You are on page 1of 5

KOGNITIVNA LINGVISTIKA

Proitati iz knjige Milke Ivi: Pravci u lingvistici 2, Biblioteka XX vek, Beograd 2001.
str. 179-230.
Razvoj lingvistike teorije neprestano otvara nove problemske oblasti u
prouavanju jezika, kao i mogunosti da se poznata fakta sagledaju iz novih uglova i
podvrgnu novim metodama. U dinaminoj panorami moderne lingvistike kognitivna
lingvistika uoljivo se izdvaja vrstom povezanou sa drugim naunim pravcima koji
su kao dio kognitivistike ili kognitologije, takoe usmjereni na prouavanje procesa
saznanja i plodotvorno se razvijaju. Kognitivna lingvistika je za neto vie od dvije
decenije iznjedrila ideje koje su otvorile nove horizonte i nadahnule veliki broj lingvista
u mnogim naunim sredinama da intezivno istrauju razne aspekte odnosa izmeu jezika
i saznanja. Na tom su se popslu nali lingvisti razliitih pokoljenja i usmjerenja jedni
nastojei da nove ideje poveu sa ivom naunom tradicijom, a drugi okrenuti
razgraivanju udeja za koje vjeruju da e imati lijepu budunost, jedni vie zaokupkjeni
razvijanjem teorijskih aspekata kognitivne lingvisike, drugi njihovom provjerom i
primjenom na novoj jezikoj grai.
Kognitivna lingvistika je sastavni dio kognitivnih nauka za koje se koristi naziv
kognitologija u koju spada pored kognitivne lingvistike i kognitrivna psihologija,
psiholingvistika, neurolingvistika i teorija vjetake inteligencije. Kognitivne nauke
imaju za predmet procese koji se odvijaju u ljudskom umu. Poto jezik omoguava
objanjenje nekih procesa u umu koji se ne mogu direktno ispitati on se koristi kao
sredstvo da se dobije posredan uvid u odreene kognitivne strukture i procese.
Kognitivne nauke povezuje i hipoteza o analogiji izmeu uma i raunara, pa se ono to
se deava u ljudskom umu ponekad govori u raunarskim pojmovima, a saznajni
procesi u nekim sluajevima se i modeliraju na raunaru. Postoje koncepcije u
kognitivnoj lingvistici koje su blie filozofiji, etnologiji, jezikoj antropologiji i
kulturologiji.
Nauni pravci i naune paradigme na nastaju odjednom, kao to se ni naune
revolucije na nastaju odjednom (Kunova teorija o smjenama naunih paradigmi- ono to
se u jednom momentu oglaava kao epohalno novo afirmie se umnogome putem
negacije neega to mu neposredno prethodi). Po pravilu im prethodi period manje ili
vie spontanog sazrijevanja prije nego to razvojna linija novog naina miljenja
dosegne prepoznatljiv vrh koji se uslovno naziva nauna revolucija. Distanciranje
predstavnika novog pravca od onoga to oni smatraju starim nekad je jae nekad slabije
izraeno, ali je uvijek prisutno i nastojanje da se novome nau pretee.
Za poetak postojanja kognitivne lingvistike uzima se 1989. godina kada je u
Duizburgu odran simpozijum na kojem je deklareativno oglaena injenica koja je ve
1

izvjesno vrijeme prije toga postojala i predstavljala naunu realnost da kognitivna


lingvistika postoji kao posebni lingvistiki pravac, odnosno kada je donijeta odluka o
osnivanju Meunarodne asocijacije kognitivne lingvistike i pokretanju asopisa
Kognitivna lingvistika i monografske edicije Istraivanja iz kognitivne lingvistike.
Za utemeljivae kognitivne lingvistike smatraju se Ronald Lanaker koji je
objavio 1983. Osnove kognitivne gramatike (Foundations of Congitive Grammar) u
kojoj autor teoriju kognitivne lingvistike vidi kao teoriju gramatike prostora (space
grammar), to je bio termin koji se u poetku koristio esto, a od tada sve ree i Dord
Lejkof koji je 1987. objavio knjigu. ena, vatra i opasne stvari (Women, Fire, and
Dangerous Thinks) u kojoj se ve ustalio termin kognitivna lingvistika.
Kognitivna lingvistika nije nastala burno. Potreba za novim naunim pravcem
osjeala se ve osamdesetih godina XX vijeka jer se odreeni zamor od generativne
gramatike bio sve vidljiviji. Neka od najvanijih pitanja kognitivne lingvistike odavno
su bila predmet interesovanja i dobila izvjesne teorijske oblike ali ne na metajeziku
kognitivne lingvistike, ve na nekom drugaijem ne sasvim prevazienom metajeziku
(prouavanje uloge metafore u jezikom sistemu ima dugu lingvistiku tradiciju).
Granice meu predstavnicima lingvistikih pravaca nijesu uvijek otre. Tako npr.Lejkof
jedan od vodeih predstavnika kognitivne lingvistike jeste i predstavnik generativne
lingvistike. Predstavnici kognitivne lingvistike se pozivaju i na radove psiholingvistkinje
Eleonor Ro koja je ustanovila teoriju prototipova. A u vezi sa prouavanjem jezike
slike svijeta neizbjena su podsjeanja na lingvistiko djelo Vilhema fon Humbolta.
Za kognitivistike pristupe jeziku karakteristina je prije svega
pretpostavka da je ovjekova sposobnost da naui i koristi jezik vaan dio njegovih
saznajnih sposobnosti i da je zato potrebno prouavati jezik i njegovu upotrebu u vezi sa
drugim kognitivnim aktivnostima pojedinca. Kognitivna lingvistika je predmetno iroka
i razuena a u njenom problemskom sreditu su znaenja svih jezikih nivoa.
U kognitivnoj lingvistici se izdvajaju dva pravca:
1. Prvi je u osnovi antropcentriki : izvori jezikih znaenja, naina miljenja
i doivljavanja vide se u tjelesnom iskustvu ovjeka, za to je naeno najvie
argumenata u prouavanju metafora i metonimija, kao mehanizma u kojem se stvarnost
saznaje i pomou kojeg se znanja prenose iz jedne pojmovne oblasti u drugu, pri emu
vanu ulogu ima slikovnost (ikoninost) jezikih izraza i postojanje izvjesnog broja
osnovnih imaginativnih shema koje su zajednike za vei broj metafora.
2. Drugi pravac je noviji i usmjeren je na govornika kao lana jezike
zajednice i zasniva se na pretpostavci da jezik u manjoj ili veoj mjeri uestvuje u
stvaranju slike svijeta, to zahtijeva istraivanja o tome kako se posredstvom jezika
strukturira i konceptualizije svijet, kako se postie razumijevanje, ta je zajedniko
pripadnicima iste jezike zajednice i sl.

KOGNITIVNA SEMANTIKA

Sedamdesetih godina u okviru amerike generativne kole, suprostavljajui se


sintaksikom formalizmu Naoma omskog izdvaja se vid generativne teorije zasnovan
na semantikim osnovama. Dord Lejkof, R.Makoli ( Ronald Macaulay), arls Filmor
(Charles Fillmore) i Volas ejf ( Wallace Chafe) istiu da dubinske strukture omskog
treba zamijeniti semantikim strukturama. Dvije kole: kola semantiara Zapadne
obale i kola semantiara MIT-a saglasni su da su jezika znaenja uslovljena
funkcionisanjem ljudskih kognitivnih moi.
Kongnitivni semantiari smatraju da ljudi svojim iskustvom kroz interakciju sa
okolinom stvaraju osnovne konceptualne strukture koje su u osnovi jezike sposobnosti.
Smatraju da ne postoji razlika izmeu lingvistikog i enciklopedijskog znanja realnog
svijeta. Jeziki simboli jesu znaenjski jer su vezani sa realnim kategorijama.
U okviru kognitivne semantike razvilo se nekoliko teorija:
Teorija prototipova
Polo se od teze da ovjek pri kategorizovanju onoga to opaa nije lien
spoznaje o proimanju tipinog sa netipinim. Inicijator ove teorije je psiholokinja
Eleonor Ro koja kae da ljudi nemaju problema da identifikuju organizme poput
ivotinja, biljaka, ljudi i predmeta, kao to su stolica, olja i sl. Problem nastaje kad treba
razlikovati olju, au ili bokal, snijeg, kiu ili susnjeicu, uto, crveno ili narandasto i
sl.
U osnovi je to stvar kategorizacije. Postavlja se pitanje kako utvrditi da li su
kategorije arbitrarne ili se u njima oslikava mentalna konceptualna osnova. Posebno su
interesantna istraivanja koliko je neki lan kategorije dobar, tipian ili lo netipian.
Npr. dobri primjeri za voe su: naranda, jabuka, banana, kruka, kajsija, mandarina,
ljiva, srednje dobri su: papaja, ipak, mango, a loi primjeri su: orah, maslina i sl.
U okviru jedne kategorije uspostavlja se hijerarhija, od pojma sa centralnim
statusom prototipa, prelaznim oblicima, do pojma sasvim stranom toj kategoriji.
Stvarnost je na svim nivoima kategorizovana tako da postoje centralni, prototipini
lanovi i svi ostali, koji se, prema slinosti, rasporeuju blie ili dalje od prototipa.
Prototipine osobine fizikih osobina razlikuju se od naroda do naroda, dok su duhovne
osobine neto univerzalnije. Prototipina Crnogorka, Francuskinja, veanka- stvaranje
protoptipa je nesvjestan i djelimino iracionalan proces koji nam pomae u saznajnom
organizovanju stvarnosti. Prototipini pridjevi koji oznaavaju ljudske osobine su lijep
(fizika osobina) i dobar (duhovna osobina)

Teorija konceptualizacije
U okviru kognitivne lingvistike znaenje se izjednaava sa konceptualizacijom tj.
obrazovanjem pojmova na osnovu ovjekovog fizikog, ulnog, emocionalnog i
intelektualnog iskustva o svijetu koji ga okruuje.Znaenjska struktura je po svojoj
prirodi subjektivna i sadri konvencionalno slikovno predstavljanje, kojim se mentalno
prikazuje data situacija. Kao sredstvo konceptualizacije koristi se:
1. Pojmovna metafora koje nam pomau da apstraktne i sloene pojave
konkretizujemo, pojednostavimo i svedemo ih na poznato iskustvo. Pojmovna
metafora je mentalni mehanizam pomou kojeg razumijemo i organizujemo
stvarnost, ili razumijevanje jednog pojma preko drugog. O apstrakciji kao ro je
ivot razmiljamo kao o putovanju ( Doi na svijet, Biti na raskrsnici, Mnogo
toga je proao u ivotu, daleko e dogurati, Otiao je) Razumijevanje ivota kao
putovanja odvija se pomou pojmovne metafore IVOT JE PUTOVANJE.
Jedan od najpoznatijih knjiga iz kognitivne lingvistike bila je Metaphors we
live by Dorda Lejkofa i Marka Donsona koja poiva na ideji da je veliki broj
izraza u jeziku stvoren procesom metaforizacije. Tog procesa nijesmo svjesnia a
njgova osnova je u neposrednom fizikom postojanju. Oni razlikuju tri vrste
pojmovnih metafora: strukturne metafore, orijentacione i ontoloke metafore.
2. Pojmovna metonimija, dok se metafora zasniva na slinosti, metonimija se
bazira na drugim logikim vezama: jedan se konceptualni entitet nalazi u
logikoj vezi sa drugim konceptualnim entitetom. Pruio mi je ruku pomoi
(odnos dio - cjelina), itamo Njegoa (djelo se nazove po autoru), Pregovaraju
Podgorica i Beograd ( odnos mjesto - institucije) i sl.
3. Semantiki scenario koji se bazira na strukturama kao to su: domen, shema,
frejm. Ove strukture su zasnovane na ljudskom iskustvu, koje se reflektuje na
miljenje i jezik. Kognitivne strukture zasnovane u obrascima znanja i
vjerovanja utiu na formiranje tipinih scenarija koji su u osnovi vanjezini, a
utiu na sagledavanje znaenjske vrijednosti neke jezike jedinice. Npr. postoji
tipian scenario za doivljavanje i ispoljavanje neke emocije, a taj tipian
scenario postaje obrazac koji se moe koristiti u njenom lingvistikom opisu.
Razumijevanje znaenja jedne jezike forme mogue je samo u kontekstu drugih
kognitivnih struktura. Znaenje rijei ponedjeljak rezumijemo u kontekstu
koncepta sedmica. Tako je sedmica semantiki domen u okviru kojega
razumijemo ponedjeljak. Ili rije majka ima pet domena: genetiki (predaje
genetski materijal), domen raanja, domen odgajanja, genealoki domen (majka
je najblii enski roak), brani domen (majka je oeva ena). Svi domeni
zajedno ine frejm Majka je ena koja se udala, zatrudnjela je, rodila dijete i
odgojila ga. Ovo je idealizovan scenario jer postoje majke udovice i surogat
4

majke, neudate majke i sl. Frejmovi predstavljaju konvencioanlizovano i


kulturalno utemeljeno znanje.
Sheme predstavljaju preslikavanje i uoptavanje naeg fizikog iskustva na
apstraktne domene, tj. vezu izmeu tjelesnog iskustva i viih kognitivnih
struktura, kao to je jezik. Navodimo neke od shema:
Shema staze: u ovoj shemi reflektuje se iskustvo naeg stalnog kretanja. Na ovoj
shemi se zasnivaju pojmovne metafore IVOT JE PUTOVANJE (ve navedena)
ili LJUBAV JE PUTOVANJE ( Krenuli su iz poetka. Putevi su im se razdvojili,
Uplovili u mirnu luku. i sl
Shema sile temelji se na iskustvu doivljavanja tue sile ili upotrebe sopstvene
sile u svakodnevnom ivotu. Na ovoj shemi se baziraju pojmovne metafore
SUDBINA JE SILA (Udar sudbine, rtva sudbine, Boriti se sa sudbinom,
Roptati na sudbinu i sl)
Shema sadravanja potie od predstave o naem prisustvu u nekom ogranienom
prostoru ili o tijelu kao kontejneru. Na ovoj shemi se zasnivaju neke ontoloke
pojmovne metafore (Izaao je iz kome. Oni vie nijesu u ljubavi, Ona mi je u
mislima)