Sie sind auf Seite 1von 26

LIPIDI

Osnove biokemije
Boris Mildner

OSNOVNE KARAKTERISTIKE LIPIDA


Lipidi su raznolika grupa spojeva kojima je jedino zajedniko
svojstvo da su netopljivi u vodi a topljivi su u organskim
otapalima.
Masti i ulja su spojevi u kojima organizam pohranjuje energiju
(energetske rezerve).
Fosfolipidi, glikolipidi i steroli su glavni strukturni elementi
biolokih membrana.

OSNOVNE KARAKTERISTIKE LIPIDA


Druge vrste lipida iako prisutne u malim koliinama imaju uloge
kao: kofaktori, prijenosnici elektrona, spojevi koji veu (sidre)
proteine za staninu membranu, pigmenti koji apsorbiraju
svjetlost, emulgatori u probavnom traktu, hormoni i stanini
glasnici...
Lipidi ne stvaraju kovalentne polimere.

Masne kiseline
Gotovo sve masne kiseline u stanicama imaju parni broj ugljikovih atoma
(obino 12 24). Mogu biti zasiene i nezasiene, a dvostruka veza je
gotovo uvijek u cis-poloaju.

(ionizirani oblik palmitinske kiseline)

(ionizirani oblik oleinske kiseline)

Nomenklatura

Masne kiseline

(oktadekaenoina
kiselina) (oleinska
kiselina)

(eikozapentaenoina kiselina (EPA)


omega-3 masna kiselina)

Neke prirodne masne kiseline


Ugljikova okosnica

Struktura*
*pri pH = 7,0 karboksilne skupine

12 : 0

Talite (oC)

Sistematsko
ime

Uobiajeno ime

CH3(CH2)10COOH

n-dodekanoina
kiselina

laurinska kiselina

44,2

14 : 0

CH3(CH2)12COOH

n-tetradekanoina
kiselina

miristinska kiselina

53.9

16 : 0

CH3(CH2)14COOH

n-heksadekanoina
kiselina

palmitinska kiselina

63,1

18 : 0

CH3(CH2)16COOH

n-oktadekanoina
kiselina

stearinska kiselina

69,6

20 : 0

CH3(CH2)18COOH

n-eikozanoina
kiselina

arahidina kiselina

76,5

24 : 0

CH3(CH2)22COOH

n-tetrakozanoina
kiselina

lignocerinska kiselina

86,0

16 : 1 (9)

CH3(CH2)5CH=CH(CH2)7COOH

cis-9-heksadekanoina kiselina

palmitolenska
kiselina

18 : 1 (9 )

CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH

cis-9-oktadekaenoina
kiselina

oleinska kiselina

18 : 2 (9,12 )

CH3(CH2)7CH=CHCH2CH=
CH(CH2)7COOH

cis-,cis-9,12-oktadekaenoina
kiselina

linoleina kiselina

18 : 3 (9,12,15 )

CH3CH2CH=CHCH2CH=CHCH2CH=
CH(CH2)7COOH

cis-,cis-,cis-9,12,15oktadekaenoina
kiselina

-linolenska kiselina

-11,0

20 : 4 (5,8,11,14)

CH3(CH2)4CH=CHCH2CH=CHCH2CH=
CHCH2CH=CH(CH2)3COOH

cis-,cis-, cis-,cis-,5,
8,11,14-ikozatetraenoina kiselina

arahidonska kiselina

-49,5

su ionizirane

1,0 do 0,5

13,4

1,0 5,0

Masne kiseline, zasiene i


nezasiene

Struktura zasienih i nezasienih


masnih kiselina

Triacilgliceroli (masti i ulja)


Esteri masnih kiselina i glicerola su triacilgliceroli.
Triacilglicerole dijelimo na masti i ulja.
Triacilgliceroli su nepolarni hidrofobni spojevi
netopljivi u vodi.
Imaju manju specifinu gustou od vode, pa se
mijeanjem vode i triacilglicerola dobivaju dvije faze.

Struktura
triacilglicerola
Triacilgliceroli su esteri
masnih kiselina i
hidroksilnih skupina
glicerola. Jednostavni
triacilgliceroli sadre
samo jednu vrstu masnih
kiselina, a mijeani tipovi
triacilglicerola sadre
dvije do tri razliite
masne kiseline.
U organizmu
triacilgliceroli slue kao
energetska rezerva.

Presjek kroz etiri stanice adipocita zamorca

Triacilgliceroli se pohranjuju u masnom tkivu


gdje se uvaju u nehidratiziranom obliku.

Presjek sjemenke Arabidopis


Biljke pohranjuju triacilglicerole u
svojim sjemenkama.

Triacilgliceroli

Dva su razloga zato je prednost da se triacilgliceroli uvaju


kao energetska rezerva a ne polisaharidi:
1) Ugljikov atom masnih kiselina je reduciraniji nego ugljikov
atom ugljikohidrata, pa oksidacijom triacilgliceroli
oslobaaju vie energije nego to se dobiva oksidacijom
ugljikohidrata.
2) Triacilgliceroli su hidrofobni pa ne veu vodu, dok npr. 2 g
polisaharida (glikogena) vee 1 g vode.

RASPODJELA MASNIH KISELINA U ULJU,


MASLACU I LOJU
Triacilglicerole susreemo u
raznim namirnicama.

TRANS MASNE KISELINE U HRANI


Djelominom hidrogenacijom
jestivih ulja tijekom priprave
hrane dolazi do promjena cis
poloaja dvostrukih veza u trans
poloaj. U prehrani trans masne
kiseline su rizian faktor za
razliite bolesti srca.

STANINE MEMBRANE

PODJELA MEMBRANSKIH LIPIDA


Membranske lipide moemo podijeliti:
Fosfolipide:
- glicerofosfolipide (fasfatidilkolin, fosfatidiletanolamin, fosfatidilserin,
fosfatidilinozitol, kardiolipin)
- sfingolipide (sfingomijelin)

Glikolipide:
- Cerebrozide (mosaharid (glukoza ili galaktoza)vezan za ceramid)
- Globozide (linearni di, tri ili tertra oligosaharidi vezani za ceramid)
- Gangliozide (razgranati oligosaharidi vezani za ceramid)

Sterole:
Kolesterol (sisavci)
Ergosterol (nii eukarioti)
Bakterije nemaju sterole u plazmatskim membranama.

Membranski lipidi
Lipidi s polarnim eonim skupinama i nepolarnim repovima
sastojci su staninih membrana.
Najei sastojci u membranama su glicerofosfolipidi, kojima su na
dvije hidroksilne skupine glicerola esterski vezane dvije masne
kiseline, a na eonu skupinu (treu hidroksilnu skupinu glicerola)
putem fosfodiesterske veze vezan je alkohol.
eone skupine glicerofosfolipida se razlikuju. Najee
glicerofosfolipidi kao eonu skupinu imaju ili fosfatidiletanolamin ili
fosfatidilkolin. Kod neutralnog pH, eone skupine su nabijene.

GLICEROFOSFOLIPIDI

Najjednostavniji
glicerofosfolipid je
fosfatidat koji nema
vezan alkohol na
fosfatnu (eonu
skupinu).
Zastupljenost
fosfatidata u
membranama je mala
iako je to pretea
ostalih
glicerofosfolipida.

10

SPOJEVI KOJI SE VEU NA FOSFATNU


SKUPINU FOSFATIDATA

(serin)

(etanolamin)

(glicerol)

(kolin)

(inozitol)

STRUKTURE GLICEROFOSFOLIPIDA

fosfatidil-kolin

fosfatidil-serin

fosfatidil-etanolamin

Fosfatidil-inozitol

difosfatidil-glicerol (kardiolipin)

11

NEUOBIAJENI GLICEROFOSFOLIPIDI
EUKARIOTA
eterskom vezom vezani alken

kolin

plazmalogen

NEUOBIAJENI GLICEROFOSFOLIPIDI
EUKARIOTA
eterskom vezom vezani alkan

acetilni ester

kolin

(aktivirajui imbenik trombocita, PAF)

12

GLICEROFOSFOLIPIDI ARHEJA
Arheje imaju jedinstvene membranske lipide koji su eterskim
vezama povezani s glicerolom. Ovi lipidi su stabilni u okoliu u
kojem ive arheje.

SFINGOLIPIDI
Sfingolipidi umjesto glicerola imaju sfingozin. Sfingozin je dugolanani alifatski
amino-alkohol.
Sfingomijelin osim fosfatne kiseline i kolina ima dva dugolanana ugljikova
lanca, od kojih jedan potjee od masne kiseline, a drugi od sfingozina.

(sfingozin)

Masna kiselina je vezana


amidnom vezom za
sfingozn
(sfingomijelin)

13

Strukture fosfatidilkolina i sfingomijelina

PRIMJERI GLIKO(SFINGO)LIPIDA

14

GLIKOLIPIDI
CEREBROZID (GLIKOSFINGOLIPID)

masna kiselina
eer

glukoza
Ili
galaktoza

Cerebrozid
(glikolipid)

eeri su direktno vezani za ceramid, odnosno za


hidroksilnu skupinu sfingozina (nema fosfata!)

ANTIGENI KRVNIH GRUPA


Glc

Gal

GlcNac Gal

Fuc

GalNac

Gal

15

Neke nasljedne bolesti (gangliozidoze)

Tri osnovne vrste lipida izgrauju membranu


Steroli
steroli

Kolesterol
(ivotinje)

Ergosterol
(kvasci i gljive)

Stigmasterol
biljke

16

Steroli
Steroli su
izgraeni od etiri
povezana prstena i
jedan prsten ima
hidroksilnu
skupinu.
Kolesterol je glavni
sterol u ivotinja, a
ujedno je i pretea
razliitih steroida.

Kolesterol

Osim u membranama, derivati kolesterola su vani u


metabolizmu

Taurokolna kiselina
(una kiselina)

17

Steroidni hormoni (derivati kolesterola)

Shematski prikaz membranskih lipida

Zajedniko svojstvo membranskih lipida je da su to amfipatske molekule koje


imaju jedan hidrofilni kraj a suprotni kraj je hidrofoban.

18

Strukture (modeli) membranskih lipida

Bioloke membrane
Sastav lipida u nekim membranama

19

Razliiti lipidi
Osim za potrebe uvanja energije i za potrebe stvaranja membrana,
u prirodi postoje razliiti spojevi koje ubrajamo u lipide.

VOSAK
palmitinska kiselina

1-triakonatol

20

Razgradnjom membranskih lipida stanica


dobiva razliite signale

Lipidi koji se
koriste u
signalizaciji
(komunikaciji)
stanica.
Fosfolipaze kidaju
specifine veze
glicerofosfolipida.

Eikozanoidi

Pretvorbom arahidonata nastaju tkivni hormoni prostaglandini,


tromboksani i leukotrieni.

21

Izopren
Razliiti lipidi su derivati
izoprena.

Primjeri prenola

7-dehidrokolesterol
kolekalciferol
(vitamin D3)

1,25-dihidroksikolekalciferol
(1,25-dihidroksivitamin D3)

22

Primjeri prenola
(retinoina
kiselina)
hormon
epitelnih
stanica

neurotransmitor

-karoten

Primjeri prenola

Vitamin E, antioksidans

Vitamin K1, kofaktor


pri koagulaciji krvi

Varfarin
antikoagulans

23

Primjeri prenola

Primjeri prenola

24

Izolacija i karakterizacija lipida

Razdvajanje i identifikacija lipida

25

Identifikacija lipida

Identifikacija lipida

26