerfum effe : in vtrque


ramen, nulla ell: legis erga principem obligatio pofita. At ne reges qui

dem ipfos , I-Iebrreorum populus,nec Samuel in Saule, nec item I_I_elias,

aut lielifazus in regibus tenunciandis vllaiutifiurandi obligatione illos


deuinxerunt: nulla ramen ex omnibus formulis efficacior vifa mihi ell,
quam Henrici Andium ducis, cm lolpni Rex a legatis renciaretur,
his verbis concepta: Fgo I-Ientichus Rex Poloni,8cc. Iuro Deo omni-

potenti, qud omnia iura, libertates , priuilegia publica 86 priuataiuri D


communi non contraria, Ecclefiis,Principibus,Baronibus,nobilibus,ci
uibus,incolis, per meos prdeceflores'Reges, 86 quofcunque Principes

dominos, RegniPoloni iufi concelfa, 86 quin interregno decreta


funt, feruabo, ifque omnibus incolis more maior reddam. Ac fi qui-
~dem (quod abfit) fiicramentum meum violaucto, nullam nobis in
A

cola: regni obedientiam przeflare tenebuntur , 86. fic Deus adiuuet.

Hcec formula non tegiam maieliatemfed Principis,(id eli in Republica

primi) eonditioneni fapit. @aniram ver ad im perij leges attiiiet, cm


lint cum
ipfa mafellate coniunt,Princeps
eas abrogare,necfunda
iis de
rogare
polfuntzcuiufmodi
efi lex Salica,r_egninec
huiuslirmilfimum
gdfttll
.__.- ._ .. .v

mentum : quod fi legibus imperii derogatum fit, hoc farciri foleta ma


gilttatibus, mortuo principe, liquid ei'it contraleges im perij decretum,
autde

De REPVBLICA.

aut dein re maiefiatis deminutum,aut de prdiis ad Rempublicam per


tinentibus vfurpatnm. Hic obiiciet aliquis,Henrichumv.~Anglorum

Regem,cm C__atharinam Caroli vi. liliam libi delponderet, 8: Franco


rum rex renciaretur, Inreiurado romilille libertatem, ac maieliatem l
Senatus Francorum fe minime vioqaturum, ac modis omnibus operam

datur,vtius magiliratibns,ex legum preferipto,diceretur:lic enim iu


talle dicitur anno . . D. x. Cal. Ianuar. Sed hocide fatum J 4- .
ell qud homo in huiusimperij , fceptra,ctra leges 8: inftie
tuta maiorum inualillet,& C_agllum vinquem per Senatumparricidij

damnari,ac regni iure indicrnum,propalam in curia Pariliorum declara


B ri iullilfetzlegibus autem municipalibus qu de iure priuatoru lata: ,
non aliterapud nos derogatur,aut lubrogatur, quam cuifque ciuitatis
ordinibus con uocatis,Iqtilicibus,inquammobilitate ac plebe, c vnum

in locum,per duumuiros principe datos, lmoais : neq', ramen

Prin ceps iis legibus municipalibus,aut comitiorum fuliragiis obligatur,


quo minsiis derogare fno iure, li velit,poliit: idque maxim,li quitas
ipla polulare videatur. Atque in eo quidem Principis maielias elucet,

cum populi tribus 8: ordines , humili habitu ad principem rogationes


_ferunt , nec vllam imperandi prohibendive, nec fuffi'agiorum potelia
tem habent :fed Prince ps arbitrio fno, ac voluntate,omnia moderatur,
8: qurecunque deci'enit,ac iuliit,calegum vim habt. Eorum igitur,qni
Principem imperio populari teneri, 8: quidem libris peruulgatis tradt,

minnenda opinio enim leditiolis hominibus ad resnouan das ma


teriam preebet, ac Reriimpublicarnrn pertuibationem alfert.
>nim vlla ratio probabilis adducipoteli, cur l`nbditi principibus impert,
aut popularibus comitiis vlla potelias tribui debeat, prterqua in iplius
Principis infamia, vel furore, vel captiuitate : vt ei procurator, legatlve
Acomitiori'i lufiragiis creari pollit : alioquifi Reges legibus comitiorum

ac populi inlIis teneantur, inanis eli illornm potellras, inane regium no- y
rncn futurumznec ramen lub tali Principe Refpublica popularis elle po- y

muli$
z

_ telifed optimatum,aut paucorum coetus,in quo leges ac edia, n eins


qui pneclifed eornm qui qua poteliate fuliragium habent, autorita

D te ac nomine imperantur, qui tam luplices tum vniuerli,tum finguli ad


principem rogationes ferant ei-que ac obedientiam prare fe li

mulent : qux omnia tam abfurda funt, vt quid maxime non facile dici
,polliLCm enim Carolus v i irfrancorum Rex :pudTuronenfes con-
uent'us haberer annos circiter x i i i i. natus, tamet i nun quam antea fue- Mmmm
rat,nec poliea extitit, tantacomitiorurn, quantaillis temporibus, pote

lias , nihilominus igllus orator populi,lic orationem qu ty is excufa


elhadRegem conuerftis,aufpicatur: Altiflimc, pottillime, C [
finie Rex,Do,mine nolier naturalis,ac vnice,velirihumiles,ac obedien
tiliimi fubditi 8:. qui liuc veiiro iulfu venerunt, lele lili'unt coram vo
n bis,:i,n oiniiihumilitate, retierentia, 8: lubietione 8cc.`mihimandatum

eli _ab viiiue'rliis 8: lingulis , vobis exponere bonam voluntatem , alie


tionern,

,iigtpillimum animi propoliturnuodhabt vobis (,

hs
10.1 ..

so
LIBER PRIMVS
8c obediendi, ac fubueniendiin omnibus vefiris negotiis , ac voluntari
bus 8. In fumma omnis illa orario nihil aliud habet,qum perpetuam
voluntatis Omnium erga regem teftificationem , 8: fuplicem obedien
tiam ac fidemliadern fer apud ureliors` in comitiis habita orario ad

Carolum i .regem,ci`im tam en vix annum v_ndecimum attigiffet. YNee' .

,iff fz.

aliter Hifpanorum conuentus habentur , quinetiam maior obedienria,


ac maius obfequium regi exhibetur,vt videre in a'tionibus comitio
rum, qua habita funt Toleti, ab rege Philippe , anno .. i. cm vix

Hi

annum acvigefimum impleffet . Regis autem Hifpaniad ro~ z?.

lglition es populi refponfa , eadem formula,quapud nos concepta funt,


Is verbis, voLvas , nisctaNers , srirvins. @inetiam tributi B
genus quoddam,apud Hifpanos sj xvii-i vivi appellatur.Ex quo perfpi

5; [

citur eos falli 53 qui reges tragoni Iacobi Portunari*,beneficiis dero

ga in fp_tculo.
g4 anno M .

gare poffe negant: vt enim inane futurum erat beneficium Iacobi

c - : confir

matum anno .
c x x.
gg l. ille qu0..

regis occafum,nifi fuccefforis auttoritate fiaret : ita quoq; neceffaria


confequentium regum fantio , cm qualibus im erare ex lege f ne

tempeikiuurxi ad
Trcbcif.

mo poffit. Ac tametli conuentus Anvlorum , gi' Yc_:rigalteifoaqur rertio

quoque anno habericonfueuerunt,maiorem udam pr fe ferant po


puli poteftatem, vt ferpopuli omnes ad Aqui onem pofiti, libertatem
/.
quandam fpiranr: reipfa ramen popufiisAnglorum fuplex ad regem ro.
? : 0&0- gariones ferte confueuit. Cm autem populus anno ). va i .5
muniomnium confenfione decreuiffcr, nihil in comitiis agere priuf- C
quam . fucceffOrem imperij defignaffet,eque denunciatum effet
comitiorum decretum, refponfumtamen ab illa tuleruntfe ulchrum
fibi,priufquam moreretur,non effe fodiendumznec ramen infinitich
filiis ac decretis vllum fore locum, nec cerr decretis comitiorum ac
4

quieuitlam vero conutusnv,lorum nec admitri,nec dimitri poffunt,


nifl Principis ed ito, perinde vt apud rms, 8c H_ifpanos Heri folet: quod
fatis argumenti, concilia eiufmodi nullam habere imperandi, prohi
bendve poreflateml-Iocramen fingularevideri poffit,qud,qu leges
populi rogatione,ac Principisiuffu feruntur,non aliter quam
` populi co
mitiis abrogari poffunt . Id enim Dellus An lor in G lia legatus mihi
confirmauit: idem ramen cfiterur legem probari aut refpuiconfueuifl D
fe contra populi voluntarem , vrcnque Principi placuerit. Er quidem

Henrichgv i r i.Rex, fumma regique porefiate, comitiorum decreta


vno verbo fufiulitztametfi reges Anglorum non aliter initianrur,qurn
fi iureiurdo promiferint fe leges patrias minim violaturoszquod qua
le fit,fatis exp icatum opinor. At obiici potefi tributa temeraria , nec a
pud @glosmec ud l-_Iifpanos imperari , nec im erata folui, nifi ordi

num confenfu id arzdque Eduadibigegis Anglbrum, veteri lege ca?


uetur,qua populus aduei'fus Principem , quali clypeo quoda fe tueri f
vifus . Ego vero cteris Regibus non plus in eo genere, quam Rc

gibus Anglor- lice're putozcm nemo fit tarn improbus tyrannus,qui a

3.(//mmmff

il

liena bona diripcre fibi fas effe putetzvt Philippus Cominius,fe in co

tiis Tutonfibus dilferuiffe fcribir, fi ramnnvrget Reipublic neceffitas.


(lux 11011

DE REPVBLICA.`
9.x'
qunon; patiatur comitiorum vocationem haberi, non eli expetenda
confenlio populi,cuius falus agitur,qua: Deum immortal in Prin

cipis prudentia confiftit : fed erit de toto genere tributorum ac ve'tiga


lium differendi locus. Reges quidem Anglorum , tertio quoque anno.,
iam inde ab Henrich@ t. W Re e tributum extra ordinem populo pe
tere 8: obtinere conueuerunt : nam Elizabetlia An lor Regina if ng o.'

gentaaureorum milliafopuliconfermngno . . (vt in i s 7 .

ilfpania uoque inter um fieri confueuit) quo genere tributi exigen


i iam mu tos annos abitinuerat. Hic tamen aliquis obiiciat , Thomam

8: Iienricbum ,ex illuftri Hauardorum gentc,capitis damnatos fuiffe,

B idque populi comitiis ac fuffragiis,poulite Iricho v1 1 i. Rege: quin-.


etiam I-_ignrichus vr.Rex iifdem comitiorum fuffragiis damnatus cit: at
id faum eli in curia fu periore, ordinum Pontificum inqu am, ac nobi
li 8: rogatione curi inferioris,vbi plebis legati confimili rogatione ac

decreto damnati funt comites Northu mbellan dus, Yefthrnellandus, 8:


cteri coniuratorum priucipes,quiaduerfus Rempublicam arma
. Non fuitigitur in populo iudicandi poteltas,fed in curia maiore, i ?!
datis Principeiudicibus extra ordinem : alioqui omnes po uli legati

quiacl comitia conu enerant,iudicij participes fuilenteftat i lud quod

magis ambiguum videtur :cm enim Maria Anglorum Regilia Philip:


po Hifpaniarum principi nuptura effet, cqnuentus 19 habiti'funt vt po- winni indie
C pulus paa connubialia pro aret: Gc autem populi deci-cr conceptum t' Pn'

paniarum
cit. I_)patis
principe,Senatus
fponfalibus
, populque
Anglorum
Anglici
Regin'cim
ordines,inI_hilippo
palatio Mo
nallterienfi iimul coati,ita decteuerunt itque fanxerunt.Primm om
nia imperia, facerdotia, magiltratusurationes _qu ac frutus omnes,
8: prouentus agrorum fifca ium, vetigalium, tributorum,ac totius a:

rarij publici , 8: qucnquc ad iura maiefizatis pertinent, placer ordini#


bus vnius Begins: arbitrio ac voluntati relinqui : nec contratis nulptiis
fceptra regni, fu mlnrnve potefiat , quiet/lue legibus Anglia: bene cia,
matitis ab vxoribus ttibuuntur6 penes Regern , fed omnia in Regina: fo @spsk
.

nur.

poteftate futura. Omnia autemedi&a,clecreta,leges,refcr1pta,comun.- a'ingxmrge.


D tis Regis ac I_egin nominibus concipi, 8: vtrifque manu ac cbiro- "'umamgj

graplio, igillque regali conrrnariilacet, ea ramen lege ,vt folius Re ggf* *mi* h?
gin autoritas, (ine Rege fufiiciat a legu m 8: editorum lantionem:

Regis autem folus autoritas nullum fit babitura ponclus aut momen
tu nLHc ad verbu m ex acftis Publicis, Latin reddidimus, vt omnes in
-telligant, habere quidem or ines Anglorum autoritatem quandam,
iura ver maieftatis , ac Imperlj fummam in vnus Prcipis arbitiro ver
fari.Legum autem ac editorurn probatio ac publicatio, qua: in curia,

vel Senatu lieti folet,non arguit Imperijmaietatem in Senatu vel curia

ineffefed autoritatis fpeciem, (ine qua, yel in rebus Senatu iudicdis,


vel mortuo principe,leges ab eo lata: in dubium reuocarcntur.Hoc`igi~
tur teneam us, Principis maieitatem , nec comitiorurn conuo'ca'tiong,

nec Senatus popuique prfentia mmm: etiatufi videarnus principetn

_4

si.
LIBER PRIMVS
plerque vniuerfis tribuere,qua: fingulis denegarentur, aut non ita faci
l tribuei'enrurzvel quia fingulorum voces min s exaudiuntur,qu:`im v

niucrforum: vel quod princeps alienis'oculis 8: auribus vri confucuir:in


comitiis ver , populum vider, auditque per fefe, ac piidore,ve1religio
nis metu , vel narur bonirate , coatusiufias rogationes admirtir. Ex
quibus efiicirur fummum ius maiefiatis in eo potiflimm verfari, em
non mod fingulis , fed etiam vniuerfis leges dantut, iifque imperatur.
Spe vidimus,fine Ordinum conuocarionc,aur confenfu,leges a princi
pe abrogatas. Neque id nou: nam ante Phili iBelli ratem,qui iudi
eio'vicei'at, nullas moribus Gallorum expenfas ierebar , cum fatis effe ar
bitrarenrurfummam rei qu in conrrouerfia fuiffet adipifci :quod e
contral. eum

dito fublarum ell fine populi aut eomitiorum rogatione.Lex irem,qua

qi7i de :
e

fmin publico tefiimonio more maiorum areebantur, abrogata efl:

/ .

a Catolo vt. Rege fine populi eonfenfione . Neque mod quum eli,
fed etiam necefiariumdeges in principis arbitrio perinde effe,vt in pore

ftate gubernatoris ipfa gubernaeula, quie eifent inutilia, nili ad Omnem


c_li faci 8c oportunitat moueri c euerti poffenr,vt retifiim Sexrus
Ceilius dieere folebar :ne ipfa nauis e gubernatore prius naufragium
pariatur , quam vectores eonfuli pofiinr. (! fi magifiraribusinter
dum ea poteftas , cogente Reipublie neeeflirarc , rribuitur, vr de
peio diximus, quanto magis fummo principi necefiariurn? Ob id enim

Augufius em M. A_ntonij copias ad Atium fugaffetdegibus folutus


-eflz
rametli,
nequc
regiam,
nequc
fummam
otefiatem
rer,vtSenatu,
fuo loco
planum
faciemus.
Poll:
etiam,
Vefpafiiiinus
legibushabe
non
modo Senatu,fed etiamapopulo folurus effe dieitur,8< lumma pore-

`Ptas omnis efl: in eum tranflata ege regia, quaade imperio eius lara rne
m'oratutqI , quque marmoreis lapidibus-inferipta,`Rom exrar: uan

"

quam ridiculum videripofiitlegem regiam ad populum latam unie,


cum Tiberius iura eomitiorum ae fufiragiorum ab @igufio plebireli

: @raupenitus ademiffer3.Qid fi neeeffe efi principemaut oprimaresqui


.
legibus pratfiint eifdem obligatimee leges iubere poffemifi prius a Serrat.
t
. 5
fuerint,aur a populo probatazzeertline Senatus,aut populi eonfenfu,
:gall-:rrlegu'' non porerunt 4 antiquari, quodtamen in Republica popularilierinul D

- ~'

I lo modo potefi , cum populus vn'iuetfus fibi feipfum obligate n pofiit:

ss illumini/1i- _cur ergo populus Roman. iurabar in leges? 5 Ida Sarurnino-Tribuno


`tio mundiba.

sa Ligar.

. .

plebis initium aeeepit , vt legibus fe latis arius Parres obligaret : quod


deinceps in omnibus legibus fatrum'feribit I_)_itNicus.Sed aliud ,
yniuerfos ,aliud fingulos obligare_.:_eiues quidem .finguli iurabant in le

; itrtabanrzquia finguli'vrii'uerforumimperio tenebtur.


_quiurandu m verabvniuerfis fieri potent; eff enim corpus qu Od

dam vniuetfitatis :ifingulis' porefbare16,5 .natura diuifum', deinde quiu


ran d_u mconcipitur maiore poreliate {,i triliil autem populi vniuerfitatc

ngptiMiea-populari mains _ffe pordfiyaginmoiiarehia rum fingulici


futrsytftiinsigni,u'eryli-iiira'nrin ynius Rrifiieipis , qmpofi Deum im-

qbligarutmminh .elienimiuufaadiieaais...vriacui Pfflfifur


`

_ i

lfemper

DEREPVBLICA.

9,

fem
er lit luperior:
ac ac
propterea
vallallus
quidem,
necfalutis
ramenacacei
pit dem,licr
patroni
vallalli mutua
lit dat
lides,
8: tuendae
di- 'Ufff/[mt
'n d
gniratis vtriulq'ue obligatio contrata. @od li ver fummum prin
cipem Deum aeternum nullius iureiurando reneri,cur

Augulus llans 8: & ante conlulem ledenrem,iurauit in leges?Du


plici ratione id fatum videtur:altera quidem, qud adeptus clulatum,

'

vna cum princi atu,more Confulum iurauit, ineunte magillratu

lulari, quod iuliurandum ab Omnibus magillraribus Calendis Ianuariis

prltari lolebar in Capitoliozaltera ratio qud Imperatores Romani


lummaminitiopotellarem non haberent , led principes tantm appel
lartur,id in Republica Omni primi , qua: Reipublicae forma i' it i N ..

1 v s non Monarchia vocatur: principatus autem Arillocrati for~


ina dicitur , in qua vnus catteris dignitate prior , vt apud Vaeiitgsimgmgf

Imperator enim leu prineps Romanorum, aurorirate quid cteris, '

non imperio,prponderabat:led maxima pars, pro legitimo principatu

tyrannidem exercuerunt. Id autem 111$1118 elt,imperante

ligula crudelillimo tyranno , qui cum reges exterosac populiROmani


locios ad cnarn a_dmlill`er,de dignitate inter iplos Oborta conttio ,
quibus vt lilentium imponeret , hunc I-_lomeri verlum ex Iliade vliirpa
yat-niv n' ; Mepavoc 'S'wsis dl^d.p21fl\lm,ln (lult Saab'

fuit quinlpeciem principatus in regnum conuerteret, 8: capiti diadema


circumponeret.N;i in principatu,prtor,leu princeps,quicteris ,

fummam poteltatem non haber,vt poltea de v__enetorum G_ermano-~


rum Republica dicemus. Ac tametli plerique RO manorum Im perato
res fummam porellatem inualillent,ac populo libertatem variis fraudi- I

bus extorlillcntiaianqstamen tata naturae bonitate, cteris Omnibus .

prllitilfe dicitur,vr mirum videri non debeat,li iuraret in leges, vt (


cet cteros ciues fui cxemplo ad leges Obferuandas inuiraret : led nullus
ex Imperatoribus, ante '1:_raianumiurauir in leges. Iraque Plinius ,qui
Principis Opt. max. laudes pannegyrica oratione comp exus :__i
mat hunc in modum:Rem,inquit,nouam 8: nquam anrehac auditam,

Iurat is per qu em iu ramus,e lub occalum Imperij Theodorichus vrSe- P_jiibf/vwfnhd


D natus popullque Rom. gratiam ambiret,Ecce,inquinaiani noltri cla-
rum feculis reparamus exemplumziurat vobis , per qu iuratis : lic enim

- `
\

quliodorus. At vero @mile , caeteros principes exemplum illud imi


raros fuille,etiamli plerique hreditario iure fummam potellatem adi
pilcantur. Horum ramen plerique verlus Sythiam 8: guilonem, ita

concipiunr iuliurandum,vt de maieltate plurimiim detta ere videtur,


Et cerr Danorumgptimates ac patricij, ineunte Eedericho Dania; Egg
principatum,inrercellerr, nec prius illum initiari aut in..
augurari permilerunt, quam iurallet le' nulli nobilitate cgpitis dam
naturum 67 aut prolcripturum , led iudicium Senatui returummobi- 67

les item omnes in lubditos,lu iurilditioni vit ac necis poteltatem


habituros, dque extra prouocarionemmec principem mulrarurn par

ricipem futurum : necitem honores autimperia priuatis daturum,l`el

9,4
LIBER PRIMVS
hoc in Senatus poteflate futu ru m. Ex quibus efiicitur Pedericliuln, Da:
nite quidem principem effe, Regem non ell`e,nec iura maiellatis habere.
Conlimile iuiuranclum anrea ext'ortum erat Federiclio huius auo,

em bellum gereret aduerfus Chriltiern qui regno exatlus ell, ac poll:


. exiliu m diuturnum reuei'fus,tan em in carcere,vbi annos v. exege

rar,die.m extremum obiit. At ne Pedericbusis,qui,nc principatum lia


bet iuliurandum impunviolare polit, Optimates ac Pontifices,cum
ciuitate Lubeca , e Poloniai Rege fdus i'nierunt , qui poteflatem non

mult maiorem quam Dani princeps in fuos habuille videtur: ex duo


bus autem alterutrum neceffe ellfcilicet principem qui iurat in leges pa
trias,aut non habere [um mam poteliatem,aut perlidum effefi vel vnam
legem abrogarit: vt cerr lestes interdum anriquare non mod vtile,fed

___.) }?

etiam necellarium eft,pro locorum, temporum, ac perfonarum infinita

varietate: aut fi demus princi em quidem legibus folutum iri,fed iis


dirionibus ne legem inconfulio Senatu populve iubeat , ctiamli con
rraSenatus populive decretum lege ferte poflit, necelle erit principem
iureiurando, quo feipfum afl'rinxerit :i Senaru populove folui: ac fubcli-l
tos viciflim qui iurauerint in leges,tum fingulos,tum vniuerfos :i princi
Pe iurifiurandi obligatione liberati, ne perfidi habcantu r. Ita Het vt Rei

pub. maiellas mox in banc, mox in illam partem incliner, nec habeat vf
quam locum in quo conliflere poflit : quibus pofitis abili rditates innu
merabiles in Republica confequentur,qu,cum iure maiellatis, tota ra
tione pugnent. Plerique ramen ita attiunt, 8e quidem ii qui plus in

genere fapere fibi videntur, principem in leges patrias iurare oportere.


( quidern difciplin iu ra maiellatis , qu (acrofana elle debent,
mnino labefarant e conuellunt, 8c vnius potellatem , cum paucorum

populive imperio conturbant, qu lit vt plerique principes , qui, quod


proprium babent, (ibieripi lentiunt, id ell legum ciuilium potellatem

diuinas ac natura: leges audacius perru mpaiit , aut legibus natura: ac ci`

uilibuls adquatis,vtrifque fe folutos elle arbitrenttir.Exemplis igiturea


qu diximus illuflrare placet,vt omnis hc difputatio planius ac melius
intelligatur.MQrusPerfarum
:iRegibus
latas fem
piternas
fuilleiapud Danielem sacterMedorum
repetitumleges
legimus
, ac tametli
Rex D
68 Daniel is
c 19.6.
_l
Le (.

Medorumfuplicio prophetam eximere vellet, qui fraudem capitalem


admiliffe dicebatur,niliilominus :i principib us probibirus elhciim clice
rent moribus maiorum edia regisimmutabilia elfe oportere: quibus
cm Rex inuitus,vti `videbatur,acquieuill`et,Daniel ad bellias damnatus
elhc Leonibus famlicis obieus. @od (i non licuit Regiterrarum

potentiffimo fu is legibus derogare,profel fubuerti oportet : de


iure maieflatis iecimus fundamenta: ncque icl tantum in regno,verum
etiam in pu pulari . Nam Thu cidides belli Peloponeliaci originem
. ex' eo cpille fcribit, qud'Athenienfium lege Megarenfes ab Athena
prohiberentur ,i in quo iura gentium violati Megarfes apud
-fociosriqucrebantun Itque Lacedmonij , legatos Athenas miferunr,

'quiab Atlienienfibus petert vt lex abrogaretur.


Ad'hc Ilericlesuius
'
in Re~

DE RLPVBLICA.

111 Republicafummaztunc erga populum ratia : autotitas fuiffe dici

tur, refpondit more a maioribus accepto egcs populo probatas, 8e ad


columnam publicam appofitas immutabiles effelzex quo confequitur
populum Athenienfem non modo fuis , fed etiam maiorurrrlegibus o
bligatum fuiffe. O`ujnetiain Theodoflus Auguflus ,leges aie latas non

aliter vim habere voluit,qum fi probatentur Senatus decreto9,cui Se-


tutores omnes acquieuiffent: confrmile illud Ludouiciotr. re isin
`
lege, quam de ordine equeflritulit, ne feilicet regi bellumindicere, aut iv-...7 21.

quid aliud quod ad Reipublic fummm pertinent, fine equeflris collegii decreto,fufcipere
/
t,opinor,vtnofl:tis
moribusdita
Bregia
non ante vim habere
videant'ur,
quam in curia maiore
cuir/tique i

'

prouincice patentibus portis promulgata,idque rogatione Procuratoris


fifti,deinde curiarum confenfione fuerint comptobata. In Anglia verb
moribusantiquisrece'ptum , ne legibus qua: ad Reipublic fiatum

_ __

4_

pertinent,locus fit,nifi de ordinum confenfu feran'tu'r Haecargumen- 70 :


tica
ta vtverifimilia
difciplina difcedere
fint,nondebeamus.Nam
tamen eflciu nt vtqu
fufcepta
de Medoru
fententia,
m moribus,ac
: poli-

'

regiapotefate, in legibus abrogandis obiiciebantur, falfa,& in caput


Qanielis ab aduerfariis excogitata fuiffe planum , cum iniquo animo
ferrentfapientia quidem e flirpe regia clarum , fed ramen peregtin um

principem,in fum ma c gratia 86 aut'oritate plus _ceteris valere apud te


C gem,qui vel hominum improboru m calumniiscircunuentus, vel peri
culum facere cupis , num Deus Danielishominem morti erepturus cf-

fct,illurn ad bcftias damnauit . Cm ver admirabilem Dei potentiam,


81111
leonibus'lacerandos
fuos benignitatcm
obiecit
Princcps
: 111 quo
expertus
regem
fuiffetlegibus
, Danielis
feaduerfarios
latis fupe-

l
;.

tiotem effe exitus comprobauit. Cfimili exemplo Darius,is qui

mon vfurpatur,legem,qua Iudos omnes ftirpe deleri iu fferat, lfle-

ris togatione 7 antiquauit. : ver I__e_ricles legatis Lacedmoniorum 7 nidi e


refponditmon tam ad rei veritat,qum ad fpeciem, ab eo qufita funt,
vtbelligerendi occafionearreptaad'uerfariorumaccufationes , 8e iudi

'

ciorum vim eluderet,vt veriflim 'I_`_i_maeus ac Theoppus fcripferunt,


D ea fententialongisabefltmec illam refellit, At legati
Laccedemoniorum Periclis fopliifma Laconico dieterio teieccrt, cm
l@gm,qu de colona pendebatmon tolli,fed conuerti poflulart.Nam

fiAthenienfium leges imm utabiles fuiffent,cur tanta apud illos varictas


tinfinitaslegum , quas perpetuis magifiratuum rogationibus iubere

eonfucuert7,vt veteres,nouis renafctibus antiquarent? Sed llericlem 72 De


legatisSpartiatarum , falfa pro veris impofuiffe planum fit ex oratione :
Qemofthenis qua habuit aduerfusLeptinem , qui legem tulerat ad po- n
Pulum , ne cui p_r_iuilegia deinceps irrogatentur, vtque capitale effet iis,
qui priuilegii extorquendi caufa, aut de lege abroganda,rogationem ad

Populumtuliflent. Demofthenes Leptin acerrimi'eftitit, ac perfecit


vtrogatio antiquareturzcm apert docuiffet hac lege populum po

teftate omnino fpoliati, necfcilicet deinceps vllum beneficiumautim

96

`L1BER PRIMVS

~
d

munitatem merentibus , autleges fe latas', .G Reipublicae vtili


tas id ofceret ,' abrgare Pollet. Erat'etinm aio Popularis apud Arbe
niens aduerfus eos, qui rogationemlegibus eontrariam , ad Populum
{gogggg ferebantz non tamenhuiuinodi atione magiftfatibusaut Priuatis,le
.
gum ferendarum Potellzas eripiebatur , qu minus legem nouam :mti
qua meliorem,probarent. Legibus etiam uibus cauebatur ne

femel irrogatam cmdonare, aut minuere iceret,fpil`1mderogatum


ell: , 8: quidem in iplus Periclis , dein'clf:A in'Cleomedis, Demoflhenis

gratiam,qup m variis iudiciis damnati,in_ fmgulnstrigintanureo~


74 - rur millium'mula" fuiffet. Id nofh'isqo' uemoribus

ri vidernus,ne fclicet cho folutaepeti Plgt: quam tam,caufa B


cognita., interdum repeti videmus._. Ejgitur omnibus vta
tu m,vt qui_leges ferunt,qu plus habeam'poderisgvulgilrem banc clu

Legum [- fulam fubiiciant , En: PB um' vo ET" [K_RnyocAmu c1


:m A""' M v s . tum etiam illud principio cuiufque legis ,. vm vx xfs r s '
sN vs ervm s, quae Verba ad fempitempolleritatis memo
riam inferuntur, ne lex quoqu inrmari Poflltdam ver noflris mo.
ribus leges huiufmodi quae habent ad Perpetutatem, cera vridi, feri
ceis vinculis, Purpure ac viriclis coloris muntur: ad tam en tem
Poraria,nec fericei funiculi,nec cera virids,fed adhibetur. N ma

gis tamen vlla perpetua lex eil apudnos, qum apud (irgecos, 8c Bgm@
nos,_qui in legibus ferendis hanc claufulam (ubrogare confueuerant, v C
NEC NEC PovavM , . Pos
sx . quae Verba fi Perpetuam caufam haberent, cur Populus eodem

n mo mento,'quo legem Probrat ? @a de re @cero ad


s lib-s-Cpi-n. Atticum 75 fcribens, Scis,inqut, Claudium fanxilfe., vt vix, automnino
non poffer,nec per Senatum,necper populum infrmari ( 1 . Sed vi
des nunquam elle obferuatas {miones earum legum, abrogaren

tur :nam id effet,nulla fer abrogari polfetmeq enim vlla elhqunon


ipfs. fe ( diPcultate abrogationiszfed cm lex abrogatur,illud ipfum
abrogaretur,quomodo ei abrogati oporteatl-lcille.Apertiustam in

telligitur oratione
Ambulli aduerfus interceflion tribunorum
flebis,qui duos Cfules nobilitate, populo creati Potuiffc negabt,c D
ege pris lata caut effet, vt alter Conful plebe crearetur. Iqbius lege>
duodecim tabulr vfurpauit,cLlius hcverba . : on os v Y
761.(cd8zpoc-

' '
_$_11_1 /5, nATvM 76 .Vldemuslgltur
Medos,l_erfas,
bue-'f . _ Qrcos,latinos,iifd cautionibus, ad leges fncidasc Rabiliendasyti

HZCJIL confueuille, qulbus Reges nolri, qui fpelegibus latis , hc verbs.


bl;0.l.illc. uo.

"

'

' fubllClunt, VT

NOBIS, POSTEKISVE

NOSTRIS

DEROGARI

chlWl-.l-#quis Possx-r,autllud, NE nERocATIoNIs , y NvNc ,


m pnnclplo de

1cgn.;.1.pmu1r.n1=.xN vLLA RATIO HABRA 'gvifwA NCC tam quis italeg di


clf: afblrns. Bald.

' .

in Lemaeedci- cere porefl,qu1n ab ea dlfcedere 77 :.11. ed:l:1s,nc


.. 11.11.
1.2.4.lib.6. Panor. legibus, fuperior abrogationes _, acderogationibus
_
_ derogariones fer
:iff . femper [ubuclunturltaque Solontfapxent'erlul nolu 1t Athenlenfes fuis
clprxbcml.

___..

so- legibs, vltra c_ntumannosj 01131. @nqu'am fe viuo ac fpirantenaa.


.

c qui

DE

REPVBLICA.

97,

6c quidem prfenrefuas leges magna ex parte,antiquari fe inuito Palus


: ver,qu dicirur leg Publieatio,:1c Probatio in Senatu,vel Com

minis apud nosgmgnum haber, leges tuendas pondus :


quia Princeps huiufmodi frobatione teneatur , aut legem fine Se

naruspopulve auioritare,ve confenfu, iubere Per fefe non PoHir : fed


idtamenenatu probante fieri human ell, inqui: 'Ilieocloliusvluod de

11lcluss,inrerpretatur non tarn neeefiitatis effe, qum hu maniratis : vt :


illud quoque, Digna 81 vox ell maieilate) regnantilggibus alligariim gfl'ignmxd
principem fe Profiterizz cert nihineliusiliil Princiue dignius,qum fh'wl- wlmi-`

.
.

1. imperfcfto
cas leges quas 1Pfetuler1r,fa6kis 8c vita comprobare: 1 enim cultum --
mpcrfcodc

L obedientiam fubditorum erga Prin cipem valet plurimmzcontra ve- namen.

r nihil 8c Principis , 8c legum contemptum Pernicioiius, qum


quod edixeris decreueris, fine iufla'caul Perrum Pere, aclabefaare,

vtSenatorilleapud , Leuius , c vanis fun decreta 82 Iib~s


tollere,qu:im alioru. Sed aliui-elvltr pont quid facereliud ncl
:zurq.

id exequendum obligatione teneri. (luid igitur Princeps Uccidere

larrocinari lege prohibeat': num necelfe habetfuis legibus Parre? non


hechominis cuiufquam , fed ipfius Dei lex ell quam ab ipfa natura hau- Bumen
limus Se expreilimus, qua Principes omnes s* mult magis, qufubdiri fjl'fjgmf

obligamur, c ira obligan renenrur, y; nec Per Senat,nec per Populum Frurgigf
folui pollint,qu mins Dei'prporenris indicio [illi cogantur. Deus e- - Bald-
._

_.'- l`2..col. 7. verl'.

C nim acerbiorem reliquis uzefiionem exercer, . remi.

vt fapiemi magiflcer S_:_i_lorno,iclemque Rex veri im fcripfir: cui con-


Aurelij , eius qui fapienti filldium, philofophus ell - cg'l'fjx'flflfg"
Pellatusiium illud,magillrarus quiclem ipfos depriuatis,princi}1es -:

magillratibuseum autegrn Bringiushcernerelaeiurdrifig Hc gi'cgpiiiiiciuziei


uorum Principu" ,qui lapientiaeteris omnibus excelluife dicuntur, Ejfflmf

( ellztertium adiungere Placet,Anti%_onum Afi' Reg,cui cm


`

nllentator diceret, omnia Regib us licre, licuifle: ita quidem


barbaris, Anrigonus, ac tyrannis. Primus

xarchus exririt,qui Alexdro, blanda oratione perfuafit, Iuitiam ob ici


Iouialliderewt intelligeretur nihil Principibus inuil poile: caia

.
l

D talis Anaxarchus, 8c cerr dignus, qui crudelillimo fupplici) genere


leretur PrinciPum iuilitiam illarn, in feipfo experlretur : @um enim
in poteiiatem Cypri Kevfiis,icui omni infenfillirnus erat incidiffer, rex

illumineudibus fuperpolitum malleis contundi iuiit. At quanto veris


g1eca,Cfari,cm omnia licent, inquit, proprer hoc minus licer. ;
:iurem principesllegibus c .pais eonuentis folutos elle flatuunt, nifi
Deipraepotentis : narurze leges rum etiam res rationes cum-prius:
tis,iullaconuentionecontraas excipianr, maxim89 immortaliDeo, sg

naruriniuriarn inferunr. Prazclar itaque Bonnimagifiratus, qui glia?" de l


in rogarionibus, legibus,I quas 1 Ferre confueuerurir :hanc
Claufulam ad exrremum fubiiciebant; si lvm rvs NoN_ am.
im. quibus verbis, lignifiabanr, [i quidiuftum non effet, id Populum

rogariius non elfe. Omniumtarn'abfurdiflim,quiPrincipernquidem 2:5? "5"


`

98
LIBER PRIMVS
nihil
contra
contra ue
natur
iura flatuerefpoffe
cfiten
tur9,feel
cumleges
hac diuinas
exceptionemilil
ratione
Probabili
ad id aciendum

90 Dccius 8: An
ton. Butrio. ln

noccnt. Imola.
Panormirin cap.

qua' in ccclciia
rle clitut. cx

ducatur. @ze enim ratio Probabilis excogitar potell, qua leges diuinas
errumpere debeamus? Inde mariant illa. ui Pontice maximo legi;
bus diuinis folutus {it,huic apucl Deum immorlem fatis cauturnSn elle:

Lquoties. de pre
cibus impcr. C.

quod quam verum fit, aliorum ello iudicium.Sed occurretur ab iis,qui

Eclin. in d. cap.

dol. g. verf. limi


.8 col.x4.

91 in cap.non
de voto.lnnoce't.
n cap.cum olim
col. z. clericis
coniugcin ca .

x. . 8c x4.
. .
in cap.c veni'
fenr.col..de cle
ion. Innocent.
Butrio Imola. in
up. z.. dc renun
- cap.

in ecclela
rum. .

1.7..

omnia iullillimis Pderibus exigt. Si natur legibus,id ell { ratio


ni Principes omnes obligantur ,lex autem ciu ilis, quitati fit, 8: rationl
confentanea, illud quoque confequ ens ell Principem legibus ciuilibus

obligari :nam per'tinere videtur illud Ilaipfiiacllheodoliu m Augu


lum,Tantm tibi licet,quantm Per leges licebit: dillinione res eget,
vt qullzio planius deliniatur . Aut enim in legibus propolitis agitur de
eo,c{1uod Publicum elhaut Priuatum,aut vtrifquecommunezc in vni
uer um quicquid illud ell, aut vtile, non ramen honellut honellrum,
nec tamen vtile :aut vtile limul 8: honellum ell : omnino:
honeflum id appello,quod quitati naturae cfentaneum (itzhac autem
quitate Principes omnes teneri cllat : cm quod natura doceat,id le

gibus natur , quibus Principem Parere , fit omnino cprehlen


fum: neque lex huiufmodi ciuilis ellfed Potis naturaliszeque magis,li
cum vtilitate coniunla fit honellas, [in quod iubeturnec honellum fit,

nec ytile , tametli legibus alienum elle debeat, princeps tamen iis legi
bus quibus non tenetur , fubditos obligate potelli nihil habeant cum C
turpitudine coniunhim: funt enim honella quaadam , fu nt turPia, funt

etiam inter vtrque, media: f1 tu rpc opponatur honeflo, aequum eil ho


nellati locum relinqui : vr illides iuflus , cui'llhemiflocles conlilium
communicare iullus erat, Athenienlibus refPondit,Themifloclis confi
lium vtile quidem effe Reipublic, turpe tamen fibi viaerizhenienfes
re intellea nihil am plius inquirendumfed conlilium illud reiici'dum
decreuerunt.l{ic Popularem in modumlo ui necelle elhquando in di
fputatione
Republicaverlamu'r,
ad ellequoa
ubtilitatem
horum
exigi non debet:
nam illi flatut nihcilvtile
nonhilofo
lit honellurn,
nec
non
idem (it,v
iuum
[it : fedaciampriclem
lapfa
confuehoneilum,
deHexit quod
via,` vt
necele
honellor
vtili,diuil`as
habere
ra- D

tionenwd li decus abell,vtile ramen lit quodiubctur Principemon


ipfe quidem ealege tenetur , tametli fubclitos ( lege obligatos haber,
modo nihil contra naturam crrque diuinam legem iubeatur. Ell igi
tufin principis vnius Poteflate ,leges huiufmoclivtcnque volet ,
gare, ifve derogare, fubrogarepbrogare, vt leves vtiliores,aut eti mi
.
.
.
.
.
nus vtiles
ferat: habentenimhoneflai1ulla,vtilia,fuos
quodammodo

~ gradus. @od li Principi lict; duobus propofitis vtilibus quod minus


vtile lit, iubere, eidem quoq'uelic'ebi'r 'duobuspi'opolitis honeflis,quod
minus^honefl:um,minfque iuflum figa'mplelie hcquiclemiiubere,
illa'verpro'hibere,ietiam(i lex; aliis quidem ciuibus `incommodum,a
liisinierat'vtilitarem:` dum ramen publica'commoda riuatis, quoad

y eiuiiexiipoteritl, anreponantur: nec ramen (i Pr'inceps liter decreuerit,


1

fubdltOS

D13 REPVBLICA.'

9,

fubditoshoncfiatis , autquitatis fpecie ,leges infringere oportet: vtfi


Princeps,vr ente fame res ad vitum neceffarias ex ortari prohibeat, id

quod nonmod` 1, fed etiam fpiffim nece arium ePadeindeac


cepta pecunia,priuatis qu ibu'fd id permittar, tametfi mercatorum,qui
bus afiliiitfru menti copia,t Reipublic detrimento id fiat, non ramen
iis licet euehcre frumta,quofq; lex Principe antiquara fueritzetiamfi
maxima perrumpenda: legisaoccafio prbeatur: cm fcilicet ciuitas re~l
rum omnium,qua ad vitum cultum neceffarias funt, abundat, ipfa
que ratio natu ralis, fuadeat peregrinis, fame ac in opia opprefiis, fu ccur
rerezcum vetaris le is maior fitvpoteftas, quam quitatis, cuius fpeciem
B obrenderefu cupidiraticuique liceret, nifi planum fit Principis inter-

(, diuinas ac natura? leges violarelncidunt etiam fazpe cauf,qu'


verant Principes fuis legibus parere, tametfi iufiiflim fint,c Reipubli-l
c valde vrileszvt fi prohibeat armorum vfum omnibus ciuibus,prter
quam prrorianis militibus , aut iis, quos ad vrbis prfidium referuarir.
Huiclegi Princeps fi parere velir, legum interirus fequatur: quia Princi~

em,ad legum 8 ciuium rutelam,ad uerfus im probos armarineceffe .


Idem iudicidum relinquitur de leg'ibus,qu vel ad fingulos,vel ad 'pairI
cos pertinent,qu priuilegia dicunrur :aurad breuerempus , aut cerro
quodain loco ferunrur, aut qua: poenas, quarum infinitam varietat ha~

beinus,contineat: nam rametfi fceler vltio natura ducitur,pnarum


C ramen acerbitas ac leuitas, pder ab hominum legibus ac infiitutis, qui-r
bus Princeps obligari n deber, nifi quatenus leges ciuilescongruunt #
quitati naturali, qua fublata,princeps quid omnino legibushuiufmodi
iolutus ramen fubditi,quibus parere neceffe quoufque leges

abrogat fuerint. enim non mod natur' lex illa,fed etiam inter di-
uinasfpiusrcpetita, um uiDeiconceffu ac potefiate, populis

tribuuntur,edi~`r_is obedien um nifi cum natura ipfa pugnent: cmque

legibus Deo latis,quibus Principes omnes qu ac populi tenentur, 8:


quemadmodum parronis fides datur clienribus, fine cuiufquam exce-p
ptione , prrerquam Regis , quifummum in omnes omnium patronos

ius haber : ira quoque Regibus obedientia debetur' ,fed Deum


D morralem, cuius fumma in omnes orbis terrarum Reges,vita: necifl
uentis
que poreftas.
acque acI-'Iis
priuatos
ita conftituris,
obligari:fequitur
hue cumpr'incipern`
exteris,fiuefumm,patis
cum ciuibus con
con- ; :
traxerit: cum enim Princeps mutu hdeiinter priuatos,ac legum om- :mb/gm
nium vindex fit , quanto magis daram fe fidem, ac promiffa feruare te-l
netur ? quod cert curi-.1 Parifiorum graui oratione ad Carolum ix. Re'

gem 9 non ita pridem fatis indicauit,cm negaret patitis cuentis cum :
collegio pontilicum , fine ipforum confenfu Regi difcedere licere , hac
fubieta ratione,qud ius vnicuque tribuere tenereturlt quidcmmihi 9,

fuccurrit Alexandri93 Iurifconfulti refponfum plane diuinum,qudque 9C7Y'fjffjl'r1mfc'c'


literis aureis pr foribus Princip,infcribi decuiffet,fcilicet inter eazqu'* imp.offert.C.1
- :
quodam improuifo accidunt , cenferi , fi Princeps a patftis conuen- courmgimn
l.vlr.fi conrraius

tis di cedar ,neque id in conietturarri venire , quia duplex obligatio, d ,


i 2.

roo

LIBER

PRIMVS

9+l-1-P=&*S altera quidem naturalis: quid enim tam natura: 94 , quam


9s ance? in iulta promilfa feruaremltera propter principis Hgniratem, u a itur in
C

.l

Ol'

.`

:faders-...ar feruanda,etiam cum fui detrimento,cm violataz lider omnibus vl`


tor,ac lvindex effe debeat, nec principe , crimen perdia grauius, ad
i.de robar. Car

'
\

.
.
.
in_flJ Q_ muti poliit. Itaque in indiens, cum fides Principisagitur, priuatis potius
MMI-_ d , _ d quam principi confulendum eizc feuei'ius de principe, quam de priua
97 .in c iti. _
.
.
condic- - tis decernendumznam fi cui. Princeps
honorem, magiiratmve
contue
fU lerit, fine iuiia caufa adimere non poile iudicatur : quod tamen fubditis

'' licer, 8: cum legibus liduciariis, beneficium clienti eripere patrono line f
98 - cau liceret, Principi ramen non licebat. quibusintelligitur , labi 8:
col.t.rit.quifcu

dum . Mar- errate Pontificiliurisinterpretes9, quinegant principem fuis conuen-


tin. Cindcnf. in

traancprinap. tionibus,non alia,qum naturaliobligatione,teneri, proptere quod o

:j'gjfjfmmin bligatio iuris ciuilis propria (it: qui error eripidus elhcuicnim dubium
dclfwbm- elle poliinquin obligatio eiufdem fit natur,atque conucntio igitur (i
&iiic1p.r. .1d

beweis-Cuire' conuentio naturalis e, ac gentium Omnium communis ,obligationes


` ' l.
quoque,c ahones,eiufdem

illicgnlfbo
effe natura: confequens 97 elet nulla fer
con(i.io.nu.

uw," conutio,nulla obligatio cogitari poteFt,qu non (it 8: natur, 8: gen

rcfmomf* tium omniu m co mmuiiis . Dem us tamen aliquot effe paa conuenta,
C.Dccius ].

.iowa-8qu legibus ciuitatis cuifque mariant, quis negare audeat,Principern


rio
cap.4.
.
1 um. rpm. ciuilibus
patis,ac fiipulationibus arttis obligari, quam priuatoss at
hibcre. . plane.
quodvi . que ita obligarin ne { quidem poteiiate,qum habet,iis deroga
1151E- cigg re pofiithc enim grauiflimoruni Iurifconfultorum 99 'fententiis recc- C

ilifiifigr'. Pm 8: ! mirum cm Deus ipfe fuis promiiiiste


. momie... neatur,vt rete (ententiaru magifter fcriplit. Sic enim apud lllieremmm
.iigfxigg Clam VOC@ Obefhltll r-Cogite, inquit, populos pm nes totiusfprbiLsl .
? 5 rum,
inter
me ac igleljigitpr
o u um in
meutniudiccnt,
1 uid a meea,de
eri quibus
e uit,
quodvt
non
i'ecetiin.
difputationem rgiocemus
: pm- interpretes nonnulli dubitarunt , an {cilicet Princeps conuentis,
inf-.mm " qu Cum {ubdms habuitsobligatus teneatur? quod mirum videri n de~

: bet,cm ab iifclem fo ntibus fluxerit illud, Principmwcu iilalterius detri

iiiiiifie maa cluf2_,l0CUpletiorem fieri fuo iure pofl'e-quanec Princi


" l' ^' auflbUS CC lcglbus natura: periiicies maior potuit aem,
[ quis iudicatum ridem in curia Parilior, Principem , D

,...l.l,l.uiiflfiii`. quod UWYUCS Ilfgiri P0lfe,quod interlit alterius,n poffeigg


,mirc nis fifcalibus, creditores iure, priores antefetri oportere4 . 123de cuni
fcntiuut inl. ve

iugm. decreuit1 Princifpem legib us ciuilibus derogare


poile , dum tam id
t

C.Pauor.conl.6.

linefraude cuiu quam: quconfequentia (unt iis, antea diximus.

5 . _.
4 Iudicatu in cu-

Nam Philippus Valefius,duobus codicillis,quos in Archiuis habemus

me. . fubiecitc au u am derogatoriam patriislevibus


quibusfe folutum effe
139i. GALq. 2.57.
D

Pim,

eli : eadem etiam teficatione vfus e,cm vxori pecuniam,ac

g anno

W prdia priuata,contra leges largireturxtat adhuc in ais publicis 7 illa,


6 amor; 7.8;
`
'

`
'

;
im tum laigitio,tumlegis
patria:
derogatio.
Auguitpaterlnomdemm

femm im 61- fua Republica (ibi licere putauit , quia non Habuit iura maieftatis, vt an
mcnt5 t cs

on.

.
7

anno.

~ .

tea ditum vobis elec tamctli in cteris quidem omnibus legibus pa


1330.

Noucmb. u. in regem . 8 l.x.deauthor.przibnda.

triis

DE REPVBLICA.
roi
rriis folutus effet, nee ramen in fua caufa , fibi ipfi author effe potei-arg: 3 l-
itaque largitioiicm vxoriLiui facturus, veniam 9 legis V_Oeoniaz petiit mman'
9 . 56.

Senaru:quod ftufii a feciffet, fi iura maiefiatis haberet: vt in eaufa Phi

lippi . Regis, curia Parifiorum1 decreuit, cum agrum Guinar-u-m -


emiffet, quemproximi, iure gentili redimere fe poffe eondebantzfed

eos curia, ( iudicio aredemptione,eam Ob r, fummouit,qud Prin


cepslege ciuilin tencaturztamerfi eo iure principem teneri,plerique, " " 1mb-?
rfenriant, 8c fctibaiit : quia ius illud,gcntium Omnium eommune,non xiii-$515 qc.

..

. .

.a

.fai

eiuiraris cuiufquam proprium effe putanr: quotamen iure nihil Roma- .


nis iniquius vifum " efl.Ar ne Romanis quidem legibus,maiores noliti, fgfflg
B fubditos obligari voluerunt. Extanr Philippi Belli leges, quibus curiam -
.
.
~
_

_
_

Cafirenfis in Lc
Parifiorum , acMonfpelienfium infiituens ,1udiees,Romauis legibus .
_

minimrenerideclarauit.
. .
.
.
ExtantAeademiarum
.
infiirura,quibus
.
.
.
ipfi
.
d l i?~l) "s .
,f
dudum.de
Reges tefiato deelaranr, Roinanortiin leges, ac inra pontificia, public mP"&"d'C
quidem doeeri velle,iis ramen fubditos Obligari nollezne peregrinoru m

hominum legib. patrio iuri derogaretur. At etiam Alaricus Gortorum


RexMotlinazus,meuseollega,Iurifeonfulrorum
ea ire fanxit, ne quis Romanorum leges, fuis
opponerer:
cui Caro
lus
Omnium
deeus,ob
id ve-

M'nd//
l

hemenrer irafeitur, Barbarum 3 eontumeliofappellans: fed nihil eli in i; tqvnrufwa.


n

larif.titade feud;

eo genere ab Alarico deererum,quod prudentillimus quifque Prineeps,


non fuerit optimo iure decrerurus : nam fubditi , peregrinorurn impe

C rium, tandiu, 8: meminerinr, 8c fperabunr , quandiu legibus illorum v


tentur. Conlimile eflt edictum Ctroli BelliRegis , curicc Parifiorum
vetus decrerum , quibus Romanorum leges, maiorum nofirorum mo~_

ribus
aelegibus
opponereRomanorum
prohibemur.leges,fui
(
Reges
anorum, n
c_apitali
pna vertierunr,
iuris
teflesHif
appellate,vr
fcribitOldradus 14:actarnetfi nihil effet in riioribus- ac infiitutis patriis confirman
___-_.

. .

. iutuit.`

quod, cum legibus Romanorum difetepater ,ea ramen eiusinterdicii


vis eli, vt ab omnibus intelligarur,iudices in caufis ciuium difceptandis,

Romano iure i non teneri, ac mult mins Principem ipfu m , qui iudi- is eosciuguvii
cum religionem,legibus peregrinis Obligari,perniciofum effe iudicauir. :
Et quidem Amaiefiatis fcelei'e reneatur qui peregrina ura , peregrina in 5mm
D_ftitura,.fui Prineipislegibus opponat: inquo genere , cm I-Iifpani li
eentia nimia peecarenr, Ste hanuCatilonum Rex Romanorum le-._
ges in I-Iifpania doeetiprohibuit, vt Q_Olyerates fcr-ibit 6 . quod ipfumsw ---

fanlius abailphonfo x. Rege cauerur, qui etiam magifiratus, ae iu di-

ees,Principem adire iuflit", quoties patrio iure, nihil de propofita caufa ?


fcriptum efferln quo Baldus 18 fallit , qui Iralos Romanis legibus tenetiwi
feribit,Gallos vero non-aliter, quam fi tationis, c quirari'congruere fi- Lillilifnci;

bi videan'rurtpeque enim minus hi,qur_n illi Romanis legibus obliganbk ? ,Tf'yfdl


turztamektfi _ItaliaJ-Iifpania,Prouineia,Allobr_ogum,Septimania,Gallia, -Narbonen 65,14] gdunenfis,Romanorum ,inftitutisytuntun quae etiam

Federieus fEnpbarbus Imperator'Gr'maiio'i'umpubliearic vbique


doeeri
mandauit : tametfi nu-llum fer Germani, Romanis moribus o

rali/queruntzfed plu-rimm difiat lex


_
._i'yri _'.

enim fine
l 3

'

101.

LIBER

PRIMVS

quod quum,bonum :lex autem,adimpertis maicllatem pertinet.


enim lex nihil aliud, quam lumm potellatis iuliuiu.' (
" dum igirur nollri Reges G_recorum legibus non Obligtnr , ita nec R2
nianis quoqneinllitntis , nili quarenus legi naturze conlimiles lint :qua
lege,1__i_pdarns omnes vbique terrarum Principes,obligari icribirz'neque

vero nobis Imperator , aut excipiendusf, (vt per

; niciolis quibuidam adulatoribns 9 video placuilie) quiCiar, ac in


-

mum Pontihcem,bona prinarornm, ino iure diripere polie ictipierunt:

2.o Parlor-.in cap.

__

quam opinionem , ne Pontifici) quidem iuris interpretes, ierrc


I iiiiigci runt,ied cum illam abhorreanr,ac multa in eo genere prclar
f '_R l lFul

.. .

n (5123; , 11111111111 ramen abiurde ,quod hanc exceptionem lubiicinnt, nili B


tu its. . nba (, 8: vt ipli loqunntur, abioluta potellare vti velir: quod Perindc
in .iednaturalia

. Bm; , li dicerent,vi 8: armis Opprelios cines diripere ias elic,potentiores


' 1d.' l. t'li
.

_
_
_
-113151511;

hocinre
aduerius inopiam
tenuiorum
, vti_ coniuenernnt : quod

'vn/aff. \

quis.de reividic.
_ _
~

_ _
.

appellant Germani,_ At Innocentins


xiii.
1--1-- Pontiiex Romanns,iuris vtriulque peritillimus, inmmam 111111_
.1.81 Angel.
i@ Lz'dcqud gibllsifolull Ptellatem deliniit,0rdinario iuri derogare Poliezilli ve
ll-Callinl. be

..
ncizrnomwi. ro
, inmmam
potellatem ad legum diuinarum ,ac naturali abrogatio

. z..eod.B.irrO.in
l. nem pertiiiere voluerunt. ( 1 611115111111 lege prohibetnr,
.

..
&

'
~
- __ .
.
.
bccuzxjm quam aliorum opes ac bona diripere. quid lapins reperitumlegimus,

min. de ; quam :i rebus alicnis manus habere continentes? at etiam, ne quid alieni
ian.C.Alex.cli.
.
.
_
.
.

01.7.
: aque. concupiamusfacratillimo
decalogo piohibemur.
Capiralior
cette\ frans C
lib.i.8 clil.ioi.

\
1-6.8=611-37. ,11 diiciplina Principes imbnere,qu_am
predatiznam prazdones,ino

.
1.5. nusin de
1.

` fete` ad aliena
'
_ '
_
; z principem autem icim
.
pia
capienda
titu,prc a ._

Preqpuacag. ram illam iuris,ac iulliti ipeciem , iceletibus inis 11,1_:


conli 39. 1.

quod li peliim ella natura, peius etiam :i !&1111115111 tyran


ige'uffl num euader,& impndter diuina,hnmana,periringere,a temerare non

dubitabit: deinde prauis cnpiditatibns,ac perrurbationibns,qn nobi


cap. iusciuile.

ibi Caiman A; liores animi partes omnino labeiatftanr, incenlns,ab auaritia qnidem,ad
lex.dillint.i.Di~

uuiinreguiinnc proicriptionem, ab amore,ad lluprum,ab ira, ad cdem celerrim Pro


culpa. de regni.
;
rumpit: 8: qnemadmodum wnwnigiua inlminibus priora lunt etiamli rar
ilccacfrcigsfss dius exandiantur,ita quoque tyrannns, ininliiria armatus,eliicit vt mul

6ta acculationem, condemna'tio indicinm antecedat. (Liamqnarn'ine-D


pt , qui, quod :i natura, vel ab honellare alien um lit,Principem eliicere
i- olie P ntant cm P rinci .is otellas iuliiti
' iemperex i
vbbignlfnicxi
EP O nd@ ri bus

ctoiibagio. genda lit: lic enim Illniusinnior, ad Traiannm Augullumn. AVt enim,

;_l_~_cfl-" inqnitfoelicitatis 11` quant-um velis , lic magnitudinis velle, (1112111=


birilli Pm' Illmfpollisbcillezquibus verbis ellicirnr nihil Principes polie,quod naj
turarurpe Quant ini'ullnm. Iani ver _inept loqnatnr, qui pottia: lum#
1111. aliena diripere,aut prdari,aut v`i lluprnm infette). :quae ab ai
nimo frato libidinis, 8: cn piditatnm impotentia proliciiuntnr'. Qqd'
liPrincipi non lioetniouere terminoszqnos Deus opt.niax.cuins iple elif`

imago .vinens',a`clp'i_rans,lem iternis naturaz'legibus pegit :neque ceri'


licebit alteridetra-her'e quod num~ -1111121 tationeg'line comptio
ii e,iini.e;comm`utarione, liuellegitiina proic'riptione , liu'e"A fdere cum

"

amicis

DE

REPVBLICA.

io;

amicis feriendo , pacis atione cum holiibus coneipienda fi aliter


paxiniri nequear,quam priuatorum detrimento, quorum bona fpe
ollibus fruenda permittunt Principes pro ciuium ac Reipubliefalu
tatzrametli quibuldam 3 placer, vt fu quifque reneat , nec de bonis pri

z3 Hofiienis in

cap.qu.ito.deiii

uarorum public deminurio Har, aurli vrget publica necefliras, ab vni


uerfis farciendum elle , qu fentenria mihiprobarur, fi ramen commo
de id poflit : fed clim falus priuatorum, bona omnia ciuium, patri

reiurido. Burrio
` id.col.z..Inno
cent.in cap.in rio.
Pira de iniuriis.

conrineanrur, non folm priuaras offenfionese acceptas ab ho


{libus conrumeliasfed etiam bona fua,priuaros Reipublic, non gra
uat concedere oporter : nam fer femper @haber aliquid iniquum,
B quod publica vrilirare compenfatur, 8c eo quidem iure po iuli omnes v
tuntur,vr non modo publica publicis,ac priuata priuaris,l}ed etiam vtr
que vtrifque in pacis actione,mutuis vrilitatibus,ac derrimenris farcian
tur. Video plerfque f iuris vtrififque magiltros,in ea fenrenria, Se elle,

8c futile , vt eorum foederum,quibus exceptum efr, ne vlla detrimento


rum hinc inde acceptorum, qullio habeatur, inanem elle, nec priuatis

priudiciumaiferre: :ilio ramen iure vrimur , nam in pace lleronenliwt


Ludouicus i. Rex Francorum,carceribus Caroli Bureundionum
miris eriperetur,vno capire caurum , ne Fgordo, fententi cui-ia: Pari~

:.4 Litliverbe
] de rei vinili'.
Pelin. in cip. c

iionliceat col. g.
de relcrip. Com.
cCioo. lib.i. A

lex.lib.5.clil.ig.
1.5 Hoienlis in
capiqujro, 8L ibi
Butrio de
rido.DD.pul`t In
nocetti. in cap.m
. de iutciu.
Bil.inl.veni.1 de
in ius voc.C.iflr
fis in 1.1.. de pad'.

Marti. Lauflus in

riaatdc config:

fiorum , aduerfus Sanufium exequi liceret. Iraque laudarur Thi-abbin .


lus, nec immerit , quod profiraris ac fufis ex Vrbe Athenienli triginra
tyi'annis, promulgari iuflit legem mneftias , quainiuriarum , ac detri

mentorum, qubellis ciuilibusaccepra fueranr , obliuio conri'nebatur:

n(

quam Mullins , occifo (lliire in Senaru , graui oratione vfurpauit,


cm inter parriurn du ces pax inirerur. _Enitendum ramen modis omni
b'us elt,vr incom moda commodis,& quoad eius fieri porerirfuum cu

rribuarur , aut fi minus id Fieri pollit , line rumulru , ac bello ciuili,


poffeflaores quidem rerum alienarum , quamuis iniulios , earenus rucri

oporter,qu_areni~is ex :erario publico,dominis fatisfiarzaur li rarium ex


ha'ultuiii fu erir,mutuas pecunias accipere commodis crit. vNam Ara
Jo.tus,parta' liberrateparri,pofi annos @inquaginragum ryraniiide op
prefa fuerarfexcentos exules reltituit, quotum bona profcripra fuert:

D pollelfores ramen prazdior, Vquae tyrani ciuibus iniufi ademetantfpo

liari noluir, cm multa iulliis emptionibus, multa dotibus tenerenrur:


iieque id (ine p'ericulofiflima rerum Omnium perturbatione fieri poile

iud'icaretzfed cues iurereiurando obligauit,vt pacem : amiciriam inter


fe colerenr , quoad ex Egypto rediens, omnia componerer: accepris e

nimfcxaginra aureorum niillibus 'Ptolemo Philadelpho Rege,in pa


triam rediit,perfecirque ltimandis pollelfionibus , vr alii' pecuniam

accippre ac poieflionibus cedere mallenr , aliy commodius putarent


p'eci'irilis` libi nume_rari,quam fria recuperareljeigitur lixum fit
- bonis mahus afl'erre , aut ealargiri cuiquam , fine
iulta'cau'fa non licere . Er' quidem omnibus fer principum beneHciis,

largitio'nibus,imrnii`nitatibus,priuilegiis,hcverba fubiiciunrur, qvon

Avrv 'ALTERivs rxAvDia fiar ,7. ]; verba,cum in

17Vulg dicitur,`
Sau en tout no
(ire droit t Vau

rrui.Tnll-us Ho
il iusId-lf'ui
iilil ver`t1~isvri`

tur in fdere fc
rieiidv:

l 4

x04
L'IBER PRIMVS
formula duci,qua Ludouicus xii. Rex,agrum Mediolanenfem cum
principatu iure Iiiccelorio ab _Imperatore Maximiliano adeptus efr,` in
fcripta fuiffent, belli aduerfus Ludouicum,i'enouandi occalionem pra:

buerunt :nam S_f_ortia gens,ex his verbis, integrum ius ab Imperato


re,in eo rincipatu relitum effe contendebatzhazc autem claufula,etifi

omilfa uerit,ineife ramen cenfetur : quia nec Imperator,fi maxime ve


lit aliud ali]l tribuere , ac largiri pofiit. Nam quod omnia P_rincipis elfe
vulgus iatat,ad Imperium 8c ad dominatum pertinet,falua cuiq; rerum
-?- fuarum proprietate 8 ac poffeflione . Sic enim S`eneca 9. Ad reges, in

?tilrigccncfiifii uit,poteftas, omnium pertinet, ad {ingulos proprietas : id paulo ,


'Omnia rex imperio pofiidetfinguli dominiofkra: ratio facit,vt Reges B

f i mh-qw no (tri,prdia fiduciaria vaffalloru m,iure profcriptionis {ifco addiCtaJar


PUO' . .
.
.
.
.
. . .
.
ritiic. L_ his; giri priuatis,aut ea diftrahere cogantur 3,vt vaffalli Principis, 8c profcri~
.

lO.

Crelvl

'

Amici.
in1, prorum patroni,fuo
iure
vtifrui. poiint.
@od li Prince
s priuaticuiuf
_ i
.
.
. .
.
.
.

" quam debitor iit,1udicium accipit, condemnaturTatpi im , damnatus

li-eeclfk iudicatum foluit . Sed vt exteri qu ac ciues, poiteritafque ipfa intelli


30 . gat,qua integritate noftri Beges fuerint,qu;/tque moderatione animi er

ga fubditosfe fe gefferint, exemplo fit illud quod ex hortis deliciarum,


Princeps ipfe Curioni decimam exoluere damnatus it,iudi`cio cu ri Pa
J

`riiorum anno M.chxvr. cm ver Rex alius negligentia procurato

ris,l vadim'onium deferuifet , petiit ordinario diplomate, vt in integru m


I retitueretur , curia Pariiorum Regem de rogatione propofita depulit, C
J APU.

nge: France
"
.
. JUMP
naar, magi.
fj "'
,i .
}? :
frigf

anno M. c xi x.-. Non tanta iu diciorum acerbitate cum priuatis agi


tur, qui fete femper ex ea caufa in integi'um reftituuntur: ac tametii mi

norles v. annorum, tatis indulgentia , in omnibus fete priuafis indi


ciis,refl;itui folent, Reges ramen noitri, etiam infantesmunquam aetatis
.
.
_
.
. . ..
.
. .
beneficio reftituuntur: fed in omnibus iudiciis maiores effe ludicantur:
contra quam in Republica Fieri folet, cum qua femper agitur, quaii-mi
nor eifetmam Reipublic ben eficio,Romani principesin integrum re
ftitui confueuerunt3.nos alio iure vtimurzac Principis agros,ab agris pu
blicils, 8c eius caufam, cau Rei publicdiuidere fo-lemus, corra quam 1

pler'iqueditatuunlt,

Rempublicam in integrum reitui debere ne

.- gant, cofufa Principis ac Reipublica; caufa, quae in {tatu popularidemq D


1""'^' per eodem iure cenfetur ,in cteris, non item. Hac igitur animi magni-v
lex.in l.1> .nun

ZAdfCgfnj'. tudine magiitratu's erga Reges noitros fefe geiferunt:hac.item modera


rione Ileges iuftitiain oluerunt, vt maior priuatorum,qum principis,

in .ic femm. 66 Reipublica: quam priuatorum,_ratio in caufis difceptandis haberetur:


iiiiiiiiiselgiif Cita? im Il_tiS Curie Purifiorum', fententia aduerfus Carolum vi i.
:ifffffufkgj damnat'u r' fyluam IX/rbi proximam in_Pariliorum v_ium

:ilpcifilcl: cdere,pretio coiiitutoquam quidein ad rem v_ix lvnqtua priuati adi-v

citsiscairais gerqtur. Tune certintelletuniefiqttantiri Rexatyrannodiaret:


ciibbiiiiinpil Cm'CDFDanrolus'vri. Anglorum legiones ex _intimis'Galli vifceri

iirglijp bus exegiEmamortim (qui cu_mAnglis_fdere contraftofce


: Bc pti-a mranibus, Regilextorferant) facile _captaaanttfim ab vltione iniu

. riarumabftiitqtfumm-aillos benignitate cpletereturfque iudicibus

magis

l
DE

REPVBLICA'.

lo;

magis obfequentem prberet, qum priuati confucuiffent. Atiifdem


temporibus Illilippus MariaMediolanenlium pririeepsppprelfa tribu
totum ac iu m ponderc Republica, portus omnes,ac Huuiorum

aditusgobdebat, ne quis ciui quo vellet traiiceret, nili pris foluto vc-

(. @bus ergo legibus,c quatenus parris conuentis princeps te- 445


dc rc

neatur,nobis expolirife videmurzrcflat explicandum illud,an fcilicet 'Mills Smm


c olanfis tir.

Rex imperijfuccelfor, Regumantecedentium promillisfalua maiclla- it-principe.

te,obligari paucis abfoluam, praztermiffa -


qua: de hoc genere fubtils clifceptari poilunrmultitudinei* atuo, gmpfomf/fa
Prineipem maiorum palzis conuentis, qu priuatos obl igari , fr re " .
B gnumbrerlrtario iure obuenerxt, vel etiam telram ento delatum : 4 H guaio.
.

fr,

lgolemus .Cyrenenfium`,Nicomecles,Bithynina:,Attalus
AfiJu - 3:
9332123
'v
: C nus,
nes Pergam1.CohusAlp1um reges populum Romanum tellamento

Regnorum hredem fcripferunt. (Mid (i regnum ad proximos tefla- 1_ 1- IgM-Cle


. regnum Henricbus
.
.
lb . C.l f. i.
mento deferatur vt Anglia:
v r . Eduardo vrfilio
dfufaapflric.

reliquit, equeteflamento Mariam foror, buic Elizabefll-:rm fubflituit, E Hm' i mi"


rranllato con

' quae viciflim imperij fceptrt-tenuerunt : res eget: aut enim "
proximus bres iure teliamenti hreditatem creuit, aut repudiarali
redirate ex lege Regia , imperium accepir : priore modo hredimriis

bligationibus 8c aionibus renetur:pofteriote non 35 item,etiamll iuta 35 - ""1


cap. veriuris dc
tus [it : neque enim iuris fucceHorem tenet 3 iufiuranclum , aut -.
l
' defunhzearenus
`

- com-. vame
s
.l m d
obligatio
ramen obligarur,quatenus
Relpublice`
ceflir obligatio tellatore contraa. Iraque Ludouicus xxi. 37 """""
pace confunr. in

Rex , repetentibus tormenta bellica, qu Carolus vm. commodato ; iguf'cf'


acceperat, repofuit illud, fhegarolibaretieirr laquelle: ita nuper Franci - 130111539: libc

cus rr.rex
ad ljleluetios
patrispopulari
debita re ermone
ofccntesdefcripli
fcripfir,ac
literas
38 , quarum
exemplulm
exArcbiuis
Larin
red-

didi,hunc in modum. Tametfi debita paterna foluere non tentur,cm b1 00485116

hc fceptra,non beredir-ario iure babeamus,fcd regia legt-,quae iam inde


quue primis Francorum Regibus lata, ad mares proximos imperium 33:22?" 'm'

derulit,qu non aliter nos obligari patitur,qum ad ea foedera,patve, Figff;


qucum exteris principibus, ac populis,ad buius imperij vtilitates c :
D commoda 5. maioribus nollris contraa fure : nihilominus tam en vt

patris optimi c cariflimi religiose tueamur,legitima eius debita


exfoluere decreuimus . illud tantm vobis petimus , vr fortis vfu raz
ad eum modum , quo vefiris legibus ac moribus cfueuilris, non ramen
gtauiores nobis exiganrur. Atque id quidem Heluetij communi cle
creto comprobrunrzc cm ante tarn grau es noftris vfuras accipert,

vt anno fexto fer fortem quarent, icl ell: duplo qum in Gallia maio-

trientes reelegerungqu non nili anno vigefimo fortem adaequa

'rent. @Jod autem reges maiorum obligatione non teneantur , iampridem curia Parifiorumiudicauirnno39 fcilicet M.ccr.v1. Quamobrem rnlin J f 0f
falluntur vehementer,qui accipiunr quali ab oraeulo formulas 86 Verba l(iblim) fol-ws
concepta iuriliurandi quod non ita pridem , Rhemenfes pontices ar- ' '
bitrio { linxerunt, vt eo,reges dum initiantur , nunc vtr confueuerunt.

io6

J . @irme

LIBER

PR'IMVS

quarn enim regni pares duodecim capiti regio coronam impo


fuerunt, Pontifex Reinean regem conuerfus: Sifie U:radum,inquit,
ac imperium quod paterno iure nntea adeptus es,nuncaccipe,quo dein

ceps, vtveriiiimushres vtifrui pofiis , quod quidem :i Deo prpoten


ti, 86 nobis Pontificibus ac paribus ad te traditione defertu'r.
orario, mod vera. At nemini dubium e,opinor, quin ante con

` fecrationem,rex imperijlpoifefiione ac proprietate potiatur, n quidem


hreditario aut paterno iure , mulr minus etiam Ponticum aut pari

beneficio , fed lege regia :id quod iampridem Senatufconfulto Franco

' rum 4 deeretum ne quis regiam poteliatem ab arbitrio pontii'icum


pendere exiliimaret : quia Senatus regia poteare, ante initiatio B

nem dubitarer, fed vr inanes pontiiicum argutia: irpe cuelleren


tur. Id enim ab auorum, extrema memoria contrito prouerbio didici
mus, nunquam reges apud nos interireJ vt omnes intelligerent mortuo

principe ad proximum eodem momento imperij ius ac poteiiat trani"


ferri , ne effet incerta regnifu cceiiio, qua nulla pernicioliorin Re
publica exifiere . Hocigitur teneamus,Regem quilegitimo iure
imp erium vocatur , pacis 86 promist antecedentium Regum eate
nus teneri, quatenus Reipub. commodo contratum ,dque muito
magisli populi iotius,vel cert curiarum maiorum decreto 86 confenfu:
tunc enim fides agitur , quam Regi non modo decorum , (ed etiam ne
ceffarium feruare, quamuis para,ciuitatib. detrimentum lint allatu
ra. Sed (i princeps cum' exteris , fiue cum ciuibuscontraxerir, de iis

qu ad Rempublicam pertinent, flue eorum, quos dixi, confenfionefi


/

graue detrimentum con uentis Reipublic infertur , 1

rem legitimumlreneri quum non : mult mins,etiamf1 populi


wnwpinciP- aut Senatus fuffraviis, imperium acceperit : quia nihil omnino iuris ha
C.& Bald.in cap.
D
'
momma.
n bet ab anrecelforczaliud
igitur
iudicandum,fi imperium alterius concei

?,an12222 fu adeptus enim promiflis illius obligaretur 43, nifl difert id

3&2}'355;11;3;1 .56 quocunque tandem iurefeu lege, (eu t_e_fiamento, feu


:lrilll-jlwk-dc fuffragijs, ieu @rte regnum acceperir, qu um eas obligatio
:iq nes diiioluere,qua2 vtilitate 86 Reipublc fue
:1<114511 contra natura: leges alterius incommodis, 86 qui- D
gliggil dem maiis artibus, { amplicaremt ciuitatis interefi
publicam, quoad eius fieri poterit,co ere, tu eri, ne Reipublic acl

. tremum periclitanti, falutis vi omnes prcludantur. Ad hanc igitur


3 c.1u.nliccar.n..

interpretationcm pertinent ea, qua: Parifiorum curiaiudicauit anno M.

_c L v r. 86 . i 1 i i. lggem fcilicet, fuperiorum regum paiis con

. NQ#

75

'Zclflgrs uentis minime teneri: repudiata eorum 45 difciplina, qui Principem

im.

imperio deturbari putant oportere, nifl teiiamentumuanterioris princi

33:53? 2:53: pis exequatur,confufa principum fucceilione. t cur, dicetaliquis,eadi

ild'ldnpm iiintiione opus , Cum omnes Principes iure gentium teneantur? nam
110460le47 [_cx hoc iurc
dciuliitia.

iure conuentiones ac teftamenta continentur 47 . Id quidem falfum


videri poiiitfi de vniuerfo genere Iiatuamuszdemus tam en id verum ef

, propterea confequens Principem gentium legibus , potis


\
quam
l

DE REPVBLICA.

qum fuis obligari, nifi quatenus cum diuinis ac natura: legibus coani
rant,quas quidem ad leges,omnia quae Principum obligatione dixi
mus, reuocanda nobis funt, at fi gentium iura qudam iniqua fint, ea
PrinceJs abrogare potenz, 8: fubditos eo iure ne vtantur Prohibere vt 4:

antea ocuimus feruitiis, qu iure omnium fer gentium in Refpu


blicas Perniciofo exemplo inuetta,multorum PrinciPum falutatibus,ac
natur congruentibus interditisfublata fueruntzquod in vno ditum,
ad confimilia traducendum etitzquoniam totius difbutationis Caput efl,
ne quid contra diuinas aut natura: leges fanciatur: nam,fi iuftitia finis efl;
egis, l'exautem Principisiuflum, Princeps Dei prpotentis imago f i

B rans, confequcns ell, vt PrinciPis leges vetum exemplar Pr fe {-


gum diuinatum.
Trmczfe alterifuducifzrio , el .ernia , 471 in conuenifznrium maiefzfp's,
a'ue fprincipum inter : dzgnimrisfmrogmiu
C P v .

x .

quaeflio fingulari difputatione tratftanda nobis efl, Prol

Pterea qud adiuta maieflatis Pertinet , nec debet `cum pa


trocinio vel clientelari iure , de quo antea diximus , te'me-r

confundi. Nam ius fiduciatium, feu feudale, fantius cfl a


C trocinij iure, quod eti magiflris, ius patronatus appellatur.
dem antiquius illo,quod tam Langobardis origine , 1
mn es mu tua fiduci caritate completi videturznufqitam tam vberius,
quam in imperio 'Ilircarum , qui quod nos { ipfi rliimat appel

lant, 8: beneficiarios feu vaflallos T'imariotas: quib. feuda Principis be- t


neici , 8: quidem precario ,non tamen diutius quam fruuatij, vita

fruenda Permittuntur iis conditionibus, vt ingruenti bello, Timariot

equites fine flipendio militari, 8: cum equorum numerum deducere,

qui pro ratione beneficij , cuique libello cenfuali definiti folet. au


tem Timar honorarius Ptdiorum fruusi Grazco vt opinot
verbi notatio Propriam feudi natura explicare videtur : Proprete quod

D libus
veteri,libcrm
iure, feudum
aliud nihilmiliti
efl , quam
frutus rdiotum _file_iga:
: 8: quoniam
ac bellaiipeif'ushofles
, getendi frr'gs
caufa huiu-fmodibenefcia tribui folebant,principio militi ex cafu, de- rum.

inde fide pteflandafeuda dicta funt. hinc enim . n.v.M. dici vide

tur: qud qui daret,his verbis vtebatur , iger i s : N


v t : contratis autem ditionibus in literas , Peudi appellatio
nem traxeruntznifi fdere vtrinque contrato, detiuariverius fit. Im~
munes vetigalibus effe ,ac fempet fuifl'e fiduciarios, argumento ,

quod qui nobis vaffallus , Langobatdorum legibus L t v DE appellatur,{i


ua: voxliberum fignificat.
autem ex iufla feruitute manumif
.fus inde Alaudium 8: laudimia dicuntut honoraria munera, qu domi
no,fidem accipiente -vaffallo,uibui fole'nt'. Hc ad verborum explica
tionem: pergam'us adid, q'uod ProPo'fitum . Di'ximus iura maieflatis

108

LIBER

PRIMVS

eum habere, qui Deum imniortalem fubditus fit nemini: qud fi


cuiquam feruire,aut imperanti parere cogatur, feu fponte , feu inuitus id
faciat,maiefiatis nomen amittir.Ret Poeta nefcio quis.Effe feit fer

"' uum ,iam nolo vicarius effe;

rex efi,regem maxime non habear.

imrmbwf'
a @ddii-iura niaieffaiids non habent fiduciarij leu vaffalli , pauciffimiad
dinarii vicariis
modum Principes in fumma poteftate confiituti reperiantur. Aut fi

mus , fiduciarios principes,vel rarios , qui tribut aliis Principibus de


pendere cogantur,iura maieftatis habere,cert quidem dominos feruis,
patronos clitibus, autoritate, imperio,potefiate adquare neceffe crit:
- fic enim fiatuuntlegum Romanarum interpretes 3 ac magifiri : fcilicet
fi.166.lib.z. Dec.
_
_
_
\
_
_
_
? 1. 1'8 @_llobrogum ducesiura maieflatis ha-

.1 quoque tradunt de C_omite Aftenfi4:qu tota ratione difcre


`
,

. \

ffnl'g; pant, cu his qua: anrea de iure maieftatis diximus. Hc igitur accuratius
' lib-L 30mm explicanda nobis funt, crn adiuramaiefiaris, qu in Republica rci
tulo. de crimine
_

_
_
_
_
_ _
_
maiellnu-a-' pua ac potiffima funr,quque ad digniratis pri'ogatiua, qua nihi Prin
Litiiilslsciilil cipibus carius , pertinere videantur . Diximus in capite de patrocinio

; cclientela,quam nofiri proteCtionem vocant,clientes principes,qui fu


- periorum ,in fderibus , maieflatem comirer obferuare tenentur, iura
ppusicc maiefiatishaberezfed vaffallus,feu
ciarius a Cliente differt,dift.itque

zz?. Cacherran
11u-I

Pori . in- plurimum . @liens enim, patronu in fdere fuperiorem eatenus agrio
fcit, quatenus perfon aclocidignitas pofiulat: vaffallus non modo fu
periorem confiteri dominum, fed eriam 8c obfequium eifupplex C

exhibere cogitur , aut feudo cedere . I_-Iorliggium appello ,fideliratem,


obfequiu m,obedientiani 8 iura qu hduciarius domino,ex formula
? beneficij dare, facere, tenetur : quod vt planiusintelligaturnouem om

emogm nino pottiorum ac tenuiorum gradus fiatuemus,pra:ter eum,qui


.

Deumimmortalem feipfo fuperiorem confitetui neminem. I_)_rimum


genus eorum principum qui funt in eius clientela, cuius maiefiatem

obferuant,fque in eins patrocinio dare folent,vt aduerfus potentioruin


vim tutiores fint. ecundum genus eorum Principum qui fuperio
rem in fdere agnofcunt, eique tributum dependei'e folent, vel penfio
nem,vt eius auxilio ac prfidio tutiores fintzquod certIpatrociniuin di- (
ci non meretur,quia mercenarium fitzmercesautem o

cio non debea- D

turs'Ilertium genus eorum,qui potentiore viti,pac`em acceperuiir,


8 iura maiefiatis retint iis legibu's vt viCtoris maieftatem comiter ob

feruent , eique tributum annuum foluant, nec ramen patrocinium illis,


autauxilium a potentiore debe'atur.@a_rt genus eorum,qui Reges
funt,8c iuramaiefiatis in :fuos libere exercent :fed aliorum Vfiduciarij feu

feudatarij funt aliunde feudo accepto principe , feu maiore feu mino
re. Qiigitum genus eorum, qui Reges non funt ,nec iura maieftatis
habent , fed fiduciam propter _feudum contraxerunt: quia-nofiris fim

plices vaffalli dicunrur, qui domini dignitatern tueri, ac pro eo arma ca


. pere,non ramen fempermec aduerfus omnes.' _extum genus eorum,
qui vaffalliligij'vulg dicun_tur,qui data Hde,domini digniratem Se exi
_ {timationem rueri, acpro' eius falnte, arma fine exceptione capere , nonI
ramen

DE REPVBLICA.

ieg

ramen femp'er,aut vbque, fed eatenus tenentur, quaten us vtiliras feudi


aut
fiducia contrara
timum
fubditi
di
cuntureu
vaTalli, feupatitur_.Se
cenfual-elsfint,
genus
etiamefteorum,qui
prdiis omnino
caret:
qui pro principis dignitate ac , perinde ac pro fe iplis , propugnare

8: eofdem cum principe hofies 8: amicos habere . Qtauum


genus eorum, qui quonclam iruitu te liberati,feruilem fpeciem reti'

nent,vt afctiptig cb,8c qui notris manus ; dicuntur: pol' .anufmf/zm


iircmum genus . genera nobis fecernenda fuerunt ne
{ubditi cum vaifallis, aut clientibus, aut cum vtrfque vaffalli'fimul mif
ceantur.Ex his generibus,ij qui non ratione feudi aut Hduci' contra'tar,

fed ex fuiipiius perfona parere coguntur, fubditi dicunturnnult magis


etiamlfi prpter obligationem, qua fubditus, principi, cuius imperium
ac iurifditionem fubire tenetur, iiduciam ctraxerit feudo :i principe,
vcl ab ipfius principis fubditdaccepto, fi modo vtrifq; priiiceps id Gt.
Qud li fubditus non lit,qui fiduciam,accepto beneficio' ctraxir,etiam
fi domini dignitatem ac falutem, fine exceptione cuiufquam,'tueri de
beat,ea tam obligatioiie,defcrto feudofine fraude liberare :
at fubditus quantumvis feudum aut cenfuale prdium deferat, aut nihil
omnino habeat,quod fuum dicere poliit, perfonali tamen obligatione,
fei

fum
fidem
finepatronol
principisfemel
fui confenfione
tantum prlare
exuere,
teneturfed
nullo modo
ne ad
.
id quidem

C cogendus , (i fiducia ita fuerit contrata, vt videre in antiquis legi


bus 5 feudorum,contra qum Carolus Molinus 8: 8: fcripfi: at 's >unis .auf

fubditus locis omnibus , ac temporibus Principi dare cogituif,


tiamfi : is fuei'it8 , qui nullum omnino prgedium , Principi acce- '' " m5*
libus. dceiiionc.
ferat. Neque vero necefe fubditum eTc,qu1 falu te ac dignita. in comma;
tem Principis, fine cuiufquam exceptione tueri debet, qualesfunt ij qui . gior.
\

- .

. .
vaflalliligij dicuntut: quiinterdum aliorum Principum fubditi,~ 4.7

interd-umrcges funriinterdum vafI`alli,tamen non fine expe rione fi I?" be '


dem dederint,neque enim retrouaffallus fubditus cihaut vaffa lus illius; ?
-

..

..

cuidominus inferuit,9iiifi omnino eiufde beneficii ratione.PIacet igitur .


_.

..

.6.1.1.

explis lic illuiirareAntea quide Reges Angloru fidelitatis'iufiurandu 2 {


D regib.Franc0runi fine exception'e dedert,c ampliflimas huius imperi ijfglif
prouincias, ac beneficia frutuofiiima,Regibus.noitris accepta ferrent,
;

vt merit vaffallos ligios Francorum confitetentur. Angliam ta- qui. ? ?


8: Hiberniam fu mma poteate regebant :quoufque Ioannes , qui ; .
fraude in rguum inuafe'rat , fe tegnmque fu um ac fubditos omnes de-l ;

didit in Romani Poniificispotefiatcm anno ilccxii. contrata' folen# ? _, , _, ze


nimcubditorum.confenone :nec tantm fe Ponti-. Rel,
ficis Romani v_aallum, [ed etiam profeiius promiiit an
komm;
nui tributi ac ]; _nomine quattuoraureor niillia,pr ter tribptum oulgirfsge

mud,qupdablgegeunglorum promifurri elhanno gm antique

7 +0.

Qn gulls familiis exigebrur', quod vulgo t_ri_b_utt_im fanti Petri appel


labunt :legatus ) i i 1_.Pontiiicis Romani, primus a Rege I_oan

demagpir, _c i i priefentepCicellarioJex Ang iz


.

121).?.

LIBE'R

PR/IMVS

tieibus, ae totidem comitibus,infinitque populi multitu dine conferi


. ,

tiente. Extat adhucapud nos formula fiduei,quatrr ex atis Vaticanis,

1121, .%7
'/

expreffam legimus. tametfi FI_`llgmq:i~sl/IOrus,Angloruni Cacellarius


negatet Regnum Anglorum effe in fiducia Igntiiicis Romani, 11111110
minus Henriehus ipfe viii. legato pontificis Romani , iufiurandum

fidelitafis-dedit . Tributum autem vtriufque generis exigi, ac folui non


jf 347

anteferuirurem
defiir,qua`.m
ljenriehus vi
i i. anno 51.0.
xxxixi
i.Romani pontifi
cis
ac'teligioinem
exeuffiffet.
Id autem
animaduetfione
di
gnum efl: , quod in formula fiduei , Rex I__Oannes fuorum fcelerum ve
niam,fiiplex alegato ptifieis preearus eli, quo planum fit,patrocinium

illud pontificis Romani ,gufirum effe ad eleuandum immane partiei- B

_fr / .

dium,quod in fiatris filium,ad quem feptra regni fuceefforio


iure pertinebanr, crudeliter admiferat, ne faeris pontfice Romano in
terdiceretur. Iam antea Auguf'tus Rex Francorum,omnia
prcedia,qu in Gallia Reges Anglorum hreditario iure poffidebant,
_I\_Iormaniam inquam,1}_quitaniam,'f`ironiam, ndiumutm ac @no

manorumagros, ob cam p_arricidij caufam,pro iure ( maieftatis pro


fcripferat : quas regiones,antea beneficij - Regibus Fran eorum ac
ceperatzrametfi fu mmam in inglosjjibrnes 8e S.eotos potefiatem ha
: : 8001075 berent. Nam principio , Confiantinus Rex Scotorum cterique princi

pes eius ditionis , cum id_elfiano Anglorum rege fiduciam contraire


<

rant : deinde Baluolus Rex Seororum , fidem quoque Regi Anglorum C

prftitit, profeffus fe regnum _S_cotia: fiduci nomine, fub Anglorum


patrocinio poffidere,exceptis Qreadibus infulis,qu tum erant,acdein~
ceps etiam fuerunr, in fiducia regum b_loruegi,quibus reges Scoto
rum auri vncias Otoginta , fiduci ac cenfu's nomine dependere tenen

'

tur, contraco iampridem fdere inter Danos 8c Scotos, vt bello Hnem


imponert,quod pro infulis Oreadibus olim fufeeptum, nec ita pridem,

JJ'

id eft anno si, n..i.xiiri.rurfus exeitatum eftzquantm quidem ex literis


Panzani, Francorurn,apud Danos,legati, intelleximus. At eoti Reges,

qui pofl: Baln'olum, fummam rerum tenuerunr, Anglorum Obfequium


eiurarunr,nec
fuperiores
fe Vaffallos
tofiteri D
voluetunt, lrar'netfi
agriofceremee
Rex Scotor/[iduardi
iii.Anglorum
Regis Angllotapriuus. id fumma contentione fuis petiiffet : pofiea ver quam decen
niumincareeribus exegiffet,dimiffus : Eduardo,cui us foroi'ern ibi

.u

_ ~ j
' `

defponderat, ea lege, vt feeutn amicitiam ac- paeem eoleret. Iam vero


H_iberni Regnu m non ita pridem Anglorum imperium tulit,excepto

, p :
_ ~
Ar uelio
Comite,
quiiura
maieftatis ferriper
retinere
vifiis eft.
-' tamn
Confirrfiligtet
Dani
Reges,
qui ctiam'ljgruegi'
pattern
poffident,iura

:si maiefbatis fibivindicarunt: quod quam verumfit, prius fexpofuimus.


mm.

~.

_I-_lolfariae ramen agrumafegno nitimum,[mperii Germaniei beneficio

'habente antea tegnum,imperijGernanici feudale be


nefieiumextitit, ipsque Dani _duces infide Grmanorum permanfe
t

. .

'

'

.- . _i fs.

i, runr,non modo Lothario imperante cui (- dux,fidelitatis

"

' obfequsumfl prftitittfederiam . r.'Imperatori,'qui primus


Omnium

DEREPVBL'ICA;

om nium letro tluci : regia declit , ac regali poteate . -115


beauit , iis ramen legibus , vt in fide obfequi'o Perpetuo imperij Ger- W'

manici permaneret: fed Polleri tandem ab imperio defciuett. At Prin


cipes illi quos fiduciam contraxiifec Prdiatoristm fetuitutem, data ii

de Promiiile diximus, qui vel in fu os iura maieflatis habt, velaliorum


Principum fubditi funt,contta`tam eiurare polluntJn'od ne
id Fmt in fraudem patronirquoniam Periculo imminente,line iulla cau-v
a, deferere capitale ell; etiam f1 vaffallus, eo momento, pra

dium feudale deferturus lit: tamet nulla : pna 3 dicta ell in fi- wiegt.; fungi;
ducia contrahenda,qum vt feudo cariturus (it cliens,qui patronurn,vr'
gente bello,deferuerit:quia fides agitur dignitas,c'uifempiterna labes

innuritur :i cliente patroni defertore :cm tanta (it obligatio fiduci, vt


etiam aduerfus liberos 4,Pro dignitate Patroniyallal- grfhicm'
lus arma capere tencatur.Nec defure :trate Iurifconfulti, qui e

l; Alcxxiag.
lib.i..6t 1.36.

tiam in patentes , clientem pro dignitate, armarent: quod milii

Probarinulla ratione Potell , cm Erima Praeci'puque fidelitas patentl


bus debentur. At [i vailhllus iiem (it c fubditus, qui 11111

defcratmon modo prdiis, illum [ed etiam bonis omnibus l{Po


liari oportet, cm vel gregario militi, capitale fit, qui duc in bello non

protexetit. Nec mir fi Britanni Armoric duces,I_og__'nes,inquam. i. ff: ;


Sc Petrus, u .obflinato animo recufarent Prancorum regibus Hdem,pro -1 Britannia: prouincia,Gne exceptione cuiufquam Preilarede qua re con

'

trouerlia iteru m atque iter m, inter Fran ci, Britanni cancellarios,

Coram tege C_Irrolo v. c vt. agitata eil. Propofita fuerunt ata iduci: flnouf?
'contralc fides ducibus,fin exceptionc cuiufquam dataum

lippo Auguflo, tu m etiam I_.udouico 7 v x 't i. De vtro'quc ], 11- v


ti ratione dubitari potuitzde altero quidem,qud Philippo data fides ell: u mo '

ab Arturo, fine exceptione cuiufquam,ealege, vt fui tutelam aduerfus

Ioannem Anglia? regem fufciperet, quod ab eo farum it,necne dubi

tatur,tametli Arturi Parricidi vltus efl : de altero quod Ludouico v t t t.


data Hdes eil :i duce, quoacl ipfe viueret,fine Priudicio Polleritatis. At
legitimorum ntuilmgeggi elgcnaturawt nec clietn recipiant,nec -

D Milln-cia: vero itiliuran.di|m minim Omnium. Exitus con- rvuhlmdm-L


trouerliaz fuit , vt Ioannis :ic Petriiuiiutandum [implex accipere'tur, ne g s'

vallilli ligij Prancorum elle viderentut. O\u_amquam dux vterquefeu


do Britannia: fpoliati iur debuilet, quod legitimum Patronu'mfFrn'

corum regem eiurarent.Neque enim dubitari Potefl,quin Bi'itni Ar

moric duces,Prancorum Regibus,iam inde C_lod'oneo regeJidem fil |


ne exceptione dederunt: vt Gregorius Turonulmontifengmgium) -23134,
_-f

quas liabemus, antiquitatum, veriflirnuslcriptor accurate tradit : quan


quam Plcni (unt hilloriarum libri, Plena antiquitatis monimenta qui

bus hc Prodita videmus. Britanni quidem rebellart fpilim,fpius


tam en 5521611 [u nt domti,quinetiam Qaroli magni I__._uclouici Pij le
gntisJ-idem 8c obfequium,datis obfidibus, exhibuerunt: qua: tam ex hi
floria 6c Yitaldi Caroli magni nepotis , tum etiam ex Iiloardi Sigeberti
z

in.

LIBER

PRIMVS

fcripris perfpicuuin elle porell.fAt cm rurlus :i , Carolo


i? 81332313* Qaluo Rege,ap_ud ordines accu Carnac maiellatis damnari,pnas*dedc
met. in i. quif- runt: quo crimine non lribditi*l acculari pollunt.Nam lierilpo duit,
fmmmm' Carol Caluum,dara lide,a.c pecuniar magna vi,placauir,vt antea quo
que l_t_i_dicael dux @_gobetrum placarat.Neq. verum,at ne limile quid

veri elle porell: Qlodone, qui Galliarum imperium Alpibus Pyrenis,


6c vrrque mari, tum etiam Rheno ilumine , delinierat , aut Qarolum
magnum quigenres immanirare barbaras, multitudineinnumerabiles,

locis, infinitas domuerat,qui Hifpaniam,ltaliam,Hungariam, Germa


niam, cis 8c vltra Rhenum Saxonas, Pomeranos, Polonos,Rullios lub

egerat, in extremam vl`que Scythiam imperium propagarar,Armori


cos duces, in iplis Galli vilceribus, ad imperij Gallici focietarem admi-I

lille. Ar etiam in fdete cum Rolone , Normanorum duce contracte,


Britannia Armoric dux rerrouafalus artribuirur Rege Carolo: quod
ridiculum fururum erat , nili tunc Armoric duces Fiaiicorum fubditi
haberenttir. Iraque Britanniduces,Normanorum ducibus, hi vicilllm,
regibus luplices,line exceptionefidem dederunr:at fides lemel data,ac

ceprque patrono , nulla temporum inlinitate prlcribi orell. @if


bus argumentis non mod probabilibus, led eriamiiece ariis,ad allen
riendum perfualus fum,vt Armoricam iam,inde v-fque primis Franco

regibus ,imperij Gallici prouinciam elle fcriberem: rametli <


: trus, Rhedoiienlium praeror aliter lentir. Qrgorium vero,Pontili C
omrir.
cem Ijemonem,_igebert,quibus allentior,mendacij contu melia pra:

ltringit,quibulcum ramen Yiraldus leriplir. Illud eti ablurdius,


quod Begum Druidam primum elle purat, qui alieni principarus maie

ltarem,Gallorr'i imperio lubiecir, qui regis lubditus fuir ac propinquus:

nec vero eius liberi ac polleii , peli'ldi fcelere _ab ea qua: perpetua fuir,
c quidem naturalis obligatio cum Regibus Fraiicorum contrara, exi

mere feipfos potuerinrfmod autem Armoricos duces qui lcelerata


lpirarionis c confenlu , cum Anglis ad huius imperij exiti , feiplos
coniuiixerunr, perlidia _capitali vindicate conarur: quod de Regibus
Prancorum, ac de omnibus Principibus ira lcribit,vt conuiriis, ac ma
leditis abllinere non pollit : quod luos populares , quamquam nomen D

gentile Gallicum vliitpat , omni genere laudum, ad nauleam quue cu


mulare folet,quod Frcorum victorias eleuare En' oblcurare foler: quod l
denique fibi vni credi vult, c antiquillimis ac verillimis fcriptoribus
dem derrahi`r,cert literis c orio aburi mihi videtur. Nihil -111110

riarum fcriprori magis cauendum, quam, ne lubdirosiiic-ipis obfe


quio, ac , abalien-.ire,c ad defeiflionem orarione inllammare videa
: Sed vt ad propolit-um redeamus, animaduerlione dignum ell: I_ganr
nem Monforriuni 8c polleros,etiamli Armoricam ab imperio Gallico
diuellere conarenrur,nihilominus ramen quali Monfoi'ri, Virrutum
Comites Regibus line exceptione femper dedille ,vr in Archiuis
legimus,tamerli qudam iura maiellatis,in prouincia Armorica,ccel

lu Regis, exercereiit, quibus perlpicuum lit, Vallallos lubdirils , c


c ien

DE REPVBLICA.
ii;
clientibus,atque etiam inter fe differre plurimum : 61 iura maieita
tis in folidum, ac fummam poteitatem habere , qui neiriini feruire te;
neantur : nam vaiallus Imperator, Pontifex maximus fuerit,i
dem,obfequium, obedientiam fuperiori, quafi domino, prftare tene

rurzquod quidem obfequium perfonale,coniun`tam habet feruitutem


quandam,etiamfi verbum illud,feruiendi,in legibus feudorum,libertati

naturali priudicare non videatur: qua uidem fertiitute vel obfequio,


beneficiar-ius nifl feudo carcre velit 3, feg liberarenon : neque e
nim fiducia vaifalli, feruitus realis :[ perfon ita coiizere4 , vt ab ea

diuelli non poisit. @pd aut diximus, fernitutis illam fpeciem perfo
B na ditielli non , ade verum vt ne procurator quidem ad

vaffalli,nomine pradam idoneus {iuquod antiquis feudor legibus


licebatzfed illud antiquatum vbiq; gentium,vt ne in Italia quidem,
vnde inra feudorum in vniuei'fam Europam Huxerunt, procurator

ciarius admittatur. Na Ltrdguicus Sfortia, qui (e Mediolanenfi ducem

2.5 ca .vt'iico.dc~

v l oqui'con
tra conftirurjoc.
:.4 qualiteriura

re debcar. cap. '.


8: fcquent. 8: tit.

quz fuit prima.


caufa fcudiamit.
Bald.in l. (ed St ii
luc..ii libcrtus.
dc n ius vocdo.
Molin.glol`.4..
2.. naga. in con
fucrudfcud.

ferebat,legat in Galliam mifit adCarol vi i i .regem,vt pro fratris filio 2; 1.4.


Genuliaducejuiiurand prftarcted repulfam tulit. Et cum ageretur de ] diuitinu.
.fed vrr.yer
de pritanda Marchione Saluciarum , curia Pariiiorum decreuir, 2.6
quos fiat i'nuci
Przzpoiitus.
procuratorem quidem, eius nomine , qud morb excufaret admitten tura.
in .omnes col.
du m7,(i Regi videretur,fed ea lege,vt cm prim poiTet, pi'fens,fidem vlt.dc` Feudo. dc
funftiJicct' con
ritaretldcm faepius iudicatum18 in Confimilibus caufiszcontra ve trari videaturn'
cap. i. .vcr de'
,11 cogi poteft in procuratoris patroni verba iurare,eque iure (tatu
reg-lib.9.
anno 1435.
vtimur: iin vafIallus adhuc impubes , 8: id aetatis,vt fe-nfu careat,fu :.7
Decembr.9.
$6

{tinetur attus legitimus Hdelitatis, quoufq; legitima'.:ctatattigerinqua is onrra Maxi


mili an deMc
1 patronus procuratorem admittere malitzvt im'. 8: domin

Iiidguicus x1. Rex,per legatum matrem @aleacij impuberis,ducis


lippo
Genueniium
Cominio
,inRegis
legato,
accepitcui
: Verba
aureorum
iurifiurandi
nummum
concipiente
uinquagin

Dormoyis.

t`a millia , annui fructus nomine , foluit. Illud autem in dere quod
itum 9 inter I_.lidouicum x-r. Regem , 8: Maximilianum Au :.9

anno 1185-,

ftri ducem , difert cauetur ne vaIalli procuratorio nomine


exhibeant , fed praefentes ad id cogantur , nii morbum vel tatem,
D alimve neceiiariam caufam excufarent , vt cum vniueriitatibus 8:
collegiis iuiiurandum exigitur,id procuratore fieri neceife .
enim plurimm refert vail'alli regis perfona , an ver fordidi procu
ratoris obfequium recipiat patronus. Quamobrem in fder'e, quod
itum inter P_hilippum Bellum , 8: Ijenrichum Anglorum Re

gem , anno il. i i i. vno capite exceptum vt Henrichus

1313,

Regi Prancorurri daret prfens , 8: quidem fine exceptione,


quod morbum neceifarium (ine fraude excufaret , iilium ramen
primogenitum , in Galliam iurifiurandi caufa mitteret. Rurfus alio

{ quod itum anno iii. x . Eduardus tertius 1330.


Rex Anglorum recipit ac promittit fe mox in GalIiam , Fidei pra:
Iiand caufa , venturum : aut quidem morbum neceffarium

ne dolo malo excufaret , cm primum conualuiffet ,id effeturum

.it 3

una
J l ij

_LIBER PRins

Item alio fdere quod ercullum elhanno 1li. r. r x. Ludouico rx.Re

ge,}enricbus.u. Angorum Rex : in Galliam paulo traierftu


rum, ad folenne iuliurandum fine exceptione cuiufquam prazliandum.
Obfequ-ium autem illud , quod ligium appellant, eam vim habet,vt ne
30 fwl C mi Imperatoris quid aut Ponticis maximi perfona excipiati1r3. Formula.
allalldn fcuds. _

_ _

elemetinyano- ruriliurandi quod rex Anglorum prlhtit, con ce pta eo fdere,quod


3 3)'

anno . x xxr.inter Philippum Va-lelium 8c .[1

/'

'

j 7 d-

fum e&,cuius bazc Verba funnRex Anglorum mambus coniunrtis, acin


manibus Regis Prancorum infertis, Cancellarium Francorum,bc ver
baproferentem. v_ovs bEvE-NEZ Dv DE ERAN
cE, qu rcx Esr COMME nvc DE , Er DE ERAN
, DE Porrov, DE /, Er va ritorni on Er PORTER. anEs . ET LE :
0` DiRA , voraE. Arcas LE DE nAch aE
gvaA LE DANoLE'rERxE A LA rox ET A LA aovcHE.
Hc verba foederis, vtcmque Latinafic fecimus. Tu quidem euadis in
' bominemligium Regis Francorum ,vtDux Aquitanorum, r Pran
ci, Comes Pironum, 8 Monirolienlium,tque in eius fi e Se obfe
quio femper futurumlpondes,refponde affenrior. HcrexAnglorum
allentirife dicet: tum rex Frcorum ad 6c ofculum regem Anglo
rum admittet. Sanius iufiurandum Q_aroli Regis Nauarr,cm H

dem Qarolo v.regi Francorum daretanno . quia-non (olm


'

valTallus etiam fubditus etat regis Francorum tametfi iuta maiella


tis in Nauarros babetet , : in Bearnenfes eadem iuta [ibi deberi prdi
caret,vtpo{l;eriquoque, fed adbucdeagro Beatnenfi {ubiudice lis ,

Formul Fiducia: _rturi rr. Betrivtriufque, 8: igannis Montfortij,qui


Armoric prouinci duces fure, conlimiles : prter vetbum ligij_
bominis. In {ubditisver vallallis formula fiducia: vberior
``lzior,quia duplici obligatione deuinciunturzexteri vaffalli non irem,Ar
diu multmquedubitauir E_lfluardus 1 inaniurifiurdiformulam in for
dere rfcriptam, fequeretur: 8: cette manus fuplices babere principio
recu abat, 8 in Angliam redierat, vt populi conuentus, eam ob caufam,
liaberet: e legatiPrancorum miflifunt , ac temporis fpatium,

in ea controuerlia difceptanda tranfegerunt ,tandem rex Eduardusfo


mulam propolitam fequi maluit, quam tot beneliciis: qil-ibixsin Gallia
fruebatur, carere . `Quum vet vallallus idem , i
leu m,palliu m, calcaria, cb-irotecas exuere,acgenibus`flexis manus fiipliv

i -. . 'L ces in principis aut procuratoris fui manus inferere neceffe haber, Sc
ita : at etiam moribus nofiris , patrono licet abefle , nec
fi velit, procuratorem , ~(idei.accipienda: caufa , conliituere tenetur,

i,

fed vaffallus ne prdio Fiduciario careat,pra:dij dominanti: locum adire


folet,ac pro foribus .carmen eo,quem diximus,babitu,vfur are. 4533:

: romandur'um*moribusvaffallosdidem patrono'prfenti are oportet:

fed (i patronus abellfatis ofiicijfecerint etiam prfentes, (i per rocura


totem icl facicndum curontzne Vaifalli dignitas,abietiore perlfdna pro

DEREPVBLICA.

n,

curatoris minuatur: @od [i vaffallus heretics habeat triginta vnufquif


que , petente patrono, prllare cogitur* , vt iam pridem Philippi 3}, 5155

feudo corro.

AugufliRegis Francorum decreto cautum , anno iii. ccix. :ilius ta- l 2 v_.

men alio more vtituri. An igitur valfallu m,1d alterius hommem, e- ffii-iii; wi
.

bu
tiami
domi. Regno potiatur,
fummam poteatem ac lura
maieiiatis
igjs'cfc'thabere dicemus? an cum quivilifiima obfequia prliare, 86 vt verbo fi- "92
.
.
.
.
.

_
" 11s,. -
vtamur,feru1at alter1,fum mum Principem appellabimus? At ple quideiingw
rique Principes agros lat patentes,ac beneficia frutuofiilima deferere, 225253551?

'

quam feruitutem 1 , malueruntmlu ius maieftatis vt cederet,



.
. . pretio adduci-potuerunt:
.
.
.
. nam
.
Princcps Aurafius 35
310
.

B Ludouico xr. Regi iura maiellatis Aurali)pr1ncipatus vendere recuia- fris-Ss


mandimde MO
uit.O`t11n1qu Regij procuratores iura maiefiatis,A uralio Principe vin- im.;
i gleam.
dicantefpe obilriterunr. Ii ver primo capite foederis Britiniaci Eduar- 5'

dus 111. Anglorum Rex, vtornnia iura maiefiatisiibi tribuerentu'r in iis "\ l

regionibus,quas hreditario iure in Gallia poHideb-at, ne fidemmut ob~

fequium Regibus Prancorum rllare cogeretur dill-n excepit. Nec a


liam ob caufam Stephanus Vaecbi prfes Regibus Polonize dei`ccit,f_fwrf a 4'3 i'
quam qud Rex Polonus , tentorium , in quo Stephanus , fu plex ,.obfe.
quiu m ac fide prliabat eodem momento difcindi iu flit,vt omniu m
oculis pateret. Hanc contumcliam veteratori libiillatam grauat tulit
Stephanus : neque id mir videridebet iis,qui meminerint ,
Ariflotelis pi'opinquum , mortem potis optaffe, quam lexandri ma

gnigenibu-s , adorantis 3* ac fu licis modo ad uolui , more Perfarum , ta- ?- .

merli Alexander fuplices ampi2


mm
exu 86 1 dignaretur: quod etiam-
num Imperatoribus Romanis vlitat erat, cum tegibus fceptra 86 inli
gnia Regia largirentur : fic eti-im Flltidates Armenia: rex Iieronis geni

bus aduolutus , quem Nero manu prhenfum erexit,ofculque do->


natu m.thyaram de ca ite detraxir, eque diadema circ impofuit , po`

ad dextrarn ledere 3 iu Hit . @bus au_tem regna fruenda conce- as alumna in


debat R0mani,etiamli ab iis aut .obfequia nulla exigerent, nihilo Num'

minus ramen Romanis' Principibus { inferuiebant , ac minillra


bant3 :alij fefe Romanorum proctirat'ores appellabant , vt @_derbalus {
D Numidi Rex lumenes quidem Pergami rex fufo ac mortuo Mithri- .

date Ponti rege,Romam venit,ac pile-um gellzans,acceptam populo Ro- wie@

mano libertatem tulitzerat enim pileus recentis l-ibertatis argumentum.

Prufias vero Bithyni Rex _quoties Senatum ingrederetur , limen decl:- .

'

culari con erat, fe mancipiumScnatus appellans , tameiii aequo ier:`


dere cum Romanis focietatem contraxiffetllle cultus,quantufcunque
lit, qui ab arbitrio cuiufque proHcifcitur, nihil aut paru m admodum
iure maiciatis detrahere _videturz fed obfequiumillud quod ab inuitis
vaillallis extorqueturferuitutem (apit,necTurcarum,ac Perfarum Principibus,q`uicquam grauius effe videturlt quidem tleimanus rex Tur

carum { Hungari regem, quem bello cperat,in regnum liben- _


ter reflituilleta lege vt beneficio acceptum ferret,ac lidelitatem vaffal-

lorum in modum exhiberct, nii Ferdinaddus qui Pannonias adfe liz

it 4

. i .

'

reditario iure pertinere contendebatpbflitiffet: quue _5_igifmondo Au


gufio,Poloni Regi, per legatos teflatus Sulcimanus: vt quidem ac
cepiex literis quas Staniflaus Rofdraz'erofcus ad AnnamMommoran
tium, equitatus Gallorummagiflrumfctipmnno n. D. i.. v. (gamo

' J,
I p '

LIB_ER Pnles

f /f

L, M i _y/542m.

'

brem lirancifcus maior Rex Prancotum , ad @teatores Imperatoris Ger-i


manici referinit , cauendum effe , ne Carolum Aufirium ad imerium
vocatent , ne imperij decus ac maiefias , fub vafalluin Francorum fub
iungeretur. @te res cum Imperatorem vehementer pupugiflet , Pran

cifcum bello PaPienfi captum , non ante dimifit , quam r1e_1t_u` 8: fiducia
Prancorum,Plandria 8: Artefia omnino liberartut At'iionmidigvai

fallus, fed etiam Ligius extitit , nec rantm Ligius vei'm etiam fubditus
regis Prancorum , id 1 1 Flandria natus 8: educatus, qu tum etat

imperij Gallici prouincia: tametfi Gaudauum, Caroli Patriam, 8: vrbes


maritimas,Pletquc exciPi putant: nam Ffandri Comites,RegniFra_n
corumpates ab hoc regno cdito femper habiti,c iura maieflatisfem
Pet antea quidem funt,maxim tam Atrebatenfi excepta,fdete,quod

quidem Percuflerunt legati (laroli v1 1 .Regis Francorum,cum PhiliPPo


'r x . Burgundi Duce.At etiam @rolus v; iam Imperator creams- Pran
cifco Rege,Petiit,vt fibi liceret Atrebatfe tributu m fuis exigere,anno

14.0. x.cui Francifcus tepofuit id fe permiffutum,dum nihil de iure [uae


maieflzatis detraheretut, vt quidem didicimus mandatis , quae legato

Francorum inHifpaniam eunti data fure. (Mmquam grauiores caufe C


y Proponi Poterant , qua: Principes Germanorum ab electione Caroli v.
fummouere debuiffent. Neque enim Carolus tantm vaffallus Ligius,

8: quidem Francorum imperiis,ac legibus fubditusfed etiam Pontificis


Romani vaallum fe Ligium Profeflus, Pro regionibus prouinciis o
mnibus,quibus tunc Potiebatut,exceptis admodum Paucis in Belgiac

.J 2- 6' f-

Butgundi libero comitatu, qu rnoldus Comes dono dederat (


rado: x. Im eratori anno me v. Deinde C_arolus uulmperatora
rolo vi .De phinatum Principi concefiit fiducia contrata,quam ex r

chiuis deferiPtam habemus.At cm Ponticis Romani vaflallum fe Li


gium Profeflus , in formula fiducia: Regni Neapolitani, iuteiurando
Pro`mifit,f`e,nec impetij Germanici curam,fi quando Principibus Ger- D
manorum crearetur, nec Mediolanenfem principatum fufcepturum, 8:
115 quidem legibus, 8: conditionibus ,in fidem patrocinium Romani
Pontificis acceptu's claufula noua videri non debet,cm fit an

tiquiflimis omnibus a`tis fiduciarum infetta , iam inde quiie ab Yrba


no v.pontilice Rbmano quiregnum illud, Qatolo ,I_.udouicitegis fra
triftuendum conceflit, 8: in atu fiduci Edmundi Ijenrici Regis An

glotum filij, qua regnum illud adeptus ab Ivnnocentio im. pontfice


J 2

. L .ncuius formulam ex atis Vaticanis defcripfimusigo Henricus

Dei gratia Rex Angli, nomineldmundi iilij 1 Regis Siciliar, Ple-


num 8: ligium vaffallagium facio Ecclefi Romanze 8:. Et in actu li-
.1336'

duci R_O_berti Sicili regis 1_. c x v r x x . iureiurdo fpopdit Prin


cePs,f`e necimperium Germanicum,nec Mediolanenfem Principatun,

necv

DE REPVBLICA.

nec vllum in I-Ietruria dominatum petiturum,nec vltr ad fe delata, ac


cepturum,aut fi contra faceret Neapoleos ac Sicilia: Regno cariturum. '

Confimile cihgzoli Sicili regis quiurduni,anno M_.c x v. 8< Ioan- J zy f.'


nregin , anno iii. c xi. v i i t. Nec aliter Ferdinandus I-Iifpaniaium y 5 45;

Rex Caroli v. Caefaris auus maternus , poffeffi-onem Regni Sicilize Iu


lio it. Pontfice Romano potuitadipifci, quam iis quas dixi conditi;

nibus, 8 annuo cenfu , viiciarum auri 0&0 millium , prter auxiliares


copias,formula fiduci veteris comprehenfas,cu m exceptione agri
neuenrini. Cuius obligationis ea vis etat, vt cm primm Romanus
Pontifex alicui bellum indixiffet, eodem momento Sicilia: Regis opes
B c co pias aduocarer,vr etia aduerfus amicos arma capcret. Sie Alplion~

fum Sicili regem, xtus Pontifex armauit aduerfus E_lorenrinos, pro


prerea quod Pifanum Cardinalem,pontificis Romanilegatu m, larere,
c quidem fubornatum,pontificio veflituin c_rucem egiflent. Ac noflra

P_iulus i ri.Ponrifex Cgo'lum v.Cfarem,qui maximo cum exer


ciru bellumin Gallia gerebat,ad pacis ationes'cpulirwt conittis cum
Prancifco rege copiis omnibus , in Principes Lurheranos arma conuer- ,n/In.
paulo
terentzid
ante,
enim
Caroli
primo
exercitus
capite,pacis
a Gallis
Suefiionfis,caiiebatur37.
in Italia cfus effet, ac profitatust
Ac tametfi

exitu dubio in Gallia dimicaturus videretur,nunquam ramen ad


ineundam addutus effet,nifi a Ptifice Romano cogeretur. Non quia _
Pontificem publica calamitas , aut Ecclefia: perrurbata: rationes tam `
commotierent, quam Caroli ope's , quibus vniuergim Iuropaiiifaciwlw 1

domuiffetmifi
Francoi'urri
armis acpotentiav'iimpedirerur,
e
i.Po`ii_t-ihwcemIiidignum
Romanum,
tiam videbatur,qud
Carmflefmeritemw

cum
Cardinalibus
obfeffum
, vrbe
direpta
ad turpiffirnam
deditionem
compuliffet,ac
preeter
ingentem
vim
auri, ,quam
a captiuis Pontificibus
extorferat,(neque enim ante liberari poruerunr,qu:im aureorum'nu m
mm cccc. millia exfoluiffent) etiam Neapolitani Regni cenfii , qui

maximus erat,a6tione pacis,omnino liberatus efizfiduci ramen caztera


capita eodem , quo aureaI iure, rata fuerunr. Sic randem,fed ( adm
dum , cognitum tum a Pontfice Romano, tum etiam :i Germanis

" D Pr'incipibusmihil perniciofius fieri poruier,qua`.m alterius principis vaf


fallurn,alteriusfubdirum, ad tantum imperium vocare. Romam enim

vna cuni fuo Pontfice, Germanorumviribus diripuir ac fpoliauit: Ger,


manotum vero copias Romani pontificis opibus artriuir. Ac tametfi
principarum Mediolanenfem , 8c imperii Germanici fceptra, fub impe

rialiducia teneret,.prii`is ramen auxilium Pontifici Romano debuiffe

confiar. Nec vero Pontifices Romani licere putant Im peratoribuscui;


quamimperare,nifiluo betficio imperialem coronam accipiantzc
quidem Pius v.Ponrifex, PerdinandumImperarorum per legatos acer
bincrepuit, qud imperialem coronam fe non haberet, quam anrea

Carolus frater accipere non dubitarat: ac iam illum , interdiionis fa


c`rorum metu,ad id cog'iffet,nifi Philippi pro inqui 8 CaroliPrancof
rum regis precibus placaretur. Hic occurret aliquis , fieri non potuifc,

118

LIBER

PRIMVS

ik@ in" vt Carolus v.Ciar,Regis Francorum ligius ac iubditus, idmque Pon


:fjfggfkfgw tiiicis Romani imperi)` Germanici ligius fuerit.: cum nemo vafiallusli
dfgglz gius plurium efie poiiit 3.8 : p_lura prdia'fingulis accepta ferat:
miic twistq. quia fides 8: auxiliavni eidmque primo ac prcipue debentur, 8: qui
fine exceptione39 acfi quidem plurium hredum vaallus ligius
iugchin am { eiuidem predij nomine, omnibus finitil,non tam ieparatimzquia
gt-gills. - tametii iidelitatis atus legitimus fit indiuiduus, 8:111 ieruitutibus indi

40 Luque-dc uiduis, iolidum ab hreclibus debeauur4 , quod etiam de fidelitate pie~


:lglgfdncrb' rique putant4x : ve ris ramen vni tantm patronis, quem vafiallus

JSQJSTCII degerit, fi difiideant patroni,aut omnibus fimul deberi,e que iu


" inWTS
"Mg-c311- re. vtimurzquia non
debet
durior 4 efiici cditio vafialli,qum
. vnusv- B
.1. .11.. r
.
s
.
fr. ningen? ni hres eiiet: durior eiiet,fi plures operas,plura obiequia, pluries
coge-returzidque mult magis in vaiiallo iigio ,qui pluribus
Rom.l.5.dc vcr-

bom . M_ feorfum fine exceptione dare no poteft. ligium interpretor iu


v1ffinf1~ re feudorum , cm plerique appellationc abutantur. Memini quadra~
mnes. fi dc

.
(finta ieptem fdera, qu reges 1 Philippus v. Caro us v. vi. vii.
41. l.L..incert:
. Ludouicus xi. cum Germanis principibus co'iert, quibus ie auxilio fu
.
\

l. damni i.. li is

'
'
"
__
qui de mmm turos aduerius
omnes,excepto imperatore
ac rege Roiiianoru,ipopon

cuifundusdc- derunt: nec dubitarunt fe vafiallos ligios tenis Francorum eo iureiuran


dit.& dcmftrat.

Lucci
; 1 excipio rlirei'iereniem Pontificem,
qui fe iocium ac

deratum Re is appellat, non vaffallumztametfi peniionem pernde vt a


rti'lit.tcx.inl.

"

_,

li) principesa Regc acciperet . nullum ramen prazdium a regibus Fran- C


tils.dc rohibita.

'

..

habuifie confiar vniusDucis Gueldri] iufiurandum proponam

ioniniiqmef. vt reliquis iudiciurn fieri pofiit,liis verbis Latine conceptumdo o de-


uenio vafiallus ligius Caroli Regis Francor, pro ratione uinquaginra

:jdZ-ffs'fi millium {curo-rum auri ,ante feilum D. Rhemigij milii Ealuendorum


8:. anno . ci. menie Iunio. Oinetiam inter Reges ipfos ipe
121115 ...madre fdera concipiebantur , his verbis , vtaltei' alterius fe vafialium profite

m-FW returzvt in fdere contr-aro inter P_liilippum Valeiium 8: lpiionium


? _dum Caiiiliae regem anno if. c v 1. quae ab i-gnoratione legator
GMM"

nunc melis explicantur.Vtigitur e viidedigrefia eit,ie referat

ratio,necpotuit,
cette debuit Crgltsgaeiailiidem
8: obiequium
Pontiiici Romanonec
promitrereiine
exceptions Regis Prariicorum,ciiiuer_
era't 8: vafiallus .ligius,& iiibdituszqui ramen fi iubditus non efiet,mod
ligius,aut ne ligius quid,mod vafiallus*.3,antiqiiior ramen iides ob
.
[ debebatur: aut fi quales efienr inter ie pugnantes i, neutri
berctur: quoniam fruitut ea lex propter indiuiduam fui naturam,
vt eoru m concuriu, quibus exhiberi debeant impediatur: nam inter
gr-itfitui- cios quales,prohibcntis conditio _potior H eitztametfi in fderibus iu
re contratis,auxilium dariconiueuit-iis,_qui iniuriam acceperunt. Iliud
ramen peripicuum : a f`ubditis , iummam prcicpumque ac
bedientiam deberi',cui priuclicium,poii:eriore ucia contratareari
noncpoteibltaque in iis legibus,qua: I_.ydbuico x 1. : Philippo 1 i.Bur
gun ionum duce ordinibus illu itriu equitum latTunt, vno capite
cauetur , vt cuiuicunque ordinis fuerint equites , obfequium ramen 8:
auxilium

DE REPVBLICA;

ns

auxilium fuo,cuque Principiaduerfus eos qui bellum inferant, [ine di~


gnitatispericulo, acine fraude, larurum: dum ramen Princeps jgfexu

auxilium debeatur, E_rjrffens lit, dque Ordinis Principi,cui eque re de

cusacccpt ferat,denuciarir. O`uibus rebus intelligirur Caro um


rem,nec PontiHci Romano, neclmperaroris GermaniciGreatoribus,

dem fine exceptione regis Francorum dare potuilfe : at etiam Tarraco

ntnfe Regnum Romanis Ponticibus iampridem Reges -Aragonum


accepto tulerunt , vt videre eilt in formula Hd uciae, ac iuriiurandi,quond
P__etrus Rex Aragonum Iniiocentio iii. Pontifici maximo Prfiitit, his

verbis Eco Pettus,RexAragon,Comes Barcinon,dominus Mon gym fw


Btifpeulani,cupiens
fcdis protetione, muniti,
Prtertibi
Deum
reuerendiiiime
, Principali beati
Pater,Petri
8: domine
8: Apoftolic
fumme
g
pontifex Innocti, 8: Pro te iacrofan Roman eccleht Apoiioli
c fedi,ofi`eto Regnum meum , illdq', tibi 8: { tuis in Per

g...

n reniqdiqanimgLprimogenitorum mcorum , confiituo


1 vt annuatim de camera regis ducenta quin quaginta Maiiimi

tina: Apofiolicze fedi reddtur: 8: ego ac fuccefores meiJPecialiter't


deles,t obnoxij teneamur: hac au tem lege Perpetua {eruandum forum
decerno,quia 8: confido,qud tu 8: fucceflores tui,quaii beati -

trimanibus in regem duxeris folenniter coronandu m. Ai'um Romae


anno Chriiii s_i. . im. Illud quidem Tarraconenfe regnum PontiH J , 4r
cibus Romanis oblatum elhab tragoni Regibus,ne 0b fcelera 8: Par-

ricidia vapulatent : [ed Sardinia 8: Corfica: Regnum :i Pontificibus eil: /

ad reges Aragoni delatum , vt folent Pontifices alienarmagniiiclgrgiggn /.

riJId perfpicirur ex hac

ucice ormu a,qiiam ex Archiuis Vati-

tinisdefcriptam habemus . Pontifex max. de fratrum fuorum aiienfu

darin feudum regnumSardini 8: Coriic proprietatem ecclefi Ro


. Per capam auream te Prfentialiter inueiiimus , 8:. ita ta

menqud tu, 8: tui, Prliabitis homagium ligium, vaflallay


giumplenum 8: fidelitatis iuramentum 8. 8: equites atmatos,

equo ad arma, 8: duabus equitaturis ad minus per qucmlibet,c'


quingentis peditibus terrze veiirae de Arragonia , cum gagiis per trime
fuedie,quo intrabunt terram 18:.8: infuper cenfum duorum
Dmillium marcarum arventibonorum , 8: legalium Ftrelingor vbicuri
que fuetit Romanas Ptifex infefio beatotum Petri 8: Pauli, annis fin
gulis,fub pcena excommunicationis quatuor menfes tc. 8: pofi

i tertium terminum, ii non folueris , tu hred'fve tuidito Regno Sar-


i, dinia: 8: Cotfic cadctis ex toto , 8: Regnum ad Romanam ecclefiam

reuertetur. Huic ciimile iuiur'dum pritititJcobus rex Artago'nen


5: anno ifi. i. i i i. addita cautione, vtleges qu Regibus ante la J +29 3.
tfuiiicnt,abrogarentur,t vt Pontificcm maximum ordini Ecclefiaiii
prouocare tegis fententia liceretlodem iureiurando Iierclinandus

C lphonfus feipfos obligarunt , ac iiduciam renourunt , anno iii, ,a .ya i ,


ccccxiv. Extant etiam in Archiuis 8: Publicis atis curi Roman,

'Begum vaffallorumlnomina, hoc ordine , Reges Neapolis, Sici


f

no

LIBER

PRIMVS

li,Arragoniaz,5ardini,Hierofolymorum, Angli, HiberniHunga

rizhc deferiptio vetus ell eor principum qui ante annos gc L .


fidem 8c obfequium Pontificibus Romanis exhibuerunt. quo ver

55 .2

Lufitani Regnum , Icnrici Bononienfis virtute , Mau ris erepturn efl,

Reges ipfi fefe vaflallos Pontificum Romanorum confiitueru 111,8 n


.

mm aureorum duo millia annui cenfus rario Pontificum Romano

s -; rum dependerunt. Itaque [ 11 r.Pontifex Rom. RegniLufi


tani Principes per literas admo'nuit,vt Regi prodigo curatores dart,qui

Reipublic gubernacula, capefferent: Canarias item acHefperides , c


Gorgonidas infulas,Reges Hif`pani Romanis Ptificibus, fiducia con

trata, poffidere fe proiefli iam inde :i I_.udouico Rege Hifpano


y. ce 11. dia lege annui cenfus quadringentorum florenorum.
At etiam vtm/ique Indire , c qu ad ortum Solis , c quae ad occafum

mmv f

mwminatumibireferuauit _Alexander vi .Pontifex Romanus,ea.

'/

lege vt Cafiili 8l Lufitani Reges fiduciario nomine , hic Orientis, ille


Obitus infulas haberet,cm fcilicct vttque Regi terraru m,orbern iudi
cio finium regundor terminis in Atlantico mari pofitis , Pontifex Ro
manus adiudicaret.Refiabat in Hifpania Granatfe 8 Nauarr regnum,

J'fn.

quorum alterum Albreto , alterum Mauris lerdinandus, Caroli


Cfaris auus maternus ademir,ccefl`u 111111 11. Pontificis Romani,pr

clara Pietatis fpecie, fcilicet interditione factorum: ea lege ramen vt v


.

trnque Re num Pontfice Romano fiduciario iure pofiideret. Ac ta- C

metfi Carous Cfar Regnum Nauarr ad fe Pertinere iataret iure lat


gitionis Germana quam Perdinandus fecundis nuptiis fibi def- g

ponderar: cm ramen legati Caroli v.iura Regis Nau arr difceptarent,


nec largitioni locum effe Perfpicerent,interdita Pontificia iniufiiffimis

rapinis obtendere non dubitaruntlnterditionis autem caufa fuit,qud


Petrus Albretus Rex Nauarrze Igdouici xx 1 .Francorum Regis,qui Pri

mus pater : : 111, fidem 8 amicitiam rodete iubente Iu


lio x1.Pontifice iiiax.noluiffet: crn regis Ludouici Egius vaffallus effet:

nec vlla pontificis Aobligatione teneretur . Nullum igirur regnum,`at ne


Prdium quidem vllum reftabat, quod Carolus Cfar fiduciario iure
nonpoflideret : inf`ulas Baleares , Maioricam 8c Minoricam, Arra- D
goni regno adieCtas fuiffe confiar, cm primum I_acobi Fortunati h-.r- y

redibus fuert. In Belgia ver nihil extabat quod vel regum no-
{trorum , vel Germanorum fupremo .dominatu non teneretur. Ac ta

metfi variis foederibus noftri principes1llandri 8c 11


Carolo Cfari ccef'ferint, adhuc ramen refiat _B_urgundia: regio, quam
appellantgu'olaeum comi'tatum , cuius quidem Proprietas ad RegernA

r . _ _ . 1111 101$ Francoru m Pertinet, 8c fiduciario


iure ab Hifpano rege pofiidetur, vt in eo .ipfo (e regis noflri vafTallurn
p_rof-iteatilir.l 'Caftiliae vero regnum iure Iuccef'forio ad I_.udouicu m 1 .

Regem materno iure delat-fuiffe nemini dubium effe potefl , qui mo

do res Hifpanias tratarit,8c quid Caflili Principes'Ludouicum ad

( materna , folennibus tis , quindi-luc in Archiuis Francorum


'

extant,

DE REPVBLICA..
iai
extanr,euocrunt.Non ramen dubito I-Iifpaiios illud obieluros, Blan
cam Ludouici i x.` liliam Callili reginuplllle,ea lege vt omnia regni-ii;

_prahq'uae patri competere potuillent genero concederentur.Id ramen non


,potuit Ludouicus,nili Senatus popullque Prcorum allenlionem pra-A

builfet:cm
ter
pecuniamliliae,ac
regalibus
forroresregiidum_collocanturac
Prancorum prdiis delibare
nubunt,
pollinr.
nihil
prie-Y

quis puter regem Prancorum prdia'materna, aut ea qu ndum vnio

ne legitima agris dominicis addita fuillenr largire potuille , cuiufmodi


-Calli i regn videri pollir : nihilominus ramen extat in Arehiuis Fran-v
corumfdus poltea contratum Carolo v. rege Francorum , 86 I--Ieri-v

B rico Caltili Rege 131.62 Lx i x.quo quidem fdere, Ijenrichus iureiu 1 +

u,

rando lpopondir,ac promilitfe regnum Callili,duciario iure habitu

rum,8c Francorum Regibus le accepro larurum,Frcorum lidueiarium


fe,ac vallallum conltitucns: proprerea qu d Caroli Regis opibus 86
piis re numillud libi ereprum recuperauerat. Crn igitur Callili re
gnum redirario iure ad mares 86 lminas deferarur,Henrici heredes,
maiorum patis 86 obligari ten'turz' qu obligatio nullam
vim habirura fuiller line Senarus 86 populi clenfu,nili Callili regnum
hreditarium fuiller . Aliud igirur de regno Francorum fentiendum 86
llatuendum. Iraque relponlum ell prudtibus 4 , Bellum 366' " gil-ik
_Prancorum regem non poruille rturum Armorica: ducem, regiAn azonuiiieirciif
glorum Hduciarum elocare, nili regnuni Francorum eodem iure a le a- :
balienate, 86 Anglorum regi concedere vellet: quod ne lumma quidem 22;131153353:

aclegibus omnibus loluta potelrare ellicete potuillet 47 nili Senatu po- miipfime a o.
bedienr.Comcg

puque Francorum allenrite: Vaut cerr non maius ellet habitura pon- .
\
. regis
. Prancoi_ um , qui. pacis
. a-_ gfcnftuigcgjf
B
' '
dus ac momentum quam
cellio I_gannis

_
. . .
u
tura

hone
, quam cum Anglisinierat
apud Caletes,
omnia
regni' Fran _._ ;
co, vh'eonli.335.'
c

corum,cum omnibusationibus 86 exceptionibus qua: ad le perrinebt


Anglorum regi concelllratzfed hrec rtlipta Carnutenfi fdere, quo seri poire
quidem rex Anglorum, ius illud ce ione ad le delatur'n repudiauit. ggfglgcf;

Idem iudicandum relinquitur de ( Tricallio,quod Caroo us v i .re

gni Francorum fceptra derulit ad Eenrichum v. An glorum regem,line am.


D populi coiifenfu. Iraque Martinus Pontifex max. nullis Angloru/rn pre
cibus adduci potuit vr fd'iis illud raturn haberetzfed Carolum vii.Ca--
roli fexri F. regem Francorum appellauit, quia Prcorum imperium nec

ab intellato, nec teltamenro, nec cellione transferri potell,fed regiale


e,cuireges,non velinr, derogare pollinimili Senarus popullque Gal-

Eci confenline. Aliorum alia iura, alij mores. Sed hic mihi non
nullis occurripoi?, an is quilm erii Germanici principatum adeptus
ell,t'otum illud vallallorum leruile oblequium non exuat? quemadmo
dumliprinceps aut populus feruo magillratum tribuar,feruitutem ab
eius ceruice depulill`e,ac libertarem f8 dedille videatur.ld quidem nemi- :

ni dubium elle potell, li feruus principis fuerit,alioqui de aliena liberta


te liaru ere *9 nec principi, nec populo licet. Ira nec Germanis principi- :

bus vllurii ius ell in alienos ciues ac fubdiros, cuiufmodifuit Caro us

raz.
LIBER PRIMVS
. At ne imperij quidem Germanici Imperator per lele iura maf.
ieliatis habet,nili aliunde regnum,omni obfequio ac liducia,liberum a
dipifcatur . At tametli Imperator ad fuosGreatores 8rincipes Germa

/ ( jfmwlnoru m qualiad leruos domeliicos orationem habet , iifque im perat vt


i'MM/jwl

feruis,ha:c tame' liunt in fpeciem antique maielt'atis, cuius vmbram qui- Y


dem retinent, rem ver penitus amilerunt. enim in principum 8:

ptimatumlibero conuentu illius imperij maieltas. Itaque vniuerli non


lingulos mod principes, veretiam Imperator-es ipfos imperio ac poY

teltate exuere conlueueruntlmperator vero neclegiuberlemec tribu-_


'

c/

ta imperare,nec exercitus ctiocare,nec`magilatus aut imperia tribue


re, nec bellum indicere aut {inire , nec conuentusadmiitere aut dimitre- B
re line optimarum ac principum conferifu poteli. Itaque L_laimilianus

)_i/44711# -11! J.

f7

i.Imperator, cm haberet conuentus in vrbe @nlrantia anno Envir.

'

principes Germanorum ad monuit de legati pontilicis oratione , qui


ronam imperialempontilice maximo 8: peti 8: accipi oportere con

tendebat : frulira id quidem, 8: ad pompa magis atq; ad oltentationem


lieri,qu:`tm ad imperatoris aut imperi)~ decus , cm latis omnibus cogni
tum ellet , maieliatem imperij Germanorum infrincipibusmon in ipfo
Imperatore politam elfe, hc ille qu vera lint,necne loco dillerc

tur. Illud modo qui fummam poteltat legibus omnibus 8: principum


obfequio folutam habeanr,aut paticillimos,aut elle neminem.Nam fu
blata Venetoru m Republica,nulli luiit in Italia principes, null Refpu- C
. blic, qua? imperium ac poteltatem aut regi Ifrancoru m, atit I_mperato
ri,aut p_ontilici Romanomon ferantacceptam: quod iam de regno S_ici

lia: ac Ijeapoleos expofuimus. Dux autem Mediolanenlis lidu'ciarius

Imperij Germanici, cui dominatum agri Mediolan'lis accepto lem


per tulit, 8: confueta valrallorum iura exfoluit: cert h_aximilianus. i.

Imperator annis haud minus xvi. centum amplis aureorum nuirim


millia olfellionis ac hduci nomine,partem :iLudouico x it.rege,par `
tem milia Sfortiadum confecutus . Namqui nunc duces Medio
lanenfes appellanturuorum memoria,id ante annos cent 8: quin

quagintavljj dicebanturc Vrbs ipfahofpititiin Imperatoris. (;


1

cius ii. 8: l_3_arnabas frater in formula liduci, ac iureiurando quod pr- 1j

, , 4,-

ltiterunt Qai'olo it i i. Carfarimon alio qumVicariorum nomine appel

/""
'_ ,
.,_n;.i.'i'..i:.l fr

lantur. C_aleacius vero i. quod fuis ciuibus tribut line Im peratoris ve


nia imperallet, maieltatis accufatus 8: in arcem Mutinenfem Impe
ratoris decreto cietus in qua tandem,cm diutillim is viilfer, fqual
lore ac morbo contabuilfe dicitur. Eins lilius Actius Ludouico Bauaro

J 3 3 8.

Impei'atore,primus Mediolani princeps appellatus . xvi i r.

Jjf

_
.

cmliriperatori centum aureorum millia , turbatis im erij rebus dillo


luilfet. _Secutus (aleacius iii. focer LudouiciAure iorum ducis,qui
centum millia Florenorum I'~`_i"idei'icho i`ii.Imperarori dedit,vt ducisho
riore acdigriitate potiretiir anno . cv i i i. Is ver qui feMantua
num vocat,t Imperii Germanici principem fe, 8: in Imperij

' _Germanici patrocinio ac lducia elle prolitetur. At Iierrarienlis dux,


i

partem

- . v Lic A.

'

u,

luaa ditions, I:errariam,inquam,> Pon tifici Rom an [


perio Germanico accepta non erubuit conliteri. Et quidem cenfum an-

'

ac liduciarium Poiitilicis Romani :erario depeiidere conleuit:

neque ita prideni ,id ell anno . ctx xii. Marchio E_llensjicarius J 3'7" 3'
rimiim ell in Vrbe Perraria conlIitutus Gregorio ptilice Romano,

lub fiducia Eccleli Roman,c annuo cenfu aureor Horenor decem


milliuin,ac centum equitum grauis armatura ad tuendum eccleliat Romana llatum ac dignitatem,vn cum llipendio trimellri,quoties res ita

pollularet,vt quidem ex Archiuis Vaticanis didicim us . @inetiam _Iii


lius ii. Pontifex Romanus Rhegium ac Mutinam quali ecclelit,` RomaB_iia beneficia vindicai'e conatus ell, 8: aduerfus ducem lerrarienlem ac

I_idouicum xii.Regem,ad cuius clientelam confugerat dux Ferrarien


( cpit,acdiu bellum gellit,vt liduciarium ac vallllurn eccle

Roman in ordinem cogeregcenlmque magna fui parte ab lexdro

vi.Pontilice ac'ducis Al onli facere deminuturn pontificibus integrum


dilloluicuraret. Certe Francotum Reges iampridem principum Ferra-

@n

rienlium clientelam ac patrociniu m lu fcepei'i'rt,ex quo I_grlus,qui Dux (/

Perraricnlis primos ell: appellatus, le vallalluni ligium ( vi. Regis


prolelliis ell , ac propterea ei permillum vt Francrum llemmata duces

prle fertentzcuius rei aria publica in Arcliiuis Prancorum adhuc extat.


Quod ad Florentinosabattinet
illi fefe
iampridem
cum Volaterranis,Are-'
C tinis,Pillorienlibus
imperii
Germanici,
potellate
libertatem i'ede-

milleiatant cuni lex llorenorum millia ! lio Clari eo nomine


cxoluillentlildem etiam temporibus @enfegeiufdem principis be i

.1.

nelicio,iura maiellatis le adeptos elle tollantur, qui ramen cm Vene

tigrauillimas clades accepillent, le primm in patrocinium ( vi.


Itgisltancorummec mult poll Mediolanis ducibfoonte fubiecerunr,
eilcgc vt regum nollrorum eo nomine fiduciarios fe proliterenturi `
n
i
lucenles vero ac enenfes eadem libertate donati funt,cm I-_Ienricofmf f.

V.Claripretium libertatis,lii decem, illi duodecim florenorum millia ,


loluillent.Totidem Iletrus Gambacurtius ,Qaroloiiii. Clari numerauit,vtlummam in Pilanos, potellatem adipifceretur. Sed cm iura maD CllltiS lmperij Germani-ci venalia non lint, nec li ellent ab Imperatori-

Mir/U k
n

ii

bus,liiie principum Germonoruum cfenfione,dillralii potueri'nt, per-

lpicuu'mlit eas pecunias quzi ciuitatibus Italia: pro libertate adipifcen-

da ; fu'ert,tributi aut penfionis nomine fo utas fuille. O\u_are cm


Imperatores nec polleris principibus , nec Imperio Germanico praeiu-y
diciuincrearepotueint,nemini dii-bium ell,quiii femp'erliceat aclicue-

l
i

rit Imperatotibus ciuitates illas in ordin cogere , 4non aliter quam do ~ o gigli-gh

minoin-leruum ( perpetua .manus inietio ell; 5 . quue fatis burns-pea;


intellectum elheniMaximiliani i .copi in Italiani cli`ul`,vn:`t cumLu- iliiiiiiilaiiiopln.

].

.18&1 omnes ingenti terruilIentJlgr'e-n- fctffgi

'

tiiii'lcgatos ad Cazfarem mileruntwt obfequium prllarent,&~imperata


fltereiit'., Ille acceptis aureorum quadraginra niillibus beneficia Ro

dulplioindulta
contrnauitytlcilicet
[uae Reipublicae ltatum
gubeina

i_
I a.

l
l

4
l !"

LIBERPRIMVS

re ac regere (ibi precario liceret. Ac tametii (_gfmus Flortinorum duit


Senenliurn libertatemzvi 86 armis oppreIIerit, 86 ad deditionem diutur

na obfidione compulerit , non ramen iura maieftatis (ibi vindicauitfed

benecio Hifpani regis, quiYchiusb Imperatotibus in vniuerfa I


talia conlitutusenlium agris ac Republica fe vtifrui teatus , Im

perij Germanici clientem ac vaffallum fe fers. @Jod fatis argu men


ti,Senenfes antea fui iuris non : aut li { cur Iulius i 1 . ponti

fex Romanus aureorum triginta millia Maximiliano 1. Imperatori dc


dillet", vt eos Vrbinatum duci manciparet. Cut denique Cofmus

51 Cuiehardin

dices, fratis Senenlium opibus, 86 euerfa Republica aureoru m fexcen


ta millia Hifpano Regi folueret , (eque imperii Germanici fiduciarium
prol'iteretur quam pecuniam rcx I-Iifpanus du ci obtulit,vt Senfes pri~

Rinse libertari reititueret,vt quidem Hifpanus iatabat,id ramen ageba


tur vt Parmenlium Duci Senenfes , Parmam autem ae Placentiam

diolan ditioni fubiungeret.Non igtur potuerunt Qermanilmratcl


res iura maieliatis Itali ciuitatibus tribuere,aut ifeigalibus populis

libertatem,cm ne Regibus quidem, qui fummam Reipublic


tem habenr,id liceat,at ne agri quidem publici glebam dilirahere,mul
to minus proprieratem largiri. Regels enim ac fummi principes n mo

ptdiorum publicorum dominium aut proprietatem non habent,


fed ne integrum quidem vfumfrutum,quippe vfu ipfo contenti,

ra Reipub.debeantur.Itaque (._arolus 11 11. Cfar cum beneficia Perufi C


nis tributa confirmaret, hanc legem dixit,

vo. n vive . Vrbem

ramen 86 agrum Perufinum I_ulius 11. Pontifex I_)aulo Balconi ademit,


86 ecclefiar Roman,vnde dirata fuiife dicebatur,fubiecit. @ze ver
Italicarum ciuitatum, aut Florentini Ducis maieltas elle , cm ab
Imperatore 86 ab Imperialicuria iudicium accipere, 86 iudicata facere
cogantur, quoties de re publica, de finibus, de inter ipfas agitur:
nam tametfi Qennfes mins quam ciuitates Italica: Imperato~

rum iulla antea fecerint , cm ramen Marchione Finali, quem domo


y

_v .r Jj:

expulerant , ac bonis omnibus fpoliatum eiecerant, ad Imperatoris Ma

ximiliani rr.tribunal.vocarentur, fefeiudicio Riterunt. 51.0.1116. 8


arbitrum putarenr,non iudicem, Imperator tam en _iudicem fers Ge- D

nnenfes antea vocatos citati iulit , ac edita perernptoria cm ab


, vadimoniu m deferuiffe pronunciauit , hoc addito nili Feriali fuo
parerent vrbem Scagrurn Gnenfem fe profcripturumlllud autem pla
num , non teneatur, ab eo iudicari

aut profcribi non ? Nec Qe-r mpetialis curia Mind, Mu niieram,


Magdeburgam, nili Germanorum inibus 86 imperio tenerentur, pro

{ : mult mins Imperator Gennam , nifi ditione Ger


manorum contineretur. Itaque cm Gennfes fententia interlocuto
ria Maximiliani , Pontificetn Romanum appellalfent, appellatione de.
ferta,iudicato parueruntmc tandem Imperator pro Marchione pronun;

S wm' ciauit i :'cm 1] profiteretur: Gennenfes

ver quali'fuum
vindicatt, Nec mult ab eodem Imperatore alio
..
.
,

iudicio

DE REPVBLLCA.

111 damnati funt, cumin exilium egiffent Antonium Flifcum, qui


ptouoqatione ac Cfarem vicit. @te quamqia-m ita perfpicua funt,vt
minime dubitati debeat quin Itali ciuitates citta Rubiconem ac Tibe
,rim, exceptis quibufdam Imperij Germanici finibus, teneantur, planis
tamen Ht vna omnium Italia: Iurifconfultorum 53 voce, qui negant vllis sa

Itali ciuitatibus leges condete ius effe, quae Romanorum legibus,quas '

.Igderichus promulgatiiuflit, contrari fint. Iam ver Italia: ciuitates ''

fdere, quodin vtbc Confiantiaitum , anno . . iuta j ),


1115 , aut nulla habuifle , aut e-a rterpudiafle conflat: nam eo {
beneficia ciuitatibus Itali conce a confirmantur, iuta maiefiatis f
,j 4
difert excipiuntur . Itaque {K_lexandet Imolenfis Omnium fui temporis f_e'xf/izigr
Iurifcfultorum peritiflimus,ltaliae ciuitatibus, iutifditionem quidem /
I
effe tributamfed eo nomine iura'maieflatis non effe conceffa,dque vel
ea ratione,qud ciuitatibus de fuo iure dubitantibus aut diferepantibus

indices ab Imperatoribus dati, ac indicia conflitui foleant.Mult mins Prine/pff :

igitur Germanorum ciuitatesimperij Germanici finibus comprehenfa: "? 6":

1115 haberent : tametfi quafdam gloriari videamus, de libertatis fpecie quam ab Im peratotibus olim acceperuut z Nuremberga, in

quam,ab Imperatore'ledeticho 1.1_fnia ab Othone m. @grazi Ludoui


coBauato. Sunt etiam que feipfas in libertatem afferuerunt,cm princi
um iinitimorum feruitutem acerbiorem ferte non poffent, cuiufmodi

C YIma,Irunfuicha,I.ubeca,nam ea qu libcrtas ab illis appellatut,ve


tus muneribus quibufdam vacatio, vetigalimqueac tributorum

immunitas ab Imperatoribus ccefTa fine vlla maiefiatis deminutione.


Itaque vtbes ille , quas dixi , impetij Germanici decus venerantur, leges
accipiunt,magifi:ratibus patent,Impetialis curia: iudiciac comitiorum

decreta probantznec tantm publica ac priuata iudicia ptincipum,ac ci

uitatum inter ipfas , fed etiam priuataiudicia fingulorum , ab imperiali


curia detimuntur, f1 fententia, quae :ureorum quin quaginta fummam

excedat,prouocatum fit:cm igitur Imperialis curia propinqu ac ciui


tatum iudicia confirmare , aut inf-irmare fino iure poflit,confequens ,
nec principes , nec ciuitates iuta maieftiatis habere: nam vt ait poeta ne`

D fcio qu is,Ref`ci'ndere nunquam Diis licet ala DemJ Illgeluetiotlimle.`


to Refpubloas antea diximus ab Imperio Germ-anorum, premente [15g:

fetorum tytannide,auulfas : adhuctamen Imperij Germanici maiefia


tem fic teuereti c_colere, vt ab Imperatore ferdinando , libertatis acce
pta: beneficium fibi coniirmari popofcerint : quae formula qudam
duci veteris. Citta Rhenum quidem non defunt, qui fumi-nain [nos

poteflgatem habere feiatent , alterutum >ramen neceffe , aut regum


no firorum,aut,impetij Germanici,tertium nihil efl,fubditos 8: clientes
nemini dubi fit,qui mod antiquitates Francor meminerit,

nefciat Lothoringi 8: Arelatfium regna ] occafii inter Qa


tolti Calu Imperatore Francotuciidouic Germanor Reg fami
li hercifcd iudicio diuifa fuiffedd quid' copios Yialdusjloardus,

8: , optimiantiquitatisinterpretes,tradufnt Ius vlergciiente


.

#-il

"y

116

LIBER

PRIMVS

lareac fiduciarium , nullis temporibus prfcribi,aut excludi poffe , nec


precariam poffeffion, quae vela Regibus nofiris,vel a Principibus Ger
manorum extorta fuit iura maiefiatis tribuere potuiffe ignorum
mini: quo efiicitur precari maiefratis poffeffores,aut regi'i noflrorum,

aut Imperij Germanici fiduciarios effe . Ar tametfiplerque purent 1.0


tho ringu m ducem iura maiefiats habere,idque fignificari brachiiarma
ti fpecle, quo velut emblemare , ad imperij vim 8: maiefiatem iudican

du m,vti confueuit: falluntur ramen cm nihil tam maieflati ctrarium,


_ _
uam feipfum Imperii Germanici Principem profiteri. Item ab Im e'

dx' riali curia iudices :ic_cip_ere,ac iutifdiionem fubire cofiieuit.i\lam quod


gemma . inter Germanos Principes ordine pofl'remus anthui Lotharin-B

www

gorum ducis locum liabet,hoc ideo fir,qud Lothoringia imperij Ger~


manici prouin ci particulam tantrn haber: eganLgthoringia om~
nis regio qu Mola ac Rheno ilumine conclufa . Itaque .lgibantini
duces 8: Imperatores Germanici feipfos Lothoringi duces appellant;

vt Qigolus liti. Caffar in fdere quod cum I_qane rege percuffitfe quo
. que ducem Lothoringium vocat. Hc ramen qu nunc dicitur Lotho

ringia,lmperij Germanici pars : 8: Princeps ipfe Imperij fidtieiarius:


nam 5_rSphan us Bononienfis poffeflionem Lothoringiab I_jlenricho i.
Crefare adeptus , 8: eo nomine fiduciarium fe imperij profeffus,anno

J 112].

ig. i x. Cei t quid E_ederichus Lothoringus Vallimontis Comes,mor~


tuo Carolo duce fine prole mafcula,principatum ad fe iure proximitatis C
pertinere' contendebar apud igifmundumCfarem coram patribus

c'oncilij Confiantienfis, ob earn tarm caufam,qud Imperiale feudurn


effet, cuius incapax erat lfabella Caroli haares,qux Renato Andiumdu
ci nupferat , qui non quidem nefgauit imperiale feudum effe, fed pieta
que id genus ad fminas delata uiffe . At cm res ad arma prolapfa ef
fer,Renatus a Federico fratus 8: captus non ante carceribus,ereptus ,

_ _

quam paetis fpfalibus inter Iolandam Renati filiam , 8: Antonium Fe

d erici filium , iis condirionibus vr Federici hredes Lothoringiam fuc


Camini . cefforio iure poffiderent , fi Renatus fine prole mafcula moreretur.
dm, Vrrunque autem accidir , nam Antonius mortuo Nicolao Renati ne

,4 iqiiicx vico pote , Lothoringi principatum adeptus . ( fi Lothoringiaime D


ad municipalcsl.

form, www perij Germanici finibus comprehenfa, neque comes Afperi mon/tis,

furlc;_;hl_;f marum dominus qui Lorboringia continentur, iura maiefia


est in itunes. ris fibi vindicate poffunr: c'm ip_fo iure perfpicuurn fit,eos qui agri'i cer
populosdc fum-

mi . . tis nibus deferiptum habent, eodem iure in fingulos f* vti quo in vni

}: uerfos : nifi fingulari quodam beneficio immunes ac liberos effe tabulis


-; cerriffimis teflatuni fir. _Hoc quidem argumento de iure maiefiatis de

ggrgigio turbari poffunt, quiin alieniimperij Hnibus pofiti fummam in fuos po


, ,m1 ,n 1_ exercent,quod diiudicare difficilius in iis qui in finibus Re
23';;_$:;1;; gni iu ra maiefiatis vfurparit: cuiufmodi funt quinque Reguli in finibus

gif Burgundio-num, quos tum liberi comites, tum duces pto fiduciariis fx
_pgsdllhi pe vindicarunt: pro quibus crn bella fufcepta fuiffenr , ipfi ab vrrifquc
www.

parriiim ducibus impetrarunr , ne fraudi fibi effet, qud interim liberi,


ne U

DE

REPVBLICA.

n.7'

neutrar partium ellent , quoad belli exitus de re tota decetneretur. Sic


tandem diuturna pollellione maiellzatis abutentes precarium Ius perpe

tuumfecerunt: fedantea ditum ac dicendum fpius,_1_i__c_c


iura maiellatismeclibertatem :i liduciariis 8: vallallis prfcribi polie:

mult minus li clam aut precario tenentur. In eo genere gear '


nenlis regio in linibus Franci ac Nauarr , quam procurator gene

ralis lifci in curia Pariliotum prouinciam huius imperij elle conten


dcbat , refutatis etroribus procuratoris Tolofatium , qui Francorum

prouinciam elle negauerat anno . n. v. ac tametfi adhuc lub iu~ !


dice lis , precario ramen Rex Nauarr vtitur fruitur iure maiella

tis. Conmilis ctrouerfia extitit principatu Dombarumzquem Li


zetus,cm aduocatum lilci ageret in liduciaregum nolirorum elle ora
tionecopiola dilleruitmec ducem Allobrogum Imperatoris autoritate,
cuius Yiari fe ferebat ,Imperio Germanico attribuere potuille, quod

tcmporibus calamitolillimis belli ciuilis fuille difputabat , cum

lcilicct Dux Aurelius 8: BuLgdia: vniuerliim Regnum in partes dillia


xillent sicccxcvrulta Princeps-iientaris , 8c qui agr inter~ .l 3'] .

iaccntcmAngliaminrer Scotiam occupant,qui ager controuerlia


rum appellaturztum etiam Abbas Q_Qlenus in Lothoringorum ac Me
tenlium linibus,monafierium cum v.pagis Gamma imperij poteila
te moderautur. Non aliter l_3_elloioci dominus,cm primm lele Fran'
Ccotuniimpetiis ac legibus exeruillet, duce Allobrogum Imperatoris
Germani vicario fu (, : in Imperij fiducia politus, tadem quoun

ab Imperio defecit. Ducem ver _A_llobrogu m Iura maielltatis habere v


na voce tradunt Italorum Iurifconfultiis iuniores,ldque in luprema cu- , MMM

riaAllobrogum
nercpugnant. Atiudicatum
etiam Q_zaleus"
elle: quaeTaurini
omninoPrles
cum vicarij
{acAllobrogum
vallalli mu m {
duccsfummam illam ac plan imperialem potellatem ab Imperatori-
bus adeptos elle : qu cette po'tellas Imperatoris vicario tribui nonpo- ' '

teliwtverillim Ielinus, Optimus iuris interpres, lcriptum reliquitW. :aimer-Mdc

(Md enimmaiellati tam contrarium, quam lelegatum aut prlidem liiihffciuiifri


(id enim appellatione vicarij lignificatur) proliterit quo iu ra maiellatis

Dhaberete putes in ea ipfa prouincia cui prlis? At enniallobrogesipfi


confirenturtorqueeorum liilloriadeclarat,du"ces lianc imperij Ger

prouinciam, qu nc abaudia dicitur iinperij feudum extitille,


ab lienriclio V.liduciarios Comitum dignitatem allecutos,ac tadem
Duces irifmuiidi Claris beneficio appellatos fuille: cert quid antea

femperducesmec ita pridcm Carolum patria: reflitut Imperatori

dedillc conllatzbiennio poll,id an L x1. procuratorias tabulas ad Ar

j y Q'

tarum Comitem Cfaris cubicularium :i Duce millas legi, vt nou


Cia formulam ab Imperatore { nomine poltularet, quia non fatis co- ; ].

piolailla videretur quam Augull acceperat. Id ramen eflicinon o {-


tellCmvicarij munus inra maieflatis eius prouinci cui prfettus Et, ,xw
non mlidiiciarium quideim aut feudatarium elle patiatur e- "i :
ius ptouinci, cuius fummam habeatpotellatem. Rex Ililpanus qui

MW"

1.1 111111115

dem in vniuerfa [nfubtiac Hetruria, Duces item Safonia: 8: [212111111


Comites Imperatoris vicarij funt aclegati perpetuvt iurifditionem

abfente Cfare exerceant , li qua ciuiratibus aut principibus inter ipfos


aut etiam contra Cfarem iplum ctrouerlia intercedat: quod quidem
munus perfonale ,110 prdiatoriumznec ver quifquam Fidu

ciatius elfe eius prdij , cui prciatur. Neceffe igitur Ducem ,illo
brogum Imperatoris vicatium effe, extra lines fu ditionis, quod nec
Heluetij , nec Rex I-Iifpanus , mult mins etiam Rex Francorum ferte

pollit: quinetiam C_arolus 1111. Imperator, Q_arolum v 1. Vienenlium

.` 7 7.

Delphinatem,vicarium perpetuum creauitc ci. xv 1 1 1. 8: quia n

dum excelferat Ephebis,adiecit tatis benel'icium copiofiflimo 8: gra B


tiofiflimo diplomate , vnde aurea figilla dependent, quod in Archiuis
Regum noftrotum legifie memini.Vicarium autem perpetuum A
relatenfi Regno prfecit ( excepta Sabaudia) eque ius vita: ac necis in

Impetij fubditos, ac poteflatem, quae regia proxim abeffet, conceflit,

id vt capite damnatos fuplicio eximere , tributa imperare , vetigalia


indicete, vacaciones muneru m concedere, beneficia ac munera publica

largiri, bellu m decernere ac finire, leges iubere, aut latas antiquate, pro
uocationes ad Carfarem difceptare, 8: id genus alia echcre poifet, quae
inept prouinciarumPrfidieu vicario ab Imperatore tributa vide

L /"1 U

mus. Arehtenlinggni fines monte Iura, quem D. Claudij montem

vulgus appenantrari 8: Rhodano quuead Alpes 8: mare Liguicum C

` pertinentizGermani guidem eofque fe Imperij fui ditionem protuliife


iaizant . Sed Prouinci Comites ab Imperio Germanico feipfos iam

pridem exemerunt:inter quos extitit Raymundus poflremus,cuius 11112

altera Ludouico rx. Prancorum Regi, altera Qarolo du ci Andi nupfit:


hinc ad Comites Andium Prouincia,inde ad Reges Renati QQ;

mitis largitione delata . 1211111 pus Valefius, Qaroli v 1.


111115 Regni ditionem vniuer am ac iura maieftatis libi

coe'mitab Ijenrico v. Cfat'e, cuiargenti pondo ducenta millia pretij


nomine folluit,comp_tionem vei' Imperij ordines ratam habuerunt,

cuius ratihabitionis prdem dedit Cfar I_oannem Bohemia: regem.

Emptionum tabul,c folutionis, 8: ratibabitionis extt in Archiuis re- D

J f 2'-

gum noflrorumzquaslegi decuilet ab rege Henrico legati ab Allobro


gum ducem ad ctrouerfias vtriufque principis compon'das milii funt
anno . n. Lxrr. Illud autem animaduerfione dignum mihivifum ,
quod em ptionum tabulis omnia iu ra maieatis comprehenfa funt,qu

Imperatotes Germani [ibi tribuunt in omnes Arelatfis regniregiones,


quibus continentutAllobroges, Belloioci, Prouinciales , Burgundia 11
bera,quam Qatolus t 1 1 1. Cfar

Audaci Burgundi duci,prole

mafcula comitum extina, Imperiali iure fruendam dedir. quo pla


num 111 , reges Francorum in omnes Arelatenfis regni populos iura m21

s. iellatis habere,nec Imperij Germanotum fiduciarios elfe. Vicari quo- y


nx que perpetuum creauit: Ludouic_u`slguarus imperator Eduardum 1 x 1.
? w" Ang regent, iifdem, quas modo dixi,legibus 8: conditionibus,in
omnes

DE

REPVBLICA.

'

129

omnes Imperij fubditos,aut qui Imperiales ptouincias ac ciuirates vfur

parentzquaafita potius,qum oblata occafione,qua I_hilippo Valeiio re


gi,qui Cameracum,Payernam 8: arces finitimas im perij occuparat,bcl~
lumindiceret : principum Imperiali,quibufcum Eduardus {ocietatem

coerat,oratione perfuafusf8 , cm in vrbe Halla coaici docett antiquis 1:@familiar


35
. Germanorum ac Francorum fderibus cautum effe, ne Franci libe- '
rospopulos, qui Gallia: Hnibus ctinentur,Imperij Germanicifubditos
vexarent,aut ( poteiiati fubiicerent . @o argumento nullum efiica~
ciusefiad iudicandum Reges Prancorum imperij Germanici fiducia
riosnon effe: nec Imperatoribus in hoc regno vllum ius efie . Id quod ,
-
f.
B iianteignotum fuerat,tunc cert cognitum efi,cm _igifmundus C
farComitem Sabaudi , Lugdu ni d ucem creare vellet, cui acerrim te
iiitit Prtor Lugduncniisltaque neceii'e hab uit Carfar regni finibus
ccclere,vtfua poteiateliber vteretur.ld autem Caroli vi .regis iufiii fa
iiutii eii,vt,quod ante peccatum erat,emendaretur:nam Sigifmundus

7?

Cazrdecentiapparatu , ac magnificentia lan regia Lutetiae exceptus,


vtrcgisauunculum 8: Ciarem decuit, cum in curiam Pariliorum vc

nifctfedem regiam occupauit,8c equitem creauit Bellocarienfem Prie*


totem , tametfi curiaregem admon uiifet, neminihocin Gallia prter
quam regi licere , vt ante iudicatum erat. (ma: nobis fcripta
7
interpretor, vt quorundam erroribus, atque imprimis lciati peccatis _ ' '
mcdeatur . Is enim regem Francorum imperij Germanici fubditum efl
( fcribit: quo nihil aburdius ab eo dici potuit,quem tanta mercede ac

ceptaquanr in Gallia merebat, vera difcere ac docere decuifet : quod


ab erroreprofeh elfe non puto, fed a gratia, vt C'aroli v. Caeiaris, quo
Papiam accitus, ac maioribus prmiis autus, imperatoris poteiiatem

verbisamplicaret: aut vt lartolum eius erroris autorem fequeretur, Morn


qiiicadem de regibus Francorum fcripfit quA lciatus , cm fcilicet
Qrolo irri. YCaslare non tanrm ex fputio natalibus refiitutus, ac nobi

adeptus effet , verm etiam potefiatem beneficio largien


di,fibiacpofi:eris,qui modo iura ciuiliadocerent, confecutus. Stem- Hummm
mataquoquefudignitatiacnobilitati congruentia, leonem, inquam, :- i
D purpureum in area argenteaadeptus. Hic igitur pro tot ac rantis bene

faiisfcripfithreticos effe quinegant Imperatorem Germanicum v..

niuerfiterrarum orbis dominum effe: Id quod _ntonini Augufti


verbisadlegem Rhodiam colligere videtur, ego quid,inquit,mundi Laeprwtia

dominus,lex autem maris. (ma: Verba cm ad pompam 8: dignitatis man


ilmpliiicand caufa dieta [int , refutatioue minus egent. Saris enim per

fpicuum Romanorum imperium , quo tempore maxim Hotuit, id

l,

@HiT-...mman@_tfindrzeivixitesim 533919111 Parisiasefeiilei if "M


', Eius autem imperij vix decima pars imperi Germanici {ini

bus continetur. Quze cum ita fint,nihilominus tamen _igifmundus im


propagandi cupiditate infiammatus , omnia Omnium imperia
fubiicere tentauit:quamquam fua (pe omnino fraudatus efi.Nam duci
Lituanie, cuius ditio longifiimo terrarum ! imperij Gerinanici
\

1$

linibtis abell', regiam potellar , quam iple libi pepererat, obrnlirzcoro


nam ac lceptra milit , qu Dux omnia repudiauir , nec magni Ducis no

men mutanduin
libi poteltat
piirauit, tametli
Tarrai'orum
leruileacceptum
iugum excul
lfillet:
neilla ratione
ac imperium
Gernianis
ferre
videretur. (Maniobrem Poloni quoq; lceptra regia libi ab Imperatori
bus Germanicis oblata recularuntpe quidem,Ge`rmani Polonos lub

imperium fubiicere rentarunt : led inanes eorum conatus elulerunr


loni, qui etiam Seleliam ac Prulliam , ab imperio Germanico au ullam,
fuse ditioniadiecerunt. @od Pruteniequires crn molellrillim tule
i'int,ac lpillim apud Im erij ordines de contumelia illa quelli ordines

de contumelia ilta lint,n1 il ramen Imperatores audendum libi purrt B

aduerlus Polonos quibus anre. Germanorum exercirus repullos , ac


fratos elle intelligebant. Neque ramen Poloni :i Pontilicibus Roma
nis regia lceprra capere dnbirrunt. Et quidem Pontilices Romanicum

___ ___ Germanis Imperatoribnsdiutillim de Chrilliani orbis fummo imperio


. fsf- ac poteliare dimicarunt,c quali duces parrium omnes Chrillianos prin
cript. ex cap. in-

:encaminamrciurando.
Bilinlnfcm
51135
spec-imidc'lcg;

cip es ac ciuitares ad arma vocarunt , tantllque odiis nonnull ciuitares


ac Relpublic , potillimm ramen Itali , exarferunt: vr non maiorem i
Cladem ab ho llib us Chrilliani nominis, quam :i feiplis accepille videan
rur.Nec ver defuerunr qui leri fcriberent,reges omnes lacris initiaros

ribiifnl. qui fili, Romani pontili cis clientes, ac vallallos elle". iis etiam li furioli aut pro
6

Vene*

. .

digi fuerinr curatores 6* , a Pontificibus dari polle, quod ab Innocentio

-- iiii. Pontfice aduerlus Lulitanii'egem factumantezi diximus. At ta


tz.dem.i`ioritatc

_ _

_ _

_a pbdici.
g1. merli Innocentius
le reglas
potellati
1n curatore dando prindicium
in
. . e o .Pr o- ferte nolle diceret
.
V
.
.
giulia.
,ea ramen
caurio
cum rebus able gellis. Omnino
pu

P"'Bg gnabat. At etiam Vrbanus v.pontifex Heniicumfpurium Calliliae re


dugonsngr gem natalibus rellituere 3 non dubirauit, vt Petrum frarrem iullis nu

rit.t4. .nunc vi

ci. - priis qulitum de regno derurbaret. Hicigitur Galloropibus n mo


.d '

_'

. d de imperio deietusfed _etiam frarre lpurio czelus ell.Tradunr .

??? de ' nonnulli "f Romanos poiirilices in Imperatores iurilditionem iplo iu


67 WCM-C- re habere,caeteris aurem regibns, reipla im perare : reges ramen Franco
Romanarn.Ho

. .

rum excipiunt,
quos etiam. iuris pontilici)
interpretes 5 conlirenrur,
I 'n
e
.
.
.
{ Boll Deum immortalem lei lis fupetioremagnolcereneminem. Id e- D

glfflfdfgfjg tiam melius-Belluga iu-ri-lco lu ltus Hilpanus , 86 Qldradus lux tatis de


iureiurdoraula
'
.

.
_.
9_q_5_& canons CLIS, qUIIICD'IIIt 1D [ 1 rege _

uiorsacmmo rum luperiorem elle.


vero in cteros principes Romanis pontifici
. bus potellzatem rribuunr, Qelalij pontilicis autoritate mouenrur, qui
63mini.t7.q.4.
Mmmm llaruitprincipes pontilicibus Romanis imperio ac potellare fpoliari:
ab omnibus principibus pontilicem Romanum appellari polle:Pon
an.. unimi. tilici tantum ac Imperatori res iudicaras relcindere , ac principes e "

8:cano.c&a per

ipyoiili. inem riamimperio exuere, aliisnonlicere69 : nec princi is nomine dignnm

:ff'lfjdfj qnem Romanus pontilex lua voce n delignari'tlllbd etiam ablurdis,


t-8* 'C *udicm- qnd 'Pontiici Romano omnes vbique terraru m lubcliros fnorum prin
7o cap.Clericis.

. . c_ipum legibus fol-nere, tum etiam immunitaremconcedere acvacario


immunitaire
6161111.
nes _murieribus Vpublieis largiri licerev 7 :. deiiique lolum ac lupremum
'

legu m

DE REPVBLICA.
r5r
legum humanarum arbitrum 71 ac iudicem elle putant. (luid mirum ' ;
Principibus imperatisqui Angelos imperio coe'rcetPEt quidemClems um m
in

(XtrauagantC

v.P.M. Angelis imperare non dubitauit . (moties autem Pontifex Ro- le ".'f. Y

manus fuis relci'iptis claufulam D Lr. Ni v D i N r. o s rit i s adii. gibsii-efigiivxllpiils

cit,omnium Principumlegibus ac ediCtis derogare polie plerque pu- "


rant, ac Pontilicum ditis fcriptlque haberi oportere , nec de rei

veritate am plis inquirendum . Ialdus 7 ramen lcribere auliis elt,licere 72 :


Pontifici Romano dicere, sA L va reuertia velira. Theolog-i ver Pon- 1'dmmb'C'
ticioru m hominum fcripta, quibus omnia Ptici maximo licere pu~
tant, conlitentur quidem , lubtilius tamen interpretantur, dque duo
B bus vei'bis , N oN Enit/i NTE. Sed quoniam boni ciuis , lui
Principis ac Reipublic maieltatem modis omnibus tueri , ego nec I__a

Cobi Terrana,qui Pontificis Romani cubicularius fui,ncc Qaroli Moli


nei, cuius [empirerna laus eli,au't Capitonis , aut aliorum innumerabi~
lium fcripta refellere decreui: propterea qud alius aliurri Romani Pon
tilicis odio vel gratia reprehenditzplerque in dilpurationes de religione
delapli, [cri ta maleditis complcuerunr. Hic autem' de iure maieliatis
agitur, vt piane
inrelligntur
qui Principes
in fumma
lintlPrin-~
con~
liituti,qui
Pontilicis
Romaniaut
Imperatoris
ditionepoteliare
teneantur.
_Cipio quidem ( Romantis , is qui primus fernuni le

feruorum Dei appella'uit , ab Imperatore lhoca principatum in omnes

Epilcopos adeptus . polieii deinceps,honores Pontii'icios ad imperia

traduxeriint , 8: lacra prophanis mil`centes , potentiam religionis fpecic


incredibiliter auxerunr. Ar Principes ipli magnam partem, religionis
metti, potentiorum exemplo,fummos Pontifices reuereri,idque

potilimm , cum Orientis Imperium in ruinamjlipriarg: id cm

Romani Pontilices Italia? ciuitates ac po ulos,quo minus Imperatori


bus Q_onliantinopoleos parerenr, aut tri uta foluerenr, interditis pro

hibuerunt: occalione inde qulira,qud Leo,is qui Iqqnlaghus vliir


patur Imperator, diuorum liatuas deiecillet:qua re commota plebs , 8:

Romani Pontilicis authoritate inflammata,"llimmam Imperatorem in


Sophi' templo necauit.Itaque cm opes Orientis attrit ellentbarba
D rorum'incurlionibus, ac Principes Grcorumrecuperandze Italia: fpem
abiecillent, Regfque I;9_n_gobardorum Italia: imperio poriri vellenr, ac
Pontilicum Romanorum opibus prohiberenturznec tamen Loiigobarf
dis pares elfent,ad opes Prancoru m alpexert: auxilia potentiliimae geri~

tis in Italiam euocartinr: nec lua fpefraudati . Nam Pi inus :- .


. tus praetorio,qui tunc Palatij magilier ac maior domus dicebatur, opi
bus 8: gratia Horens,ingenti cum exercitu,l`uperatis Alpibuslongobar.
dorum copias : 1 Romain profetusgcaria: Pon

tilicis imperio Italia.` partem fubiecit. Nam Pontifex antea thlderico,


gentis Meroneorum, Rege lpoliato , Pipinum Francorum Regem de

lignauerat, facris etiam more maioruminitiauerat , quem Franci liben-

ter exceperunt,tum quia C_aroliMartelliFrcorum Principis lilius, qui _


rerum geliarum gloria clarillimus erat: tum quia Childerichus propter
\

y I ~
www

152

11'

ingenij , imperio minim dignus videretur : quibus omnibus


-

accedebat fumma 8: 8: gratia Romani pontilicis , quem vt t

il,
1" W ' '

,MDDeum aliquem celo delapfum populi profequebantur.Ac tum quidem


Pontifex ipfe, li Pipinus Longo ar'clos fubegilfetxarchatum Rauenn
i

libi fiducia: nomine patus erat,id tredecim vrbes,8c Ptapolim pro

uinciam qu vrbibus fexdecim continebatur. Parta vitoria Pipinus,vt


promilfum impleret,liarum~vrbium claues factis diui Petri altaribus im
ofuit: pris ramen vtrifque Prouincia: dominatum ac iura maieliatis

libi polierlfque luis , ac Romani Pontilici deinceps eligdi poteltatem


Y libi referaat-at : quibus rebus non libenrer Polntifex annuit , fed e
tiam, vt Pipinus Imperatorem fe appellaret perfualit : qua appella-
rione nemo, exceptis Conlitinopoleos Imperatoribus,vtebatur. Mor
tuo Pipino Longobardi rurfus arma capere,Pontilices turbare,hi ad Pr

corum afylum omnia conlilia teuocare. Ita , Carolus Pipini lilius, qui
bellicis laudibus abundans magnus 1 tus, valido cum exercitu
fuperatis al pibus,non modo Reges Longobardortlm,fed etiam regnum
ipfum deleuit, 8: pontilicum Romanorum potentia liabilifundamem
to firmata, Imperator Pontificibus appellatus: ac viciliim Romani
Pontilices, qudiu Carolus vixit ab eo omnes creati fure. Sed Ca

roli occafum,qui plus in vrbe Roma, minus tamen in curia Francorum,


autoritate 8: gratia poterant , fe colle io Pontificum creari curabant.

Ita Reges Francorum , tum externis be lis , tum etiam ciuilibus diflidiis,
inter Caroli ma ninepotes grauillima extitert, perturbati, litm

7i/a/r/i.

mi pontiHcis creandi prazrogatiuam deferueru nt. \_/'_ita_rdus tamen bo~


nus antiquitatis author fcribit tres Romanos PontiHces in Galliam

plices venilIe vt veniam impettarent qu iniulIu I_.gdouici Pij Regis


Prancorum Pontificatum fufcepillent. Ludouicus Pius,vel quiaglori
minime cupidus , vel quia lacrum ordinem irritate nollet , Pontilicum
Romanorum creation ratam habuitzcuius erroris illum , tard ramen

pnituitcelt enim collegio Pontilicum imperio fpoliatusLin mona


lterium inie'tus: vxor etiam feorfum marito cum facris virginibus n
clufa,vterque ramen Principibus nobilitate Gallica cleri

biam acerbillim ferente, in integrum reliitutus . Ludouico, D


Francorum, Italorum,Germanoru m, 8: Hifpanorum Imperatore , Im

perium trifariam diuifum eli,inter C_arolum L_otbarium ac Iludouicum,


8: liberos , fed iis legibus ,vt linguli fummam in fuos vita: ac

necis poteliatem , 8: omnia iura maieltatis haberent : ac rurfus I_.otbarij


imperium inter liberos trifariam diuifum: vni quidem Regnum _I__otho-
~

ringi,alteri Regnum telatenfeaertio I_talia cellit.I:ldouicus Germa

nia,C_aro|us Imperator Fracorum Galliam tenebat : Ita lingulorum po


tentia diuifa debilitari cpit, 8: Pontificum Romanorum opes augeri,
potillimum I_\I_icolao r.Pontiice, qui qud Reipublicx gerend peritia
maioribus prltabat , primus Lotharium minorem I;udouici Regis Ita

li fratrem acerbius increpuit ,eque facris interdicere aufus .

tuis deinde line prole Lothorij liberis,tria illa qua: dixi Lothoringorum,
Arela~

` 1

DE REPVBLICA.

rg,

Arelatenfium , 86 Italorum regna Carolus ac Ludouiciis inter fe


`diuiferunt.I__._L_i_douicus Rex Germ/morumdtaliamgu illi forte obtige#
rat, per legatos regebat. At legatorum potentia, Romanis Pontii-icibus
impar,obfiliere 116 poterat quo minus Pontifices imperium paulatim

proferrt : idque potiiiimm contigit,_cin Q_uifchardus Normanus,


regnum Sicilia: ac Neapoleos,Grcis ac Mauris ademptum, fubegillet.
Is enim vt`Germanorum potentiam minueret ac tutius in Italia regna"

retPontilicibus Romanis fefe adiunxerat, cum autem Guifchardi po


fieri, fine prole mafcula mortui, Neapoleos ac Sicili hceredem firmi

nam reliqtiiffent,eque Ijedericho ii.Germanor Imperatori nuplilfer,


B mariius in Italiam profetusyt [ibi potentiam conrmaret,Pontificem
Romanum creauit alium, qu'm qui erat -collegio Ponticum ele
iuss autem erat Ilinocentius 1 1 i 1. generis fpleiidore ac eruditione cla
rus. Hic igitur Italia pulfu s,in Galliain,Ponriiicum_afylu rn,venieiis,opi'

bus ac potentia budouici i x. regis Francorumeretus, vt Geifmanorum


otentiam infirmaret , liridericho 11. faeris interdixit: qui,qu od execra
bilemJe populis omnibus effe intelligeretdtalique motus ingentes af

piceret, in Germaniam trepidus fefe recepit ,ab Innocentio veniam'ea

ege confecutus deinceps creandiPontiiigRomaniaquritate ab


Rineret. Tandem Iiriderichus Manfredumfpurium Neapoleos ac Si~
cilia: Regin defpondit. I-Iuic etiam ab Vrbano v. Pontfice maxfacris
C interdihim
:nec eocontentus, Pontii'ex C_arolum Ludou'ici- i 161111
treni, ad Sicili regn acciri iulit, emque in polieiionem regni miiit,
ealege vt Beneutiregio, 86 caetera qu fuperisdiximus, integra Pon#
tificibus Romanis referuareiitur. A't Manfredi poferi, quicum Arago#
nize regibusaflinitatem contraxert, perpetua aduerfus gdium duccs, `

bella pro regno Sicili ac Neapoleos geileruiit: . fedcm de ;


regno priitus defperaretur quandiu Ptilicem Romahurn _ '

habert, Aragonenfes Ro manorum Pontificum fe fiduciarios fore fpo

ponderunt, non tan'tni regni Neapolitaniac Sicilia, fed etiam Arago


, 11211, Baleat Infularurr,rtirr etiai'ri vt fcelerqm

veniamconiequerentur. Interea Ifglitices Romani ex ~ienisincom~


D modis ac difiidiis [ua commodaangebantzfummaque tran quillitate a
gro Romano, Spoletano, B_eneuentan'o, b'onquc 11 partefrue~

bantur.Vrbem vero uondamivrjerrarum doniinarn, nullo' repugnante;

fuis legibusoppreffa ibertateiparcre,cogebann @amqiiaml Qarolus ~


`

magnus Itali Imperio potitus ,rvrbemliberam ,elfe iuiferatiri parroci


nio ae i'iducia,dque_ Pontices Romani iureiiirando coniirmauerai :_vt m ;
OnuphriuslPontiiicis-max. eubicnlarius 11, 86 118115 /

Vaticanis planum lit. At (i qUiSPrinceps tyrannidis ,aut hrcfeos fce- - 1


lere inquinaretur , aut qui {Imperanti Pontilci Romano _minime pa'

i'uill`et,_ei faeris interdicebatur-z qua interdiiione execrabilis non modo


fubditis,fed eti exteris Principibus ac populis' effe videbatur, omnirn
que direptioni patebat : nec venise'fadipifcenclgI (pes erar , niii vaffallurri
fe ac fiduciari Poniificis Romani contetetur.Hoc quid de Regibus
m

134.

LIBER

P'RIMVS

@gli anteadiximtis,fiduciatios ac veiga'les Ecclefiae Romanze fia.

Etos,ptoptet atticidium Arturi Armoric ducis, I_caaiine tege Angli


admiffum:deinde propter cdemrom Pontificis Catuar'ienfis cen
fum auum fuier. Nec aliam ob caufam Pontifices Romani regia di

gnitate fpoliarunt P_gloni Reges , quam ob caedem Staniflaithef'n


Pontificis,iufl`u Regis perpetratam, cui factis interditum efiztradunt e

t'iam nonnulli propterid particidium Polonos Pontificum Idecreto in


occipite tonderi iuflosquodm ver'um fit,afl'irmate non aufim,nec per
Eoiitanti mai cur id facetent, caufam apetire Poloni -potuetunt : 211121
men ex antiquitatis memoria confiar 1111115 Pontificis ,

loni'Reges,etiam fi iuta maiefiatis habert,n on alio ramen, quam du- B


cum nomine appellatosquue ad I_gcoldi Polonia: ducis . 15
nim coronam regiam ac tegium nomen a Ioanne ri.(fummo Ponti
iice adeptos ) ea lege,vt annuum tributum Regibus Poloni Pon

tificis Romani :erario penderetur,quod pro lucerna D.Petti adhiic ero


71 T_hgmCw- gatut73.At prtet ea regna qui;` diximus, Igpolimdnqu,Siciliam,Sar

mw'

diniam, Corficam, Aragoniam, Baleares infulas, Hefpetides, Palefiin,


quorum Reges autfiduciatij, aut vetigales Ecclefi Roman fuerunt,
regnum etiam Hungari, 8: vtranque Pannoniam Po-ntiicum Roma

notum4 beneficio, a Regibus teneri iaabant: vt quidem catalogo feu


dorum Ecclefi Roman Hungaria c'ontinetur. At in Vaticanis ais,
7 am@

legi _fiduci" formulam,qua I_._adiflaus 1.Rex Hungati Benedii . i

Pontificis Romani fiduciarium fe profitetut, ab eque coronam ac fe


ptra fufcepturtim promittit. Ladiflaovet 11. Regi Hgari, qud Pon
vi 935191139; tificis Romani mandatis minus paruiflet, facris interditum ell, nec a
'
liter veniam
obtinuit,
quam
fi centum argenti
pondo,
annuilenfus
no
mine
, Pontifici
Romano
dependerer.b
In iifdern
1111116115
Vaticanis
__

extat interceflio Principum Hungari aduerfus pontificia Romani le

j 7 .

gatum, anno ._cc vm. qua cm diceret Stephanum x.Hungari;r Re

gem Pontfice Romano'coronam 'regiam accepifle , acerrim reflite


unt,neque id Romano Ptificiius effe' denunciaruntmec ramen fe pro

hibete , qu mins Rex Hungari fi vellet Pontfice Romano coro


nam confequeretur. In extremo plurima fun't editalegti Pontificis, D
de [tatu regni,deq ue agris Publicis 11 ngari,ne Regibus quicquam di

flrahetelicer-et: ob id enim AndreasI-lungari rex Honorij Pontificis


imprimis-n- -R'omanifedito Romam 1111111111'57 vt caufam diceret, cur agri

77 in pince publical patem difraxiffet. Innocentius 77 quoque 111. 111 flit Hungati
_i"f"f regem vota patrisimplere.:qud fi-reciifaret,ad proximum qumque
r'egnifceptra delaturumteflatuseflt,quod mirum videri non debet,ci`1m
gibisfjrcfzif iifdem fer temporibus Comitem Tlofatum tributa 78 flibditis

benigni.

Pontife'x imperare vtuiffet. (Manninil ad Paleflinae ac Syrize regnum


attinet'Godefridi Bononienfisac focio'rum'opibus partum , confiar re
gem eo nomine fe pontificis Romani-fiduciarum profeflum effe: id e
tiam catalogo Roma-no comprehenfum legimus: 8: qui nunc facri or

dinisequitum Hieroflymitanorummagifierappellatutfiduciarius
:

obfe.

DER-EPVBLICA.

135#

` obf'equentiflimus Pontificis Romani, eique fummam poreflatem , ae


' fummum ius vit ac necis in equites , accepro ferre confueuit tametfi
" Trpolm Affricdiduciario nomine habere fe a Carolo v. Imperatore
confitererur,priufquam in Turcarum porefiarem veniret, vri` nc quo

que Militaminfulam Hfpaniarum regibus acceptamferunr. Diximus


antea regnum Nauarr Petro Albreto interdifionisfpeeie ereprum,ab
Hif anis Regibus fub Pontificum Romanorum fiducia teneri. Necita

pri ern,id'ef C_arolo ix9.rege Prancorum,Pius v.Pontifex,crera ere- salumi


etat Ioann regina: INIauarrar-eadeifnl religionsfpecie, nifi-Caroe

us patrocinium eius fufcepiffet,ac Pontificis interdia prohibuiffetld*


que creris Principibus, quorum maiefiati praeudicium allarura vide

batur Regina: illuftriflim-proferiptio, reftarum effe voluit : quia ple'


rfque perfuaftlm crat Pontificem Romanum in omnes orbis Chrifla;
nire es fumm.imperium habereme tate,cm Ienriehusv i iii
'Angc Hibernia: rex,a pontfice Romano defecffer , Comes Aifi
mundusiHibernus ad Henrichum ii..regem lireras dedit quar exem-A

lar ex Archiuis exprefli,`quibus fe fiduciarum eius fore profitebatur, fr


a Pontfice RomanoHiberni dominarumimp'etrarer. Diximus Hi

bernix regnum iam inde ab I_nnocentio mi in ptificu-m Romanorum

' fiducia -fuiffe_. Mirandul (82 Concordi principarum , Rhe


gium,Mutinatn,Placentiam,Parmam,Roman ditiones effe iatar,pro'
quibus diuturna bella.' Ifulius i i. ac ii i. pontifex vterque geflit aduerfus

regesFrancorumzcum ramen faris perfpicuurn effet ciuitates illas ab Im

Germanico pendere ._ De Parma quidem ae Placentia minime


dubiumzctera Mathildem hreditarioac fiduciario iure ab Imperaro~l
ribus babuffe eonfitemiir. .@d fi derriusv harum .ciuitatum largitio
nem PtifieiRornanofieri potuiffe , 8: fatum effe,vt Pontifices iatt,
ortuitetiam fe Imperij .Germanifiducarios profite , fed quia turpe'
videbatuii Pontificem- qui in omnes Principes im periilm lia-i

ber-efe dieerer, Imperatoris- vaffallum acfiduciarium haberi,iura maie-v


fhttis omnium Italia ciuitatum , qua: in Ecclef Romana: dominio efL
TengabA Imperatorbus. Romano Pontifici conceffa fuiffe , falf, ramen'
D prodiderunt. l'lit cert ; Vaticanis extat 8: donationis formula fi

ne die ae-l?ontificei,~qua .thho Imperator (quatruoreiufdern nominis


cxtitcrunt~';...fed quem'. lign-ificpri-_velir-ignoturiifefi) dono dat _ecclefias

Romanmllifauru m; Ancdna'm, Eoffabrunum, 8: Aufanium: alterardo#


. nationisfotmula eff-Qtthonis ii t nad Innocentium t ii .__His verbis con

-(25:13:01 Augufiusaibi domino


meo Paplnnoctio:instufqneifueceforibus eccle izRomanazfpon

s, empolllceorft iuro_,:qud omnesipoffeflionesEcclefi 8. qua: fir


quuntur copiofiffimam iompiurniiraediofrurn ac ciuitatum, qpturic e
rant in enlgfi Romanaidominiofiue Imperatorum, a 'orum be-
neficioac lagitionepoflidetentur,confirmationem habent,in quarum
ieiuitatum-_numero biecontinenrur , @min *i* vs Peru, Rearze, Sal

,uieeglnterannampan'qgnenon Romamferrriam cc.Mar_;hiam,


inuit.. i, )
.
.In i:.
. _
.___
i

. =1 Rins

Anconitanam,terram Coniitiii Matildis, 'dqticqucriiititicirca Ro-


dieoianum vique Ceperanuni,exatchatum Rauennazentapolimum

alii'srerris, 8: .. 'Eadem ratihabitiois iormulasex'tatinaitis .Vaticani f


imperio ac authoritate,tum Rodniphi ,tum .etiam s* .Q_agoli ii i i. Im

80

peratorum,quibuslargiunrur,fquatenus neceii Ivideretiir ,'ca q'u'pi'ius

Bi .1368.

___.,

ab Henricho v.. 113111`11 vtfdiicrdiarunafeminaria, qua:


l Pomificibusu m1mperatoribus anrea fu-erant, :itirpe conuellcrentu'i.

quibus Pontifice's ROmani'fe-imperatorum.vaiillosfac- fiduciarios"


l

effe ne-gant:c eas" ciuitates abfimperio Germanico auulfas,fibivindictt

ramen imperatores rdia publica , ac 1111111'11

ciuitatum confeniii largiri non potuerunti necp'r5diaimperialiaaut


publica vf'urfpari debuerr,mulrmins 2 iurarnaieiiatisc patroniicui
iusaeterna e in vafiallum auorita's vilatemporuiidiutqrnitatc

/
_MD

pricribere: qua: cm ita (mtifoonfe ue'nrieiu'llud quoque Pontiiis


im perij Germanici.. vafiallos effe. I em Aiudicandum relinquitut

creatione Pontifcum Romanorurn', quam y'iii'ip'etatores fuifiiiii'se'fie

.`

.gv-Zw ' 11 -

tendebant. Nam P_edericliusi i. .Cieiar vtab Innocenrio:ininPonitiiic


81. an_no.ii.i9.fm

Romano veniani confequeretur , diplomate publico fubureis .ii .iliis


Omnibus .8' effe voluit,fibi creand'orurr'i Ptiiicum iusinuurri

perij anno.7. re

gni Sicilia: zi..

effe, eius'hc verba iunt. 1Illum abuium tollerevolentes, qumiquidiiri


prdecefiorum cxer'cuiiie dignoicunturin eloiuiiibus prg _
atoru m,concedimus vt eletiones libere iiantL. :Haie infatis htiea'r'iis.

@ibas verbis nonmodo Romanorum, fednmninifnromifnutcrear


tionem omnino repudiar'e vicletur.A @ainquamf iliaf PonniiietirrriRo
inanorum ad RegesFran'OOrumpertinetmion'ad principesiGer'r

manorum , qui. nomen im eratdi'iu m'~,CarOii Airriagniiri:giliiiaiic'oru'ri'i


armis ac virtute partu't'nmul O iure wiurparuiit. l"Cettequiieria in 'Omnii
busantiquis fderibus, que cum RegibusiFrancoagunixterifiiue Prins

cipibus ita iunt,atq_ue etiam in anriquis'iiiiioridrtim fictipt'nibusi'111.15


quameperatOresJedReges Germanorumappeliituti, prtequam-iji

rum
qui Regumdom'inatus
Pontificibus. Rmanis
-in Italia

ioiig111111
lat :
z Ai:
,. iusiiiliud?
cum
creand
PontificisROniani viiirpare inrit coiiati'f'iiueadpteiitinhi ; fiuq D

ad ambitum' 8c: ardes {ufffagiorurrr abilehgiak:raam-1jenrioHusiin Grat


gorium v 1 1111112516111'1 Ro'ntiiicanuvdeicic Clemem
te mi inpontiiicer'i'i Romanumre'riiiniatiitfdcinde Gieniniiireiurand
.compu it , ne quem d-eincepsfadpontificatumlad'mitteiient ,fine impe:

ratorisermanici eO'iiifu,vtbxiaisrvatioarrisdidieimus(Itaqii'e mor <<


tuo-Ciem ente Lirfcliegium p'titiuiim ile mosiad :Cnimfrnifit ,Nt 'f
Politiiicem m'atitiiriii'm,qui:rrrve'lglexiireinuritirati@taoltripramin'ili f

deiigniaiiiruifamafiis 1:1. appellatustquumovtu Clegusa impe:


rathr 1$111411 :fum 111111: 1 iat.
diusfeitgpomiiiriatum mandarine, vei'que 1V
ri :iuf'ecwipoit' eur

iusoccirfui CierusPrideriehumenricemmaximum'uooptuuirmoil: ~
huncIAldit'andri: uuquodcm : snrihusfki'ia.' ,
11.

111

REPVBLI'CA.

'15?

Cadolum Parmenlem pontificem elle iullit:qui tametli exceptus ab v'


niuerfa Inlubria,ab Alexandro ramen pontice eiectus . Alexdrum _
/f
excepitljildebrandus,qui Gregorius v1i.vfurpatur,pontificibuscoo-"f"_ n
ptatus. Is omnibus laicis in terdixir, ne vlla beneficia eccleliallica,lcer`
dotive in quenquam conferrent, fubieta gran lacrorum interdictio
nis pna. Et quidem imperatorem Henrichum mx. qui Pontifices in

Germania renunciarat , publica execratione damnauit : qua re commo-

_tusimperatotfuperatis alpibus Gregorium vu. quiannos xx.ecclelia

Roman praefuerat vrbe exegit , creato Clemente: xx.qui deinceps an-

nos xvicrcatos
r. pontilicem
maximum
fe ferenseius
quatuor
pontifices
vicillim
B Clero
de pontificatu
deiecitzpolt
obitum
Iienriclnus
v.im
perator Burdiuum pontilicem elleiullit. Clerus vero Calillum 1.na~
rione Gallum,qui Burdiuumlibifedere compulit, 8: Henriclium acl
luliurandum adegit, ne deinceps vlla lacerdotia cuiquam mandarenea
lege ramen vt comitiis pontilci um adelle poll`et.Extat ill ud in atis Va ~
ticanis imperatore Henricho v. Pro falute anim : dimitto Deo
nem
8: lantis
inuellituram
Apoltolisperannulum
Petro 8: Paulo,
8: baculum,&
{antaeque eccleli
concedoCatholic,
in omnibusomec-

l'

cleliis qu in imperio meo funt,canonicam fieri eletionemAnno

ducentemo ac vigelimo nono Ludouicus Bauarus imperator Nico-)2. zj.


laum v. pontiHcem Romanum creauit: at Ioannes xx xliomo Gallus

qui pontificem Romanurri fe ferebat , tametli Auenione conllitiller,


Ludouicum imperatorem publicis editis ad le venireiullitxecufan
tem interditione lacrorum damnauit: ctra vero Imperator Ioannem
Ponticem in ius vocauit, cm dicerer Ptil'ices fuis ed itis aeiullis ob
fequentes elle oportere : fed cm Pontifex acris oblilleret , Im perato

rislententiaRom lata Ioannes honore ponticio indignusiudicatus


ellzldque Nicolao v. przefente,qui a Pifanis proditus,e Auenio

niscatceribus conclufus , dolore contabuitzimperator vero , qud exe

crabilisviderctur,ab omnibus defertus . A_tque hic }? im- 83. ' i

`~

Friderlchus

Perator extitit,cui {acris interdixert Pontifices Romani, poll: cuiusoe- Finir-PPM. qm


nihil deinceps imperatores Germani aduerfus Pontifices auden- glmjffff

D dum putarunt.Nam Qarolus x i r 1. Imperator, publicis tabulis, quas milsdech @Ji/La


Vaticano exprellimus , tellatum reliquit , ac Innocentio v.pontifici
`

Romano fcriplit , fe quidem imperatorem principibus delignatum,


led :i Pontfice Romano fuam creationem lfabiliri 8: con firmari,c`oro
nani etiam imperialem inde accipi oportere : tabularum principium ellA

liuiufmodizPolt Bedum oleulabeatorum: qua: verba in omnibu? im pe-

ratorum ad Romanum pontificem literis , iam inde Iludouico Baua


[ naecvl'quev tempora repetita videmus : extat etiam imperatores
coronandi'formula, in `Vaticano ab ipfo imperatore Garolo i t 1 1. pro
bata, fedngfquam obfequia, magis leruilia , nam imperatorem pontili.v
Romano facrafacientelubdiaconi munere fungi, deinde faeris rit

peratis adele oportere,vt equum alcendenti pontici feruile minille-l


riurn exhibent, 8: equeria lora manu teneat: poltea pontilicem equi

158
PRIMVS
:autem aliquo temporis interuallo,habena manu prehenfa deducere.
Plurima funt id genus in illis tabulis copios expreflalllud ramen omif

fum, quodomitti non debuit , Imperatoem fcilicet confequi pontfice

Romanum oportere quocunque proficifcatur,vt ab eo coronamim


perialem accipiat: quod quidem C_arolo v.Cfare aium 11 cm in
Italiam veniffet,ac Romam,vbi pontifex erat proficifci cogitur, 8
111111111 mutare coatus efi,ac pontificem,cui Bononiam adire placuiffet,

vna cum vniuerfo comitatu fequiwt inferioris Principis obfequium,ad

fuperioris maiefiatem aperte intelligeretur. Mortuo Carolo,F_erdinan


dus imperator eflicere non potuit,vt ptifex Romanus fui abfentis crea-

tionem ratain haberet , quinetiam fazpe minas intentauit pontifex, 11


6111111111 1.,11 15 im perij Germanici trataretmeclmperatoris legtimas
excufationes admifit,quoad Francorum 8c I-Iifpanorum Reges fuis pre

cibus ac rogationibus pontificem placarent :quod acerbiflim tulert


n

frenan] jin@ ?

Germani Priggipes,qui filas opes 8c copias ad tuendam Imperatoris di

gnitatem Ferdinando prius obtulerant,vt quidem exliteris legati


gis Erancorum,Viennaz fcriptas intelleximuszliterarum autem Impera

toris,adpontiicem Romanum fubfcriptio efi huiufmodi, o N vs


Penes vrs-raar sANeTrTA'rrs Droscvtoa. Ita femper Caro
lus v.Ca:far,cm ad pontificem literas daret,quarum exem pla videmus, C
fubfcribere folebat. Id autem fine fimulatione Hebat , cm in clariflima
populiluce ac maximo Principum illufirium concefiu reipfa pontificis
Romanipedes humili liabitu, 6c vltra feruilem modum exofculatus fit,
Bononiae,Rom,ac pofirem Mafiili, vbi Carolus v. Imperator', Re
ges Francorum ac Nauarr,duces Allobrogum,Floreminorum,
11111111111, Bulionum, Vitembergenfium maximus magifier equitum fa
crorum , cum infinita princi um ac nobilium multitudine qui pedes

Pauli irr.pontificis max. ob culatifunt, exceptis Bulionurnacgyitem


bergenfium ducibus, qui ecclefi Romanze ritus 8c lacra def`eruerant.`
AbieCtiore ramen habitu dux ille Venetorum,qui,canis ab ipfis Venca
115 apipellatus Equo Coram Clemente v.pontifice max.laqueum col-l D
`

loin eruifi`et , deinde pedibus ac manibus quadrupedis in rnodum gra

diens veniam Pontfice maximo petiiffetzniliil ramen fordidius,qum


qu omnibus omnium fer hiftoricorum , qui res pontichm tradide
runt, fcriptis continentur de Federico inimperatore, qui vt filij captiui

libertatem redimeret, Alexandri 1111.111115 adu olutus, zhumipro


'i'etus veniam petiit, capi/1the Imperatorium pontificis lped'ibus con-L
culcari pafqu 11. quibus intelligitur Imperatortim _rnai'o'farem pon-

tificumRomanorurn potentia, dicam an Impotentiaitafkleminutam;


vt antiquae maiefiatis vix vmbra quidem refare videaxtur . 'Ita Vquoque

i
'I

_
pontiices Romani fu maiefiatisdecus Soli comparant, fefqtie Impef
ggg-fi gf ratoribustant maiores eer iarant,quant Luna Solis I_Iiiignitudinefl
111 peraturzefi autem Sole minor feit mille partibus" fexceniisc quadra-

gin't'a
quinq-uefilltolemaeo habemus.Atetiam imperatoria mu
nera pontifices Romani fpius fibivindicrunt: 115. Imperatore mortuo
ab impe

DE REPVBLICA.`
159
ab, imperij Germanicilidnciariisloanne, inquam , ac Luciuo Viceco
mitibus Mediolanenlium acceperunt , elquein vacuam pollel`
lionem milerunt : 86 in actis liduci vicecomites ecclelia: Romanis, n
imperij Germanici vicarj86 appellanrur:atqueimperatori Ludouico,
cnillacris interditum fuille antea diximus parere prohibentui'lu/am87 86
ob rem interpretes Iuris pontilicij , negant imperatorem luum munus
alteri, quam Pontil'ici maximo concedere polle : rationem hanc alle

capt li liimmus
Pontifex. de len
tent. excommu

_runt quod Imperatores ab hominibus imperium habent, pontifex

nicat.

87 cap.i.de ren~
ciat.li.6.not.itur. _
in |.Barbarins.dc
.
88 Bald. in pro

Romanas ab immortali Deozquamqu omnia oniniimperia vni fem

piternque Deo accepta 39 ferre decuillet. At Carolus v. Clar morbo


B ac lenio fi'atns Imperatorium munusvna cum rabulis lua: renunriatio

oli'm.

de priuil. cleric.

_mio fcudoriim.

nis adCreatores Imperatorum milit. Sed vtcnque Romanipontilices

39 Paul.ail Rom.

eip.i4.& .i.quo

fummam non mod Diuinarum,led etiam humanarumrerum pote

modo opoiteat
Epilcopnllic di

in omnes principes Chrillianos libi rribunnt , len vi 86 armis, leu


principumvolunrate 86 concellu , feu diururna pollellione pac pi'lcri

cirur imperium

8.' faecrdoii fou


te
@ef
deriuari.

ptione ,feges ramen nollri lei'uituremjonrilicum Romanorum ferte


ne momento quidem poruerunr,nec interdictionibusvllis, quibus ve-l
lnri facibus vrebanrur pontilices ad incendia Rempublicarum com mo

ueri:nam lacrorum interditio cteris quidem populis priiicipum ob


lequio 86 obedieniiadillrahere lolebatzat Regum nollrorum tanta fuir
femper , erga populum chatitas (quam lenipiternam fore confido) ran
tuseriam amor populi aduerlus principes,vt cm B_oniliicius vi i i. pon- i
tifexinrerdicitione lacrorum nihil le proficere,nec regis amplexu po
pulum diuelli polle inrellexillet,polleaqnam Q_hilippum regem, is qui
Pulcher vlurparur,execrarione publica damnaller,vniuerlum etiam po
pulum Francoi'um,c eos omnes,qui Philippum regem elle arbitraren
tur ead impietare 86 execrarione cumulauir. At Philippus coato prin ~
cipum ac optimatum cru, cm Senarum populmqne vniuerlu m ad `

tuendam lui regis dignitatem mirabilirer conlpirare inrelligeret, literas


ad Bonifacium fcriplir,qu omniu m manibus ternntur,quibus pontifi

cis ainenriam coarguit.Idem exercitum breui conlcriptuni @guardo filip/micha.


e
in agrum Romanum
militzhic
pontificem
captiuu m abduxlgabire
led
D duce
crn hominem
furore 86 amentia
correptum'
perlpiceretdiberum
ad fuperior
pallusell.< Ab ea ramen interdilione rex-appellauit 9 concilium , cui 90
grauris appelli

ius acpotelias etat in pontiicem lacris abutenrem,ldque Principum ac

duin.DD. in 1.x.

qui 86 quo.

Senarusdecrerum fatum eli.Rex en_irilpolt Deum immortalem lupi


riorem,quem appellaret, 1111]
cretis 86 imperiis obligatnr. Anrea quidem lexander i i i. 'P_hilippo
Augulto lacrisitirerdixerar9, qnd pontifieis anibitiola decreta ferte

9i eap.nour.ile
olli.delegat.cap.

non polletzlire-ras igitur ad pontilicem dedit,quibus n oblcur aut am

bigufed apert declarar le nullius aut pontificis aut principis imperio


teneri: lirer extant in Archiuis Prancorum _i. Ac tamerli Brenedirus

x i ii. 86 I_ulius i i. vtrque pontilex eadem interditione lacrorumvlus


ell: aduerlns C_arolum v i i. 86 xii. qui patris parriae nomen

adeptus ell, vt populum ad deferionem facibus lubietis inflammarer,


'

n eli de .
capi. de poilu.
.
92. In :
inl'ciipta ell An.

glia.

1.40

LIBER

PRIMVS

vtrque tam fua fpe excidit: quin -etiam Interditionis diplomata, qua:

in Gallia legatus pontlicis pro mulgarat curia: Pariliorum decreto pu


blic lacerata 8: co ncifa fueru nt: legatus ver,qui principis maieftatem
temer violrat, in carcerem inietus . Nec ita mult poll: lo.Nauar
rus, qui fe mitemPalatinum ferebat, pontil'icis autoritate ac refcripto
fretus cm aruarios, qui ublicas tabulas conficerent, crealfet in Gallia

fpurifque quofdam natalibus reltituilfet, maieltatis damnatus cu


.

.
: ria: Tolofatu decreto 93 . tamen defuere,qui Reges noitros ad Pon
.'_mpitaynuuus tificum impetranda refcripta impulerunt,qu1bus pontilces teliatu m re

;ugfnffkh' linquerent Reges Francorum nulla pontlicum obligatione teneri :


tat in Archiuis Francorum Clementis v. pontilicis maximi refcriptum, B
quo non modo Philippum Pulchrum ab interditione Bonifacii viti.
purum,verumetiam ab omni Pontificum potelfate ac imperio liberum
elfe pronuntiauitzquinetiam Alexander i i 1 i .Pont. Romanus lioc bene?
Hcio , regnum Francorum cumulauit , vt nullam ob caufam facrorum
interditione teneatur, quod feptem pontificum Romanorum, fcilicet,
Gregorij vi 11.1 x. x.xii. Clementis iin.Vrbani v.Benediti xii.refcri~
ptis ac decretis, qu in Archiuis public habenturfantius clirmatum
elt,qu tam Regum maieltatem potins im minuere, quam augere mia
hi videntur,cm ne curia quidem Pariliorum ferte polfit claufulam vul
garem y oiti'ra Lic qu in pontilicum refcriptis

:lai
-

inferi confuetiitc rebus fpe iudicatis9'f ea refcripta omnino reiecit,rii


1s qui refcriptum mpetralfet , public teliaretur fe clauful illius be
nelicio vti no le.Ex quibus plane intelligtur,n mod reges, fed ipfum
quoque regnum Prancorum ab omni Ponticum imperio ac potelirate

53:33:23"; liberum femper fuilfe. Nam quod Dprandus 95 Gallus fcriptor RegesL
ignlsqgcp Prancorum quantm quidem ad Iuliurandum attinet , pontificum de

nbiieia,_qui mi; cretis obligari putat :refutationem nullam meretur: fed hc ab eo fcri
'" pta : qui tunc Mendorum pontifex erat: quibus temporibus fola
iuriliuradi fpecie,ptiiices Omnium litiuiri ac iudiciorum cognitionem
fufcipiebant: quae veteratoria calliditas, 8: Regum edittis, 8: curiarum
maiorum decretis iampridem fublata . @d rex Prancorum,pri
uato nomine cum pontfice contrato,pontifici iurifditonifua fpon- D
te ac voluntate obligar potelizid quod a Philippo Valelio fattum legi
mus :cm a Clemente vi. pontfice Romaifo triginta fupra lio
renorum millia mutu accepilfetzqu obligatio in pontificematquac
2322:

aisc.

in priuatum 9 cadere potuilfet. Hanc autem pecuniam non line mcr

cede mutuam dedit pontifex, qui qu d gentilis effet Turenorum,efiia~

gitauit Rege vt agri Turenorum in prouincia Lemonicenli a


libus omnino immunes elfent. Scio ego nonnullos fcriplilfe regem Fra..
corum a ptifice Ramano coronam accipere oportere, propterea quod

Pipinus coronam regiam :i Zacaria pontfice fufceperatad Dionylijzab.


lurdum ramen vno 8: atunrebustantiponderis qucaufarrr
_continuam non_habent , ius perpetuum conltituere velle, 'cum ne mini '

ma quidem feruitus qua: continuant caufam non haber , aliter acquiri


poliit,

DEREPVBLICA;

pollit,qu5.interuallo cent annorii91.Ac illud inliciari nemo poteli,quin 97 nocivit.


illa Rauenn 8: Pentapoleos prouincia Italia: latiliim patens, ab Regi- quuiiif
bus Prancorum Romano Pontiici fiducia: nomine data lit , ac Pontifi
ces Romanos eo nomine Prancorum fiduciarios elfezcm Romani p

til'ices importunis rogationibus obtinuerint vt Iidouicus Pius Impera~


tor Francorum hic largitionem aui P_ipini ratam haberet , uam ratiha.
bitionem C_arolus Sigonius vit antiquitatum Itali periti imus fe le if

S,

[e fcribitlx quo vtrunque eliicitur , 8: earum vrbium ac regionum tr

gitionem Pontilicibus ab auo LudouiciPij faftam, 8: iuta maieliatis

excepta fuil'fe. (Mid enim conlirmatione Ludouici opus elfet , li Ilipi


B nus iura maieliatis pontilicibus.concelliffet,> : 1 bello qualita
fuerant iure donare,8c rebus a fe donatis legem dicerepoterat: at etiam

Imperator Qonliantinopolitanus legatos in Galliani milit, vt donatio


nem illam P_ipinus infirmaret,ac reuocarettfed re infecta difcellerunts. 9: % a.

ggulinu's Onuphrius ptificis Romanicubicularius, qui omnia ""


Vaticana: bibliothee ata diligenter euoluit, Rauennam, Roman dior
diolam, Vrbin'umJ-Ietruri parte eccleliae Romana: donatafuil'fe con-r
litetur:id tamen ab eo omilIum quod ipli ex atis Vaticanis haulif
mus 8: exprellimus, Ioannemlcilic'et cognomento Digitorum ,Con-
_liantini magnilargitionem, qu dicitur,aureis literislcriplill'e, in cuius
extremo hate vetba fubiiciuntur , @A fabulam longi temporis men
C dacia finxit, Nihil mutandum.putauit,qu cette argumenta omnibus

Laurentij Valla: rationibus fuperiora mihi vifa , vt : Egur


bin-i mendacia refellantur. Is enim Graeco fermone Conllantini dona
fcriplit,vt fucum facer-etzfed fraus facilex iplius oratione 8: ani
tiquitatis covnitione refutatur: facilis etiam ex iplius Ioannis pontifi
cis Romani iteris,is autem vixit anno- . 'e nx v r. quibus largitiones J , 7
illas 'Pipino , 8: C_arolo magno fatas confitetut.: quin etiam extat Ra
uennaemarmorea tabula,in qua hcverb'a continentur, P t i i N v s P t v s
Bruins AMrLrErcANnAE EccrEsrAE vrA-Mf' , Er ExAn
hunan vEN N A E cvM- A Mrussmts.. caetera vetulias deleuit,
Arquesz de maieliate Regum nolirorumdia lint . Hic omitto Ref
D gem f'-.thyopi 99, quem reges _quinquaginta libi fubditos 8: quidem

abete Ioiuslcriplit: fed verius prlides ac prouinearum ? { j? 3


'-: 8: tributa negiloluere, 8d obl'equiuxrn feruili habitu :$12302 : M'

ioratione,geliu exhibere'cfueueri'nt9. De exteris principibus _nihil af- :gufi-gm

firmare aulim', propter {eriptor'uminter _ferdillidentium varietatem : ilf ma'

ff fg.;

lutltantmwno .ca iteAlcoraninterditum elle Fom'nibus principibus legato "?


bitiulirima-nis,irl'ellv 1111(33 iph QQQLQE*
__
fetfPontiliei maximo vicario Mubamedis. . ( interdio Pontiices
maximihArabiet religionis fummam `antea in omnes Alia 8: Africa:
Principespotelltatem vftpauerunt,ac regiones latillim potentesquali

ptfeturas'a'c prouinc'ias principibus dederuntzquam r 'nulli rm:


,cipesMufulmani
lAifiic regibus id vlitatumeoronameffet.
capitiNarnlgiada
fuo imponuntrtametli
pontifex Hebrzorum
anteaA itet
ini (im 47,

4|

..

11422.
LIBE-'R PRIMVS
tiatoregefloa capiti coronamiimpofuit. At principes Mufulmani putr
interditumud Calipharum elfe ,_ nec antiqua lege Alcorani compre
henfumznam ex pluribus libris corruptis vnum iudicio arbitrique [
Calipha
Damafcenus
concilis
diciturmutua
compofuille.
ver
tres pontifces
maximicteris
Calipharumv
nomen
imp_erdi Cm
cupidirate
vno tempore arripuiifent, principes , Turcarum,Tartarorum,`_

Egyptiorum,Tunetanorum,FeiI`arum,Toleliniorum,Bugiorum,Ma:
rocliorum ,popu'lique Zenetarum 86 Luntimarum _ feipfos ab imperio

Calipharum exemerunt,vt funima poteilate in fuos vterentur;Nam re~


ges Tombutorum , Guinearum , 86 Gaogarum cterique qui intimos

Africa: receffus occu parunt,Calipharur_n.imperia poenitus ignorantznec


j ,_ _f1/_, fd ,M_
di
' `

iura maieatis'ciquam accepta ferunt , prazter eos qui regis Iu_li'tano


`. rum fiduciari (unt, 86 maritimlndi reges,Calecutius,inquam, Mala
'chius, Canorus , 86 Cambarrus, quos partinn foederibus, partirn vi Scar
mis, fubegerunt. Vniuerfam prterea oraniI Affric 86 Indi Grientalis
[ ditionis fecerunt, 86 propugnaculainiinitis pene locis dii'icarunt",
atque in ipfaOrrno Infulafpetate Perlarum rege,arcem inuhitiiniam
fundarunt : veigale etiam acerbillim prteretibus exigete confue
ueruntzquod cm in ora maris Arabici fpercie fderis ,- quod rex Lulir'a1r

,.flv'ftf.

nus cum rege Athiopum antea per I_.gpezam legatum contraxerat,

"y

eHicere tentarent, Barnagas illius ora pi'feius ab jEthiopi rege,vic


armis Lufitanos expulit ac profirauit, omniaque propugnacula folfo exf
yarquauir Perfpicuum ramen regein Lufitanum , Cailili-regis oliiji
iduciar fuiife , ac Lu fitaniam,cuius magna pars :i Mau'ris vi tenebaturi

_I_I_egrico B'ononienfi, ( uem'corrupt Iullon'ium vocantl)'fratri Codel


_ _ _A.,
_ ' frididatum ab lphono vi. rege cuius liliam (ibidefponde'rar
HjW/ L_M/"6M 1cliiTstnde reges omnes L'ulitaniac ad I_I_e_nrichum quuefdardinalem qui
poliremus iniperauit,flirpem traxeruntzquorum maximus Imanuel 86
quibellicarum rerum laude clarillimus extitit. R'eges Alix 86
quos diximus fregit,abfil`que tributum exegit : namAli 'principes 86
, qui alterius imperio tenentur',iideni tributurn pendere confue

, ,_ ,_

ggf :

_i / _
_fi, `_

uerunt,veteres Perf ae Roniani,qui reges imperio (uo fubiecert, m


gnam partem tributariosfec,erunt , fiduciam tamen ac iufiurandum'ile D
_ y

_ 1`

'udquodvalfallis exigiturnefcierunt..Nam- Philipp@ infMa'cedoni

rege vito,_pax data elica lege, vt tribut annurario R,o_mancii'lp'eiie`


#_1 derer, quod Il_erfeus Philip iF-.recufans'graue bellum fufcepitdibqyexi

_ " . _~ ti attulitzfpe tamregesilli quibustifibutaimperabtur,alios vieiihim


_ _f _

- _. f ad obfequ'iumadigebant,qui tamenaiii fuos vit'iusac'riecisxateraqu

i um .

_.

_ _
fg/"n

_` '_1 ' exercebt.N-'I_)_auidis imperi Pa'leilinfl-inibus (1651111?!


batui',ac'iini_tin'ios Reges' fibi tributu'imidepdere cogebar: pb

#ieri Egyptior inox eti Alfyriorum im perata faciebt. i Bodem


,iure regesfllyrici -, 86 Cartliaginenlium Refpnblica-inPrincipes {umidi
rionis vteba'tur, quo Romani in illos,quos annuariribu ta iii _;eraifiuming
ferr co'mpuleriant. 4IDifFert au tem tributum a penlionczhc enim ll'iclu

cia` iiomiiieyelvt auxiliabelloiifcep'to feranturad.iierfus boites: illud


\

ver

DE REP'VBLICA.
143
vcr pro pace lruenda, fer ramen is qui penlionem accipit, de tributo'

gloriatrirzvt Reges Anglorum tributurri appellabant pcnlionem aureo~


rum quinquaginta
ace Qatolo
Pi uiniaca
roniillum,regis
quoad
berha
Iduardiregismillium
Angli llilia
viii. Iludouici
liliolili@

plilIet.I_liilippus minius negar penlionem aut tributum fuille : /(11354?


ramen tertiurn dici potell. Ita quoque Turcarum reges Imperatorem

Qei'manorurn tribu tarium voca nt,pro pterea quod pacem ea lege dixe QUI/HHM
runt, vr annuum tributum pro lruenda Hgaria: parte lilco Turcarum
iiiltrarur. Yenetosirem , Rhagulios, 8: reges Airica: maritimaa,pacis

quidem conditionibuslderatos, re tributarios appellant. AtIrco.


B pus Tartarorum princeps , cuius imperium a ilumine Yolha patebat vl'
que ad Borililienempmnes principes non mod _fiduciarios '1 led eriam i Q_girmiiau. ii
inter atarios liabilit,quibus_non modle, vere tiarn prouinciarum pre- "

leiosledentesad'orati iullit. Nam Molcliouitarum Q_neziiisleo habi.


tuaducrlus
Tartaroruin
le gellit
qui propterea
ab aliis principibus
antea principislegatos
lemper vocari lolirus
ell s ,taiiietli
lanno zii.Dux
n. J f 4:
xxiiii. Molcliouitarum duce's Tartarorum leruitutem excullerunt: ac

f/ff 1.

primus quidem Ialilius 1. qui le magnum Dei Cubicularium 45: Mol


chouitarum regem appellabat,abimperio Tartarorum defecitdiic

quinuncimperat,maximi Imperatoris appellatione vtitur: 8: cette po


tentia linitimos Reges,excepto Rege Turcarum,aut luperauit,aiit ex
quauit: non quod iura maiellatis locoru m lpatiis,aut regioiium ampli

tudine deliniantur: nam Iumenes fragilis opibus, nihil prrer arc`em in


qua oblidcbar.ur,liium dicere po teratzcm tamen de page agercrur cum

ntigono Alix rege , qui vt potentia, lic etiam dignirate lo perior vide-Q1,
rivellet,legaris Antigonii'elpondit, luperiorem le neminem acceptu
, quandiu gladium exertum manu teneret. Int-er principes ramen i gamins-a,

quedaria dignitatis prrogatiua,antiquiotibus Principib us ac Republb mm" _


cisdcberividetur, tametli opibus ac potentia inferiores lint: ytquidem .Dl-Mmmm

vidtmus inter I_-Ielueriorum ciuitates T__igurinos dignitate cxteris prio- @im


tessile, 'quoties conuentus habentur; horum enim legatus quali Prin
tepslegatos tegum ac Rerumpublicarum admittit aC dimitrir, lenttia

queiii comitio rogar: iuitates etiam ad conuentus vfocare conlueuit:


tametli _Reriiates opibus 8: im perij linibus pptentio-rs ha'beantur : :Ti7

gurinis lecundi liintBeriiateseinde Lucerates,__\frani, qui nec !


bus,riecvallo lpiunturwti necluitenlesmecYii'derualdenles qui ordi

proximi liint Vtanis: lequuntur 111315, Glorles, Ialiliriles, Frbifir`


gi,olatiirles. @od li quis puter go qucmqueordine elle,quo locieta;
tem ac lduscoi'erunt,lallitur:riam primi Omnium chuitenles, Ytani',

Tugij,\fiiderualden les ldus inter le percullerunt. At quoties parroci;


nium alterius principis,autclitela quritur , aut offenlionibus acceptis
tributumvitoribus imperatur.,vi6ridigniratis prtogatiuam amilil- .
levidentur: quia non ell: acquum , vt qui iura maiellatis ac digniratem

line deminutione leruauit illaelo llatu,ei qui antea luperior,poll accepta

` rlade in ; clientelam concelli't', aut tributurn loluere cogitur, di~

_.

44

Pains

gnitate cedatld autem accdit,ci`1m reges ac principes Roman or clien


telam appeterent : cteri qui cum Romanis quo fdere in focietatem

venerant , vt I-_lgdni Romanorum foederat, ac liberipopuli, aaquales in


fdere,ac fratres Romanorum dicebanrur: dignirate ramen inferiores

etant. quidemA'igufius pater in tribuendis honoribus iis, qui in


Romano rum focietatem , aut clientelam venerant , valde fe religiofum
ac difhcilem prbuir: nam FI`_f_:trarchus quidem Ethuarichis, hos regibus

inferiores , 8: vt quque Refpublica antiquitate fuperior extitit ,ita di


s I_ffihusfi- gnitate voluit 3 effe priorem. At tametf Romani Republica po- .

pulari, de honoribus ac dignitate minus follicitividerenrurzquia regum


ac principum cura maior : nihilominus ramen curiofum fe prbuit B
.QlMartius Philippus Romanorum legatus, cui cum Perfeo rege hono

ris contentio fuit,vrer flumen vtrii'ifque imperi'j finitimum tranfmitte


ret. Perfe us quod rex effet, ad legatum populi Romani adire recufabat.
Martius
verborumvrbanitate
Perheum
pellexir,maior,inquinadmi
norem , hac
Perfeus
ad Philippum: evralt
enim Martins
fiaturalongiffimus,
Perfeus breuiflimus: cuius pater Philippus quoque diius erat. Perfeus

arridens,Humen traiecit. Martins Philippus fociorum ac fderatorum


legatis quifecum etant, id a fe fatum effe dixit, vt intelligeretu'r Ro
manos dignitate fuperiores fuiffe. Sed grauor fuir caufa quam Martins
aut cert liuius omfit: qud Philippus Perfeipater pacis conditiones
a Romanis accepiffet,ac tributu m illis pependiffet:Perfeus heres Philip
pi,fi patris fatum im probaret,regno debut abflinere: quamquam im-
perio minim di gnus erat,qui viuo ac fpirante parte hreditatem pater

nam creuiffer, 8: concubina genirus,fratrem iufio connubio quftum

occidiffet. Poftea ver quam a I_)aulo Emilio fraitus ac proflratusrea


gni fpein amififfet , literas ad Paulurn fEmilium Romani exercitus
peratorem dedit, quibus fe reg appellabat, Imperator h_'reras-reiecitmec
4 L_iiiius lib-ir referar voluit nfi prius regia dignitate abfinere, qua in cum tantum

'

conuenir, qui fummam potefiarerrihaber , nullius principis'impeizio'iivL

feriorern. Itaque lrancifeus maior-rex Francoruni Cardinalem Bibie-`


nam legatum admonuit non ferendurn effe Carolum v. _Imperatoirem,
qui fiduciarius ac'vaffallus effet Ponticis maximi,fe regem Neapolis ac D

Sicilia: appellate. Legarus cardnalem _I_ulianum Medicea gris, quipo..


pontificatum adeptus , admonuirme id pareretur; cont-ra fiducia:
tabulas,quibus id pro iberi fcripfir, quamquam omnibus fiduciaruma
tis qua: ex Vaticano exprefiitnusmonmodo id non prohibetur,fed e.
tiam rgis Neapoleos ac Siciliieappqllatio ac digniras ihferturlta'legati

fxpius _errore ac ignorantia labuntur,~ Eadem _ratione regium nom 9


K0/l1

heinia regi adirnere oportuiffet, c_'mieo ipfo fe Imperij vaffallum ac fi

duciarium profitea'rur: non eniniide quia-finibus angufiis Bohemia


z__*_ifggtm' c'onrinetur,regi_ii_appellatione indigna e_f_i,vt quidam 5 fcripferiit: neqxue
.it artisti.. Bi- enimregiam maiefiatem locorurri,V (
.

.
.
.
.
.
i , miprfeturam Friderichus _i.Imperator regiaappellarionefuborna.
"'5'
uit,_ea lege ramen viniliil de maiefiate ac iureimperij Germanic-idetra
i
'
i

heretur:

pttftaLafiellanus

DE REPVBLIOA.

n,

heretur : rex_ autem effe nemo poteil , qui nihil haber quod non alterius
ac mancipio teneatur. @_amobrem 13i_us im. pontifex Roman.

C_Oimum Florentinorum Prin cipem regem efiicere cm maxime vel- l


let, non ramen pOtuit, ac Maximilianus i i . Imperator legato Franco

rum admonitus non incongru his verbis intercefiit , Non habet`1_t_a_l_ial


regem niii Creiarem. Id tamen ad imperij Germanici maieiatem qua

pendetPlorentinOrum ikarus, non ad Imperatorem pertinet, etiam fi


Principes omnes Chriitiani , max. ei loco cedant, vel i
quia Imperij
Germanici
Caput eii, vel quia
diuturria pofiefiionerinci
id cOnfecutus
videtur.
Ita regi Francorum,poii
imperatorem,cteri_
es .
Y
cedere coniueuerunrmon tantum propter diuturnam pofiefiionemfed

uia toto
terrarum
nullus
imperij tantainvetuitas,
'tanta regum
ieries
eiufdem
itirpesorbe
inueniri
poteflz,quanta
regibus aut
Prancorum,fiue
Chriiiianos, fiue Tartaros, fiue Turcas, fiuc fEthiOpes, fiue Indos , fiue

Barbaros
ipetes. Ret igiturlaldus quamquam Germanorum im- i :
periO fubditus,Regem Praiicorum lau dis 8c lglori corona regesomnes ma.; a
fuperare , eique merito cedere fcripfit. Extar epiftola D. Gregorij Pont.
Rom. ad Q_hildeberturn regem , cuius hoc priiicipiurn efr, @am cae
teros homines regia maieiias anrecellit, tant catterarum gtium regna

regni veilriculmen excellit. Ati ne Germani quidem lImperatoi'es ne


gant, quin imperium Germanicum anteafuerit i'mperii Frcorum pro
uiiicia virtute QarOli magni nationerGalli c-Gallorum Opibus 8c armis

parta, deinde ab hoc imperio famili erci-icund indicio auulia, vtitu


douico Pij iiliO tribuereturzcm Carolus Caluus Frcorum imperator,

imperij federn teneretzat paulatim Q_thones Germani principes , lonti


iicum Romanorum concefiu , nomen imperatorium adepti, di gnitatis
etiam prrogatiuam,legatorum noitrorum inicitia arriptieruntwt nonl

ita pridem rex Iiifpanus tentauit reguiii noitrorurn legatos anteuei'te.


' re,ed [ Senatuiconiulto deturbatusefhanno ihn-i. vii il. r`O~ J 5 f '.
gatione Iiuallij legati Francorum : deinde Pontificis max. pro collegio
Cardinaliumc maximo Pontificuim Omnium cOn'ienfu: vbi Pontificia
max.exau dita vox egges Prancorurri ecclefiROmance parrocin'ium
D femper. fuicepiffe ,coptimas _fertiliiiimique Hiipani regis prouincias

ab imperio Francorum auulias effenquo nihil veriusirieo genere dici

potuit: eil enim :iregibus aniris ponticumROmanbrum-autoritas 3.


contemptu .vindicata, Opes autee,poten_tia iiabilita. Itaqule quod antea
peccatuirrerat inconcilid Tridentino quodammodo emen'dati'it 'z ete# _

nim Mendoza legiatiis Hiipnorum cogi debuit aut de con'ciiio'clecede#


? legatorum antiquumdndinein feruare, ac Irancoi'um iubiequi

legatos,qui.quumintercedcfrentquoiminus I-Iifpanorurn le atus ordi'


nem anteuerteret,a_lioquiicfeoticilium deierturos,lac ponti ces-Gallo
rum decedere co'akurosdegatusil'ifpanortim veteratoria fraude 8c cal- x
lido com mento,declrarauit feinollquidem antire , ie ramen' eogi 'non Q _

Ofie vt Francorum legatosiliquieiietur :Ita feo'riiim ab Ordine Omnium y '


legatorum locum natus-eilr. :Nec mult poli legatu-s .Hif'pano'rutn ab
n

i
f

146

LIBER

PRIMVS

Imperatore contenditvt cum legato Prancorum eodem ordine 8: gra


du conliferet, aut alternis diebus anteiret ac fequereturzvtramque con

ditionem reculauitltlfchetuslegatus Prancorum. (mod cm


11115 11.1 Francorum intellexillet , refcriplit tanti ponderis effe digni
tatisprrogatiuam,vt nihil in eo genere ab eo fieri aut dici debuerit,
11111 quod in mandatis haberct. Eerdinandus inaperator,ne, vel Francis,
vel Hif anis fauere videretur, vtrormquc legatos a concionibus 8:

11 publico atcendos putauit. Senatus I_olonorum eadem nego

tij diflicultate im peditus , nec alios 8: aliis antefere'n'clos, nec vicibus al


ternis honores communicandos:fed de legatis in vniuerfum cenfuit,vti`
quifque prior Poloni lines ingrelIus effet, ita dicendi ordine priorem B

futurum. Ita 1115 Valentinorum pontifex legatus a regvPranco


rum, qui legatum Hifpanorum celeritate fuperarat, prior in fenatutn ad
f milfus eflzquo Senatufconfulto legatus Iiifpanorum ne polierore loco

dicetet , omnino tacendum libi putauit. Inauditum etat Hifpanos cum


Francorum legatis de ordine contendere: etenim ngli qui odiis capi

talibusd-iutifiimcum Francis certauetunt, femper ramen Prancorum

legatos prattulerunt H_ifpanis , quibufcum perpetua amititi fdera,


nulla diliidia i-ntercelIetuntznam mortua Maria Anglorum regina, cum

in cfeliii equitumordinis Anglici pridie D.Georgij,de honoribus cu


que tribuendis ageretur , pro collegio decretum , Placere
regis Francotumcreteris omnibus 'prin cipem ordine priora effe , 8:
eo loco 0111111 i,vbi antea regis Hifpanillemmata fuiffent,cm I__hilip
pus Hifpanus Anglorum rex effet. Die feqttenti,qtti dies equefh'i ordini
eftuse ,Sedem regi Francorumad dexteram proxim Principem

11 111:111111 1 regi Imperatotis federn vacui con


felia fuere. At etiam 'Qatolo tx. rege Prancorum vexillum Francorum

ciufdem magnitudinis fuit, 8: materia qua princeps ordinis,


fuum componi iulferat: 8: 111 equitum catalogo regis Francorum
ordinis principcm primo _loco fctibi confueuit.A ud nos , bono,
Equcontentio inter principes , (qua grauior `nu a exi ere pote `) om

nino prcideretu r,in legibus equ 115 ordinis Prcorum,quas tulit

dQuicus 1. Regi, vno capite cauetur,e_o_quen ue ordine ac_-loco futu- D


111111 quo in Collegium equitum cooptatus ui et, I_m eraroris acregis
difctimine fublato. Nam vnicuque principi, qui'modo non 111 alterius

cliens;aut vaffallus, aut rarius, int'egrurn honores idicio arbitriq;


fuo tribure, (ibi prin cipem locum referuare. rIlurcatum quidem fde

ra'ti funtVeneti,Rhaguij,Genuenfes,Mofehouitdoloni, Francorum

tamn reges; vomnibus antefere'ndos (ibi putarunt: quos etiam


P_Iincipum cimnium Cltriiianorummaximos , fe omnium Impe
rnlbrum ter maximum", aquidem Mufulmanor onmium principem

appellaqua etiamhonorisprroga'tua ab ip'lis Chriianis principibus


alci; confirmait: quat-'appellatio ab Inlperatoribusf Coxnltantinopoleos
111 tranilata videtur : namillorum {iemmataquadruplici
\.

f. .

'

/ B.. , quibus hacia/'erba


figniicantr ? BAHAB'DN
'
d
BAEL

DE REPV'BLLCA.'

147

. Atque h'oc quidem Carmine vtebantur rege-s Affyriorum: 551.; ;

fic enim @gechielNabuchodonofora regem regum,id efi = 150 - fief, "I '"1"'
pellat, propterea quod omnibus Afiae regibus imperaret: deinde reges 7 ;
Perfarnm 7 deuitis Affyriis , eadem appellatione, qua Parthi,deinceps

etiam vfi funt, vt eli apud Dionem. Sed nec ei cuius omnia prazdia alte
rius nexu ac fiducia tenentur,regis appellationem, nec Ducibus,Comi
ribus.,aut cteris huiufmodi principibus maieflatis verbum vfurpare li
cct. Cm igirur princeps rarius aut aliorum Hduciarius,aut cliens'fum

mum illud imperium aciura maiefiatis omni obligatione vacua 116119.

beat-,co nfequ ens efl: vt qu fintiura'maieftatis aperiarnus.


l `

QM / .

I Carv'r.

V M nihil in tetris` maius aut excelfius, maiefiate regum,


: Deum immortalem cogitaripoflit :' eiusenim ipfi quo

l dammodo legati ad reliquorurrrhomin falutemcreantur:

quum , eorum imperium ac potefiatem, Sc qui qu alfq; Lsimucisi.


fini; diligenter intueri,vt eos omni fidelitate, c'ura,obedientia profequa- iiiiizfim
mur: neque deiis aliter, quam deimmortalis ac prpotentis Deilega- Egcrtggj
tis dicamusac fentia'musznam quifummum principem,cui debetur ob- UMW- '
fequium, dedecore aflicit,Dei maiefiatiuius imago vius ac fpirans
nontumeliam infereicm' enimDeus ad Slamuelem 1 quo populus If- simu. nu
raelitarum nouum prin cipem temere popofceratmrationem conuerte- "c's'
) Non te, inquit, fed meipfiim fpreuerunt. Vt igirur ab omnibus qui

qualifque fit fu'mmus idmqu'efmaximus'princepsintelligatur, certis


quibufdam min-imque vulgaribus notis definie'dus cfiznam quae fum
miprincipis propria funt, fi eadem fubditorum communia faciamus,

nemo fummi principis appellatione dignus fit.

ramen de Republica

fcripferunt, locum hunc,quo nullus : in difputatione de Republica v


berior ac vtilior,non vti decuerat aperuifTe ac illufiraffe videnturzfiue a

dulatione,fiue : odio,fiue obligatione id


fit f' Cm enim
amuelregem quem Deus antea defignarat facris initiatum coram po~
pulo quafi forte oblatumrenuntiaffet,deurem'aiefiarislibt fcripf'iffe
D dicitur , quem Hebrorum facerdores ac magifiri regibusipfis con; -A

cerptum
ercent. In
acquo
dilac'eratu
quidem
m Philippus
prodiderunt,vt
Melanchthon'meo
liberis in fu osiudicio
tyrannidem
fallit , qui
ex; n /1 m ?
aSamuele ad populum de tyrannorum _crudrelitate ac libidine dita.
f`u nt,ad iura maiefiatis pertinere putauit, cm oratione { populum a
rebus
nouandis
: Verba
conuerfione
Reipublicae
ad faniora
confilia
reuoca
re
vellet.
Eius hc
. (ma:
fit principuim
confuetu
do quzeritis?
bona ciuium diripere, agros decimare,vxores alienas rapere, liberos ab

dueere vt his 8: illis ad libidinem ac feruitutem abutantur : neque enim


, uo vfus efr , ius legitimum fed confuetudo fignificatur:
alioqui Samue fecum ipfe tota oratione difereparetxm enim rerum
fe gefiarum rationem coram populo redderet,(lijsnquinvefirm me

.vlliusfceleris accufare, aut peculatus,aut fordi c corruptela` pofiulare


n 2.

148

PRins

pollircnius vellrum muriera, aurum,line argentum,liue quid aliucl


vnquam accepi? hic populus vniuerlus ingri plaufu 86 acclamarione ac
omnigenere audnm Samnelem ira cumulauit,vt ab nullo genere vel
ordine,ne leuillimum quid munus, accepille Principem , vel cuiquam

iniuriam intulille aperr conlitererur ac prdicaret. . A n igitur Optimus


ille princeps tanta integrirate., pietate, aciuliitia, quanta luil'le dicitur,
pro iure maiellatis, ryrannoru m erudelitates,libidines,ac llupra regibus
ad imitandum propoluillet? Qrcorum ver quilura niaiellaris attige

r~it,video fuille neminem,pra:rer _Arillotelem,I_olybium,ac Dionylium


I-lalycarnallzeum,qui tantabreuitate 86 oblcuritate lcripferunt,vt dilpu
rationem potins propoluille , quam quid lenriendum ellet aperuille vi- B
iiiiib'l' dem deanrur. Sic enim rillotelestes inquit, luntomnino Reipnblic

partes, vna in conlilio capien do , alrera'in magillratibus 86 mnnere cu


iulque definiendo, terria in iutildirione polita:hc,opinor,aut nulqu

alibi inra maiellaris ti'atare viderur: quia Refpublica partitioneni il


_ lam,quaG totins in partes, nili de gubernarione agererur, recipere nullo

gliffg modo pollit. P_olybius 4 ver inra maiellaris non tam delinire , quam a
gcgomifci- -dumbrare viderur his verbis.Efl,inq.ui't,mixta Relpublica Romanorum
'
ac rriblici llatn confuliaxm populus leges iubere ac magi liraribus crea

re, lenatns de prouinciis 86 rario, dque maximis Reipnblic negoriis


decernere, legatos etiam admittere ac dimittere , Clu es regia quadam
potellateenatum Populli'mque conuocare,ac belluni arbitrio ge- C
rete pollunt. @uibus verbis intelligitur Polybium prcipua maiellaris

capita com pleti, cm eos, quibus illa tribuit lummani Reipublic po


5 lib. 4,.

teflatem,habere denniar. At Dio nyliu ssI-lalycarnallus leribit Reipnb.


potellatem Senatui a _S_ernio ereptam fuille , cm populo legum feren
darum , magillratuumvcreandorum , belli ac pacis, 86 prouocationisex

6 lib- 7-

trem porellarem dedillet.ldem alibi,cm de rerria plebis lecellione a

git,M. Valerium Co-nlulem populo liialille lcribir,vt contentusellerle


ges iubere 86 ant-iquare, magillraribus imperi dare cadimere , de pro
uocarioiie ab omnibus magiliratibus cognolcere : caztera Senatui reline
_ mitm. : qui oportere. Hic prcipua maiellaris capita viderur atrigille , qn Iu
iimir clil.r.nu.

com.; rilconliilti iuniores dillula dilputarione,cum magillratunm muneribus D


.

.s.P.'

'i`.

. .

:_2_s_l1_f_;}_ confudet unt,eaque cum ducibus,Comiribus,Pontilicibus,Curaroribus


lius rit. de crimi
ne maiel't.nu.z.

prouinciai'tim communia fccert. Ducibus 7 item Mediolani, Ferraris: I

attineicmgui. Manru,AllObrogum, acplerllque Comitibus duc'um3 lubditis litm


. de diicib.
. _
.
_
/
Mediulani, Mi- mam PlfLDCqUC nglleTl , 86 (101de 1113.
ruz. Ferrat. Sa

siui.s_oc._cii.4_ gna pars implicatnr. Et ver , quis nn arbitretnr eos lu m'mam habere
:_gjflstcip; potellarem,qui leges lubdiris dare,qnibellnm indicere ac linire,qui ma
mi.. .nur - gillratibus omnibus imperium tribuere ac eripere ,qui tribura impera
mOnlilD. "1.1.1

8 - re, qui vacationes munerumac immunitares arbitrio luo largiri,quivi

ta: iusac necis habere , qui denique de Republica llatuere pollint? at hi


f'lfgf''j qqos diximus earum rerum lummam potellatem habere videntur. An
niitaiu

: 11`111 ell duces illos imperi) germanici `l'ubdiros ac fiduciarios el- \


111111111.
fe,vicarios aclegatos Imperatoris appellari: ab iplis etizi Imperatoribus
in bono

DE REPVBLICA.

149

in bonorum fuotum pof'f'eflionem mitti , vel vr noiiri loquuiitur , inue


iiiturasacciperedidem Imperatori dare,denique Imperij Germanoruni

ciuesac fubditos origine ipfitdeiiniri, qui Imperij Germanici finibus


nati 8: editi lint : quis igiturfummam poteflatem eis tribuat, qui aliena

iurifilitionelienis imperiis,alienis legibus teneantureDiximus quea'


cium i. Vicecomircm Mediolanenfium apud Im peratorem maiefiatis
accufaturn,ab eque damnatum ac .diuturno carcetis fqualloi'eneca?

tum , qud tributa fubditis fine Imperatoris conceflu imperflet. Acli


quis cdntraleges,vi,clam,aut precario iura maiefiatis vfurparit, num id

circo fui principis obedientiam ac fidelitatem eiurabit aut prtefcribet?


nam illi feipfos Imperij principes,ac Imperatoris vicarios appellantmec

maiefiatis aut Regi dignitatis,fed tantum celfitudinis, autfercnitatis


appellatione vtiintur: nec, fi velint,poflint,nifi prius Im perij Germanici
defertoresfeipfosprofiteantur,vt quidem Q_aluagno Vicecomiti
(;

diolanenfium con rigit,qui grau es { temeritatis pnas dedit; Planum

etiam fccimus Infubri ciuitates omnes Imperij Germanici finibus con'


tincri: denique demonfirauimus quot 8: quanta: abfurditat'es inde con

fequantur,fi demus clientes ac vaflallos, (eos intelligo qui nihil poflidt


q'udl non altei'ius fiducia teneatur) iura maieflatis habere: nam ifia ra

tione principes,ac fubditi,domini ac ferui, legibus iifdem,ac eodem iure


quareiitur.@a: cm abfurda fintc illa ex quibus har-c fequunturfalfa
vidcrinecefic ; efque quialterius fiducia tenentur, 8: quibus'Impe~
q
ratur,ftu vi,feu fponte,etifi ctera utc diximus iu ra maiefiatis habet, 9 @vlug-fihi

fummo tfamen imperio vacarezm'ulto m agis etiam legatos,vicarios,pr grilliiifciia


hdes,re@rores prouinciarum, Dieiatores ,tametfi magnam habeant in '
p Republica potefiatem , maiefiatis iure carere: nam iura maiefiatis eiuf`~ j:_"lf;fl_l:;
modiefie necefie ,vt fummo quidem Principi tribui, magifiratibus lfqddf um;`
autpriuatis non pofiintzaut fi fummis Principibus ac priuatis commu ssii; ` cm `
B.i|d.c.z.74.
maiefiatis effe definant . Et vt c_grona, fi in partes d ifirata, lobw

aurapetta fuerit, nomeii amittit : ita maiefiatis iura pereuiit,li cum fub- md.' _Cd
qucCin fiume

ditiscomrnunicantur. Quamobrem ,cum Carolus v. Rexl Francorum . i


"'

imiti. 'lz

i'rbemtagrum Monfpelieufem cum rege Nauati'o commutaret,vt mandarini,


.46.q.l.8 1. ;
D Manta ac Menllauuo frueretur , capita maieiiatis in tabulis commuta- Smcrmfcs

tionum euumerari iiifiit,deinde fubiicit ea iura folius Regis Francorum' "Mligf:

fliet ab e'o in folidum pofiidcri. Illud etiam Iurifconftiltorum 9 com- feudo


iz. Cynus inl. fi
muni quodam decreto confiar, eaiura nec ccdi,nec difirahimec vlla ra- viuimmiicbs

rione abalienarifummo principe po'er : :it ne vlla quidem temporum' ;

diutumime is , : propterea Baldus facra i* facrorum,Cynus wat???


indiuidua n appellat.Ac quidem fummus princeps ea cum fubdito c- galdinflmss:

municauerit,pr0 {mo ; focium habiturus efizipfe ver ius maie- 15:33:11;


.
.

i
.
.

-.
flatisamittetmec fummus Princefps erit, quia flgmmus is dicitur,qui nec F 1,22}; 3312;

fuperioreinmec eiufdem im perij Ocium habet. Et quadmodum Deus f;f'f:fftffciai>f


0pt.max.Deum parem efiicere non poteft,quia`infinit fit pote _ a- :t-ertbenaigi
tis,ac magnitudinis : duo ver infinita vt fint, neri nullo modo potefizid ,fuifiiffi

ciiitn natura perfpicuis demonfltrationibus 33 patet :' ita nec Iri'n'ceps' :


n 3

150

LIBER

PRIMVS

fummuselle ollit, quifubditum Imperij focium elle patiatur. quo


fequiturltgildilionem , quam Arilloteles tertiam Reipublic pattern
facit, maiellatis propriam non elle: quia omnibus magillratibus a:

qu ac Principi congruitznecmagiliratuum creationem qu in f_ubditos


etiam conuenit , qui non modo magilratuum miniliros domi ac mili

ti,veru metiam iplbs magiltratus creandi , fpe ius habenr. Nam Tri
buni militares quibus imperi ac iurifdilio militaris tributa , :i Con

fulibus cre'ari con fu euerant.Interrex etiam Dictatorem dicebat,hi,c ma


gillratum equitum , denique vallallis , quibus in liduci formula attri
buta iurifdictio , 'magiliratus ac iudices creare licet,eil`que imperium
adimere. Idem iudicandum relinquitur de pnis quas magiliratibus
1 videmus : tametli poteliatem omnem Principi ferunt accepta.
Conlilium item de Republica capere n magis ad maieliatem pertinet,

quam prazmiorum ac poenarum potelias: cm id proprium lit Senatus,


cuius ollicium :i Principis oflicio diuifas haber rationes : potillimum ta
men in populari , cuius fumma potelias penes multitudinem,

'

qua: lemper ac prudentia: inimica . Ex quo perlpicitur nihil


eor um quibus Arilloteles Rempublicam ctineri dixit, maiellatis pro~

rium elle. Nec latis 1 quod I_)_ionylius Halycarnallus de M. Va

erio Confule fcriplit ,legum ac magiliratuum potellatem penes po-


1 fuille ad indicanda iura maiellatis , vt antea dilum : at,
ne legis quidem fanciend potelias maiellas propria lit, nifl 1111

gem intelligamus,quia magillratuum fue quoque leges limt,quas in fu


ditionis bomines ferre pollunt,dum nihil contra Principum leges fanci
ciatur : quod vtplanius intelligi pollit, leges propria lili acceptione deli

niemus liJ mm potellatisiull`a,liue vnius,liue omnium,liue pau~

{ - cor@ lit potellas . Sunt qui legem a priuilegio diuidant, quod pri
D

uilegium vnius litaut paucorum, lex autem omnes ciues,autcert ma


ximam ciuium partem completatur , aut quia hate de rebus vniuerlis,
illud de lingulis feratur,li conlilio publico tantm decernatur, 1 Sena..

tulconfultumdi
neque nobi-les : fegcm
lebe eares
lola, plebilcitu'm
ciuilium dillidiorum
quod neque
materiam
patriciosprbeat,
teneat, "
fummoper cauendum , ne plebifcita in Republica locum babeant,

nili populus vniuerfus iifdem teneaturzid quod Romae l'ieri necelle fuit,
graues plebisac patrum difcordias , ua: vt ledarentur M.IIoratius
Conlul primus Centurialisvniuerli poptili, comitiis rogationem tulir,
vt alibi feorfum a` patribus 8: nobilitate legem iubereliceret eaque pa
tricios ac nobiles teneret: led quia pattes iullia plebis ferte n poterant,

eadem lex iterum atque iterum CLHortenlioe Pub.Philone dictato


'ribus lata : quibus temporibus plebifcita dici deliert, fed quod plebs
fciuerat, lex a pellari cpit : liue ad lingulos , liue ad vniuerfos pertine
ret. (mae vero magillratus per fefe iullerant aut vetuerant, edita dice
bant'ti'r, non leges. enim Silitum vt

Varro definir, magillratus

iullum: edicit etiam magillratus cm` interdicit. Editis autem non te


ntur vniiierli , at ne linguli quidem,nif1 Gnt in eius ditionequi edixeric
aliquid,

DE REPVBLI'CA.

aliquid,quod legibus,aut Senatufconfultisut maioru ni magifltratuum


iuHis,dientaneuni non fitmeque ramen edicrorum perpetua vis ,
quoad magifiratuiquum videbitur , 86 quandiu imperium liabiturus

. 1 quoniam Rgm magiliratuum annua fer potellras etat, edicto


rum quoque vim,ad fummum annuam fuiife . Itaque fucceffores

in eodem magiftratu, edira pris lata, aut probare oporruit, autim

probare, 6 quid contra leges, aut diutis longisve, quam iubentis ime
perium paterer,ediceretur,ratum non erat: quod cum C. `8591165 feci(

fet, his verbis accufatus 1 C_icerone, (mi plurimm i , inquit, edito ? if


tribuunt, legem annuam appellant, tu plus edio complereris quam '
`

B lege. Et quoniam Augufius oppreflalibertate tribunum plebis le fe :6_- Pennine


cerat, fua iuII`a,rnore magifiratuum edira vocabat : qu vero rogante Pio b'x'
populusiulferat,leges Iu iaszqui mos ab Augufto ad omnes Imperato
rcs poflea dimanauir: qui quod re ipfa fummam potefiatcm ac impe
riurn contra leges vfurparent, eorum ediia pro legibus 7 ac tandem
confiitutionesPrincipum dici cperunt,liue' vnius effeiit,fiue plui'ium,
liuc Omnium, liuc in perperiium,liuc ad breue tempus quid ediceretur:
verbis igitur abutuntur, qui edita , qua: propria funt magiiiratuum,lc

ges appellant: illud ramen teneamus , iubenda: legis potefiatem eoruni


tantum effe,qui fummum imperium habenr,id quifuis imperiis non

_ mod ingulos , fed etiam vniuerfos obligare poffunt. I-Iic aliq uis oc~
_
C fuert'it,de
currar,Senatum8
ius facere
polie: 86 decernere
qtizectinque
in Republica
maxima
iis Senatum
Romanorum
coiifueuilfe
. (lute
61 aut ;
n i
effe debeat in omni Republica Senatus,aui`toritas id quidem 610 loco:
nunc
berij Cfaris
illud rant,Senatui
dominatumle
Romano
es iubere
ab exaris
non licuie,
Vrbe regibus,quue
led decreta tantum
ad

annua,qu ramen nec popiilgum, nec plebem tencbant. In quo plerque


fallunt, ac imprimis Conanus, qui Senatui 9 Romano perpetuam legis aff-WPA Cgi""

condend potefiatem tribuitmam Dionyfius I-Ialycarnallzeus,qui . 20 11b-4a' .

'

Varronis commentarios diligenter euoluerat, fcribit Senatufconfulta


nullam vim legis habuii'fe, 1116 lebs ea probaretzc qu populus probal
uerat, annua tantm eranr, 1116 rogatione ad populum ,vel ad plebem

D vim legisadipifcerentur. thenis quoque annua fuife SenatufconfuL


ta planum ex orarione Demolihenis aduerfus riliocratem : re
bus autem grauioribus ad populum ferebaturzquod Acharnali phi
l-ofopho valde ridiculum vifum vt fapientes Atlieiiis conlilium
perent ac rogationes fer-rent ,furiofa vero plebs eret ac decerneret.

Senatus igitur confilium capiebat ac decernebat , populus decreta

confultave fanciebat: 61: 1 fape Iiiuius, Sr N a v s D c 1112 vi ,


v rvs i vssi . Spius ramen magiiiratus ac Tribuniplebis decreta Se

natus quodammodo legis vim habere patiebtur , 1116 plebis detrimem

_ .

to forent,aut de populi maielzate detrahere viderentur.Nam Latini qui

verborumac rerum puritarem conferabantur ,imperium in magiitra


tibus,au6toritatem in Senatu,potefiatem in plebe,maieliatem in popu

lo ineffe dicebanf : quoniam maiefiatis verb proprium eorum qui


11 4

PRIMVS

Reipublicre gubernacula modertur: ac tametfilex Iulia,rogationc _Au


211222114 populum lata, majefiatis teneri vellet eos, qui magifiratum
:i . 7. violauiflent, ac hifloriarum fctiptores interdutnz3 , ipfique Iutifconful
i'mrqroraii de ti "4 maiefiatis verbum Confuli ac Prattori tribuant, id mins pro

*`'`

prie, neque vet nofitis legibus maieflratis crimine tenetur, qui Ptinci
pcs,Duces,Comites,Magifiratus lferitzfed is tantum,qui fu mm Prin

25 anno 1538.

bus,qu de maiefiate lata: funt , `1 perfona excipitur,qua:

cipem violauerit. Ita quoque igifmundi Augufli Regis Polonia: legi-_

lul propria maiefiatisf efi appellatio :quo f'it vt axo-ni,auatorum,1_il

yf/l

lobrogum,I.otliaringortlm,Fetratenfium,Ilotentmorum, Mantuan o
rum du ces amaiefiatis appellatione abfiineant, celfitudihis verbo con- B
tenti, aut ferenitatis, quam dux [ tribuit, qui te vera Prin
ceps efi,id efi primus,quia nihil aliud prter cteros patricios habere vi

detur , quam principem in Republica locum ac dignitatem in omnibus


collegiis, quibus ptefie , ac @agium extremum ferte fuo iure potefi.
Et quemadmodum Romae Imperia magifiratuum fingulos cities tene

bant,nifi Senatufconfultis derogarent: Senatus ver decreta qua: ple


bifcitis non tepugnatent, magifiratus ipfos quodammodo obligabant:
fic lege ipfa, id totius populi iuffu,c magifiratusc Senatus,e Plebs
ipfa tenebatur , non alitet apud Yenetes magiflzratuum edita fingulos
ciues,c { quenque obligant: decemuiroru m autem col

legium magifiratibus fingulis potentius efl: :fenatus decemuiris conci-


-lium,id efiomnium patriciorum coata multitudo iuta maieilatis ha
bet,ac Senatum cterfque magifiratus imperio continet. @Iori de
cemuiri quatis fententiis diflideant, cogtur fapientum collegia, qui

bus etiam inter [e difctepantibus, res ad fenatum, ac pofitem ad c'onci~


liu m patriciorum defettur,fi rei pondus c grauitas,aut Reipublicaema
ieftas agi videatur. Itaque fi quid decernitut pro collegio decemuiro
rum,hcvetbadecretofubiiciuntur coN'sioLro nl Dri-:cn cui fi '

coniunta fuerint collegia fapientum ,addi folet Cim L A IVN A. Si


vet in Senatu quid decetnatur , his verbis fignif-icatut. :YN i at @A . fi
in comitio patricior hc verba fubiici confueuetunt , LN e oN s i L 1 o
MA i t: nam in his t_ribus collegiis omnia fer qu ad leges c mores, D
quque ad Rempublicam pertinent tranfiguntur: prazter illa negotia
qua: fptemuiri (id autem fecretius efl Reipublic confilium) decetne

re per fe ipfi confueuetunLQuamobrem 6c qu Senatus,c qu decem


uiri decernunt, pro legibus quidem eatenus habentut,quatenus quitas

ipfa pofiulare videtur : interdum ramen perpetua vim adipifcuntut,vt


/
y
,

ediiaPrtorum, qu fi acqua ac . viderentur, fucceflores ea pro


bate confueuetant: quibus ramen obligatinon poterant. At Lulianuslu
tifconfultus,anteriorum Praztorum,optima qu que edita in vnum ve

luti corpus colleta , 8c in libros nonaginta ordine quque fuo digefia,


Imperatori driano obtulit: :i quo prfeCturam Vrbis Romae pro tanti

laboris prazmio confecutus , ac nepoti D_idio Iulliano ad Imperium


Romanum viam muniuit. Adrianus etiam Senatui perfuafit,vt non
mod

DE

REPVBLICA.

155

a7 l. atie veteri
mod , qu Iulianuslclegerat, led etia eius lcripta pro legibus 7-7

ellent,qu ramen edilorum nomen retinuerunt, quod plerlque lelel


lit,quileges illas pro Prroriam habuerunt. Ita quoque I_tillinia
nus Adriani explo multa quel Iurilconlulti ad edira prtorum poll; Iu
lianumlcriplerant,nutu arbitrique luo circuncila pro legibus haberi,
lanlioneadhihita28 iullitzqu etiam edicftorum nomen libi vindicrt: 2.8 in Pme-'mia

led perindeleges lunt, vt ea quae quilque in lua Republica prineeps, de MM"


Iurilconlultoru m aut Curiarum decretis pro legibus haberi iullit: vt :

pe chesnollri ius coiillitutum quodiudiciorum vlu diuturno com

probatuin ell,pro legibus valere iulleru nt : id eli lanxeri'ir,qu od his verd


li nilicatur, sANeins, ivBEMvs. qua Verba maiellatis propria

lunt,ell eniiilancire nihil aliud quam iubere , vt Pollhumius Conlul in


concione populi, Nago , .inquit, i'niulluipopuli quicquam lanciri polle,

quodpopulum ten__eat.Magillratus autem qui rogationem ad populum


erebatdiis verbis aulpicabatur: ( VM, vs VM , r or L t Q_.
sii~ vous ae . -viaLiTis Ivar/iris. 8: inextremo si' (;

_Apviiitsvs 124 nerr, Feetitir , 8:. quamipli lantionem appella


bant,qua pnarumrac prreniiorumtota vis continebatur: quibus vei-bis,
necSenatus in decernendo , nec magiliratus in edicendo vti conlueuc~

runt. - item acprzemia, quan legibiis includi conlueuei'unt,tota ra


rione diflei'unt aptrnisiriagillratuu m 8: collegiorum, qua: lere intilia
C petuni,aut verberibus d'eliniunturznec ver ciipitis poenam-9 vllis ma
lenatulconlulto
gillratuum edi'is
3 cauetur.
completi
las ell
igitur
ledprimum
tantumlit
lege
acprcipuum
ipla : idque Vetere
Caput dcfumpprfi~_

maicllatis leffem yniuerlis ac lingulis ciuibus dai-e poll: neque tame id ifrirriilbt-'ii'ili
latis ell, ledidliat oportet line luperiorum , aut qualium ,autinlei'io

rum necellario conlenlu: nam qui necellarius ell luperiorum in lerenda !

lege conlenlus,hunc re vera lubditurn conl'iteri iiecelle ell: li qualiuni, "mM/lm"


imperij locios habere,li inferiorurri leu Senatus,leu populi lu mmo im
perio vacare: nam principum 8: Senatorum nomina, qu in legibus la
pe inlcripta videmus, vel ad gratiam,vel ad tel'tilicationem, vel etiam ad

pondus vtilia videri pollinr,vt conlilio ac prudentia Principu m leges la


D rvideantur,minim ramen nccellaria lunt. Extantadhuc ad Dionylij,
leges I_hilippi 1.3ac I_.udouicisz Cralli , qu prre le lerunt Reginarum if ???
Ann,inquam,c Adellze,tum etiarri Roberti,& Hugonis nomina ac li- 3"

Il

gilla. mod autem maiellatisprcipuum eaput elle diximus vniuerlis


aclingulis ciuibus legem dicere : pollrema Verba ad priuilegia lpetanr,

qua: Principum,qui Reipublic gubernacula luo iure moderantur,pro


pria luntzpriuilegiumz appello legem in vnum aut paucos ciues latam, n
liue ad eorum commoda,liue ad detrimenta lpetet priuilegiumdnquit
111111113, de meo capite latum ell: legem Claudiana intelligit, vt aducr- 13 Crim?

lus eur qullio haberetur de ciuibus contra prouocationem capitali illuniispiiilf


liipplicio alleitisxie qua lpe 8: in Senatu 8: Coram populo qurellus ell, fft'fmm
cum dieeretlege duodecim exceptum elle, ne priuilegia, nili comitiis

cturiatis, id ell ab vniuerlo populo, irrogarrur: lic enim lex duodccim,

'

54

PRIMVs

PRIVILEGIA Nrsi CoMlTris cENTvRiATrs, NE IRROGNTO, (

:gc vs FA xir, P r L ESTO. quae tamen priuilegia commodum al


latura funt,retius beneficia dicuntur.Id autem Omnium Iui'ifconfulto
rum fcriptis ac fententiis perfpicuum fit, beneficia , immunitates,
tiones :i muneribus,c omnia omnino priuilegia maieftatis ropria effe.

Si quisillud
mihi
opponatfeciffe
magifiratus
ipfosillifpe
legibusfoliiere
,fpif
fim
Senarum
id Rom
,idem ego
repon
quod Papinianus,

j u
4

Non uid Ronfiatlfed _quid fieri debeat, fpetand effe -: 'ri-ilege Cor
nelia tribunitia prohibetur Senatus Romanorum quemquam legibus
foluere , nifi ducenti Senatores adfint, qu exceptio tributaSenatui vi
detur propter difficilem vniuerfi populi conuo'cationem.lllud etiam ;
biici poffit, confuetudines non Principisiudicio, vel imperio vim obti

iulgfffll nerezefl: autem cofuetu'dinis 34 fer vis eadem qu legis ipfiusutaprm-f


bus

`ceps legum,populus morum magifter effev videtur. ( vt vera filnt,c


fuetu do ramen fenfim c fumma omuium voluntate in hominurn ani

mos illabitur, ac tporis diuturnitate vim acquiritzlex autem moment(


fefe exerit , ac im erantis iuff`u fpe nolenribus ac inuitis datur: quan
propterea Qio Chryfofiemus tyran no,conf`uetudinem regi fimllemef

glilnzltffl:
gscrmuaoc.
'
gib

fe fcripfitf. Legum etiam vis mult maior efi qum morummam legi
bus mores antiquantur ,leges moribus non item , fed in magiftratuun
oH-icio ac poteftate pofitum efi,leges,qu confuetudine quodammodt
exoleuerunt ,ad vfum reuocare 3 :confuetuclo nec pnas , nec prmi.v
proponit: qua: legum propria funt , nifi lex quicquam permittat quot
antea vetitum effendenique confuetudo recariam vim haberc quan
diu Principis arbitrio videbiturzat fi confiietudini fanrionem fubiiciat
legem cf'f'icit. quo perfpicitur leges ac mores ab eorum,qui fumman
in Repub. proteftatem habent,arbitrio ac voluntate pdere.I-Ioc igitu,
primum ac prcipuum maiefiatis caput eiufmodi : , vt cum fubditi
communicari non poffit : ramerfi Princeps aliquando populfve vn
ex ciuibus legum condendarum potefratem facit,vt eand vim habeam

ac
Princeps
ipfe condidiffet,
quod
Lacedmonij
L curgothenien
fesfi_oloni
permiferunt
:vtrque
ramen
: Reipubliyc
procurator ex
titir, nec fua, fed populi potefiate precario vfus eftznec eorum leges vim
vllam haberentmifi populus f`ubie6ta fantione illas probaret. Illa qui
dem leges illi fcripferunt, fed populus iuf'fit, tulerunt,fed populusfciuit,
.ac fer femper in populari c optimatum atu,lex ab eo nomen accipit,
qui rogationem tulit, fi lex populo placuit: fin difplicuit,antiquarur,id

efl: vt lfefrus fcribit in morem priftinum reducitur.Cum enim decemui


rilegum condendarum populo extra prouocationem Rom creati,

legatosin Grciam ad leges deferibendas mififfent, ac duodecim tabu


_ lis optimas quafque complexifuiffent , populum vniuerfum conuocari
iufferunt,qui leges public propofitasinrueretur, ac difpiceret: tandem
trinundinum, quod temporis fpatium in ferendis legibus prfcribi
confueuerat,populus comitiis centuriatis carmen illud duodecim tabu
. larum prolegibus valere Niufiit, id efr fanciuir. Cuiusautem porefiatis
cfi legem

DE REPVBLICA.

.
.
8 eft abrogate,
_ derogare, obrogarefubroga- i. :
eli legem iubere,
eiufdem

re , cum omnino lex antiquatur aut parte fuiquadam,autinterpretatio- gf'lclmffggj


nem , aut Caput aliquod quitati ac legi confentaneum accipit. - MFM-finc- L
f5 .

g1 ratuum qui em o ciume

_wr

Saluius. clegar.

eges ex aequo bono interpretarieaf- vizitan-_ I

que tum ad lenitatem , tum ad acerbitatem 39 & , dum ramen

'

'

i.

eaueant,neleges nimia vi fletendo perru mpant, etiamfi leges iniqua: g; ,l ,mmf


fibi videantur , fed leianum audiant, Dura lex, inquit, 4 fictamen TRES-gm??

fcripta efizqud f1 legem quitatis obieta f c_cie peri'umpere iudex au~ l- polaris-.de
deat,infamia tenetur". igitur pertinetiex antiqua,quam alius L- giliilii'ti;

toriam, alius Pltoriam, ego Prtori effe puto,qua Papinianus cle Pr- WMM

B toris iui'ifditione latam fignificat,cm Vrbano-Prtori licer'e fcribit le


ges fupplere,corrigere,emendarezquod quidem modic vel etiam intra

modum fiat oportet:alioqui magiftratuideges atbitratu [ ac voltate,


conuellere ac labefagftare licei-ct: tum etiam fuis editis populum aut s
Principem tenere,quod abfurdum effe antea diximus.I-Iac igitur iuben
d actollendze legis fumma poteflate, ctera maiefiatis capita venire

perfpicuum efizvt verifiim dici poflitfummum Reipublic imperium


vna re comptelienfum , fcilicet vniuerfis ac fingulis ciuibus, leges dare,
:i ciuibus accipere nunquamznam bellum hofiibus fuo iure indicere,aut

pacem cum iifdem inire , tametfi diuerfum quiddam habere viden tur \
egis appellatione ,h:ec ramen , lege,id efi fu mm poteftatis itiqu- fieri
confiar :L fic etiam maieftatis proprium eft de.prouocatioe fupretnis

magifiratibus cognofcere , ac maioribus magratibus imperium dare


8: adimere: vacationes item munerum acimmunitateslargiri :legibus
ciues foluei'ezvitze ius ac necis habereznummis pretium,nomen,figuram
tribuere : ciues oiniiesiureiurando adigere: qu omnia imperandi, ac

prohibendi fumma potefate veniunt: id : legem ciuibus vniuers ac

fingulis dare,n ec ab vllo, prterqttam. ab immortali Deo accipere. {lit}


igitur qui fubditis quidem omnibus legem dat , ab I_mperatore ramen
auta lontifice ,aut Rege legem accipit , auteiu'fdem Impetij focium
habet,fummo imperio vacat, parem dixi,quia fuperi'orem qu odam mo- .

do is habere videtur , qui eiufdem Impetij focium habet,fine cuius ope


D 8c coiifenfu nihil lmperare, nihil eflicete poteflz: miilt minus fi alterius

vicarius ": aclegatus. Sed quia legis verbum latifiim patet,propria ,ramdam ca.
qudam maiefiatis capita definiamus , prter earn quam .dixi iybend 1
legis potefiatem: fcilicet bellum indicere,aut p_acem inireaquo iure maf
ieftatis null fer maius me poteft: quia faapifiim ab exitu belli Rei- 41 l-I- mma
vfiis.C.authenti
publicre exitium aut fiatus pendet: 8: quia plus abello periculi, quam a mamma. Au
pace imminenplebi'quibem Ioman licuitpacern iubere, bellum ver gfnl'rlgul

indicere, nifi comitiis'rpopuli centuriatis, non licuit : quoad plebi iuben- lflggfl'.
d legis fata poteas antea diximuszltaque be lum aduerfus Mi- -!

thridatemtlege Maniliaihditum : 8e Gabinia lege aduerfus piratas:


Sul itia aduerfusPhili
;5 regem: pax item fata cum
Carthaginieiifibus Matti'tflege' it quoniam Caefar aduerfus Gallos

: i in senaat ...v`

,56

Linea PRIMvs

legiones Romanas dom'um reuocari , Cfarem vero Gallis dedi opor


tere. Ita quoque populus thenienfis bellum aduerfus Megarenfes, de
inde aduerfusficulos, poil etiam aduerfus Macedoni Reges geri man
dauit. Hic exempla quazdbreuiter propofui clariflimarum, c quidem
popularium Rerumpublicarum : nam de fiatu regalinemo eli, opinor,
qui dubitet`,omnem belli ac pacis potefiatem penes Regem eflezcm e
tiam leuiflima quque in eo genere iniuffu Regis fieri fit capita
+3 WNW"

le,fi Princeps admonere potuit , vt in pace C_ameracen 143 nofira :frate

inter Francorum ac Hifpanorum Reges omnibus horis ac momentis li

tera: quam
hinc inde
circunferebantur
at in populari
optimatum
flatu,po
fica
inditum
efi hofiibus: bellum,
cartera8:Senatus
confiliis
de' B

_ l

cretis,interdum etiam imperatoris vnius imperio ac voluntate gertur:

165-11712

q'uia nihilbello periculofius : quam confi ia prodere, peruulgari ta

men neeeffe fi ad populum feratur. Itaque in Grcorum ac_Latino


rum'l'lifioriis legimus, bellicas res vniusimperatoris nutu, confili, vo
luntate gefias,aut fi quid grauius : Senatus decreto,nec ad populum

quicquam in eo genere promulgatum , przeter rogationem qua bellum


aduerfus hos vel illos geri iubebatur.At fi quis dicat { confilio Sena
tus ac iniufiu populi Romanibellum indiium quidem aliquan
do, rarifiim ramen, contigif'fe fateor: fed in eo ipfo Senatus iura maie
fiatis vfurpare confueuerat, nifi FI`ribuni plebis,libertatis cuflodes,vigi
Y
.

latent acintercederent : v.t a ud , Ctrouerfia,inquitfuitvttum C


opuli iu ( indiceretur an fatis effet. S. CrPeruicre tribuni ,vt
CLCOnful de bello ad opulum ferret,~omnes centuria: infiere. Verbo
genturiarum fatis intel igirur ab vniuerfo populo, non :i plebe fola id

iuffum ( quia plebis comitia non centuriatim fiebant, fed tribu


t_i_m. Interdum vero Senatus ipfebellum indici'iioluit fine populiiuffu.
Nam Liuius H de fecundo bello Punico,latum,inquit,ad populum vel
lent iuberent populo Carthaginenfi bellum indicildem alibi", 5..
-___

44 lib.r.decii`..
4g lib.r.dcc.i..

.-.

-_

46 ---- populi iufiu bellum Prnefiinis indi. Rurfuslx auto'ritate partum


47 Mdm populis Palpolitanis bellum fieri iu{lit.Idem paulo 47 Bellum fieri

quismore
iufiit.inclio',deereuerunr,vt
Et cm aduerfus Samni'tesbellum
fufceptum
ef.Patres fo D
lenni
de ea re ad populum
ferretur.Verbo

iiiiiij_'d {Olcnni {ignificat Liuius id f'ieri confueuiffe. Idemctra ernieos48,Po


+9 libs-dem- pulus hoc bellum frequens iufl-it . Etcontra 49 Vefiinos, Bellum ex au
61 partum populus ad-u erfiis Vefiinos iu fiit.Eadem fuit apud Ta
renrinos, quandiu {lzatum popularem tulerunt, indicendibelliratio : fic
enim llutarchusx authoritate Senatus populum Tarentinum Roma

s@ lib. 31-

nis inferri bellu rn iufiiffe. Idem quoqueLiiliiu'S Wide. fiatuiatolorum,


qui populari Imperio regebtur,fcribit eorrnlegib'u's vetirnm, ne uid

de bello vel pace decerneretur , nifi, 'inQ Pantolico;&\Pylaitoftoncilio.


Et quoniam Polonorum, , Sue'Cduiuifliniltaiiira ?
tis ad fe pertinere contendit , "! .brilla Ricglbsi'atit 'indicere,
aut indila fufcipere fine auoritate ac aneif nobilitatis- , idque

-1 magni lege cautuin efisnifi neceflitasyrgeret. ramen


Senatus

DE REPVBLICA'.

'.57

Senatus decernereiniullu plebis conlneuerar, vt videre ell in omnibus


foederibus,quaz Romanos inter ac Latinos perculla fueruntzat etiam lo
ciali bello Senatus omniainiullu populi confecir, tumulru lcilicerltali
co, ne populi conuocario dillicilis, ac_periculol'a dilatio,Reipublic de

trimentum ellet allarura. ( I_m_peratores ipli ac belli duces de


bello ac 'pace ininllu plebis ac Senarus llatuebanr, idque orillim, cnt

extra Italiam bellum gerereturmur cm ab hollibus ob iderentur :nam


fecundo bello Punico iSCipiones omnia fdera per lfe ipli cum Af

fris 8c I-lilpanis confecerunt: qua: ramen pollea vel Senatu vel etiam a
populo probari conlueueranr i lin populo _Senatuive dilplicuillenrmihil
B ratnm erar: led oblides ab Imperatoribus dati velcapiteluere,vel holli-

bus leruire cogebantur: vt Conlul M_ancinus , qui qudfdus a le cum jwf/Wf

Numantinis itum aSenaru repudiaretur dedirns eli hollibus. Illud ell:


quod apud Quin m Senator Carrhaginenlis Roman orum legatis obie
cir, Vos,inquit,ci`im Lu tarius Conliil primo nobilcum fdus icit,quia
neque auroritate partum , necpopuli iullu ilum etat, negallis vos eo

teneri. Iraque aliud fduspublico conlilio illum ell. Idem de Manlio


AGproconlule,Gallogrcecis,inquit,bellum illarum,non ex l`enatusau`
toritate,non populi iullu,quod quis vnquam de lua lentenria facere au
lus ell. Id vorarori ab aduerlario contra Manlium ablenrem dilum ell',
quiainterdum id liebar,vr exemplis docuimns.Ar Sp.Pollhumius Con

C lul quia exercitus Romanorum inter Appennini monris angullias ob

fellus fame prius inreriillet, quam Senatus aut populi iulla exandiret,pa
cis condiriones quatumuis iniquas ab hollibus accepit, vt le exercirm
que Romanuni ex illis angulliis eriperet : cm :intein exercitus inermis

Romam rediillctvna cum iplo Confule populus pacis conditiones re-

_ _ -_ .~.

iecit. Iraque Conlul in concione populi, Cm me,inquirf,leu turpi,leu fimmbi


necellaria lponlione obllrinxi, qua ramen quando iniullu populi lacra'

ellnollra
, non tenerur
populus
Romarius , nec per
quicquam
ea v_i'ntiqiue.
prerer corpo
ra
debentur
Samniribus,'dedamur
l"ciales_l ex
nudi
Ar
ne pacem quidem appellauir Confulled lponlionem. Nam iuliura'dum

aConlule 8e a militaribus tribunis c'terilque ducibus exprellnm ell, Se


D oblides fexcenri a Samnitibus accepti,quos necare,li vellenr,potuillent:4
fed in eo peccatumell'a
Samniribus,
nod a,vt
linoulis
militibus
idem Iul
iuran'd'nm
quoda ducibus
non exrorlerint
ligfpopulus
Romanus
pa

cem repudiarer, ipli ad Samnites captiuiaut in auces Appennini vndel


erepti fueranr redirerir: cui lcondirioiii paruillent ,'vcl ab Senatu coacti,

perinde vt Conlul iple, quern ramen Samnites a parte patrato deditum


_
accipererecularent.
cmoto millia militnm
Namcaptiuorum
in conlimiliAnnibal
caula pollv
Romain
clademmilillet
Qannenfem,
, vr li- l ~

berratem
anti
pondo
in lingula
capita
redimerenr,neque
Senatus an
nu
ere vellet
, led
decreuillet
deinceps
ciuibus
Romanis aut leruienduml
aurmoriendum elle. Confules edixerunt vt milites ante diem llarum

__

j _

ad holles redirenriomnes edicto aruerunt, praztor vnnm 5 qui vt_e_ra

toria fraude datamholli lide c. llida interpretatione eludere tentarar. ; ''

x58
LIBER PRIMVS
Hunc Senatus vintum ad Annibalem mifit, aut fidurum Senatuivide
retur iuratum exercittim Samnitibus dedere,pacis conditiones ratas ha

: J a.

builfet,vt Ludouicus i i .Rex Prancorum Fl_`_e_molij ducis fponlionem,

datis oblidibus in capitis pnam , ratam habuit : contra quam fecit Qt

nolius dux Anglorum: nam cum fe abfenre ij qui in arce Erualli oblide
baiitur deditionem datis oblidibus fe faturos fpopondilfent, dux An
glorum in arcem rediens fponlionem repudiaut: quod cm duci An
dium qui arcem oblidebat denunciatum elfet, oblides occidi iullit.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Alioqui ducibus pacem aut foedus arbitrio ferire liceret, Principes

sa lioffdl

anno n.82--

ac populos legibus iniquiffimis obligart:quo nihil abfurdiu s,c ne pro

1--- curatori quidem integrum fit , vt velde re minima tranligat iniulfusf'f. B


.

_lviaacpiaistii At in Yenetorum 8: Heluetiorum Rebufpublicis omnia de bello ac pa


rocuratordc c6
serait-bena; ce per Senatum,nihl fer per populum decerni confueuit. Et in
? Gone RellmblicE @ftinorum ab Optimatibus ad Pofpularem liatum,
in saciar? vno capite cauetur ne populus vllius rei cognition fu cipiat,prtrqu5
hibou.. stai ii legum ferendarum , magiliratuum creandortim, 8: rarij publici: pacis
atioilquis mi
. nid.tuit.dc acq.

\ sweater fide- autemacbelli fummam , 8: ctera quse ad maieliatem pertinent

gknfngif tus arbitiio permilfa.Diximus antea populares 8: optimatum ltatus bel


licas res etiamli velint tratare non polfe , propter difficiles populi con
niues,c vt populus femper cogi polfit,res ramen periculi plena videtur, C
eaqua: feci'etiora in republica elfe oporteat,pacis nqu ac belli conlilia,
manare in vulgus,quae ropterea Senatuirelinqu necelfe , itis tamen

ac poteltas belli geren i,aut pacis fanciend, optimatibus vel populo in

Ivtrque eripi falua maieftate nequit.Duces ver, legati,ac Senatus


ipfe procurationem eorum nomine,qui fummam rerum habent,gerere

lolent. fp__monarchia princeps ipfe per fefe mature decernit.Nam regna

- .

Polonoru m, I_)anorum, Suecorum, Noruegiorum cm incerta funt ac

paulo momento mutabilia,prout n_qbilitas principe, aut princeps nobi

itate potentior litztum vero pacis ac belli fu mma ira pendet nobilitate,
vt ltatus ipfe magis ailiocraticus quam r.egalis elfe videtur. @amo
brem in fdcribusillorum nomina ac figillaDticum, Comitum, Mar- D
chionum,Prfe6corum ac Se naror inferi confueuerunt: vt foedus Pru

tenicum Qigifm undo Augulio Rege itum , tribtisac centum figillis o-.
ptimatum fanciri oportuit: nec pauciora - legitim creatio
XF nis Regis I_-Ieni'ici . 'fernuni Caput maieliatis in magiliratibus mari

niiitiiiuiac dandis politum': quo nullum certius 4 , quantum attinet ad maiores


magiliratus quialiorum magiliratuum imperio non tenenrur. Nam
exatis Vrbe Regibus , prima lex omnium qu ad populum latze fuiit , a
_

1_). Valerio Conliile,rriagiftratuum creationem popu tribuit.Eandem

. _ _, legem ad populum Yenetori'i latam fuilfe, cm in liuaria coaluilfent,


tglnW-W Cuontarenus fcribit. Et quidem lex nulla Senatui populque Veneto
rum fantftior eli? melius ramen in vnius dominatu,cuius imperio 8:
CCfle maxima, mediocria, minima q-uzeque in Republica-munera oftia

rioru m,inqtiam ,viarorum, fcribat accenforium: cornicularioru m q ui


magiliratibus Romanis fieri confueuerant , editis perpetuis Regum

DE RPVBLICAL
159
creantur.Nee vlla fete Relpublicain qua maioribus magillratibus ac

decuriis iudic non liceat minillros aliquot libi cooptare. Id ramen Hi:
ab iis qui :i populo ius habent , 8: quilegatos etiam libi iplis lubllituere
pollimt. ui autem fiduciarij ac vallallidicuntur, li modo iurildiclion
liabent,magilirattium aciudicum crvedorum in lira ditione ius habent
id autem :i fummo Principe tributum . ( 1 dubitat eos quos
Duces,Comites, Marchiones, Batones, Callellanos appellamus iudices
olim lua: qunque prouinci datos elle? Sed in populari magiltra
creandorum magillratibus maioribus intetdum lit potellas: vt a_
pud I_\_I_oticos.Cenloribus :i Vetere fenatu creatis,magiliratus omnes ab- ff/W
B dicant : 1 Cenlores Senatum legunt:tum ipli Cenlores quoque

abdicant : pollea Senatus otouiros , qui antiqui appellantur , trede


cim viros, eptemuiros,Burgomagillros,duodecimviros priuatoru ac

publicorum iudiciorum conliituiti Neque id nouum,fed antiqui mo

ris : lcribit enim tilloteles f 7 quinqueviros :i populo Cartliaginli W rnPOlifE


creati lolitos,qui centum 8: quatuotmagilltatus arbitrio fuo _dicerentz~
ita Cenfores Romanot Senatotes legere conlueuille,l_3_r:llus Pompeius

:tutor elizatque interd Dictatores ad id tritm' ab Interrege dilosfuill


fe, vt Senatum 53 fuplerent.Nam Fabius Buteo,qui Dilator Terentio ;
Confule ditus
, teipla
L vrmagillratus
1.Senatoresdici
in demortuorum
locum fublli
tuitztametli
Senator
non potell,vt i_r_r_gl_ilputatio
Senatu dicemus. tamen Conlules,aut Diiatoresut Cen

lotes Senatum luplerent,procuratorio munere populi fungebantur. Vt


in ipfo T__urcarum dominatu , qui Cadilelqueri vocant'ur, Iudicum 0-
mnium quodammodo Principes, Cadios 8: Paracadios,id iudices ac
legatos creare pollunt. Et cum @gyptus Sultanorum dominatione te

netetur, maximus I_legnarus, velutimagillerequitum, magillratus'o


mnes creabat,vt olim apud noslllagillri palatij.Necita pridem (-

_ l

larius Prancorum 59 magilltatus omnes quinulla,aut exigua llipend'ia' gr12 C210 7~


metebt, puta trium aut ad lummum quatuor' aureorum luo iure man- d

dare' poterat: quod lrancilci 1.Regis Pracorum lege v'etitum . @am 'wa' 'ff/f 1.
quam 8: magiller palatij Francorum 8: Edegnarus maximus S'ultanoD rum,1imperium omne Regibus ac Sultanis acceptum ferebantfuit tam CI
vtrilque valde perniciolum: led ita paulatim accifum , (lardo v1 r.

Rege legati Prattor , quos Balliuos 8: Senelchallos nollri liomines ap


pellant,Principis beneficio lieti placuerit,qui ramen pttoribus'anteal
crearilolebant. Interdum etiam collegiis 8: corporibusiudicum, iudi
ces cooptandi lit potelltas, vt in atis curia Pariliorum extat lex, Carol()

v;r. Rege , lata, qua iu dices curia: Parilior luffragio collegarum coo'

/ 7

/!
Go anno 1408

ptari, 8: cancellarium in cutiam ad cooptationem iudicum venire plaA


cuit. Lex eadem Iudouico xr. 8: Carolo vri 1. Regibus iterum lata: 61 111101469

quibus temporibus non folm Prlides , conliliarij 8: aduocati chales,


IudiEcbus acprocuratoribus iuliurandum Regi tantum prllare

( rocurator iple Regius (qui lolus ex omnibus curiatum om- 1 1446 EMM/M??

tenetur) fullragio curi fatus : fed eiufmodi' feu cooptationes ,leu


. .1' .. c ~

2,

160

LiBER. PRins

eleiones iudicfi nili Princepsiullerit, aut ratas habuerit, nullum pon


dus habiturae . At etiam riurus Brito Principurn Omnium ac Se
S - natorum luffragiis magiller l equitum ditus eli ,cum C_arolus vi.

niente alienatus ellet, ac ligilla Prancorum non Regis, fedegin ima


ginem referrent : nihilominus ramen nouus equitum magillzer lgla
dij regij exercitfque Francorum ducem fe ferens iuratus in eges,ma
giliratum ac imperium eodem momto Regiacce tum tulitzvt omnia
omiiium Imperia ac potellates ab vnius Principis otite manare,ac de
/_Dw/M'MM.

riuari videantur. @d autem Iiungari ac Pannoniarum Palatinus

"

maximus populo quondam farus lit , tametlipoteliatem Regi acce


ptam ferret , non debuit mirum videri , cm etiam Regum creationem
pop ulus fui ful-'fragii elle,ac lem per antca fuilfe contendatepugnante ta

men _uliriaca gente : 8c e quue progrelfa contentio eli,vt populus

Hu ngaria: Tu rcarum feruitut patrocinij fpecie optare maluerit, quam


Regis creandipotelratem libi extorqueri . Non igitur magillratuum
creatio fed iplius Principis probatio, ratibabitio, confirmatio , line qua
nihil poliit magiltratus, maieliatis vim in lele ctinet. Si ramen ea crea
tio ad populum,aut ad collegia ab iplis Reipub.aclegum conditoribi

lic delata ell`et, vr collegiis, vel populo eripi non poller, profet Prin
cep's iura maieliaris n haberetzquia magiliratus imperium populo non

Principi accepto ferendum ellet,vt lenlim Regibus Polonia: contigit:


nam cm Sigifmundi Augulii lege magiliratus omnes vniufcuii'ifque C

prouinciae concilio ac fuffragiis crearentur, de maieliate Regum, qui


populi quoque benel'icio regnant, plurimm detractum eilt. Neque ta
men id nouum , fed antiqui moris, cuius exempla iam inde heodori
35:35pm co Rege Gothorum repetitalegimus. Is enim magiltratus ac Sena

tores a Senatu coopratos rel`cripro fuo prpbauit: vt videre eli apud 9:11:
_

S lib-1;Pif* liodorum , cuius haec funtverba, Iudicium velirum P.C.nolier comi


521";_;me tatur allenliia Cuius igitur fumma in Republica potellas elhhuic
nia Omnium imperia accepto ferenda fung'Sequitur quartum Caput ma
ieliatis,extrema fcilicet prouocatioieis enim ex Vrbe Regibus, Va

hmmm-4' leria rogatione confulari non mod excepta fuit extrema prouoca
_ _

tio, led etiam ab omnibus magiliratibus popul licuit appellate. Crn D


ver Confules ac cteri magiliratus,prouocantes minus cxaudirenr, lex

Zyggf hlm' eadem fpillim renouata 57 eli, lanrius etiam Quilia rogatio ne tribu
nitia pna capitalis fubieia: quam legem Romanas libertatis funda

osil mentum 8 appellabant . At populus _Athenienlis non modo ab omni-V


amanao. bus magillratibus vrbanis , fed etiam a fociotum magiltratibus prouo
hlczfgi cantes excepit, vt Xenophontis 9 Demolihenis 7 fcripta demon
70 Pr^i>hb ltrant. Eandem legem nafcente Republica Yenetorum latam fribit

7i in Republica Contarenus 7* , vt leilicet ab omnibus magifiratibus ad concilium


' puli prouocatio libera tribu'eret'ur. Nec cert aliam 0b caufam Iirancif
7; . cus Valorius Ydu'x Florentinorum clus`e&,qum quod ciuibus ad po.
pulum prouocantibu's capiti's fu plicium irrogllet . Id etiam :

pillimcontigilfelegimus, vt magiliratus, damnatos ciucs contra pro


\

uocatiov

D113

REPVBLICAI

'rr

uocationeni necatienr.Grau13.e(t exem plum de Senatu Romano, qui 73


legionem ad Rhegium przeiidijfcaufa miifam in ipfa the 8e in clarifii
nia populi lute , decreuit, nec quicquam prouocantibus

miliribus ipsifque Tribunis plebis leges .(acratas violati querentibus.


Hic Pa inianus'diceret., ronquid in vrbe (iat , fed quid (ieri debeat
@tan um effe.J Num (i quis putet Senatu prouocari non potuilfe, falli

tur, crn nihil im Senatus vnifque Tribuni intercefiio'iepill'im


Senatus fufpenfa teneret.' Primus omnium Adrianus Augu'lzus ve- Miam.

tuitne Senatuprouocatetur", nam editum , quo magiiirae juljnfgfilff

omnes
extra
prouocationemiudicare
iu(iit,pe(fu
m ierar.Ac
tameti 7; Taurina.'
B tus
ligero
temer
Senatuv
pro uoctes-ea'd pna'teneri
voluit,ac
(i Princip7i
appellarenr,nontamen Senatu Principerri appellari veruit,iquippe qui
76 Tranquil.iii l

detuletat prouocationes76 ab omnibus magiittatibus ad Senatum.Ha:c


ramen cum his, qua: diximus difcrepare vidturzfi enim Prfelo Ptae~l

Nero ne.

torijl appellate Principem 77 licuit, multl mins Senatu,verum il- ggg-r.


lud,hocigitur: nam Prtorio prfetus (ubitnperij occafum de prouo- P ` i
ratione ab omnibus magiitratibuscognouisg (luinetiam in omnibus 73 tuning vp.

fer _ciuitatibus , plerique magiflrtatus ac iudices extra prouocationem lilium


'indicate confueuetun-t, vt _grce curi maiotes Prcotum , quatuor Hi- y

fpanotum ,I_t'nperialis curia Germanorum , Rota Romanorum ,

u_a:

dragintauiri Venetorum,curia lbl-eapolitanaJL/Iediolana,ca:terarmque

C ciuitatutn cutiae maiores, aut omni aut pleraqsiu'dicia tum publica tum
priuata difcepranr acdeniunt extra prouocationem: neque enim curia.A

lmpetialem, multjrrins Imperijf Clermanici ordines in caufis capitali


busappellare licet, exq uibus AeH-itzirurprouocationemiextremam ad iu ~
ramaieliatis non pertinere. His ego reponam prouocationis verbo,to

gationes ad Principem , quas forenfis difciplina ciuiles (uplicationes ap


pellatttineri, quotiescontrafente'ntiam maiorum magillratuum pro- 'i
uocare non licer,;Principi tamen-fupplicate licer. Inde iurifconfultis iu
nioribus 79 in mentem venir, vt fuplicationem ad iuraimaieliatis perti- 79 i; ea.
nete putarent: ac fete (emper ab iifdem iudicibus decreta rur- XIIQ'C
(um iudictur,quoties rogatio acl Principern de te indicata fettur: id ta- bm" "
Attiliaiio tur. .

D eius arbitrio ac_voluntate pofitum cit ,'vt rogationem excipiat aut fir-Pariofsf-SL

. .
.
.i
'
.
.
.t.Curr.iunior
rrpudiet,ac (pius'litiuminltru menta ad (e deferri , 8: rem integram ad . .
nor. 8: Imol. in
alios,qum qui.fntehtiamtule'tunt transferti iubet , aut etiam per (efe :
iu

CogUOfCa, in quotnaxim Principis~,aut populi` maieas elu cet : cum mm


nullulagiiltatu-Sf,ati tjuclices. fententias :i fe lat-as i'n'iuli mutare pofiint:
murauetir: pna falfi 8 obli- 33 sind pr
gatilr.v (i quidenrpt-incepsomnibus ciuibus interdiceret , ne ab vllis icgifiaiiici'i.;

magiiratibus prouocarentnuttogationern vllarn ad (e fertenr , quod 'ZSQ"


facere decreuiife dixitnusdempeii ramen fubditis aut prono
Careliautro ationem ad Prini ern ferteliceter:~ quia nec Pri-nceps eam
(ibi legem jieereA pote-(, nec . quzerentes ab aditu (nii (ius ro
gati'nis ferenda. nanfa, 'prohibere 'er'cm leges omnes huiufmosi ciuiles`

fmt ,quibus Princip'etnobligari-> non poire :antealdirurn efr . -


. _, , t.

16;
'

'

obrem Senatui Francorum ac imprimis Michali Hofpitali Cancella#


rio,nouum 8: vifum elhquod dui iudices a Principe dati Ale

manum Pratfidem fria fententia damnatierant, eundemabaditu Princi-`


pis , interuall'o pafuum quadraginta millium interiefto 'prohibuiffentz
cum ne id quidem Principe fieri pollit,tamet(i rogatinnesfubditorum

fe perceptas 8: cognitas refpuere . (, cmregum '


gentilibus 8: agnatis prdia publica 'penicmis in modum'cum imperio
ac iurifditione , ciis Suregalia vocantfruenda tribuuntur, duo

111$ capitafem per 4eircipiv lolent,fcilice't fiduciarium lobfequium 1 8:


extrema prouocatio. Ixirerdum tam en obfequium fiduciarium liuc-ho
magium prtermitriturwrin formula I_oannis ducis Biturigum,qua c- B

f1 7.7 JY

_ -tera imperi ac fumm iurifdic'tion-is capita largitur Qarolus v. Reir Fr


rgggf coru m8=extre mam tamen prouocationem acius maiefiatis excepitzquo
verbo maieliatis'omnia qu fumma prcipua 'in Republica duci
mus , com prehendunttir : (ingulari tamen nota prouocationis extrema:

priidium *ex cipi confueuit. Itaque thlippus Auri dux Q_aroli Ca:
{aris pater fe 11111| I;udouici xr 1. Regis profelius,declarauit fe re
bus 5. curia Parifioru 1111$ obfequi'paratmec Atrebates, aut Flan
dros,quo minus curiam Parifiorum appellarent prohibiturum.Extat in

'
`

: 1499. Archiuis eadeclaratio femel s atqueiterum, quo minus fua fide am


_ bigeretur,ingeminata. At ctiam Atrebatio fdere quod ium inter

Qarolum v1 1 .Regem 8: Q_bilippum rr.Burgundi ducemalaametfi bel- C


-

lis ciuilibus , qu ib us tota Gallia exarferat, 8: capitalibus odiis inter fe an


tea diliderent,eo ramen fdere quo Carolus Philippo caetera conceliit,
vt pace fruereturdelitas, obfequium'xtrema prouocatio, ifque ma
ieliatis, in iis prdiis, Regibus Prancorum fui maiores accepto tule
rant, excipiuntur. Nec vero Carolus v.Rex Francorum aliam aduerfus
Anglos belli gerendi occalionem ar-ripuit , quam qud magifratus ac i

prfides Anglorum , quiAquitaniam {ub fiducia Francorum modera


bantur,prouocantes fubditos, non exaudirentzquibus temporibus curia.
Parifiotum Regem Angli' vocari iuflir, ac vadimonium deferentern

gcglmff: fua fententia damnauit, qua quidem Aquitania vindicabatur 8*. .


1570.
quidem Princeps quenquam extra prouocationem fubditis impe- D
rare patiatur , pro fubdito im perij collegam habiturus ; vt lrancifcus
8s ?- maior Prancorum Rex feciife dicitur,cm duciil Izgtharingo co'nceHit
vt arcem Calcletam ad Mozellam extra prouocationem 8: ab omni
obfequio ac fiducia. Francorum liberam deinceps-haberet. At clinici-

Baros fummo imperio , 8: extraprouocatiorrem regere precario

permififfct,ac magifiratus Barenfes iurerxprecario abutere-ntur,


procuratoriifci Regem admonuit nel iuramaie atis i'mminui '

tur. Dux .Antoniusfre inrelletac lra'ncicusiliu s Publicis tabu ispr'e


carium ius illud ac Barenfern prouinciam'huiu's imp'erijfprofiteri,ac

86 Obfcquium Regibus noris nomine prare non dubitaruptmu

ius'ptofufiion'is extant iri Archiuispublicis g yStfin S'enaturn- allatae


.` 194191: r LuCarolo = it'.RtigeluirxiodisY omnibus Hicere tentar-nic
-

f . f .

vt Ca

DE

REPVBLICA.

i65'

vt Caroluni Lothoringum ducem iure maieliatis in ducatu Barli

tiolillimo86
diplomate
donaret
:led
frullra,cm
maielliatisallen
Rex sa mami.'
ale
abalienare
nullo modo
pollit
,uneidcuria
quidemiura
Parilioruni
tiente, tametli autoritas aut im periumcurite nullum videri poteli , vb
lit Princeps,quo praelente-omnia Omnium magillratuum imperia con.

quielcunt.thima igiturc'autio elhnec ciuibusnec peregrinis vlla ma


iellatis iura,ac ne pretarioquidem tribuereihis enim gradibus len lim ad
.
lummum imperium perueniri lolet. Ac proptereadiu dubitatum 87 ell: 87 jm

in lena.tu,an Iirancilco Alenconium duci,qui melibellorum magillrum /MINWW-

i.

8: conlili participem fecerat, Iurildiiio in'ea prouin cia extra /,

'

B tionern concederetur ,vt antiquis ducibus permitti-conlueuerat: ac ta

merli Regis lrater Optimus 8: amantillimus eller,nihilominus ramen ex

aduocatis l'ilcalibus alter prazllabilius elle dixit duodecim eollegia


ioruni iudieum creariiquam id perm-itti: etiam li adtbreue tempus ea iu
rilditio ,-c-extraordinem datis . Regeiudicibus cum plurimarum li.

tiuiii lideique 8: oblequij exceptione tribueretun `In quo ce1-t jm'aio


ribusnollris'peccatutn elhqui nimiafaeilitate,dic an neeellitate, Nor
manorum ducibus id permile'runt.. 4.His enim artibus,6 Armoriceiuni,
8: Burgundionurn duces' Regibus nollris ad Anglos defecerunt, quod
eadcm libi denegarenrur, qu 'ducibuszlenconutri concella'luillent,
lque magillratuum luorum nomin elincuriam Pariliorum'yocarigra-

_
;

uiter letebant, vt qua: lui magillr'atus inique decreuerant relcin deren


u m leuillimas
quaapud
-
tur,tame`tli
res inter
iicorutn duces
tu rn apud
Ihilippumiudices
. Bellum:
tum 'etiaml
philip#
pum Lgum Regem quelli lunt hincillorum ad curiam relitti-pta,y qui-

. .

'

biisdeclarant le nec ducem Armoricorum, nec luos magillratus in cu

riamvocari velle,nili .de iure maiellatis lis ellet,autlalli iudicij caula,aut


ius perentibus >redderefreculallent .i Idem iudicandumnobis relinqui

_.

turdcomnibus C_rmanorum Principibus ac ciuitatibus , quibus ad _

imperialem euriam inliaprouocatio ell vin priuatis iudieiis,quum litis

I A . n t. '

llimatio ( aureorurn quinquaginta nonexcedit: aut li lis ell ci~


uitatibus ac Principibus'inter iplos .- Ex quo inrelligitur nec Germania:

D Prineipes,nec ciuitates, iura maellaris habere: cum capitalilraude te..


neatur,quiltienstprudehsvi lummoPrin'cipe' rouocirir, nili Aadleum'

moduni ptouocarehquog @_cusille quilquis - i ir,qui Regt: Macedo


nia malconlultoaid eiindembene'conlliltumproiiocarat. Cettqui-.. gra/filma,

demeo genere prou'candivlnxiclllaiidouicus Bur-bonius Princeps a?!

Condrieus', lentenriiafi'ancili ii. Regis Francotum, quam in Seiiatu "

'

Caueognita tulilledieebaturrquod 8:2 Baldus 99' i le' probat.Et quidem plin


Princi es omnes Regis'illius `vMace'riltzin'iae-xeriip 'um e-intuericim'i- rittii'P-liri

tari : enimp'rouocationem illamadmil'ite& quoniam res le iu lgiif "


Clicatasrelcinditurpe d'ucebiit,l yiii'tfniirifis leuitiiris 8: inconlt'anti coar- infff _tapiir
gueretur,Maehet,qiiethfirriqu condemnaueratamiium illaturn de nm/hm'
filo latciuit. Aib hou Capitemafiellfatis 8: lextremar prouocationis bene

fCiO pendet,8c'qnodatnmodo 'pars elhiure vel -ini'uria damnatos contra


. 1

'

164,

PRIMVS

vim legu m ac iudiciorum liberare :Que de capite ac fama ,fiue de bonis


. re,
omnibus
agatur:
nihilmutate'
horumpoffunt.
magiftratus
ac iudices
damnato concede
nec femel
indicata
Ac tametfi
Proconfules
alc Prfi

fidilfffm' .des eandem 9 in fua quifque prouiricia iurifditionem haberent quam


i Flin-hws- omnes Vrbani magiflzratus, - eis licuit fila fententia relegatos

533.1' ad Trim' reflzituere91 : mult mins capitis damnatos abfoluere :id enim in omni
ggkifjlff'glajl'i Republica feu bene, feu mal 'confiituta fanifiim prohiberi vide
gfiflfjgffj musi. Ac tametfi Papirius diatorfabio Maximo equitum magifiro

fitudigmis-ini capitalis : veniam petente pqpulo dedier videaturzillius ramen iu


.l

CCC

..

atraiga ] potefias omnis populo pen ebat, qui Fabium, qud ingenti cla

de hofies
affeciffet,pnmetu
eodem momento'liberare
potuiffetfed

's_l..de
eeft.
\
'

\'

-.
.
@alcjlibcpu maluit a Papitio id petere ,quaminuito ac nolenti reum eripere.nam

Rgfufpgi; >Fabius cm fe abfentem capitis damnatum Diatore intellexiffet, po


taai. - pulum appellauit:Papirius coram populo fententiam ret ac iure latam
m x c lg` fuierdocuit : quod quavirtutc 6c feueritate. fuit, fa'turus non >erat,nifi
c ab ipfo Ditatorepopulus alppellaripotuiffetc in po uliarb`itrio vi

ra: i'u's ac necis fuiffet. Confim' ifer indicio Seruius Ga ba maiefiatis' :


Catone aecufatus veniam populo cm liberos amplexus lachrimarum
vim cffudifiet confecutus efr. Inde Catonis ditum , Galbam vapulatu

rum fuier-nifi pueris c lachrimis abuteretur. Eadem necis ac vite po

teftas erat penes opulum Athenienfem, vt planum. fuit, damnato De


mofhene 8c A cibiade , quos pofie'a'pop'ulus bonis ac fama: refiituit.
Apud`Venetos
nullisomnino
magifiratibus
, ac ne, fed
dticivnius
quidem
, aut
Senauiu, aut decemuiris
ius eftrefituere
damnatos
maximi

,i concilij arbitrio relicti'i93 antea quid decemuiri poteflzate abutentes d5.


Vm natos reflituebant :fed id lege vetitum, nifi coniun'lzo fapientum colle

94 li
.

gio, 8c eadem omnium'coninfion'edamnatuslreflitucreturz tandem>


interdifta omninodecemuiris eius rei cognitiori'e'. Ac tametfi

9s in - rolus v.CaeCar Senatui 95 Mediolanenfipotefiatem-,qu regia proxitn


M d l in

. .

15.5:simu. abeffe videretur propter fui'abfentiam. dediffet-,attamen damnatorumv

refiitutionem excepit a. Fuitiquidem iti

ulari

penes- olzouiros ea potefbas ,non-ramen v la e'gnillis tributa, fetil potins


extorta': nam conuerfa -.Rep1'iblicaP. Sroderimus'refltitutiones damna- D

toriimadipopuli maiefatern lege'lataidetiiliti ;thrnofri ,


. -. .

tam regium eer arbitrantur,quirif`uplicio eripete damnatosratrne lma


gifiratibus quidem-Ducum ac Brineipim derefiitutione damnatoi'um

cqgnof'cerepatiuntur: tametfi deive'nia Pf cognofcunt, crri feilicet fce


leris purus, cafu quodamvn cum ficariis
co'nfitetui'. At
l., j.; sa@ CumIrancifcus. maior Francorum Rox manifmfia'tem feeiffet ,dam
. ,il-w

~.' '7 natosreflituencli ,curia :Parifiorum Rege'm'a' decreuit, il#`

" llu'd c fubditis fine maieflatis deminutione .comunitari nonpofisz'quo


1_ : ~- . fenatufconfiilto-mater admonitgiuiie'fibi conceffovtinolle .
"""" ' ;1$:' ne-Regitiquidem idooddi'potefi. :Il_sleczvcriuri Ihorna-v
97 nrum 'quo quidem.1 Augufalegibuslfoluta 5 vlliis anteaf'iiit in

Gallialocus: _quin eti-am veictat P7 fententia,qua


\

Regina

DE REPVBLICA.

Regina darn nas , pecuniam fe petit , dum lis interim difceptaretur,


apud atadeponere : vt fic depofitam creditori ,oblata cautione petere
liceretg quod quidem Romano iure iniquum efi,vtab executione iudi

cia aufpicemur. quamquam neque ius illud Francorum proprium , 8: 98 primi:

{ ; vt lires fiirpe conuellantur , cum ap- " 1


parer ex atis legitimis reum dare oportere: nam eo iure nobifc Apgli,
G_ermaniinfpani, I`tali, Grciiirifiatici, (atque haud fcio an'cteri
quoque populi) vtantur . Ipfe quidem in atis curia: Parifiorum legi,

Arnaldo Corbiaz Francorum Cancellario faiam effe potefiatem dam


natos refiituendi: fed verius dici potuit Cancellarium figillorum magi
B firu m , ac primiceri, in iura maiefiatis, furiofo Rege ac perturbata Re
`publica, nullo vetante,1nuafier. @d fi quis obiiciat Prfides prouin
ciaru m plerfquePrfides,
damnatosipfmque
refiituiffeAmbronum
: id enim Praztores
Hannonia:
ac ?9
Delphinatumf9
' pontificem
Larri
conftatzhc feu benenciafeu priuilegia erepta,8c :i Regibus con- mph"

tra leges extorta Iudouici x1 i . lege abrogata funt. Diximus antea Prin-
cipum beneficia qua: etiam legitim concefIa fuerunt fempiterna effe *"*'
poer , quod fi iura maiefiatis ab ipfis Regibus fine fceptro ae regno
concedinon potuerunt,mult minus conceffa confirmari. At legati gama/mix
Principis,aut regni procuratores iura maieftatis,non beneficio printipis
ZE:

. fibi vindicanr,fed iure magifiratus aut public curationiswt ij qui fe Im- ; ,


` C perij vicarios appellant . I_n Republica vero bene confiituta , nec magi- 'l- klim?
firatibusmec curatoribus iura niaiefiatis temere com mittenda funtznec feggfum;

aliter quam regniprocuratori maximo, nec prius quam Rex Impe'ij fi- wrmt
nibus excefferit , aut captiuus fit hoi,aut impubes,aut furiofiis. Nam
Igudouicus i . , mortuo patre quod impubes effet,
trirutrici datus , cautione interpofita , ne cuiquam tutelam permitte

ret. Ita Carolo v.regni curatio permiffa Loanne parte ab hofilbus ca

pro: vt confimili captiuitate Francifci maioris loya mater regni pro

curationem filio delata fufcepitrc C_trolo v i.f`urore correpto dux Bi


fortis Anglus,cm fceptra Francorum -peregrinis hominibus teneren

tu. Sed vt ad propofita redeamus: obiiciet opinor aliquis,fingulare be


Rhotomagfi, Principum infcitia,dicam, an infamia,
concef'fum, quod diui Romani priuilegium appellant, cuius fiducia cu
ri Rhotomagenfi ac iudicibus omnibus interdicunt pridie quo
dies coli confueuit, ne damnatos fupplicio afliciant: quod
, cum .

procurator principe ad pradiorum publicorum vindicationem datus


, non (me dolore videre contigit; 8c quoniam curia damnatos,ad

uerfusinterditum fupplicio afiecerat , facerdotes apud principem que


fiifunt' , qu osaduocatus fifci oratione in fenatu habita refellere non du
bitauit: f`ed cum maiorum pontifcum gratia plus valeret quam ratio,

beneficiurn illud, vel potius beneficium cum publico dedecore ac detri


mento continuatum : hic mihi leor admonendus cm hc La
tina facerem , ab Eenricho tr i. Rege priuilegium illud fublatum .

Habetrarne-n cum impro Ygfialium ritu magnam aihmtatem; 1 N +54?


s

165

LIBERPRIMVS

calu Vellalis Occurrillet ei quem magiliratus ad luplicium duceret pe'

Pl-fmf'nm' riculo eripiebat :qui mos eriamnum Romae vlurparur :nam li capitis

_ aar/bldg. m

damnarus Cardinali obuiam latus lit , luplicio liberatur . Illud aurem

'_

'perniciolilliiiium indico, quod D. Romani benelicio rributum etat, vr

eo frui nemo poller qui leuirer peccarat , led is tantum qui lcelerum ac
Hagiriorum execrabi ium immanitate omnes Omnium impietates lOn
g luperarat, vt que nec diuinis pollent, nec humanis legibus, nec Prin
cipum gratia cOndOnari, ea D. Romani Obieta lpecie abolerenrur : id
aurem cum im pietate maxima coiiiuntu m ell,vt veniam e gratiorem

immortali Deo lore purent ,quo grauius ac dereliabilis peccatur: ego


ver nec Principibus vllis , nec mortalium cuiquam veniam largiri lice- B
re llatuo , li lcelus diuinalege capitale fuerit. Ac li quidem index inla

; }: miam contrahit capiralem , qui priuatos legibus cinilibus, qu paulo


Priuir - momento- murabiles lunt,lOluir,quis parricidam ac inceltibus Omnibus
C.l. .i

'mcr-

. .

.2.&1.. de'libutum hominem legibus diuinis iur lolui pOlle conlidat 3 quod li
ne Princilpi quidem las ell , quod alrerius vel minimum interlit ,aut in
xorib.c.a<ibii.u .

'

'

' -

. Fem iuiiam a reri illaram condonare, quonam modo contumeliam Deo il


; latam aut parricidium conlult perpetratnm,_quod lege diuina capitale
,_ samuel. . i. eli,dillimulare porerit? In quo igitur,dicer aliquis,Principum commi

lerario lele Ollenrabit, aut elucere poterit, li venia liccarij omnes exclu
dantur? elucebit,inquarn,li calu caedes admill,vel ab eo qui vim illatam
_ repellat , vel li quid in leges ciuiles peccat lit: vr li arma gellare, vel c- C
meatum hOllibus dare capitali pna inrerditftur'n fuerit, cmilerarione

dignus lit, qui aduerlai'ij metu armarus incedarzaur qui hollibus frume
4 - a - ta cm :rre alieno premererur vendiderit,aur li lurri pna lege ciuili ca
`
pitalis llatuatnr :boni Principis ell pnam ciuilem lege diuina 4 ,id ell:

quadrupli pna meriti , quee vetus ell duodecim rabulis ac populorum


ler Omnium legibus' conllituta: at parricidam aut eum qui ex incidiis
alium Occiderir diuina lex ab altaribus lacris anelli,ac matari iuberzquo

luplicio Deus placabilem le ac propitium morralibus luturum pollice'


tur. Fer ramen P_rincipes eO die, quem lantillim coli iubent, execra
bililcelere conuirum hominem iudicibus eripere conlueuerunt. Inde
p'eltes,bella, lierilitates, clades Rerumpublicarum conlequunrur : at lex D
dinina lceleratorum vltione dininam vlrionem arceri tellarurzvix enim
centelimum lcelus magillraribusinnotelcit 8 eorum , qui accilantur
magnam partem_probarionum ac reliium inopia dilabividemus :quod
li rei veritate per peta lcelerati PrincipnmbeneHciO ellugiant, quie t5.

if -

dem peccatorum vlrio in Republica futura eli at Plerique quod a luO


Principe non'pollunr, a peregrino le adeptu ros conlidunr. Inde I_:Iilpa

norum querela: aduerlus Henrichum i i .Regem Prancornmqui a Phi


lippo Rege,'vt exules plerlque rellituerer Obtinuir,qui dOmur'n tenerli
indices occiderant. Omniumaurem peccaroru m qua Principibus c
donantur, nulla laudabilior venia , quam cm iniurias libi illatas ignol
cunt : 8c pnarnm capitalium nulla acceptior 8c grati'or' ell , quam qua:

acerbillim de contumelia immortali Deo illara exigitur :led quid de


Prin

DE REPV'BLICA.
167
eo Principe fperandum , qui ( iniurias criidelillim vindicat,alie
nasver 8: eas potillimm quibus contra Deum 0pt.max.grauius pcc
catur, ign ofcit? @dat diximus de rellitutione damnatorum latillim, vt

omnia Principis beneficia , interpretati 0porter , etiam (i relltutio de-_ Luminaire

_,

1 egibus.

..

trimetum 7 allatura lit iis ad quos bona daninatotum lege vel more per

7 vt Iiidicarum
in Curia Patil:

uentura fuillent,i'utercedere ramen non pollunt. Verb um rellitutionis,

Gallus. q. 1.84.8(

plerlque ad priuata indicia traducunt, cum ab inopia confilij quifquam riz..


captus ac fi'audatus,vel qui beneficium :etatis indulgeri libi poltult:
quae quidem in pletlfque ciuitatibus Principum quodammodo propria

{ ramen pertinent ad iura 111: excepto rnrgitalium telli


B tuendorutniure : caetera, partim magiliratuii oflicio,caufa cogiiitapat
timlegibus acmoribusindulgerifolent. ANam legibus _atoli vir. ca
uetur ne forenfium tefcriptorum,quas pra matici literas iullitia: voct,

vila ratio in litibus difceptdis habeatur,ni icum quitate lint:


quod vulgarirefctiptor claufula si sa i s svi>i=. x ligni
licatur: qua: claufulaomnem magillzratibusnegotii cognition trib'uit:

qua: fi refcripto delit,iudices quid fatidex ipfa poen,Principes autem

venia: potellatem liabent. Itaque M_.Iulliusin oratione pro QLLigario


ad Clarem conuerliis, caufasinquit,egi multas,& quidem tecum,cuiii
tetenuit ratio honorum tuorum: 'nunquam 1 inod0,Errauit,tcmet

facinli vnquamfpollhac tc. ad patentem lic agi foletzapud iudices vero

crimen htum, alli 158:. quibus verbis aperte innuit C_gfar,qud


elletin fumma potellate conllitutus , vita: ius ac necis liabuille: qua

potellateiudices ac magiltratus deferuntur . (Mod attinet ad lidelita

8 Bar.in autlien.
cx cplexn.de in
celbsnuptfx
mentator clil.r.
col.6.li.4. Auca
ra. in capi. de
lplliu. zcoii
lil. 310. .
111 . pervene
rabilem qui lilij.
col. 6. Roue de
cif.1oo.al.inl.
ca quid: iure-.iu
rcor annullon'i.
CJ: clolib.
2..Fabcr.iu 111111:
de nuptfulgol'.
cli.33.col 1..Cu
ma cl.i58.col.g.
Alex. conlil. 67.
col.r.lib.i.

tern 8: obfequifi, iam aurea ditum iura maieltatis pertinere,ci`1m


liiiecuiufquam exceptione prllatur. Nummi vero percutiendi insana
iellatis :eque proprium ac legis iplius potellas: cuius enim 1

maiz/Yaris.

polligem magis in Republica necellarium quam minimum pre


9 In paradoxi:
aduerliis. D.
Malcfftoit.
io Ciccrin ,

llat: ac tametli Senatus vt public necellitati confuleret , principio allis


ptetium femille,deinde quadrante,ac tandem vncia :ellimanduni de
creuit : nihil ramen Senatu decretum quod Tribu norum plebis af-`

lenfione ratum non habetetur. At etiam _gnllantinus Augulius lege


Einxitvtniaiellatis poena teneret eos, qui numos corrupillent : qua; lex
omnibus Principibus fantillima : propterea quod bona damnatoti'i
Ohid crimen , Elco fuo , cceftei'is exclulis , vindicate folent: eadem
Ohllringuntur quiex optima materia iniulli nummos conflauerunt, id
ell flue Principis concellii :8: quoniam plerique e0 beneficio abuteban~
tur,apudnos,Vicecomes,inquam, Turenorum,Comites Marchi,Ble~

lenlium,Niuernenlium,S.Pauli:Ptifex Agathenlis, Cadurcenlis, Mel

denfis, Ambronenlis, omnibus ius illud maiellatis Francifci _i. Regis

__
._ _
._
_

nam Gtca vox : 1 lex, numo videtur origin dedille: nihil enim

D Romae vitoriati pretium ditum , lege loTribunitia id Haftum con

-.-a_ ,_.- ._

:
Mair/Patat.
S cpti'm :

gesiubere,eiufdem nnioruin preti , pondus , ligutam prfcribere:

tium,pondus,imago,vt libro 9 lingulari docuimusze in omni Republi


ca prudenter cllitutafolius Principis ius illud proprium . Nam ciim

-_ . _ -4

168

LIBER

PRI-MVS

Prancoru m `vnz`t ereptu'm ', 8: eadem lege: quia nec ab vllo Rege con
" l' cedi,nec ccellum latgientis vitam egredipoterat,vtantea dilum ;
1. vetetis \
. .
. .
'

mirmmspgfc Nam Cum igilmundus Augullus Rex Polonotum 1d beneficijfpecre

Ducipermilillet U', Senatus populfque publico decreto


$235,, fanxitius illudmaiellatis 'abiploRege lubdito ac Hduclario tribui non
potuille : quamobtem 8: Pontifex GnelnenfisPolonorum, 8: Pontifex
Cantuarienlis Anglotum Cancellariu's de eo iure, quod regibus extor

fetant iampridem depulli lunt: 8: ciuitates omnes Itali Imperij Gel-_


manoru 111 l-iduciari percutiendi nummi 'potellatem ab Imperatoribus
" antea libi ttibutam { Conllanti amilerunt, exceptis Lu cenlibus.

id enim Lucius 111... ab Imperatore pro l`uis popularibus impetrauit.


@amob'rem Petrus Rex Aragonenlis Iacobum,qui Baleares inlulas

fummoimpetio polliclebat,de regno deturbauit,qud eoiure vrete


tur , vel vt alij tradunt , abuteretur. Eandem occalionem flue oblatam,
Ma/Maf ,
I, 211111014.

liuc qulitam Ludouicus xr.arripuit, vt Irancilco Armoricorum Duci


bellum inferret , qud nu mmum aureum contra fdus ac fiducia con
. Et quidem Romanim in prouinciis omnibus

4 1$,11. nummos reos 8: argenteos cudi permitterent , ex auro 3 ramen con

' flarivetuerunttquod cm Ioanni Biturigum Duci Carolus v.Rex Fran'


corum concellillet, ne quid in eo genere peccaretur,nummos Omnium
probatillimos, 8: auto puro, puto conHauit,ac pecudis villolre figura
lignauit. Id autem omitti non debet,quod tametli ctraleges cuiquam C
tiumipercutiendi potellatem princeps dederit , numorum tam en quos
ipli cutlerint,vis ac potellas Ilrincipe pendenmaximas autem vtilitates

inde adipilcuntur, praster liguram qua Principes mirilic gloriantur. At

1 Republica Romana Triumuiti monetales nummos publicos , arbi

trio luo- lignabant, quandiu Refpublica fuit popularis,adie6tis etiam his


literis rr r . v 1 111. A . A .A .E F.quas Caulis Praztor Delphinatum lic interprc
tatur,/Ere,argento,auro llano le-r'un'toyeriot ramen hc interpreta
tio Triumuiri auro, argento, te,llando feriundo. Primus quidem 535

111111111.

uius Romanorum Rex :es graue figura bouis lignificauit,cm nul

lum antea ng um pr le ferret , ldque rllhelei Regis Athenienlium


3151153? i plo qui eadem figura monetam lignarat . quo apparet Grcotum D
ac Latinorum Principes, ea, qurc ctetos angebat, inanis gloria: cu pidi- .

tate minime alletos fuille:quar'n ramen Mix 8: llric Reges auidilli


rrr coneupierunt. Primus in Grcia Philippus Macedoni Rex num
mos lualigura lignauit, qui proptetea Philippi diti liint, Perlat Re
ges imitatus,q ui nummos au reos Qarij primm imagine culos Daticos

v .

appellabant. Et quoni'am tiander Prfetus Aigypti, nummos publi


cos fua imagine lignaueratillu-m Rex Perlarum 5lecuri percuti iullit:
8: eadem pna Com modus Pecennium familiarem damnauit. At etizi
L_udouicus 11. Rex. 111$ iuta Gennenlibus le deui
tis concederet, publicos nummos alterius, quam lua imagine cudi ve
ttiit,cm antea,8c iis etiamnum temporibus, Ijtibuli figutam Gennen

les raum-mi prxlefetantid li nummi percutiendi potellas maiellatis`


propria,

DE

REPVBLiC.

139

propria lit,vti eli,idem de ponderib us ac menfuris iudicanclum erit,qu_o


tameniuiepriuati plerique, diuturna pi'fcriptione, quamquairi iura
maieliatis nulla prlcriptione quri polfunt, abutuntur: qui) lit vtini_
nita ponderum ac menlurarum varietate , graue acci iat Relpu'blica de;

/
trimentum.Cuius rei admonitus Olim Philippus Be lus,c Longus Pul
chrililius,vterque Rex, aclongo poli tempore Ludouicus x'x. -
rant omnia pondera. ac menfuras iildem legibus exequare , ac iam iam
curatores dati,menfuras omnes huius imperij inter fe comparatas ex'

quauerant,nili Ludouicum re infeta mors abi'i'puillet: liber ramen qii


id facilis conl'iciatur, extat adhuc in curia rationalium. _ Nam P_Olybius

vt Achorum conlpirantes i'nter fe voluntates doceret, vniuerfam A


chaiam e Peloponelum, non modo _eadem religione, iifdem moribus,
iildem magiliratibus, iildem legibus, eadem difciplinatverum etiam iif;
@tigalia
dem num
-, acmis,
tributa
ponderibus
imperadi,pe'rinde
ac menfurismaieliatis
vfos proprium

eli vt
autem
lex ipfa:
ve- 17 lib-i~
non quialine tributis aut vetigalibus Refpublica poliit. Re@ce Magiller Prazfes, quiante Ludouicum i . nulla in hoc imperio tri

"

buta fuilfe tradit. Si ramen vrgct publica necellitas impe'rare tributa,aut

ea tollere,id non nili18 ab eo qui liimmam potellatem habet lieti poreli, "
noua. C. cap-I
vt Senatus 9 Francorurinl fpe decreuit, 6c curia Pariliorum fpillim qu;
lim '
.
.
.
.
.
. .
..:
iu icauit . Et quoniam pub icazvti itatis fpecie ciuitates q.6.pm.,.aiii.
gia pleraquetributa fuis imperabant, Carolus ix. cum Aurelirc coii- ffdunim
uentus haberet,rogatione I populi,ac rurliis apud Molinos lege i1 ( :ip-p_jL-_m
rius lataid veruit Romanorumlegibus 3 Se quitaticoiigruenter. Ac . `.

tametli Senatus Romanorum ac Cenlbres ipli vrgente bello veiigalia'ffgffl', _


qucedam ac trib utaimpnerabant,qu :i populo extorqueri n poruillent, 333335332;
yliepe tamen'tribuni plebisintercedebant. Itaque vetigalillud memo- giogcffnfskg:

rabile de vicelima rrianumil'forum inv caliris ad Sutrium lege lata ex au- Aifxariagiib.
.

. . i.

thoritate c confilio Senatus,quali ad llipendia legionum inuerum elli: nufu 52 :

qua re intellera Tribuni plebis rogationem ad populum tulerunt,indi gjmgg'nff


'
` pna,ne quis
' deinceps
`
`
legem ferret. Qiamobrem
'
'
"
Pari 'irc .
Cta capitali
in

cm bello PunicO fecundo maxima ell`et rarij iiiopia,lege ad populum ;


D lata,tributumviritim imperatum fuit: quod lege contraria fublatum f'dfff

ell, polleaquam Macedonia Imperio Romano accellillet, ac tantis Opi- '"b""'*'


bus vniuerli,ac linguli , direpta Macedonia 6c Illyrico abundarei'it, ; .

grorum pretiavehementer augerentur: eenrelimo pll anno crn Tri


iimuii'i Reipublica: conllituendaz, Rem publicam diriperenr, rurfus po`

pulo tributum imperatum eli: ac multis partibus auium,quoad Perti


nax Augultus Princps Optimus noua veiig'alia tyrannorum vi c 4 .

auaritia inuecta fulruliller. Hic dieet aliquis , priuatos non modo ve'ti
galia palIim , led etiam exigere tributa, non modo in Gallia, in qua nihil I,
plebe , vtretillim Qfar fcripfit ,contemptius, fed etiam in I_Xnglia, : _Paf-_1pm

Germania, acerbius etiam in Dania, Ilolonia,1loruegia,qu 8: tempo . _ _s 7'


ris diuturnitate c iudiciorum i vfu inualueruntzdque etiam iis,qui6 iiiilpi'iiiiiipi'.

nec imperi, nec vllam parteni iurifdiionis habent , curia Parilioru ' `

i7@

Liian /5.

licere pronunciauir . Res ipfa quidem fe diututnitate , 6c aiitiquifli

mo praefci'iptionis vfuquodammodo tuetur:i_iar.n_liururnitas telmporis


clicere potefi,vt quod perniciofo more : exemplo inueterauit,poten
gml-c-ncf rius ipfli lege dominetur 7. Sed Molinacorulex vno capite .8 vetar tribu
u- ta prfcriptionis fpeciea fubditis exigi : quoniam in fola pratfcriprione
_ i Aimer-asa iurifcfultiwplerique aciudices omniaiudiciorum momtaeolloczirt

fffigyneqiie illud fpeiant , an id quo de agitur pi'fcribi iure poflit. @od fi


37045
49-1"3 Pomponius viam publicam 3 vlla temporum diuturnirate ptfcribi
Salicct. in l. ve
hsdlw- 1- 11- polie negauit,cut ifiivetigaliumc rributorum,cur niaiefiaris iuta prrr:
. 1' 8 . - fcribi
. . putant? neque enim
.
.
.
.
.
.
.

via
publica
pertinetadiura
maiefiatis.
Pra

ijgfjflf fiabilius effet con titeri,quod ramen fine capitali fraude n potefi,ea que B
EJ-_$53

diximus ad iuta maiefiatis non pertinere :aut regnum ipfum diadema,


coto nam, fceptra denique prfcribi poHe. Idem iudicandum nobis

il Ltdciisqui de veigalium actributorum immunitare, quamx nemo, nifi is qui


iiiiiiniiiiitcetic fummam Reipublic potefiatem haber, alteti largiri potefl: id eriam v
Cgctlrg capite legis Molinoium fanciturzneque id faris, fed etiam immuni
ilclmmm - raris diplomata apud aora curia: rarionalium ,inferibnc ab ipfis veritiga
lium iudicibus probari necefie . ( finr autem vetigalium aut tri
n [ butorum genera, : quatenus impetaripoflinr,1d quidem { loco: nuc
isnirtergliigldum faris intelligi,ius illud maiefiatis proprium efle: tametfi plerique pu

. veiigal magis quam crera maiefiatis3 proprium effe,


iirtllilc'vcfgfrffl: nulla probabili ratione fubiera.Nam falinas in priiiarorum poffeflione C

??? Se effe Se femper ( videmus , non modo in ora maritiiria verfus au


-49 "!- (n eque enim fole ccrefcit ad Septentrionis plagam) 33 fed etiam
iiiiiiicvrfrgfii: in mediterranis tegionibus , vbi falis fodina: ac fontes falfi reperiunrur:
,;Q;' vr in 1:1 ifpania, Italia, (, 6c in agro Craconienfi incredibi icopia fa

fccjjfjfw mw' les teperiuntut. Aretiam Roma: priuaros falinas habuifie legimusf:

37 Normas-f2- quibus ramen vetigal impofitum eraraprincipe. Nam vaimachus


limanda ccniib.l.
_,
_ _
.-4.

magi; . Thracu m Rex , Ancus Martius Romanoru, Philippus Valefius Fran


dc rebus eorum.

Alex, ,n corum fallarium'v-eligal primi in fiio quifque regno imperarunt , ac ra

merli lege Valeria verigalium ac tributorum, quae regibus inuecia


? 1. fuerant, iinmunitas populo Romano concefla fuiflet , Iiuius ram Cen
,i snai-_mnu for,nullum Reipublica: veciigal leuius 8c commodius, quam falinarum D
,ffogrgl, effe putauir, qui propterea Salinator appellatus : n illud verigal aut
nas. de nautie
femm
7 parum,aut nihil minuit iuta priuatorumN. Sed quoniam :rquor ac ma
Cihfgy-rr re ipfum priuatotu proprium efle non potefi, iure quodammodo Prin
momia.
cipum Omnium maris aecolarum communi receptum vt {
4o gl.Panor.Ho
D
Sln

1i.

"

mem-_ um ,n ta 33 milliaribus :i littore,Princeps legem ad lirtus accedenribus dicere

poflirzatqueid iudicatum 39 in caufa Ducis Allobtogum : nec nifi


smi
ummo Principe fecuritaris tabulas , quas Itali*w guidagium appellant,
4i l. nauigia de
fume.
alij breuia falui condutrusccipereme quicquam ex naufraeio iuris de
4,1. l.x.de muli-a g.

... cerpere priuaro licerrvt difert cauerur lege Friderichi nlmperaroris.


dio i

Barbarum id quidem,c antiquis 4 inufirarum,vr cuius opes ac fortuna:


le-fills, glimp- naufiagio mifer petierinrcquem nofiris opibus fubleuare debeamus,

Nin. _ . ` eius teliquias,quas adlirtus eieifias bona iide refiitui oportebar,tu_tpiret


diripi

DE REPVBLICA.
17a
43 8: Lu"
diripi patiamur. Sie ramen viuitur43,vt qui poi-rus habent earn crudeli cas
penna. in l.
tatem,tum in ciues,tum in peregrinos exequantur. lus quris? error44

ius facitzat fi non peccatur errorefed fcientiafcelus quod erroris


ci praztenditur: cm enim legatus' Q_faris Coram' Henrico 11. 45. Fran

naufrag. C.

. dem@
11.1. Benedic ad.

cap. Raynutus.
verbo 8: vxorem
nu. 317. Argen
trrrus 111 1`1.
Britinaruggmo'r.

corum regeltielius effet duas naties ad littus eiel'as , 8: Iordane Vr`


fino captase e, efque reflitui pofiularet , Annas Mominorantius
gier'equitum refpondit,ea qua: ad littus fuiffent eieta genti Omnium :TilfaruppL
lcg.l.
iure ad'Principes qui litroribus-imperart pertinerelta ius inualriitgvr ne lcCiilr
bar-ius.
de oHic.
,
. _,
. .
.
.
.
i
. - . . .
Andreas iquide Doma quefus fir de nauibus 111 litrus 111'11 eieis, 8: ' 4gprror.
anno r'6.

prfeto claflis. Gallia: direptis. Ar etiam nchoras a-lienis littoribus 46


Principis comeeilii'iniicere non licet*:'quze tamen olim iuris gentili fue'

cap. qua: lint


re ali.i..".lex.c<>f`.~
15. ib.6.eol.4.la

Inuefiitu
run. . .Vacantia vero bonagaut res dereliras vindicare,tametli cuique'f7 raeob.in
glo.cum vero;

'.Romano iure liceret,nunc veriantum iis,quibus imperium aut iu

47 Conluetudo
Turoncnf.tir .

rifdih'o'legibus vel moribus 48 cceffa, res amifi`as,aut defertas


tumtenip'usquod in re mobili quadraginta dierum interuallo pti

moyenne lul'licc
Artic.9 . rit. des

blicationem definitur, nifi domino vindicata fit, vf'ur'pare fas z qua:


driennio *9 quidem prdia vacantia vindicari Principe potuille

heritages. x.Ni~~

nieruntimperatores Romani: ' quadriennij fpati contra


11. Hc cm priuatis tribuan'tur ad iura maielicatis non magis

efpauesirurig'l
conflict. rit . des
. .

tit. des lueiers.


..1. Burri a
llitirdes cfpaues
articac.

pro dereli
pertinent , qumfifcum habere, qui non mod priuatorum communis &481.1
.
_
49
l.vlr.dcboni
, etiam fuus Principis i-ifcus elba-5&0 publico diuifus 5 , 8: pradia vac.C.inrraqu.~."r

priuata Principis Reipublicee prdiis feiuntae vtrfque procuatores

. dc'diueriis
8: tpnr.sl.l.r.dc
quadricnnij pra:
ic||p,anre.1 perpe

finguliabipfis f* Imperatoribus .Romanorum conflituti. Ita I_.ii'doui4


cus . Rex Frcorum cm Imperij huius ( adeptus effet, priuata crit .iuroriras
prazdia Blefas,I inquam Cailiace Monforti ab Aurelior ducatu cat- 1111
ii:'ci.l.:.. fine ad
Tcrtullianum.

terifque prdiis publicis diliungi,rationfque feorfum reddi iuflit. Illud

go 1.2. .lmcin

nequiJ
autem inter iura l'ifcalia fummpoteiiatis proprium elifl , quod maie in'_erditu.
locn public.

ilatis damnatorum bona Principi 4non priuato quatruntur, iis in locis l.,
Sp
quibus profcriptiobonorum priuatis aliis in criminrbus lege vel mo 111tian.Paregv.
11131-.1.
re tributazmaieiiatis ver crimine pr'terea capita,qu lege Iulia ma i Zenone.4
quadricrnxj
prmrcr.
.
iefiate comprehenfa fum, veniunt etiam ij,qui erga Deum impietatisi,
gr l.c ferunf `.
aut aduerfus Rempublicam deprauata: moneta: 5* cuilti funt. (llam vlt. 1^8.:.1.1.1.

. 1.
D quam Inrifconlillti iuniores centum 8: quinquaginta capitibus iura iiil dciurifd'i
8: .51.

calia Si, cert nimis erudita 8: 1 111111 inuefiigruntzfed ita vt .1. 3,

vbi
caufz fifcalcs. C. _

vno decem eiiciant,quo plura videantur: 8: iura maieliatis,c(rm` iure

rororitJiaduefl"

iilcali, quod priuatorum etiam proprium 8:1111 priuatis corifun#

fifc.C.l.r. de of
fic.prccurat.Cz.

Augufuspri
dunt ac mifcent. `Nam ius ad folius 6' Principis benei-ii fitr
mus procurato-v
inlb'tuir vrais'
cium,vt ctera priuilegia pertinet. (llarigationem ver,quam noiiri iusI res
Dio lb.g3. Adri:

reprefaliorum appellant, 8: magifiratuum vbique fer, 8: priuatorum husaduocatosii'.


poremo
antiquo iure eommunem fuille . Nam vt quifquc ab holiibus ci.
n_ics rer priuato
114601146; qui
detrim entum accepilfet,ita quofcu nque potuiffet li'oftium captiuos ab nl
patrimoni vni
curabag,
ducere , vel etiam indiciarum tempore lieebat :bello veretiam nihil luerfum
. t.deaduocau's

fifci. C. l. vlt. dg
delator.l.nemnem bonis vacanrib. gi Guid.Pap.deeif`.del.34r. g; Idem 176.8: 111 cap.ver cutis. hret.
5+ l.z.de falfa moneta. . fed Bartair'in Italia Fcudatarios cx ca caufa darnmu' . gg Lucas arms in. 11261. 5&0
cenrum quinquaginrarcccnfet. Cahcnlsin I. vlt.de priuiicgio fifci. in tit. de fen'renriis aduerf'us ifcum C.
56 I. vnca. de
nimdinis.
'
A

L'

tya
LIBER PRIMVS
.
damni ab hofie illatu rn effet,captiuum ramen abdu cere nemini non li
cetr fed pacis aut indiciarum temporibus, ne accepti detrimenti fpecie,
induci violarentur , Prin cipes id fui iuris fecerunt, vt non aliter quam
caufa cognita in hoiles aut in peregrinos,quandiu cum ciuibus verfan'
tur,iniicere liceret. Id tamen prouinciarum prfetis, 8: maiorumcu
grflfif'l.; riarum f7 poteflati tribui quius effet, vt antea femper in nofira Repu

medir-

blica videm us quue acl Qa'roli vi i i.'Re'gis tatem: is enim lege

fingulari clarigationis refcriptum fuibeneiicij effe voluitznofiri' homi


nes marcam appellant, quam,opinor,l\/.Varro clarigationeni,Demo

` illienes yawninnluitinianus mxffpi-mvvocat. Ius item regale noiiris


proprie dicitur, quo Princeps Pontfice mortuo fr`u`tus pendentes qus B

tantifper facit , dumalius'Pontifex fcollegio cooptatus, vel ipfius Prin


cipis beneficio defignatus, `8: in poifefiinem dato f iureiurando , 'rniffus
fueritzfed neque id _omnibus loc,is,rieque maiefiatis ius dici debet.- Sunt
alia pleraque leuiffima,qu Principum propria ducunt,vel ad decus,vel
ad dignitatemzvt refcriptis addere c. an i A D i :qua: verba Ludouicus

xr. Rex Pranciicum Armoricorum ducem de fuis refcri tis detraherc


iuffit: tametfi in Omnibus fer anriquis fcederibus vfitata egimus , nec
Principibus modo vel ducibus, fed etiam minimis magiitratibus, ac le

gatis afcripta. Vt illud etiam quod Reges Francorum ilauacerain fi


mi 46m- gillis vtunturznam extat in atis curias8 Pariiiorum Ludoiiicum i .Re-`

gemid magni beneticij loco permifiife Renato Neapoleos ac Sicilia: C

@n

Regi,vt cera vteretur. Tilius perperam ceram candidam aicribit,


qua nunquam reges noflros viOs { comperio . Sed mult verius ad

@n/fd

iura maieilatis pertineat, fubditos cogere vt imperatisligua ac fermo

ne vtantur, quod Romani iubditis fic imperabant,vt etiamnum iis tern


;9 Laufenden poribus iii vniuerfa Europa longe latque dominati videanrur. At Rex

^ .t .at
.
.
.
.
: : manis, illud affentiri non potuit,vt patrium fermonem mutaret, aut La

22 . fcorum,qui poiiremus a Romanis fi'atus eil,cteraquidem RO

-465- 11- tinam linguam reciperet, vt Cato Ceniorius fcriptum reliquit. Gallia

.._
vero quod ciuibus Romanispene redundaret,fermonem Latinum cum

confusi.. Bald.in

.if rem-..5 qu.- patrio ita confudit,vt antiqui fcriptores,noflros hommes Romanos ap

iiii;'.`f.iifiilf' Pellarent: fententi vero ac decreta curi maioris,id eft Parifiorum,La D

? tine interpofita fuerunt (1d quod prfides prouinciarum facere ruben

tur 59 ) quoufque Prancifcus maior patrio fermone vti iufiiffet: confimi


? ' f /?
. 1.. c iis

.
.
.
.

IM

. li ediro @Eluardus i i i. iudices ac magifiratus Anglorum patrio fermo

;e ggmrgj ne fententias reddere iufiit , cm antea Gallico vterentur. At cm Ara


I had TurPiL bes Afi 8: Afiric imperium Occupauiffent,linguam ac religionemla

dor.

ilxaaiignsni. tiifim , 8: quidem in Hiipaniam quue citeriorem diifuderunt , quam


ICl-l-

verl

'\

- cum P_hilippus Rex I-Iifpaniarum Obliterari vellet, non potuit tamen/.


? Sunt qui inter iura maieilatis pofuerint ex qua animi fentcntiaiudi
1.a
d.' . care .quod iudicibus
' '
~
'

lege
7 prohibeatur.

ighctfirdgsgesi
Omnibus
licer,nifi
(Maniobrem

items... cade- in quibusoiiicio magiiiratuum ac iudicum arbitrio quid per


.5. iriittitur,hcverba iubiiciuntur ( ivnicrvM autotour CON

rinus lll CJ

.-

'

- .

.d
`, 1C een i M vs. Alioqui

nec
' iudicibus
.
. .
.
.
.
.
'.szilmfe
contra leges iudicare,nec
de legibus

in Re

Diaarpviucii

.7,

in Republica probatis ac lulceptis dilputare fas ell-:id enim non modo


lipienti'llimis [ inilitutis,led etiam Vetere E_lorentinorum lege
prohiberi lei'ibit Ludouicus z Romanus : vtrunque Principimili diuina

6i. Conil.59:..

10g@ proliibeatur , licere antea diximus: Maiellatis vero nomen ei qui

. iure iiiaiellatis vacat vlurpare ablurdum: led excellentis aut maie


llatis epithetum libi aleribere ablurdius: enim alterum leuitatis,alte
rum etiarnimpietatis :nam quid amplius pi'potenti ac immortali Deo

tribuamus,li quod eius propriu in eripimus.> Nam ipli C_ernianiPriti'

Cipes qui hac voce ad lplendorem Imperatoris abutuntur , eandem luis


literis Regi Francorum alcribunt: lazpe quidem ipla exemplaria , non
exempla literarum ad Reg Francorum lcripta legimus, quibus hzr no'~

; v. s. . id ell:,vellra,l`acra,maiellas, decies inlcribuntur. Ctera qu

Cuilqueregionis propria lunt, 8: qua: Principes quibuldam locis lua


ducunt, omitto : neque enim lingularium , quze ipla lunt inuita,lcieri
tia autdilciplinatradipotellzillud tantum,quod antealazpe ditum,di

eendum ramen lzepius lura maie ll:atis eiulrnodi elle debere, vt lu m


morum quidem Principum Omnium propria lint, nec ramen cuni lub
ditiscommunia,qu:equenec 3 concedi debeant, 8: concella nullo tem
porum curriculo prlcribi pollint. At li Princeps publica prdia cum

63 Cip. ven- m
de ireiuraiido.

imperio ac iurildirione,c eo modo fruenda concellerit,quo iple frue


retur , etiarri li tabulis iura maiellatis excepta non luerint , iplo iure ta

men excepta4 iudicantur :id quod Vetere Senatuleonlulto 5, non mO


d in priuatos , led etiam in Principes iplos regia: llirpis ac gemis decre

tum . O`ud li loca publica nullo remporum decurlu queunt pr


lcribi,quant minus iura maieliatis? Verum illud, hoc igitur. Themi
Iloclesquidemapud Athenienles, 8: Cato Cenlor apud Romanos in
orationibus quas de iure prdiorum publieorum' habuerunt vtrque

64 Albericiis in
l.vlr.dciiirildi`t.
L prv-tu
ratore iiiadati.C.

8: in l. li aquirii.
de Vernire aq.C.
Aiex.cii.3c rib.
.Luciis.leuna in
. crra publi-
nu. 7. de re mili
tari.C. 'r

in lua Republica Princeps grauem illam , necvnquam latis laudatam


lenientiain vlurparunt 6 , Nec mortales aduerlus Deu m immortalem,

nec priuatos aduerlus Rempublicam prlcribere polle . At


etiam qui priuatus aut quacunque poteltate prazditus
in iura maiellatis inuolauerit , capitali
fraude obligatur 7 .

tieni

fol 8i.
: Plutarjri The
milloclc 8: Caio

ne.l. (i appella
tiouedcapptllar,
C.ptr Cvnum in
cap.vciiicntes dc
iurciiirando.

67 allatue.
de diuerlis ref-V
.

PiNis

65 ln libro curia:

inlcripto clim.

ritiri/ii.

I7 4
i

5|]
L

,fw-'r I. l `

i ,fj/I ' L i
i'

i
f

LIEER SECVNDVS
QE.. GENERE
RERVMPVBLICARVM.

CAPVT.
t
jhm/r.
/:
Rbrth

r.

_ V N i A de partibusciuitatis,ac de maiefia- B
"

tis vniuerfo iure fatis cumulate difl`eruimus,de.v

" pinceps vt ciuitatis cuiuf ue fiatus qui qualif


, *i que fit commodius intel igatur , difpiciendum
-.
qu in Republica perfonaeiura maiefiatis
"

habeant. Ac fi quidem penes vnum Reipu


blica: totius fumata, Monarchiam appellabi
muszfi penes vniuerfogemocratiamzpenes

aueos fr_rifbocratiam. His verbis, tameth mi

' nus Latinequia ramen vfitata , ad id quod


volumtis accommodate vtemur,vt~nomin ambiguitate fublata ,pro- C
ptet varias eorum qui de Republica fcripferunt, fenttias, certisac me
ius de vniufcuifque flatu iuclice'rnus. Nam fi Reru mpublicarum for
\

mas bonorum ac maiorum f'inibus , antvirtutibus ac vitiis metimur,in

finitas efTe comperietnus. At'in rebus omnibus apte retque definien- '

is s PfflfUm vim ac non qua cuique extrinfecus accidunt, in

*
'
Lf'

tueri opottet : aut cette in varios ertores,ac reprehenfiones incurramus,


vt non mod ex fingulis vittutibusac vitiis, fed etiam ex iis qu nec bo
norum, necmalotum generibus comprehenfa funt,Rerumpublicaru m
. 11-11111 necfcientia,necprceptis contineti potefi, fiatuamus,
vt f1 Princeps eligatur :i przefiantia, vel corporis procetitare, vel

:i robore, vel :i nobilitate, vel ab opibu's, (que extra vittutum ac vi


tiorum fines) vel :i bellicis lau dibuis,vel ab animi tranquillitate,vel
pientia, vel :i qulitia, vel magnificentia,vel rerum magnarum feiert

tia, vel frugalitate, vel :i continentia, vel i modefiia, vel ab aliis feu vir

tutibus feu corporis aut animi afietionibus conquiraturzex iffque ilio


narcham definiamus,idemque fiatuamus de tifiocratiadi de multisfe
liganturpauci, qui autgenetis fplendore, aut Opibus, aut fapientia , aut
iufiitia,aut belli gerendi fcientia,
aut
vitiis

` aliis virtutibus, aut etiam


pratfient,

DE

REPVBLICA.>

75

prllent,innumerabiles Reru mpublicarum lormce exorirnr: qua: cm


ablurda lint , 8: illa quibus hazelequunrur ablnrda videri necelle ell.
Cum igitur ea qu rebus lingulis accidunr , illarum vim 8: naturam cu
ilquepropriam non mutent,
tantm Rerumpnblicarum genera
Monarchiam , inquam Arillocratiarn , 8: Democrariam conllituemus.

Monarchiam deliniemus cm in vnius dominatu verlarur Reipublicze


eum quem diximus moduni. I_)eniocratiam cni omnes,
aut maior pars Omnium _ciuium limul collecla, lummum Reipub. im
perium habenAriliOcratiam cum paucis quibuldam ciuibus in reliq nos
_
lumrnum ius elizhatc per le ipla lua luce perlpicua lunr.\_/'__e_reres quidem Kfm d R'
_

_
.
.
emen
'Bin
libicoulentiunr,
Rerumpublicarum
Genera tribus
pauciora elle fm
f
non pOlle :led alius quarrum genus ex tribu? conllatnm , alius quiutum

a luperioribus diuerlnm poliiirzllato quartum genus non ex tribus con


fudir,led ex duobus tyrannide inquam 8: popularillaru, vel ex optima
tibus,id ell ex iis quivirrure cteris prallarenr, conllruit l. Arilloteles 1 lib-+C#prter [ rria genera qua: diximus, Platonis qnartum genus,8c quin _
__
tum tribus lnperioribus conlulum rradit. At* P_Olybius lprem enu- :___lfggilci;

merat : rria quidem viriola,ac totidem laudabiliter cliituta, leptimum Roairapim..


ex tribus pOllrc-mis temperatum. Polybium lecuti lunt Qionylius 3 .

lycarnallus, M.Tullius*,'l:homas Morus,Calpar ContarenusJrancil-


cus Machiauellus , ac plerique alij vnO veluti conlenlu eam (

probarunt : qu quidem antiquillima eli , ricca Polybio , qui le antho


rem l videri p.utat`,originem accepit i nec ab Arillorele, led annos am- s .

plius quadringtos ante Arillotelis etatem Ijrodotus anriquitatis pn- /?

rens , quartum illud genus ex tribus conlu lu m a plerilqne laudatu luille

lcribit: ramen t_ribus Omnino generibus contenrus, cartera vt imperfe.

ta repudiar. Ac nili argumentis non modo probab`ilibus,led etiam ne


cellariis ad allentiendum ab illa Polybij, Tullij, ac cterorum lenrentia

deducere, talium virorum auroritate vinci meiplum lacil pallus ellcm.


Doceamus igitur,eos errate ac decipi,qt_ii ( illud genus extribus

temperatum poluerunr ; id anrem planius confido lutururn , li eildem,


uibus illi , exeniplis ad illos relellendos vtaintir. Poluerunt enim Rel
D publicas lacediemoniorumomanorum,ac [ m ex triplici ge ~
nere remperatas elle,MOnarchia,inquam,Arillocraria, Deniocratia. At

cm Plato Reipublica` genus Optimum ex tyrannide ac Democraria co

llari'diceret,ab Arillorele reprelienlus ell,qui negar ex his duobus gene


ribus quiequam quod laudabile lit, exillere polle: ac praelltabiliusvideri
quartum genus ex tribus conl-icere. In quo quidem Arilloteles leiplum
errorisconuincir: nam li nihil optimum ex duobus extremis> exillere
polle confirearur, quid liet tribus inter le iconlnlis,> Et quoniam hac dill

ciplina maximos in Republica rumu'ltus ac perturbariones ciere potell,

contrarios
accuratis nobis
lines acel`t{latus
ac lubrilis
videmus
explicanda
, eas legibus
. (Marum
miem cOnrrariis
enim ciuitatum
ac dil- 5cm/imm, je:
crepantibus moderati Oporter : cuinlmodi ell Monarchia Democratiae im if?" f
.

'

'

plan contraria. Et quidem peruulgatailla veterum de tern- hmmm!

176

Listar. sszNDVs

peraro Reiptiblica: llatu difciplina penitus imbuti cm P_Soderini ac


Iiieronymi Sauonarola: feditiofis concionibus Reipublic poteftatern
ad po ultim detuli-lfent, plebem a magilltratibus 8: i-mperiis atque
nirio a Reipubliq negotiis arceri-commodius elfe putart,vt antiquio
ribus citiibus, aut qui opibus cteris prasponderarent, fumma rerum tri

bueretur: at ne iis quidem omnia oportere fed ea tantum qu pi'cipua

ducuntur, legum, inquam, ferendarum, ac magiltratuum creandoruiri,


tum etiam rarij potellaarem concedi: ctera magillratibus ac Senatui
permitti: vt eo,quod opinione conceperant,temperaro Reipublic

frtierentur. Ac quidem ex t_ribus generibus modic temperatis


quarttim exurgere polfit,vim quandani nattira ditierfam reliquis habi
turum : vt in concentu harmonica qu dicitur proportio , ex arith
meticis acgeometricis rationibus arte confulis exiltit, ab vtrifque ta

men vehementer difcrepanszvt corpora qua: ex dilfimilibus ac dilfiden


tibus naturis coalefcu-nt mifceanttir fimul , tertitim quiddam ab vtrif

que omnino diuerfum eHiciunt.At illud quod ex tribus Reipublica: ge


neribus conHatur,iiihil omnino dilfert a populari : tres citi 1
tates,quarum vna Rege,fecundaab optimatibus,tertia populo rega
tur,in vnam 8: eandem coe'ant Reipub ica: formam, limlque fumma
potellas ac imperium omnibus communicetur,quis dubitet quin llarus

ille fir popularis omnino futurus? nili vicilfim imperium Regi ,deinde
optimatibus , poliea populo trbuatur: vt in interregno : Sena
tores vicibus alternis im perabant: fed rurfus ad hc tria qu dixi genera
Rerumpublicarum relabi nece lfe : nec tam diutui'nafuerit hc mu..
ttia imperaridi rario,nec magis Reipublic vtilis futura,quam
bara familia , vxor marito im peter , tum liberi vtrifque , ac tandem ferui
omnibus dominentur. Sed qui vnius dominattim cum paucis,limulc
vniuerfis conliituere velit, non polfit, ac ne mentis quidem cogitatione
id confeqtii.Nam 11115 per fe ipfa quiddam inditiiduuiri,vt an

tea demonlirauimus, quaratione vni 8: omnibus momento


gruere polfit M_aieltatis primum Caput viiiuerlis ac lingtilis ciui
bus legesdare , iifque imperarezfed qui ciues imperio fefe obllringi pa
tientur inuiti? qui rurfus imperantem corcere poterunt? nain li fponie

parebtint , maiellas ipforum labefata concidet: fin imperiarecufabunt

vtrique,neque fit qui pareat aut imperetnarchia non Refptiblica fue


rit, tyrann-ide crudelilfima deterior . _ : populo iubend legis 8: `
51 creandorum l-iat potellas, cretera Senatui ac iatagilirati~

bus permit.tantur,popularem liatum elfe conlirendum erit,cm Sena


tui ac magil'ltraribus eredita, 8: prcario data potelias, eifdem iubente`

poptilo, eripi polfit. Sed qua: diximus ramer-li pctfpicua fu nt,exemplis


tamen,qu:`tm ratione conimodis illuliraburitur. _Polybius enim qui
eitis fententia: principem fe 8: videri voluit , I;aceda:monio~
rum ex his tribus quae dixi generibf'us conllitutum fuilfe putat:

quod in illa Rep tiblica dtio Reges Monarchiam: 0&0 ac vigintifenat0~.

res Ariltocrariam : Ephoriquinqiie llatum popularem tuerentur, hc


illumid

DE

REPVBLICA.

177l

ille. (mid igitur liet 'I-Ierodoto, qui Lacedmoniotum Rempublicam


purillimam Atiliocrariam fuille tradit. (Mid etiam "Ehucididi, Xeno..

phonti,\ril`toteli,lluratcho : qui bellum Peloponeliac ob id cptum


8c annos amplius : continuatum prodiderunt, qud thenienles
~ in omnibus Grciiuirat-ibus opulatem llarum llabilire conarenqur:

Lacedatmonij veraiinnia conl` ia.'belli ac pacis adoptimatum liatum


f reuocarent . Et quidem poll: viloriam -Lacedazmoniorum ad :_Igos
pot-amos ,'Lyfander omnes Granda: ciuitates, quas Athenienles imperio

`tenebant,ad pauoor'um liarumredegitc in ipf'a Vibe Athenatum,cm


moenia lolo exquauillet, euerlo'pmllbulaiji llatu, giginta ciuesrerum o
B mnitim dominosfconliiruit , quirqi'ginra tyrantii ab Athenien'lrbus
appellati :rotidenirnynec pluresgi'mperium Lacedmoniorum mode
rabantur.. 521111515.,`561,1(1101112 ci

uitatibus,decemliiros Nn belli gerendi la PrfCCCrUnf

_`

reuocaris ab exilio quinptimatitmtllatum pro.bauerant ,Lain exilium

ppllis quipopulareimperium 'tuebantur-`\. :Ar etiam Maxi-musTytius s in 01m'


cum ciuitateserrumerat quazzpuram.Ar1liocratiam coluerunt ,_ptimqs

Omnium Lacedazmonios poluitrldeinde Thell`alos,PellemosiCterenlesi '


Mtinreosot aetam'claros letiptores, 6c quidem Grcos omnes prius

mendapij conuince-re 'oporreretgqum Lacedmonios de. 4Arillocratia


depellcrezgat illi lcriprores iifdemfertempotibus,quibusA thenienliu m
C ac Spattiatarum Relpublicae Hornerunt : cert quidem verius ac melius
quam patricius Yenetus,qum Iilo'tentinus homoaqum lritannus lla#
tuere de te ipfa potuert. (Mid igitur Polybium lefellir? etat enim Mee
galopolitanus Lacedmoniis linirimus: cert laplus ell, o'b regum Lace~
daemoniorum appellation em .. Nam Lycurgus conurfo Reipublic
, cm ciuibusvniuerlis imperium declillet , Regum iplotum ccef-R
fu :ic voluntate,q.ui ab iplo Hercule genus ducebant, iplis nom regium reliquit,pra:tetea nihil aliud quam vt belli duces client. Iam enim antea

regia
potelias cculla ; labefata videbatur quo Arillodemus duos
liberosimpetio Lacedmoniorum limul prfeciller (exemplo Mellie
niotum,quibus Am phareus 8c Leucippus vna imperare cpetant).cm

D vtrque rex elle vellet, neuter elle potuit: at cm mutuis odiis conten

tionibufque Rempublicam inpartes diliraherent, Lycurgo , qui ab ea#


dem, qua illi,liirpe otiginem rraxerat, regia: poteliatis euertend occa
lionem prbuert: neque enim prazter regium nomen ac fpeciem quic
quam eis reliquum erat,ctera Senatuiac populo concella: vt exemplo

conlimili,cm populus Athenienlis ac Romanus Reges exegillent, Re


gem factiliculum ad ea lacra,qu per leges ac religiones non nili ab Re
ge lieripoterant,ad pompam cfpeciem a ponticibus cooptari iulle
runt, quiramen, nec vllum omnino magilltatum nec imperium pol
[et adipilci, quod cteris facerdotibus licebat . Ita quidem regia pote~ _
Lycurgo lublata manlit nomen regium , led eo iure,quo qui etat
' Senatores,id ell line vllo imperio,ac poteliate,quiab Ephoris ligpe mul

atimnulli etiam capitali fupplicio funr, vt Agis 66 Paulanias. tirannia;

178

LIBER'

SECVNDVS

Reipublic ver maielias penes fuit populuni,qui Senatus decreta con


firmare, aut inlirmare pollet. Nam rIlliucidirlesifpl'e eos refellit, qui du

plex fulragium 'cuique Regi tribuunt :fed 'ce-nte imc circiter anno poll
Lycurgum Poly dorusac Theopompus popularem liatum ad Senatum

triginta .virorum detulerunt, cm 8: populum conuocaredillicilec ra'


tione moderati diHicilis videretur, quo ramen fanizillima-'feiiaiiusdeF
cretaliepe conuellerentur, Republica elfe iudicaruiit fuirimumimpe

riuxn lenatui permittere i exprello ad eam- rem artil'iciol A pollinis Ora


culo,quoDeus ipfe iubebat vt deincps imperium Reipublicmpenes'el
fet fenatumzac ne populusetept libipoteltatem ingerenlphoros (111111
que de plebe-quali Tribunos crear'plaeuit', qtiiregum diera', , 8c B
conlilia explorarentc modis omnibus elliceteritme in tyrannidem in
uOlarent. Et` quidem E hori decimoaqi'ioque aniao clum contuentes

note ferena li quamlie lam , inquit I_lutarchus,fcintillas emittere , aut


tranfilire perfpicerenti,'.Reges in carcerem coniiciebant: nec ante carce
ribus eripi poterant,qum id Apollinis oraeulo denunciaretur. Ita
; In Apoplitlieg.

que Phylatesumarum Regem quotannis in carcerem duci-iubebat,


quoufque Senatus quid de eo ltatueiidurn 7 ellendecreuillet. Stetit au

Grzcorum.

tem LacedaimoniorumRefpublica annos circiterquingentos quueY ad


Cleomenem,qui clis Ephoris ac fenatoribus 8- opprella Republica
fummum imperium accepit, ac retinuit quoad viius ell ab ntigono
Macedonia: Regel Is igitur Spartam Lacedmoniorum RempubliJ C

cam in priorem ltatum rellituit :fed vigelimo poll anno crn ylabis ty
rannus in Rempublicam inualillet,occil`us elt Philopomene, qui 1,21

cedmonios Achorum imperio adiecit, cuius imperij tandiu prouin


cia fuit , quoad ,Gallus proconful Romanorum ab Achazis illam dilita

xilletxandem Im peratores Romani liberam elle iulfetunt. I-Iazc de Ila:


cedmoniorum Republica qua: magna pattern 2Qenophonte,T_huci~
,

dideI;iuiO, P_olybio exprel'fa fuerunt: nemo ramen accuratius fcriplit

@lamer/lfm quam Plutarchus8,qui quab aliis aut tenuiter,aut falli) prodita fuert, .
gelilao.Agi.Cle~
Lylin
dro
9

5.34.

ex iplis Lacedmoniorum Archiuis 8c a'ris publicis emendauit. Id au,

tem 4I__.iuius 9 vno loco aperte fignilicat,vbiNabim Tyrannum cumTito

Flaminio, loquentem inducir: Nolierlegum lator Lycurgus, non D


in paucorum manu Rempublicam elle voluit , quem vos Senatum ap- s
pellatis , nec eminere vnum aut altetum ordinem in ciuitate , fed per -
quationem fortun ac dignitatis fore credidit,vt multi ellent qui pro

patria arma ferrent . Hic tyrannidem Opularis liatus


fpecie Obtendit,
`
`
\
cum nihil tune populate haberet,veri im ramen dixit Lycurgum prin
cipio fummam poteliatem ad populum detulille.Videamus ctera,P_o
fuerunt etiam Romanorum Rempublicam triplic'i genere tempera
i tani fuilfedic enim Polybius qui Allr'ican'i maior'is prceptor fuit: Vi
amntica
i, a; .

demus, inquit, regiam poteliatem 'in Confulibus,AriliOcratiam in Se

natu, Democratiarri 'in populi comitiis eminere. Huic plan allent'iuri

tur _Dionylius Halycarnall'us,CicerO,QOntarenusfghomas Morus,ac


plerique alij qu ramen lentent'ia nec veritatc nititur,nec ratione. Vb'i
enim

DE

REPVBLICA.'

179

enim monarchia, icl ell: vnius Imperium, in duobus Cfulibus Hngipo


tellatmaieltas li elletin Confulibus, cette quidem duobus communi

cata,propterindiuiduam fui naturam clillere non polfetzveris ac me

lis Gennenlium aut Venetorum Duci fpecies regia tribuatur. @as au


regia potellas elle potuit in confulibus Romanis, qui neclegem iu~
bere,necfdera iniullb populi fancite,nec damnatos reflituercmec ver~

beribus ciuem cdere, nectributum imperare ,nech pecuniis Publicis

llatuere potuerunt? Nam quod I_)olybiusonfules gladij ius liabuille


in milites {cribitmihil mirum,cm id quoque Prtoribus,Tribunis mi
litum, 8c omnibus legionu m ducibus ,lit ac femper fuerit commune ad
B tuendam militarem dil'ciplinam. Iam ver Confulcs annuum dunta
xat,& alternis tantum diebus imperium habuerunt. Item magiller mi

litum apud nos,Bethudeta apud Ethiopesdegnarus apud Tunetanos


cperpetuam, 8c multis partibt-is maiorem habuerunt, quam vtrque

Conful potellatem. Regum ramen fubditos fe ac feruos,vti^ re vera fue


runt,appellabant. Conlules ver,quos illi Regibus comparant, Tri
bunis plebis corceri poterant. Nam prufus Tribunufplebis Philippum
Confulem , qudfe in concione loquentem interpellaret obtorta gula
in carcerem per viatores ttudi iuilit , : iure potuille deinceps intellige- '
tur.Potellat
C onfules habueruntindito
bello excrcitus duceiidi,ferm~
tum confulendi,legatos
admittendi ac dimittendi,populum
con uocan.y
.C di, magiltratus cteatos renciandi, ad populum autem orationem {tan

'hinir._e_-

teshabere, fedente populo, acfafces fumittere oportuit. Yi'banusPrz


torvtroque Confule abfente, eandem, quam Confules ipli,potcllatem 2 can@ in .
habtlerunt: ac poll Vrban peregrinis,& vti quilque ordine antecede- lglccfc'rff:
bagna Confulis munere fungebatur.@od ad Senat attinct,cuirillo dlcnwlum'

ctatic tribuunt potellx-ttrab ea tantum abfuit,vt necin vniuerfos nec in


lingulos ciues vll imperium , nec in magillratum quenquam haberet.
Atnefenatus quidem , iniullu Confulis , aut Prtoris, abfente Confule
haberipotuit. _Q;_efar popularis homo, cum nihil Senatu fe im.
petraturum ptofpiceret, populum quidem fpe ad concionem conuo-~

cauitlui Confulatus anno vertente, Senatum vix vnquam: nequ e id no


Duum videbatur. Senatus enim quibus temporibus maximam dicitur

habuille autoritatem, Confulibuspetiit vt extremis Reipubliea: peri


culisDitatotem dicere vellcnt: neque enim imperare poterat: at ne li

Ctoremquiclem aut viatorem vllum , qu Imperij argumenta iemper


fuerunt,habere. Itaque Senatus _eruilium Prifcum milit ad Tribuno
Plebis,ad quosille, Vos,3inquit, Tribuniplebis Senatus appellatvt in 3

Liuius Nr.4.

tanto diferimine Reipublica: Ditatorem dicere, Conliiles pro vellra

v potellate cogatis: Tribuni pro collegio pronunciant,placerc Confules

Senatui dito audites elle, aut in vincula fe duci iulluros. Idem Liuius 4 4 lib- .
author ell Senat decreuilfe, vt Conful rogationem ferret ad populum,
quiDitatorem dici iuberetzqud (i Conful recufaret,vt Prtor popu
lum conuocatetzli ne is quidem vellet, Tribuniplebisonful negauit fe

popnlum rogaturum, Prtormque rogare vetuit:Tr1`b uniplebis roga,

..`____.

180

LIBER

SECV'NDVS

tu nt. qu'o perfpicitur ne minoribus quidem meagiltratib'us , vetante


maiore magiitratuenatum imperare quicquam potuiiIe. (
5 lib. .

Polybius fetibit Senatum deitprouinciis ac ciuitatibus iudicafle,dque


coniufatis pnas fumpiiffe, alfum elle conuincit Liuiusi, vbi agit de
plertendis Campanis qui ad Annibalem de_fecerant, Princeps Senatus
ell: Per ienatum agi de Campanis inruilu populi non vldeo pof-
fe. Idem paulo poilz', Vt rogatio feratur ad populum , qua`Senatui pote-
Itas : {iatuendi de Campaniszrogante ver magiiiratu iicpopulus fci-

pogfa- uit, (mod Senatus maxima, pars cenfeat qui aflrdent id vo umusiube
1 i" mfque. Nec minus fallitut Polybius qui Senatum de prouinciis de-
'

creuiile putat , cm I_.iuius'Romanorum antiquitatumoptimus author B

_,17 Vif/f:

Lae ne tlf.'

6 lib. 28.

contra fentiat. Sic enim fcribit. @uluius pofiulauit a Confule vt pa~


lam in Senatu diceret permittertne Senatui vt de prouinciis decerne-
rer , {iaturfque elIet quod cenfuiiiet, an ad popu um laturus: Seipio

refpondit
quod -Republica
:iitis.
.
Fuluius, vobis
pe- l
to Tribunife plebis
vt mihi auxilio
hisTum
fan perpetuum
{it nihil
omnino imperij habuiile Senatum, nec eius decreta line Tribunorum

plebis aiIeniione rata elle potuille : ctera praecario populo habuiile.


@je vero Senatufconfulta rata fuiiient confenlione Tribunorumple
bis, quibus minunieati oportuit, ea ramen exequi non poterat Sena

tus nii vel Confulesicliuberent,vcl recufantibus Confulibus,ipfi Tri


buni ad populum ferrent. Fuit igitur in magiitratibus Imperium : in fe- Gl

- natu autori'tas 8e eoniilium, non autem Imperium: in populo fumma


' oteftasac Reipublic maiefizas. Excipio tempus illud quo deeernuiri
fegum fetendarum fu mmam poteliatem ad delatam, poli; ann con-

traleges,rctinuerunt,vnde paulo vi 8C armis depulii fucrunt. Tune


tligarchia fpecies tiiiocratia: dici potuit. Ac principio quidem,eie6iis
7 .

the Regibus , Senatores opuli fuiiragiis creabantur 7 :fed eo la- '

bore ac tafdio liberati cm vellet populus , cam curam detulit ad Cen

fores, quorum omnis poteflas populo pendebat : qui Senatus dee~reta


confirmare poterat aut arbitrio fuo infirmare. Contarenus idem iu
dicandum putat de Republica Venetorum , quam ipfe ex tribus confu
fam effe feribit. Eft,inquit,in duee,regiaquodammodo potellas,in Se- D
natu Ariiiocratiaan Ccilio maximo,Democratia.At Ianotus,qui Rei..

public
illius [tatudefcripfiat,
m, abi iisinprimordiis,
t quidemfuifle
ex actis
fecretiori
bus
accuratifiim
maximis erroribus
Qontarenum
facile conuincit. Demoniitat igitur ante Seballianum Cyanum Vene..
tiarum ducem , quo trecenteiimus circiter annus labitur, Rempubli '
cam plan monarchiam fuiiIe. Contarenusin eo iiatu,quo nunc eli,
oingentos annos ftetiiie { 1 Manutius mille ac ducentos:

qua: ex atis publicis ae certiiiimahiftoria falfa effe docetIanotus. Vt vt


(it, perfpieuum eft his temporibus puram rilioeratiam effemam ex vr.
bis ae ciuium deferiptione quae fata eli ante annos triginta, cenfa (unty
ciuium _uinquaginta nouem millia ce x. exceptis infantibus, qui
annum eptimum non attigerant, : patriciis, penes quos veritur Rei

pub,

or.

REPVBLIOA.

P.ub.poteilas, quorum numerus eil qli'attuor circiter millium , ex quo


numero eximeiidi fum facerdotes, ac iuniores xxv. annorum quibus
neque ad cOiicilium , neque ad Rem-publica'm gerendam patet aditus:
nifi maiores annos :r . rogatione ad concilium lata ,id Obtin'uerintmec

cette in maximi COiicilij comitiis 'quse noilraac maiorum tate coata

, plurcs quam mille 8: quingenti patricij , ac femper mult'o'paucio


resin eorum aiis 8: fcriptoribus leguntur. Hic igitur patricior'um cs
tus funimam Reipublic poreiiatem,id Omnium legum a-cma'gifira'
tuum, belli ac pacis, extrem prouocationis', vit ac necis ius haber, vt
Contarenus ipfe confitetu r. Qu cum ita fmt, quis dubitet Rempubli-

cam riiiocraticam appellate? rAt f1 Optimatcs nihil aliud quam legum

.~

ac magiiiratuum ius haberent , fatis effet argumenti ad iudicandum ita

tum plane Optimatum effe, vt antea docuimus: crn magiflratuumei


natus.collegioriini,quce ieptemuiri, decemuiri,quadragintauiri, priua

'torum ac totidem publicorum iudiciorum nulla-fitomnino ni'fi ab o-

e'

ptimatum concilio , 8: quidem precaria poteiias.' D_ux ver folus eft'ex


omnibus magifiratbu squi imperio vacat , quinec vocarc querriquam
ad fe, nec prehenderemeciur rogare, nec plus in viio quoque collegio,
feu maximo, feu minimo poteitquam collegarum vnus , ptterquam,

quod poilremus iuffragium ferte confueuit: at nev principis quidem vl-


lius,aut populi literas referate, aut legatos admittere, aut dimittere, nifi'
pro collegio feptemuirorum,aut decemuiro'rulm,.ac ne vrbe quidem iii

iuffus exire poteii. (Minetiam Ialerium ducem, quod vxorem peregri


nam fibi defponderat , decemuiri in crucem egerunt: prter hunc,duo-
decina duces enumerar Srabellicus, velpopulari tumultu cfos,vel (1311

cio affetos,cm poteilate abuterentur. At pileo pretiofiiiimo,c veile


aurO fplendendi prattexta Dux fubornatute Regis in' modum obiettia
tur: demushuncregia1 niaiei'iatis fplendorem,ied firi'e poteilate ramen:
quod fi non rei veritate, fed fimulatione fumman'i Reipu'b'. poteiiatem

deiiniamus_,nulla
finiplex ac pura,
nulla, 8:non
mifa 8:
coiifufa
videatur
.
__ l
; Germanoruni,ifia
ratione
quidem
mult
mag-is
quirr //
V~eiietorum , temperata dici poffit. Nam Imperator Regia: poteiiatis

"

figlia mult maiora pra: fe fett quam d'ux v_'en'etiarumzdeinde Lnipera-

toris feptem illi _reatores, ac tiecenti Principes tiiiocratia* formam,

,t/:Zaren

tu m ciuitatum imperialium legati Democratiam: cm ramen pura fit


Ariiiocratia, qu trecentis Principibus ac optimatibus Acoaleicit,

quibus Irincepsvnus praeeii vt concilij iuffa exequatur, aut niagiiiratu


abdicare cogatur,vt fuoloco planum faciernus. Itidem Infieluetioruiifo

_l
Wf

iiatum temperatum. effe dixerint,apud quoslurgimagifier Regem prat'


ferre:fenatus, optimatum fpeciem: collegia,quae ipfi Schaffas vocant,
YOpularem Espere videantur , um omnes Omnium ciuitates , aut popu
li'emyt montaniut A'riiio cratiam,vt fer cteri tu e`antur.Atquefhc

Opinio temperatifiatusita pei'uafithominum mentes, vt hanc'quo'que

l,

fiancorum monarchiam,qua nulla mans regia fingi poreft, triplici ge


nere confufam effe nonnulli 8: fentiant 8: 8 ieribant: feriatui quideml 8 d *liliana

ist
f

Lien sEcVNDVs

Parifiorum Arifiocratiam, comitiispopularem fiatuin tribuant: quae


opinio non tantum abfurda, fecl etiam capitalis videripofiit . enim
capitale,regi,fubditos dominatu, ac potentia quare,aut Imperij focios
'adiungere . @se vero populatis apparet potentia cm ordines cogun

tur? cum habentur conuentus? aut qua re inaiefias fummi Principis tam
illufiratur, quam cm vniuerfi ac finguli potentes :eque ac tenues hu

mili habitu,id genibus Hexis, c aperto capite Regem adoranad eum


rogationes ferunt? ab eo vel admittuntur, vel repulfam patin ntur ?. An
vero Brinceps vllus gloria maiore , f1 gloriam inanem affecat , cumula
ri poteft,qum cm fubditos omnium ordinum 8c tatum,ex alto ac fu
blimi folio fe ven erantes,ac humi procumbentes,intuetur?Nequeenim B
illa qua: dicitui' gloria in ipfius Principis folitudine ,fed in fubditorum
veneratione ac obedientia confifiit . n Sinullaigitur potenti populatis
imago fingi poteft cm habentur populi conuentus , mult mins crit
inburia m, qui fic appellantur , quod inter fe quid pares fii nt, non
autem Principi,vt nimis tufiic nnulliopinantur : at ne magiftratuum
quideni'omnium, totius regni coata multitudo, illam quam opinione
fibi finiteruntpptimatum fpeciem referre poteftm in vnius Principis

gw.
.. '

prfentis perfona vbi vbi fit, omnia Omnium Imperia acpoteftates con

quiefcant:l nequc enim magiftratus quifquam, prfente principe Impe-


rare poteftzvt fuo loco explicabitur. Itaque Rex in Principum ac magi
fh'atuum
ctuiubet,tu
cm iusmdicit,Cancellarium
quidem ac
fingulotum
fenteln
tias exquitere
ad ferr-eferrewt eas arbitrio
voltate fua
non

Q_iimerare, vti fit in iudicum decuriis,fed ponderare pofiit:ac tametfi ;


pins eam fententiam probat,qu fuffragiorum numero vincit,vt ramen
intelligatut n magifiratuum autiudicum,fed rincipis folius decretum

effe,nec cteros niagifiratus Imperium vllum Eaberegncellarius non


pronciat iudicibus aut curi hoc vel illud videti, fed clara voce his ver
bis vtitur , 5E v i s n i i . Curia ve'i cm ad Regem fcribit,anti
quis verbis ac formula veterum etiamnum vti folet : autem hc lite
9 Au Roy noitre

fuperfriptio: atei 9 Nosrao . princi-D


: vaME DoMiNE
_ _HvaiiLiTER Poss vas, vEsTxAM GRA TIA ov'rAMvs.fub

gritoporrg fcriptio in vltima chatta huiufmodizr 533111 v ir. 1 Mi on E Dr EN


grm aus , lrissiMi svniri, stavi@ cvaixi: mitta

"d""' N i. quze cette formula non oprimatum , aut eorum qui cum Rege
.

n ~

_ eadem Imperij potefiate confociantur, fed eorum qui fu mmavenera


_ tione fidelitate, 8c obfequio Regem coluntac profequuntut. igitut
puramonarchia, nulla populi aut optimatum otefiate confufa: quam

'
t -

qui opinione finguntme cogitatione quidem, i velint,confequi pofiin


cette Arifloteles cm banc fententiam de temperato fiatu fubtiliffimisY`

pderibus exigerernomdv qu idem appellari fcribit cam Rempublicam,


qu ex Ariocratia ac Qcmoctatia confiaturznon ramen quo id modo
fieri poflit explicar , at ne exemplum quidem vllum affert , vt de };
foletznec vllam fua astate aut fe vidiffe, aut qunam antea fuier cfitetur,
tam etfi

D'E.REPVBLICA.
i8
tametfi gntum Refpublicas vno libro , quem intercidiff'e ferunt , coin

,plexus diceretut: Platonis quidem Rempublicam , nec Arifiocratiam',


nec Democratiam,f`e_d exvtraque miftam,appellauit @me-iw. At veteres

`{Aarlfemici tradunt,id quod reipfa compertumhabemus,Arifiotelem,


.em Platonis fententias aliter atque fcripfiffet , prodidiffe , atque etiam
de inclufiria obfcuritatem rebus perfpieuis attuliffe , qu Ht vt ui ex A
rifotelis opinione,Platonis fententi metiunturfpiffime, t
105 fallar. Nos ver,qui neutri addiizi fumus,veram Platonis Rpu

blicaml,q_uam qui nunqu legerunt diuin appellant, cteri contu melia

verbot um lacerant, ex ipfis fontibus hauriamus.y Plato "dua's Refpu Repub/im'


TA/noma.
'B blicas opinione tantm fibi finxit : alteratn fibi tribuens `, alterain,
Socrati , qu tamenXenophon ea quaz Platone ex ipfius ore magna ex
parte prodita funt,dixiffe 3 negauit, 8: Platone obliuione notauit'. Et qui- gli

dem Socrates cum Platonis Phdrum legeret,admitatus, @am multa', aars.


inquit, deine mentitur adolefcens! autem maxime differt Socral
tis Refpublica ab eaquanr-Plato fuam ducit,qud vx rn ac bonorun

omnium communitatem,quam in Socratis ciuitatem in'uexerar, de fua'


fufiuletit :vt planum fit differendi potius caufa haie fcripfiffe Pltonem; '

quam quod ita feti_tiret: caetera in vtraq'ue Republica omnino~ eademl


11111: _fCiuium enim modum certum pra:f"cripfit, fcilicet quinque'nil-'

liurn 8: quadragintamec plures voluit, nec pauciores ceferi: nain hic nu


C metus diuifores haber vno minus fexa inta:qua"rnqu:_i nurnetus'c.l x xx;
quadruplo minor fexaginta' diuifotesabet: ciuium autem tres ordines'
facit, gufiodes, iii uam, militesc qpif-ices: quo's rurfus in tres clafies'di-1
firibuit,ex
inquziii multitudini
bonotu m cenfu.
Summum ver ius imperan'di
ci-7
uium vniuerforum
trib`uit:leges,inquam,iubendi,&
abro-ly
gandizquod fatis argumenti,fl:aturn popularem efiicete'voluiffehoc'

amplias,l quod-ciuiumvniuerfitati magifiratuum Omnium creadortirri,


atqueetiatn publicor iudiciorurn potefiatemfacit, quoniam vniuer

fitatis,inquit, t_o_tius intereflt: denique populo ius vit ac necis concedit:'


neque enim Principcm populi,autrnagifiratum vllum effe voluit, pe? k
nes'qu inaius im'periu m confifieret: nam fenatores cu ffo'des e c.

D". effeiubet,qui pop-uli fufiragio etearentur. quibus in'telligitur Plato


nis Rempublicam mag-is Omnium maxime popu'larem fuiffe, ac muito'
magisxpopularern , quam 111111111111 m,qu'am ramen >)Sexi/'opbod
ex omnibus maxime popularibus primam effe exifiimauitrornitro' e esz

yD Cx- v i.' quas Plato diiocl-ecim ibris complexus : mihi

propofitum fu it , de inoltrare Platonis 515152111 Rempublicam vex Arifio.


cratia acDernoctatia inon fiiiffe confiit'utam ,rvr- lArifioteles p_ofuit, cu-'
iuserrorem Cicero, _Contarenugacdeinceps alius alium feuti, 3
ip errorem,bon_a f_'i_de,compul_erunt. uHaze igitu' nofira conclufio eflt,lv
nullarn vnquan}Rempublieam ex duabus, multrnins ex tribus co'n-f

Haag ,nea opinione quidem fingi , fed tria tantum genera cox'ifiitu'i'pof'-`
fe,therodotus,inter Grecos veriflime fcripfithuem Tacitus4'inrer La- 4 1ib- "
111195:5:-11&:15;111(11111, nationes 8: vibes populusut primores',
f n t. In

\~

q 2.

'

srch'Dvs

aut finguli i'egunt. Demustam,fi fieri potefi,aut cette Engamuseiuf-

modi Rempublicarnan qua populus magiflratuum creandorumarrarij


publici , vi tanque ius 8: necis habeat: Nobilitat' legum ferendatum,
"`"

belli pacifqueacttihutorum impetandorum ius tr'buatur: Regi vei


l

tum vniuetfi, tum finguli ciues iureiurando obfitinganrur ad fideli

tateni obfequimve fine cuiufquarti exceptione prflandum,& quio


EE-4:
21H231

mnibus magifltatibus fuperior, de fumma extremque prouocatione

cognofcat. Nam ifla ratione trifariam iura maieflatis diuifa videbun


tur: partem oprimates ac nobiles,patt populares ac plebei,partem Rex
ipfe fibi vindicabir, ex quibus temperatio illa re i poreflatis , optima

tum,.ic populi exiflere videbitut. Id ramen aut vnquam,aut -


ri : Urgo : nam optiinates acnobilitas, qu legum fummam habcat,
id efi: omnibus impetandiprohibdique poteflatem, 8: plebem 8: Prin
Cipm imperio corcebit,ac Principi obfequium reddi prohibebit : qui
vero Princeps iureiurando fingulos obfrinxerit,alteti quam fibi parete
quenquam minim patietur: 8: vt maxim fiia quifque iura tueri volet,

nec detrahere quod fihi arroget, attamen illud cum impetij natura dif;

ctepat,vt qtiiimperdifiimmum ius habeat. idem ipfealteric quidem


[uhdito parere cogaturzea res efiicit,vt vbi iu ra miieflatis Prin cipem in

'Lf
Lx'

ter 8: (lib iitos diuifa fimt,perturbatis rebus de fu mma rerum femper vi


in
-'

8: armi; decetnatur , quoufqiie vnius, aut paucotum, aut vniuetforum

te
ciuium
fitexem
fumm
plum
i poteftas.
; null
Sed cm
efl,qu.m
multade
fint
Regibitngnoruin,
veterum,tum verquos
.

'

33

iam inde Cfirifliemo Federici, qui ni'ielmperium haber, ptoauo,


bilitas fuis legibuspen fubiecit: Chrifliern um de regno detutbauit, e.

itifque con fobtiiium regnare iufliru'is legibus ne de bello vel pace,dque

Il

l"

capite pitriciorum acnobilium iniuffu Senatus flatuere - ple

ra Iueid genus quibus Reges iurei'urando obflrinxitzqu vt fiabiliota


, Lubeca ciuitate ac Rege Polonia fdus aduerfus Regem

i
'

procommuni fihertate conrraxi't.1ta quidem diuifa fiintiura maieflatis

'df/1

Regem inter 8: patricios , 8: vtri'que in perpetuo metu ac diflidentia fi:


) Principum acpopulotum focietates ac fdera,qu mnsa
fe ipfi ofi'enfiones accipiatit, exquirunt. Iifdem fiuibus ac procellis D
imperium _uecorum , cuius Rexita cum nobilitateantea viuir,

vt HenrichusRex, magilrum equitum natione Qallum , pro Cancella

rio ver Getmanum homnem haberet, tandem palatio ac regia fede


in carcerem efl ai nobilitate cietfl'us, vbi iam annos fepterndecim exegit. Qiarum igiturciuitarum (. fimtiura maieflati's, minim om

im
,ff-im

nium Refpublicagfed Rerumpublicarum corruptiones appellate opof-

um

tet.th Herodotus,hreuiffim ille quid, fed reliffim fcripfit, 8: quem'


admocfum corpora te natura conflituta,fi mutari conringat, incre-

@im
im!

dibili ftore ac fui' ctagioneproxima quque infefiant,quoad nouam


formam adepta fueti'nt, vtjcum i'ncubantur, quae ramen priufqum

@d
Quim

in cu batentur , 8: poflea quam pulli extiterinr fuauiffimi funt odoris ac

_im

(; ita quoque Refpublicz quae mutantut, bine inde ma-

gw;

y.,

iefatts

i
l
i
l
l

___H __*

_DE

REPVBI.IC,.l.`

i8;

iefiatis
erturbationibus
legibus ac fumma
nullam abent,
otefiatequoad
diuifa formam
, requiemplane
bellis
confummatam
ciuilibus
adipifcantur. Nam exatis vrbe Regibus, ad populum maielias imperij
delata efi,vt antea docuimuszfed quoniam in populi comitiis,quae in {

clafles difiributa fu erant a Seruio Rege, fi 'prima claflis', qua: ex Opibus

86 cenfu maximo deferipta erat , fufragia maiore ex parte congrue.


rent,leges ferebantur, magifiratus crenbantur, de capite, fama, ac fortu
nis ciuium decernebatur : nec femper ad fecundarn claffem, raro ad ter>
tiam, rarifIim ad quartam , vix ad quintam,nunquam a'd fextam peme
niebatur:itaque Reipublic maiefias in Optimatum ac nobilium

verfabarur,cm in fexra claffe, qu erat tenuium c iniimor, pars mul


t maxima populi cenfererur : vix enim claers decimam pattern
ciuium capiebant : cum itaque plebs adeffet comitiis, nec fui ratio habe#

retur, tumultuari caepit : inde __res in Auentinum fecefiiones ,quo plebs


armata Pe recepit , vt [uam aduerfus optimates libertatem ac potentiarn

i
'i

tuerctur : nec prius placari potuit,'qu;im [ibi fu os magiiiratus faerofan


ios creare liceret,c quidem triburis comitiis, :i quibus patricij arcebz't

tur. Ita plebs aliquandiu conquieuir, cum fcilicet maiores magiftratus,

Confules, inquam, Prtores, Cenfores, centtlriatis comitiis,id : ab O-

ptimatibus, minores ver magifiratus tribu tis, id eli :i plebe 'creat-entur;


TtmeRefpublicaI temperata quodammodo fuier videbatur,ex optima

C tibus fcilicet ac plebe:at fi quis temporis breuiflimpc perturbationum,


que interea Rempublicam labefatarunt , ration'em habear, is profet

confitearur vix annos x x. aut x . in eo fiatu, quar'nquam miferrimo,Il

conliliere potuiffe: nec tamen,nili ab hofiibus vndique vrgerentumandin fietiffet: plebs enim paul pofl: iubend legis potefiatem,'qua Rei-

1
l

publica maiefias continetur , arripuit , ae paulatim cartera quoque iura

maiefiatis,optimatibus inuitis ac diu repugnantibus,extort.@quam


eoipfotempoe quo populus maiores magifiratus centuriatis comitiis

treabat, plebs ipfa aderat, 8c in fexta claer cenfebaturzac tamet'


'rariflim fuffragium ferebat',ferre ramen poterat,f1 pri'o'res claires inter'
fedifliderent :v quod fatis efr aigu menti etiain eo tempore fiatuin fuiffe'
D P0pularem. Adhuc ramen Obiici res omnes publicas tribus ge

ncribusnon contineri': quia fieri potefi; vt ex n'iillibus fexaginta ciuium,


quae in ciuitatc cenfa fuerint ,' qu'adraginta milii'a fummur'n Imperium
habeant, viginti millibus exclufis: 6c quoniam maior pars Omnium

mesatus erit po ulariszcontraver fi ciues centum ex illa multitudi


maiefiatis lliabeant, fiatus crit Arifiocraticus , quia minor pars
ciuium colletafummum imperdiius habeat: quid igitur fi ex eOdeml
ciuium numero viginti quinque millia fummam potefiatem teneant?

dubitari cert poreft , an eiufmodi flatus fit Arifiocraticus , tametfi mi~

nor pars ciuium, cteris reietis, Imperio potiaturzquoniam plurimm'


referteiues cen'ium , an ver v. millia rerum domini coniiitu'antur:

tPult magis li ex centum millibus ciuium , quadraginta quinque mil;`


Iman vet ex tanto numero triginta' folm, cter'is exclufis,vt
s'

'

186
LIBER SECVNDVS
Lacedmonios,iure maiefiatis fruantur. Ego ramen iiatum fem perAri-

Rocraticu m efe indico, ii minor pars ciuium cteris imperet: a ioq'i


muneri varietas Reipu blic varietatem , innum erabilia fmt gene~

ra Reruinpublicarum: debet autem ab omni difciplina innitas remo


ueti : [itis enim penes maiorem aut minorem ciuium partent Impe~

rium elfe-,ad Democratiam aut ad Ariocratiam confiituendam.Cte~

ta qua: du birationem afferre'poffunt,fuis quque locis aecuratis exfpli


cabuntur. Vn u m in propofita quliione difcutiendu rn. Re pu
blica`Romanoriim fub Auguflo,ac cteris deinceps Imperatoribus, vf
que ad.Flauium Velpafianum principatus dicebatur: cuius Reipublic,
nec Hetodotus,n ec Latinorum aut Qrcorum quifqluam,prter 'fran-
In Caligula.

quilliim , meminilfe videtur. Is f enim fcribit Caligu am, cm Reges ac


Principes, quos conuiuio exceperat , de dignitate ac generis fplendore
inter fe contenderent, Homeri carmen illud vfurpauife ava

; ; ; parm abfuit quin diadema fumeret ac


potcfas. vnus (it 1 principarus in regnum con uerteret:hc ille.

quibus intelli

""f gitut [ub Augullo bellum nec popularem ,

P '

Rex.

optimatum, atne regnum quidem fuiffe. At p_rincipatus aliud nihil


quam optimatum, aut populi Ratus, cui vnus aliquis ptefi, qui Lati

nis Prtor preundo , 8: Princeps ,id primus appellatur. ItaI~udi


querebantur AriiobulumAfmonasum principatum in duo regna com
mutafe,cm [ibi diadema fumpliffet,alterum fratridediffet. Ac veteres
quidem Hetrufcotum ciuitates Iarquinium Prifcum Regem Roma
norum ad [ocietatem, ealege admiferunt, ne ius vitae aut necis haberet,

aut tributa imperaret, aut prdia ciuitatibus imponeret, aut leges mu


taret, kd vt ciuitatum principatus penes Regem Romanum effet:f1c

enim florus fcribit. Etat autem popularis Omnium ciuitatum Ratus.


,Fuit igitur Tarquinius in ciuitatum comitiis primus,quimultitudinem

regeret, n aliterquzim in Imperio (iermanorumiut in Republica Ye


netorum, aut (ien uenum Imperatores ac duces, qui Principes .

m appellari , vt olim eodem [enfu apud Athenienies, fummus


magiiratus, uw dicebatur: etat ramen Refpu blica maxime om'

nium popularis. Si duo magifiratus, vt Romae, / vtin plerifque


Heluetiorum ciuitatibus,aut quattuor eadem potefiate, vtapud Gene'

uates,principatus dicinon potefi,quia nemo prim us .1 in Republi


_

_ I ca Romanotum., iugufius callido commento Imperatorem fe, id


iI.:
A j...A

110111131: " 1$ ducem maximum, ac Trib unumplebis ad tuda populi com


moda, cui tam libertatem eripuerat, 8: in annos decem Reipublic
rationem :i Senaru &$1/11` videbatur,principarum fpecie acu
mulationc confiituerat, cm legiones quadragin ta in prouinciis omni

bus collocauifletcad cotporis cufiodiam tres adhibuiilet, atces etiam,


acfortifima quque pro ugnacula prxlidiis-cfirmafet,regiam ramen

potelatem Ene fceptro, [fue diademate, [ine corona inuafetat:


ver crudelilfimam tyrannidem,alius alio plus,paucis exceptis
runt z nam gberius _initio Cfulibus aurgebatacdeccdebat via,inquif

Tran

.mf--Jn

DE RiiinBLioA.

,87

Tmnquilluspollrem fecdillirna leruitute Rempublicz'i opprellit. Hic

{ de reipla,n0r1 quid limulatione fiat,exquirendum nobis ellmam


qui Plus in Republica , fummum Imperium habere lla-1

tuunt: de iure l1 queritut,non quid`liat,led quid lieridebeat intudum,


Ell igitur principatus nihil aliud quam Arillopratia vel Democratia,eui
vnusde multisdignitate praeeltrmaiellas vero penes ell populuni vel
optimates.

nia/r dominati

C a v .

i i.

' NA Reipublic genus elle dixirruis, in qua Penes . l,

g'

acimus
1l-ritmi ,lumi-na
iplo monarchi
totius Reipublicze
verbo latis
potellas
lignificatum
elif Vnum cum di- $1123?
; _ Plurfve adiungamusniem-o eorum fummum Imperium ha
ber;quiafunimus dicitur qui nullius imperio tenetur, ccteros cines,l
tumvniuetlosa ngulos corcere potell.Atlmperium duot eiufm o-

u'
l
l

diell,vt neuter alterius imperio teneatur, eiuldem lmperij (; (:


quamobrem (i duobus Regibus ciuitatis eiufdem Imperium fummum

'

derunneuter Rex elbneuter fine alterius confenlione Imperate }:


(ed vtriulque { potellas ell, qua: Quumuiratus , feu Duarchia
Atiliocratite forma dici pollit, tan iu duratura, quoad vterq e com,limidc eonfenfu ad ciuium tutelam confpirabit : vt Romulus ae

Tinus , alter Romanorum , alter Sabinorum Rex , poll alim


55m-[lis fderibus locietatem coierunt, ea lege, vt populus vtetqu@ in
eadem mnia coalelceret , 8: (Luitum appellatione ab vtrque Roo@
Imperio communigubernarentur. At Romulus quiantea fratris Pfr

midi@ {} focietatem a le depulerat,per\egrinum hominenh diu fer~


renon potuit, led occidi mandauit , aut cette liccatium deprehlm ex .
cufaujt, Longo poll: temp-ore Roinanum Imperium ab vnius ad duo
rum dominatum conuerti coepit, cum A_ntqnignu-s Pius M.Aureliu m
hum Vnum, Imperatores eiuldem Imperij focios reliquit:led Elms

breui,nec line veneni fufpicione interiit. lleliimlac lemper fuit diflici


limum lumma Imperia duOfUm : 5C quogLUqlnuslcribit,Nulla

D lidesregirifociis,omnlfque pofeasilmPatmS COlertis erinde Dm

uitatu potillimum interpretandum eli: quia trium plurii'imve


llabilis elle potell ac firma: duorum non item: cum per naturam vnum

vnitantm contrarium lit : plura elle non pollunt : tertium enim


medium quid extrema copulat. Itaque Imperatores Romanor

iildem tempotibus ad eadem lceptra capellenda venirt, ne mutuo im

petij concurlii amicitiam ac fidem violatent,diuifum Imperium habue


runt : alter quidem (, alter Qccidentis regiones :ac tametli l@ es
eadem communi vtriul'que voluntate in vtrque Imperio interdum

peruulgartur,re tamen,diuifaimperiafure. Lacedmoniorum Re; 4

publicam Rex vnus facile moderabaturzat ctri'Il_ifillci'demiisiriiclun;Q


8c Euryllhenem liberos lim ul regnare vellet,tuncoborta contentio ell,
1,1;8$ facilim porellatem eripuire gon,

:88

LIBER

SECVNDVS

uerfo populu m fummam rerum detiilit.1dem aurea _tnphareo


l'

31mm - 8: Leucippo Meifeniorum8 Regibus contigerat. Sed Arginine eadem

C .

iatarentur , cum Atreus 8: Thyeites partis imperium fimul


ycreniient,populus(prudentioretii vniuerfo imperio prfecit,vel,vtl;u
Ubi cianus 9 prodidit , \otiorem .I (lui vero aMcroweo 8: Crolo Magno

ilirpem duxerunt,cum plures liberi candem hrediratem ccrnert,pro

uincias 8: Imperia inter [e diuiferunt. Nam Clodonei liberi ex vnius pa


tris regno quattuor, arquata potellate, fe cerunt :ac Ludouici Pij tres li-.
ben' totidem regna inter [e partiti {unnnec plures fimul imperium indi

iiiliim diu tenuiiie legimus, propter indiuidua'm maieatis naturam,&


plenam periculorum Imperij {ocietatenizin qua nullus fummum Impe- B
rium haber : nii Princeps aliquis peregrinus defpdeat Reginam a
pud eos populos qui geminarum Imperia ferte didicerunt : tunc viti V8:
vxoris imagines,nomina,ftemmata limul copulantur,quafi ad vttfque

Imperii maieltaspertineret, vti^ con tigit,cm Iierdindus Ifabellam a


Iiiliam,_iitonius Burbonius Ioannam Nauarra: reginam: Ihilippus Hi
usMariam Henrici Regis Anglorum filiam,penes quam'ngli ma
ieliarem in [olidum elle voluerunt,ac per [e ipfam fine mariti confcnfu

imperare: cetera in ipeciem marito tributa,vt de Ifrdinando Rege Ara


onum dabella exceptuin etat, rametii edita vtriufque nomen ac

YQ l MY chirographum 9 prat le (. ( argumento nullum eflicacius erat


'

aduerliishnicliazosquiquidem
duplicesbonorum
qua poteiiate
Deos,erroris
nebifinxeranr,alterum
,alterum
malorum opinioprinci C

pem:quod quidem [i verum diet perpetuis bellis ac diiiidiis pulcherri


mum vniueritatis concentum, 8: concordiam perturbarcnt, quoad al
tcri vitoria cederet, propter difcrepantem ac plane contrariam bono

rum ac malorum vim 8: naturam. @od li vna ciuitas , ne frarres qui

dem [unimi Imperij collegas,vt minim um diiiideant, ferteporeft, qu


nam modo mundus hic duos Imperatotes voluntate ac tota fui natura

diiiden tes ferat? tres aliquant facilis imperarent, propter eam,quarn

. prius diximus, i'ationem . Crim enim C_rv Pompeius 8: (_LCfar Mg


cum Craum ad amici'tiarn focietatmque Imperij adiunxiffenr,
.

3542444?
'

tanta concordia [eifos ac Romanotum im erium tuebtur 2 vt vul us D

' ~ . illos 'I_lritlipitium appellaret. ver quam @agus cfus eli in Cal
da,eodem men to a Caefare diiiidere ,ac Refpulica fx
uiiimis bellorum ciuiiium tempeiatibus ac procellis tandiu iatati vifa

eligquoad vnus omnia moderaretur. Eadem pen,inrei'e`to C_'faigll


` trium uiratu conrigerunr, tiguus,n ronius , ac Lepidus Imperij

Romani corpus vnum in tria membra diuiiiffent, ciimA I_.epidus ad Im

erium omnino ineptus Augui'o Eafces fummififiet, rametii Antonius


Auguti fororem [ibi delpondiet, ac Imperium ex aequo intere diui

Hlent, regionibi'ifque a [efe diliunilimi viueren t,non ramen diu con


quieuerunt, quin alter alterius dominatu acpotenria quateretur. Inde
confecura { Imperij [alus vnius Imperio conHrmata. Illud i itur qum teneam us nec monarchiam dici, vbipenes duos Imperij ma
:

ijf-fl
ji'
:

DE REPVBLICA.

89

iellas ell,nec eo flatufi dillidentlmperium confiltere polie. Porr 219


narchia omnis in tres quodammodo formas tributa efr :aut enim is qui
Imperium haber, rerum Omnium dominus elhaut Rex,aut rvranus;
Propterea monarfhia: {latus alius atque al ius dicitur: fed id ab

di varietate mana'. Illud enim admonendi fumus , Reipublic {


abimperandi ratione diltare plurimum : quod antea , nemo , quantm

intelligere potuimus,animaduertit. Nam Reipublic llatus Regalig ef.


{ potell, gubernatio ramen popularis futura eli, fi Rex omnia Imperia,
(acerdotia, curationes, pnas itemac praemia omnibus @quo (

buat: li ver Princeps Imperia,honpres,magiltratus patriciis,vel diuiti-

B bus, vel fortibus , vel fludiolis tantum impertiat, regia potellas erit , ;

quidem limpiex ac pura, (ed Arillocratica ratione temperata. Ita quo


que @primates pauci Rempublicam populari modo regere poffunt, (i
ciues omnes, Omnium magiilratuum participes feceririt: aut Arillocra

paucis quibufdam,qui aut virtu re,aut cenfu aut nobilitate


prallent: quae dluerlitaseos in errorem impulir qui Refpublieas plums

rribus,crroris opinione iibi linxerunt. Ell igitur monarchia regalis,iri


quafubditilibertate ac dominio, rerum ffii-tes fui principis legbdg
lequunturzperinde vt Princeps ipfe diuinis ac natur lmperiis obtcm
perandum indicar. Qoniinatusvero dicitur , cum Princeps vnus,liber

ratisac fortunai'um Omnium do minus, iur belli fatus,aut fdere,ftib


3

Pater familiasferuos moderatur. _gvrannis _denique ii Prina

cepsirnpcriose fpretis ginium ac natur leg, vusfliilriitoriim bonis


libcrtate adlibidinem abutatur .L Eadem dillinrio ad Ariltocratiam ;
Democratiam adhiberi potellznam tyrannis quoque Omnium maxima

`alvlarc'o Tullio appellatur, fu rentis ac turbulenta: plebis impotential,.


iriusigitur ell de vnius dominatu ,i tum de Caeteris dillerendum : nam Prim ,
principio rerum Omnium , quo focietas hominum coalefcere , 1: 141421
Reipub. forma qudampconflitui , vnius imperio ac dominatu omnia umm.
renebantur. Fallit enim idftoteles, qui auteum illud genus hominum
fabulispotatum quam re ipfaillultrius, Reges Heroas fulltagio cream,
prodidir: c'm omnibus perfuafum (it ac perfpicu u m monarchiam om
D nium primam in All ,il-lille C0QQWLQEDWf919Prinipe,quem
fam, liter@ potenti imum venatorem appellant ,loquendi genus

braeis familiare, quo verbo latronemfignifcari volunt. Veteres enim,


1

Blafognquam, A/fiuriiloteles , )Senophpn latrocinium inter genera vena_


tionum pofuerunt, 1 vt alibi notauimus. Nam ante Iimeroditatem, op ,nimm
aqua etat Omnium libertas : primus hic dominatum arripuit, 8c liberos iidifis

homines fetuire coe'git: qui propterea ditus ell Nimerodus ,id ell do~
minus metuendus. Bodem momento foUita Vbiqe Clliitavi

demus,adhucviuo ac fpiranre S_emo Nomi lilio. Et quidem facr


r ,quories Affyriorumac Perfarum Reges meminerunt, dominos pellantzfubdirosver Principis fetuos. Nee Hebrorum tantm , fed
etiam Grcorum fcriptores, in ea fententia fueruntzc quidem hi {

lMC1?,Aliaticos ver ac /Egyptios fcruili contumelia notant. Itaque

u@
Lira srchDvs
Reges Periarum cni bellum indicerent, terram t aquam iibi dati poi
cebant, quo argumento, fe rerum Omnium qu terra matique tenean
Angri iw- tut dominos efienvnificarent ,vt Plutarchus fcribit. At etiamz

phon laudabile putatMedorum inititutum, apud quos Princqps vnus


rerum Omnium dominus effet. Inde adoratio , qua non mod ubditi,

fed etiam peregrini t exterarum gentium legati aduerfus Reges Perfa


rum vtebaiitur,vt eius dominatu omnia teneri figniiicarentm enim

rI_`llemiftocles cuius fama illuitris , 8: clara antea fuerat, Regem


3 91"'57'& conuenire3 vellet, Artabanus prfetusqirto

l rioilium ab aditu depu'lit 4 nec rogationem vllam ferite pafius eit , niii
, prius adorato Regezdeinde prretorio egrefium,humaniter allocutusfa- B
tum his verbis excufauit, laudabile cit Tliemiftocle , fuum cuiui ue

gemis inftirutumzvos ercilibertatem,& Imperij .aequatioiieriiamp e


xari confueuiitis : nos ver nihil tam natura: conientaneum effe duci
mus, nihil tam decorum quam Regis noftri maieitatem , vt Dei optimi
maxmi veramin terrisimaginem adorare , ac reuereri : quibus conien

raneafimt qu I_iuius ieribit,Barbaris,inquit,pro legibus, fem per domi


norum imperia fuerunt. At cette non debet vnius dominatus tyranni
dis appellatione foedari: Neque enim iniquum eit,vt qui hoites iufto
legitimo bello ii'egerit ac domuerit perfonarum rerum dominus ht:
dum fubditis,non aliter quam bonus paterfamiliasferuis vtatur,vtqui~
dem gentium fer Omnium moribus ac inftitutis receptum videmus: C

ui ver iniufto bello fratftos imperio fubiecerit,i{que bOnis ac perf`onis


fg'tuilem in moduni t'adlibidinem abutitur,tyrannus eit. Arne Adria

nus quidem Auguitus, {eruum liiitrionem vel aurigam peteiite popu

rtf Mmm Romano f,libertatem quam in theatro dominus ded{ adipifci,ied ar


.

_ bitrio domini priuatim ftatudumreliquit :Idem etiam antea Tiberius

ac deincepsiirelius Adriani iilius vetuiife dicuntur: clim libertas iulia


non videretur quam populi vis ac p'laufus extorfifier. Ac tamctfi pauC

admodum Principes fint, quorum dominatu ciues ac ciuium bona te

neantur, etiam fi tyrannos permultos videam us, [unt ramen 8c iii'Aiia


Se in Aiiicanonnulli : in Europa ver qui tantm tribuanr, prter
Turcarum acMofchOuitarum
neminem :cert
quidem
@houir
festegis Chlopas,idPrincipes
eft {eru Os, [cio
appellaninos
corrupt
[cla D
6 Si
libefg

56m/_i

tios dicim us."i_`_urcarum vei' Princeps Sultan um fe,id cit dominum ap


pellatznon ram propter latifundia cum .Rex Hifpanorum entesimma
nitate barbaras , multitudine innuiiierabilesrocis inliiifuo imperio

_ regar: quod quidem imperium iiidem regionibus, quibus Solis curius


definitum : quidemlmperio Turcarum decuplo iii-.rigged domi-HL

nus Turcarum appellarur, qud perfonarum ac forrunaruni Omnium


[efe domin um ferat,qu_o,s ramen mult-liumanis ac liberius,quam bo
n us paterainilias [eruos modcraturmam eos quos noftri'fclauos ieu fer
nos Principis appellam us, Turc Zainoglom os id eil triburifli'os, ipfi:
Pfinccpsnon a, iter quam Hlios efducariracerudiri, eifq'ueiura-noblit

tis,qu ab.'aliis.ftudioii`; ambiun_rur,inipartiri folet. Timariorar autem

l .

lq

Ordo

,l
l

i
..1

DE

REPVBLICA.

191

ordo equelltispmnia ptdia Hduci nomine Principi accepta : ac de


timo quoque anno locationes pracdior renouare clueuit : nec liberos

s.

prrediorii, led pecuniaru tantum ac lamili lizrredes habent, nili Princi

?
l?
ilE
._ 4

pis beneficio paternorum praediorum ac veluti bonoruiri,pollellionein


accipiant.Reliqui Principes-Europa: qui le reru m ac perlonarum domi

nos 'appellannnulli lunt. At Augu ilus Imperator, cuius imperium lon


g latquepatebat , 8: cui Reges lponte minillrabat,domini appellatio
nem leinper tepudiauit. Neque enim ea,qua: dicimus, iura leudorum,

_7 .
"u o.

in.

autvlla Oiniiino prdiaduci nomine tenebantur: nec vtilis aut dite

! domini Verba exaudita luerant, at ne in codicis quidem, vel authen


B ticis legibus , velpandetarum libris vlquam leguntut. tametli nulli

luntinEurOpa Principes, qui diteti domini] iure Omnia prazdia ad le


pertinete non purent, non proptetea tam en dominus quilqu am iure di

ci potelt,cm vniulcuiulque rei' proptictas ad lingulos pertinear, ramet


GPrincepsad lpeciem 8: pompani diretum dominium vindicet:
quamquam pleraque predia,quallodia dicuntur,ne Principis quidem
beneficio 4 pollidentur. I-Iunniprimm ab extremis Scythi Otis,cm
Europain totam lerrO ac fiamma vallatent , Langobardos 8: Ale
nianos Germanorum gentes, ac Francos Gallorum veteres colonos,ad

4 qlqluetiilo

Campari.

dominatum rerum Omnium oceupandum lie ailuefeeerunt, vt nemo


terrglebam , nili eorum beneficio pollideret. Romani quidembello
captiuos autvendere , aut leruire cogcbant , nili libertatem pretio reeli
mcrent,vt cteri ler populi: expugnatas autem vrbes,ac populos deui
losigri parte [ 8 1&: : quam coloniis ciuium Romano
ra ignabant. At Principes 8: populi,humanitatis artibusac dilciplinis
excultic eruditi, dominatum, qualem in luos Reges Perlarum 8: Alia2
exercuerunt,vel metu delelionisyel potenria dillili, lua delerucrt. Et

\\

8 Pintar. iti Ro

mult?.

Cilmantea Reges Allytiorum verberibus lum mos magilttatus ac Prin

Clptsvellibus nudatos leruilem in modum cdere clucuillent: primus


Artaxerxes nudari quidem , led eorum veltimcnta,9 non corpora credi: 9 Plutarch.
-;
8 quorum capilli contumeliol diuelli conlucuert,eotum pil cos con

in

Ff

uelli iullit. Aluarelius tamenLqui /Ethiopica delcriplit,cancellarios ac Negrar@ JAM/'e

prouinciarumprdes nudatos ac prollratos humi, verberibus laccrari

{ domi.
flfpflf.

Coram Principe le vidille prodidir , elque maximo in pretio 8: honore

luberi , quos princeps ita c_oncidi iubetet. his autem qure Aluarelius

leribitfacil colligitur qui dominatum habeat,in Allrica aut Ptincipem


thiopumut elle neminemlurop ver populi,I quotum bellica vis
maior quam Aliaticor., 8: Aullralium, vix ac ne vix quide': domina

tum Principuin lette potueruntznec ante Hnotum incutliones in Eu


1I0'P21111,Principum doniinatum pettulerunt. Primustucer Rex Ille;
rulorum, ui iildem' lere tporibus Italiani, qms Attila,_Gerrnwaniawir

lnualit, lubata Italia, pollellores agri tertiaparte multauitzliberos hoe


mines illelo libertatis liatu, ac reliqua parte bonorum, line vllis fiducia:
Plimut direti do minij lpecie,lecuros elle permilit.Ca:ter__i ver ab A

quilone populi,ciiin Hunnot mores ac domindi illecebras didicillent,

14142

f.

1'92.

LIBER

SCVNDVS

Allemani, inquam, Langobatdi,Saxones,Burgundi,Gothi,Ofitogothi,


Angli
reliqua Scytharum
colluuies referuarunt
, rerum Omnium
fe
rentes ,, 8:
fettiliffima
quazque >ptazdiavfibi
, cteradominos
fiducia: no
mine veteribus colonis lr`ue`nda reliqueruntzexigui veiigalis lege diia

1 capi. lib.r.
fcudor.

fi poffefforem mutarenr. Illa imago, illud argumentu m antiqui do


minatusl. Nam militia: ex cafu, (qu'veriffima fiint feuda) militibus,

quandiu viuerenr ,fuetepermiffa '. deinde 21 parent'ibus in liberos conti-l


nuata , prrer eos honores qui Ducibus, Comitibus, Marcliionibuslha

beri folebant',nec prdia afiiciebant: qu-o more,etiamnurn vtuntut fin


gli 8: cori, apud quos, ducum liberis,agros 8: prdia pofiidere licet, fi
ne vlla ducis prtogatiua . Cm enim feuda beneficia prdiatotia,

militibus quandiu viuetent, tribuerentur,obtinuerunt:vr eorum liberis


tef'tameritol 8: ab intefiato relinquerenturzfi mates nulli fmi
nas iure tranfmirti placuir,pr:eter ft'ninaza of-1
fefiione feudalium prdiotum arcentur: quo arguinenro-pminim

fri/*nd

vfus eff: Federichus Comes Vallimontis,aduerfus Renatum Sicilia: Re


t gem in concilio Confiantienfi , cm Lorhatingorum Duce confobrino
mortuo, poffef'fionem ab Imperatore igifmdo fibi dati pofceret,quia
Imperiale feudurn effet,cuius Ifabella Regis Sicilia: vxor, tametfi Ducis

Lotharingorum filia,1ninime capax effedicebatur. @amquam 'Rex Si


cili aliis fefe rationibus tu eri poterar: cum enim de legibus feudotum
urdgfimf quazriturferuientis non dominantis prdij mores ac leges intueti opor
linens
in
tet :confiar .autem in _vniuerfa
Lothoringia
fminas
feudoruincapaces
f J
. z..
.
-.~~
. .
.
.
.

. 5c-,ira effe. Ex quibus perfpicitur dominatus ve igia in Afia 8: 111 Afirica con
f;_f_ffic fiitiffe, , ratiffima in Europa refiare. Tametfi enim (3111111
-

Fui pofiea Augufius appellatus , vniuerfam Angiia armis domuiflet,


q; edito publico vniuetf pecuni,ac prazdior,qu quifque pofiide

bat, dominum appellari iuberet, nihilominus ramen, ptzeter hofiium a~


gtos,quos addixerat,proprietarem bonorum omnibus fiduci no
mine fruendam permifit. it Carolus v._I_m_p'erator, cum Perufinotum
regiones latiflime patentes fuBegffeilii) vnius dominatu omnia teneri
voluit, exceptis feruis, qui cm innumerabiles effenr, manumirti iuffit:
ptdia vero pofiefioribus precario fruenda reliquit, nec ad liberos ha:

reditario iure tranfrnitti. Callidum ac v'eteratorium commenrum,quo


agafca Iurifcfultus Imperatoris legatus, G_fulo Pizarra cterifq; de- .
&115 authoribus fraiis ac profi:ratis,vr incolas perpetua obligationis

{idein oflicio continerer, eos ab Rege Hifpaniarum poflefiionem bo


norum,mortuis propinquis, petere cogir,nifi prius patentes ipfi adhuc

fpitantes pro liberis id in futurum Hbiconcedi curarent :quod non fine


magna vilpecuniaru1n,qu;e in aerarium publicuin infetuntut, impetrari
_ poteratzdum interim pofentiores rebus nouandis prohibertur. Con
fimfili de caufa vno capite lgis Muhainedica: cautum etat, ne quis om

3-

nino domin aturn afietarer, mvlli-S ,Prdij dominum diceret,

Prtet Calipham Muhamedi- levatumPontificem


maximum, quem
C
principio return Omnium dominum fuiffe comemorant, a quo Reges
Impe
l

DE.REPVBL1OA

Imperium baberent , cui Principes lceptra accepta ferrent , 8: quidem

precario rantm, quoad Turcarum ac luperioris Ali, itmque Allric


Reges lua imperia libi alleru erunr.- Hic ramen dubitet aliqu'is, num ty

ran nidis appellatione veniar etiam rerum ac perlonarum dominatus,


qud naruram ip_lam 8: hominum locieratem qua: vniulcuilque liber

tatem ac rerum dominia tucrur Oppugner. Id quidem quodamtnodo


cum natura,ci'imque iplaphominum conlociarione pugnare viderur.Sed

crn ea lit hominnm leu vis,leu innata cupiditas , vt in Orio ac tranquil-l


litate diu vini non pollit , 8: bella gerantur, magnam partent

iniuli illara , nonne : num eos qui a'l'iis 'iniqn bellum inlerant,v
B tos vel rerum luarum amno , vel morte, vel leruiture, cOrceri? _ _,
_
iulla dominandi lex ellafdum ramen crudelirare abliineatnr,c quidem clggffffjim
lacris 4'legibus comprobata. Iraque pater iple Ilralirarum,cm pollel. 1_ -134

liones ac prdia neporibus legaret cadem luis 5 armis ac potenria qu ae- i CSJ-Pm

lita lnille teliatum reliquiri Id autemiure gentinm certnm ell,vbi luigi;


agi potell, ab armis abllinenclumi quo iure etiam ciuitares ac Prinipes
iniull rapientes iudiciorum ac pnarum leueritate ab Im periali

curia co'e'tcenturzex quo ellicitur,vr cm nullus quitari,aut legibus lo


cus relitus lit , atmorumvim ad lua tuenda, vel repetenda iultillimam

elle :alioqui li iure belli ac gentium _Omnium uarlita dominia iniulla

elle demus, ac dominatum cum tyrannide, con ula rerum acverborum'


C appellatione , milceamus, illud etiam QOnlitendum erir, nihil hollem a

rdone nihil verum dominum a tyranno i nihil denique iullurn bel-

lum alatrocinio dilletrezqu clim 7ablurcla linr,& illa,ex quibus haze le- gd'lgjfllflgfjg

quuntur , ablu tda videri necelle . Iraque videmus rytannides mo- _vfbffsm*"
mento collaplas ,ac plerlque tyrannos breui clos 8: extintos, domi
natusver Allyriorum,Medorum, Perlarum, Itiftborum luille diurni-I

nos. Itinque Ethiopum dominum, quiReges quinquaginra,vt 125 +0. 3i/5.54.72.

r-i'ius,lc'ribit,vel cerr ror'ide'm prouincias incredibili maiellate imperan


di cOrcere , ac cteros Allric Reges,l ~exceptis FI_`_l1unetanis, anriquirate'
lu. Ar illius principis lubditi leruos le 8: elle 8: haberi gloriantur:l
cur autem imperia dominorum quam regum certiora magilque diu
D turna lint ratio in promptu ell,qud 8: dominatus augulliot eli,8c lub
diti Omnia Principi accepta , lque Ob eam rem Principi obligan

ros putani,tum etiam quod lerui conditionis lua: memores m'eru .lerui
li all-iciunrur ac deii'ciuntnr. At liberi homines,lnb regia poteliaie,qu'o

ties libertarem oplque luas memjnernnr, animos4 cxcellos gerunt, nec


lua libi eripi patienterferuiiteillatas a Principe iniurias quacunque ra..
rione pollunr , vlcilcuntur. 'Atque hz; de vnius dominatuideinceps de

egiapotellare dicamns..
:

--

.~

__ _

Cxiivf.~ iii.

: qui in lu mma _potellate conliitutus, naturlegibus

non minus Oblequentem le prber, quam libi lubdiros quo


_ rum libertarem ac rerumdorninia qu ac lua ruetur,lorel
" conlidit. Subditorum libertarem ac rerum dominationeni
i'

194

LIBERSECVNDVfS

adiecimus, vt Regis ac domini diflintionem .adhiberemus. Su-4


, Perius diximus dominatumiullv quri ,ac dominum eadem zequitate
1uos,c1ua pater familias feruos moderati poile: qui tamen feru 0511121

numittat, ac 111111111110111 101111 elle Pariatur,ex domino :


atronus : 1:1 rer Omnium perfonarumfdominusin regem euadir,

1110511111111 ac rerum fuarum dominio 111111111_2111,11111.11.


oiapwgyfi- que Illinius 8 iunior ad Traianum,PrinciPisint1uit federn obtin'es,ne :
f `

1 locus. Perfas vero difcrimen' illud fans inrellexiffe Perfpicuum `

7 . , cm Q_yru , qui Medorum Potentiam fregir, Regem appellarentf',

Qambyfem dominum, I_)arium veromercato'rem'. quia Cyrus maior,


dabilis effet : :111115 tributa vetiga-lia Priu inaudi'ta.fubditisI extor

[umma eharitate fuos amplexaretur nlius I'mperandifeueritate'formi B

:(Ef-i A1@ querer.Ob magnus ab Atiotele admonitus elle dici-`


tur,vt Grcos quidem Paterna pietate , barbares vero dominandi maie

1111 011 contineretzquod prceptum repudiauit AlexanderzGr.

cfqtle fola i/irtute non originezbarbaros vitiis 8: ignauia cferi :orbem


ver terrarurn 1 elle voluit vnius ciuitatis, cuius'arcem ipfe in fuis ca

15 Politam teneret. Subditos Regiv obfequentes elle oportere diximus,'


vt in eo folida iura maieilatis inelle iudicaretur : eundem ramen natura:

legibus obligarid 11105 naturali quitate regere, cuius fplendor


Solis 1115 luce clarior .

igitu'r regia: m'aieatis razcipuum argu

mentum qum fubdi'tos fuisimp'eriis 1111115 ob ientes elle , C


tamipfe natur legibus fe p'rbeat obfequentem. Id autem confequi

n on admodumdiH'iCile _1'1111115 offici'a intuentem: Pura reli

gione Deum, pietatepatri-am , c aritate propin'qu o's,^benignitate egen-


tes, quitate lingulos, iufitiavniuerfos corripletatur.` Itemque pm.;
dentia 8: altitudine animi in c'onflliis -:' fortitudine' c' alaeriate in'rebus

gerendiszmode-ia in Profperis 111 aduerlis v'ratur: {idd-nique


erga fderatos amicum fe, aduerfus - formidolofum , ergabonos

amabilem ', in fceleratos terribilem , in vtrfque admitabilemn focio's


Aliu miles facilem, in arrogantes excelfum prbeat.

Regia potellate licebnflituta,vt fubditi quidem 11115 legibus,ptin


ceps autem legi natura: pareat,lex virnque domina,ve ,vt ljindarus ait, D
regina vtrfque imperans, fubditointer fe, c'cum principe,iifdem vin-~

culis copulabit: eque fua'uillimus c_oncentusjexiftet, qui..voluptate


,ac flicitate incredibili vtrfq ue 1101111; - regalis vnius,

legitimque monarchia, quanqurimfus, regnum {uccellione , vt


fer fernper, deferatur 1 liuc lege,vtlnolerum,liue populifuifragiisyt ea
quae-ad Aquilonem (11111, 'u'largitione , vt illud Numidiagvbi
@u guffus Iubam regnare 111111: : liuc ceflione, vt regnum eapolis ac Si_
cili femel atqueiter-um ad Carolum 8: Ludouicum Fran corum Prin~

c-iPes :y flue : vt antea , ne'c ita' PridemA ngli,r..

gnum _Hendel vm. voluntate ad lfjdua'rdum vr; cui Maria forotrlhuic


Elizabetha (ubllitutazuefraude-partumgqualia fueruntHieroniky Pi
mirati-regna,fiueforte,vt 31111111111116111111-11: liuc equi
-

hinni..

Dif.'Riera/intron.V~

95.

hinntu',vt Perlar adz Darium Hillalpin: line armis ac vi quelitumw d:a Plurarcin lib.
l`cra numinis
regnum Seruij: Neque enim, inquit Liuius, praeter vim quicq'uam ad vindifalf.

(e.

3 lib. i.

ius regnihabebatzliue ob nobilitiitem, ac generis lplendorem, vt ./Eg'y

:rsr...
Agr-,v
.e..

pti zi prtorianis militibus , ad Camplonem Cilicize Regem delatam a'c

cepimus : liue ob iullitiam ac pietatatem , vt Rom anorum ad Numam:


4 Di odotus Si
cuius 8i Plinius:

Hue ob lenium,vt Arabia: acTaprobanes regna ad* vetullillimurnqu


-. ._._- ._-

quc,liue ob corpotis r0bur,vt imperium Roman orum ad Maximin um

ducemgygantum
militum tanta
firmitate
ac i'obote
plitudi
ne,vt
leminecorporis
procreatus
videretur:
liue tantque
lob forma?ampratllan

tiam,vtidem imperium ad Ijeliogabalum peruenit: liue 0b longitud i-F


nem ac ptoceritatem fithiopum regna ad I_Qilgiimuni quenque dele
rebantur:liue ad bibacillimum, vtqudam Scytharum imperia, quem
Polif.
admodum f Arilloteles lcribit qui Regem deliniit 5 eun'i , qui lnfli'ag'io' g6 inIdem
lilly'.v
creatus ex iplius populi ,voluntate imperat i e`undem ramen lieti tyran-v

1num,li vel minimu m pop-ulivoluntate dilcellerit delcriptio non


lolmratione deleritur, verm etiam pernitiola ellznam ius illud ma 3
ieliatis quod regis maxime proprium elle dem onllrauim us,concid'atf 0~`
portet, iquidem inuitis ac noltibuslubditi's im pei'ari nihil ab iplo Re

ge pollit, qui et'i leges :ipopulo accipere cogeretur :'deniq; omnia p0


pu licerent: iultillimi autem ac optimi quique Reges,pt0 tyrannis ha

berenturuiec ver Rex alius ellet, quam magillratus,c`ui arbitrio popu


li precario potellas, c daretur',&'. eripetetur ." (: tam ablutda, videri
necelle elhquzim quod ab eodem Apltiilolopho proditutr ell,batbara`s_ el-l

legentes,qu Reges 'irpe qurant, cm tam en luiiplius Reit ac dilci


ulusAlexandermagnus ctim-'maioribus ac proauis Macedoni regi

husab iplo" Hercule , genus duxillet g barbari Lacedmonij, qui ab ea*

'..

7 P_lufamn Alc~l
xandro.

demHeraclidarum-llirpe; Reges mille circitet 4annos pertuleru'nt': bar-_i

bari quoque Aliati'cfi, Perlygyptiin quibus non mod fuit,led etiam

quibus Humanitas, artes,.leges, dilciplinae ad omnes populos dimana

runt 8: olitenzrl vnus -Arilloteles,cum paucilliiiiis quibufdamf'Grrtcu


8 Cicero ad Q

lS,batbatie procul abellent. Nihilautem perniciolius cogitati potell,l

frattem epil'i. t.

qumlulltagiopopuli creationem-reg'um' permittere,vt lilo loco dille-

pilcopu's Cyrlis.'

D . QigairiquamArillotelcs in e0 iploquoque labituf, qud r'eguni

cari'i alleione.
Lolcphus
contr.:

Iheodoretus c
in libris de Gra:

generaquattuor conllituitzc quattiiot p0 itis,quinquel ramen9 enuiiie


Appionem.

rati Primum genus e-orum , qui populivoluntate 8: arbitrio impera-nt,


vt quos Henocis temporibus,eoldeinimperatores,iud'ices,ac pontilices
fuille putat: Secdum genus, batbarotu ni elle,cm lcilicet Regeqfd flir

9 lib.;.de Repu
blica.

lducuiitur:` Ter_tium,eorum qui fullrag'O creantur: quartum Laced'


moniorum proptium , qu os belli ducsi perpetuos fiiille tradit : pollre.

muni genus elt eorum quidominaturn ladipileuntur, ac lubditos , quali


pairesfamilias leruos : / ad .primum genus attinet,reges qui
, imperiumesgac .pontcesfuillqnulli ramen ex arbitrio ac

ipopulivuluntate imperalle , autimperium populo accepille comp'e


: , ante'4 Rittaoutmlc Timondam : ? principio genus hominum

:immani friratcxbarba'r'u nua'crudcle @aille _llutarchus l leribit,qui nihil i


I

2f

.96

LiBER srcVNDvs

prius aut ptclarius ducerent,quam homines ab hominibus violari,c

di', Opprimi, 8: in feruitutem abduci : quod certfacris literis conferita


y/j//z H

neum , quibus perfpicuum lit Ijimerodem primutn tytannide ca:


teros opprellille, leruitiis omnia compleuille,ac polteris imperium lli c

celloria lege reliquille : cette quidem 8: Ihucididespfe verillimus feri


ptOr , 8: antiquorum hiltori fum-ma regna fucce ione delata (,
8: Allyrioruminquam, Medorum,TyriOrum,Petfaruin,AgyptiOrum,

Hebrazorum, Lacedmoniorum, Macedonum,Epirorarum,SicyOniO


tum , Qeltarum ,Athenienliumdeclarantz at cm regia proies a liirpe
populOs defereret , pattern reges fuffragio libi crealle, pattern Optimatie
bus imperium dedille :partem in populari acquieuille, prtereos
110111111 libertas, vi 8: armis pottiotum opprellafuillet: vr Ijetodotus,
IOlephus,Berofus,1\/Ianerho, Ephotus,TheOpOmpus,Xenophon 8:30
tiquillimiquique fcriptores prodiderunt: quibus facile intelligitur

Atiltotelem ,in iis qua: de regibus feriplit ,decipi 8: errate . ~ Quod item
Spartiatarum duces regum appellatione ampletirur, id quidem abfur
de , cm quiiura maieliatis non habeat ,Regem elle non poile fupetius
ditum lit: Reges autem Lacedmoniotum poll. iplius Reip'ublic con'
uerlionem non alios , quam fenatores fuille , ac magiltratuum imperia
pettulille docuimus,at ne im peraroriam quidem illis poteliatemin per-`

petuum tributam fuille, vt purat Ari-lioteles, qui perpetuos belli duces


appellat , cm aliis quoque ciuibus communicaretur: vr I;yl`andro,LeO~ Q
nid,Callicratide,Gilippo, quos Lacedaemonij Regibus ip'lis premente
bello, praztulerunt: at ne Agelilaus quidem Rex'imperatoriam potelia

= is ^s511 tern iniullusaecepit , vt Plutarchus tradit., Er vtperpetui fuierint impe-f


ratotes, nihil ramen imperatoria poreliascum regiafmaie'liate commu-i'

ne haber , cm priuatis ac magiliratibus tribu aturztnaieflzatern were nec


in priuatos, nec in magiliratibus conueriire, nec dillblubilemrlfe aurea
demonlirauimus.. Latini quoque fuos imperatores, 8: quidempetipei,

tuos habuerunt, 8: Achaei annuos-,de quibus,tamen-pmfiimqrecom


3 @aufeiniase

fueuerant. Dainocritum enim imperatorem 'quingenris ralentis iriull


ctari'it 3 : perinde ac Ephori liios Reges exilio,earcete,iri_ul`ta (er
cebant , interdum etiam morte. Hosigirutexalbo'regum exijmere ne- D

celle ell, 8: eos qui dOtninatumarripuerunt,-quos ab tegibusnongenc


te quidem , fed forma differre -1111111; . 'Fertiumwer enus,eorum

quos fullragio creati, aut fuccellbridiure lierileribit, nul 0 dilctimine

ab aliis regibus lecerni deb'ueriint alioqui 8: :fextum' genus Conltituere


, eorum quiforre ducimtur, 8: fe timum , eorum qui teltaf
mentq: tum eOs qui vi, qui fraude, quque aliis arribus, ac modis,iruiu

metabilibus regnum adipifeiinturiMonarchasautem diltingiiere opor.


I s non imperij eonfequendi , (ed ipfafiinperandi ratione, quam tribus
omnino. generibus contineri diximus, dominanti, regno, acftyrannide.
(Lied autem riliotele-s te um'appellatione. completirur etiam eos,

quiReipublic conliitueml' autrednformandzeaufa ad breue tempus


Creati folent , 'a regia poteliat'eplan ulienum :.cm nihil aliud lint

quam

DE

REPVBLICA.

l97',

quam curatores, quales fure piratores in Republica Rornanorum,

quos I_)ionylius Halyearn'allarus fcribitimperio, ac ollicio limiles lui'lle'

iis, quos Thellali, itchosacednionij (_Iolmos,

tas vocant: cadena' potellate Bali'a Florentinorur'n leri clueuerat,id ell`


Otouiri, autlummum DecemuiriReipublic conllituenda: vt

decurlu temporum deprauata fuerant, tum in legibus,tum in moribus,


tum in magillraribus creandis conformaren'tur:I Republica vei' conllib
tuta, imperio abdicabanr qui eadem ratione Reges appellarcntur:quo`d
ablurdum lit,cm regia maiellasmec in magillratummec in curarorem
Reipublic conueniat. l(Mamobrem qu od* C__far lcribit Hednos ma- dglwmmw
B gillratum in lingulos antios regali potellat creauille, latis'intielligitur
quimagillrarus ellet, regem elle non potuille.v Ac tametli praeldes pro
uinciarum,polt Alexadri magni occalumfummu in lua quilq'ue pto

'

uinci imperium haberent,regiamtamen appellationems diurillim re- g D

pudiarunt:prim us Omnium _I_ntigonuswito Ptolemo Lago,diadema' mmm

te caputcinxit, lqueRegem appellauir. Eodern momento Egyptij


Prolemum, Allyrij Seleucum, Thraces Lylimachum ; dixerunt.
Etvt rimum Lorharingoru m ac-Ijurgunclionum reges le in Imperato

ris Germanilide 8c oblequio futuros iurauerunr, regium nomen 8e im


perium exuerunt, quia reges elle delierant:quam0brem apte illud Mar
tialis.
rex ell,tegem Maxime non habeat. Ell enim augullum regis

nomen, cquo nullum-illullrius elle potcll : iplque llcemmara, regala,


aureasvelles, leptta,`didemata, coronas, cum creris cmunia elle non
oportet.Actametl1 Romani,poll:ea quam Tarquinium fupetbtim exe
getanr, regium nomen ac'mult/magis imperium abhorrerent, lpe ta

menSenatu Remmata regia, lceptrum,it1quam,eburneum,diadema,

corona,vellis purpurea auto prtexta,cratcr ex auro folido,ad reges fos#


dei'atos milla fure 5 . Et in com mentariis Qreg'orij feptimi Pontilcis j; 'aff-I 5111"
maxi. Demetrium legimus Illriae 8c Croatiae regemfceptro , corona, 8c' hilinf' " '

vexillo dellgnatum; quarum rerum Pontilices Romani,liberales dicam

an prodigi, qu ac Imperatores fuerunt. Sed nihilo plus in eo ge


nere potuerunt,qum Anallalius Grzcorum Imperator, qui ornamta
D conlularia,cum Augufti appellatione, ad ClodoneumRegem Franco
rum milille dicitur , cum apud Turones ageret: vt Iuliinianus quoque

patricij appellatione Childebertum Regem exornandum puta'uit: qui


bus rebus alien maiellatis imperio quod lummum lit detrahi certum

ellmiab iis aeeipiamu r, qui lint in fordere fuperiores. At neque Fran


ci lrrdus cum Graecorum rincipibus vllum pereullerant, Se Romanos

lua virtute de im erio Ga lorum deturbauerant. Inter fderatos qui


dmsmqu potellhteprnamenta equellria,cingula,annuliaurei dantur,
vicillim 8c accipiuntur line maiellatis deminutione E confularem ver

autpatricium honorem, qu lunt magillratuumproprimqui accipiunt,

luperioris maiellatem agnolcunrzatnetegia quid poteas,qufumnia

ell, nili lubditis eeedi n potelr : mult minus ci qui iura maiellatis per
lele haber: vt Iletrus Dani princeps, quem Fedcrichus i. regio nomine
l'

198

LI-'BER

SEICVNDIVS.

lubotnauit , ea lege vt liduciarium le Imperi) Germanici prolireretur,


quod regia: maiellati repugnate diximus :ille ramen iuteiurando le Im
7 Trtemius cap.
1;.

peratori Obllrinxit7,l1is verbis. its x DA N magnus le in potella


tem Imperatoris ttadidit,oblides dedit,iuranienrum lecit,le luccellorlque luos non niliImperaroris 8e luccellorum eius permillu regnum a-

:.1:

depturos. In quo dupliciter peccatum ab eo ell , quod Se taliumorna-

:l

mentor illecebris,qua: ab Imperatore milla fuert, lu maieliati derra-

xit,e lenipiterna leruitute, n mod leiplum, led cria poller-Osclltin


xit: qui ramen detetis lraudibus ab Imperio delecert:quia cum Danie
regnum lenatus ac populi l'uflragiis acceptumleratur, non modo polle

eeuu;' .

ros,led ne leiplum quidem ea lege poterat obligate: Iildem Ornamentis B

dux,iildemque pen tempotibus autus ell ab eO iplo _Impera


tOte,ea
etat,ac lemper
lege ramen
luerat,pr;ell:aret,led
vt in perpetua Imperij
cum abGermanici
imperio,violata
liducia,lide
in qua
deleciltc

.I

let
Conlimili
Henrichu
, duodecimo
mnaru
errorepoll
Ijenrichus
maiorem,
anno regia
le1.adhuc
Rex
'dignitate
Anglorum
viuo,ac
6c appellatione
lpirante,
Qulielmi
regem
Auguliil-ilius,
lpoliatusell.
inaugura-

Til

ri iullitznam ille momto vt rex ell appellatus,imperare, res gerete, ma-

xima quque Obire, denique de principatu cum parte ctendete,quem


":
imperio lpoliaturus etat, nili morte praerprptus ellet. Principio quidem
"l
Qapetorum gens , cm in regnu m inuali er , vt Opes ac potentiam non
.l
latis lirmam llabilitet , ne mortuis Regibus res ad interregnum delabe-
rerur
,hic
lilios
Henrichum
Regesdelignari
, quideinceps
initiaticutauit.
etiam Philippum
Ita quid
conlecrari
Hugo Rober
liullit:
`

quod pollea confirmatis Opibus ac potentia lieti deliit. Id tamenvalde


ericulolum mihi videtur, li rex inauguratus imperadi morbo laborat,

quia lubditi golem Orientem, libentius vuam Occidtem,intuericon

s Dc

lueuerunt: nili plura lint regna latillimis uminibus aut montibus altil
limis, aut mari ptolundillimo leiunta. Ita quidem eleucusvrriulque
Alia: Rex Antiochum lilium non mod regia dignitate lubOtnauit , led
etiam Alize luperioris regno B pralecitld quidem lerendum eli vbiReff

m'tttio.

ges Senatus populilve lullragio creati clueuetunt: cuiulmodilunth;


nize,Sueci, Poloni, Tarrati, Bohemia: , Hungari 8c Tunetani re- D
ges,qui,quem regnare cupiunt, eundem populi lullragiis delignandum
curant,eique principes iuteiurando Obllringere conlueuett. Sic enim
Qhangius primus Omnium Rex Tartarorum , populi lullragiis latus,

Horotam lilium in lpemimperi)~ delignaruit regem: Collanus,quinol


lita serate in Sueti regnum inualerat , I-Ienrichum lilium, Chriliietnus
hunc Federichum,cui ramen non latis cautum elle p'utauit,nili eundem
Ijenrici _11.Regis Prancotum , lideiacpatrocinio perlegatos commen
daret,anno M.D . 1. v 1. veritus, ne le mortuo, IOannes 8c Adulphus patrui

res nouas molitentur. Id etiam Omnibus Allrica: maritim tegibusin


9 Leo Alle r.

more politum luille legimus : nec 9 ita pridem E_erdinandus Maximilia


num Hungari acBOhemi regem le viuo renuntiauit, hic Ernellum: '

63.20.

' a lenlim ere ta lulltagia populis Obliuione lepeliuntut


IdemSigif'
J

mundo

`Di~3 REPVBL'IOA.

rm,

mundo Auguin Rege Poloni fruiira tentatum intercedente Sena

tuzat tametfi Republica effe videatur,vt feditionibus Occurri'poilit : id


ramen Polonimetuunt ne creatio regum Senatui populoque perpetua
`
huiufmodi fucceflione ei'ipiaturzvt in .Auffria gente rerum geiar glo.- v/vlfmf ,
ria cllariffima , imperium Germanor , tam alt radices egit, vt eiuti`> euel-

lendi-vix vlla fpes effe videatur.I-Ic de regali monarchia: fequitur vt. de


l

Tyrannidedifferamus.
.

I
,_

CAP.'

.
irri.:l

no@ ,P Y its NN 15 ,in qua vnusv homo di'uinis ac natura: legibus


y
'.

fublaris,rebus alienis vt fuis,c liberishominibusquafi man


cipiis ad libidinem abutitur. vox , O_lirrihonefla- ac 7.3mm or
i 'EKL' fp endida,de eo diceb'atur, qui dominationem,.ciuibus inu- bm/MMM

tis ac nolentibiis,viautfraude arripuiffet, tame'tfi'moderat aciuii im-

perater.: ' Ita quidem Plato Dionyfium Syracufarum tyra'nnurn ac caete


ri mira philofophi tu rn- amici,eos quivi fuarumzc'iuitatum Affuiiimiarri po

teifatem adepti etant _, tyrannos honefi appellatunt :~ qua appellatione


ipfi qu Oque tyran ni gloriabantur .l Probis au'tjqu ac improbis corri

mune-fuiffe tyraiiiii nomen, ex eo perfpicuum fit, quod littacus ac Pe


" riander'qui in Ordinefapientum a Grecis enumeraiitur,tyranni funt ap

pellati. : quoniam ij qui malisarribus inrrerum'dominationcm inua


ferant , fortunas Omnes,vita~mque fuam aduerfariorum iiiiurii-s acperi
culis Omnibus expoiitas intuebantur,partem milites ad corporis
diam adhibere,partem prefidiis,arces 8: aditus omnes munire ac Obu'al
larezpattem adueriarios ac potentiores necare aut iii exiliumagere , c
.tetOs feruitute premere , aut vettigalibus ac tributi-s vrgere, ant-etia m li

Vdium
toto
terrarum
Orbefiuptum
excitauerunt.
D_ionyfius
maior, quifuiSy-Zvy/f
beris 8:
vxoribus
alienis
inferreNam
confueffeiit
, incredibile
o

racuf'as Occuparar, ad vrbis 8: corporis priidium decem pedituni,toti


dem equit millia prter claffem triremium . rebus Omnibus in- habuiffe dicitur : ne fic quidem paucitati ciuiu m , quos
penitus exarmaueratac feruilem in moduni opprefferat,refiili poffe pu
tabatztametfi non collegia modo ac focierates fuiiuliifetfed etiam pro

` '
`

ximos vna vetuiffet epulari, 8: a cna domurri redeuntes diripi a


dibus ac fpoliariiufliffet,quominus amicitias colerent,& in fe confpira

rent. Hunctamen Plutai'chus I boni principis laudibus cumulauit ,vt r .


quivirtute ac Iuiiitia plurimos, qui honefta regum appellatione abu-

tentes, cm tamen Omnibus vitiisinquinatieffent, fuperaffe videretur.

Neque verinaniverborum fpecie ac prclaris appellationibus valde


infifltendum : cum fpius peiiimi quique virtutis 8: honoris nomina
8: emblematalaudatiifima fibi arrogareziubditi ramen coiitumeliofifii
ma in eiufmodi principes diteria iac"tate confuefcant : vt {Egyptij tres

Ptolemos , quorum alius fratrerii, alius matrem,alius pattern necaue.


rat,acerbiifima Philadelphi,PhilOme_tOros,ac Philopatoros ironia nota
runt. At etiam augufiiifima ac fantiifima quque nomina peffum ife,

r 4

zoo

LIBR

SECVNDVS

cm qui iis abutetentur fdifiimis fceleribus feipfos contaminarent:

fantum quidem regis nomen 'Ilarquinij ramen fupetbia ac 61111111


rum Lucretia: illatum fecit, vt Romanis odiofum effet. Sjll crude
liras, quam in ditatuta exercuit, diatores infeftos reddidit. Vexillife

ros'Plorentinis inuifos fecit Eiancifci Valorij effrenata dominandi libi


do. Tyranniquoque appellationem,propter eos qui patriam oppreer
lrant, populis omnibus tcterrimam fuiffe perfpicuum . fieri potefl:,`
vt vnus 8: idem princeps, cuius imperium long latque patear , regem
quidem aduerfus ciues,dominum aduerfus eos quos 1 bello do

muerit, in reliquos verb tyrannurn fe ferat , aut in eadem eiuitate erga


pot'tes quidem ac nobiles crudeliter fe gerat: in tenues vero ac plebeios B

umaniter. Ac tyrannorum quidem alius alio deterior : 8: vt


tum,ita quoque vitiorum fui funt graduszquis enim princeps ita virtuti

bus cumulatus , vt nullis omnino vitiis notati pofiit? quis etiam ty


tnus tam perditus,vt non aliqua virtute excellat? Temer igitut ac Prul
t,qui de principibus fententiam ferunt, nifi perfpetis vniufcuiufqne
moribus, infitutis, rationibus , vita denique tota plan intelleta 8:

gnita:c quo quifque vitio,qua quifque virtute ptditus fit,quibus item


animi perturbationibus afiiciatur, quibus illecebris ac voluptatibus de
letetur : vt indicati pofiit ,an vitia virtutibus quari ,an veto fuperari C
&12l;fdmslib' poflint: 8: in eo ipfo Ierfas imitariz ,quifuplicio capitali,etiam fceleris
conuii: um afiiciebant neminem,nifi prius innotuiffet ex anteatfta vita

virtutibus Hagitia rponderarentmcne. Ret enim I;iuius cin 132


nibalis virtutes diligenter perfecutus effet, ad eius vitia prolapfus, Has,
inquit, tot ac tantas virtutesingentia vitia quabant. Ne igitut bona

malis confufa lateant,aut appellatione tyranni eos etiam ampleamur,


qui return gefiarum gloria claruerunt, tyrannorum Omnium teterri
f?
,f1/hm "r rfxf

mum, cum rege omnium optimo comparemus, vt extremorum com


patatione qu inter vtraque media funt,meliusintelligaturt thimum
Regem cm dicimus, populati oratione vtimur, nec talem qurimus
qui claruerit heroicis illis virtutibusfummaanqu, pietate,iuftitia,con D i .

tinentia, ptudentia,fortitudine, bellicislaudibus-,qu in heroum fabulis

'

ad intuendum 8: ad imitdum magnificentius quam veris proponun-

tur:nec vllis omnino Hagitiis inquinatus fit: qualis nemo extitit vn

quam , nec vero exifiere pofiit: fed boni ac iufi Regis exemplar in prin
cipum genere conquirimus , qualis ab Ijomero duobus verbis mmm?
princeps appellatur: qui vt talis fit modis omnibus efficere conetur z cu

' iufmodiQodrus fuiffe dicitur,quioraculis admonitus fui vniusho


131511110 in vim fiium interitum pendcre,caputvitmquefuam denouittquo in

ro llyiofem fuiffe egimus,quem Ijhilo,prudentifiimumlegiflatorem,iu


4 Ixodixao.

fiifiimum principem,ac prophetam maximum appellanquiab immor


taliDeo precatus , vt fempiterna impiorum morte interiret* , 8:
albo Seletotum prius eximeretur,qum populus fibi cred`itus,tanta fuplicioru m acerbitate,quantum commeruerat pletereturzquibus preci

bus Deum iratum placauit , clarifiimo regis Omnium optimi , ac patrize


paren-`

DE

REPVBLICA.

A:.ox

arentis exemplo, qua voce vnquam Jf_ugufius gratiorem :tu


dille diciturzcm Valerius Melfala Senatus populique Romani iulfu
patriparens appellatusznihil enim princeps optim'us ab optimo pa

rte tii ert,vt eleganter Xenophon dicere folitus erat. 'Iyranni porro ac mfhfw'
Regis diferimen , qud hic natura: leges ampleitur ,ille proculcat: xggl
Hicreligionem , iuiiitiam :te colit, ille impictate, iniufiitiac per- ein nfpc.
iutio deletaturzhic omnia Reipublic Eilutem confert: il
le omnia vtilitate lim ac voluptate metitur: hic fuos ciues locupletari
gaudetzille ex fu orum incom modis detrimento ditariihidet: hic funs
opes ciuium elle rutamlle non bona tant'mfed etiam corpora ciuium
:x

ducirzhic pub icas iniurias vlcifciturfuas ignofcit: ille [uns acerb vin

dicat, alienas ignofcit : hic in aliorum erratis condonandis facilis, 8: fui


feucriliirnus cenforzille aliorum leuiliimas olienfiones acerrim vlcifci
tur,bi ver indulgentilim us : hic ab alienis vxoribus continet ;
ille vtriufque fexus im udicitia triumphatzhic reprehdi liber,8c fixa.

Peccnm coargui gautier: il graues performs acliberas linguas capitaliter


odinhic ciues mutua inter fe :1mi , 8: m .Republica coniungit : ille
inimicitias 8: odia ferit , vt mutuis cdibus pereant , 8: profcriptionibus

fcum impleantzhiclibenter cities afpicete,:1c ,viciflim ab iis confpici


pir, ille ciuium,perinde vt holiiumonfpetum reformidatzhic ciuium
amore paleiturJlle metinhic pro ciuibus , ille ciues metuit:hic ni

hil ciuibus, n'ilipublica vrgeatneeellitas exigir ille ciuiumfanguinem


cbibit, olla corrodit, medullas nudatis bus exugit, vt eos mo I
disomnibus debilitare pollit: hic vitam acerb atque Pu@

ampliflimos honores 8: im optimum quemque \ proue


xerit,ille fures Omnium maxim os,veluti fpongia'sad opes. ciuium ex
hauiicndas adhibere folet: hic magiliratus potellates liberaliter bene
meritislargitur,vt fordibus 8: corruptela puri >public profeti

bir,vtqui carius emerunt,pofieaqum bene lginati fuerint,fup icio af


5ciat,bona profcribat, 8: in furibus puniendis gloriam confequatur: hic
fuasrat'iones mores legum ponderibus examinar , ille fuis voluptati

buslcges metiturzhie vitam pro patri falute 8: lnguinem fundere pnl.`


D cherriinum , ille pro patriarn interire cupit: hic ciuibus amatur
8: colitur ,il eciues omnes inuifos haber, 8: bonis omnibus qu inui

fu'selbhi'c ab hofiibuslaceflitus acl fubditorum auxiliarecurrit, ille per


petuumbellum cum ciuibus gerit : hie non aliis vtiturI qum fuorum
` prelidiis , ille peregrinorum cohortes prtorias ad fui tutelam , 8:
uium terroremfcmper armata: antecedere iubet: hic altiflima quiete ac
animi tranquillitate fecurus viuit, ille perturbationibusfecurn ciifliclenP

tibus lemper conHiatur , formidine perpetua languet : hie betam


ftmpiternmque elelium vitarri fperat,ille.c'ruciatus fem iternois:hic

Deum imm ortalem-reru m gerendarum authorem haber: ' e confcele- I


ratos' liomin es aut malos genios confulit : hic 8: viuus 8: mortuus clariil `
[ima omnium voce aclaudidus cumulatur ,ille 8: viuens cmortuus

fdillimis contumeliis libellis laceratur. Ac tyrannus opes

__

aoa
LIBER SECVNDVS
honores , imperia , lirmam valetudlnem , gladiatorium corporis robur
multarum magnarmque rerum cognitionem ac fcientiam, illmque
iplam qu tyrannis maxime metuenda Hexaminam eloqu tiam ha

beat, nihilo ramen lanior aut melior, fed e deterior futurus : opibus
enim aburitur ad expldas libidines,irnperiis ad aliorum libertatem op
primendam :tobore ad obeunda facinorazlcientia ad imperitos circon~
ueniendos,8cad omnia lacra profana turpiter perinilce'darH ramen tot

ai: tam egregi dotes optimo principi,li Dei munere l' ecellu tribuun
tur,Deum aliquem cz o demiflum putes.(L1i_d__au tem ad hc qu dixi
mus conlirmanda exemplis opus ell,cm tantus fuerit vbique tyranno
rum metus , tantum odiu m, vt etiam homines de lchola ac fminas cer-

tatim ad illorum cdem conlpitarent? nam rilioteles, n Stagititafed

is qui DialeCticus dicebaturxgignia: tyrnuin lua manu necauit. T_he


_

be vxor Alexandri Pherorum tyranni , maritum: neque enim `opes ac

potentiaconiuratos a cazde tyrannoru`m prohibuerunt. @afnam opes


cum Romanorum opibus ac potentia confetantur? qdraginta legio
nesin prouinciis , ac tr__e_s in Italia conllituerant Imperatores , prrer c__o
horres prtorias: at nufqui terrarum tot principes caeli: quin etiam :
`

prtorio interdum eos quorum culiodes etant ,in iplo prtorio

> . - " " '


trucidaruntwt ( Caligulam tyrannuiruretorianpltanos o~<_t_oj
prilltisrrcchuismig quat rIimoleonis c Atari gelia legere 5 ac tyrannos ex ipla tyrannidis .
L ~~`_._.

icone.

arce tracios acnudatos, fuliibuslatronum in modum acl vlqtie

coram pueris ac plebe verberari , deinde vxores eorum, liberos, propin


quos , familiares , amicos maiari , 8C omnia crudelitatis genera perpeti:

>

etiam tyrannotum acculari,ac damnatas carniEcibus quali ad fu


plicium tradi, olla deniq; ipla de lepulchris derrala,in foedillimas cloa

cas proiici,leges 8c . lacerari,arces ac domos luperbas lolo exqua


ri, memoriam denique iplam oblluione feinpirerna deleri,vttalibus

exemplis principes polleri pelles illas abhominarentur. Ac tametli ty


fij

ranni dum viuerent laudatores _fuos habuerunt quos ad mendacia :

miis allicerent, mortuis ramen tyrannis ,Etudes 8c tationes laudatorias


concilas aclaceratas, ac pro his contumeliolillima lcripta etiam adam- w
plilicationem prodiille legimus, adevt ne vnius quidem libelli li'ag- D

mentum extet de laudibus tyranni cuiu lquam. ( res tyrannos' quan


diu viuunt ad inlaniam 8c furotem perducit , quum intelligu nt le" plebi
inimicotum ludibrio futuros . Ac rametli putant animos vnav cum

corporibus,im ante corpora,qua2 odoribus pet-linfa diutillim prelianr,


interitutos, quandiutamen viuuntjam ~fentiunt infamia: futur crucia

tus.: vt'iliberins acerba ora'tione qu erebatur : crudeliusetiam Nero, qui


-

farpiu-sloprauit vt le moriente ,imo adhuc lpitante terrarum deliagratio

70.1. : 33:53:33; ; Eamrobre'm _Demetrius , is ui Poliorcetes vlurpatur,

i'- pro '.Athenienliumeommodis ac libertate bellum lufce it, vt ex eorum


:lfzyiinlioi fctiptis imm-ortalem lgloriam confequeretur , cm intelligeret tbenas
'9"'"" elle-yelurilpeculam orbis terrarum , vnde clarillima fax eluceret, nec il

lum opinio. fefellit:led vtprimm le virils inquinati palltls ell,ab'iildem


aqu

'D`E'REPVBLI'CA.
zo;
a quibus antea laudatus fuerar contumelioilim fuum nomen dilace

rari /1111 quis puter tyrannos quia ver laudis gufium nullum ha
bent, mins quid 11'15 dicat aut fentiar curaturos,miferrim
ramen viuunt , fi vita dicenda eli eorum qui perpetuis terroribus exagi
: 111-111 Rimulos fentiungcm fe vitmq; (uam,

vxores item,liber~os,propinquos, familiares in perpetuo difcrimine ver


lari videntmeque enim fieri potei vt qui fubditos odit 1111& qu

omnes oderunt
fubditis
diu confiere
pollir, itaac-HL
vr ab lioflibus.
ylaceflitus
,
momento
oppugnetur,
mamicis
quidem.

confidat , fed eos ob leuiiimam iifpicioneni necari iubeat : vt de Nero~


Bne,Qommodo,Caracalla,crerfque tyrannis proditumilegimus. Inter@

dum etiam vniuerfuspopulus in tyrannum irruit 8e eodcm mpetu.: vt /

111 Blialarum., Heliogabalum,1}lceten, 11111118: 1447716! quidem in huncpopulus.Conantinopoleos inuolauit,acnudatumg#.


no fuperpofuir, vt prius omnes omriium contumelias foediflim patere~
tur,quni ei mori liceretzac -: vt fui necandi occaliotiem ipli con
quirant , vtfertur C_aracalla , qui Iullitim maternum'mathematicum.

rogauit quem inimperio ibilucceflurum pntaret: (id enimI tyranno

rum commune eli vt Qald'os ac q_:monas rerum gerendarum habeant


confultores) vatcs Macrinum fore per liter-as 'refponditzqu quidem 11
terin Macrini manusinciderunt: is igitur metuens Caracallam

indiis occidit .' Commodus ver quum -1] manus euafiifet, cosi
omnes quos ad defignarat tabulisconfcriplit , quas cmllartia;
concubina cafu reperifet, {que eo numero co mprelifam intelligerer,l .
tyrannum occidi curauit.. Talibus exemplis plena [unt-omnia veterum

(cripta, quibus perfpicitrir tyrannorum ceruicibus millc'pericula, mille


mortes im pendere . legis , 1 'ef'optimi principis, conditio 11115.

plancontraria eil". qu'ippe cum fubdiris tanta confenfionis 8: amr-


dtlaconlungitur, 1115 15 la'lut'e calput,vitam ' form

nas profundere non ubitr,emque cgtrminibus ac judarionibus fem;


pitcrnis cumulare , ac augere udetzvt Xenophont videmus {ub Cyri /?
PCIlQnawuius landes admirabili eloquentia ampliHcauit iuflifiimima
Dfottilii'mi regis'exemplar omnibus 8: intuendum 8 imitandum

prqpofuife 8: quidem cipioni Affricano mim cupiditas incellit (__yri


lau esquand-i,cm manibus femper tereret diuinam illam Cyro'p
diam, atque intantum profecit, vt omnes non modo tatis fu reges ac?
principes,fed etiam fuperiores virtutibus 111111115 ac rerum geliarum

gloliafuperaret : cuius fama accen pirat :1deins redes in quibus rulii# Af


cariifolebat , Ipropius accefferunt, vt diuinumillum hominern contue- " '
renturzat cum ipfe piratas vim illatu ros putaret ac familiam armaret
- vt temeritatern eor'coniliofuror fortitudiue,audaci fupera
retiflpirat proieis arms fuplices petierr vt illum adorare,ac venerari

iceret.' Si vitutis decus ac fplendor in eo principe barbarifmos 1-

(quamquam ne barbari fuavirtute perfecerat) in admirado


", quantam virtutis vimin bonis ciuibus fore putamus? @is
l

Lista

sschnvs

autem Prin ceps adeo fiupidus ac demens, qui laetitia incredibili non `:if-7

fr

"

iciatut , fi audiat Batrianos tanto amore ` beneuolenria Merian


drum regem complexos fuiffe, propter earn , qui de fua probitate ac'iu
fiitia apud omnes opinionem excitarat,vt maximis conttionibus vtbes'

cerrarenr, adquam illarum fepultutar honos potiffimum deferri opor'


ter~et,nec aliter contentionpmexitus reperiti otut, qum fingu is id

permitteretur? Cuius item tyranni malitia ac imulatio tanta quem


I_linij Pannegyticus non adigat ad furorem? ct`im enim "1_"_raianum omni
genere laudis ita cumulaffet Pannegyrifies , vt nihil addi poffe videte

tur, period ira conclufit.N_i'_l}il Republic maius ac melius optandum,

quam vr Dij immottales Traianivitamimitarenrur. (mit am lificatio B


tamerfi cum im pietare conunta quis ramen dubitar quin a clarifli

mo vito` in optimum prncipem proficifcatur? 8: pro cuius abeuntis


11111,8: redeunris falute templa omnia com lerenturzqui cum diis hac l
co'nditione in folennibus precarionibus paci ci confueuerar , vt fe ferua-
rent fiimuinetudienrem
fi Rei ublcre vrilis effet?
(kiem
etiam tyrannum
Agefilai gloria.`
non
ab Bphoris
mulratum
effe ob drantm
quod

vnus o mnium Spartiarai'um oculos ac voltates in fe conuerreret? @is


' princeps _Arifiidis 1111 cognomrum non cupiat 8: opter? cert quidem

I mult illufirius ac laudabilius , um Poliorcetarum, quam 13111911

tantu m. Contra vei' , quis cm P alardis , aut Caligula, aut Neronis


fata narrantur,iracundiam,aut cm miferabiles eorundem exirus,lri- C
tiam cohibere porefiHc igitut optimorum prin cipum ac tyrnorum,
derefiabilium extrema funt omnibus erfpicua :fed non ita facile diiu
dicatur prince s cui cum vtrifque mufta communa ac bona malis tem
. l' _ perara 8: con ufa funr. Incidunt enim cauf,qua: propter locorum,

aut remporuni,auterfonarum varietarem,prncipes ad alquid impel


lunt, quod aliis qui em tyrnicuin,alis ver laudabile videaturme quis
tyrannidem feueritaris finibus terminan dam fibi puter, cm feueriras in

principe fxpe laudabilis, faepius eriam neceffaria fir : vel ud arces ac


p`rfi iaquranturwel quia imperandi maiefiare Gt terrbi is,qua: mul
laudabiliora funt,qum preces tyrannorum. @amobrem rctiflim

rl-Gysfimvfd'- ab Igrifconfulris decretum ,eos qui precibtis tyrannorum obliga- D


fuiioqtuniiiii tionem conrraxiffenr, fempet refiirui poffe: iis ramen qui ubente opri

" " mm"


l 21:: ;
qui time.' vti
"
Call. COnUCnlOL

'A
_J ifth

mo principe idem facerent, refiitutionilocum non relinqui. @reverb


bellis ciuilibus fcelera, 11111, , inceffus perpetran
tur, ad Rerpublicaruminterirus, aut conuerfiones,non ad tyrannidem
fpetantzneque enim aliter fieri potefl: in violenta cuerfione , vt in ipfo
Romanotum triumuiratu, aut etiam in Imperator creatione,c nofita
tare Cofino Medice principat Florentinor ineunte contigit.Is enim

AlexdroMedice propinquo fno aduerfariort'i confpratione occifo,co


hottes ad corporis cufiodi adhibut,arces extruxit, prfidiis vrb muni
uit,t.tibuta ac vetigalia noua imperauit, qu medicamra , plebi quid
8: lic'ria populari abuttibus violeta, fapi'tibus ver faluraria vifa funt,
preferrim eiuitare morbis exrremis,8tincurabili vlcer multitudinle pe
"

DE

aEPvB'LicA.

2.05

riclitte,c in eos ciues qui millies iti cum tytann coniurauert , qui ta
me'iullillimi ac prudentillimi principis laude ell adeptus. Na lpc con
tigit,vt qu ciuitas principis vnius lenitate ac facilitate nimia perierat, a
cetbitate alterius ac leu'eritate lullentateturQomitiani crude itat Sena'~

.f
. .
.
/[421111 .

tus pqpullq; Romanus necferre potuit, 8: mortui leges omnes ac edi


ta te cidit:is tame' ptouinciarum omni vna voce laudatus elhpropter
ea ud nunquam anrea Proconlules, Prlides, cterlque magilirarus

lordibus 8: corruptelis 7 puriores fuillent : at cm Ilerua,qui eius Im- 01322;?- i


. perium exceperat, leucritate procul abhorreret,omna in miletrimum

'

llatum delabi, iura proliitui, iudicia etuerti, tenues potentiorum ini u

B riis opprimi: tunc cett Conliil illam,quam in Domitiano prius


damnauerant crudelitatem ac tyrannidem votis ardentibus optauit.
Cm ver ptinceps plebis furentis animos ac licentiam a'cerbilliiria` le
ueritate quali'fteno in domitam belluam corcet, non debet illa leueri-
tas tyrannis appellari,ac lpillim is qui tyrannidem in ualiirus eltfuro

re plebis ad potentiorum opes minuendas abutitur: ita litvt potentium

bona,ac ple is gratiam vno conlequatur 8: tyrannidis atu. Orn


nium ramen detellabilium tyrannorum , nulli minus execrandi lum,

quam quiadplebis lublcuandam inopiam locupletes extenuant ac pro


lcribunt. Qui ver principis bonitatem, lenitatern , facilitatem , largi- i
rionem prudtia vacuam,laudant,ne ipli inopes conlilio ciuililcientia
Cvacui laudibus 8: otio abutuntur, cum eiulmodi facilitas mult magis
metuenda lit,quzim principis lumma,leu leucritas, leu crudelitas, leu a

uaritia. Et quidem maiores noliri prou erbio iatabant illud, homi


ne callido ac malitiolo boni'i tegem Heri : quod delicatis auribus eoruni
quinourationibus , led fallis opinionibus omnia inetiuntur,abfurdum
videri pollit.y Nam llulta principis minim mali facilitas ac begninitas
facitvtadulatores , ac fures Rempublicam depeculentur, ac fceleratilli
mistimpudentillimis qtiibulque honores, imperia, magillzratus line

deletiu tribuantur : ita Ht vt ten uibus lua cru deliter eripiantur, acipro v
nius, multorum tyrannidem perpeticogantur: lcelera verae Hagitia
multa maneant tum lordibus 8: corruptelis inagiliratuum, tum etiam

D princi is facilitate lceleratillirno cuiqueimpunitate ptop'olita : denique


lub ta i principe publica priuatorum commodis cedr, ac plebs ipla po
tentium libidine 8: auaritia opprella iacet,pei'inde vt in corporibus hu

manisab grotantium capite,ad'imbecilliora membra praui humores


deHuere lolent: cette quidem exemplis ad id comprobandum Hilioriae

tuin G_rcorum,tum Latinorum abdantiled domeliicis vtamur: nun-

quam enim calamirolior extitit Relpublica, uam regnante e0 Carolo,

: 6"

qui ab ingenij llupote limplex vlurpatur. otuit etiam lub Irancilo /( _


maioreimperium hoc legibu's,armis,potentia,literis,opibus,artimque
'

Omniumincredibili varietate, ldque potillimuni aliquot ante antros


qum moreretur , cm xtas ingrauefceret iam lua, nec vlliaflabiletn le
autlacilem cuiquam prberet, led canesaulicos ac impudentes homi
nes long le repelleret:prmia, magilitatus, honores,lacerdotia bene'
/

1113111 SBCVNDVS

de virtute ac republica meritis, tribueret: largitiones ita regeret,vt


moriente fer millics feertium 11 decies fePties centena aureo~
rum 10111111 millia in rario Publio 11, Prter 11111111111

buta , quorum dies iam venerat : nec vlli Refpublica nunc obrata fuit,
prterquamitem
11111158:
argtariis
Lugdunenfibus
vt in
oHicio 11111 `
1111111:
aut fowcietas
cum omnibus
principibus
ac Populis,atque

fr
(wifi
_',

etiam imperij finibus, ad Portas quuc Mediolani prolatis: regnq; ipfo


['KIIA ./nf

imperatorum ac doilimorum hominu m multitudine redundantem.


Succellit Patri I_I_e_nrichus 1 1 .cuius bonitasiac facilitas tata 11111, vt nul
la quuam maior: fed cum vix annos duodecim { 11111111, omnia
Pellirm'ire : neque enim tanta principis benignitas dicam, an fimplici

tas,rogationem cuiufquam repudiare potuiffet: ita exhaufio breui ra


rio , magiratus ac imperia mercatoribus Profcripta fum: tributa acer
biflim 11:151:1 : facerdotia amplilima in homines lordidiflimos collata:
graues ab hoibus accept olienfioneszimpcrium fuis Hnibus tantoper
deminutum , 8: accifum vltra cin'que Alpes, vt omnia quae annis . 4.4.

draginta Parra fuerant , vna turpiflim Pacis aione penitus amitreren

tur, ac moriente Henriclio Rcfpublica azre alieno grauiflim opprefa.


iaceret : cette quid cx rationibus Publicis, fer ngiemillies fcfiertium
Rempublicam debuiffe 1 : quamquam his omnibus nominis ac
fam 126111111 grauior etat . (lilod 11 regis I-lIenrici facilitas fcueritate,le
uitas acerbitate, largitio parimonia quadam temperata fuiffet, ac pro C
molli 8: frato , magnum 8: 11 11111111111 gefiilfet., bene beatque

vixifemus, nec 111 eas, quas Pertulimus, calamitates Refpublica incidif

(et. At medium illud , dieet 211111125, cum tenere cui 1151111111


vero Pricipibus , quos Pertuibatioimaii-meo curfu reuocant,
-_

diH-icillimum. Demus cert medium illud,acerbitatis aclenitatis,quod


nimium inter 8: veluti rea udam linea, que: lus vna elle n

1111 obliquarum infinita mi lia confifiit,rar apienibus , vix


vnquam aPrinciPibus attingi: mult ramen commodior 111011131
_ _ -_ .-

Republiga,` feuferitmum 1111,11011111111115111115 quxggl,


Hagitiorum omnium ac feelerum alumnazqu vt in Pertinace'Augufio
111111121 fuerat: fic in ijfliogabalo voluptatum Omnium im ura libido D

Romanum Imperium euerterat, 11111 Seyed Afri, deinde xandri Se


ueri accrbitas,c imPerandi maieIas Rempublicam iactcm 1111,
cum maxima bonorum o'mnium onfenfione . (mod igitur maiori

115'01111111111 vetufiare prouerbium accepimus , egmgrlbgmali


D__, Inf/tbv" tiofo' v'iro bonum Principem lieti , ad cam quam diximus interpretatio
kme zm qu.

nem reu'oandum : alioquiverbumillud fui Proprietate non {aucti


tat'em mod, lfed Ietiam impietatis extremum {igniicare videtur, quod
mai'ores 11 malum dixre: fic Qagolus Rex Nauarrae malus diceba
tur , quo Principe 111111115 fua 111101 11111. Non igitur Princi
Per , nimia feueritate immitem 1 tyi'annum cenfere ac iudicarc
oponer. Et quoniam nos in hunc locum deduxit orario, differamus il
lud etiam,an bono viro liceat manus affemmjannis,
/n li

n'irtifve'iieii.A

_Jin liceali nrfe @uname/7u: , amnifz ein; /,


_leges rij/indem \
CA P . v.

mg Y RAN-iii vox ig~nota,plerfquel impulit in etrorem,&in 1_ Banginon ri


.perniciem
principum
multoruvm
fignificari l-K
vdiximus cum
, quifociis
ac ciuibusarmauit.~Propri
inuitis , non cooptatus
225211123;
. I princip_e,norvfuffragio populi,non forte,non hreditario iu imm
rc,non t_e`ftamento,noniufto legitimque bello,non fingulari qu odam
" clefique oraculo. creatus, in Rempublicain~inuafit,hunc leges 8: anti
vquorum fctipta occidi i-ubetit,c maxima prmia interfetoribus pto- i . 1

ponunt, nobilitatisinquam fiemmata, fiatuas, coronas ,bona denique izan'mkun'


ipfius tyranni: eos enim patri,vel vt C__iletenfes loquuntur matrix libe
lig/lilyranni

ratotes effe iudieabant.N'ec in eo genere virum bonu m,qu'i tyran'nidem

[l

(I.

occupauiffet ab improbo feiunxetunt: nequc enim Reipublic liberta


tem acfociorum princip'atum arripere cuiquam,probitatis opinione ac

fpecie fas : cm etiam legibus, qu de imperio lata: func? , capitale fit c'ff,.ri,if
maiefiatis ius vllum vfurpare. Hoei iturfixum maneat cum, ab vni- rg-nlnlve

uerfis, 8: fingulis occidi licere, quiveregilegitimo poteftatem extor- g

'

queat , vel in populati aut optimatumfiatu, pro'focio, principem fe fua


l vnius autotitate ferat. Sed Grcos inter ac Latinos non conuenit, an fi-

ne cauf cognitione,an veto rebus plane perfpetis aciudicatis id fieri

'

dcbeatznam lex Yaleria tyrannum occidere* cuiq`ue permittit, deinde 4


occifi caufamdiiudicate : qua; cettei lex fuis quibufdam fundamentis, "

nititur confirmatut: prius enim Refpublica tyrannidis facibus deHagta


tura fit , quam incendium femel conceptum reftingui poffe videatur.
. tyrannum cohortibus armatum in ius vocatet? quis arces ac pto

pugnacula tenentem comprehenderetnonne prfiabilius vim _adhi


4bert: qumlegis aionesnimis religiose conquirentem leges vna cu m
.
.imperio perdere ?At lex Solonis huic somnino-repugnat: iubet enim
iudicio fifii ac iudicaiiir ui tymnnidem'affe'tarigqu lex fua etiam
q'uitate fufientatuta' quiapferque innocentes ac boniciues prius aduerfariorum fcelereaciniiitia , tytannidisifpecie occafuri fint , >quarti de

-'

D rei veritate quratut : mortuiver femper genere locum obtint


iure cazforu mi S'edlex vtraquae concors videatui'-, fi'Solonis fenten

tia ad refetatur qui tyrannidis affetat teus, nec arces occupauerit,


nec plebe' feduxe'rit ,.nec cohortibus armatusfuerit. Lex aut, Valeria ad
cos qui aperta .vi R'eitipublicam oppitgnan-t,qui arces muni-u nt,qui mil

lires. confcribu-n't.. Et quidem:'F._u_rius Camillus M. Mlium Torquatum


tytanidis affetat reum in ius vocaric caufam 'dicere iufiit, nec inau-

Yclittiinnecati'penrriifit.v Biutii_s`v'circ Qafiins Cfarem inauditum, 8:

' ' .-

''

nihil tale cogitanternin ipfo : tlaifiima populiluce-trufcidarunt; i At olo quinimisneligios dicam,anffu erfiitiof cum legitimo _

'

'

iute', tyrannosptis indicati , quam occidi vel et , Iififitatum fe viuo aG


fpirante Athenariim tytannidem occupantem vidit. Ijarmodius vero
8: A'ift'og'iton Pififhfati liberos, negleta lege , Solonispriuapa autoria '
2.

208

LIBER

SECVNDVS.

tate interfecerunt. Hic lurim qufiiones occurrunt,_an tyrannus qui

vi libertatem ciuibus,ve fraude eripuit,iure occidi poffit,fi popularibus


fufiiagiis poflea creandu m fe curaueritzn illa creatio,tyrannidis confir
matio qudain ac ratihabitio eer videturziure tam occidilicere ,
8c quidem citta legis_vllius actionern : nifi tytannus exarmatus abdica
g-_fP'li'ggi'fi rit,c vt priuatus quifque ciuis iudicio feipfuin filterinquia non potefi:
wcm am id ciuium confenfione faum cenferi , quod erepta libertate fiar, etiam

ciiiiiiiiiigi fi tyrannus fuplici rogatione populi fiiffragia capter: vt ylla,qui exerci


1 "'' frerus , ac legionibus in vrbem admifiis Diiator fein annos L xxx.
nior. 1541.8. Io.

. (

-- Valeria lege dicendum curauit,(negat Cicero legem { item

finua'tcsqu1~clc fatanno Syllam trigefimo fexto Dictator p'erpetuus lege :

'7%/7&31_4;
` n "_

tuscdem,Senatuin
, 8c C_o_fmus Medices,q__u_i
exercitu coato

createur
propin
qui
Florentinotum,vtfe
Ducem
perpetuum
adegit,tanta vi tormtotum emiffa, vt non aliter Senatus fu ac ciuium

faluti confulere potuerit , um Ducis illiusctearione. (Lied fi tyran


norum liberi ac propinquilongifiimo tempotuin,pura anno

rum decutfu atreptam proauis tyrannideni continua fucceflione fine


interruptione rueantur, ac iufiis imperiis Rempublicain inoderentur,
non deber illud imperium tyrannidis appellatione venire: nam diutur

uulfaf'jc' na 7 illa prfctiptio temporum legitimar crearionis vim haber: quod au-
iw - tem diximus iura maieftaris rzefcribi non poffe, adpriuatos fpetat,qui_
iura maiefiatisJiante Repub ica,vfurpare conantur:n_onin conuetfione
totius Reipublic. Diximus fine intertuptione, ac interpellarione id

fi nullain tyrannum, eifquc liberos confpiratione , nu laintetccffione


ciues impetantis poffefiionem perturbauerintxx eoenim quodammo

do petfpicuum eius impetiisafponte ciues acquieuif'fec iufiurn prin


ipgmcomprhqbauiffe. Interce io vero non minus fais, quam verbis
explicatur: cuiufmodi fatum A_quilz Tribuni plebis, qui coronam

fiatu Caffaris im pofitam fpecizante populo__cierraxit,nec quicquam fre .


,

mente Cre,qui deincepsarnicis,quibus honores autimperia tribue

scrirqun. in ret,fubiic_iebatil|ud,S-i er A uilamf-llicet. 'Hare de tyranno, feuvir bo- D


nus, feu improbus fir,qui nuillo iure Relpublic fummu m impeiriu m

inuolauetir. Sed huius difputarionis prz'clpua quxfiioaeflfde eo princi


9 pe,qui vel f`ufl`tagio populi, vel optimatumprel legitima fucceffione,vel
il:_vl_1cdctvobcicqu; iufio bell o,vel (/ oraculo clcfi_l,principatumadeptus, iura drui
rege wiring. 'na Bc humana petuertit: an eiufmodi-principem, qui loquendi Confuc

^""r"" """ tudine rytannus vocatur,`interficere liceat? Plerique cetted'iuin't hu'


t_ul.quz fint regi

1"' ^' mani iutisinretpretes, fas effe tradunt., CHOUHUHI duovefb [

difiidenria coniunguntfcilicet regem txrannumzqurzdifciplin floren


yrmcipf 5.,. - tifiima imperia funditus euerrerunt.Vt igirur qua: roms utus nodum

1$ principe-,c c_ues peregrin'is ea,qua'm prius

diximus ratio-ii e fein ngere needle :quia plurimu in refert v'trtimpi ci


p=cc__l_~__>__1>sp ue,:_in ver :i peregrino'tyrannus interfieratur. Nam de pulcherrnnis o-l

iicfti'.~n_c.ir. mnibus faris nullum illuftritis , qum vitam, fortunas

' renuutn acinnocent'ium hom'inurnv ab iniuria pottiofum defendere,


actue

"E Riii'P `rt/lis .l iciA.~ \

i ses

n c guri ,` quandoiudiciorulinfaditus omnes obiidentur {


Ifraelitarum Im erator ciue`s~`erudeliilima'leruitute o'ppreffes liberauit:
etiam Heren es ille , qui tetrarum orbenemenfus,moniira tei
` tertima, { tyran'nogincredibilivirtute necauitpopulfqueAinnumer
lrabile's'ab imm a'nium belluaruf'mdominatu vindicauit,ac pro talibus faL

Hsin DeorumV-'nu' relaeus 8: cmeiusp'oiieri am pliffima im#


eriainnumerabilibus feculisl tenuer'tmt, tutti v'r } imiL
tator'es Dio, incl-uam', "ljm Olean,I grams, I_-Iarmfdius, iriliogiton,'tyl_

M-j*

n
rannoruminterfetores 8c' magiri'funt appe'llat'i.4 Eam ob'rem "lle'mirl
____________
cutlusgquem T_:gmerlanem vcanti, Tartaroru'm'llmperator cum

B bellurriindixilfetilaiazeto Turcarum principi',~'qui ConIl-amiiiopolim

oblidione cinxerat,profeffus fe ad caiiiga'iidostyrann os Y, nulla accc*L


ptainiuria veniffec equidem treta millia l'Iftii-r'carum non modo fudit
rolirauit, fed etiam principem eorum catheriis lvinttum in
bellua'rum in modum coniecit'-. Nec refcrt vtrum peregrinus a erta vi,

autclam tyrannum , an ver indicio damnatum morte afficiatz' laufdab'i


lius ramen comprehenfumvti latronem ac parricidam,pro fceleiunii,I
Hagitiorum im manitate a'rnilicibus torquendum permittere, quam

militari {uplicio plecere. Teneamus igiturillud,pegrino cuiuis lice


retyrannum ,id omniumfvocibus infamern , ac Iuorum rapinis, caf

dibus, 8: crudelitate nobilitatum interlicere. Idem ciui quoque licei in


cum quiin populari aut'optimatum 'fiatu princeps , nec ramen iura
maieliatis haber: quales principio fueru'nt Im
__P eratores Roniani,c iis

' '. .'

temporibus duccs Yenetorum,(enuenfiuimbuceniiumri fua potelial'l


te ad ciuium'cdesupra,rap'inas,abutantur: liuc aperta vi, {iue Senatu

iubenteidfiat,yt aduerfus bieronem , 8: Maximinum faumlegimus' l _


namvterqie aSenatu capitalifuplicio, nullo ramen iudicio conliituto "

'

damnatus : 8: vt more maiorum nudareturlac fuliibus


adnecem vf ue cderetur: quian etat in Imperatoribus Romanorum -

Reipublic , vt antea demlitauimus, nec propri mo.' _


narcliialedx principatusdicebatur:tametli Seneca Neronem difcipu 1

_1.5 :
lum {icloqucntem inducitiEgo mortaliumdmnium folus eleius [um Praemie.
lig-tibi.

D Deoru'm in ter-ris legatusrego vit ne'cfqile arbiter: in me 'vno- '


politum quid de conditionelac'iiatu cuiufque decernend'um lit. l
g

Hancquidem potefiatem Nero vierptam Senatuipopulque Romp


no Gbivindicabat, iure tamennon habuit, cum ellet principatus, perin

clcvtin Arifocratianrrnanorurh Imperatorcs, quos creteriprincipes


autoritaua {pe coe'rcucrunt,ac'de principatu dulphum : s Wen. www.
cellaumdeturbarunt. Idem iudicium regibus Lacedmonioru miArs uw?. f
'coniiitutam lycutgo Rempublicam, quos magifiratus [epe mul

cia,.interdum etiam capiretdarnnarunt : vt reges quoque Qanorum ac


uecorun [Erpe de imperio,in exiliumaut in carcerern [

fuinmum im erij ius in timatibus ac Senatu', non in regibus iplis po-~


5mm Gt: quais etiam Iuiiie dictitur imgularum Qalli'a: ciuitatum prin
Cipcs,qusC:efar regulos vocat,.qux capitiscaupfam-intrrrglum> elicerex
3

")JQ
.

mur . PrincePStotfque

? Gancmmimpemmf [le de fexpfeloquitur:Noflrainquiruu

f vr uf/wf@

1
i

LIBERSE-CVNDVS
.
'
` @$0.111
- popnlum
.rc l(modi (um,_ 111110
infn@
PQPJIUSUam
[ ciu.
. 'habeamr mbus verbis intelligrtur
fummum imperium in i

1
uid-e: merli fieri non poterat vt paremhabem `
.
'
ni
. odiregullsno
.

. .

mlm
mcatcmnt antea docutmus. H05 lgitur principes etiam

1 U 0
.
'
~
.
my
P :ms non ,
fr ramen fceleribus
acHagltus inquina.

'

'
.1e
,
i d { Opibusa
2,121?gnixmwum
animaducrfione
caflilari

remind bonorumoexitium abutantur e me ilo to .egel nog] modo PC,

A q

, (ed etiam ipfis ciuibus femper ac icebit Quod fi


hm quxdam fumma vnius pote'flate- confhtuta, qualis eli Franco-

51

, Hlfpanorumnglorumcotommfljurcaruxn,lylofcl10tutarum,
Tal-ta'rgrum,erfaruni,@tliiopuni,[ndoitini,z omiuum pen

: Afm: im perioru mlvbi reges, fine controuerfiaiura omnia ;

hagel Per (efe, nec lingulis ciuibusi nec vniuerfis fasefi fummiprinci.

.Pis vita'lii,famam, aut fortunas 1n chfcrimen votare , feu vl,f`euiud1io

id -1131011111 Hagitioru m,qu in tyrannos


conuenire
antea
11115,1111111111111111611115
effet. 111111111111
Nam quod ad iudi
Aeiuni
attinet
, nulla
magiliraubusmc mult minus

Principem 111$1111011101001 ab eius vnius omniaomnium

imperia pendcanr, fed etiam eoprrfente magifiratuum 8: collegiorum

t *wr-ffm- omuium,potefins conquiefcai. Subditisigitur principemiurerogare,

ffl

tui: magilirftu '

nm 1: : aut in ius votare, iudicimvede vita, fama,acfiatu illiusconflituere,fi


had'
nefas efl,fi denique nulla clienti in pati-enum, feruo in dominum iurif

1
i
11

clieh'o cfl, qunam modo manus intentare tyranno licei-et? neque enim

21

quantum quifque vitibus ac ferro ,fed quantum iure poflit, quzritur.

{-: At n folm is qui principem necquil', pel'cluellionis reus 011, fed etiam

-- is qui tenr'auu,qui 7 confiliumve attuli, quitexit,qnivolu1t,qui

..'.5.; cogitaui'. .9 : quod'ce'rt factumJeges tautoper execrantur,vt cm quis


` d.l. 11 '.
'

'
fooi; 23?. in rcatu fcelerum Omnium conulus condemnationem fha morte pr

ix-l
'

'
'
x
' a
.
.
. .
I
ML wie
uemt,
integro
acillefo
mortuus cenfcaturmlfi
puncrpls
falutcm

rmrnnnfmp aut dignitatcm violauerit: linnc rem effe putatunr,ob quam perv
fc. e . .

'

i 111.11 uuu; ducllionis damnatub* , prius iudicatus, qum accufatus effe videatur. D
(). : Actametfi itationes hominum flauitlioforum nulla Pnalegcs per
f i
luminaire.
] M_ fequantur
quem ramen
fegviolandi
en tantum
Principis
qua: dito
Prana
faove
cogitatio
forasin
,
fcelus erumpunt,
etiamfi nihilfi

f;
i

:su
"gm
me

Lfflggfsmj tentauerit, hanc`t`anicn cogitatio'nem 3 eapitali Patna pleti oportereiu-

212122435? cifcum
,
d_icarunt.
1. occidere
Certe quidem
fe voluiffe
noflratate
Francifcano
cum fodali
nobilisreligiof
1101110 confitcretur,
regem

8: 11,111:1: ifiius cogitationis veniam emagitaffet , rex tamen


fraterculo
admonitus
confitentem
cibus
curifcelei'is
Parifiorum
fxfli iuflit
quibus reum
capitiscomprehendi
damnatus efl:acneciudivc

.q

r iudices id fecorunt, cm optimi clementiffimi regis cdiia

impun 8: quidem fpiffim recufarent. Henrichum item Francifci -

il

gis liu n1 C_qpito furiofiflimus homo cm occidere velle videretur, 8:


.

mail

I
"am

in cum

DE

REPVBLICA.

in cum enfein exeruifl'et, capitis pcenas dedit , tametfi furiofum homi

nem vbique leges 4 :i . Clim ipfo furore plus fatis torquea'- ?" k
tur. Acne quis puter principes ipfos legum .illarum iudiciorum
thores fuiffe , vt accuratillim faluti dignitati confu/lerent , factis legi

bus 8: exemplis vtamur. Tjabucodonofor Rex Alfyriotum Palflinam


ytotam ferro ' Hierofolimam cxpugnarat , templum

incderat, facmtillimn vala expilauerat, caetera militibus,qui etles


Apris, credibus mifcebant, diripienda dedet'at , regeln iplum

darat,vrbem denique totam moenia folo exquarat, polrem popu


li reliquias, quz dadi fupetfu etant, in milerrimain feruitutem, 8C

quidem in ( 'abduxeratz neque {atis fatum ,


{_i}_tgm ex auto conllari,acin loco publico ab omnibus adorari quoties

tuba exaudiretur,recufantes in ardenti' fornace viu os concremaril

5 p_inici capgr

rat:qua: cm in Iudam fuifent, fantiliimi vates acpi'opliet e @fue up. .


literas captiuos dederunt,vt pro Ngbueodonoforis liberorumque "

lutevotit conciperent , ac preearentur Deo opt. maxi vt tandiu luperf

Rites regnarent,quandiu cloru m orbes circa terrain cireagereiitur.Et


quid Deus ipfe Nztbucodonoforem @ruft lu appellate non clubitauit;
acpotentiflim orbis terrar 7 principem e`letutum :11$ 485152552

autemtyrannorum quot quot quurim terrar cxtitert, cuni illo 111.

parandus [uam tam crudeli propolito luplicio coli iubcf


C ret? Atramen vates limiillimus , otaculo Deus ipfe
Sfclechi regis Iucloi'um [aerdianr,_<j_t1erfus Nabucodonoforem, .
ius etat ipfe iduciarius,verboru m acerbitate `ibliominzttu r, :te iuliiflim

interemptum {}: ltaturs. (lijd S._t`il? num (ccrdotes omnes cruder L PMM-P
lillim maltauit,qud vnus eorum Qauidem fugientem holpitio exec' l
fillet? num Dauidem iimocentillimum principem qui tot vilorizs _de
oliibusretulerat, occidere conatus ? at eo ipfo tempore quo
Dauidi 8: exitium intentabat Saiil bis in eius poreflfatem incidir:
Settim militibus iirenuillimis , quibus im erabzit in creparetur7 qud

hollem omnium acerrimum quem facillime necare poilet, occidi non


pateretur, propolita regnzindi'certa miniirique dubia fpe,eonfilium il.

D lud execratus , ne,inquit, regem Deo facrum violaripatint?q1iin


etiam regem ipfum le perfequentem protexit, ne violaretur :teerrim
obllitit,cm prtorianos milites vino ac fomno fepultos euigilati iu-llit:
clim autem Saul ab holiibus cliis effet, miles aliquis Caput ipfius ampu
tauit,ratus [e Dauidi remgratillimam 16tui'um:eum ramen qui liter-um

Caputamputaratnulla interpolita mora necari mandauit, 8: mortuum

regem fine {imulatione luxit. Atqui rex illu-m iniultifiim diutillim


rerlecutus , qui'e rer gellarum gloriaclarus , 8: regis ipfius gener,
cgionibus etiam hollium , ad quos inuitus fefe receperat , ipfo rege po
tentior,1tus:tlenique rex abi fo muele Deo iubente delignntus

, numinis o'iuini (piraculb 9 alilatus, nihil ramen contra regem "

, fedin exilium orulicifci maluit, qum regi exitiurn intentare.


n

{ Hbros 7 {iimma
vit integritate, dotrinacteris
`
f 4
I

'

2.12.
L-IBER SECVNDVS
9 ; icte- Omnibus prflant,1ff`zei,inquam,reges fubditis facros effe Oportere9rra"

dutit. Quid quod lex ipfa diuina fan rtiffim vetat principem populi-fui '

aut magiflztatus verbo violarequant magis eorum vir in fidiari? ac ne


gft-2&3 Optimis tantm lata videatur, .de vniuerfis concepta lex l : quam
-quam vllus difputationi , aut ambiguitati locusrelinquetetur, etiam

f-ab.l:__*

improbos magiflzratus fubditis fantos effe oportere caueturllu cum


diuinis 8: humanis legibus perfpicua fint,argumenta contratia'refellere
hominis 8: litetis abutentis 8: Otio: quemadmodum igitur eos qui
an Delis fit, nec ne, dubitant , non argumentis fed ptiis acerbiffimis te
fellere Oportet:ita quoque flatuend 111 eos,qui perniciofiffimisfcr'i
pris,fubclitos in principes armate confueueruntlamquam qui niec- B
2 Martin. Lm. logorumz erudirifIimi habentut,non modo non licere putant fubditis,

7("

.-:;

'i
ca_.t,
1

agiliigiiiiui principes,tyrannidis fpecie occidere,fed ne verbo quidem violare fas ef


glli'fg'sfcilgfj fe,iiifi fingulari Dei otaculo iubetur : vt I__ehus qui Dei 1111111 regnum
ggg-risql; Ifraelitarum vocatus , vt regis .chabi liberos ac pofleritatem aflirpe

il; ; 11123_. Antea quid Omnesillius impietates ac fceleta, prophetarum


Ietiam, ac fanriffimorum virorum ctudeliflima fu plicia, ciuium exilia,

"mm: mis Lcaedes, profetiptiones,atque ade Iefabelis regime, nefatia forrilegia pat
non item.

3 ),- 4- tienter pei'tulerat : nihil ramen in principem aufus efl,quoad iquus pare

":

3 , '
l l
f'rfm/unltuffff'
.y

re neceffe habuit otaculo Dei prpotentis , cuius fiducia duos reges , ac

feptuaginta tegum liberos, rxter alos principes,ac Bahalis,id , Solis


8:
facrificulos
canibuslacctandam
interne-cione
dedit
defleuitjpftnque
. i0=itut fingulare
tegiiiamDei
de arce
iuffum,oraculo
prcipitem,

ffii

'clefli proditum , cum improborum ciuium perniciofis coniurannnibus nihil haber commune. Et quidfm cm G_grinanorum principes pto

l
if

i* fufcepta religione propugnare , aduetfus C_atolum v. Imperatiitar


ma capere decreuifent, Lutcrum confuluerunt, num id iure

diuino liccterzille negauith neque tamen'ptincipibusid perfuafitltaque

Ui

funeflurn bellum Reique pub ic calamitofuni fufceptum , cum in-

il!

l?

genti principum ac ciuium fitage: quia iufla caufa nulla videri potefl`

lit

l=

aduetfus parriam arma ca iendizquamquam 11 Q_atolus Imperator ty-

lliti

i
i

ran nide ciues Rempub icam oppreffiert,ci`im iura maieflatis non haberet,iure occidi potetat,vt antea dOcuimuszfed iieq; Luterus earn adhi- D

,mi
iii@

,gramm

_
i
"

buit , atqiie haud fciO an perceperit diflintionemine'c-putauit eundem


fuier Caroli ac Ptincipum Omnium, paucifiimis quibufdam exceptis,
cum republica confenfumzfed perinde refpondir, atque fi Carolus fum
mani Imperij f'olus habetet: mult minusA igitur aduetfus regem arma

capere fas . I_._ex diuina

`ffii
. ,fl-ngi
lu?
45013

necari iubet , fi vel parentem leuiffima

iis

contumelia afecetit: nurn etiam fi pater latro,parricida,im ius erga

flirt;

Deum 8: patriamextiterit? fupliciis quidem Omnibus dignus fii,non ta-

firm

men filio parenrem violare fas : quia nulla tanta im ietas , nullum
rilmi
; taiitumfcelus,quod fit f'parricidio vindicand u m.Ar cuni Cicero edem _ 715311111
: 111 1-_
6
.
*v
_
_ _
r
._ _
.
:al
, _ f qu flionem difceptaret .patriam parentibus dixit eife charioiem. Prin
,Op
-

ceps igitur quem patti parenrem iut dixeris, parte ipfo chariot, quip-

pe: immortalis Dei muncre concefIiis,t.faeet cuique efI'e dehetzquanta.

i'

cunque

DE REPVBLICA.

cunque tyrannide ciues opprimere conetur, iulfa quidem iplius, qu

cum diuinis ac natura; legibus pugnt,repudiare quifque potell,ac prius


magno animo ac forti mortem oppetere,qum pareas,li fuga faluti con
{ulere non poliis. g tyrannorum futura multitudo; li tyran
nos fubditis occidere liceathum multi innocentes ac optimi principes

fuorum conlpiratione perituri >i nam qui triblutis ac vettigalibus plus :e


quo ciues vrget, tyrannum yvulgus appelth g : qui contra populi vo- vm qui
luntatem quid im, vt 7K__riloteli vifum elle: qui cohortes prazto- frfglffcqu.
rias aduerfus1 improboshabettautli coniuratos sftque (ure inlidiatores irfgffjlfxi;
{uplicio achit. ( ver [ optirnis principibus futura ell: , li ab am @imbiin
B iplis ciuibus quibus potiflimum leruaridebeant, tyrannidis fpecie
cidi pollint? Non quod cteris principibus non licere putcm perle-qui, "

acdc mediotyrnos omnes,li lieti pollit, vno tollere 8c eodem im peru,


'vtantea diximus,ciuibus ramen .1c fubditis non licere , (luquam

p_iogenes vrban, vt omnia, facet, cm I_)jonylium iunior-em de ty- _ .__/f lll/f


rannidis aree depulfum Corinthi .cum Hiltrionibus {umma leent-irate
publico-in loco lafciuentem comperilfet, N,nquit Diogenesnndigna
teiplo conditione vt'erisnSc gratiarn,inquit Dionyliusliabeomaximam,
quod meam vicem grauiter feras: hic Diogenes,y An `ver , rn'alum , tui
commiferatione id time dici putas? .Ego vero tantum foelicitatem tibi
inuidco,qui cm feruili : abieto animo lis ac `femper , dignus e

Crasqui in tyrannidis arce miferrimam vitam traheres , exitmquepatri

limilem haberes: nunc ramen cum lummzt tranquillitate animinobil.


cum viuis , 8: viuis fecurus! Hc ille. @is au temicarni'fex addihim fu

plicio crudelius torqueat,qum met'us? metus inquam mortis, infami, 7p/ahw:


cruciatus? ill vltricesfuri , quae ryrannos agitant , ac fempiternis
terroribus diu notque excruqiamz'tmfinuidi, {ufpicio,tr_epidatio,vl

tioniscupiditates ,acimille perturbationes fccum rdillidentes ',me'ntcm '


delimitate
deturbant,acmult~acerb.islucant8cpungunt,qum
crue y _
d_eles
dominirleruos*vinculis,ful}ibusr;
ae totme'ntis
exulcerare pollinr;

@id item mil'eriusrxyranno 4continger't .poll'rt ,.'qum fu'b'ditis omnes


difciplinarum ac virtutumfaditus 'przecluder um dem entes 'azlupi

D dosbelliarum in modum eflicere vellequmvbique exploratores 8: a#


licita: lpculatoreshabere? ' ui , quae dicitur quq; liant ab vniuet- '

[is 8c n'guiispudiantidet,ol aeiant , atque- etiintim os animilnfus


ltrute'tur? ' uid fd-ins quam quos'amore ac beneuoltiafecum 6c inter . .

acdillidiiis
lpfog :
pereant'

rQui's
tot animi doloribusac

dlfmnger
'perturbationibus
, V(
lan

guenetyranno miferiorem quemquam elle puter.i quis mortem. optabiliorem du eat ifmort'm 'enirrrCefar miferrum portumij'heo
phtalius miferiarumfexitum, id el'tatvifvrv 'fafvfwappellar, neuter qui

dem fuperlitiolius ,quia corporibus animos fuprites elle _non pu


frmmul'tminusiii reputanttyranni,fquorum'mortem ui .optat,l`ecu

? tranquilliratem illis optarevidetur .:Sed fer emper tyranni


quofdmtlinbent >in-f'deliciis , quibus quali fp'ongiis , ad exhauriendu
t
.'i

2.x4

LIBER

SECVNDVS

fanguinem abutuntur,quos populus cm futere cpir prehende're,


lacetare ac dilirahere folettvr Tiberius eianumleero Tigillinum,Dio

.nylius Pllylillum , nec ira pridem I:Ientichus tex Suecorum G_eorgium

Prefchonem , quos futenre plebe correptos ac difcerptos legimuszlic


ntoninus Caracala eos omnes qui ad fratris particidium iinpulert,
quali rem gtatillimam populo farurus rrucidari iu : :nec mitius adu

latotes luos rtarauit Caligula. Atque his art'ibus tyranni fpius plebis
inlidias ac furores emile-runt. Sin ab iplo rytanno coniurati cdem au
fpicatentur, non amici tantm , fed etiam Avxores,liberi, propinqui,cru

deliter necabanrur : I__Iieron.yrni, Sicili tyranni , ,


amicorum ac propinquorum fecuta clades- 8: in foeminas quo- B

. que inaudita ctudelitate fuitum, edita relcilla,


non ranrm iniqua,l`ed etiam vtiliter conlliruta,ne vlla vlquam extarenr
veliigia tyrannotum : ramen qua laudabilia fuerunt probari fo

p-lebant. Inde illud Qiceroiiis*,nihil vlitatius, uam tyrannorumfata va


lere,8c eorum ramen interfetores in carlo co locati. Idem ramen alibi,
33232? qu' .Magnum,inquir, 16v 9 venien dum ne lit in conliliuni

.Iryranni , fris aliqua te bona deliberaturus lit. Sed quflionis vtriul


que cadem tario ellznam li rytanno de rebus honellzis deliberanri,conli
lium impartiti nefas , ne tyrannis comprobari videatur.: edita quo

que ac decreta vtiliter abrogare fuetit , aut tytnidem ratam ha


bere: cerr virorum bonorum con fenfus plurimum valet ad tyran- C
ni fancienda ac llabilienda, quae alioqui lola tyrannidis opinione ruitura

. Ar lpillim tyrannorum mod vtilia , fed etiamini


qua qu rata lintoportet , laluam Rempublicam volumus.

Itaque quod rIl_iralibulus Athenienlibus eieros triginra tyrannos,


Aratus , icyonis , ctelo Nicocle. Idem

Tullius Romanis occifo C

9 lare l`ualeranr legem fcilicer Amneflias, id Omnium iniuriarum obli


vari Brr.

,n , uionem,ac ryrannotum atavalereiulferuntznec-aliter`lapfa erigi,nec e

fftfdv diu Relpublica poruilfct. Qta igiturara Netonis ae Domi'

- riant tradunriir2 a Senatu refeifi'a'fuill'e', adperpetuaqudain'edieta per'


tinenr, qua: _quod lem piternam iniquiratem habeterit'niliabrogare'ntur
M_ , ,n rebus conllitutis interitum allatura : quidautem quinquen D
14- 9 mais' dc .nio Neronisillullriusquid aptiusquid-meliustex eo'qui em Traianus
origine
iuris Optimus princeps in beuelgeenda Republica Neroni parent fiiille ne
;
5:5.
d

mecipc q. 64. minem iudicauit.Hisiconlentanea Iurifconfulrorum difciplina9,qu


ffjfflf: yl-uccelIotemyranorirmf_ad ea qu iull promilerinrefecetint obligari v0
fggffif luit : careta refcindi.. Ita Q_onllanrin'us magnus' qiixficinius tyrannus
iniqu decreuerar,edixerat,vna lege-abrogauit,extera eonlitmarida'pu:
| (l. C-DD.
.
.
\
.
'
.
.
iiiiilfsmusnc
-Idem lpfum
aTheodolio
cArcadio
legimus,
clo

giff'lfle ximo tyran-.no hac lege. QU tvtann s contra ius tefqriplit non vla-l
llpfggmidis lere praecipimus,legitimis eiuslrefcriprisminime impugnadiscrameth

its que ' largitiones Maximie .ea qux in Ilagitioli'asait:nihil de Republica mere
flillf' Tm' res elfudillet reuocarentj :.magiltratus, im , curariones indigns adi

nf'cgffnnglc' merenittdecr'eta quoque ac indicia contiel ett',eti ramen que' line frapdf
I

ac ci
l

DE

REPVBLICA.

acReipublic detrimento zirka fueran: inlirmari noluetunt. I-Ic ver~ acl-gfdf

ba, line fraude , quae in lege Theodolia legimus, ad iyrannorum propu- `


gnarores Se proxenetas pertinent , ne quis bello ciuili aut 'vrgente tyran
nide ex alrerius incommodis lua commoda augenda libi puter: vt cm

dc M ediolani principatu armis decerneretur , cuius parte @alli , partrm

Hilpani, partem , cartera Sfortiadze libi vindicabanr-,c quantum


quilque vi Se opibus, tantum iure vale