You are on page 1of 5

AVDO SUESKA - O NASTANKU IFLUKA U NAIM ZEMLJAMA

U literaturi je uobiajno da se proces ifluenja povezuje sa optim napretkom ekonomije u Osmanskom Carstvu u 16. stoljeu, kojem je kao nepremostiva brana u agrarnima odnosima stajao na putu osmanski oblik zemljine svojine-erazi mirija. Proces ifluenja oznaava proces prelaske rajinske zemlje u posjed neproizvoake klase. Proces ifluenja je bio podstaknut dubljim razlozima i on se izgleda javlja mnogo ranije nego sto se to obino misli, naroito u centralnim provincijama Carstva, u Anadoliji i Carigradu bliim krajevima evropskog dijela Carstva. U tim provincijama je ranije bio uspostvljem timarski sistem, pa je izgleda poeo da se ranije raspada pod uticajem razliitih faktora, meu kojima je vanu ulogu igrao proces iflucenja kao sredstvo putem kojeg je spahijska klasa pokuavala da osigurava svoju stalno nesigurnu materijalnu egzistenciju. Proces je bio intenzivan u Makedoniji u drugoj polovini 17. stoljea, dok se u Bosni i Srbiji neto sporije kretao. ini se da su na taj proces djelovale dvije injenice, potreba spahija i drugih neproizvoakih slojeva osmanskog drutva za veim iznosima rente i stalno rastue optereivanje raje od strane drave nametima. Pojedini predstavnici gornjih slojeva u provincijama su pretvarali naputene posjede u svoje ifluke i naseljavali ih odbjeglom rajom sa drugih ifluka. Takve promjene posjedovanih odnosa na rajinskoj zemlji u Anadoliji bile su praene pojavom vika radne snage na selu, koja je morala da trai egzistenciju na drugoj strani. Seljaci nisu mogli da proizvode toliko dobara koliko su bile njihove poreske obaveze. Poto su obaveze morali da podmiruju u novcu, koji najee nisu imali, oni su morali da se zaduzuju raznim seoskim i gradskim zelenaima. Uzimajui zajmove najee pod nepovoljnim uvjetima seljaci su padali u mree zelenaa. Pritisnuti od ubiraa poreza koji su seljacima ponekad palili i kue i unitavali ostatak imovine, seljaci su morali masovno da naputaju svoje posjede, da idu u hajduke (Makedonija) ili da se nastanjuju na posjede drugih feudalaca, da postaju njihove ifije i da sa njima "ugovaraju" rentu. U takvim okolnostima su seoski posjedi (batine i ifluci) u nekim dijelovima evropske Turske ostali pusti i tako podesni za pretvaranje u ifluke od strane gornjih slojeva osmanskog drutva (SPAHIJA, JANIARA, ULEME, TRGOVACA, ZANATLIJA). Ove promjene oteavale su ubiranje dravnih dabina jer se broj poreskih kua stalno smanjivao. Zato su nameti svaljivani sa onih koji su odbjegli (girihte) na one koji su preostali. To je dalje tjeralo raju da se bjekstvom na imanja drugih "feudalaca" spaava.

U iflukim odnosima stalno se uvrivala naturalna renta sa stalnim tendencijama njenog dopunjavanja radom. Osmanska drava i svi njeni organi itav seljakov viak rada u njegovom novanom obliku dizala je u vidu raznih poreza, i taj novac je troila u razne svrhe (vojne i administrativne). Rezultat zavrnog procesa ifluenja u Bosni i Hercegovini, koji je ozakonjen Saferskom naredbom pokazuje da je on u odnosu na Makedoniju i Srbiju bio vrlo specifian. Osim toga primjetne su neke specifinosti i u pojedinim krajevima Bosne. Ta specifinost bila je uslovljena optom specifinosti historije Bosne pod Osmanlijama. U uspostavi ifluka u zavrnoj fazi znaajnu ulogu igrala je injenica da je u nekim krajevima Bosne dolo do snanih migracija stanovnitva u 18. i 19. stoljeu. Rezultat islamizacije u Bosni bilo je injenica da je u 17. stoljeu muslimansko stanovnitvo predstavljalo ogromnu veinu. To vidimo u putopisima Jeronima Zlatia i Petra Mazerekija. Zlati u svom putopisu muslimane Bosne naziva Poturima i navodi kako su oni bili veinom seljaci potinjeni spahijama. Mazareki nadovi da Bosnu ine 3/4 muslimani i 1/4 pravoslavci i katolici. On navodi da 2/3 muslimana su seljaci. Broj muslimana, naroito seljaka, vremenom se smanjivao. Osjetno je to krajem 17. i u 18 stoljecu. Razlozi su bili mnogobrojni, meu njima najei je bio rat. Zbog brojnih vojnih pohoda, posebno u tzv. velikom ratu (1683-1699) i ratovima u 18.stoljeu, nestalo je najvrijednijeg mukog muslimanskog stanovnitva. Jo jedan razlog su bile kuge i glad. Kuga je harala Bosnom esto u 18. stoljeu. Na opustjele zemlje preostale bosanske spahije naseljavale su pravoslavno stanovnitvo, mahom iz istone Hercegovine i Crne Gore. U prvoj polovini 19 stoljea broj pravoslavnih stanovnika je u znatnom porastu pa tako u prvoj polovini 19.stoljea oni ine veinu stanovnitva Bosne. Pravoslavno stanovnitvo je naseljavano na opustjele zemlje bosanskih spahija na kojima su se ranije u velikom broju nalazili muslimani seljaci (raja). Izuzev sluaja preseljavanja 3000 Crnogoraca u istonu Bosnu u vrijeme pohoda bosanskog vezira Numan-pae uprilia na Crnu Goru 1714.godine nisu poznati ostali sluajevi nasilnog naseljavanja pravoslavnog stanovnitva u Bosni. Ukoliko je nekada ranije dolazilo do nasilnog preseljavanja pravoslavnog stanovnitva, to je u 18. i 19. stoljeu bilo tako rei nemogue. Prvo, zato to u tom periodu osmanska drava nije imala snage da brani i uva kako treba svoje granice, a ne da organizuje pohode radi preseljavanja stanovnitva. Drugo, kada bi i bilo takvih pohoda i kada bi oni imali za posljedicu nasilnu kolonizaciju, oni za osmanlije nisu mogli da daju pozitivne rezltate, kada se ima u vidu da su se krani, naroito u Crnoj Gori, ve tada uspjeno i odluno branili.

Stoga je blie istini injenica da je rije o priodnoj kolonizaciji (ekonomskoj migraciji), o jednom kretanju stanovnika iz brdskih krajeva u plodnije. Smatra se da je to stanovnitvo naseljavano na posjede koji su u meuvremenu ve u ogromnom broju postali ifluci bosanskih spahija i pod uslovima koji su vaili za ifluki sistem, to jest, pod uslovima relativno slobodne pogodbe o obavezama izmeu ifluksahibija i buduih ifija (kmetova). Glavni dio ovog procesa javlja se u vrijeme kada je i u drugim provincijama Osmanskog Carstva ifluenje bilo u punom toku u daleko nepovoljnijim uslovima od onih u kojima je bilo mogue uspostavljanje ifluka u znatnom dijelu bosanskog paaluka. Zna se da je ifluka u Bosni bilo jo od poetka osmanske vlasti. Spahije, iji poloaj nije bio nita bolji od spahija u drugim provincijama, su teili da poveaju svoju rentu, vrlo esto stvaranje ifluka, jer su u tome imali i najjai oslonac za svoju materijalnu egzistenciju. Poloaj raje se stalno pogoravao i dovodio ih je u stanje da moraju naputati svoje posjede ili da ih zalau i prodaju kako bi izmirili obaveze prema spahiji i dravi. Ti postupci su pruali pogodne uslove za prelaenje posjeda raje (batina i ifluka) u ruke neproizvoakog stanovnitva (spahija, trgovaca, zanatlija, uleme, vojno-upravnih slubenika, janiara). Klasina zloupotreba bosanskih spahija prema raji sastojala se u tome to su spahije preputali da u zakonom tano odreenom vremenu ubiru dabine. Iako su spahije bile dune da ubiru u trenutku etve, oni su to odgaali za jesen ili poetak zime. Oigledno je da su spahije namjerno odgaali za jesen i zimu kada je moglo doi do propadanja ita, da bi dovele seljake u nemogunost da udovolje svojim zakonskim obavezama i tako nalazili izgovor da im nametnu davanje rente pod nepovoljnim uslovima. U fermanu ,sa poetka devete decenije 17.stoljea, koji je bio upuen bosanskom beglerbegu i sarajevskom muli strogo se zabranjuje spahijama da uzimaju od raje desetinu (uur) u vrijeme koje nije zakonom odreeno, da na ime haka uzimaju vie nego to je u defterima zapisano, da trae od raje besplatan rad na svojim iflucima... Bosanske spahije su se jo vrlo rano sluili i drugim sredstvima da poveaju svoju rentu i da stvore nove i poveaju granice starih ifluka. Iz jednog izvjetaja iz 1567. godine stoji da su bosanske spahije izdavale tapije na prodate batine i ifluke, ne navodei granice tih posjeda, na osnovu kojih su onda kadije izdavali svoje odluke. Kada su te odluke prelazile u ruke kupca (po svoj prilici spahija), u kojima nisu bile odreene granice, te kada su dolazili na kupljene batine i ifluke, proirivali su im granice koliko su htjeli, prikljuivali svojoj zemlji zemlju susjedne raje i sirotinje i stvarali tako ogromne ifluke. Takvi postupci su izazvali ogromno

nezadovoljstvo raje i estoke agrarne sporove. Bilo je sluajeva i paljenja imanja raje u cilju pretvaranja njihove zemlje u ifluke. Izvjestan broj bosanskih spahija i njihovih sinova jo od poetka osmanske vlasti u Bosni drali su u svom posjedu rajinsku zemlju (batine i ifluke), koja je vjerovatno bila njihova i prije osvajanja Bosne. Sa te zemlje oni su morali da daju gospodaru zemlje (spahiji) hakove (desetinu i neke pristojbe). Vidimo dakle da su jedan broj bosanskih spahija i njima slinih lica, koja nisu spadala u kategoriju raje, imali u posjedu zemlju koja je spadala u kategodiju rajinske zemlje, za koju su vaili isti principi nasljeivanja i tapije kao i kod lica koja su spadala u kategoriju raje. To su bili ifluci iji posjednici nisu bili raja. Nije ak ni iskljueno da su spahije i njihove porodice, koje su imale vei broj lanova, sami obraivali tu zemlju. U legalnom stvaranju ifluka spahijama je ila na ruku injenica da je posjedovanje spahiluka u Bosni imalo trajniji karakter. Spahijska organizacija u Bosni od poetka osmanske vlasti je bila tako rei zatvorena, jer su timari i zijameti u Bosni mogli biti ustupljeni samo licima iz Bosne. Time se ustaljivala praksa kontinuiranog dranja posjeda u rukama jedne porodice, uvrivalo se uvjerenje o kontinuiranom vlasnikom pravu na tom posjedu. I u praksi je pravljena razlika izmeu rajinske zemlje i odakluk-zemlje. Razlika je pravljena o pbzirom na poreska optereenja jedne i druge zemlje. Odakluk zemlja, iji su posjednici bili spahije i njihovi sinovi, nije mogla biti optereena obavezama raje, niti obavezama u korist drave. Bosanske spahije su poele da koriste jednu praksu koja se koristila i u drugim provincijama Carstva. Ona je imala oslonac u kanunamama sultana Mehmeda II i Sulejmana Zakonodavca. Po tim kanunnamama je spahija jos u 15. i 16. stoljeu imao pravo da na spahiluku dri rajinski ifluk, odnosno da takav ifluk iji je posjednik (raja) umro ili napustio svoj dom, pretvori u svoju hassa zemlju i da tako proiri svoje posjede. Odredba Sulejmanove kanunname otvarala je dvije mogunosti za spahiju u vezi stvaranja ifluka na njegovom spahiluku. Ona mu je dozvoljavala da rajinski ifluk koji je ostao pust zadri za sebe i da ga eksploatie u vlastitoj reiji, da u stvari postane njegov ifluk. Time to ona postaje spahijin ifluk ne mijenja se pravna priroda te zemlje, jer ona ostaje rajinska zemlja koju i dalje terete obaveze u korist drave. Sutina ovog odnosa je u tome to su se sada u rukama jednog lica (spahije) nala oba tesaruffa, tesarruf raje i tesarruf spahije.

Druga mogunost se sastojala u tome da se spahiji prizna pravo na da tu zemlju pretvori u svoju hassa-zemlju, ali to se moglo desiti samo onda "ako se dugo vremena i u sljedeem defteru bude zavelo da je u ruci spahije, te ispalo iz grupe rajinskih zemalja". To znai da moe i da ne postane hassa, ali ne znai da e spahija ostati bez te zemlje jer to moe da ostane njegov ifluk sa statusom rajinskog ifluka. Prvu odredbu o hassa-zemlji nalazimo u Bosanskoj kanunnami iz 1530.godine. U njoj se kae da zemlja koja je ostala bez draoca, data je na licitaciju izmeu onih koji je trae. Ko god je dao vie na njega je upisana. To znai da su spahije mogle opustoenu zemlju pretvarati u svoje ifluke ve i u hassazemlju. Ponekad su bosanske spahije i silu upotrebljavali kako bi vratili u svoj posjed hassazemlju koja je licitacijom predata nemoj drugom. S obzirom da su u Bosni spahije u specifinim uslovima pretvarali svoje spahiluke u svoje ifluke, oni i njihovi potomci postaju najveim dijelom ifluk-sahibije i na taj nain kontinuirajui uivaoci zemlje, koju su jednim dijelom (naroito sitne spahije) morali sami da obrauju, ukoliko nisu mogli da dou do tue radne snage. Pri ugovaranju obaveza vjerovatno se polazilo od prakse koja je jo odranije vaila za obradu hassa-zemlje i ifluka, pri emu su na visinu rente mogli da utiu raznovrsni momenti. Obino su ove zemlje obraivane putem zakupa. Zavisno da li je spahija davao stoku ili sjeme zavisilo je koliko e proizvoa od prihoda da daje (polovinu,treinu...). Po Muvekitu u Bosni su postojala etiri vrste ifluka. Jedna je vrsta oni koje je ifluk-sahinija obraivao sam ili pomou najamnika. Druga su oni koji su obraivani od strane kmetova uz obavezu da daju polovinu. Tu je ifluk-sahibija davao zemlju, sjeme, volove, kuu i gospodarske zgrade. Treu vrstu predstavljali su ifluci gdje je zemlja i zgrade pripadali ifluk-sahibiji, a orua za rad i volovi kmetu. Tu je kmet davao treinu ili etvrtinu. Na etvrtoj vrsti ifluka postojale su zemlje koje je ifluk-sahibija eksplatisao u sopstvenoj reiji (begluci) i zemlje na kojima su bili kmetovi. Begluk je obraivan kulukom kmetova sa tog ifluka, pri emu su kmetovi bili duni da sa zemlje daju petinu, estonu ili devetinu. Dakle razlikujemo tri tipa nastanka ifluka u naim zemljama pod osmanskom vlau. Prvi je karakteristian za Makedoniju u kojem je uz ostale uzroke vanu ulogu odigralo oporezivanj raje. Drugi je karakteristian za Srbiju u kojoj janiari otimaju zemlju seljacima.Trei je Bosanski u kojem glavnu snagu predstavljaju domae spahije koje pretvaraju svoje spahiluke u ifluke i na njih kasnije znatnim dijelom naseljavaju pravoslavno stanovnitvo iz istone Hercegovine i Crne Gore.