You are on page 1of 12

UVOD U URBANIZACIJU

o Urbanizacija je svjetski i povijesni proces koji je poeo prije 5000 godina nastankom prvih
gradova i u stalnom je jaanju

o Urbanizacija proces koji oznaava postanak i razvoj gradova o Budui da je urbanizacija proces koncentracije, gradovi u svojem razvoju pokazuju tendenciju
stalnog rasta o Prvi gradovi bili su maleni i imali su tek nekoliko stotina stanovnika dok danas postoje stotine gradova s vie od milijun stanovnika Gradovi su ponajprije mjesta proizvodnje, razmjene i zadovoljavanja raznih usluga za stanovnitvo iz okolice i regije (kao mjesto rada i stanovanja) U razvoju gradova izdvajaju se tri razdoblja: predindustrijsko ili agrarno, industrijsko te postindustrijsko ili informacijsko Intenzivniji razvoj gradova kao posljedica industrijalizacije u 19. stoljeu bio je ogranien na odreene zemlje, a tek u 20. stoljeu postaje svjetski proces

o Gradovi tijekom svog postojanja mijenjaju svoje funkcije, znaenje i izgled


o o o

URBANA GEOGRAFIJA o Prvi znaajniji geografski radovi o gradovima nastaju u drugoj polovici 19. stoljea, no zanimanje za prouavanje gradova naglo raste poetkom 20. stoljea prostornoj rairenosti gradova, njihovom geografskom i prometnom poloaju te postanku i morfolokim osobinama gradova o Izmeu dva svjetska rata javlja se Christallerova teorija o sredinjim naseljima prouava prostorna struktura grada, kompleksna vanost grada u prostoru, njegov utjecaj na transformaciju okolice itd.

o U radovima koji nastaju potkraj 19. i poetkom 20. stoljea najvea pozornost pridaje se

o Nakon Drugog svjetskog rata istie se vanost istraivanja kompleksa grad-okolica te se

o Urbana geografija geografska disciplina koja s aspekta meusobnog djelovanja elemenata


prirodne osnove i drutvenih imbenika prouava i objanjava pojavu i prostornu rairenost gradova, njihovu fizionomijsku, funkcionalnu i socijalnu strukturu te vanost i utjecaj grada u prostoru o Predmet istraivanja urbane geografije su grad i urbanizacija

GEOGRAFSKI POJAM GRADA o Evolucija geografskog pojma grada:

o razdoblje do 1900. godine pojam grada nije jasno definiran


o pozornost se posveuje geografskom poloaju i topografskom smjetaju grada pri emu se isticalo znaenje prirodno-geografske osnove tipovi grada izdvajaju se na temelju prometnog poloaja pozornost se pridaje definiranju grada pri emu se esto u obzir uzimaju fizionomijski elementi grada grad kompaktno sagraeno naselje koje ima svoju jasno prepoznatljivu jezgru oko koje su se razvili drugi dijelovi sa svojim fizionomijskim elementima

razdoblje od 1900. godine do Prvog svjetskog rata

o razdoblje izmeu dva svjetska rata funkcionalna faza


u definiranje grada uvode se nove varijable (funkcije)

analizira se struktura glavnih funkcija grada kao to su uprava, trgovina, industrija, promet H. Bobek predlae tri varijable za odreivanje gradskih naselja kompaktnost naselja, veliina naselja i gradski nain ivota u naselju nastavljaju se rasprave o geografskom pojmu grada iz prethodnog razdoblja R. Klper je dopunio Bobekov model dodavi etvrtu varijablu centralitet naselja

razdoblje nakon Drugog svjetskog rata

BOBEKOV MODEL 4 VARIJABLE o Bobekov model primjenjuje se za izdvajanje gradskih naselja u veini zemalja pri emu se etiri varijable koriste pojedinano ili u meusobnoj kombinaciji gustoom naseljenosti

o Kompaktnost naselja se najee odreuje gustoom zgrada ili drugog urbanog sadraja te o Veliina naselja je obiljeje koje se najee u kombinaciji s drugim obiljejima uzima u obzir
za odreivanje gradskih naselja

minimalni broj stanovnika naselja za stjecanje statusa grad ovisi o osobinama naseljenosti neke zemlje, stupnju urbanizacije, ekonomskoj razvijenosti itd. u najveem broju zemalja je minimalni broj stanovnika gradskog naselja izmeu 2000 i 5000 stanovnika

o Gradski nain ivota podrazumijeva nain ivota kojim ivi ono stanovnitvo u naselju ija
proizvodnja i potranja ovise o tritu odnosno o razmjeni s drugim grupama stanovnitva (Bobek) poljoprivredno stanovnitvo ne ivi gradskim nainom ivota jer je manje ovisno o tritu i o razmjeni s drugim grupama stanovnitvo koje radi u sekundarnim i tercijarnim djelatnostima ivi gradskim nainom ivota budui da se njihovim uslugama i proizvodima slui drugo stanovnitvo, iz grada i okolice danas se meu mnogim zemljama kao obiljeje za diferenciranje naselja uzima odnos poljoprivrednog i nepoljoprivrednog stanovnitva

o Centralitet naselja je obiljeje koje se u praksi manje primjenjuje u odreivanju statusa


grada budui da stanoviti centralitet mogu imati i ruralna naselja

DIFERENCIJACIJA GRADSKIH I SEOSKIH NASELJA U HRVATSKOJ o U Jugoslaviji su se naselja prema popisima stanovnitva 1961. i 1971. godine diferencirala na osnovi veliine naselja i postotnog udjela nepoljoprivrednog stanovnitva o izdvajana su tri tipa naselja: gradska, mjeovita i seoska status grada dobila su naselja s vie od 2000 stanovnika i veim udjelom nepoljoprivrednog stanovnitva (ovisno o broju stanovnika) u SR Hrvatskoj status grada imala su 103 naselja

Prema popisima stanovnitva 1981. i 1991. godine naputen je dotadanji model diferenciranja naselja i odreivanja statusa grada preputeno je opinskim slubama tako je 1981. godine u Hrvatskoj bilo 212 gradova, a 1991. godine 204 grada broj gradova rastao je preko 100% jer su status grada stekla i naselja s nekoliko stotina stanovnika te bez nekih atributa gradskog naselja

Za potrebe Strategije prostornog ureenja Republike Hrvatske izdanog 1997. godine gradska naselja su prije toga izdvojena na temelju modela etiri varijable

gradsko naselje u Republici Hrvatskoj moe biti ono naselje koje ima 2000 ili vie stanovnika, udio poljoprivrednog stanovnitva mora biti ispod prosjeka RH te bar 50% njegovog aktivnog stanovnitva mora raditi u naselju 1991. godine u Hrvatskoj je izdvojeno 117 gradskih naselja (to 1.7% svih naselja u RH) i u njima je ivjelo 51.3% ukupnog stanovnitva Hrvatske ak 2/3 gradskih naselja imalo je manje od 10 000 stanovnika opaa se i mali broj naselja srednje veliine (20 000 do 100 000 stanovnika) u urbanom sustavu Republike Hrvatske dominiraju etiri grada: Zagreb, Split, Rijeka i Osijek i u njima ivi gotovo polovica gradskog stanovnitva

GEOGRAFSKO DEFINIRANJE GRADA

o U zemljama u razvoju razlike izmeu grada i sela jo su naglaene dok su u razvijenim

zemljama one sve manje ruralna naselja oko gradova postupno se urbaniziraju, a gradovi decentraliziraju svoje funkcije

Za geografsko definiranje grada bitne su tri grupe relevantnih obiljeja:

o socijalnim obiljejima utvruju se veliina i demografsko-socijalna struktura


stanovnitva naselja naselja u prostoru

o funkcionalna obiljeja upuuju na funkcionalnu strukturu i funkcionalno znaenje o morfoloka obiljeja upuuju na kompaktnost naselja (gustou i nain sagraenosti
naselja urbanim sadrajima) te na fizionomske karakteristike urbanog sadraja

o Grad kompaktno sagraeno vee naselje u ijim sekundarnim i tercijarnim djelatnostima radi
vei udio aktivnog stanovnitva i to ne samo za vlastite potrebe ve i za potrebe stanovnitva ireg prostora (to je formalni grad)

o Formalni grad grad to ga ini kompaktno sagraeni prostor s cjelokupnim urbanim


sadrajem

o Administrativni ili funkcionalni grad grad to ga ini kompaktno sagraen prostor


zajedno s urbaniziranom i funkcionalno integriranom okolicom formalnog i administrativnog grada: formalni je grad vei o administrativnog formalni je grad manji od administrativnog formalni i administrativni grad se prostorno poklapaju

o Zbog razvoja grada u odnosu na administrativno postavljene mee razlikuju se tri odnosa

POJAVA I RAZVOJ GRADOVA U SVJETU o Prva stalna naselja poinju se razvijati u neolitiku (9000 5000 godina prije nove ere) tada ovjek prestaje iskljuivo biti sakuplja hrane i lovac te postaje proizvoa hrane proizvesti hrane dovoljno za dulje razdoblje te se nije moralo seliti o o Tragove najstarijih naselja nalazimo u aridnim krajevima, u dolinama velikih rijeka koje su dijelom godine plavile i muljem oplemenjivale tlo (suptropski krajevi) Gradovi sa svojim funkcijama nastaju pojavom vikova proizvodnje, podjele rada i potrebe za razmjenom dobara u drutvu u dolini Nila (~3200 g.p.n.e), u dolini Inda (~2400 g.p.n.e.), u dolini ute rijeke (~1600

o Stalno naselje moglo se razviti i odrati tek kad je njegovo stanovnitvo bilo u mogunosti

o Prvi gradovi nastaju prije 5000 godina u prvim civilizacijama u Mezopotamiji (~3500 g.p.n.e.),

g.p.n.e.) Ur, Uruk, Nippur, Niniva, Babilon, Teba, Memfis, Tell-el-Amarna, Harapa, Mohenjo Daro o pretpovijesni gradovi nastali su smiljeno, imali su pravilnu mreu ulica te mnogo upravnih i vjerskih graevina

RAZVOJ GRADOVA U ANTIKOM RAZDOBLJU o arite urbanog razvoja premjeta se na Mediteran kulture, trgovine i drugih gospodarskih grana

o Na otocima i obalama mediteranskih zemalja nastaju mnogi gradovi koji postaju nosioci o Grci su bili osnivai brojnih gradova na obalama Sredozemlja to su bili politiki i gospodarski
slobodni gradovi-drave polisi za potrebe svetita za javne drutvene i kulturne potrebe stambene povrine o U prostornoj strukturi grkih gradova istiu se tri funkcionalne zone: o

U arhajskom razdoblju prvi znaajni gradovi nastali su na Kreti, zatim u kontinentalnom dijelu Grke i u Maloj Aziji, u klasinom razdoblju izdignuli su se Atena, Milet, Olint, a u helenistikom razdoblju vani su Aleksandrija, Geras, Pergamon Poticaj razvoju gradova u doba Rimskog Carstva davale su vojne, upravne, gospodarske i druge potrebe Osvojeni rimski teritoriji bili su organizirani po provincijama koje su imale mreu sredita s vodeim upravnim centrom Gradovi su se razvijali zahvaljujui svojim prometnim i trgovakim funkcijama glavni trg forum, kazalite i arene

o Za potrebe osvajanja i uvanja granica podizali su se utvreni logori castrumi


o o

o Rimski gradovi graeni su planski s pravilnom mreom ulica u strukturi su se posebno isticali o Propau Rimskog Carstva mnogi gradovi su porueni, no na njihovim su se temeljima u
srednjem vijeku razvili novi gradovi (npr. Roma Rim, Vindobona Be, Lutetia Parisiorum Pariz, Colonia Agrippinensis Kln, Genua Genova) znaenjem vojna uporita, upravna sredita, odmaralita i ljeilita (npr. Pola Pula, Salona Solin, Siscia Sisak, Sirmium Srijemska Mitrovica...)

o U naim prostorima u doba rimske uprave postojali su gradovi s razliitim funkcionalnim

RAZVOJ GRADOVA U AMERICI DO KOLONIZACIJE o o Na prostoru Sjeverne i June Amerike nastali su gradovi civilizacija od kojih su najznaajnije bili Azteci, Tolteci, Maje i Inke Indijanski gradovi formirani su od 1. tisuljea prije nove ere do 17. stoljea nae ere i razvoj gradova povezan je s formiranjem dravnih tvorevina koje su bile vrlo centralizirane o o o u Sjevernoj i Srednjoj Americi najznaajniji gradovi do 9. stoljea bili su Tikal, Uahaktun, Teotihuacan i Copal, a nakon 9. stoljea Tula i Tenochtitlan u Junoj Americi u Andama najznaajniji gradovi su bili Tiahuanaco i Cuzco

Karakteristike indijanskih gradova: nisu bili opasani obrambenim zidom pravilan sustav ulica mala gustoa naseljenosti

Majanski gradovi dijelom su porueni i obrasli umama, dok su gradovi Inka u Andama uglavnom postali jezgre novih gradova koje su panjolci osnivali dolaskom na ameriki kontinent

RAZVOJ GRADOVA U SREDNJEM VIJEKU o o o o o o Propau Rimskog Carstva razvoj gradova je zamro, a revitalizacija poruenih gradova bila je spora budui da su njihove vitalne veze s okolicom bile prekinute Tek poslije s podizanjem samostana i jaanjem Crkve ponovno poinje razvoj pojedinih gradova Samo je 15 gradova u svijetu imali vie od 150 000 stanovnika, a najvei od njih bili su Changan (Xian) i Bagdad, a u Europi Crdoba Jai razvoj gradova u Europi poeo je tek u 11. stoljeu kada dolazi do inovacija u poljoprivredi koje su omoguile veu proizvodnju hrane U europskim gradovima jaa znaenje trgovine preko trnica, a grade se i obrambeni zidovi i na taj nain gospodarski razvoj postaje glavni pokreta urbanog razvoja Europski srednjovjekovni gradovi razvijaju se pod utjecajem drutvenih i religijskih organizacija feudalizma i kranstva burgove koji su esto postajali jezgre razvoja buduih gradova

o Feudalci su nositelji politike vlasti i na svojim su posjedima podizali utvrene gradove


o Razvoj doivljavaju gradovi sa sjeditem nadbiskupija, biskupija i crkvenih upa

o Smatra se da su burgovi i samostani prvi oblici srednjovjekovnog grada o Razvojem trgovine i obrta te osnivanjem cehova i gildi dolazi do ubrzanog razvoja novih
gradova koji su najee predgraa feudalnih burgova, a da bi postojali, morali su od kralja ili feudalca dobiti status slobodnih gradova o Kako su srednjovjekovni gradovi teili za to veom samostalnou, mnogi su gradovi dobili status slobodnog kraljevskog grada s odreenim pravima i obvezama, grada-komune ili grada-republike Gradovi su u Europi stvarali i saveze poput trgovakog saveza Velike hanze koja je u 14. stoljeu okupljala 160 gradova iz Njemake, Francuske, Beneluksa, Engleske i drugih zemalja Specifinosti srednjovjekovnog grada: razvijaju se spontano, neplanski nepravilan sustav uskih ulica nemaju mnogo stanovnika

arite urbanog razvoja premjeta se u srednjem vijeku sve vie sa Sredozemlja na prostor zapadne Europe (sjeverna Italija, Njemaka, Francuska, Beneluks) Kina i Japan

o U Aziji su najznaajnija arita urbanog razvoja od 11. do 15. stoljea jugozapadna Azija, Indija,
o U Africi pod utjecajem Arapa najvei gradovi nastaju na prostoru dananjeg Magreba te u dolini Nila, a kasnije se arita urbanizacije pojavljuju i u zapadnim dijelovima Afrike

RAZVOJ GRADOVA U RAZDOBLJU OD 1500. DO 1800. GODINE o o Na razvoj renesansnih i baroknih gradova utjeu razvoj kapitalizma, pojava centralistikih drava te razvoj fizikih znanosti Dolazi do pojave manufakture koja se iri izvan granica gradova zbog izvora energije (voda i ugljen) Na kopnu se iri mrea cesta, a jaa i pomorski promet koji se premjeta sa Mediterana na Atlantik zbog geografskih otkria i kolonijalnih osvajanja pomorske luke

o Raste znaenje prometa i trgovine


o

o U novim centralistikim zemljama najvie se razvijaju administrativna sredita, a razvijaju se i

o o o o

Odnos gradskog i seoskog stanovnitva kroz itavo razdoblje ostaje uglavnom konstantan Zbog centraliziranog razvoja najvie rastu glavni gradovi dok ostali gradovi ostaju mali Najvei gradovi su London, Pariz i Napulj U Americi poinje razvoj mree gradova koji je do 17. stoljea bio koncentriran u Srednjoj i Junoj Americi, a u 17. i 18. stoljeu se koncentracija razvoja seli u Sjevernu Ameriku (Cuzco, Tenochtitlan Ciudad de Mexico), a novi gradovi nastaju uglavnom na Karipskim otocima i sjevernoj obali June Amerike

o Mnogi gradovi u Junoj i Srednjoj Americi nastaju na nekadanjim gradovima Inka i Azteka

o Postanak gradova uvjetovan je najee postojanjem domorodakih gradova i gustoom


naseljenosti domorodakog stanovnitva, a razvoj jaa s eksploatacijom prirodnih izvora i razvojem prekomorske trgovine o o o o Prvi grad u Sjevernoj Americi osnovan je 1565. godine na Floridi St. Augustine U Africi ostaju arita urbanog razvoja u Magrebu, dolini Nila i zapadnoj Africi, a tek se javljaju nova arita u istonoj Africi Najvei gradovi u Africi su Kairo, Fes, Marake i Tunis Najvei gradovi u Aziji su u jugozapadnoj Aziji, Indiji, Kini i Japanu milijunski grad

o Najvei grad Azije, ali i svijeta je u tom razdoblju Beijing koji je oko 1800. godine jedini
o Renesansni i barokni gradovi odlikuju se prostornom strukturom na koju je utjecao razvoj fortifikacijskog sustava

o budui da su srednjovjekovni obrambeni zidovi postali preslabi za novu ratnu tehniku


(lako ih se moglo sruiti topovima), gradili su se novi obrambeni sustavi o o o uslijed razvoja novih funkcija pojavljuju se novi urbani sadraji: prostrani trgovi, iroke ulice, vojarne, vrtovi, parkovi u prometu prevladavaju koije

Mnogi gradovi graeni su planski po modelima idealnih gradova koji imaju geometrijski oblik i pravokutnu ili radijalno-koncentrinu mreu ulica (Karlovac, Koprivnica)

RAZVOJ GRADOVA U INDUSTRIJSKOM RAZDOBLJU o 1800. godine poinje industrijska faza urbanizacije budui da dolazi do svojevrsne urbane eksplozije urbanih aglomeracija

o Pod utjecajem industrijske revolucije dolazi do intenzivnog razvoja gradova, pogotovo velikih o Budui da se industrija koncentrira u blizini izvora energije i izvora sirovina, najvee urbane
aglomeracije nastaju u rudarskim regijama i na mjestima s povoljnim prometnim poloajem (Ruhr, Yorkshire, Rotterdam, Hamburg) o o o Mogunosti zapoljavanja u industriji i rudarstvu te odreenim uslunim djelatnostima poticale su preseljavanje stanovnitva iz ruralnih krajeva u sredita rada Iako na izvorima energije i prometnim voritima nastaju novi gradovi, najvei urbani razvoj doivljavaju ve postojea naselja U industrijskoj fazi urbanizacije pojavljuju se milijunski gradovi prvi je bio Beijing koji je ve oko 1800. godine imao 1.1 milijun stanovnika najvei grad na svijetu oko 1850. postaje London sa 2.3 milijuna stanovnika 1925. godine najvei grad postaje New York sa 7.8 milijuna stanovnika 60-ih godina 20. stoljea Tokyo preuzima primat najveeg grada

o o o

Gradovi su meusobno povezani u funkcionalne cjeline koje se zovu urbani sistemi u kojima se stvara pravilni red veliine gradova izmeu kojih postoji funkcionalna hijerarhija Prema veliini prostora postoje lokalni, regionalni, nacionalni i internacionalni urbani sistemi Kako je teko odrediti toan broj stanovnika i tone granice velikih gradova, esto se daju podaci za ue administrativno podruje grada te za ire podruje u koje je ukljuena itava urbana regija

POJAM I PODJELA URBANIZACIJE

o Naziv urbanizacija potjee od lat. urbs to znai grad


o o Urbanizacija ne obuhvaa samo pojavu i razvoj gradova ve i kompleksne promjene u ruralnim sredinama s kojima se u raznim oblicima smanjuju razlike izmeu grada i sela S obzirom na nain kako se oituje u prostoru urbanizacija moe biti primarna i sekundarna stanovnitva u granicama grada, stvaranje karakteristinih gradskih demografskih struktura, koncentraciju i razvoj sekundarnih i tercijarnih djelatnosti te irenje prostora sagraenog urbanim sadrajem (stambenim zgradama, tvornicama, parkovima, igralitima) unutar ili izvan mea postojeih gradova

o Primarna urbanizacija podrazumijeva postanak i razvoj formalnog grada tj. koncentraciju

Primarnom urbanizacijom nastaju kompaktno sagraene urbane tvorevine koje postaju arita sekundarne urbanizacije urbanizacija obuhvaa populacijsko-demografske, socijalno-funkcionalne, fizionomske i druge promjene koje smanjuju agrarna obiljeja u korist urbanih obiljeja ruralnih sredina mogunostima socijalnog

o Sekundarna

Sekundarna urbanizacija esto je povezana sa sve veim prestrukturiranja agrarnog stanovnitva u neagrarno o

razvoj industrije i drugih proizvodnih i uslunih djelatnosti omoguava zapoljavanje sve veeg broja ljudi u ruralnim sredinama ime nije uvjetovano obavezno preseljavanje stanovnitva u sredite rada otvaranje radnih mjesta u seoskim naseljima te razvoj prometa omoguuju sve bolju prostornu pokretljivost radne snage i utjeu na to da znatan dio deagrariziranog stanovnitva ostaje stanovati u ruralnim naseljima broj stanovnika zbog smanjenja iseljavanja, a ponegdje i intenzivnog doseljavanja te pozitivnog prirodnog prirataja pokazuje tendenciju stalnog porasta udio stanovnitva koje ivi gradskim nainom ivota sve je vei deagrarizacijom mnoga ruralna naselja dobivaju preteno stambenu funkciju, a neka od njih poprimaju i stambeno-radni funkcionalni karakter

Prestrukturiranjem agrarnog stanovnitva u ruralnim sredinama nastaju kompleksne promjene:

Sekundarna urbanizacija najvie se oituje u okolicama velikih gradova o o oko gradova nastaju prigradske urbanizirane zone koje su prostorno i funkcionalno povezane s gradom urbanizirane zone mogu nastati i neovisno o veim gradskim sreditima tj. mogu biti uvjetovane razvojem industrijskih i rudarskih pogona u ruralnim krajevima

Primarnom urbanizacijom nastaju kompaktno sagraena urbana podruja s velikom koncentracijom stanovnitva i gradskih aktivnosti dok sekundarnom urbanizacijom nastaju urbanizirana podruja U svijetu se koriste razliita mjerila za mjerenje stupnja urbanizacije odnosno za diferenciranje urbanih i urbaniziranih podruja o za odreivanje urbanih zona (nastalih primarnom urbanizacijom) najee se uzimaju socijalna i morfoloka obiljeja, gustoa stanovnitva, dinamika populacijskog razvoja, prostorna pokretljivost stanovnitva te gustoa sagraenosti zemljita urbanim sadrajem

za odreivanje urbaniziranih podruja (nastalih sekundarnom urbanizacijom) najee se uzimaju populacijsko-demografska i socio-ekonomska obiljeja gustoa naseljenosti, dinamika populacijskog razvoja, socijalna struktura stanovnitva, tipovi kuanstava, ekonomska struktura stanovnitva i funkcionalno znaenje prostora

Prije se stupanj urbanizacije uglavnom iskazivao udjelom gradskog stanovnitva u ukupnom stanovnitvu o nedostatak: u obzir se ne uzima stanovnitvo koje stanuje izvan administrativnih granica grada, a radi u gradu i ivi gradskim nainom ivota ili ivi i radi u urbaniziranim ruralnim naseljima

Danas se za stupanj urbanizacije koriste udio gradskog stanovnitva, udio nepoljoprivrednog stanovnitva, nacionalni dohodak po stanovniku, nacionalno bogatstvo po stanovniku, udio iskoritenog teritorija od ukupnog teritorija neke zemlje itd. 1965. godine Lampard izdvaja tri gledita na mjerenje procesa urbanizacije:

behavioristiki zasniva se na spoznaji o razliitim oblicima ponaanja pojedinca i socijalnih grupa strukturalni temelji se na aktivnosti ukupnog stanovnitva, posebno na promjenama gospodarske strukture stanovnitva demografski proces urbanizacije promatra se kao koncentracija stanovnitva

Stadiji urbanizacije kroz koje prolazi svijet i pojedine zemlje:

o predindustrijski stadij stupanj urbanizacije je vrlo nizak


zemlje udio gradskog stanovnitva ne prelazi 1/6 ukupnog stanovnitva gradovi su mali, a veliki se gradovi razvijaju samo kao metropole drava u strukturi aktivnog stanovnitva prevladava primarni sektor djelatnosti u tom su stadiju jo uvijek neke zemlje u razvoju

o industrijski stadij poticaj urbanom razvoju daje razvoj sekundarnih djelatnosti


industrija uvjetuje jaku koncentraciju stanovnitva u centre rada i stvaranje velikih aglomeracija te pospjeuje ruralni egzodus udio gradskog stanovnitva raste do 2/3 ukupnog stanovnitva od ega 1/3 ivi u velikim gradovima u strukturni aktivnog stanovnitva prevladavaju sekundarne djelatnosti

o postindustrijski stadij najvii stadij urbanizacije do sad, karakterizira najrazvijenije


glavne poticaje urbanom razvoju daje razvoj tercijarnih djelatnosti ija lokacija uglavnom slijedi koncentraciju stanovnitva u uvjetima jake automobilizacije i velikih mogunosti pokretljivosti nastaje proces metropolitanizacije prostorne

veliki gradovi postupno gube stanovnitvo, pogotovo njihovi sredinji dijelovi, a naseljavaju se i urbaniziraju njihove rubne i prigradske zone nastaju metropolitanska podruja odnosno urbane regije STUPANJ I DINAMIKA URBANIZACIJE SVIJETA

o o

Iako je veina gradova u svijetu osnovana do 19. stoljea, broj i udio gradskog stanovnitva u ukupnom stanovnitvu gotovo je neznatan sve do 20. stoljea U gradovima s vie od 2000 stanovnika poetkom 20. stoljea ivjelo je tek 2.4% stanovnitva dok je sredinom tog stoljea u njima ivjelo vie od 20% stanovnitva

Do 19. stoljea porast gradskog stanovnitva uvjetovan je preteno podizanjem novih gradova, a ne irenjem postojeih, tek od 19. stoljea pod utjecajem industrijalizacije rast gradskog stanovnitva je posljedica ubrzanog razvoja ve postojeih gradova Kako se Europa najranije poela industrijalizirati, do poetka 20. stoljea ima najvei udio gradskog stanovnitva, a tada ju prestiu Amerika i Australija Europa, Angloamerika i Australija najranije su se industrijalizirale pa je zbog toga u njima najbre rastao udio gradskog stanovnitva, u prvoj polovici 20. stoljea industrijalizirala se i urbanizirala Latinska Amerika, a tek u drugoj polovici 20. stoljea ti se procesi odvijaju i u Aziji i Africi Meu nerazvijenim zemljama Latinska Amerika se najprije industrijalizirala zbog toga to je poetkom 19. stoljea stekla politiku samostalnost i nastao je vei broj manjih drava u kojima su bili snani ameriki i europski utjecaji i ulaganja kapitala stvoren je latifundijski sustav u posjedovnim odnosima koji se temeljio na dotadanjem kolonijalnom sustavu enkomijenda (sustav skrbnitva) strane zemlje ulau u proizvodnju sirovina i poljoprivrednih proizvoda u zemljama Latinske Amerike pa se uvodi plantano gospodarstvo uglavnom monokulturnog karaktera u takvim drutveno-ekonomskim uvjetima favorizirao se razvoj pojedinih gradova, pogotovo luka osim intenzivnog preseljavanja u gradove, to je i vrijeme migracije Europljana koji se doseljavaju u gradove Novog svijeta

o o

Industrijalizacija u afrikim i azijskim zemljama nije bila spontana ve inicirana pa isto tako i urbanizacija o o izmeu 1950. i 1960. godine gradsko stanovnitvo Afrike poraslo je 69% porast je u istom razdoblju u azijskim zemljama bio neto manji, no takoer relativno visok

o o o

U 20. stoljeu, posebice njegovoj drugoj polovici, gradsko stanovnitvo u svijetu se poveava po relativno visokim postocima s tendencijom blagog pada Stope rasta gradskog stanovnitva vee su od stopa rasta ukupnog stanovnitva Krajem 20. stoljea gradsko stanovnitvo Afrike raslo je po stopi iznad 4%, Azije i Latinske Amerike po stopi ispod 4%, a Angloamerike, Australije i Europe po stopama niim od 1.5% Slabije razvijene zemlje imaju visoke stope rasta gradskog i visoke stope rasta ukupnog stanovnitva s velikim razlikama izmeu njih U pojedinim nerazvijenim afrikim i azijskim zemljama poput Etiopije, Ruande, Nigera, Laosa, Tajlanda udio gradskog stanovnitva do kraja 20. stoljea nije premaio 20% Prema postotnom udjelu gradskog u ukupnom stanovnitvu pojedine zemlje mogu se klasificirati prema pet stupnjeva: manje od 20% gradskog stanovnitva vrlo nizak stupanj urbanizacije 21 30% gradskog stanovnitva 31 50% gradskog stanovnitva 51 75% gradskog stanovnitva 76% i vie gradskog stanovnitva

o o o

Prema procjenama stope rasta gradskog stanovnitva u prvoj polovici 21. stoljea e se smanjivati, a iznosit e izmeu 2 i 3% godinje o istodobno e se ukupno stanovnitvo poveavati po stopama ispod 2% godinje

URBANIZACIJA HRVATSKE

o o o o

Poeci urbanizacije na prostoru Hrvatske seu iz antikog vremena kad su na naim otocima i na obali nastali prvi grki gradovi Mreu gradova u unutranjost su rairili Rimljani Prema karakteristikama i dinamici razvoja gradova u prolosti, Hrvatska se nije razlikovala od drugih, susjednih zemalja june i srednje Europe Danas Hrvatska pripada grupi najslabije urbaniziranih zemalja Europe o gospodarski razlozi: Hrvatska nije doivjela onaj intenzitet industrijske urbanizacije od 19. stoljea kakav je izraen u drugim zemljama srednje i zapadne Europe Hrvatska je dugo zadrala karakter agrarne zemlje iako je imala relativno gustu mreu gradova naslijeenu iz prijanjih vremena, no gradovi su bili maleni industrijska revolucija jaeg intenziteta javlja se tek nakon Drugog svjetskog rata Hrvatska je od 1102. do 1991. godine bila u sastavu drugih, veih dravnih tvorevina (Habsburka Monarhija, Austrougarska, Jugoslavija) i njen urbani sustav razvija se kao podsustav veih urbanih sustava tek 1991. godine stvorene su osnove za neovisni razvoj urbanog sustava tada je u gradovima ivjelo tek 54.3% stanovnitva

politiki razlozi:

Hrvatska krajem 20. stoljea ima disperznu naseljenost i prevlast manjih naselja o 1991. godine od 6692 naselja u Republici Hrvatskoj 30% ih je imalo manje od 100 stanovnika, a 51% manje od 200 stanovnika

REGIONALNE RAZLIKE o Hrvatska je nejednako urbanizirana o emu svjedoe i razliiti udjeli gradskog stanovnitva po makroregijama 1991. godine o najurbaniziranija je rijeka makroregija s gotovo 60% gradskog stanovnitva najslabije je urbanizirana osjeka makroregija s tek 45% gradskog stanovnitva

Primorske makroregije urbanizirane su od otoka i zalea to je odraz jaeg preseljavanja stanovnitva iz zalea i otoka u primorske gradove zbog krke osnove i nedostatka agrarnog zemljita Osjeka makroregija tradicionalno je agrarni prostor vee mogunosti agrarnog iskoritavanja podravale su njen agrarni karakter preseljavanje iz sela u gradove poelo je kasnije nego u ostalim dijelovima Hrvatske

U zagrebakoj makroregiji postojali su jai poticajni imbenici urbanog razvoja zbog razvoja industrije pa je ranije dolo do socijalnog prestrukturiranja agrarnog stanovnitva i ruralnog egzodusa

DINAMIKA URBANIZACIJE o o Iako su mnogi hrvatski gradovi osnovani jo u antiko doba, ostali su maleni, a glavni razlog tomu je slab ekonomski razvoj koji nije potaknuo industrijsku urbanizaciju Sredinom 20. stoljea u Hrvatskoj je samo etvrtina stanovnitva ivjela u gradovima, a jaa dinamina urbanizacija je poela tek potkraj 50-ih godina jer tada opada zanimanje za zemlju, a jaa industrijalizacija Teite razvoja industrijskih pogona bili su gradovi, osim onih industrija iji je razvoj neposredno vezan za pojedine prirodne resurse Najdinaminiju urbanizaciju Hrvatska je doivjela od 1961. do 1981. godine kada je udio gradskog stanovnitva povean s 32% na 52% Kako je stopa godinjeg rasta gradskog stanovnitva iznosila iznad 3%, a stopa ukupnog rasta ispod 1%, oito je da je porast gradskog stanovnitva bio uvjetovan preseljavanjem seoskog stanovnitva u gradove i njegovim socijalnim prestrukturiranjem o o samim time se i udio poljoprivrednog stanovnitva smanjio i to sa 63% 1948. na 15% 1981. god.

o o o

Izmeu 1961. i 1971. godine zavladao je pravi ruralni egzodus koji je bio uzrokovan dvama razlozima: o o urbano orijentirana industrijalizacija i razvoj drugih djelatnosti u gradovima omoguavao je zapoljavanje poloaj seljatva s nekim posjedima u socijalistikom sustavu bio je takav da je poticao iseljavanje

o o

Preseljavanje iz sela u grad u Hrvatskoj je bilo selektivno po dobi i spolu to je osim depopulacije uzrokovalo i starenje seoskog stanovnitva Nakon 1981. godine rast gradskog stanovnitva znatno je smanjen zbog slabljenja ruralnog egzodusa iz vie razloga: ruralni su krajevi jako depopulirali prirataj stanovnitva je vrlo nizak pojaana je cirkulacija zaposlenih, a time i suburbanizacija

Izmeu 1981. i 1991. godine najvei rast stanovnitva biljeili su gradovi veliine 50 000 do 100 000 stanovnika dok su najvei gradovi (Zagreb, Split, Rijeka) imali rast u prosjeku ili ispod prosjeka Hrvatske zbog jaanja njihove suburbanizacije na to upuuju visoke stope rasta stanovnitva njihovih prigradskih naselja U razdoblju od 1981. do 1991. godine u 86% naselja broj stanovnika se smanjio pa se zbog toga smanjio i broj naselja s 200 do 2000 stanovnika, a poveao se broj onih s manje od 200 stanovnika

SUBURBANIZACIJA o o 80-ih godina se intenzitet preseljavanja iz sela u grad smanjuje, a poveavaju se dnevne migracije to se posebno izraeno oko gradova s veom funkcijom rada Prema popisu stanovnitva 1991. je u Hrvatskoj vie od 51% stanovnitva radilo izvan mjesta stanovanja o na taj su nain oko sredita rada nastala gravitacijska podruja zaposlenih koja su najjaa unutar opinskih mea s izuzetkom veih gradova s jaom funkcijom rada

o o

Zapoljavanjem unutar i izvan mjesta stanovanja te omoguenim dnevnim migracijama pospjeeno je prestrukturiranje poljoprivrednog stanovnitva Promjena socijalne strukture uvjetuje i preobrazbu seoskih naselja zbog fizionimskih i funkcionalnih promjena smanjuju se razlike izmeu grada i sela sela se urbaniziraju

Diferenciranje naselja prema stupnju socioekonomske preobrazbe temelji se na dva parametra udjelu poljoprivrednog stanovnitva i udjelu zaposlenih izvan vlastitih posjeda o 1991. godine u Hrvatskoj je prema tom modelu 52% naselja imalo karakter urbaniziranih naselja, udio poljoprivrednog stanovnitva u njima iznosio je manje od 20%, a udio zaposlenih izvan vlastitih posjeda vie od 50% od svih aktivnih

o o

Oko velikih gradova formiraju se urbanizirane okolice koje s matinim gradovima ine gradske regije Du glavnih prometnica ire se zone urbanizacije razvijajui urbane osi o u sredinjoj Hrvatskoj na taj nain se razvija nekoliko osi koje se od Zagreba ire prema drugim gradovima