You are on page 1of 130

N A S TAVA M O D E R N E H I S T O R I J E J U G O I S T O N E E V R O P E Dodatni nastavni materijal

Nacije i drave u jugoistonoj Evropi

Izdavai: Centar za demokraciju i pomirenje u jugoistonoj Evropi, Solun i CPU, Sarajevo Za izdavae: Devdet Tuzli i Nenad ebek Urednik bosanskog izdanja: Enes Milak Naslov originala: Teaching Modern Southeast European History, Alternative Educational Materials, The Nations and States in Southeast Europe, Thessaloniki 2005. Prijevod: Denisa Buimki i Lejla Nuhodi Lektura: Hadem Hajdarevi Korektura: Fahrija uleji Prijelom i tampa CPU Sarajevo Tira: 750 primjeraka Original English Edition: CDRSEE Rapporteur to the Board for the Joint History Project: Costa Carras Executive Director: Nenad ebek Director of Programmes: Corinna Noack-Aetopulos Bosnian Project Director: Devdet Tuzli Project Co-ordinator: George Georgoudis i Biljana Mekovska Bosansko izdanje tampano uz velikodunu pomo:

Current Copy based on the Original English Edition Sponsors: The United States Department of State, the United States Agency for International Development (USAID), the German Ministry of Foreign Affairs, and the Stability Pact for South Eastern Europe.

Disclaimer: The designations employed and presentation of the material in this book do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the publisher (Center for Democracy and Reconciliation in Southeast Europe), nor on the part of the sponsors (the US State Department, USAID, the German Ministry of Foreign Affairs, and the Stability Pact for South Eastern Europe). This book contains the vienws expressed by the authors in their individual capacity and may not necessarily reflect the vienws of the CDRSEE and the sponsoring agencies. Copyright: Center for Democracy and Reconciliation in Southeast Europe (CDRSEE) Krispou 9, Ano Poli, 54634 Thessaloniki, Greece tel.: +30 2310 960820-1, fax: +30 2310 960822 email: info@cdsee.org, web: www.cdsee.org ISBN: 978-9958-9304-4-7

NASTAVA MODERNE HISTORIJE JUGOISTONE EVROPE Dodatni nastavni materijal

HISTORIJSKA ITANKA 2

Nacije i drave u jugoistonoj Evropi


Urednici izdanja: Mirela Luminia - Murgescu Urednica cjelokupnog projekta: Christina Koulouri Urednik serije na bosanskom jeziku: Enes Milak

Centar za demokraciju i pomirenje u jugoistonoj Evropi, Solun CPU Sarajevo

Center for Democracy and Reconciliation in Southeast Europe w w w . c d s e e . o r g

Sarajevo, 2007.

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sadraj

Uvod ................................................................................................................................................................................................................... 11 Hronologija ....................................................................................................................................................................................................... 15 Karta 1: Prikaz novonastalih balkanskih drava 1804.-1862. ..................................................................................................... 24 Prvo poglavlje: Stvaranje nacionalnih drava: ciljevi i uspjesi ............................................................................................... 25 I-1. Odnos Grke i Evrope, prema pisanju Josifa Mesiodaksa (1761.) ..................................................................................... 26 I-2. Historijski temelji bugarske nacije, prema rijeima Pajsija Hilandarca (1762.)............................................................. 27 I-3. Evgenije Vulgaris se zalae za grku dravu (oko 1770.) ...................................................................................................... 27 I-4. Dimitrije Katarcis objanjava zato su Grci nacija iako nemaju dravu (1783.) ............................................................ 28 I-5. Rumunska peticija za nacionalnu jednakost u Transilvaniji Supplex Libellus Valachorum (1791.)...................... 28 I-6. Turski dokument o Francuskoj revoluciji (1798.)..................................................................................................................... 29 I-7. Uticaj Francuske revolucije na uene ljude jugoistone Evrope Ratna pjesma Adamantiosa Koraisa (1800.)........... 29 I-8. Manifest Aleksandra Ipsilantija, Borba za vjeru i otadbinu (1821.)................................................................................. 30 I-9. Konzervativni zahtjevi bosanskih spahija (1826.) ................................................................................................................... 30 I-10. Hatierif od Gilhane......................................................................................................................................................................... 31 I-11. Jon Kodru-Draguanu o nacionalnoj dravi (1844.) ............................................................................................................ 31 I-12. Plan Ilije Garaanina za stvaranje srpsko-slovenskog carstva Naertanije (1844.) ............................................... 32 I-13. Nacionalni zahtjevi u revolucijama 1848................................................................................................................................. 33 A. Slovenaki zahtjevi .................................................................................................................................................................... 33 B. Zahtjevanja naroda, usvojeno na velikoj narodnoj skuptini u Zagrebu ............................................................... 33 C. Nacionalna peticija koju je prihvatila rumunska narodna skuptina u Blau, Transilvanija ............................ 33 I-14. Nezadovoljstvo bosanskih krana pod turskom vlau, iz pera franjevakog fratra Ivana Frane Jukia (1850.) ............................................................................................................................................................ 34 I-15. Osmanski carski dekret kojim se proglaava jednakost meu podanicima, bez obzira na vjeru (1856.) ........ 34 I-16. Neka miljenja o planu za osnivanje dvojne bugarsko-turske drave (1867.) ........................................................... 35 A. Predstavka Centralnog tajnog bugarskog komiteta sultanu Abdulazizu .............................................................. 35 B. Reakcija Fuad-pae, prema memoarima Hriste Stambolskog .................................................................................... 36 I-17. Projekat ujedinjenja Bugara i Srba u junoslavensko carstvo pod vlau srpskog kneza Mihaila Obrenovia (1867.) .......................................................................................................................................................... 36 I-18. Ruski izvjetaj o planovima za zajedniku rusko-bugarsku dravu (1867.) ................................................................ 37 I-19. O odnosu politike slobode i nacije u XIX. stoljeu uredniki komentar Ljubena Karavelova u listu Svoboda (novembar 1869.) ....................................................................................................................................................... 37 Sl. 1. Slovenija: Tabori (1869.)................................................................................................................................................................ 38 I-20. Ferman kojim je osnovana Bugarska egzarhija (1870.) ...................................................................................................... 38 I-21. Rezultati ispitivanja o pripadnosti crkvi u Skopskoj i Ohridskoj episkopiji (1874.) .................................................. 39 I -22. Hristo Botev: Zato Bugari treba da se bore za nacionalno osloboenje (1875.) .................................................... 39 I -23. Politiki program Centralnog bugarskog dobrotvornog drutva (Bukuret, novembar 1876.) ......................... 39 I -24. Albanska pjesma napisana u vrijeme Berlinskog kongresa (1878.) .............................................................................. 40 I -25. Berlinski mirovni ugovor (1878.) ............................................................................................................................................... 40 Karta 2: Balkanske drave poslije Berlinskog kongresa, juli 1878. ........................................................................................... 42 Sl. 2. Grka izmeu Turske i Evrope. Karikatura iz lista Aristophanes (1882.) ....................................................................... 43 I-26. Zato Albanci ele zasebnu albansku dravu (1886.) ......................................................................................................... 44

SADRAJ

I-27. Sjeanja Ivana Hadi-Nikolova na razgovore iz 1892. godine, koji su doveli do stvaranja VMRO (1893.)............................................................................................................................................................................................... 44 I -28. Deklaracija kojom VMRO obavjetava velike sile o odluci da zapone oruani ustanak (1903.) ....................... 45 I-29. Politiko rjeenje makedonskog pitanja mora se traiti u okviru Osmanskog carstva. Stav Krste Misirkova (1903.) ........................................................................................................................................................................................ 45 I-30. Plan Aurela C. Popovicija za pretvaranje Austrougarskog carstva u federalnu dravu pod imenom Sjedinjene Drave Velike Austrije (1906.) ...................................................................................................................................... 46 I-31. Britanski ambasador u Osmanskom carstvu pie o pokuajima Albanaca da dobiju vlastitu nacionalnu dravu (1912.) ............................................................................................................................................................................................. 47 Sl. 3. Proglaenje albanske nezavisnosti u Valoni (1912.) gravura iz tog perioda .......................................................... 47 I -32. Govor Kemal-pae u Damasku o odnosu Turaka i Arapa (1913.) ................................................................................... 47 I -33. Projekat Dimitrija upovskog za stvaranj e savezne balkanske demokratske republike (Sankt Petersburg 1917.) ...................................................................................................................................................................................... 48 I-34. Krfska deklaracija (1917.) o principima ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca ........................................................... 49 I-35. etrnaest taaka iz govora amerikog predsjednika Vudroa Vilsona (1918.) odredbe koje se tiu jugoistone Evrope ......................................................................................................................................................................... 50 I-36. Rezolucija nacionalne skuptine u Alba Juliji, odluka o ujedinjenju Transilvanije s Rumunijom (1918.) ......... 50 I-37. Govor Juliju Manijua u rumunskoj narodnoj skuptini u Alba Juliji (1918.)................................................................ 51 I-38. Prijedlog da se stvori makedonska drava s kantonalnom organizacijom po uzoru na vicarsku (1919.) .......... 52 I-39. Ciriki sporazum Grke i Turske o Kipru (1959.) .................................................................................................................... 52 Karta 3: Jugoistona Evropa poslije Konferencije mira u Parizu i ugovora u Lozani, 1923. ............................................ 53 I-40. Franjo Tuman se zalae za to da svaka nacija ima pravo na vlastitu dravu (1982.) ............................................. 54 Karta 4: Evropa poslije I. svjetskog rata.............................................................................................................................................. 44

Drugo poglavlje: Ureenje nacionalne drave ............................................................................................................................... 56 IIa. Opi aspekti dravne organizacije................................................................................................................................................. 56 II-1. Nacrt ustava iz pera Rige od Fere (1797.).................................................................................................................................. 56 II-2. Govor Boe Grujevia na prvom zasjedanju Praviteljstvujueg sovjeta (1805.) ....................................................... 57 II-3. Pismo Vuka Karadia knezu Milou Obrenoviu (1832.) ................................................................................................... 58 II-4. Srpski ustav iz 1835. godine struktura vlasti ........................................................................................................................ 59 II-5. Rumunski ustav iz 1866. godine ope odredbe ................................................................................................................. 59 II-6. Britanski ambasador u Istanbulu o stavu Turaka prema ustavu (1876.) ........................................................................ 60 II-7. Turski ustav iz 1876. godine........................................................................................................................................................... 60 II-8. Prijestolna besjeda knjaza Nikole povodom proglaenja ustava Crne Gore (1905.) ................................................ 61 II-9. Mladoturska proklamacija (1908.) ............................................................................................................................................... 62 Tabela 1: Ustavi zemalja jugoistone Evrope................................................................................................................................... 63 Tabela 2: Uvoenje opeg prava glasa u zemljama jugoistone Evrope .............................................................................. 63 Sl. 4. Trg ustava u Atini (1863.) ............................................................................................................................................................. 64 IIb. Graansko drutvo ................................................................................................................................................................................ 64 II-10 Definicija dravljana u grkom Ustavu iz Epidaurusa (1882.) .......................................................................................... 64 II-11. Definicija dravljana u grkom Ustavu iz Trezena (1827.) ................................................................................................ 65 II-12. Definicija dravljana u srpskom Ustavu iz 1835. godine .................................................................................................. 65 II-13. Zakonik Danila I., kneza Crne Gore i Brda .............................................................................................................................. 66 II-14. Promjena odredbe o dravljanstvu u lanu 7. rumunskog Ustava (1879.) ................................................................ 66

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

II-15. Sporazum o manjinama koji su potpisale saveznike i pridruene drave i Rumunija (1919.) .......................... 67 II-16. Redefiniranje kategorije dravljana u rumunskom ustavu iz 1923. ............................................................................. 68 IIc. Nacija i crkva ............................................................................................................................................................................................. 69 II-17. Carigradska vaseljenska patrijarija osuuje obiaj da se djeci umjesto kranskih daju starogrka imena (1819.) ........................................................................................................................................................................ 69 II-18. Neka miljenja o autonomiji grke crkve u odnosu na Carigradsku vaseljensku patrijariju (1833.) ............... 69 A. Teoklet Farmakides, pristalica autonomije........................................................................................................................ 69 B. Konstantin Ekonomos, protivnik autonomije .................................................................................................................. 69 II-19. Dekret o uspostavljanju vlasti sinoda u Rumunskoj pravoslavnoj crkvi (1864.) ...................................................... 69 II-20. Komentar francuskog novinara arla Irijartea na stavove pravoslavnih i katolikih sveenika o odnosu izmeu vjere i nacije u Bosni (1875.-1876.) ...................................................................................................................................... 70 II-21. Bugarski ustav iz 1879. o poloaju Bugarske pravoslavne crkve ................................................................................... 70 II-22. Miljenje Nikole Paia o odnosu srpskog naroda i pravoslavne crkve (1890.) ........................................................ 71 IId. Infrastruktura nacionalne drave .................................................................................................................................................. 71 II-23. Znaaj razvoja zanata za malu naciju primjer Grke (1841.)........................................................................................ 71 Sl. 5. Povezanost dravne privrede s predstavama o naciji prva novanica od 500 drahmi koju je izdala Nacionalna banka Grke (1841.)........................................................................................................................................................... 72 II-24. Uloga eljeznice u jaanju nacionalne drave primjer Rumunije (1879.) ............................................................... 72 II-25. Miljenje bugarskog kneza Aleksandra Batenberga (1879.-1886.) o znaaju eljeznice (1879.-1881.) ........... 72 II-26. Opis bugarske eljeznice krajem XIX. stoljea...................................................................................................................... 72 II-27. Bugarski zakon o mjerama (1889.) ........................................................................................................................................... 73 Sl. 6. Nove tehnologije i nacionalni simboli reklama za ivae maine (Grka, kraj XIX. stoljea)............................ 73 IIe. Stvaranje nacije .................................................................................................................................................74 II-28. Zapostavljanje hrvatskog jezika, opaske Ivana Kukuljevia (1843.) ............................................................................. 74 II-29. Znaaj jezika za identifikaciju s nacijom miljenje Slovenaca (1861.) ...................................................................... 74 II-30. O znaaju jezika za identitet Rumuna, iz pera Titu Majoreskua (1866.) ...................................................................... 75 II-31. Peticija hrvatskog Sabora Franji Josifu za osnivanje Junoslavenske akademije nauka i umetnosti (1867.) ...................................................................................................................................................................................... 75 Sl. 7. Nacionalno pozorite u Bukuretu razglednica (kraj XIX. stoljea) ........................................................................... 75 II-32. Znaaj jezika i knjievnosti u razvoju nacija izvod iz statuta Drutva za objavljivanje djela albanske knjievnosti (1879.) ................................................................................................................................................................................... 75 II-33. Pismo makedonskih studenata u Sankt Petersburgu o makedonskom knjievnom jeziku (1902.) ................. 76 II-34. Planovi da se pobude nacionalna osjeanja Rumuna u Transilvaniji pismo dr. Drageskua upueno Emiliji Raciju (1874.) .................................................................................................................................................................................. 76 II-35. Plan za konsolidiranje albanskog nacionalnog pokreta pismo novinara Faika Konice baronu Goluhovskom (Brisel, 1897.) .................................................................................................................................................................. 76 II-36. Uputstva za predavanje historije u Grkoj (1881.) .............................................................................................................. 77 Sl. 8. Djeca odjevena u historijske nonje (Grka, oko 1875.) ................................................................................................... 77 II-37. Pokuaj da Rumunija dobije svoj nacionalni sport (1898.) .............................................................................................. 78 Sl. 9. Diploma uesnika u sportskom takmienju srednjokolaca u organizaciji lista Gazet Sporturilor (Rumunija izmeu dva rata) ........................................................................................................................................................ 78 II-38. Albanski kralj Zogu I. o znaaju vojne obaveze za stvaranje nacije (1928.) ............................................................... 78 Sl. 10. Rumunski djeai odjeven kao vojnik (1916.) ................................................................................................................. 79 II-39. Cilj obrazovanja u Turskoj, prema shvatanju Zije Gokalpa (1914.)................................................................................ 79

SADRAJ

II-40. Protivnici kritiziraju Ataturkovu politiku po pitanju historije i jezika (privatni dnevnik, 1932. godina) .......................................................................................................................................................... 80 II-41. Mahmud Esad Bozkurt o nacionalistikoj sutini Ataturkove revolucije ................................................................. 80

Tree poglavlje: Nacionalne ideologije............................................................................................................................................... 81 IIIa. ta je nacija? ............................................................................................................................................................................................ 81 III-1. Prava i obaveze rumunske nacije, po shvatanju pjesnika i politiara Dimitrija Bolintineanua (1869.) ............. 81 III-2. Objanjenje ta je narod prema jednom srpskom udbeniku (1870.) .......................................................................... 82 III-3. Odreenje nacije prema Ziji Gokalpu (1923.) ........................................................................................................................ 83 III-4. Poimanje nacije kod Mustafe Kemal-pae .............................................................................................................................. 83 A. Znaaj religije tokom rata (1920.) ......................................................................................................................................... 83 B. Kultura (1922.).............................................................................................................................................................................. 83 C. Jedinstvo (1924.) ......................................................................................................................................................................... 83 D. Uopavanje i pojednostavljivanje (1929.) ......................................................................................................................... 83 IIIb. Samoodreenje ..................................................................................................................................................................................... 84 III-5. Biti Bugarin- pjesma Bugarin sam Ivana Vazova (1917) ...................................................................................................... 84 III-6. Biti Albanac miljenje Paka Vase (1879.) ............................................................................................................................. 84 Sl. 11. Nacija u slikama slovenaka razglednica (poetak XX. stoljea) ............................................................................. 85 Sl. 12. Nacija u slikama rumunska razglednica (poetak XX. stoljea) ............................................................................... 85 III-7. Biti Turin miljenje dr. Rize Nura (1932.) ............................................................................................................................. 85 III-8. Biti Slovenac Dimitrije Rupel o naravi Slovenaca (1987.) ............................................................................................... 85 III-9. Sjeanja Georga Jonesku-Giona (1889.) rumunski seljaci se ne poistovjeuju sa svojom nacijom................ 86 III-10. Doivljaj H. N. Breilsforda (1905.) u Makedoniji se ne poistovjeuju sa svojom nacijom ................................. 86 Sl. 13. Bosanskohercegovaki paviljon na Meunarodnoj izlobi u Parizu (1900.)............................................................ 87 IIIc. Nacionalna znamenja.......................................................................................................................................................................... 88 III-11. Riga od Fere prijedlog zastave i znamenja Grke (1797.) ............................................................................................ 88 Sl. 14. Zastava grkog ostrva Psare tokom Rata za nezavisnost, na kojoj stoji parola Sloboda ili smrt, kri i simboli tajnog drutva Filiki eterija ............................................................................. 88 Sl. 15. Rumunska zastava bukuretanske gradske garde za natpisom Snaga izvire iz jedinstva (1867.) ............... 89 Sl. 16. Zastava i grb Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca / Kraljevine Jugoslavije (od 1929.)......................................... 89 III-12. Znaaj albanske zastave, govor episkopa Fan Stilijan Nolija na pogrebu Faika Konice (1942.) ........................ 89 Sl. 17. Dananje zastave zemalja jugoistone Evrope ................................................................................................................. 90 III-13. Himne ................................................................................................................................................................................................ 91 A. Grka himna (1823.) .................................................................................................................................................................. 91 B. Hrvatska himna (1835.)............................................................................................................................................................. 91 C. Albanska himna (1912.)............................................................................................................................................................ 92 Sl. 18. Historijat dravnog grba Bugarske od 1741. godine do danas ................................................................................... 92 Sl. 19. Srpski grb prema nacrtu Pavla Ritera Vitezovia (1701.)................................................................................................ 93 Sl. 21. Crnogorski grb .............................................................................................................................................................................. 93 Sl. 22. Monarhija i drava rumunska razglednica sa likom kralja Karola I. (1866.-1914.) ............................................. 93 III-14. Pokuaj da se u Grkoj uvede narodna nonja (1843.) ..................................................................................................... 94 Sl. 23. Srpska seljanka u tradicionalnoj nonji (1865.) ................................................................................................................. 94 Tabela 3: Dravni praznici u sadanjim dravama jugoistone Evrope.................................................................................. 95

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

IIId. Nacionalna mitologija ........................................................................................................................................................................ 96 Sl. 24. Slikovno predstavljanje nacije ................................................................................................................................................ 96 A. Slobodna Bugarska litografija Georgi Danova (1879.) ............................................................................................ 96 B. Francuske razglednice na kojima su predstavljene Srbija i Crna Gora .................................................................... 97 III-15. Historijski korijeni makedonske nacije ori Pulevski, Za Makedonce (1879.) ................................................... 97 Sl. 25. Heroji historije kao savremeni uzori ..................................................................................................................................... 98 A. Leonida, kralj u drevnoj Sparti, poruuje Perzijancima da se nee predati: Mo (Doite i sami uzmite), slika iz grkog udbenika (1901.) ............................................................................................. 98 B. Pogibija Vase arapia prilikom osvajanja beogradske tvrave 1806. slika Anastasa Jovanovia (1817.-1899.) ..................................................................................................................................................................................... 98 III-16. Sjeanje dr. Rize Nura o uticaju narodnih pria o junacima ........................................................................................... 98 Sl. 26. Simboliko predstavljanje politikih dogaaja................................................................................................................. 99 A. Crnogorski ustanak slika ure Jakia (1832.-1878.)................................................................................................... 99 B. Ujedinjena Bugarska slika Nikolaja Pavlovia (1885.) .................................................................................................. 99 III-17. Rumunski zakon o ouvanju uspomene na narodnu heroinu Ekaterinu Teodoroiju (1921.)...........................100 Sl. 27. Rumunski plakat povodom 70 godina od osnivanja moderne drave (1929.) ...................................................101 Sl. 28. Hrvatska potanska marka s likom slavnog koarkaa Draena Petrovia (1994.).............................................101 III-18. Savremeni historiar o historiji albanskog grba (2000.) ................................................................................................102 III-19 Sjeanje na Husein-kapetana Gradaevia u Bosni........................................................................................................102 etvrto poglavlje: Sukob nacionalistikih ideologija................................................................................................................103 IVa. Ideologije koje su doprinijele izazivanju sukoba ...............................................................................................................103 IV-1. Nacionalne predrasude prema Nijemcima u Hrvatskoj (1866.) ....................................................................................103 IV-2. Zato je dr. Riza Nur odbio da se oeni strankinjom (1910.) ..........................................................................................103 IV-3. Neki pogledi na grku megale idea (ideja velike Grke) razgovor profesora Nikolaosa Saripolosa i kralja ora I. (1877.) ...........................................................................................................................................................................104 IV-4. Historiar Aleksandru D. Ksenopol o rumunskom nacionalnom prostoru (1888.) ................................................104 IV-5. Nacionalne podjele u turskom parlamentu (1908.-1914.) ..............................................................................................104 IV-6. Proglasi antikolonijalne borbe kiparskih Grka (1955.)......................................................................................................105 IVb. Konkretni sukobi ................................................................................................................................................................................106 IV-7. Stjepan Radi, Hoemo nau hrvatsku domovinu unutar jugoslavenske zajednice (1918.) ..............................106 IV-8. Proglas Srba, Hrvata i Muslimana iz Bosne (1943.) ............................................................................................................107 IV-9. Deklaracija Prvog zasjedanja Antifaistikog vijea narodnog osloboenja Makedonije (1944.) ...................107 IV-10. Tekoe antikolonijalne borbe na Kipru 1955.-1959., analiza Georgija Grivasa, voe EOKA (Digenis) .........................................................................................................................................................................................108 Sl. 29. Apel Kipra Ujedinjenim narodima (sredina XX. stoljea) .............................................................................................108 IV-11. Perspektive ljeviarske partije kiparskih Grka (AKEL) (1955.) ......................................................................................109 IV-12. Kiparski Turci protiv EOKA, 1960. ...........................................................................................................................................109 IV-13. Ciljevi hrvatskog proljea, kako ih se sjea pisac Vlado Gotovac ............................................................................110 IV-14. Memorandum Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), 1986..........................................................................111 IV-15. Stav Slovenaca o pitanju jezika u komunistikoj Jugoslaviji 1987. ...........................................................................112 IV-16. Majska deklaracija Slovenakog demokratskog saveza (1989.) .................................................................................113 IV-17. Fudbal i nacionalizam sjeanje jednog hrvatskog navijaa o putovanju na utakmicu Partizan Dinamo (1989.) ....................................................................................................................................................................113 IV-18. Spisateljica Dubravka Ugrei osuuje podjele i ratove devedesetih .....................................................................114

SADRAJ

IV-19. Odnos hrvatskog i srpskog jezika miljenje hrvatskog lingviste Stjepana Babia (2003.) ............................115 IV-20. Reakcija na prikazivanje srpskog filma s hrvatskim titlovima (1999.) ......................................................................115 IV-21. Raspolueni identitet jedne mlade ene ............................................................................................................................115 IVc. Prevazilaenje nacionalizma .........................................................................................................................................................116 IV-22. Opi okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini (1995.) .......................................................................................116 IV-23. Sporazum Maarske i Rumunije o razumijevanju, saradnji i dobrosusjedskim odnosima (1996.)................117 IV-24. Ohridski okvirni sporazum koji je okonao oruani sukob u Makedoniji (2001.) ................................................118 IV-25. Izjanjavanje Rumuna i Maara o meusobnim odnosima u podrujima s mjeovitim stanovnitvom (2001.) ...............................................................................................................................................................................................119 IV-26. Sport kao nain da se prevazie nacionalizam. Kiparski Grci navijaju za lokalni tim kiparskih Turaka (2003.) ...............................................................................................................................................................................................119 Sl. 30. Linija razdvajanja (zelena linija) u Nikoziji (2003.) ......................................................................................................119 IV-27. Dva miljenja o brisanju zelene linije koja dijeli grki od turskog dijela Kipra (23. april 2003.) ...................120 A. Miljenje Nikosa Anastasijua, postavljeno na internetu ............................................................................................120 B. Turski uitelj iz Famaguste opisuje posjetu porodici kiparskih Grka (2003.).......................................................120 Bibliografija ...........................................................................................................................................................121 ....................................................................................................................................................................145

10

Uvod

Modernu Evropu, kao i znatan dio neevropskog svijeta, ine nacije. Od XIX. stoljea, nacionalistike ideologije toliko su snane da usmjeravaju djelovanje velikih grupa ljudi i utiu na funkcioniranje drava. U tom pogledu jugoistona Evropa nije izuzetak. Na tom podruuju je tokom XIX. stoljea nastalo pet nacionalnih drava. Neke su bile nove, stvorene na teritoriji koja je prethodno bila pod turskom vlau to su Srbija (gdje je borba za slobodu poela 1804. godine, dravnost postepeno sticana od 1815. do 1830. godine, a formalna nezavisnost izvojevana 1878.), Grka (gdje je oslobodilaka borba poela 1821., a nezavisnost steena 1830.) i Bugarska (gdje je do ustanka protiv Turaka dolo 1876. godine, drava proglaena 1878., a nezavisnost 1908.). Druge su nastale od vazalskih kranskih kneevina u okviru Osmanskog carstva Rumunija (formirana ujedinjenjem Vlake i Moldavije 1859., nezavisnost stekla 1877./1878.) i Crna Gora (autonomna teritorija na ijem je elu od XVIII. stoljea vladika, a koja 1852. postaje nasljedna kneevina, a nezavisnost stie 1878.). Poetkom XX. stoljea nastale su jo dvije nacionalne drave: Albanija 1912./1913., poslije balkanskih ratova, i Turska, raspadom Osmanskog carstva poslije Prvoga svjetskog rata (od 1919. godine postoji nacionalna vlada, ali je Republika Turska zvanino proglaena 1923. godine). Britanska kolonija Kipar je nezavisna drava od 1960. godine, a kada se raspala Jugoslavija, 1991. godine, nastalo je nekoliko novih drava: Slovenija, Hrvatska, Makedonija i Bosna i Hercegovina, dok su Srbija i Crna Gora formirale federaciju koja je 2002. godine redefinirana, da bi od 2006. godine Crna Gora provela referendum za nezavisnu Republiku Crnu Goru i postala samostalna drava. Naravno, nacionalne drave nisu bile ni ranije, kao to nisu ni sad jedini tip drave u jugoistonoj Evropi. Postojale su i vienacionalne drave i drugi vidovi multietnikih drava, a mnoge nacije dugo nisu imale vlastitu dravu. Ipak, historiju tog podruja oblikovao je sloeni odnos izmeu nacije i drave, a nacionalne drave postale su jedno od osnovnih obiljeja jugoistone Evrope. Uprkos injenici da su te drave relativno mlade u poreenju s drugim evropskim dravama kao to su: Francuska, panija i Britanija (mada su, i to treba spomenuti, Srbija i Grka formirane kao nacionalne drave prije Italije ili Nemake), njihova nestabilnost i neprestani sukobi na nacionalnoj osnovi od kljunog su znaaja za cjelokupni historijski razvoj jugoistone Evrope tokom posljednja dva stoljea. Veina stanovnika jugoistone Evrope smatra da je etniki definirana nacionalna drava normalan oblik dravne organizacije. Ljudi sa tog podruja naueni su da se poistovjeuju sa svojom nacijom i da se bore za uspostavljanje i odbranu nacionalne drave. Drave jugoistone Evrope nastale su veoma kasno, te su zato historiari i politiari pokuavali osnaiti svoj legitimitet, dokazujui da postoji neprekinut kontinuitet izmeu savremene drave i antike i/ili srednjovjekovne drave i da na taj nain, u ideolokom nadmetanju s nacijama koje su stvarni ili potencijalni rivali, dokau da su stariji, to jest, da su bili prvi.... U tom kontekstu historija svakog naroda esto je prikazivana kao borba za nacionalne ideale, borba s ciljem stvaranja nacionalne drave; svi historijski dogaaji i procesi, kao i sve historijske linosti, procjenjivani su s obzirom na doprinos koji su dali ostvarenju nacionalnog ideala. Iskrivljene historijske povijesti koritene su za jaanje nacionalnog jedinstva i podsticanje modernizacije drutva. Historijat modernizacije pun je znaajnih uspjeha i katastrofalnih promaaja, i nacionalne drave jugoistone Evrope moraju preuzeti odgovornost za sve stavke u historijskom bilansu. Ipak, evidentno je da je historija i zloupotrebljavana kako bi se narod okrenuo protiv raznih unutranjih i/ili vanjskih neprijatelja, bili oni stvarni ili izmiljeni. Skoranji dogaaji u bivoj Jugoslaviji pokazuju da je takva politika zloupotreba historije doprinijela izbijanju rata i raspirivanju mrnje meu pojedinim nacijama i etnikim grupama.

11

UVOD

Prouavanje nacionalizma je u posljednje vrijeme daleko odmaklo. Historiari i sociolozi istrauju strukturne komponente nacionalne drave i njihov historijski razvoj. Formulirano je nekoliko teorija o prirodi nacije i nacionalizma: od teorija koje nacije uzimaju kao date i nepromjenjive cjeline pa sve do konstruktivistikih teorija koje tvrde da su nacije samo mentalne, tek nedavno zamiljene konstrukcije. Iako se i dalje vode une rasprave, sve vie strunjaka slae se s tvrdnjom da nacije i nacionalni identiteti nisuvjeni entiteti, ve historijski promjenjivi fenomeni, vezani za odreene historijske okolnosti, fenomeni koji tokom vremena evoluiraju, koje odlikuje diskontinuitet i koji se u datom trenutku mogu konstruirati, dekonstruirati i rekonstruirati. Moderne nacionalistike ideologije esto poseu za drevnim etnikim osjeanjima i simbolima i daju im novo znaenje, kombiniraju ih s novim elementima i sve to smjetaju u nove mentalne i ideoloke sklopove. U tom pogledu moderne nacije su zaista, kao to je to rekao Benedikt Anderson, izmiljene zajednice (ali, nemojte ispustiti iz vida da rije izmiljene ovdje ne znai fiktivne). To, meutim, nije specifinost jugoistone Evrope, ve obiljeje itavog modernog svijeta. Saglaavajui se u naelu s tezom da su moderne nacije stvorene, historiari su do mnogih novih saznanja doli raspravljajui o opim formama i posebnim elementima koji su uticali na pojedine nacionalne drave. U poreenju s drugim dijelovima Evrope, nacionalne drave jugoistone Evrope nastale su relativno kasno. Dugotrajne i teke oslobodilake borbe voene su ili protiv postojeih vienacionalnih carstava, ili pak protiv rivalskih nacionalnih drava. Zato se moe rei da su neki oblici nacionalizma prethodili stvaranju nacionalnih drava. Ipak, te hronoloki starije nacionalne vrijednosti nisu bile dovoljne za uspjeno funkcioniranje novijih drava, pa su se nove politike i kulturne elite trudile da graanima nametnu nacionalistike vrijednosti. Pokuaj da se pod kapom drave izgradi nacija takoer nije specifinost jugoistone Evrope. Naprotiv, u nekim dijelovima zapadne Evrope jo je ranije voena takva, pa ak i okrutnija politika. uvena knjiga Eugena Vebera Kako su seljaci postali Francuzi pokazuje da je u Francuskoj veina seoskog stanovnitva poela sebe posmatrati kroz nacionalnu prizmu tek tokom XIX. stoljea, i to pod uticajem osnovnog obrazovanja, obaveze sluenja u vojsci i modernih sredstava komunikacije. Nema sumnje u to da je odnos izmeu nacije i vjere izuzetno sloen. Za veliki broj stanovnika jugoistone Evrope vjerska pripadnost bila je i ostala pitanje od kljunog znaaja takav je sluaj, naprimjer, s pravoslavljem kod Grka i Srba, ili katolianstvom kod Hrvata; za druge, recimo Albance, religija je manje znaajna, a nacija bez nekih tekoa okuplja ljude razliitih vjeroispovijesti. U ovoj historijskog itanci dodatno su osvijetljeni i drugi specifini problemi, kao to je odnos izmeu nacije i jezikog identiteta. Osnovni cilj ovoga prirunika jeste da nastavnicima i uenicima ponudi historijska svjedoanstva koja im mogu pomoi da bolje razumiju prirodu sloenog odnosa izmeu nacija i drava u jugoistonoj Evropi. Da bi po obimu ostao u razumnim okvirima i mogao da poslui nastavnicima, uenicima i naunicima, morali smo izdvojiti neke prioritete. Odluili smo da se usredsredimo na nastanak nacionalnih drava, na pitanja stvaranja nacije, na nacionalne ideologije i neke sukobe koje je nacionalizam podstakao. Takav izbor odredio je i hronoloke granice u traganju za relevantnim izvorima. U centru panje je XIX. stoljee, ali je dodato i nekoliko historijskih izvora o prosvijeenosti prije 1800. godine i odjecima Francuske revolucije u jugoistonoj Evropi, a to je sve doprinijelo razmahu nacionalnih pokreta na tom podruju. Takoer smo ukljuili i jedan broj historijskih izvora iz XX. stoljea kako bismo dokumentirali razmah novih nacionalnih drava, nove obrte u odnosima izmeu nacija i drava, uticaj nacionalizma na tok nekih sukoba, ali i poneto od onoga to svjedoi o tenji ka prevladavanju nacionalizma. Pritom smo se trudili da ne ponudimo materijal koji se ve moe nai u drugim historijskim itankama koje se objavljuju o okviru ovoga projekta i koje se temeljno i detaljno bave balkanskim ratovima i Drugim svjetskim ratom. Obraujui period poslije Drugoga svjetskog rata, panju smo prevashodno usmjerili na bivu Jugoslaviju i sukobe koji su tokom devedesetih doveli do pojave novih nacionalnih drava. Svjesni smo injenice da su neki aspekti nacionalizma u XX. stoljeu ostali zanemareni, ili ak nespomenuti. Od onoga to uope nije spomenuto, najznaajnija je kulminacija nacionalnih ideologija

12

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

i politike diskriminacije u meuratnom periodu, kao i specifini vidovi jugoslavenskog, albanskog, rumunskog i bugarskog nacionalkomunizma. Naime, sloenost tih tema zahtijeva ukljuivanje velikog broja dodatnih izvora; ako se uzme u obzir da je prirunik u ovom obliku preobiman u poreenju sa ostala tri iz ovoga projekta, spomenute teme morali smo ostaviti za neki drugi poseban poduhvat. Nadamo se da e historijski materijal iz zemalja jugoistone Evrope ispuniti prazninu u znanju koje narodi ovoga regiona imaju jedni o drugima. U stvari, veina stanovnika jugoistone Evrope o vlastitoj naciji i glavnim nacijama (zapadnog) svijeta zna mnogo vie nego o svojim susjedima koje ili zapostavlja ili pak o njima ima samo jednostrane predstave. eljeli smo da materijali koji ine ovaj prirunik podstaknu profesore i ake da historiju svoje zemlje uporede s historijom drugih zemalja jugoistone Evrope, da pronau zajednike elemente, kao i one koji su specifini za neke zemlje ili historijske periode, i da proniknu u sloenost historijskih promjena. Naravno, nismo mogli predstaviti gradivo iz svih zemalja u vezi sa svim aspektima odnosa izmeu nacija i drava tokom posljednja dva stoljea. Morali smo napraviti neki izbor, dijelom uvjetovani raspoloivim relevantnim izvorima, a dijelom tenjom da se uspostavi ravnotea i da u materijalima sve nacije ovoga podruja nau svoje mjesto. Uprkos svem uloenom trudu, moramo se pomiriti s injenicom da bi neki itaoci ovoga naeg prirunika bili skloni napraviti drukiji izbor tekstova no, ukoliko je tako, znai da je prirunik postigao jedan od svojih ciljeva, a to je da podstakne profesore, uenike i profesionalne historiare da jo jednom, iznova, razmotre sloene historijske odnose nacija i drava na podruju jugoistone Evrope. Uvjereni smo da e uravnoteen pristup historiji nacionalnih drava u jugoistonoj Evropi, zasnovan na svjedoanstvima, pomoi mlaim generacijama da budu tolerantne prema drugim nacijama i etnikim grupama, i da s vie otvorenosti posmatraju savremene dogaaje. Na njima je, kao i na nama, da odluke donosimo na osnovu poznavanja stvari, i da se prilagodimo izazovima historijskih procesa koji su tek u povoju, a koji ve odreuju nove odnose izmeu pojedinaca, zajednica, nacionalnih drava i nadnacionalnih organizacija i institucija.

13

UVOD

14

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Hronologija
1762. 1768.-1774. Pajsije Hiladarac pie historiju Slavena i Bugara u kojoj poziva na nacionalno osvjetenje Rusko-turski rat; Grci podiu ustanak uz podrku Rusije (1770.-1774.) Riga od Fere pie ustav Helenske republike Francuska osvaja Veneciju; Francuska i Habzburgovci izmeu sebe dijele teritoriju Venecije na osnovu sporazuma u Kampo Formiju: Habzburgovci dobivaju Dalmaciju, a Francuska ostrva u Jonskom moru (kojima vlada do 1799.) Jonska republika, vazalska drava Osmanskog carstva; pod britanskom okupacijom do 1807., a potom dobiva status britanskog protektorata sve do 1864. Srbi pod vostvom Karaora podiu Prvi srpski ustanak, koji Turci ubrzo gue Veliki dijelovi Dalmacije, Hrvatske i Slovenije potpadaju pod Napoleonovu vlast (ilirske pokrajine); poslije Napoleonovog poraza, te teritorije ponovo postaju austrijske pokrajine Rusko-turski rat; na osnovu mirovnog sporazuma potpisanog u Bukuretu, istona Moldavija (Besarabija) pripojena Rusiji U Odesi se osniva tajno drutvo Filiki eterija (Drutvo prijatelja) iji je cilj osloboenje Grke od turske vlasti Drugi srpski ustanak pod vostvom Miloa Obrenovia; decembra 1815. sultan priznaje Miloa za kneza Srbije (koja je tada obuhvatala samo Beogradski paaluk) Tudor Vladimiresku predvodi revoluciju u Vlakoj; revolucija u Grkoj poinje tako to malobrojna grka vojska pod komandom Aleksandra Ipsilantija osvaja Moldaviju; poslije ustanka na Peloponezu dolazi do ustanaka i na okolnim podrujima Grka narodna skuptina u Epidaurusu proglaava Grku republiku i donosi prvi grki ustav Sultan Mahmud II. ukida janiarski red i tako otvara put za reforme u Osmanskom carstvu Velika Britanija, Francuska i Rusija otvoreno podravaju Grke, njihova zdruena flota pobjeuje tursko-egipatsku flotu kod Navarina Rusko-turski rat; Rusi zauzimaju Moldaviju i Vlaku

1797.

1800.-1807. 1804.-1813.

1805.-1813.

1806.-1812. 1814.

1815.

1821.

1822. 1826. 1827. 1828.-1929.

15

HRONOLOGIJA

1829.

Edrenski mir; Srbija je priznata za vazalsku kneevinu s Miloem Obrenoviem koji stie nasljedno kneevsko dostojanstvo; Vlaka i Moldavija ostaju pod turskom vlau, ali su i pod zatitom Rusije Londonski ugovor: Grka je proglaena za nezavisnu monarhiju, iji su garanti Britanija, Francuska i Rusija Organski statuti, doneseni u Vlakoj i Moldaviji pod ruskim nadzorom; konzervativna modernizacija, mo knezova i bojara ostaje nedirnuta Na konferenciji u Londonu odreene granice grke drave i donesena odluka da Oton, drugi sin Ludviga I. Bavarskog, postane kralj Grke s nasljednim dostojanstvom Atina postaje glavni grad Grke umjesto Nafpliona Srpski ustav (koji je sultan odobrio 1838.) ograniava vlast kneza u korist izabrane skuptine U Atini osnovan univerzitet i Arheoloko drutvo Hatierif od Gilhane; zvanini poetak tanzimata u Osmanskom carstvu Osnivanje grke narodne banke Grka postaje ustavna monarhija, uvodi se gotovo potpuno glasako pravo za mukarce Period intenzivnih nacionalnih pokreta u Habzburkom carstvu, izraena borba da nacionalni jezici postanu zvanini; u tim okolnostima se hrvatski narodni preporod (ilirski pokret) bori za hrvatski jezik koji je postao slubenim jezikom 1847. godine u Habzburkom carstvu, dok se u Transilvaniji Rumuni sukobljavaju sa Maarima na nacionalnoj osnovi Revolucije irom Evrope, i u Habzburkom carstvu I rumunskim kneevinama: revolucionari postavljaju politike, socijalne i nacionalne zahtjeve; maarski, hrvatski, rumunski i srpski revolucionari se sukobljavaju na nacionalnoj osnovi; Turci i Austrijanci uz pomo Rusije gue revolucije Vaseljenska patrijarija u Carigradu priznaje autokefalnost grke crkve, proglaenu jo 1833. Godine Knez Danilo I. Petrovi (1851.-1860.) proglaava Crnu Goru kneevinom i poinje modernizaciju

1830. 1831.-1832.

1832.

1834. 1835. 1837. 1839. 1841. 1834.-1844.

1830.-1848.

1848.-1849.

1850.

1852.

16

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

1853.-1856.

1856 Krimski rat; Rusija trpi poraz od udruenih snaga Osmanskog carstva, Velike Britanije, Francuske i Sardinije; Pariskim mirovnim sporazumom Moldavija, Vlaka i Srbija dolaze pod zatitu Saveznika Pariska konvencija; Saveznici pretvaraju Moldaviju i Vlaku u dvije odvojene drave, ali pod zajednikim imenom Ujedinjene kneevine Aleksandru Joan Kuza izabran za kneza Moldavije i Vlake; institucije dviju kneevina postepeno se objedinjuju sve do 1862.; nastanak moderne rumunske drave Osnovan univerzitet u Jaiju (1864. i u Bukuretu) U Grkoj izbija revolucija i princ Oton I. Primoran je napustiti zemlju Danski princ Georg od Holtajn-Sonderburg-Gluksburga izabran za kralja Grke ora I. (1863.-1913.); prema novom ustavu (1864.), narod je podanik Krune i suverene drave; Velika Britanija Grkoj preputa jonska ostrva Masovna sekularizacija crkvene imovine u Rumuniji; sukob sa patrijarhom iz Istanbula (Konstantinopolja) Aleksandru Joan Kuza primoran je da abdicira; njemaki princ Karl od HoencolernSigmaringena postaje knez Rumunije (1866.-1914., kralj od 1881.); ustavom iz 1866. uspostavljena ustavna monarhija i garantirana graanska prava i slobode, ali je glasako pravo ogranieno imovinskim cenzusom Na osnovu sporazuma dvije strane, stvoreno Austro-Ugarsko carstvo; Slovenija i Bukovina ostaju dio Austrije, a Transilvanija i Hrvatska postaju dio maarske kraljevine; posebnim sporazumom (1868.), Hrvatska zadrava izvjestan stepen autonomije unutar Maarske; ipak, maarski centralizam i politika asimilacije izazivaju veliko nezadovoljstvo meu Rumunima i Hrvatima Kriani zahtijevaju da se potuju turske reforme, ali njihov krajnji cilj je ujedinjenje s Grkom U Rumuniji osnovan Bugarski revolucionarni komitet sa Ljubenom Karavelovim na elu Turskim dekretom stvorena Bugarska egzarhija; iako nemaju zasebnu dravu, Bugari dobivaju crkvenu organizaciju koja je nezavisna od Carigradske patrijarije Carigradska, Aleksandrijska i Antiohijska pravoslavna patrijarija oglasile da e se smatrati za herezu svaka podjela crkvene nadlenosti zasnovana na naciji U Bosni i Hercegovini ustanak protiv Turaka; poetak istone krize 1875.-1878.

1858. 1859. 1860. 1862.

1863.

1866.

1867.

1866.-1869., 1889. 1869. 1870. 1872. 1875.

17

HRONOLOGIJA

1876.

Turci gue Aprilski ustanak u Bugarskoj; Srbija i Crna Gora objavljuju rat Osmanskom carstvu i doivljavaju poraz; zbog sve veeg meunarodnog pritiska i unutranjih previranja, turske vlasti primorane su donijeti prvi osmanski ustav kojim se daju potpuna i jednaka prava svim podanicima Carstva, ali se Carstvo istovremeno proglaava za nedjeljivu cjelinu U Istanbulu osnovan Centralni komitet za odbranu prava albanskog naroda Rusija objavljuje rat Otomanskom carstvu i okupira Bugarsku; Rumunija samoproglaava nezavisnost i pridruuje se Rusiji; Nakon upeatljivog otpora Osmanska vojska je poraena kod Plevne Mirovni ugovor u San Stefanu (3. mart); poslije intervencije Velike Britanije i AustroUgarske, Berlinski kongres zavrava s novim mirovnim ugovorom (1. jul); Rumunija, Srbija i Crna Gora priznate su za nezavisne drave; Bugarska je podijeljena na vazalsku kneevinu Bugarsku i autonomnu pokrajinu Istonu Rumeliju; Rumunija dobiva Dobrudu u zamjenu za junu Besarabiju, koju predaje Rusiji; Srbija i Crna Gora takoer dobivaju skromno teritorijalno proirenje; Bosna i Hercegovina su pod upravom Austro-Ugarske; prema zasebnoj tursko-britanskoj konvenciji, Kipar dolazi pod britansku vlast, ali ostaje pod turskom upravom (4. juni 1878.) Sultan Abdulhamid II. (1876.-1909.) ukida ustav iz decembra 1876., rasputa skuptinu i autokratski vlada do 1908. godine. Albanska liga u Prizrenu donosi nacionalni program

1877.

1878.

1879. 1880. 1881. 1885. 1886. 1887. 1893. 1896.

Prema ustavu iz Trnova. Bugarska postaje ustavna monarhija; prvi knez je Aleksandar od Batenberga (1879.-1886.) Osniva se nacionalna banka Rumunije Tesaliju i podruje Arte u Epiru Osmansko carstvo predaje Grkoj, u skladu s Berlinskim ugovorom Istona Rumelija ujedinjuje se s Bugarskom kneevinom; pokuaj Srbije da dobije neku kompenzaciju za to propada u srpsko-bugarskom ratu Politika kriza u Bugarskoj; knez Aleksandar od Batenberga abdicira; Rusija prekida diplomatske odnose s Bugarskom U Bugarskoj Ferdinand od Saks-Koburg-Gote izabran za kneza (1887.-1918.) Osnovana VMRO (Vnatrena makedono-odrinska revolucionarna Organizacija) Prve meunarodne Olimpijske igre u Atini

18

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

1897.

Grko-turski rat, Grka doivljava poraz Krit postaje vazalna, djelomino autonomna drava; za guvernera Krita postavljen grki princ ore Vojni pu u Srbiji; ubijeni kralj Aleksandar I. Obrenovi i kraljica Draga; Petar I. Karaorevi (1903.-1921.) postaje kralj; srpska politika dobiva jasne nacionalistike crte Turci gue Ilindenski ustanak u Makedoniji.

1898.

1903.

1907.

Velika seljaka buna u Rumuniji Mladoturska revolucija u Osmanskom carstvu; vraen ustav iz 1876. i organizovani izbori za skuptinu; Bugarska proglaava nezavisnost; Austro-Ugarska anektira Bosnu i Hercegovinu (aneksiona kriza sa Srbijom i Rusijom) Italijansko-turski rat; Italija osvaja Dodekaneska ostrva (i Libiju) Albanski ustanak; oruani otpor organizovali su Ismail Kemal i Lui Guraki Balkanski ratovi; veinu turskih teritorija u Evropi osvajaju Bugarska, Srbija, Grka i Crna Gora; Albanija proglaava nezavisnost (28. novembra 1912.); teritorija Makedonije podijeljena izmeu Bugarske, Srbije i Grke; Rumunija osvaja sjevernu Dobrudu od Bugarske Princ Vilhelm od Vida prihvata prijesto kralja Albanije koji su mu ponudile velike sile Prvi svjetski rat; povod za izbijanje rata je atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda u Sarajevu, koji je izvrio jedan srpski nacionalist; u rat ulaze sve drave jugoistone Evrope, izuzev Albanije, koja je okupirana; Austro-Ugarska, Osmansko carstvo (1914.) I Bugarska (od 1915.) bore se na strani Centralnih sila, a Srbija, Crna Gora (od 1914.), Rumunija (od 1916.) i Grka (od 1917., uprkos protivljenju kralja Konstantina) na strani Antante Srpska vlada i predstavnici Jugoslavenskog odbora donose na Krfu Deklaraciju o osnivanju zajednike jugoslavenske drave Dok u Rusiji traje revolucija, u Besarabiji je proglaena demokratska republika, a onda je u skuptini izglasano ujedinjenje s Rumunijom (27. marta 1918.)

1908.

1911.-1912. 1912.

1912.-1913.

1914.

1914.-1918.

1917.

1917.-1918.

19

HRONOLOGIJA

1918.

Slom Centralnih sila; Osmansko carstvo i Bugarska kapituliraju; Austro-Ugarska se raspada; u junim dijelovima bive Austro-Ugarske proglaena je Drava Slovenaca, Hrvata i Srba; Vojvodina i Srem su se prikljuili Srbiji; Narodno vijee Drave Slovenaca, Hrvata i Srba odluilo se za ujedinjenje sa Srbijom i formiranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca; Rumuni u Bukovini i Transilvaniji pridruuju se Rumuniji Mirovna konferencija u Parizu; sporazumima iz Sen-ermen-an-Lea (s Austrijom), Neija (s Bugarskom) i Trijanona (s Maarskom) postavljaju se nove granice u jugoistonoj Evropi; teritoriju Banata meu sobom dijele Rumunija i Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca; Bugarska predaje Grkoj zapadnu Trakiju; Grka, Rumunija i Jugoslavija, a kasnije i Bugarska i Turska, morale su potpisati posebne ugovore kojima se garantiraju prava nacionalnih manjina u okviru njihovih granica Uz pristanak Francuske, Velike Britanije i SAD-a, Grci osvajaju zapadni dio Male Azije (Izmir), postavljajui tako branu italijanskoj ekspanziji u tom regionu; Kurdi i Ermeni pokuavaju stvoriti vlastite nacionalne drave; poetak turskog narodnog otpora u Maloj Aziji, pod vostvom Mustafe Kemal-pae (kasnije nazvan Ataturk) Mirovni ugovor iz Sevra; sultan Mehmed VI. prihvata raspad Osmanskog carstva (gubitak arapskih zemalja, Ermenije i Trakije; poslije pet godina grke uprave u Izmiru e biti odran referendum; mogunost nezavisnosti Kurdistana; uticaj Velike Britanije, Francuske i Italije u Maloj Aziji); turski nacionalisti odbijaju prihvatiti sporazum i napadaju Ermene i Kurde Turska pobjeuje grku vojsku; turske snage preuzimaju kontrolu nad Izmirom/ Smirnom, Istanbulom/Carigradom i istonom Trakijom Mirovni ugovor u Lozani; prisilna razmjena stanovnitva Grke i Turske Kraj Osmanskog carstva i zvanino proglaenje Republike Turske U Grkoj ukinuta monarhija i stvorena Prva grka republika Na zasjedanju skuptine srpski nacionalistiki poslanik iz Crne Gore ubija hrvatskog politikog vou Stjepana Radia Italija okupira Albaniju Drugi svjetski rat; 1940. godine Rumunija ostaje bez Besarabije i sjeverne Bukovine, koje zauzima Sovjetski savez, zatim bez june Dobrude, koju osvaja Bugarska, i sjeverne Transilvanije, koja potpada pod maarsku vlast (da bi 1944. opet postala dio Rumunije); Sile osovine 1941. godine okupiraju Jugoslaviju i Grku; na teritoriji Hrvatske i Bosne i Hercegovine formira se marionetska faistika drava pod imenom Nezavisna drava Hrvatska (postoji do 1945. godine); u Jugoslaviji, Grkoj i Albaniji raa se partizanski pokret; Bugarska i Rumunija postaju saveznice Sila osovine i suprotstavljaju se saveznicima, a 1944. godine okupira ih Sovjetski savez; po zavretku rata, komunisti dolaze na vlast u Albaniji, Bugarskoj, Rumuniji i Jugoslaviji, ali ne i u Grkoj i Turskoj

1919.-1920.

1919.

1920.

1922. 1923. 1924. 1928. 1939.

1939.-1945.

20

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

1943.-1946.

Jugoslavija postaje federacija est republika (Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Makedonija, Crna Gora, Srbija i Slovenija) i dvije autonomne pokrajine (Kosovo i Vojvodina, obje u sastavu Srbije); prema ustavu iz 1946. godine, savezno rukovodstvo ima ogromna ovlatenja, ak i dodatno ojaana kljunom ulogom koju ima centralizirana Komunistika partija Jugoslavije (od 1952. godine pod imenom Savez komunista Jugoslavije) Graanski rat u Grkoj Neformalni referendum na Kipru, na kojem Grci trae ujedinjenje s Grkom; Velika Britanija na to ne pristaje Poetak oruanog sukoba s Britancima na Kipru Teki etniki sukobi na Kipru Velika Britanija, Grka i Turska dogovaraju se o stvaranju nezavisne kiparske drave, u kojoj e ivjeti Grci i Turci Na Kipru stvorena nezavisna drava U Jugoslaviji donesen novi savezni ustav; republike dobivaju nova ovlatenja, a partijske strukture odvajaju se od dravnih; relativna liberalizacija i jaanje pozicija republikih funkcionera omoguavaju uzlet nacionalizma, naroito na Kosovu i u Hrvatskoj (hrvatsko proljee), to je Tito uguio 1972. godine Kiparski Turci izlaze iz vlade zbog rasplamsavanja etnikih sukoba

1946.-1949. 1950. 1955. 1958. 1959. 1960.

1963.

1967.

U Grkoj vojna hunta U Jugoslaviji se donosi novi ustav, kojim jugoslavenske republike dobivaju veu autonomiju

1974

Grki vojni pu na Kipru, iji je cilj prisajedinjenje tog ostrva Grkoj; turske trupe zauzimaju sjeverni dio Kipra U Grkoj ponovo uspostavljena demokratija

1980. 1981.

Umire Tito, privreda propada, a uprkos rotacionom sistemu vlasti, savezne institucije u Jugoslaviji gube na legitimitetu Grka postaje lanica Evropske zajednice

21

HRONOLOGIJA

1983. 1987.

Proglaena Turska Republika Sjeverni Kipar, koju priznaje samo Turska, a odbacuje Vijee sigurnosti UN-a U Srbiji Slobodan Miloevi dolazi na vlast Pad komunizma u Istonoj Evropi; u Bugarskoj Todor ivkov mirno silazi s vlasti, dok u Rumuniji izbija revolucija; uspostavljaju se demokratski viepartijski sistemi i prelazi se na trinu privredu Raspad Jugoslavije i formiranje nezavisnih nacionalnih drava Slovenije, Hrvatske (1991.), a potom (1992.) i Bosne i Hercegovine, Bive Jugoslavenske Republike Makedonije, Savezne Republike Jugoslavije (Srbija i Crna Gora) U Albaniji uveden viepartijski sistem Raspada se Sovjetski savez; Besarabija postaje nezavisna (Republika Moldavija) Poslije kratkog rata u Sloveniji, poeo rat izmeu Srba i Hrvata u Hrvatskoj, sa izraenim ueem Jugoslavenske armije Reorganizacija Evropske zajednice u Evropsku uniju (sporazum iz Mastrihta) Rat u Bosni i Hercegovini, uz uee Jugoslavenske narodne armije, a kasnije i Srbije U EU donesena odluka o poetku pregovora o pridruivanju postkomunistikih zemalja Istone Evrope Dejtonski i Pariski sporazum, kojim je zavren rat u Bosni i Hercegovini Sporazum Rumunije i Maarske kojim se poboljavaju meudravni i meuetniki odnosi Na Kosovu rat izmeu albanske Oslobodilake vojske Kosova i Vojske Jugoslavije NATO vodi rat protiv Jugoslavije, predsjednik Slobodan Miloevi prinuen je Kosovo predati pod upravu UN-a Uspjena revolucija u Jugoslaviji protiv reima Slobodana Miloevia; poinje tranzicija ka demokratskom politikom sistemu Oruani sukobi izmeu snaga sigurnosti Makedonije i NLA (Nacionalna oslobodilaka vojska). Uz meunarodno posredovanje, rat je prekinut sklapanjem sporazuma, a ustav je izmijenjen tako da titi prava Albanaca i ostalih manjina u Republici Makedoniji.

1989.

1991.-1992.

1991.

1991.-1995.

1991. 1992.-1995. 1994.-1999. 1995. 1996. 1998. 1999.

2000.

2000.-2001.

22

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

2002.

Dogovor Srbije i Crne Gore o privremenom odranju zajednice, uz mogunost razdvajanja poslije tri godine Uklonjena zelena linija koja dijeli Kipar; prvi put od 1974. godine grki i turski Kiprani slobodno komuniciraju Na Kipru se odrava referendum o Ananovom planu za ujedinjenje; turski Kiprani plan prihvataju, ali ga grki odbacuju; Slovenija i Kipar (odnosno samo podruja pod kontrolom kiparskih Grka) postaju lanice Evropske unije; 2005. godine Hrvatska i Turska zapoinju pregovore o pridruivanju Evropskoj Uniji; 2006. godine Crna Gora postaje nezavisna, odvaja se od Srbije; Makedonija postaje zemlja kandidat za prijem u EU; 2007. godine Bugarska i Rumunija postaju lanice EU, Crna Gora potpisala sporazum o pridruivanju Evropskoj Uniji.

2003.

2004.

23

Karta 1: Prikaz novonastalih balkanskih drava 1804. - 1862.

24

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

PRVO POGLAVLJE: Stvaranje nacionalnih drava: ciljevi i uspjesi

Nacionalne drave nisu vjene. One postoje tek odnedavno, uglavnom u posljednja dva stoljea. Devetnaesto stoljee u Evropi se smatra stoljeem nacija, jer je tada postojala jaka veza izmeu raanja nacija i politikih procesa. Ipak, ni u XIX. stoljeu nacionalne drave nisu bile ni jedini, ni dominantan oblik politikog organizovanja znaajna je bila i pripadnost grupama koje su manje od nacije, regionalnim/lokalnim ili nekim drugim drutvenim grupama. Religija je, takoer, za veinu ljudi i dalje bila od kljunog znaaja, iako je postepeno poela potiskivati zainteresiranost za materijalno blagostanje. Nisu svi na isti nain doivljavali svoju pripadnost naciji, niti se smatralo normalnim da svaka nacionalna grupa ima svoju dravu. Razliiti stavovi i politike opcije uticale su na historiju XIX. stoljea u veoj mjeri nego to smo mi to danas spremni priznati. Ipak, nacionalizam je vremenom polako jaao, vienacionalna carstva su slabila i na kraju se raspala, a sve vie politikih entiteta dobivalo je oblije nacionalne drave. Jugoistona Evropa nije izuzetak u pogledu tog opeg evropskog obrasca. Iako su najveim dijelom tog podruja od 1800. godine vladala nadnacionalna carstva, tokom XIX. stoljea javili su se nacionalni pokreti, a po zavretku Prvoga svjetskog rata preovladavale su nacionalne drave. Historija se nezaustavljivo kretala ka konanom trijumfu nacionalne drave. Ipak, historijska evolucija bila je mnogo sloenija nego to je to prikazano u pojedinim verzijama historije. Samo su neke nacionalne grupe uspjele stvoriti vlastite nacionalne drave. Druge u tome nisu uspjele, ak i one uspjene kolebale su se izmeu razliitih politikih opcija, a za konaan ishod nisu bili presudni samo potezi samih aktera ve i mijeanje velikih sila i uticaj svjetskih historijskih procesa. U ovom poglavlju obrauju se sljedee teme: uzroci nezadovoljstva pojedinim carskim reimima; irenje nacionalistike ideologije; meunarodni odnosi i mijeanje velikih sila; uesnici u borbi za nacionalno osloboenje, njihovi motivi i programi: naini borbe za izgradnju nacije/drave; ishodi te borbe, s posebnim naglaskom na razliite kompromise koji su uticali na konkretne rezultate. Poto su ove teme u stvarnosti isprepletene, one su isprepletene i u historijskim izvorima odabranim za ovaj prirunik, pa smo zato izvore naveli hronolokim redom, ne nastojei da se drimo nekog tematskog shematizma. Ali, predlaemo vam ipak da tabelu na kraju ovoga poglavlja popunite temama koje se tiu pojedinih historijskih izvora. Ovim izborom tekstova ne moemo, naravno, obuhvatiti sve elemente i doprinose u procesu stvaranja nacionalnih drava u jugoistonoj Evropi. Uvjereni smo da e nastavnici i uenici u svakoj zemlji i sami moi dodati znaajne podatke o tom procesu, i mi ih ohrabrujemo da uz pomo ovoga prirunika raspravljaju o relevantnim izvorima. Cilj ovoga poglavlja jeste da pokae kako je u XIX. i poetkom XX. stoljea bilo mnogo razliitih prijedloga za politiko rjeenje nacionalnog pitanja. Uvjereni smo da e uvid u tu raznolikost pomoi da se bolje pripremimo za politike odluke koje emo morati donositi u XXI. stoljeu.

25

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

I-1. Odnos Grke i Evrope, prema pisanju Josifa Mesiodaksa (1761.) Evropa je zaista potrebna Grkoj1 jer ona danas raspolae mnogim vanim znanjima iz raznih oblasti koja Grkoj nedostaju.[...] Nova Grka mora s dostojanstvom prihvatiti ono to joj Evropa poklanja. Evropa je Grkoj zahvalna, ona se ne odrie ni svjetlosti koju joj je Grka darivala, niti svog duga prema Grkoj. Spremna je Grkoj pruiti razne vrste znanja. [...] itava Evropa saalijeva Grku i saosjea s njom ne samo zato to robuje ve i zbog toga to joj nedostaje obrazovanja. Smijete li zanemariti patnje svoje zemlje, vi koji ste iskreni i stvarni potomci Grke, one koja je bila uzor i mjerilo za itav svijet? Gdje vam je osjeaj asti koji su imali vai preci? Gdje je domiljatost vaih oeva koji su umjeli savladati svaku prepreku? Gdje je taj grki duh koji zbog svog istananog ukusa nije znao za drugi cilj osim ljepote? Danas su sve evropske nacije uene i kulturne, a Grci i Rimljani su mnoge od njih, ako ne i sve, nazivali barbarskim. [...] Treba li da vi, potomci tih uzvienih Grka, prvih uitelja ljepote i mudrosti, budete jedini koji e podnositi nepismenost, jedini koji e trpjeti neznanje i tamu umjesto svjetlosti znanja to jest, hoete li, kao to poslovica kae, baciti zlato a zadrati bakar? Ne, ne. Grka sad mora raspiriti svoj ar, povratiti svoju odlunost da se usmjeri ka savrenstvu, sjetiti se svoje slavne prolosti drugim rijeima, mora pokazati svijetu da, ako nita drugo, u njoj jo uvijek ive Grci. .
Moesiodax, Filozofija morala (1761.), u: Kitromilides, str. 331., 338.-340. .

Josif Mesiodaks (oko 1725.-1800.), jedan od vodeih intelektualaca XVIII. stoljea u jugoistonoj Evropi.Mesiodaks nije prezime, ve oznaka etnikog porijekla (Daanin iz Mezije). Iako je porijeklom iz vlake porodice a maternji jezik mu je rumunski, Mesiodaks se obrazovao na grkom, kao to je i bilo uobiajeno za balkanske pravoslavce u XVIII. stoljeu. Poslije studija u Solunu i Izmiru, Mesiodaks je obrazovanje nastavio kod Evgenija Bulgarisa u Atonias koli na Svetoj gori (1754.1755.). Napisao je udbenik u kojem se osjea uticaj ideja Dona Loka (1779.), zatim Teoriju geografije (1781.) i Apologiju (1780.), a bio je i uitelj sinovima Aleksandra Ipsilantija, vladara Vlake. U Moralnoj filozofiji Mesiodaks istie balkansku dimenziju grke kulture u XVIII. stoljeu i zalae se za kosmopolitski humanizam prosvjetiteljstva. Svoje djelo on je posvetio irenju zapadnih ideja na Balkanu posredstvom grkog obrazovanja, radio je na uzdizanju obrazovanja meu ostalim balkanskim narodima, emotivno i intelektualno prihvatajui pojam grki kao oznaitelj ireg kulturnog kruga. Njegovo djelo je na podruje jugoistone Evrope jo prije 1780. godine uvelo drutvenu kritiku i politiki skepticizam tipian za prosvjetiteljstvo.

Kakav je odnos Evrope i Grke u Mesiodaksovoj viziji? Zato Mesiodaks naglaava izuzetnost stare Grke?

1 Mesiodaks upotrebljava izraze Helada i Heleni, dok drugi ueni ljudi iz njegovog vremena koriste G. Kada se misli na modernu grku dravu, onda u prijevodu koristimo izraze Grci i Grka.

26

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

I-2. Historijski temelji bugarske nacije, prema rijeima Pajsija Hilandarca (1762.) Sluajte paljivo, itaoci i sluaoci, bugarski narode, vi koji svoj narod i svoju otadbinu volite i uvate u srcu; vi, koji biste voljeli da nauite i znate ta je utvreno o vaem bugarskom porijeklu, vaim oevima, precima i carevima, patrijarsima i svecima, kako su oni ivjeli i provodili dane. Potrebno je i korisno imati u pameti ta se zna o djelima vaih oeva, kao to i narodi drugih plemena znaju svoje porijeklo i jezik, imaju historiju i svako ko umije itati zna tu historiju, prepriava je i ponosan je na svoje porijeklo i jezik. Ja sam vam, dakle, hronoloki predstavio sve to je otkriveno o vaem porijeklu i jeziku. itajte i uite kako vam se ne bi podsmijavala i zadirkivala vas druga plemena i drugi narodi. Prepisujte ovu knjiicu ili platite onima koju umiju pisati kako bi vam je prepisali, i nemojte dozvoliti da je nestane! Da, ima ljudi koji zanemaruju svoje bugarsko porijeklo, okreu se stranoj kulturi i stranom jeziku i ne brinu o svome bugarskom jeziku. Oni ue da itaju i piu na grkom i stide se da priznaju da su Bugari. O, ti smijeni izrodi! Zato se stidite da kaete da ste Bugari i zato ne piete i ne govorite maternjim jezikom? Mislite li da Bugari nisu imali svoje carstvo i svoju zemlju? Mnogo su godina oni vladali i bili slavni, poznati u itavom svijetu, i mnogo puta su im moni Romani i mudri Grci plaali danak. A carevi i kraljevi su davali svoje keri naim carevima za ene da bi ivjeli u miru s bugarskim carevima. Bugari su bili prvi od slavenskih plemena koji su sebi postavili careve, prvi koji su imali patrijarhe, koji su primili kranstvo i osvojili najvee teritorije. Prvi slavenski sveci su bili Bugari i bugarsko pleme je bilo najmonije i najuglednije od svih slavenskih plemena; tako je bilo i sa bugarskim jezikom, kao to sam i opisao hronolokim redom u ovoj historijskoj knjizi. U historiji mnogih drugih naroda Bugari se spominju zato to je sve to sam o Bugarima rekao potpuna istina.
Paisiy, str. 19.-20.

Pajsije Hilandarac (1722.-1773.), monah manastira Hilandar na Svetoj gori. Prvi je iznio ideju bugarskog nacionalnog preporoda piui Istoriju slavjanobugarsku 1762. godine.

Zato je Pajsije napisao tu knjigu? Kako mi danas moemo razumjeti njegove rijei?Kakva je bila uloga grkog jezika u jugoistonoj Evropi XVIII. stoljea? Da li je za nacionalni identitet vanija vjera ili jezik?

I-3. Evgenije Vulgaris se zalae za grku dravu (oko 1770.) Osmansko carstvo je trenutno slabo ne samo zbog toga to je njegova vojska neiskusna i nedovoljno uvjebana ve i zbog nezadovoljstva njegovih podanika. Ako ono prvo ishodi iz toga to se ne umije vojskom rukovoditi, ovo drugo je proizalo iz plime nezadovoljstva. U Carstvu ive Grci koji su kao toliki mnogi dugo tiranisani, i koji, kad vide da stege i patnje bivaju vee, mogu na svoje tirane da gledaju samo sa jo veom ogorenou. [...] A ako barbarska i tiranska turska vlast bude morala da d slobodu Tatarskoj i Dakiji tamo, i Peloponezu ili nekom drugom kutku Grke ovdje, i to postane utoite i mjesto gdje e se odmoriti podjarmljeni Grci, onda e se, navodno, poremetiti ravnotea moi u Evropi! Svaka nedaa neprijatelja kranstva bit e na tetu kranskog svijeta!
Voulgaris, str. 38., 41.

Evgenije Vulgaris roen je na Krfu 1716. godine, dugo je ivio kao uitelj lutajui od mjesta do mjesta, potom je bio episkop u Rusiji, a umro je kao monah 1806. godine. Zalagao se za upotrebu starogrkog jezika, bio je liberalnih nazora, prevodio Voltera na grki i objavio jedan esej o toleranciji. Tokom rusko-turskog rata 1768.-1774. zalagao se za osloboenje Grke uz pomo Rusije, a 1772. godine ruska carica Katarina II. pozvala ga je u Sankt Petersburg.

2 Krimu i Rumuniji.

27

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

ta autor misli o ulozi grke drave u Evropi? I-4. Dimitrije Katarcis objanjava zato su Grci nacija iako nemaju dravu (1783.) Moram priznati da smo mi danas potinjeni monijoj naciji i da nismo nacija koja ima svoju dravu; onda nas neki Franci, preuzimajui od Aristotela definiciju graanina, optuuju da nemamo otadbinu; ali nije tako: Aristotel koristi [spomenutu definiciju] da bi oznaio razliku izmeu graana i robova, helota i perijeka, koji su bili sluge Spartanaca i Kriana. Mi, meutim, Bojom voljom, nismo takvi, jer iako moda ne sudjelujemo na svaki nain u upravljanju dravom naih gospodara, ipak nismo ni potpuno iz toga iskljueni. Stoga jesmo nacija, meusobno povezani i povezani sa viom upravom preko crkvenih poglavara koji su po mnogo emu i nae politike voe. [...] Dakle, moemo rei: kada Grk3 pomisli da je potomak Perikla, Temistokla i drugih Grka njihovog ranga, ili porodica Teodosija, Vejsarija, Narsasa, Vulgaroktonosa, Cimiskija i drugih znamenitih Vizantinaca, ili da potie od nekog sveca ili iz porodice sveca, kako moe da ne voli potomke tako velikih ljudi? Kako moe da mu ne bude mila patnja u drutvu takvih ljudi? Kako moe da ne voli tle koje je njih othranilo? A dok raskida okove ropstva, kako moe da ne natopi suzama mjesto na kojem su oni prolili svoju krv, neki slave radi, a drugi da bi se spasli?
Katartzis, str. 44., 45.

ta autor misli o odnosu nacije i drave? Zato se poziva na historijske linosti? I-5. Rumunska peticija za nacionalnu jednakost u Transilvaniji Supplex Libellus Valachorum (1791.) Blagosloveni care Avguste! [...] Rumunski narod je najstariji od naroda koji danas ive u Transilvaniji. Kao to je ope poznato, historija, neprekinuta tradicija i srodnost jezika, navika i obiaja svjedoe o tome da nju ine potomci rimskih doseljenika i mnogobrojnih veterana koje je poetkom drugog vijeka car Trajan u vie navrata slao ovdje, u Dakiju, da uvaju provinciju. [...] Rumunski narod se najponiznije klanja pred prijestolom Vaeg Velianstva i, uz sve potovanje i poniznost, moli sljedee: 1. Da se uvredljivi i prezrivi izrazi kao to su mora se trpjeti, mora se nekako prihvatiti, ali ne i ubrajati meu stalee, i drugi te vrste, koji su kao vanjska ogranienja nezakonito i nepravedno utisnuti na elo rumunskog naroda, potpuno uklone, opozovu i javno zabrane kao nepravedni i sramni; tome zahvaljujui, milou Vaeg svetog Velianstva, rumunska nacija e biti ponovo roena i opet uivati u svim graanskim i civilizacijskim pravima [...] 2. Svi okruzi, sede,4 oblasti i gradske zajednice u kojima je broj Rumuna vei od broja ostalih treba da nose rumunske nazive, dok tamo gdje su drugi narodi u veini treba biti njihov ili pak zajedniki naziv, maarsko-rumunski, saksonsko-rumunski ili neki drugi, ili treba potpuno ukloniti naziv koji je doao iz ovoga ili onoga naroda i ti okruzi, sede i oblasti treba da sauvaju nazive koje su imali i do sada, prema rijekama i tvravama, i treba uiniti da svi njihovi stanovnici, bez obzira na naciju i vjeru, koriste i uivaju, u zavisnosti od imanja i uvjeta svih, iste slobode i pogodnosti, i da imaju iste obaveze, opet prema svojim mogunostima. Sve to je reeno u potpunosti dokazuje da su ovi zahtjevi zasnovani na prirodnom pravu i principima

Dimitrije Katarcis (1730.-1807.), uen Fanariot. Roen u Istanbulu i ivio u Bukuretu, gdje je bio sudija na visokom poloaju. Nadahnut prosvjetiteljskim idejema, zamiljao je grki svijet u skladu sa zapadnim mjerilima iznesenim u Didroovoj Enciklopediji. Predloio je obiman program obrazovnih reformi, ije je provoenje trebalo da bude znaajan nacionalni poduhvat, a rezultat obrazovanje na narodnom jeziku.
3 4 U originalu Romios. Administrativne jedinice u oblastima Transilvanije u kojima ive Saksonci i Sekelji.

28

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

graanskog drutva, kao i na zakljuenim sporazumima.


Prodan, str. 453.-466.

stale s napadima na njih. Pobunjeniku deklaraciju koju nazivaju O pravima ovjeka preveli su na sve jezike i svuda je objavili, i hoe da obian svijet svih nacija i vjera podstaknu na pobunu protiv vladara iji su podanici.
Lewis, str. 66.-67.

U XVIII. stoljeu Transilvanija je bila kneevina pod austrijskom vlau. Njen politiki sistem, naslijeen s kraja srednjeg vijeka, predviao je da u vlasti uestvuju predstavnici tri politike grupacije (maarskog plemstva, Sekelja i Saksonaca), a iskljuivao brojnije Rumune, kojima je priznato pravo tolerancije. Vodei rumunski uenjaci su 1791. godine, zajedno s predstavnicima unijatske i pravoslavne crkve, podnijeli peticiju u kojoj su od cara Leopolda II. traili ravnopravnost za transilvanske Rumune; kako bi se izbjegao sukob s politikim staleima, car je peticiju poslao transilvanskom Dijetu (skuptini) da o njoj donese odluku. Dijet ju je odbacio.

Pismo je sastavio Ahmed Atif-efendi, glavni pisar (zaduen i za odnose s inozemstvom), u ime Carskog savjeta (Divana) u proljee 1798. godine. Turska se za dogaaje u Francuskoj naroito zainteresirala poto je Francuska 1797. godine zauzela jonska ostrva koja su ranije pripadala Veneciji, kao i zbog francuske propagande u Grkoj, Napoleonovih priprema za pohod na Egipat, i poziva Britanije i Rusije da se pridrui koaliciji protiv Francuske. Zato je dolo do uzbune u vrhu turske vlasti? Misli li da su ideje Francuske revolucije mogle da zaraze i podanike Osmanskog carstva u jugoistonoj Evropi? Da li bi zvanina osuda od Carstva mogla da stane na put takvoj ideolokoj zarazi? I-7. Uticaj Francuske revolucije na uene ljude jugoistone Evrope Ratna pjesma Adamantiosa Koraisa (1800.) . Drugovi, zemljaci, Dokle emo mi robovati Tim muslimanima, hudim Tiranima grkim? Kucnuo je as osvete, O prijatelji; Krik otadbine svete Doziva nas. Djeco moja, hrabri Grci, Pourite, i mukarci i djeaci; Kao jedan, zajedno U zagrljaj Da vam ujem glas. Dosta tiranije! ivjela sloboda!

Koje argumente iznose transilvanski Rumuni? Da li uoava uticaj Francuske revolucije na ovaj tekst? I-6. Turski dokument o Francuskoj revoluciji (1798.) Dobro je poznato da osnova reda i stabilnosti u svakoj dravi lei u vrstoj vezanosti za korijene i grane svetog zakona, vjere i doktrine, a da politika sredstva nisu dovoljna da bi se postigao mir u zemlji i vladalo podanicima, ve je nuan i strah pred Bogom [...]; i u davna vremena i sad, svaka drava i svaki narod imali su svoju vjeru, bila ona istinita ili lana. Ipak, voe pobune i zla koje se pojavilo u Francuskoj su, na nain nikad vien, kako bi to lake ostvarili svoje zle namjere, i uz potpuno zanemarivanje tekih posljedica, liili obine ljude straha od Boga i oekivanja zasluene kazne, uinili su zakonitim svakovrsna gnusna djela, otvoreno odbacili svaki sram i pristojnost i tako otvorili put da se itav narod francuski spusti na nivo stoke. Ali ni to im nije bilo dovoljno, ve su nali sebi bliske saveznike svuda po svijetu kako bi se druge zemlje zabavile odbranom vlastitih reima i tako pre-

29

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

udotvorci, Francuzi hrabri Niko vam od Grka sliniji nije Jer i mi smo s patnjom srasli. Dok nam je Francuza to slobodu vole, Kao i Grka spas, ta nam drugi znae? Francuz i Grk, U prijateljstvu jedno, Vie su no Francuz i Grk, Jer nacija jedna, francusko-grka, Uzvikuje sada: prokleto ropstvo! Nestani s lica zemlje! ivjela sloboda!
Dimaras, str. 88.-91.

Adamantios Korais (1748.-1833.), obrazovani Grk, inspiriran Francuskom revolucijom, vjerovao je da se do slobode moe doi kroz obrazovanje. Priznat kao intelektualni voa koji je svojim knjievnim radom dao doprinos grkoj borbi za nezavisnost. Njegova Ratna pjesma poziva sunarodnike na borbu protiv tiranije (1800.).

nama bjeati, drhtei i preblijedi od straha. Prosveeni evropski narodi rade na obnavljanju svoje sree; puni zahvalnosti za sve to su im dali nai preci, oni ele slobodu i za Grku. Dokazavi da smo dostojni vrlina naih predaka, kao i ovoga vijeka, nadamo se njihovoj podrci i pomoi; mnogi slobodni duh meu njima doi e i pridruiti se naoj borbi. Pokrenite se, prijatelji, i vidjet ete kako uzviena sila brani naa prava! Vidjet ete i kako mnogi meu naim neprijateljima, nadahnuti naom asnom stvari, okreu lea neprijatelju i pridruuju nam se; prepoznajui njihov iskren duh, naa otadbina e ih prigrliti. [...] Dolo je vrijeme da zbacimo taj jaram koji vie nema za ta da se dri, da oslobodimo otadbinu, da uklonimo polumjesec i uzdignemo znamenje koje nas je uvijek vodilo u pobjedu mislim na kri i tako uzvratimo nevjernicima koji su se s bezbonikim prezirom odnosili prema naoj otadbini i pravoslavnoj vjeri. [...] Oruje u ruke, prijatelji, otadbina nas zove! Aleksandar Ipsilanti 24. februar 1821. Glavni tab u Jaiju
IEE, vol. 12, str. 23.

Koje ideje, bliske idejama Francuske revolucije, moemo pronai u ovoj pjesmi? Kako su ideje Francuske revolucije uticale na nacionalne pokrete u jugoistonoj Evropi?

Manifest je u Jaiju objavio Aleksandar Ipsilanti (1792.-1828.). Sin nekada njeg grkog kneza Vlake, inae visoki oficir u ruskoj vojsci i pripadnik grke revolucionarne organizacije Filiki eterija, Aleksandar Ipsilanti poveo je oslobodilaku borbu protiv Turaka i februara 1821. na elu malobrojne grke vojske pobjedniki umarirao u rumunske kneevine.

I-8. Manifest Aleksandra Ipsilantija, Borba za vjeru i otadbinu (1821.) Grci, kucno je as! Evropski narodi, koji su se borili za prava i slobodu, odavno nas pozivaju da inimo to i oni, koji, iako ve slobodni, sve svoje moi koriste da poveaju svoju slobodu, a time i svoju sreu. Naa braa i prijatelji, svuda, u Srbiji, narod iz Sule i itavog Epira, naoruan je i eka nas; pridruimo mu se s oduevljenjem! Otadbina nas zove! Evropa gleda i udi se naoj tromosti, pa neka onda grke planine opet zatrepere od zvuka naih truba, neka doline zabruje od zveketa naeg oruja. Evropa e se diviti naoj hrabrosti, a neprijatelji e pred

Kome se ovaj manifest direktno obraa? Analiziraj retorika sredstva koja se koriste da bi se sunarodnici pokrenuli i uvjerili da treba da se pridrue borbi. ta misli, zato autor spominje Evropu? I-9. Konzervativni zahtjevi bosanskih spahija (1826.) Od Omer-efendije smo dobili carski ferman u kojem se trai ukidanje janiara. Od kada su Turci osvojili Bosnu, nai djedovi potuju

30

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

sveti muslimanski Boji zakon [erijat] i carski zakon [kanun]. Uvijek smo sluali i potovali carske fermane. Nikada im se nismo suprotstavljali, niti bili neposluni. Neemo ni sada. U ratu smo etrdeset godina5 rtvovali ivote i imetak. U prethodnom ratu sa Srbijom, koji je trajao 15 godina, upotrijebili smo sve to imamo i da bi osvojili beogradsku tvravu platili smo s deset hiljada ivota, a nekoliko hiljada nas je ranjeno. Uvijek smo se molili za sultanovo zdravlje i uvijek se nadali njegovoj milosti. I sada, kada se rasputaju janiari, mi se nadamo da e sultan rairiti svoje milostive ruke i zaustaviti sve te promjene, da e zadrati stari poredak u Bosni i sve stare vojne formacije i tako, jo jednom, pokazati svoju dobrotu prema nama.
Alii, str. 166.-167.

ili ubije na koji drugi nain. Niko nema pravo udariti na ast drugog ovjeka iz bilo kog razloga. Svako moe imati bilo koju vrstu posjeda i njime raspolagati slobodno i nee ga drugi primoravati da ga otui ili ga u tome spreavati [...] Ove carske naredbe tiu se svih podanika bez obzira na vjeru i sektu; oni e u njima uivati bez izuzetka. Mi u naem Carstvu jamimo potpunu sigurnost ivota, asti i imetka, kao to su zajameni i svetim slovom naeg Zakona... Poto svi slubenici Carstva dobivaju odgovarajuu plau (a plae za te dunosti sve do danas nisu na zadovoljavajui nain preraunate i to treba urediti), donijet e se strogi zakon protiv podmiivanja i tajnih dogovaranja koje i sveti zakon osuuje i koji je jedan od glavnih uzroka propadanja Carstva..
Vucinich, str. 160.-161.

Sultan Mahmud II. (1808.-1839.) ukinuo je 1826. godine jeniarski red, uklonivi tako i najveu prepreku na putu ka reformiranju Osmanskog carstva. Zahvaljujui tome, mogao je ojaati centralnu vlast i otvoriti put za tanzimat.

Prokomentiraj stav bosanskih spahija u pogledu odnosa sa Osmanskim carstvom. ta misli, zato je rasputanje jeniara i pokret za reforme carstva kod njih izazvalo negodovanje?

Carsko nareenje, izdato u paviljonu Gilhana carskog saraja u Istanbulu u ime novog sultana Abdulmedida I. (1839.1861.), smatra se zvaninim poetkom unutranjih reformi koje su imale za cilj modernizaciju Osmanskog carstva.

Koje je probleme ovaj hatierif trebalo da rijei? ta misli o ciljevima ovoga akta? Da li je to bio nain da se modernizira drava, ili je u pitanju pokuaj da se ublai nezadovoljstvo podanika? I-11. Jon Kodru-Draguanu o nacionalnoj dravi (1844.) Jedino e nacionalna drava stvoriti naciju. Gdje nema nacionalne drave, tu nema ni nacije, a gdje nema narodne vlasti, tu je drava nacionalna himera, a nacija tek zbir pojedinaca sa nekim zajednikim osobinama. Stvarna nacija moe postojati samo tamo gdje vlada dobro predstavlja svoj narod, ona moe biti samo tamo gdje sva osjeanja, sve moi i sva djela slue jednoj jedinoj svrsi, slavi i ugledu, potovanju i veliini naroda, kada se gleda izvana, i do-

I-10. Hatierif od Gilhane Oslanjajui se na pomo Svevinjega, posredovanu naim Prorokom, elimo poboljati upravu nad pokrajinama Osmanskog carstva uvoenjem novih mjera. Te mjere moraju se provoditi uz nuno potovanje tri principa: 1. da sigurni budu ivot, ast i imanje podanika, 2. da je ureen sistem prikupljanja i odreivanja poreza, 3. da je isto tako ureen sistem popunjavanja vojske i trajanja vojne slube... Odsad pa nadalje svakome ko je optuen sudit e se javno prema naem Bojem zakonu, poslije ispitivanja i utvrivanja injenica, i sve dok se ne izrekne presuda niko ne smije tajno ili javno da drugoga otruje
5

Odnosi se na Tursko-austrijski rat 1787.-1791., poslije kojeg su uslijedili brojni nemiri u Osmanskom carstvu, posebno ustanak Srba 1804.

31

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

brobiti i zadovoljstvu svih drutvenih slojeva, i due svakog pojedinca...


Codru-Drguanu, str. 253.-254.

Jon Kodru-Draguanu (1820.-1884.), roen je u Faragau, u Transilvaniji, koja je bila pod austrijskom vlau. Mnogo je putovao po evropskim zemljama, od Engleske do Rusije, i bio aktivan u politici i u kulturnom ivotu. Prokomentiraj tvrdnju da samo nacionalne drave mogu stvoriti naciju; da li ona ima veze sa injenicom to su Rumuni u to vrijeme bili iskljueni iz politikog sistema Transilvanije? I-12. Plan Ilije Garaanina za stvaranje srpskoslovenskog carstva Naertanije (1844.) Ve je poelo komeanje i talasanje meu Slovenima [] Iz tog shvatanja proizilazi i specifinost i osnova srpske politike: da ne treba biti ograniena svojim sadanjim granicama, nego teiti da sav srpski narod u njenom okruenju bude obuhvaen. [] Tursko carstvo (mora se) raspadati i to raspadanje moe se samo na dva naina dogoditi: 1. ili e carstvo to biti razdeljeno; ili 2. bit e ono na novo sazidano od svojih hristijanskih itelja. [...] Srbska drava koja je ve sreno poela, no koja se rasprostirati i jaati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srbskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. [Po istoriji ovoj zna se da] su srpski carevi poeli bili grkom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac uinili te bi tako na mesto propadeg istonorimskog carstva srbsko-slovensko carstvo postavili i ovo naknadili. Car Duan Silni primio je ve grb carstva grkog. Dolazak Turaka prekinuo je ovu promenu i prepreio je ovaj posao za dugo vreme, no sad, poto je sila turska slomljena i unitena tako rei, treba da pone isti onaj duh dejstvovati, prava svoja na novo traiti, i prekinuti posao na novo nastaviti. [...] Ako se novo preporoenje srbskog carstva s ove take smatra, onda edu i ostali Juni Sloveni ideju ovu vrlo lako razumeti a i s radostiju primiti, jer valjda ni u jednoj evropejskoj zemlji ne ivi tako spomen

istorieske prolosti kod naroda kao kod Slovena turskih [...] I zato se moe sigurno raunati da e posao ovaj u narodu dragovoljno primljen biti i nisu potrebna desetoljetna dejstvovanja u narodu da bi on samo korist i polzu ovoga samostalnog vladanja razumeti mogao. Srblji su se meu svima Slovenima u Turskoj prvi sobstvenim sredstvima i snagom za svoju slobodu borili; sljedovatelno oni imaju prvi i puno pravo k tome da ovaj posao i dalje upravljaju [...]. Nova srbska drava na jugu odavala bi Evropi sve garancije da e ona biti vrsna i krijepka drava i koja e se moi meu Austrijom i Rusijom odrati. Geografiesko je poloenije zemlje, povrina zemaljska, bogatstvo na prirodne proizvode i vojeni duh itelja, dalje uzvieno i vatreno uvstvo narodnosti, jednako poreklo, jedan jezik sve to pokazuje na njenu stalnost i sjajnu budunost. Da bi se bilo u stanju utvrditi ta se moe uraditi i kako, vlada mora biti upoznata sa situacijom stanovnitva u razliitim provincijama koje okruuju Srbiju. [] ta vie, vlada prije svega treba poslati otroumne [] i lojalne ljude da ispitaju situaciju ovih ljudi i zemalja u kojima su i podnesu precizne pisane izvjetaje po povratku. Vlada naroito treba biti upoznata sa situacijom u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i sjevernoj Albaniji. U isto vrijeme, potrebno je stei tano stanje situacije u Slavoniji, Hrvatskoj i Dalmaciji, i, bez da se i kae, ovo ukljuuje i stanovnitvo Srema, Banata i Bake.
Ljui 1993., str. 151.-163.

lija Garaananin (1812.-1874.), jedan od vodeih srpskih politiara i dravnika u XIX. stoljeu. Pod raznim uticajima, ali najvie pod uticajem savjetovanja sa ekim politikim emigrantom Franjom Zahom (koji je bio u kontaktu s poljskim politikim emigrantima u Parizu), Garaanin je 1844. godine napisao Naertanije, plan budue srpske vanjske i nacionalne politike. U njemu je iznio glavne ciljeve dugorone srpske politike na Balkanu, zasnovane na ujedinjenju i oslobaanju teritorija na kojima ive Srbi, ukljuujui i susjedne balkanske zemlje koje su jo pod turskom vlau. Susjedne zemlje Naertanije su smatrale imperijalistikim planom Srbije.

32

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ta je svrha ovoga teksta? Pronai historijske argumente koje autor koristi kako bi potkrijepio svoje ideje i uvjerenja. I-13. Nacionalni zahtjevi u revolucijama 1848. A. Slovenaki zahtjevi 1. Da se svi Slovenci okupe u jednu naciju i naprave vlastitu skuptinu [...] 2. Da na slovenakoj teritoriji slovenaki jezik bude ono to je njemaki na njemakoj a italijanski na italijanskoj teritoriji [...] 3. Da se omogui uvoenje slovenakog jezika u svaku instituciju na slovenakoj teritoriji kada i ako mi to elimo [...] 4. Da svaki slubenik zaposlen na slovenakoj teritoriji potpuno vlada slovenakim jezikom [...]
Prunk, str. 56.

da na temelju jednakosti bez razlike stalia. Jednakost noenja tereta ili plaanja tibre i dae sviuh bez razlike stalia. Podignutje narodne banke. Ukinue celibata i uvedenje narodnog jezika u crkvu polag starinskoga hrvatskog prava i obiaja.
Horvat, tom I., str. 107.-108.

C. Nacionalna peticija koju je prihvatila rumunska narodna skuptina u Blau, Transilvanija 1. Rumunska nacija, utemeljena na principima slobode, jednakosti i bratstva, zahtijeva da bude nacionalno nezavisna u politikoj sferi kako bi mogla ostvariti svoja prava kao rumunska nacija, da srazmjerno broju svojih pripadnika ima i predstavnike u Dijetu6, da ima svoje zvaninike u svim organima dravne uprave, pravosua i vojske u istoj srazmjeri i da moe koristiti svoj jezik u svim poslovima koji je se tiu, ukljuujui i pravosue i javnu upravu. Rumunska nacija zahtijeva [pravo da saziva] godinju openacionalnu skuptinu. [....] 3. Rumunska nacija, postavi svjesna prava pojedinaca, zahtijeva momentalno ukidanje kmetskog sistema, bez obaveze kmetova da plate bilo kakvu nadoknadu [...] 7. Rumuska nacija zahtijeva slobodu govora, pisanja i objavljivanja bez cenzure [...] 8. Rumunska nacija zahtijeva jemstvo slobode pojedinca; niko ne smije biti uhapen iz politikih razloga. Osim toga, zahtijeva slobodu okupljanja: nikome se ne smije nauditi zbog okupljanja i rasprave koja mirno vodi do sporazuma [...] 10. Rumunska nacija zahtijeva naoruavanje naroda, ili nacionalnu gardu koja e biti garant i vanjske i unutranje sigurnosti zemlje. U rumunskoj miliciji treba da budu Rumuni. 13. Rumunska nacija zahtijeva otvaranje rumunskih kola u svim selima i gradovima, otvaranje rumunskih gimnazija, vojnih i tehnikih instituta, bogoslovija, kao i rumunskog univerziteta koji e drava finansirati od poreza koji se ubira od naroda, kao i potpunu slobodu u izboru direktora i profesora i sistematizaciji nastavnih planova [...] 14. Rumunska nacija zahtijeva da se ukinu privilegije i da teret javnih trokova padne na sve, u zavisnosti od imanja i bogatstva pojedinca.

B. Zahtijevanja naroda, usvojeno na velikoj narodnoj skuptini u Zagrebu Budui da se u izvanrednom poloaju nalazimo i za povratjenje zakonitog stanja potrebito je da imademo zakonitu verhovnu glavu: zato izabrasmo jednoduno za bana trojedne kraljevine barona Josipa Jelaia Buimskog, mua svega naroda povrenje imajuega, kojemu banu ima se predati i zapovd nad vojskom granice i pravo raspisivanja sabora. Da se na deravni sabor sazove najkasnije do 1. svibnja ove godine u glavni grad Zagreb. Krepko i novo sjedinjenje u svakom smislu nae po zakonu i dogodovtini k nama pripadajue kraljevine Dalmacie s kraljevinom hervatskom i slavonskom, kao takoer nae vojnike granice. Vlastiti nezavisni, naemu saboru odgovorni ministerium kojega lanovi imadu biti ljudi narodu povoljni i od noviega duha napretka i slobode. Uvedenje narodnog jezika u unutarnje i izvanjsko upravljanje kraljevina naih i zajedno sve vije i manje uionice. Utemeljenje sveuilita u Zagrebu. Slobodu tampe, vre, uenja i govora. Tako na prvom dojduem kako i na svih buduih deravnih sabora naih zastupanje (representaciu) naro6 Narodna skuptina Transilvanije.

33

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

15. Rumunska nacija zahtijeva da novi ustav Transilvanije donese ustavotvorna skuptina [...]; taj ustav mora biti zasnovan na principima pravde, jednakosti i bratstva, kojih se moraju drati i novi graanski, krivini i trgovinski zakoni.
Murgescu, str. 191.-192.

ljudi e morati da se okupljaju pod vedrim nebom i da golih glava izgovaraju molitve!
Juki, str. 307.-308.

Godine 1848. revolucije su izbile u vie evropskih zemalja, ukljuujui i Habzburko carstvo i rumunske pokrajine, ali ne i u Srbiji, Grkoj i Osmanskom carstvu. U Habzburkom carstvu, poslije brze smjene apsolutistikog reima sa Meternihom na elu, svaka nacija pokuala je definirati i nametnuti vlastite interese; od marta do maja 1848. godine odrano je nekoliko nacionalnih skuptina na kojima su usvojeni nacionalni politiki programi. Ipak, borba za politika prava i ustavnu vladavinu ubrzo je pala u sjenu nacionalnih sukoba koji su unijeli razdor meu revolucionare i omoguili da Habzburgovci, uz pomo Rusije, revoluciju ugue 1849. godine.

Koje elemente nezadovoljstva autor naglaava? Misli li da je pristrasan? Ako jeste, da li ovaj odlomak moemo posmatrati kao historijsko svjedoanstvo? Do koje mjere?

I-15. Osmanski carski dekret kojim se proglaava jednakost meu podanicima bez obzira na vjeru (1856.) Neka bude kako je ovdje odreeno. Veliki Veziru, Mehmed Amin Ali-pao, koji si odlikovan carskim ordenom Meidije prvog reda i ordenom za line zasluge, neka te Bog uini velikim i uvea tvoju mo!... elja mi je da obnovim i proirim novouvedene mjere [...] uz ljubaznu i prijateljsku pomo velikih sila, naih plemenitih saveznika [...] Jemstva koja smo dali Hatierifom od Gilhane, i u skladu sa tanzimatom [...], danas su potvrena i ojaana, i primijenit emo djelotvorne postupke da bi ona imala puni i stvarni uinak. Sve privilegije i jemstva nepovredivosti duhovnog ivota koje su moji preci dali ab antiquo, i nekih kasnijih vremena, svim kranskim zajednicama i drugim nemuslimanskim grupama koje su pod naom zatitom stvorene u Carstvu, bit e potvrene i zadrane. Sve kranske i druge nemuslimanske zajednice su obavezne da u roku koji e se odrediti, a zajedno sa komisijom koju e sainjavati njeni pripadnici, uz moje odobrenje i pod nadzorom Visoke porte, ispitaju koje privilegije i imunitete oni zapravo uivaju, i da to onda razmotre i Porti podnesu zahtjev za reforme koje su potrebne s obzirom na napredak civilizacije i novo doba. Vlast koju je kranskim patrijarsima i episkopima dao sultan Mahmud II. i njegovi nasljednici treba uskladiti sa novim poloajem koje te zajednice sada imaju zahvaljujui naim velikodunim i dobroiniteljskim namjerama. [...] Pravila po kojima se patrijarh imenuje doivotno bit e promijenjena i vrit e se upravo onako kako to odredi odgovarajui ferman. Crkvene takse, kakve god vrste i prirode bile, bit e

Koji su glavni zahtjevi Slovenaca, Hrvata i Rumuna? Kako objanjava injenicu da su mnogi zahtjevi meusobno slini? Izdvoj zahtjeve koji su u tvojoj zemlji danas ispunjeni. Koji su to zahtjevi i zato su ispunjeni?

I-14. Nezadovoljstvo bosanskih krana pod turskom vlau, iz pera franjevakog fratra Frane Jukia (1850.) Ako se u Bosni hrianin sudi s Turinom, to ne moe biti pravedno suenje, a naroito ukoliko je Turin ve sijede brade, jer svjedoenje hrianina nita ne znai. Sudija uvek kae: Sluaj ti, Vlae, jedan Turin zna vie od hiljadu Vlaha! Ovo je turska zemlja i vi ste njeni podanici, ovdje se ne uju crkvena zvona, ve se propovijeda turska vjera, itd. Takve su i presude carskog suda. Danas hrianin ne moe dobiti nikakvo namjetenje u dravnoj slubi jer je to samo za Turke. Ako hriani u Bosni hoe da podignu neku novu crkvu, ili da obnove staru, nee to moi i jadni

34

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ukinute i zamijenjene unaprijed utvrenim prihodom za patrijarha i velikodostojnike. [...] U gradovima, varoima i selima u kojima su svi stanovnici jedne vjere nee se postavljati nikakve prepreke za ponovno podizanje, prema prvobitnim planovima, graevina koje su namijenjene bogosluenju, zatim kola, bolnica i grobalja... Svako nazivanje pogrdnim imenima ili prozivanje koje za cilj ima da bilo koju grupu podanika Carstva proglasi manje vrijednom od neke druge, i to zbog vjere, jezika ili rase, zauvijek e biti izbrisano iz upravnih protokola. Donijet e se zakon protiv upotrebe uvredljivih rijei, i meu privatnim svijetom i od strane vlasti. Poto se sve vjere mogu slobodno ispovijedati, nijedan podanik nee biti onemoguivan u sluenju svojoj vjeri [...] Niko nee biti primoravan promijeniti vjeru [...] i [...] svi podanici Carstva, bez obzira na naciju kojoj pripadaju, i bez ikakve razlike, bit e primani u dravne civilne i vojne kole... tavie, svaka zajednica ima pravo otvarati javne kole za nauku, umjetnost i zanate [...] Svi krivini, trgovinski i prekrajni postupci koji se vode izmeu muslimanskih i kranskih ili drugih nemuslimanskih podanika, ili izmeu krana i drugih nemuslimana koji pripadaju nekoj drugoj grupi, vodit e se na mjeovitim sudovima. Suenja na tim sudovima bit e javna: suprotstavljene strane e se suoiti i dovesti svoje svjedoke ije e se svjedoenje prihvatati jednako ukoliko se zakunu prema vjerskim zakonima svoje zajednice. [...] Porezi e se razrezivati isto za sve podanike Carstva, bez obzira na to kom staleu i vjeri pripadaju. Za nadoknadu tete u sluaju nepotenog prikupljanja poreza, a naroito desetka, koristit e se najbra i najenerginija sredstva. Sistem direktnog prikupljanja poreza e postepeno, i to je bre mogue, to se tie svih dravnih prihoda biti zamijenjen porezom prema zemljinim planovima.
Vucinich, str. 161.-163.

I-16. Neka miljenja o planu za osnivanje dvojne bugarsko-turske drave (1867.) A. Predstavka Centralnog tajnog bugarskog komiteta sultanu Abdulazizu7 Dopis, Njegovom Visoanstvu sultanu Abdulazizhanu, naem uzvienom gospodaru i ocu, Od Centralnog tajnog bugarskog komiteta Vae Visoanstvo! Sudbina pojedinca i svake nacije je u rukama svemonog Boga koji upravlja svijetom. Prije etiri stoljea sudbina je nas, Bugare, i nau dragu otadbinu stavila pod vlast slavnih osvajaa koji su u Evropi stvorili Osmansko carstvo [...] Od Vas molimo ljubaznu dozvolu da Vam iznesemo razloge zbog kojih bugarski narod od Vas ponizno trai da se objavi njegova nezavisnost. Politika nezavisnost lan 1. Da se formira narodna, na ustavu zasnovana vlast. lan 2. Da se Bugarska, i sva podruja naseljena Bugarima, proglase za nezavisne i nazovu Bugarskim carstvom. lan 3. Da Bugarsko carstvo bude politiki vezano za Osmansko carstvo i da njime vlada car imperator, Njegovo Visoanstvo sultan Abdulaziz i njegovi nasljednici, koji e tituli osmanski sultan dodati i bugarski car. [...] lan 6. Da carev namjesnik bude drugi poslije Njegovog Visoanstva kao vladara drave, poslije vlade i izvrne vlasti, vrhovnog komandanta bugarske vojske i vrhovnog sudije. lan 7. Da carev namjesnik vlada uz pomo Vijea sastavljenog samo od Bugara koje bira Narodna skuptina. lanovi tog Vijea treba meu sobom da podijele vlast tako da svaki ima svoj resor. Oni imaju pravo predlagati zakone i prave nacrte dravnog budeta koje e, poto ih prihvati Narodna skuptina, biti podnoeni carevom namjesniku na usvajanje. Svi oni zajedno odgovaraju za svoja djela, tako da nijedna odluka carevog namjesnika nee stupiti na snagu ukoliko je ne potpiu lanovi Vijea. [...] lan 9. Zvanina vjeroispovijest u zemlji je pravoslavlje.

ta je bio cilj turskih vlasti kada su izdale ovaj dekret? Uporedi konkretne mjere ovoga dekreta s primjedbama koje su iznesene u prethodnom dokumentu (I-14). Misli li da je dekret uspio ojaati lojalnost nemuslimanskih naroda osmanskoj dravi?
7 Sultan od 1861. do 1876. godine

35

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

lan 10. Da se pravda provodi u skladu s posebnim bugarskim zakonima koje e donijeti Narodna skuptina. [...] lan 11. Da Bugarsko carstvo ima svoju vojsku, organizovanu po novom sistemu i prema posebnom zakonu. [...] lan 13. Da bugarski jezik bude zvanini jezik. lan 14. Da budu osigurana sva graanska i politika prava, naprimjer: sloboda tampe, pravo na slobodan govor, pravo na odravanje javnih skupova i rasprava o politikim i drutvenim pitanjima itd., a da bude osigurana i lina sloboda, pravo da svako bude gospodar u svome domu, i vjerska tolerancija.
H, str. 400.-409.

bi onda bila druga stvar, ali tu su i Grci, Ermeni, Albanci, Kurdi, Arapi i mnoge druge nacije i svaka od tih nacija treba da ima ista politika i nacionalna prava i privilegije... Ne mogu samo Turci, Grci ili Bugari, kako to se kae u predstavci, da podravaju tursku dravu, ve to moraju initi svi ravnopravno; ali sve te nacije moraju imati i razumne razloge da to ine. Zato vam kaem, zakljuio je ministar, sastavljai ove predstavke su sebini i nezreli.
Stambolski, str. 292.-293.

Nekoliko tekstova dokazuju napore kojima se eli zasnovati nacionalna drava. Meutim, nacionalna drava nije jedini predvieni oblik politike organizacije zbog specifinih politikih okolnosti izneseni su i drukiji prijedlozi, koji su zapravo bili alternativa nacionalnoj dravi.

Dr. Hristo T. Stambolski (1843., Kazanlik 1932., Sofija), ljekar i javna linost. Profesor anatomije na Carskoj medicinskoj koli u Istanbulu, jedan od organizatora zdravstvene zatite u Bugarskoj nakon 1878. godine. Bio je aktivan u pokretu za stvaranje zasebne bugarske crkve koja e biti nezavisna od grke patrijarije.

Analiziraj nain na koji bi Bugarska trebalo da bude organizovana u okviru dvojne tursko-bugarske drave. Kakav bi bio odnos prema osmanskoj dravi? Pokuaj razumjeti zato lanovi Tajnog komiteta iznose ovakav, a ne nekakav drukiji prijedlog. Da li zna za neku dvojnu dravu u Evropi?

B. Reakcija Fuad-pae, 8 prema memoarima Hriste Stambolskog Posjeta Fuad-pai. Istog tog dana, 2. aprila 1867., drugog dana Bajrama, Hristo je otiao Fuad-pai, danas ministru vanjskih poslova, pod izgovorom da eli da mu estita praznike i predstavi se... Tokom razgovora ministar je govorio o dopisu i rekao da se vlada a fait sourde oreille [pravi gluha] i niko od ministara to nije ni spomenuo. Ako su Bugari to zaista napisali, dodao je Fuad-paa, onda su vrlo sebini; da u Osmanskom carstvu ive samo Turci i Bugari, to
8

Prokomentiraj stav Fuad-pae. Iz kojih razloga on kritizira predstavku? Misli li da je to bio i zvanini stav Osmanskog carstva? Organizujte raspravu: Podijelite se u dvije grupe jedna neka pronae razloge kojima bi se mogao braniti prijedlog za stvaranje dvojne tursko-bugarske drave, a druga neka razmotri stanovite koje zastupa Fuad-paa. Uzimajui u obzir specifine historijske uvjete, moete pokuati raspravljati o slinom prijedlogu koji se tie etnike grupe s kojom se vi identificirate.

I-17. Projekat ujedinjenja Bugara i Srba u junoslovensko carstvo pod vlau srpskog kneza Mihaila Obrenovia (1867.) Protokol Poto u dananjim okolnostima narodi pod Turcima moraju krenuti u oslobodilaku borbu, mi, Bugari

Fuad-paa (1817.-1869.), jedna od vodeih linosti tanzimata, u pet navrata ministar vanjskih poslova i dva puta veliki vezir.

36

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

koji ivimo u Bugarskoj, Trakiji i Makedoniji, okupili smo se da razmislimo i naemo nain da oslobodimo voljenu otadbinu kako bismo se pridruili porodici slobodnih zemalja i svijetu pokazali da postojimo. Da bismo uspjeli u tako vanom poduhvatu, moramo odabrati neki od susjednih naroda s kojim bismo mogli doi do slobode na obostranu korist i nismo mogli odabrati drugi narod do Srbe, s kojima smo povezani nacionalno, po vjeri i geografskom poloaju. Srbi i Bugari treba da se bratski ujedine u Junoslovensko Kraljevstvo. Junoslovensko Kraljevstvo e se sastojati od srpskog i bugarskog kraljevstva (bugarsko obuhvata Bugarsku, Trakiju i Makedoniju). Na elu novoformirane vlade bit e sadanji srpski knez Mihailo Obrenovi, s nasljednim pravom. To kraljevstvo treba da ima jednu zastavu, i na njoj treba da budu simboli oba naroda. Isto vai i za novac. Obje zemlje zadrat e svoj jezik kao zvanini, a zvaninici e biti iz odgovarajueg naroda i govoriti tim jezikom. Mi emo prihvatiti dananje srpske zakone i prevesti ih na bugarski. Sve regulative Junoslovenskog Kraljevstva bit e, bez izuzetka, objavljene na oba jezika, to jest i na srpskom i na bugarskom.
Dokumenti, 1, str. 434.-435.

Osim toga, prema tom dogovoru, Rumuni su se obavezali da Bugarima pomognu da se oslobode turske vlasti i proglase Bugarsku za zemlju nezavisnu od sultana. Nema sumnje da su Rumuni, dogovarajui se sa Bugarima, u potaji eljeli da ponovo stvore vlako-bugarsku dravu, to bi njima ilo u prilog, koristei to to e bugarski ustanak stvoriti probleme turskimvlastima. Oni bi onda mogli da proglase nezavisnu Rumuniju, a to se tie Bugara njih e ostaviti da se sami snau. Ali zato su i Bugari imali na umu samo korist koju bi mogli da izvuku od svojih sunarodnika s one strane Dunava [....]
Dokumenti, 1, str. 436.

Koji su pravi ciljevi Bugara i Rumuna, prema tvrdnjama ruskog diplomate? Uporedi tekstove I -16, I -17 i I-18. ta misli, koji bi projekat bio najbolji za Bugare? Uporedi tekstove I-12, I-16, I-17, I-18 i I-38. Koji su politiki modeli u njima predloeni?

ta misli, zato su Bugari odabrali uniju sa Srbijom, a nisu traili vlastitu nacionalnu dravu? Kako su planirali sauvati svoj nacionalni identitet?

I-19. O odnosu politike slobode i nacije u XIX. stoljeu uredniki komentar Ljubena Karavelova u listu Svoboda (novembar 1869.) Kao to je suhozemnim ivotinjama potreban zrak a ribama voda, tako je ovjeku najpotrebnija i najprea sloboda. Bez slobode, ovjek ne moe biti ovjek, ve samo pola ovjeka; bez slobode, ovjek ne moe biti ono to je priroda od njega nainila, pa dakle ne moe biti ni sretan. Sve to je potrebno pojedincu, potrebno je i itavoj naciji. Jedino nacija koja ima svoj historijski ivot, i unutranju i vanjsku slobodu, to jest ona koja je politiki i intelektualno nezavisna, moe da ivi i da prosperira. Svaka nacija koja nema politiku slobodu uvijek je, ak i kad ima najliberalniju vladu, izloena neprimjetnom uticaju centralizma i vladajue nacije, i rijetko kada taj uticaj pozitivno djeluje na porobljenu naciju.
Karavelov, str. 165.

I-18. Ruski izvjetaj o planovima za zajedniku rumunsko-bugarsku dravu (1867.) U pismu br. 1 od 15. aprila imao sam ast da obavijestim Vau ekselenciju da su u takozvanom Tajnom bugarskom komitetu uglavnom mladi ljudi, da je on osnovan sa ciljem da pomogne stvaranju pozitivnog narodnog raspoloenja prema Bugarima u Evropi i da istovremeno podstakne Bugare na pobunu protiv turskog jarma. Podaci koje sam prikupio ukazuju da je Komitet osnovan dogovorom rumunske stranke Crvenih (liberala) i nekih Bugara.

37

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

Ljuben Karavelov (1834./1835.-1879.), pisac, novinar, organizator i ideolog bugarskog nacionalnog oslobodilakog pokreta. Osnovao je najveu bugarsku revolucionarnu organizaciju i bio urednik njenih novina. Smatra se jednim od utemeljivaa nove bugarske knjievnosti.

ta je svrha itave ove slike? Kakav je smisao fotografije u centru? Kakva je veza izmeu pejzaa i nacionalnih vrijednosti?

I-20. Ferman kojim je osnovana Bugarska egzarhija (1870.) Svi nai posluni podanici i graani naeg Carstva uivaju punu i stalnu slobodu vjeroispovijesti i sva druga prava, ive u uzajamnom skladu i prijateljstvu, kao to i treba da bude sa sugraanima i u obrazovanom narodu... Ipak, na nau veliku alost, vidjeli smo neslogu i nesporazume do kojih je, uprkos naoj dobroj volji, dolo izmeu bugarskih krana i grke patrijarije... 1. Osniva se Bugarska egzarhija, teritorija sa zasebnom vjerskom vlau. Ona e obuhvatiti dolje navedene episkopije i eparhije i neka druga mjesta. Egzarhija e imati pravo baviti se svim crkvenim pitanjima u toj vjeroispovijesti. 2. Najvii in meu sveenicima nosit e zvanje egzarh i bit e kanonski predsjedavajui bugarskog Svetog sinoda, ije e sjedite uvijek biti tamo gdje je on. [...] 3. Prema crkvenim kanonima, taj egzarh, postavljen naim beratom (ukazom), mora u liturgiji spomenuti ime carigradskog patrijarha. Prije nego to se odabere osoba podobna da postane egzarh prema crkvenim kanonima, treba traiti miljenje i pristanak moje vlade. [...] [....] Ukoliko svi, ili barem dvije treine krana koji ive van spomenutih mjesta, ele prei u nadlenost te egzarhije, i ako se to dokae, njima e biti doputeno da to uine.
, str. 268.-271.

Analiziraj tvrdnju da je sve to je potrebno pojedincu, potrebno je i itavoj naciji. Uporedi ovaj tekst sa tekstom III-1 koji je napisao Dimitrije Bolintineanu. ta ovi autori ele da nam saope? ta misli, zato oni istiu ideju nacije?

Sl. 1. Slovenija: Tabori (1869.)

Slovenska, str. 232.

Liberalno orijentirani Slovenci slijedili su primjer eha i organizovali tabore, sastanke na otvorenom, u znak podrke programu za ujedinjenu Sloveniju. Tokom dvije godine, sve dok Be nije zabranio te javne forume, Slovenci su se okupljali na raznim mjestima, sluali govornike i donosili odluke o nacionalnim pitanjima.

Bugarska egzarhija bila je zasebna organizacija u okviru pravoslavne crkve, osnovana februara 1870. godine turskim fermanom (sultanovim ukazom). Postojala je sve do 1953., kada je uzdignuta na stepen patrijarije.

38

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ta misli, zato su turske vlasti prihvatile stvaranje autonomne Bugarske egzarhije? Iz kog su razloga, prema tvome miljenju, pravoslavni Bugari eljeli imati svoju autonomnu crkvenu organizaciju, odvojenu od Carigradske patrijarije? I-21. Rezultati ispitivanja o pripadnosti crkvi u Skopskoj i Ohridskoj episkopiji (1874.) Poslije ispitivanja povodom postavljanja bugarskih episkopa u Skopsku i Ohridsku eparhiju prema taki 10. fermana o osnivanju Bugarske egzarhije, utvreno je da od 8.698 kranskih porodica u Skopskoj eparhiji samo 567 eli ostati u okviru grke patrijarije, a preostalo 8.131 domainstvo opredijelilo se za Bugarsku egzarhiju. Prema podacima od 21. muharema 1291. (27.februara 1874) iz Solunskog vilajeta, rezultati ispitivanja u gradu Ohridu i okolnom podruju pokazuju da je samo 139 mukaraca reklo da bi ostalo u grkoj patrijariji, a 9.387 se izjasnilo za prelazak pod nadlenost Bugarske egzarhije.
, str. 280.

Istina je da su mnogi stranci pisali, i da jo uvijek piu mnogo o naoj vrednoi, naoj nadarenosti i kulturnom napretku. No, gotovo svaki od tih spisatelja je dokazao, ili matematiki dokazuje da mi, kako bismo razvili svoje jo neiskoritene sposobnosti i postali Prusi juga ili Englezi istoka, moramo zbaciti barbarski turski jaram, osloboditi se tog neljudskog ropstva koje sputava sve nae moi, i izgraditi bosforski bulevar slobodne junoslovenske konfederacije.
Botev, str. 85.-86.

Hristo Botev (1847.-1876.), nacionalni heroj, pjesnik, novinar i revolucionar. ivio i radio uglavnom u Rumuniji. Bio voa bugarskog nacionalnog oslobodilakog pokreta 1874.-1875. Maja 1876. godine preao Dunav s malobrojnim odredom ustanika i poginuo u sukobu s turskom vojskom. Napisao je samo dvadeset pjesama, ali to je bilo dovoljno da postane klasik bugarske knjievnosti.

Kako komentira rezultate ispitivanja? Koji su nam jo podaci potrebni da bismo bolje razumjeli te rezultate? Da li je u XIX. stoljeu bilo neobino da se samo mukarci izjanjavaju? Da li je pravino to to je u Skopskoj eparhiji itavo domainstvo imalo samo jedan glas?

ta je cilj ovoga teksta? Kako je pisac pokuao naglasiti ponos Bugara? ta misli, zato pisac insistira na ideji da bi Bugari mogli biti Prusi juga, odnosno Englezi istoka? Na koga se u tvojoj zemlji najee misli kad se kae Evropljanin?

I-23. Politiki program Centralnog bugarskog dobrotvornog drutva

(Bukuret, novembar 1876.)


I-22. Hristo Botev: Zato Bugari treba da se bore za nacionalno osloboenje (1875.) Historija naeg naroda je tuna i mrana, a njegova sadanja situacija teka i muna. Drugim rijeima, Bugari su robovi Turaka, robovi samih sebe, robovi orua kojim rade, pa ak i vlastitog obrazovanja i kulture. Ako pogledate kako rade, vidjet ete da rade kao teglea marva, samo jedan pogled na njihove neprirodne patnje, i njihova lica, i odmah ete se uvjeriti da zaista rade kao konji, skupljaju kao pele i ive kao svinje. Da bi dolo do mira na istoku, da bi se zaustavilo neprestano nasilje Turaka koji ne potuju nikakvo ljudsko pravo, i da bi se ispunile pravine elje bugarskog naroda, Evropa mora pomoi u provoenju sljedeeg programa: 1. Treba ponovo uspostaviti bugarsku dravu koja obuhvata Bugarsku, Makedoniju i Trakiju i u kojoj Bugari preovlauju. 2. Bugarska drava treba imati nezavisnu vladu i ustav koji e donijeti zakonodavno tijelo, izabrano od strane naroda.

39

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

3. Sve oblasti ivota treba urediti posebnim zakonima koji e biti u skladu s ustavom i potrebama naroda. 4. Sve manjine koje ive meu Bugarima treba da imaju ista politika i graanska prava. 5. U bugarskoj dravi treba vladati potpuna sloboda savjesti. 6. Svi graani moraju biti obavezni sluiti vojsku i pohaati osnovno obrazovanje.
, str. 609.

Kakva je svrha ove pjesme? ta pjesnik eli rei time to nabraja nazive naroda koji ive na podruju gdje i on? I-25. Berlinski mirovni ugovor (1878.) Ugovor izmeu V. Britanije, Austro-Ugarske, Francuske, Njemake, Italije, Rusije i Turske. Berlin, 13. jula 1878. godine lan I. Bugarska se konstituira kao autonomna i zavisna kneevina pod vrhovnom vlau njegovog carskog velianstva Sultana. Kneevina e imati kransku vladu i nacionalnu miliciju. lan XXIII. Visoka porta preuzima obavezu da na ostrvu Krit dosljedno primjenjuje Organski zakon iz 1868. godine uz modifikacije koje se mogu smatrati pravinim. Slini zakoni prilagoeni lokalnim potrebama, osim u pogledu osloboenja od plaanja poreza koje je priznato Kritu, uvest e se i u drugim dijelovima Turske u njenom evropskom dijelu, za koje ovim ugovorom nije predviena posebna organizacija. Visoka porta e uputiti posebne komisije, u kojima e u znatnoj mjeri biti zastupljen domai element, koje e razraditi detalje novih zakona u svakoj pojedinoj provinciji. Planovi organizacije koji proisteknu iz ovih aktivnosti podnijet e se Visokoj porti na razmatranje koja e se, prije proglaavanja akata na osnovu kojih e oni stupiti na snagu, konsultirati s Evropskom komisijom ustanovljenom za Istonu Rumeliju. lan XXV. Provincije Bosne i Hercegovine zaposjest e i njima upravljati Austro-Ugarska. Budui da vlada Austro-Ugarske ne eli preuzeti upravljanje u Novopazarskom sandaku, koji se prostire izmeu Srbije i Crne Gore u pravcu jugoistoka na drugoj strani Mitrovice, osmanska administracija e tamo i dalje obavljati svoje funkcije. Meutim, da bi se osiguralo odravanje novoga politikog stanja, kao i sloboda i sigurnost komunikacija, Austro-Ugarska zadrava pravo da u cijelom ovom dijelu nekadanjeg vilajeta Bosne dri svoje garnizone i da koristi vojne i trgovake puteve. S tim ciljem, vlade Austro-Ugarske i Turske zadravaju za sebe pravo da se dogovore o detaljima. lan XXVI. Visoka porta, kao i sve one Visoke strane ugovornice koje to do sada nisu uinile, priznaju nezavisnost Crne Gore.

Poto je u Bugarskoj augusta 1876. uguen Aprilski ustanak, bugarske izbjeglice u Rumuniji osnovale su Centralno bugarsko dobrotvorno drutvo, politiku organizaciju iji se glavni politiki zahtjev tie nacionalnog osloboenja Bugara.

Kako objanjava izraze koji su ovdje upotrijebljeni protiv Turaka i Osmanskog carstva? Misli li da oni imaju neke veze s tim to su Turci uguili Aprilski ustanak 1876. godine, ili su to jednostavno uopeniji retoriki argumenti? Kako su autori ovoga teksta planirali stvoriti bugarsku dravu? Kako su oni zamislili organizaciju te nove drave?

I-24. Albanska pjesma napisana u vrijeme Berlinskog kongresa (1878.) Molim vas, oprezni budite S Albanijom, Nemojte je poderati Kao da je siroe, Jer nismo mi ni Grci, ni Bugari, Pa ni Crnogorci Mi smo samo Albanci I elimo jedino slobodu...
Brahimi, str. 62.

Kao ni druge balkanske nacije, tako ni Albanci nisu imali svog predstavnika na Berlinskom kongresu, ali i albanske voe su pokuavale definirati nacionalne ciljeve i pridobiju javno mnjenje za te ciljeve.

40

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

lan XXXIV. Visoke strane ugovornice priznaju nezavisnost Kneevine Srbije, u zavisnosti od uvjeta izloenih u sljedeem lanu. lan XXXV. Ni za jedno lice u Srbiji razlika u vjerskoj opredijeljenosti ili konfesiji ne smije biti povod za iskljuenost ili nemogunost u pogledu uivanja graanskih ili politikih prava, rada u javnim slubama, obavljanja javnih funkcija i ukazivanja poasti, kao ni u pogledu obavljanja pojedinih profesija i djelatnosti, u bilo kom mjestu. Sloboda i javno praktikovanje svih oblika ispovijedanja vjere osigurat e se svim domaim licima u Srbiji, kao i strancima, i nee biti nikakvih prepreka u pogledu hijerarhijske organizacije pojedinih zajednica niti u pogledu njihovih odnosa s njihovim duhovnim poglavarima. lan XLIII. Visoke strane ugovornice priznaju nezavisnost Rumunije, pod uvjetima izloenim u sljedeim lanovima. lan XLIV. Ni za jedno lice u Rumuniji razlika u vjerskoj opredijeljenosti ili konfesiji ne smije biti povod za iskljuenost ili nemogunost u pogledu uivanja graanskih ili politikih prava, rada u javnim slubama, obavljanja javnih funkcija i ukazivanja poasti, kao ni u pogledu obavljanja pojedinih profesija i djelatnosti, u bilo kom mjestu. Sloboda i javno praktikovanje svih oblika ispovijedanja vjere osigurat e se svim domaim licima u Rumuniji, kao i strancima, i nee biti nikakvih prepreka u pogledu hijerarhijske organizacije razliitih zajednica niti u pogledu njihovih odnosa s njihovim vjerskim poglavarima. Podanici i dravljani svih Sila, trgovci i druga lica, bit e u Rumuniji ravnopravno tretirani bez obzira na vjeru, na temelju potpune jednakosti. lan XLV. Kneevina Rumunija vraa njegovom velianstvu ruskom Caru onaj dio teritorije Besarabije koji je odvojen od Rusije Pariskim ugovorom iz 1856. godine, koji je na zapadu ogranien srednjim tokom rijeke Prut a na jugu srednjim tokom rukavca Kilija i uem Stari Stambol (dananja drava Moldavija). lan LVIII. Visoka porta ustupa Ruskoj carevini teritorije Ardahan, Kars i Batum (dananje Ermenija i Gruzija, s malim dijelom sjeveroistone Turske) u Aziji, zajedno s lukom ove posljednje spomenute teritorije. lan LIX. Njegovo velianstvo Car Rusije izjavljuje svoju namjeru da Batum bude slobodna luka, uglavnom trgovaka. lan LXII. Budui da je Visoka porta izrazila namjeru

odravati naelo vjerske slobode, kao i da mu da najire tumaenje, Strane ugovornice primaju k znanju ovu spontanu izjavu. Vjerska razlika ne smije ni u kojem dijelu Osmanskog carstva biti povod za iskljuenost ili nemogunost bilo kojeg lica u pogledu uivanja graanskih ili politikih prava, rada u javnim slubama, obavljanja javnih funkcija i ukazivanja poasti, ili obavljanja pojedinih profesija i djelatnosti, u bilo kom mjestu. Sloboda i javno praktikovanje svih oblika vjere osigurat e se svima i nee biti nikakvih prepreka u pogledu hijerarhijske organizacije pojedinih zajednica niti u pogledu njihovih odnosa s njihovim duhovnim poglavarima. Duhovna lica, hodoasnici, kao i monasi svih nacionalnosti koji putuju u evropski dio Turske, ili u njen azijski dio, uivat e ista prava, povlastice, kao i privilegije. Gore spomenutim licima i njihovim vjerskim, dobrotvornim i drugim ustanovama u svetim mjestima i drugdje priznaje se pravo na slubenu zatitu od strane diplomatskih ili konzularnih agenata Sila u Turskoj. Izriito se zadravaju prava koja ima Francuska, i u potpunosti se podrazumijeva da se ne mogu vriti nikakve izmene kada je u pitanju status quo svetih mjesta. Monasi na Svetoj gori, bez obzira na to iz koje zemlje potiu, zadrat e svoje ranije posjede i povlastice i uivaju, bez ikakvog izuzetka, potpuno jednaka prava i prerogative.
www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html, prijevod preuzet sa http://www.mfa.gov.yu/History/1878_s.html

Nacrtaj tri karte: jednu sa situacijom prije 1878. godine, drugu koja e prikazati teritorijalne pretenzije svake od etnikih grupa i treu na kojoj se vidi ishod sporazuma u Berlinu. ta primeuje? Igra: Zamisli da si na mjestu drugoga Napii sastav od 400 rijei u kojem e iznijeti vlastite prijedloge za rjeenje situacije na Balkanu. Izaberi jednu od sljedeih uloga budi Rus, Nijemac, Francuz, Britanac, Austromaar, ili pak diplomat, predstavnik Osmanskog carstva, Albanac, Bugar, Rumun, Srbin, Hrvat, Crnogorac, Slovenac, Grk, ali svakako izaberi identitet koji nije tvoj. Obrazloi svoj izbor.

41

Karta 2: Balkanske drave poslije Berlinskog kongresa, juli 1878.

42

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sl. 2. Grka izmeu Turske i Evrope karikatura iz lista Aristophanes (1882.)

Louvi, str. 230.

Turska: Pusti me, pojest u novoroene. Evropa: Nazad, gospoo Turska, zahvaljujui meni ti uope postoji.

Zato je Grka predstavljena kao novoroene? Opii ukratko kako su predstavljene ove tri figure. Po tvom miljenju, ta je autor karikature htio poruiti itaocima?

43

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

I-26. Zato Albanci ele zasebnu albansku dravu (1886.) Mi elimo ono to eli svaka nacija: zasebnu dravu u kojoj e se svi ljudi iste krvi okupiti kao to se porodica okuplja u jednoj kui.
Kondo, str. 126.

Odlomak iz teksta koji je objavio Jeronim (irolamo) de Rada (1814.-1903) u dvojezinom asopisu Fiamuri i Arbrit La Bandiera dellAlbania (Albanska zastava). Jeronim je bio pjesnik i izdava drugog dvojezinog asopisa LAlbanese dItalia. ivio je u Italiji.

Zato pisac uporeuje porodicu i naciju? Pokuaj zakljuiti kako takva vizija na dugi rok utie na odnos prema drugim narodima koji ive na istoj teritoriji.

I-27. Sjeanja Ivana Hadi-Nikolova9 na razgovore iz 1892. godine, koji su doveli do stvaranja VMRO (1893.) Jula 1892. godine doao sam u Sofiju da potraim Kostu Sahova koji je izdavao makedonske novine, traio sam uglednog Makedonca koji e u Solunu stati na elo revolucionarne organizacije iji je cilj osloboenje Makedonije. Poto me je sasluao, Sahov je rekao: Shvatam ta hoete, ali ovdje neete pronai prave ljude. Ovdje samo priaju, a kada treba neto uraditi, onda nema nikog. Samo s jednim ovjekom moete ozbiljno razgovarati o makedonskom pitanju. To je uenik vojne kole Goce Delev.10 Dogovorili smo se da Kosta Sahov porui Goce Delevu da se elim sresti s njim i da bismo mogli da se vidimo u nedjelju u dva popodne kod Sahova. U dogovoreno vrijeme stigao sam u tampariju i tamo ih zatekao kako razgovaraju u jednom oku. Plan za stvaranje organizacije: 1. Organizacija treba biti osnovana u Makedoniji, a
9 10 Ivan Hadi-Nikolov (1861.-1934.), jedan od osnivaa VMRO. Goce Delev (1872.-1903.), istaknuta linost makedonske oslobodilake borbe.

ne u Sofiji, jer ako bude osnovana u Sofiji, onda bi Grci i Srbi mogli rei da ju je stvorila bugarska vlada, a zatim i da sami stvore sline organizacije i na kraju nita od svega ne bi bilo. Osim toga, organizacija treba biti tajna. 2. Osnivai moraju biti iz Makedonije kako bi neprestano bili u dodiru s makedonskim stanovnitvom, izlagali se istim opasnostima kojima e biti izloeni njihovi sljedbenici i tako lake zadobili povjerenje ljudi. 3. Moto treba biti: Autonomija za Makedoniju.Da bi bilo neke nade u uspjeh, nai se zahtjevi moraju pozivati na lan 23. Berlinskog ugovora. Da bi bila samostalna, Makedonija se mora iupati iz ruku ne samo Turaka, ve i Srba i Grka. Kada budu odreene granice autonomne Makedonije, tada Srbi i Grci vie nee biti u prilici da trae neke njene dijelove, ali ako budemo htjeli spojiti se s Bugarskom, onda e i Srbi i Grci eljeti neki dio. Na zadatak treba biti ouvanje Makedonije kao cjeline, a to e se ostvariti jedino ako Makedonija bude samostalna. 4. Organizacija treba biti nezavisna i samosvojna, ne smije imati bilo kakve veze ili izvravai bilo kakve zadatke koje bi joj dale vlade susjednih zemalja, jer bi tako potpala pod njihov uticaj. Ona takoer ne smije biti orue bilo koje vlade koja bi eljela izazvati reakciju neke druge susjedne vlade. 5. Od Makedonaca u Bugarskoj i bugarskog naroda mi traimo samo materijalnu i moralnu podrku, bez uplitanja u nae poduhvate. Poslije etiri sata razgovora, Kosta Sahov i Goce Delev prihvatili su plan. Goce je rekao: Sluajte, gospodine Hadi-Nikolov, toliko je vremena prolo, neka proe jo jedna godina. Za godinu dana zavrit u vojnu kolu i postati oficir. Napustit u sve to i otii u Solun i tamo emo osnovati revolucionarnu organizaciju.
Makedonium, str. 29.-30.

Poslije Berlinskog kongresa, Makedonija je ostala najvanija turska teritorija u Evropi. Zbog etniki mjeovitog stanovnitva, u njoj su ubrzo poeli da se nadmeu bugarski, grki i srpski nacionalizam. VMRO je osnovan 1893. godine. Ta organizacija stajala je iza neuspjenog Ilindenskog ustanka 1903. godine. Tokom balkanskih

44

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ratova Makedonija je okupirana i na kraju su je meu sobom podijelile Bugarska, Grka i Srbija. Poslije Prvoga svjetskog rata VMRO se od pokreta za nacionalno osloboenje polako pretvorio u faistiku i teroristiku organizaciju koja se dijelom finansirala i trgovinom droge; vodi gerilski rat, prije svega protiv Srbije (Jugoslavije) i neformalno kontrolira dio bugarske Makedonije. Ta organizacija je znaajno uticala na politiki ivot u Bugarskoj sve do 1934. godine, kada su je bugarske vlasti nasilno rasturile. Procijeni na osnovu ovoga teksta, koji su praktini problemi stajali na putu stvaranja jedne politike organizacije u jugoistonoj Evropi krajem XIX. stoljea. ta misli, zato je bilo vano uoiti razliku izmeu samostalnosti i nezavisnosti? I-28. Deklaracija kojom VMRO obavjetava velike sile o odluci da zapone oruani

ne ostvari svoje ciljeve, a energiju za to nalazi u uvianju svojih dunosti i razumijevanju na koje nailazi u itavom svijetu.
Odbrani, str. 484.

ta je cilj ovoga teksta? ta su njegovi autori htjeli postii? Da li je oruani sukob u njemu predstavljen kao eljeni cilj ili kao nametnuto sredstvo za ostvarenje drugih ciljeva? I-29. Politiko rjeenje makedonskog pitanja mora se traiti u okviru Osmanskog carstva. Stav Krste Misirkova (1903.) [....] Ukoliko vjerskom propagandom treba onemoguiti ujedinjavanje makedonskih intelektualaca i makedonskog naroda, onda prije svega treba stvoriti jedinstvenu crkvu u Makedoniji, to jest Ohridsku arhiepiskopiju koja e biti arhiepiskopija za itavu Makedoniju. Vjerska propaganda moda ima neto protiv ujedinjavanja makedonske inteligencije i makedonskog naroda samo iz nacionalnih razloga. Ako je tako, onda je prirodno da uz zahtjev za crkvenu reformu ide i zahtjev za obrazovnu reformu, to jest da arhiepiskopija preuzme kontrolu nad kolovanjem i prilagodi ga nacionalnosti svojih parohijana: u grkim eparhijama predavat e se na grkom, u vlakim na vlakom a u slavenskim na makedonskom. Tako e biti uklonjena svaka nacionalna i vjerska propaganda koja je ljude do sada podvajala na zavaene grupe i bit e mira meu narodom, i za Makedoniju i za Tursku i za Evropu. [....] Takav ishod je najbolji i za Tursku. [....] Ukoliko se, s druge strane, kae da u Makedoniji nema vie slavenskih grupacija, nego je samo jedna, koja nije ni bugarska niti srpska, i ukoliko se Makedonija izdvoji u autonomnu arhiepiskopiju, onda e se Turska jednim potezom rijeiti uplitanja triju susjednih drava u makedonska pitanja. Nai nacionalni interesi nalau makedonskoj inteligenciji i makedonskom narodu da pomogne Turskoj da izae iz tekog poloaja u koji su je stavile nacionalna i vjerska propaganda koje kolaju Makedonijom, kao i drave koje u Makedoniji imaju svoje in-

ustanak (1903.)
Nekanjeno nasilje muhamedanaca i sistematski pritisak vlasti prisilio je krane iz Makedonije i podruja Edrena da krenu u sveopu oruanu borbu. Oni su pribjegli tom ekstremnom rjeenju tek kada su se kao neuspjena pokazala sva druga sredstva u pokuaju da se Evropa podstakne na intervenciju u duhu meunarodnih sporazuma koji bi trebalo da odreuju uvjete ivota. Intervencija izvana je i dalje jedini nain da se ukloni zlo i zaustavi krvoprolie. Dosadanji jalovi pokuaji da se palijativnim mjerama pobolja turska vlast samo su poveali muhamedanski fanatizam i dravni pritisak strano mijeanje dat e rezultate samo ukoliko se zahvaljujui njemu uradi sljedee: 1. U dogovoru s velikim silama treba za glavnog upravitelja postaviti kranina koji nikada nije uzimao uea u turskoj upravi i koji bi bio nezavisan od Visoke porte u obavljanju svojih dunosti; 2. Treba omoguiti trajnu zajedniku meunarodnu kontrolu, uz iroka ovlatenja za sankcioniranje.Objasnivi uzroke ovoga oajnikog ina narodnog otpora, kao i mjere koje bi mogle stati na put njegovih posljedica, VMRO sa sebe skida svaku odgovornost i objavljuje da e voditi borbu sve dok u potpunosti

45

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

terese. Ne moramo se udruiti s Bugarskom, Srbijom ili Grkom. Integritet turske teritorije je vaniji nama nego Rusiji ili zapadnoj Evropi. Turska ima najbolji geografski poloaj. Pripadnost turskoj dravi i ouvanje integriteta te drave nama, makedonskom narodu, omoguava da uivamo puna graanska prava u itavoj Turskoj. To pravo nam omoguava i znaajne materijalne dobitke. Zbog toga makedonska inteligencija, ukoliko se usredsredi najprije i najvie na vlastite interese, treba upotrijebiti sve svoje moralne snage s ciljem ouvanja integriteta Turske. Zauzvrat bismo mogli oekivati, i imali bismo se pravo tome nadati, da e nam na velikoduni gospodar dati potpunu autonomiju u crkvenim i obrazovnim pitanjima, punu jednakost pred zakonom i samostalnu vlast u Makedoniji. [....] Ovakav miroljubivi plan makedonskog naroda naii e na podrku i priznanje velikih sila koje ele ouvati integritet Turske.
Odbrani, str. 551.-552.

Krste Misirkov je, zajedno sa Dimitrijem upovskim, lan grupe aktivnih makedonskih studenata u Sankt Petersburgu prvih decenija XX. stoljea. Njegova knjiga O makedonskom pitanju, objavljena 1903. godine u Sofiji, dala je veliki doprinos razvijanju makedonskog identiteta kod mnogih itelja tog podruja. Zato je Krste Misirkov smatrao da je ouvanje Osmanskog carstva najbolje rjeenje za Makedonce? Kakva je uloga crkve u tom projektu? Da li bismo mogli zakljuiti da je pisac pokuao predstaviti Osmansko carstvo kao alternativu nacionalnoj dravi? Uporedi tekstove I-23 i I-24, uzimajui u obzir injenicu da je ustanak Makedonaca uguen 1903. godine. I-30. Plan Aurela C. Popovicija za pretvaranje Austro-Ugarskog carstva u federativnu dravu pod imenom Sjedinjene Drave Velike Austrije (1906.) Osnovni principi saveznog ustava itava sadanja teritorija Austro-Ugarskog carstva, izuzev Bosne i Hercegovine, podijelit e se, prema

nacijama koje u njoj ive, na sljedee nacionalne i politike jedinice: Njemaka Austrija, Nemaka eka, Njemaka Moravska (lezija), eka, Maarska, Transilvanija, Hrvatska, Zapadna Galicija, Slovaka, Ukrajina, Vojvodina, Erdelj, Tirol i Trst. Ovih 15 nacionalnih drava ine saveznu monarhiju koja se zove Sjedinjene Drave Velike Austrije pod krunom Njegovog Visoanstva Cara Franje Josifa I. Svi graani nacionalnih drava su istovremeno i austrijski graani. Svako moe da koristi svoja politika prava samo u jednoj dravi. [....] Carska, to jest savezna vlada sainjena je od predstavnika nacionalnih drava. Kancelar, kog postavlja car, na elu je carske, to jest savezne vlade. Carski parlament ine: a) Poslaniki dom b) Senat [....] Vlade nacionalnih drava alju svoje predstavnike u saveznu vladu u sljedeoj srazmjeri: Njemaka Austrija 7, Maarska 7, eka 5, Transilvanija 4, Hrvatska 3, Zapadna Galicija 3, Njemaka eka 2, Slovaka 2, Njemaka Moravska (leska) 1, Ukrajina 1, Vojvodina 1, Tirol 1, Trst 1, Erdelj 1, to je u ukupno 42. [...] Svaka nacionalna drava ima parlament, svoju vladu i pravosue. Car postavlja namjesnika koji vodi vladu svake od nacionalnih drava. Namjesnik mora biti graanin date drave. lanove vlade takoer postavlja car, ali uzimajui u obzir prijedloge namjesnika. Svaka drava ima svoj ustav. Da bi ustav stupio na snagu, mora ga odobriti car. Od tog trenutka nacionalna drava moe samostalno koristiti sva svoja prava. Carstvo garantuje integritet teritorije nacionalne drave, kao i njenu autonomiju, ukoliko ta autonomija nije ograniena ustavom Carevine i posebnim nacionalnim ustavom. [....] Svaka nacionalna drava odluuje koji e jezik biti prihvaen kao zvanini. Jezik za unutranju komunikaciju unutar Carstva je njemaki.

46

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

U carskom parlamentu svaki poslanik moe da se obraa skuptini na maternjem jeziku. [...] Svi zakoni, dekreti i objave carskih vlasti treba da budu sastavljene i objavljene samo na zvaninom jeziku nacionalne drave na koju se odnose. Svi dopisi carskih vlasti, ukljuujui i vojne, treba da budu samo na odgovarajuem nacionalnom jeziku. Sve kovanice i papirni novac, kao i svi jezici drava lanica, takoer treba da budu u upotrebi. [...] Be je glavni i prijestolni grad Carstva.
Popovici, str. 288.-297.

razmjena teritorija, javljaju se i druge potekoe, ali stalno na tetu Albanije, a Albanci bivaju ostavljeni na milost i nemilost Slavena i Grka, koji se ne obaziru na njihove nacionalne zahtjeve.
Durham, str. 72.

Sl. 3. Proglaenje albanske nezavisnosti u Valoni (1912.) gravura iz tog perioda

Aurel C. Popovici (1863.-1917.), rumunski publicist porijeklom iz Transilvanije. Studirao medicinu i politike nauke u Beu i Gracu, bio lan Rumunskog nacionalnog komiteta u Transilvaniji i borio se za prava Rumuna u okviru Austro-Ugarskog carstva. Plan za proirenje austrougarske dvojne monarhije i stvaranje pravog federativnog ureenja nastao je okviru pokuaja grupe inetelektualaca, koju je okupio prijestolonasljednik, nadvojvoda Franc Ferdinand, da nekako ojaaju monarhiju ugroenu bujanjem raznih nacionalizama.

Kako je Aurel C. Popovici zamislio odnos nacionalnog i saveznog nivoa? Pokuaj razumjeti zato je on radije prihvatao federalno ureenje, nego stvaranje zasebnih nacionalnih drava. I-31. Britanski ambasador u Osmanskom carstvu pie o pokuajima Albanaca da dobiju vlastitu nacionalnu dravu (1912.) Lord Goen, tada njegova ekscelencija ambasador u Istanbulu, u izvjetaju o tom pitanju jezgrovito je izrekao sutinu stvari: Ne moe se porei da je albanski pokret sasvim prirodan. Albanci, stara i zasebna rasa, koliko i sve iz njenog okruenja, uvidjeli su da se ti susjedni narodi nalaze pod zatitom nekih evropskih sila i da se njihove elje za samostalnijim ivotom ispunjavaju [...] dok prema njima ne postoji takav odnos. Njihova nacija se ignorira, [...] predlae se

Hudhri, str. 44.

Figura desno od zastave predstavlja Skenderbega. Koji je glavni element na ovoj gravuri? ta misli, zato je trenutak objavljivanja nezavisnosti povezan s nacionalnim simbolima? Kakva je uloga Skenderbega na ovoj slici? I-32. Govor Kemal-pae u Damasku o odnosu Turaka i Arapa (1913.) [...] elim vam kazati sljedee: turski pokret koji sada vidite u Istanbulu, i islamskim zemljama u kojima ive Turci, ne gaji nikakvo neprijateljstvo prema Arapima.

47

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

Vi vrlo dobro znate da je ve bilo grkih, bugarskih, ermenskih pokreta u Osmanskom carstvu. Danas im se pridruio i arapski. Turci su zaboravili na sebe. Njih je ak bilo sramota da kau kojoj naciji pripadaju. Moglo se dogoditi da takvo slabljenje nacionalne svijesti zavri na oekivani nain. Plaei se toga, turska mladost se pokrenula i pokazala hvale vrijednu samosvijest. Ona je objavila sveti nacionalni rat kako bi se Turcima reklo da su Turci i da tursku naciju odlikuje mnotvo vrlina... Uvjeravam vas da turski pokret nije nimalo neprijateljski nastrojen prema arapskom. On je njegov brat i nerazdvojni drug. Turska mladost bi od sveg srca voljela da vidi napredak Arapa i to da oni ostvare sva svoja nacionalna prava. Sadanji napori turske mladosti usmjereni su na vane stvari poput obrazovanja Turaka, sada kada su se kod Turaka probudila nacionalna osjeanja, kad su oni postali preduzimljivi, oslobodili se ropstva, okrijepili zdravlje, postali brojniji i bogatiji, sve u svemu, oni su posveeni tome da Turci vide da su potovani i blagosloveni i da zasluuju pravo da zauzmu mjesto meu narodima dvadesetog stoljea... O vi, koji ste predstavnika elita arapske mladosti, vi takoer radite na ostvarenju istih ideala...
Cemal, str. 220.

Kemal-paa bio je profesionalni vojnik i jedan od voa Mladoturaka. Poslije dravnog udara januara 1913. godine postao je vojni upravnik Istanbula, zatim ministar mornarice, a tokom Prvoga svjetskog rata komandant u Siriji, gdje je pokuao da se odupre Britancima i ouva lojalnost arapskog stanovnitva Osmanskom carstvu. Koji je cilj ovoga govora?

I-33. Projekat Dimitrija upovskog za stvaranje savezne balkanske demokratske

republike (Sankt Petersburg 1917.)


Balkan balkanskim narodima Puno samoopredjeljenje svake nacije Svjetski rat koji se vodi donosi slobodu i mogunost samoopredjeljenja mnogim porobljenim narodima.

Mnogo stoljea se Makedonija borila i prolivala potoke krvi za svoju slobodu i nezavisnost, ali ju je izdajniki raerupao kriminalni ovinizam i pohlepa krvavih dinastija iz okruenja. Posljedice te neviene pohare su ne samo uzajamno unitavanje balkanskih naroda ve i ovaj nevieni rat. Sada, kada je veliki dio Balkanskog poluostrva u ruevinama, a ostaci njegovog naroda pod turskimjarmom, mi Makedonci, koji trpimo vie od drugih, traimo od vas, balkanskih naroda, da zaboravite svae u prolosti, da se ujedinite i pridruite naem svebalkanskom revolucionarnom programu za zajedniku borbu i stvaranje Savezne Balkanske Demokratske Republike. Program naeg Revolucionarnog komiteta sadri sljedee: Svi balkanski narodi su obavezni zbaciti svoje vladajue dinastije i uvesti republikanske vlade. Svaka balkanska republika treba biti potpuno autonomna u svome unutranjem politikom ivotu. Sve balkanske republike ine jednu Saveznu Balkansku Demokratsku Republiku. Savezna Balkanska Demokratska Republika sainjena je od sljedeih republika: Makedonije, Albanije, Crne Gore, Grke, Srbije, Bugarske, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Slovenije i Trakije. Kao nezavisne republike priznate su ne samo drave u kojima ivi jedno pleme ve i regioni s mjeovitim stanovnitvom iji su ivotni interesi usko povezani s njihovim geografskim, historijskim, politikim, privrednim i kulturnim uvjetima datog regiona. U republikama s mjeovitim stanovnitvom, autonomna podruja i opine treba da se organizuju tako da svaka nacionalnost ima punu slobodu upotrebe maternjeg jezika, svoje vjere i svoje tradicije. Jezik veine je zvanini jezik svake republike. Svaka republika alje svoje ovlatene predstavnike u Saveznu skuptinu Savezne Balkanske Demokratske Republike. Od ovlatenih predstavnika bit e formirana Savezna vlada i Savjet koji e zamijeniti predsjednika Savezne republike. Saveznu vladu i Savjet sainjavat e jednak broj predstavnika iz svake savezne republike. Savezna vlada i Savjet upravljaju svim unutranjim

48

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

stvarima i vanjskim pitanjima u Balkanskoj Republici.


Makedonium, str. 75.-76.

Dimitrije upovski (1878.-1940.), jedan od istaknutijih lanova Makedonskog saveza u Sankt Petersburgu. Prvi svjetski rat i Ruska revolucija od 1917. godine ohrabrili su ga da iznese smjele planove za reorganizovanje jugoistone Evrope nakon rata.

Paljivo proitaj prvi pasus i uporedi ga s tekstovima I-28 i I-29. Pokuaj razumjeti zato je upovski elio da makedonska nacionalna drava bude organizovana kao savezna republika. I-34. Krfska deklaracija (1917.) o principima ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca Na Konferenciji lanova prolog koalicionog i sadanjeg kabineta Kraljevine Srbije i predstavnika Jugoslavenskog odbora sa sjeditem u Londonu, koji su do sada paralelno radili, a u prisustvu i uz saradnju predsjednika Narodne skuptine, izmijenjene su misli o svim pitanjima, koja su skopana s buduim zajednikim dravnim ivotom Srba, Hrvata i Slovenaca. (...) Prije svega, predstavnici Srba, Hrvata i Slovenaca ponovo i najodlunije naglaavaju, da je ovaj na troimeni narod jedan isti po krvi, po jeziku govornom i pisanom, po osjeanjima svog jedinstva, po kontinuitetu i cjelini teritorije, na kojoj nepodvojeno ivi, i po zajednikim ivotnim interesima svog nacionalnog opstanka, i svestranog razvitka svoga moralnog i materijalnog ivota (...) Na troimeni narod, koji je najvie stradao od grube sile i nepravde, koji je za svoje samoopredjeljenje podnio najvee rtve, prihvatio je s oduevljenjem taj uzvieni princip kao glavni cilj ove strane borbe u koju je gurnulo cio svijet nepotovanje prava samoopredjeljenja naroda. I ovlateni predstavnici Srba, Hrvata i Slovenaca, konstatirajui da je jedini i neodstupni zahtjev naeg naroda, zahtjev koji on postavlja na osnovu naela

slobodnog samoopredjeljenja naroda, da bude potpuno osloboen svakog tuinskog ropstva i ujedinjen u jednoj slobodnoj nacionalnoj i nezavisnoj dravi, sloili su se, da ta njihova zajednika drava bude zasnovana na ovim modernim i demokratskim principima. Na narod ne trai nita tue: on trai samo svoje i eli da se sav kao jedna cjelina, oslobodi i ujedini. I zato on, svjesno i odluno, iskljuuje svako djelomino rjeenje svoga narodnog osloboenja i ujedinjenja. Na narod postavlja kao jednu nerazdvojnu cjelinu problem svoga osloboenja od Austro-Ugarske i njegovog ujedinjenja sa Srbijom i Crnom Gorom.
Petranovi, Zeevi, str. 66.-68.

Dramatini dogaaji 1917. godine (naroito revolucionarni pokreti u Rusiji i ulazak Amerike u Prvi svjetski rat) naveli su srpsku Vladu i Jugoslavenski odbor sainjen od politiara koji su prognani sa junoslavenskih teritorija Austro-Ugarskog carstva da prevaziu nesuglasice i izau sa zajednikim politikim programom. Deklaracija je sastavljena juna 1917. godine na Krfu, gdje se srpska vlada povukla nakon to je napustila Srbiju 1915. godine; u Deklaraciji je bilo 13 glavnih taaka, meu kojima su i odredbe koje se tiu imena budue drave (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca), koja e biti parlamentarna, ustavna monarhija s vladarskom dinastijom Karaorevia, zatim odredbe o grbu, zastavi i jednakosti tri nacionalna imena, pisma, vjerskih obiljeja, teritorije, jednakosti graana pred zakonom itd. Ovaj dokument imao je velikog uticaja na stavove jugoslavenskih politiara u emigraciji i na stanovnike junoslavenskih oblasti AustroUgarske. Koji je glavni prijedlog Srba za budunost Srba, Hrvata i Slovenaca? Kojim je argumentima podran taj prijedlog? ta misli, zato je predloena zajednika drava, a ne tri odvojene drave? Ako bi te neko sada pitao, kakav bi prijedlog za budunost Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine mogao dati?

49

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

I-35. etrnaest taaka iz govora amerikog predsjednika Thomasa Woodrowa Wilsona (1918.) odredbe koje se tiu jugoistone Evrope U rat smo uli zato to su nas pogodile povrede ljudskih prava; da bi naem narodu ivot uope bio mogu, te su se nepravde morale ispraviti, i svijet se morao uiniti takvim da do njih vie nikada ne doe. Mi, dakle, u ovom ratu ne elimo nita za sebe. Svijet treba uiniti pogodnim i sigurnim da se u njemu ivi, a naroito da bude siguran za svaku naciju koja, poput nae, potuje mir i eli da ivi svojim ivotom, da stvara vlastite institucije, bude sigurna u pravedno i fer postupanje drugih naroda i sigurna od nasilja i sebine agresije. To je, zapravo, interes svih naroda i to se nas tie, mi jasno vidimo da ni za nas nee biti pravde ukoliko je nema za druge. Zato je program svjetskog mira na program; a taj program, jedini mogui, jeste, kako ga mi vidimo, ovakav: [...] X. Narodi Austro-Ugarske, za koje mi elimo da imaju sigurno mjesto meu drugim narodima, treba da dobiju najveu slobodu i mogunost autonomnog razvoja. XI. Vojska treba da se povue iz Rumunije, Srbije i Crne Gore, a okupirana podruja treba obnoviti, Srbiji treba dati otvoren i siguran izlaz na more; meusobni odnosi balkanskih drava treba da budu ureeni prijateljskim sporazumima koji e pratiti historijski potvrene linije pripadnosti i nacionalnosti; treba osigurati meunarodne garancije za politiku i ekonomsku nezavisnost i teritorijalni integritet nekoliko balkanskih drava. XII. Treba osigurati suverenitet turskim dijelovima dananjeg Osmanskog carstva, ali i druge nacije koje su sada pod turskom vlau treba da imaju siguran ivot i da dobiju mogunost autonomnog razvoja; Dardanele treba trajno otvoriti i uiniti slobodnim prolazom za brodove i trgovinu svih naroda, s meunarodnom garancijom. XIV. Naroitim sporazumima treba stvoriti opi savez nacija s ciljem davanja uzajamnih garancija politike nezavisnosti i teritorijalnog integriteta i velikih i malih drava [...]
www.fordham.edu/halsall/mod/1918wilson.html

U govoru odranom 8. januara 1918. godine, ameriki predsjednik Woodrow Wilson (Vudro Vilson) iznio je svoj prijedlog od etrnaest taaka za okonanje rata. Taj prijedlog postao je osnova za mirovni ugovor i osnivanje Lige naroda. Kakve je namjere imao Woodrow Wilson s Balkanom? Kako bi ti okarakterizirao te namjere? Procijeni da li bi ovakva rjeenja poboljala situaciju na Balkanu na dugi rok.

I-36. Rezolucija nacionalne skuptine u Alba Juliji, odluka o ujedinjenju Transilvanije s Rumunijom (1918.) I. Narodna skuptina svih Rumuna u Transilvaniji, Banatu i Maarskom okrugu, sazvana u Alba Juliji 18. novembra/ 1.decembra, objavljuje ujedinjenje tih Rumuna, i svih teritorija koje oni naseljavaju, s Rumunijom. Narodna skuptina naglaava neotuivo pravo rumunskog naroda na itav Banat, ije su granice Mori, Tisa i Dunav. II. Narodna skuptina spomenutim teritorijama daje privremenu autonomiju dok se ne sastanu njihovi predstavnici izabrani opim pravom glasa. III. U vezi s tim, Narodna skuptina objavljuje da e na sljedeim principima biti zasnovana budua rumunska drava: 1. Svi narodi koji ive zajedno uivaju potpunu nacionalnu slobodu. Svaki narod e se obrazovati, upravljati i voditi sudske procese na vlastitom jeziku, a uitelji, upravitelji i sudije bit e pripadnici tog naroda; svaki narod imat e pravo da bude predstavljen u dravnim tijelima i da upravlja zemljom u skladu sa svojom brojnou. 2. Vladat e potpuna vjerska sloboda i sve vjeroispovijesti imat e jednaka prava. 3. U svim oblastima politikog ivota vladat e potpuno demokratski sistem. Postojat e ope pravo glasa, a glasat e se neposredno, tajno, u svim opinama, po proporcionalnom sistemu; glasat e pripadnici oba spola, stariji od 21 godine, za predstavnike opine, oblasti ili parlamenta.

50

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

4. Vladat e potpuna sloboda tampe, udruivanja i okupljanja, sve ljudske ideje moi e slobodno da se ire. 5. Uvest e se radikalna agrarna reforma. Sva imanja, a najprije ona velika, bit e popisana.Bit e poniteni testamenti kojima nasljednik zemlju ostavlja treem licu; na osnovu prava da se imanja slobodno kre, seljak e moi doi do vlastitog imanja (obradive njive, panjaka, ume), barem jednog koji e sluiti njemu i njegovoj porodici. Cilj ove reforme je vea drutvena jednakost i jaanje proizvodnih snaga. 6. Industrijski radnici dobit e ista prava i privilegije koje imaju radnici u najrazvijenijim zemljama. IV. Narodna skuptina zalae se da se na mirovnom kongresu stvori zajednica slobodnih nacija kako bi ubudue bila osigurana pravda i sloboda i za male i za velike nacije, a rat ukinut kao sredstvo za kontroliranje meunarodnih odnosa. V. Rumuni okupljeni u Narodnoj skuptini pozdravljaju brau u Bukovini koja su se oslobodila od jarma Austro-Ugarskog carstva i ujedinila s otadbinom Rumunijom. VI. Narodna skuptina s naklonou i oduevljenjem pozdravlja osloboenje svih nacija koje su do sada bile podreene Austro-Ugarskom carstvu, a to su: ehoslovaka, austro-njemaka, jugoslavenska, poljska i karpatsko-ruska nacija, i pozdrave alje i svim ostalim nacijama. VII. Narodna skuptina pamti hrabre Rumune koji su u ovom ratu prolili krv da bi se ostvarili nai snovi, jer oni su umrli za slobodu i jedinstvo rumunske nacije. VIII. Narodna skuptina izraava zahvalnost i divljenje Saveznicima koji su se sjajno i istrajno borili protiv neprijatelja koji se mnogo decenija pripremao za rat, i u toj borbi civilizaciju oslobodili od terora barbarstva. IX. Da bi i dalje upravljala rumunskom nacijom u Transilvaniji, Banatu i Maarskom okrugu, Narodna skuptina odluila je osnovati Veliki rumunski nacionalni savjet koji e svuda i u svako doba predstavljati rumunsku naciju u odnosima s drugim nacijama i donositi sve potrebne odluke u njenom najboljem interesu.
www.cimec.ro/istorie/unire/rezo_eng.htm

I-37. Govor Juliju Maniua (Iuliu Maniu) u rumunskoj narodnoj skuptini u Alba Juliji (1918.) Kako bismo odagnali sve sumnje koje bi se kod stranaca mogle roditi povodom naih namjera u vezi s unijom i nacionalnom slobodom, Veliki rumunski nacionalni savjet objavljuje da ne eli imperiju koja e tlaiti. Mi, koji smo bili potlaeni, ne elimo sada da postanemo tlaitelji. elimo da svi budu slobodni i da napreduju ivei zajedno. Na Veliki nacionalni savjet dri se stare poslovice: Ne ini drugome ono to ne eli da drugi ini tebi. U Velikoj Rumuniji mi elimo da na prijesto stavimo slobodu za sve. elimo da svaka nacija na vlastitom jeziku razvija svoju kulturu, zahtijeva pravdu i da se moli vlastitim bogovima. Sa suzama u oima gledali smo kako se na jezik izbacuje iz kola, crkava i pravosudnog sistema, i to neemo uiniti s drugim jezicima. Neemo drugima oduzimati ono od ega ive. Ne elimo da ivimo od tueg znoja jer smo u stanju da ivimo od vlastite privrede i vlastite snage, od vlastitog rada [aplauz]. Rumunska zemlja moe ojaati samo ako se njome demokratski upravlja, naroito ako se uzme u obzir ta sve moderna drava zahtijeva. Samo ukoliko u naoj zemlji bude vladalo pravo i sloboda, onda emo imati snage da za svoju stvar traimo i podrku od svijeta.
Murgescu, str. 284.

ta se predlae u vezi s manjinama u Rumuniji? ta misli, zato su takve izjave ukljuene u deklaraciju o ujedinjenju s Rumunijom?

Iuliu Maniu (1873.-1953.), jedan od voa rumunskog nacionalnog pokreta u Transilvaniji za vrijeme austrougarske vladavine. Zalagao se za ujedinjenje s Rumunijom, postao predsjednik Velikog nacionalnog savjeta koji je upravljao Transilvanijom sve dok ona nije postala dio Velike Rumunije. U meuratnom periodu Maniu je bio predsjednik Narodne seljake stranke i premijer (1928.-1930., 1932.-1933.). Branio je demokratske slobode suprotstavljajui se raznim diktaturama koje su u Rumuniji postojale poev od 1938. godine, a ivot je zavrio u komunistikom zatvoru. Maniuovo izlaganje svjedoi o entuzijazmu i irokogrudosti pokreta za stvaranje prave nacionalne drave pred kraj Prvoga svjetskog rata. Ipak, duh tog njegovog govora, na kojem poi51

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

va rezolucija Velike nacionalne skuptine, nije bio blizak svim rumunskim politiarima. Konkretni politiki potezi u meuratnoj Rumuniji u vezi s nacionalnim manjinama bili su, naalost, daleko ispod standarda koje je Maniu pokuao da postavi 1918. godine.

Uporedi dokumente I-36 i I-37. Kakva je razlika izmeu govora i zvanine rezolucije? I-38. Prijedlog da se stvori makedonska drava s kantonalnom organizacijom po uzoru na vicarsku (1919.) [...] Svako iste savjesti i duha ko se brine za sudbinu ljudskog roda trai da se potuje slobodna volja svakog naroda. Mi, narod makedonski, traimo da se to pravilo potuje i kada je Makedonija u pitanju. Narod Makedonije ima ono to je potrebno da bi sam sobom upravljao, on nije bezoblina masa niti je zajednica koja nema svijest o sebi kako su neki skloni da tvrde. Naprotiv, ispod prividnog haosa krije se duhovno jedinstvo koje poiva na jakim psiholokim vezama kao to su: neprestane i sveope revolucije, zajednike patnje i muka pod istim jarmom. Jedno od glavnih vezivnih tkiva tog duhovnog jedinstva upravo je taj uzvieni napor makedonskog naroda da ostvari nezavisnost svoje zemlje, napora koji je u Makedoniji uvijek stvarao heroje, propovjednike i muenike. Mi objavljujemo pravo na ivot, posljednji put potvrujui volju veine Makedonaca, koja se ukratko moe ovako izrei: nezavisna Makedonija s kantonalnim ureenjem po uzoru na demokratsku vicarsku i pod protektoratom jedne nezainteresirane sile: Sjedinjenih Amerikih Drava. Svakome ko poznaje Makedoniju i apetite balkanskih drava nee biti teko da razumije da mi ovime elimo postii etiri stvari: Ako Makedonija postane nezavisna drava, onda e jednom zauvijek biti okonani sukobi balkanskih drava, jer onda makedonski narod vie nee biti predmet trgovine njenih susjeda. Kantonalno ureenje nalik onome u vicarskoj demokratiji, koje mi predlaemo, osigurat e svim ma-

njinama, bez obzira na razliite jezike i vjeru, potpunu jednakost u ekonomskom i duhovnom razvoju. Protektorat velike sile nad Makedonojim nuan je da bi se osujetile budue intrige korumpiranih diplomatija balkanskih zemalja. Jednom slobodna i nezavisna, Makedonija e, zahvaljujui prije svega svome odlinom geografskom poloaju, predstavljati vezivno tkivo za balkanske drave, omoguit e im da se susretnu ne drei oruje u rukama, i doprinijet e stvaranju balkanske konfederacije. Lozana, jun 1919. Generalni savjet makedonskih udruenja u vicarskoj
Odbrani, str. 900.-901.

Pronai argumente koji se navode u prilog stvaranja nezavisne makedonske drave. Prokomentiraj argumente u prilog tvrdnje da makedonsku dravu treba napraviti po vicarskom modelu. Smatra li da su oni primjereni vremenu pred kraj Prvoga svjetskog rata? Da ti pripada nekom makedonskom udruenju, ta bi ti predloio/la?

I-39. Ciriki sporazum Grke i Turske o Kipru (1959.) 1. Drava Kipar je republika s predsjednikim ureenjem, predsjednik je Grk, a potpredsjednik Turin, i obojica e biti izabrani glasanjem grke i turske zajednice. 2. Zvanini jezici Republike Kipar su grki i turski. Pravila zakonodavstva i uprave, kao i zvanini dokumenti, napisani su na oba zvanina jezika. 3. Republika Kipar ima zastavu neutralnih boja i rjeenja koje e odabrati predsjednik i potpredsjednik Republike. Grka i turska zastava mogu se istai zajedno sa zastavom Kipra. Grka i turska zajednica imaju pravo slaviti grke i turske dravne praznike. [...] 5. Izvrna vlast je u rukama predsjednika i potpredsjednika. Oni e imati Ministarski savjet koji se sastoji od sedam grkih i tri turska ministra. [....] 6. Zakonodavnu vlast imat e Poslaniki dom iji e se poslanici na mandat od pet godina birati na osno-

52

Karta 3: Jugoistona Evropa poslije Konferencije mira u Parizu i ugovora u Lozani, 1923.

53

STVARANJE NACIONALNIH DRAVA

vu opeg prava glasa. Grka i turska zajednica glasat e zasebno i bez obzira na statistiki odnos broja stanovnika, 70 odsto poslanika bit e izabrano glasovima iz grke, a 30 odsto glasovima iz turske zajednice. [....] 11. U javnim slubama 70 odsto zaposlenih bit e Grci, a 30 odsto Turci. Podrazumijeva se da e ovakva podjela biti potovana na svim stepenima slube, koliko god je to praktino izvodljivo. U podrujima i na mjestima na kojima pripadnici jedne nacije ine gotovo apsolutnu veinu u organima lokalne vlasti bit e samo pripadnici te zajednice. [...] 18. Predsjednik i potpredsjednik su ovlateni da opozovu smrtnu presudu osuenicima koji pripadaju njihovoj zajednici. [...] 19. U zemljinoj reformi zemlja e pripasti samo pripadnicima one zajednice kojoj pripada i bivi zemljoposjednik. [...] 21. Sporazum koji jami nezavisnost, teritorijalni integritet i stvaranje nove kiparske drave sklopit e Republika Kipar, Grka, Velika Britanija i Turska. Republika Kipar, Grka i Turska e takoer sklopiti i vojni sporazum. Ta dva sporazuma imat e snagu ustava. (Posljednja taka ovoga sporazuma bit e unesena u Ustav kao jedan od osnovnih stavova.) 22. Iskljueno je potpuno ili djelomino ujedinjenje Kipra s bilo kojom drugom dravom, kao i separatizam nekog dijela Kipra (to jest, podjela Kipra na dvije nezavisne drave). [...] 24. Grka i turska vlada imaju pravo da finansiraju obrazovne, kulturne, sportske i dobrotvorne ustanove koje pripadaju njihovim zajednicama. Isto tako, u sluaju da jedna od zajednica procijeni da nema dovoljan broj uitelja, profesora ili sveenika koji bi radili u takvim ustanovama, grka i turska vlada imaju pravo da im pomognu, ali samo u strogo utvrenoj mjeri koja nee prevazilaziti stvarne potrebe. [...] 26. Nova drava, koja e nastati potpisivanjem sporazuma, bit e stvorena to je prije mogue, a u periodu ne duem od tri mjeseca od trenutka potpisivanja sporazuma. 27. Sve navedene take ovoga sporazuma smatraju se osnovnim odredbama Ustava Republike Kipar.
http://www.kibris.gen.tr/english/photos /documents/zurich02.html
11

Sredinom prolog stoljea ojaao je oslobodilaki pokret kiparskih Grka koji su eljeli osloboditi se britanske uprave nad ostrvom (uvedene jo 1878. godine). Gerilska borba EOKA11 (uz nezvaninu podrku Grke) uspjela je podrijeti britansku vlast. Ali, kiparski Turci (koje je podravala Turska) bili su protiv ujedinjenja s Grkom i traili su podjelu ostrva. Na kraju su grki i turski premijer, Konstantin Karamanlis i Adnan Menderes, 11. februara 1959. godine u Zrichu, potpisali kompromisni ugovor i tako postavili principe po kojima e funkcionirati nezavisna drava Kipar. Potom je donesen ustav i potpisan niz meunarodnih ugovora kojima je predvieno postojanje britanskih vojnih baza i pravo Grke i Turske da vojno interveniraju (Sporazum o osnivanju i Sporazum o garancijama) i zahvaljujui kojima je Kipar 19. augusta 1960. godine postao nezavisna drava. ta misli o odredbama koje se tiu politikog predstavljanja ove dvije zajednice? Da li zna za jo neki primjer slinog politikog sistema? I -40. Franjo Tuman zalae se za to da svaka nacija ima pravo na vlastitu dravu (1982.) Nijedan narod ne moe odustati od vlastitog interesa i ciljeva, jer bi to znailo odustati od ivota. Narodima, pae, nije doputeno ni izvrenje samoubojstva, niti je nad njima mogue tajno umorstvo; njihov krvnik ili izvritelj zloina nad njima uvijek je poznat u povijesti. Narodi su nezamjenjive elije ljudske zajednice ili bia cijeloga ovjeanstva. Ta se injenica ne moe niim osporiti. Zbog toga, borba za nacionalni opstanak, za samoodreenje i slobodu naroda nije i ne moe biti zloin [....] Svaki narod, bez obzira na to koliko on bio velik ili malen i ma kakav on bio, ima prirodno i povijesno pravo na svoje mjesto i suverenitet u ljudskoj zajednici, ba kao i ovjek u ljudskom drutvu, jer je dokazano, da je to bitna pretpostavka za optimalni razvitak svih izvora njegovih materijalnih sila i svih njegovih duhovnih vrijednosti, na dobro i korist njegovu i cijele ljudske zajednice.
Za Hrvatsku, str. 218.

Ethniki Organosis Kyprion Agoniston (Nacionalna organizacija kiparskih boraca), vidi IV-6 i IV-11.

54

Karta 4: Evropa poslije I. svjetskog rata

Franjo Tuman (1922.-1999.), historiar i politiar, za vrijeme Drugoga svjetskog rata pripadao komunistikom pokretu otpora, potom bio komunistiki funkcioner. Titov reim ga je osudio na viegodinji zatvor zbog nacionalizma. Tuman je na kraju postao predsjednik drave Hrvatske (1990.-1999.).

Kako Tuman brani pravo i potrebu svake nacije da ima nacionalnu slobodu? Da li bi, po njegovom miljenju, ovjeanstvo moglo postojati i bez postojanja nacije? ta ti misli o toj stvari? Uporedi ovaj tekst s tekstovima I-4, I-5, I-6, I-14, I-21. Pronai na koje se argumente pozivaju pisci svih ovih tekstova.

55

UREENJE NACIONALNE DRAVE

DRUGO POGLAVLJE: Ureenje nacionalne drave

Veina novonastalih nacionalnih drava u jugoistonoj Evropi suoavala se s istim, dosta ozbiljnim problemima, od kojih je prvi svakako bilo pitanje definiranja nove dravne strukture i njenih mehanizama. U tom procesu su ustavi, naravno, od kljunog znaaja, ali pored pravnog okvira, komplicirano je i pitanje konkretne izgradnje institucija. Nove politike elite trudile su se da na praktian nain kombiniraju zapadnjake modele s lokalnim i nacionalnim tradicijama i interesima. Iako je bilo nastojanja da se stvore republike, tokom XIX. stoljea sve nove drave jugoistone Evrope bile su monarhije, u nekima su vladali lokalni kneevi (Crna Gora, Srbija), u drugima kneevi sa Zapada (Grka, Rumunija, Bugarska, Albanija). Stanje se promijenilo tek po zavretku Prvoga svjetskog rata, kada su nove nacionalne drave, kao i neke stare, odabrale ili bile primorane odabrati republikanski oblik vladavine. Pokazalo se da je put ka ustavnom, viepartijskom i u zadovoljavajuoj mjeri demokratskom politikom sistemu izuzetno teak i trnovit, da ga dodatno oteavaju rigidnost drutva, privredna i kulturna zaostalost, kao i autoritarna tradicija i obiaji. Pitanje dravljanstva bilo je izuzetno osjetljivo. Nove nacionalne drave nisu bile ni etniki ni vjerski homogene. Osim toga, u modernom svijetu mnogi znaajni pokreti prekorauju dravne granice, a stanovnitvo se sve vie mijea. Zbog raznih predrasuda i razliitih interesa, odreeni ljudi i grupe ljudi integrirani su u drutvo ili iskljuivani iz njega; mehanizmi za to su razliiti, a seu od postavljanja pravnih ogranienja do praktinih oblika diskriminacije. U pitanju su veoma sloeni procesi: davanje punih prava vjerskim i etnikim manjinama esto je bilo rezultat pritiska stranih sila, poslije ega je znao uslijediti zamah ksenofobinih osjeanja, pa i estoki sukobi i stradanja u kriznim vremenima. Nove nacionalne drave bile su slabe i nestabilne. Da bi opstale, morale su izgraditi vrste institucije i modernizirati se. To je podrazumijevalo i izgradnju djelotvorne administracije i pouzdanog vojnog sistema, opih zakona i mjera, restrukturiranje crkve na nacionalnoj osnovi, pa i izgradnju eljeznica. Stvaranje nacije nije ogranieno na institucije i infrastrukturu, ve podrazumijeva i proces akulturacije. Pod uticajem opeg obrazovanja, uenih drutava i razliitih oblika kulturnih medija, ljudi su promijenili nain razmiljanja, legitimirali nove politike sisteme, naveli pojedince i drutvene grupe da se identificiraju s novom nacionalnom dravom..

IIa. Opi aspekti dravne organizacije

II-1. Nacrt ustava iz pera Rige od Fere (1797.)) O republici lan 1. Helenska12 republika je jedinstvena cjelina koja obuhvata razliite rase i vjere; ona razliite vjere ne posmatra s neprijateljstvom; ona je nedjeljiva, uprkos rijekama i morima koji razdvajaju njene vrsto povezane zemlje.
12

O podjeli naroda lan 2. Helenski narod, to jest svi stanovnici ove drave, bez obzira na vjeroispovijest i jezik, podijeljeni su u jedinice u kojima postoji lokalna vlast kako bi sami mogli sobom da upravljaju; znai, oni se u svakoj pokrajini okupljaju da bi izrazili svoje miljenje o svakom problemu. [...] O pravu dravljanstva lan 4. Dravljanin je svaka osoba starija od 21 godine koja se rodila i ivi u ovoj suverenoj dravi.

Koristimo rije helenski umjesto grki zato to Riga ne misli na dravu Grka, ve na dravu koja bi bila nadahnuta klasinim politikim idealima. Osim toga, sam Riga u svojim tekstovima koristi izraz Heleni i Helada, a ne Grci i Grka ili Romeji, kao to je to bio sluaj kod uenih ljudi iz njegovog vremena (vidi, naprimer, tekstove I-4 i I-7).

56

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Svaki stranac stariji od 21 godine, koji je u zemlji ivio vie od godinu dana i sam se izdrava, takoer je dravljanin. [....] Svako ko se slui savremenim ili starogrkim jezikom i pomae Heladi, ak i ako ivi na drugom kraju svijeta (jer helensko se sjeme prosulo na obje hemisfere), jeste Helen i dravljanin ove drave Svaki kranin, koji ne mora govoriti grki ili starogrki, ali pomae Heladi, jeste njen dravljanin Konano, svaki stranac za kojeg dravna uprava smatra da je dostojan biti stanovnik nae domovine, naprimjer neki dobar zanatlija, vrijedni uitelj ili zasluni patriot, smatra se dobrodolim u naoj zemlji i uiva ista prava kao i svi njeni dravljani.
Rigas, str. 45.-47.

Ovo su odlomci iz ustava koji je 1797. godine napisao Riga od Fere (1757.1798.), jedan od najznaajnijih predstavnika grke prosvijeenosti. Pod uticajem francuskog revolucionarnog ustava iz 1793. godine, on Grcima naziva sve one koji ive u republici, bez obzira na vjeru i jezik, i okupljaju se da bi donosili odluke o zajednikim stvarima. Rigu je uhapsila austrijska policija, optuen je za kovanje zavjere, i predat turskim vlastima, koje su ga juna 1798. godine pogubile u Beogradu. Ko bi, po miljenju autora, trebalo da budu dravljani helenske republike? Kakav je stav u pogledu prava graanstva, prema Grcima koji ive u Grkoj i onima koji ive u inozemstvu?Koja su prava i obaveze predvieni za strance? Razgovarajte o odnosu izmeu dravljanstva i vjere u ovom nacrtu ustava. Koji su njegovi elementi inspirirani Francuskom revolucijom? Uporedite ovaj tekst s dogaajima koji su uslijedili prema tekstovima II-10 i II-11.

ukrepimo s celom naom snagom, da se svaka sila i snaga njima pokori. I ovaj mudri i pravedni zakon, da nam prvi gospodar i zapovednik bude. On da zapoveda gospodarima, vojvodama, Sovjetu, svetenstvu, vladikama, i svakome malomu i velikomu. On e nas braniti, i svobodu i voqnost sauvati. Gde je dobra konstitucija, tj. gdi je dobro ustanovljenje zakona, i gdi je dobro ureena vlast pod zakonom, tu je svoboda, tu je voljnost, a gdi jedan ili vie po svojoj volji zapovedaju, zakon ne sluaju, no ono to hoe ine: tu je umreo vilajet i nema slobode, nema sigurnosti, nema dobra, ve je onda pustailuk i ajdukluk (bezakonje i samovolja, razbojnitvo), samo pod drugim imenom. [...] Sigurnost 1. ivota, 2. imanja, i 3. asti, svaki, da, i ono dete koje se jo rodilo nije, ite od zapovednika, i ako poglavar njima svima ivot, imanje i ast sauvati nee, ili ne moe, nije dostojan poglavar biti. Druga dunost poglavara jeste, osvoboditi neosvobodene, i svobodu vilaetsku sauvati, jerbo nam je u svobodi dvaput mio i sladak ivot. Svoboda nas razluava od zverova, i rob gori je od zvera, jerbooveku robu ono se oduzima to ga ini ovekom. Bolje je ne iveti, nego u poganom ropstvu biti. Svoboda ... nas ljudima ini, svoboda i voljnost daje vojniku jakost, vojvodama i poglavarima mudrost, i pravosudije (pravilno rasuivanje)... U svobodnoj zemlji u polju bolje rodi, i marva se bolje plodi, lep se hleb jede i dobro vino pije. Jednom reju gdi nema svobode tu nema ivota.
Memoari, str. 295.-297.

Boa Grujevi (Teodor Filipovi), Srbin iz Maarske, ivio u Rusiji gdje je postao univerzitetski profesor u Harkovu. U jesen 1804. godine pridruio se srpskoj delegaciji ustanika koja je otila u Sankt Petersburg da trai pomo i podrku od Rusije. Marta 1805. godine doao u Srbiju, gdje je uestvovao u stvaranju vlade, prvih institucija nove drave i bio lan Praviteljstvujueg sovjeta (prve vlade).

II-2. Govor Boe Grujevia na prvom zasedanju Praviteljstvujueg sovjeta (1805.) [...] Mi da podignemo i da dobro utvrdimo u Srbiji ova dva rada (principa): razum i pravdu i da ih dobro

ta je govornik htio poruiti? ta misli o posljednjoj tvrdnji koju iznosi?

57

UREENJE NACIONALNE DRAVE

II-3. Pismo Vuka Karadia knezu Milou Obrenoviu (1832.) Zemun, 24. april 1832. Vaa svetlosti, Premilostivi gospodaru! [...] Istina je ono to su nai stari kazali da niko ne moe celom svetu kolaa namesiti; ali s dananjim vladanjem Vae Svetlosti gotovo bi se u skupu moglo rei, da niko tamo nije zadovoljan; kad bi se to pak stalo dalje razgranjavati i razdeljivati, onda bi se nalo da su najnezadovoljniji oni inovnici koji su najblie i najee oko vae svetlosti i najzadovoljniji oni ljudi koje vaa svetlost ne poznaje te nikako. Svi uzroci ovoga nezadovoljstva gotovo bi se mogli u dva glavna reda razdeliti. Ili su ljudi nezadovoljni zato to ne samo to ne mogu prema svome mogustvu po svojoj volji iveti, nego to niko nije siguran ni sa svojim ivotom, ni s potenjem (eu), niti je gospodar od svoga bogodanoga i s pravdom i s trudom steenoga imanja; ili zato to se za opu polzu ne stara i ne radi onako kao to bi (po njiovom mnjeniju) trebalo i mogue bilo. [...] Opet na kratko da kaem: s vladanjem vae svetlosti niko tamo nije zadovoljan, ama ba niko, osim vaa dva sina, a i oni da su malo stariji, moebiti da bi bili nezadovoljni, kao makar ko drugi; i to se god ko ini zadovoljnijim i ee vie: Da bog ivi gospodara! U zdravlju vaemu gospodaru! On je nezadovoljniji, pa se samo pretvara da bi nezadovoljstvo svoje pokrio. [....] Najpre u da kaem, kao za pravilo, po kome e mi se o svemu ostalom suditi moi, da je za svakoga vladaoca prava polza samo ono, to je polezno i za njegov narod; a to je god njegovome narodu na tetu, ono ni njemu nikako ne moe biti na pravu polzu. [....] 1. Valjalo bi dati narodu pravicu, ili, kao to se danas u Evropi obino govori, kontituciju. Ja ovde ne mislim kontituciju francusku, ili anglijsku, ili novu grku; nego, od prilike, da se odredi nain praviteljstva i praviteljstvo da se postavi... da se svakom oveku osigura ivot, imanje i est, da svak svoj posao koji nikog nije na tetu, moe raditi po svojoj voqi i po svojoj volji iveti; da svaki ovek zna, ta mu valja initi, da se ne boji niti vas, niti ikoga drugoga; da niko nikoga ne moe na silu naterati da ga slui; da

se tvrdo zna koji je inovnik stariji, koji li je mlai; da se bez pravog uzroka i bez suda ne moe inovnik ni iz slube isterati, niti na trag u manji in povratiti; da se niko ne moe naterati da se protiv svoje volje primi kake slube i da svaki inovnik, kad mu bude volja, moe slubu ostaviti.[....] Ja mislim: teko onome vladaocu, koji za to dri momke i soldate i gardu, da ga uvaju od njegova naroda! Vladaocu treba da je najvea obrana u njegovoj zemlji narodna ljubav, zadovoljnost s njegovim vladanjem i uverenje da mu (tj. narodu) po smrti njegovoj samo gore moe biti, a bolje nikako da ne moe. A) Danas u Srbiji praviteljstva, u pravome smislu ove rei, nema nikakvoga, nego ste celo praviteljstvo vi sami: kad ste vi u Kragujevcu, i praviteljstvo je u Kragujevcu; kad ste vi u Poarevcu, i ono je u Poarevcu; kad ste vi u Topideru, i ono je u Topideru; kad ste vi na putu, i ono je na putu; a da vi sutra, sauvaj boe, umrete (koje jednom mora biti), umrlo bi i praviteljstvo, pa onda, ko bi bio jai, onaj i stariji. B) Kad bi se u Srbiji praviteljstvo postavilo, onda bi Srbija dobila pristojno i nuno poverenje i kod drava i kod privatni ljudi, jer bi praviteljstvo najpre dobro razmislilo ta e obrei ili uiniti, a kad bi to obreklo ili uinilo, onoga bi se tvrdo dralo, po onoj narodnoj pripovesti carska se ne porie C) Najmudriji vladalac, koji je makar sve vreme svoje mladosti proveo uei se vladati, opet ne moe, kao to treba, sam dravom upravljati, jedino zato, to je za jednog oveka teko i jednoga malog sela svim poslovima upravljati kao to treba, a kamo li itavom zemljom i narodom; drugo, to etiri oka bolje vide nego dva!; a tree, to je najmudriji i najueniji vladalac opet ovek, podloan svim strastima i slabostima ljudskim, pa bi mogao u ljutini ili u kakoj drugoj ovakoj strasti kome krivo uiniti. [....] 3) Valjalo bi urediti kole. Po mome mnjeniju Srbija danas nema ni u emu vei nedostatak, ni veu nudu i potrebu, nego u ljudima sposobnim za narodne slube. [....]
Karadi, str. 652.-666.

ta misli, zato je Vuk Karadi poslao ovo pismo? Koje glavne probleme dravne politike i vlade pisac naglaava?

58

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

II-4. Srpski ustav iz 1835. godine struktura vlasti 29. Knjaz Srbski mora biti roeni ili priroeni Srbin i pravoslavnoga vostonoga veroispovedania. Istog veroispovedanjia moraju biti Knjaginja i ene lenova familije Knjaeske. 45. Dravni Sovjet Srbski najvia je vlast u Serbiji do Knjaza. 46. Dravni Sovjet uva, da nikakav Srbin, kog mu drago ina, nepovredi i nenarui ustava knjaestva Srbije. 47. Dr. Sovjet motri i uva, da se ni najmanjem Srbinu neini kakva bud nepravda; a gdi god bi opazio, da se ini, a on e pohitati i u dogovoru s Knjazom ukloniti istu nepravdu. 79. Po svoj Serbiji rukovodie se pravosudije jednako i po jednom zakoniku Srbskom, koji e se kako za graanske parnice, tako i za krivice i zloinstva to skorije javno izdati i sudovima pretpisati. 80. Sudija ne zavisi u izricanju svoje presude ni ot koga u Serbiji, do od zakonika Srbskog; nikakva, ni vea ni manja, vlast... ne ima prava, otvratiti ga od toga, ili zapovediti mu, da drugije sudi... 82. Skuptina narodna sastoji se iz sto najodabranijih, najrazumnijih, najpotenijih i poverenija narodnog u najveem stepenu zasluujui(h) deputata iz svih okruja i svega Knjaestva Srbije.
Jovii, str. 48.-49.

Na javnim, graanskim i vojnim poloajima mogu biti samo Rumuni. [...]. Stranci ne mogu zauzimati javne poloaje, osim u izuzetnim sluajevima koji su odreeni zakonom [...]. lan 12. Stoga su u Rumuniji ovim zabranjene sve privilegije, izuzeci i klasni monopoli. lan 13. Garantirana je sloboda pojedinca. [...]. lan 21. Sloboda miljenja je potpuna. [...]. lan 23. Obrazovanje je besplatno. lan 31. Sva vlast drave potie od naroda i drava je moe vriti samo preko predstavnika naroda i u skladu s principima i pravilima koje propisuje ovaj Ustav. lan 32. Zakonodavnu vlast imaju iskljuivo Kralj i Narodna poslanika skuptina. Narodna skuptina je podijeljena na dva doma: Senat i Narodno predstavnitvo. Oko svakog zakona moraju se usaglasiti sva tri ogranka zakonodavne vlasti. lan 35. Izvrnu vlast ima Kralj, i on raspolae svim ustavnim sredstvima. lan 36. Sudska vlast se vri u sudovima i tribunalima. Njihove odluke i presude se izriu u skladu sa zakonom i izvravaju u ime Kralja. lan 38. lanovi obje Skuptine predstavljaju itavu naciju, ne samo oblast ili grad u kojem su izabrani. [....] lan 92. Kralj je lien svake odgovornosti. Sva odgovornost je na ministrima. Kraljev dekret ne stupa na snagu prije nego to ga potpie nadleni ministar, koji na taj nain snosi dalju odgovornost za taj dokument.
Constituiile, str. 33.-41.

II-5. Rumunski ustav iz 1866. godine ope odredbe lan 1. Rumunska kraljevina sa svim svojim podrujima na desnoj strani Dunava jedinstvena je i nedjeljiva drava. lan 2. Rumunska teritorija ne moe se otuiti, dravne granice se zakonom ne mogu mijenjati ni pomjerati. lan 3. Rumunsku teritoriju ne mogu naseliti narodi stranog porijekla [...]. lan 5. Rumuni uivaju slobodu miljenja, slobodu obrazovanja, slobodu tampe, slobodu okupljanja. lan 10. U dravi nema klasnih razlika. Svi Rumuni su jednaki pred zakonom, moraju plaati iste poreze i jednako obavljaju svoje javne dunosti. Tokom tridesetih godina XIX. stoljea sve vei broj srpskih intelektualaca i politiara suprotstavljao se despotskoj vladavini Miloa Obrenovia (1780.-1860., knjaz 1815.1839., 1858.-1860.). Jedan od najveih autoriteta meu njima bio je Vuk Karadi (1787.-1864.), istaknutija linost srpske nacionalne kulture u XIX. stoljeu. Jezikoslovac, etnolog i historiar, Vuk je objavio prvu gramatiku i rjenik modernog srpskog jezika, sakupljao je i objavljivao narodne lirske i epske pjesme, preveo Novi zavjet sa crkvenoslovenskog na srpski. U vrijeme pisanja ovoga pisma bio je prvi predsjednik Suda u Srbiji.
59

UREENJE NACIONALNE DRAVE

Kakva je uloga nacije u organizaciji rumunske drave? Kako se u ustavu primjenjuje podjela i kontrola vlasti? II-6. Britanski ambasador u Istanbulu o stavu Turaka prema ustavu (1876.) Svi su govorili o ustavu i tome da su softe [uenici u muslimanskim vjerskim kolama] onaj inteligentniji dio prijestolnikog javnog mnjenja, koji zna da ga itav narod podrava. Ni krani, kao ni muhamedanci, ini mi se, nee posustati dok ne dobiju taj ustav, a ukoliko sultan odbije da ga donese, gotovo neizbjeno e doi do pokuaja njegovog svrgavanja, jer ve sada krue tekstovi iz Kurana koji za vjernike predstavljaju dokaz da Kuran zahtijeva zaista demokratsku vlast. Dananja apsolutna vlast koja je data sultanu zapravo je uzurpacija prava naroda koju sveti zakoni ne dozvoljavaju, i tekstovi i presedani su tu da pokau kako ne treba iskazivati poslunost suverenu koji zapostavlja interese drave [...].
Eliot, str. 231.-232.

Da li su muslimani u Osmanskom carstvu smatrali da je ideja ustava uvezena iz kranske Evrope? ta misli, zato su pristalice ustava tvrdile da je on u skladu sa svetim islamskim zakonima? II-7. Turski ustav iz 1876. godine Osmansko carstvo lan 1. Osmansko carstvo obuhvata sadanju teritoriju i posjede i djelomino nezavisne pokrajine. Ono je nedjeljiva cjelina od koje se nijedan dio ne moe otcijepiti iz bilo kog razloga. lan 4. Njegovo Visoanstvo Sultan, sa titulom Vrhovnog halife, zatitnik je islamske vjere. On je suveren i car svih podanika Osmanskog carstva. lan 5. Njegovo Visoanstvo Sultan ne moe biti pozvan na odgovornost i njegova linost je sveta. lan 7. Meu suverena prava Njegovog Visoanstva Sultana spada i sljedee: on postavlja i smjenjuje ministre; na nain odreen privilegijama koje ima, on daje odlikovanja, titule i vri imenovanja; on izdaje novac; njegovo se ime izgovara tokom

molitve u damiji; on sklapa sporazume sa stranim silama; on objavljuje rat i proglaava mir; on upravlja kopnenom vojskom i mornaricom; on provodi erijatsko pravo; on se stara o provoenju javnih mjera; on ublaava ili ukida kazne koje je izrekao sud; on saziva i odlae skuptinsko zasjedanje; on rasputa, ukoliko to smatra neophodnim, poslaniki kabinet i poziva na neposredno glasanje za nove lanove. Line slobode lan 8. Svi podanici Carstva nazivaju se Osmani, bez obzira na vjeroispovijest; status Osmanina se dobiva i gubi u skladu s uvjetima propisanim zakonom. lan 9. Svaki Osmanin uiva linu slobodu ukoliko ne ugroava slobodu drugog. lan 10. Lina sloboda je nepovrediva. Niko ne moe biti kanjen, iz bilo kog razloga, izuzev u sluaju koji je odreen zakonom i na nain zakonom predvien. Vjera lan 11. Dravna vjera je islam. Ali, iako se dri tog principa, drava e braniti slobodno ispovijedanje drugih vjera i uvati vjerske privilegije koje su date pojedinim zajednicama, ukoliko to ne remeti javni red i moral. Jednakost pred zakonom, javne slube lan 17. Svi Osmani su jednaki pred zakonom. Imaju ista prava i dunosti prema zemlji, bez obzira na vjeroispovijest. lan 18. Turski je zvanini jezik i poznavanje turskog je preduvjet za namjetenje u dravnoj slubi. lan 19. Svi Osmani mogu dobiti dravno namjetenje u skladu sa svojom zaslugama i sposobnostima. Imovina lan 21. Zajamena je sva imovina, pokretna i nepokretna, koja po zakonu nekome pripada. Ne moe biti oduzeta, osim na osnovu valjanog razloga koji se javno dokae i tie se ranijih obaveza plaanja, a prema zakonu o vrijednosti imovine koja je u pitanju [....] Narodna skuptina lan 42. Narodnu skuptinu ine dva doma: Gornji dom, to jest Senat, i Poslaniki dom. lan 43. Dva Doma e se sastajati 1. novembra svake godine da bi se carskim dekretom (irade) otvorio rad skuptine, a zatvaranje, koje je zakazano za 1. mart naredne godine, takoer se odrava po carskom dekretu.

60

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Jedan Dom ne moe zasjedati ukoliko ne zasjeda i drugi. lan 47. lanovi Narodne skuptine su slobodni izrei svoje miljenje glasati kako ele. Oni se ne mogu ucjenjivati ili mamiti obeanjima, niti se na njih smije uticati prijetnjama. Njima se ne moe suditi zbog onoga to misle ili kako glasaju za vrijeme rasprave, osim ukoliko to nije u suprotnosti sa postojeim Poslovnikom skuptine, kada im se moe suditi na osnovu odredbi koje su na snazi. Upravljanje pokrajinama lan 108. Uprava nad provincijama zasnovana je na principu decentralizacije. Razne odredbe lan 115. Nijedna odredba ovoga Ustava ne moe, ni iz kojega razloga, biti suspendirana ili zanemarena.
www.ata.boun.tr/department20webpages/ata_/constituti onoftheottomanempire1976.

II-8. Prijestolna besjeda knjaza Nikole povodom proglaenja ustava Crne Gore (1905.) Gospodo poslanici! Oblik Vrhovne Dravne Uprave bio je do sad u ovoj zemlji oblik Samodravlja. Vlast i voenje te Uprave naslijedio sam i Ja, po milosti Bojoj, sedmi Vladalac iz Moje Kue. Ni moji slavni prethodnici ni Ja, nijesmo se, kao drugi autokrati, smatrali neodgovornima i nijesmo drali da je naa volja zakon. U mirno doba mi smo bili Crnogorcima prava bratska braa, u bojeve ili smo kao oni, ginuli smo gdje i oni, rane smo doekivali i zadavali gdje i oni, sve od Careva Laza do Vuijeg Dola13 ..[...] Naa se vlast zaela na goloj poljani, na nita bez nita, pod vedrim nebom i naoigled neprijatelja. Bila je zakonita, jer je narodom glasovana, a vrila se srcem, ljubavlju i energijom. [...] Krajem sedamnaestog vijeka Moja Kua zatekla (je) domovinu nau bijednu i gotovo poplavljenu drugom vjerom, a naa lijepa Pravoslavna vjera nalazila se u velikoj opasnosti. [...] Danas u Otadbini granice razmaknute i meunarodno utvrene od ua Bojane u Jadransko More, do sastanka Tare i Pive, koje Drinu sainjavaju, i od Bijele Gore, do akora, vie Pei i Deana. [....] Ovijem danom Otadbina naa postaje Ustavna monarhija i mi sa sreom stupamo u nov politiki ivot. Pratajui se sa onim starim, ne mogu da na ovom raskru iz dubine Mi srca ne odam dostojnu blagodarnost i Sjenima Mojih i vaih Predaka za njihovu svetu zajednicu i zavjetanu nam od njih slobodu. [....] Moja odluka na izdavanje Ustava na dvije e strane radosno odjeknuti. Vi, i svi uope srpski rodoljubi, prihvatiete je sa onom istinskom vjerom, koja ju je i nadahnula vjerom da e ona biti uspena i srena za razvitak i napredak Otadbine.
Crnogorski, IV, str. 34.-46.

Ustav je donesen decembra 1876. godine, u vrijemeistone krize 1875.-1878. Njegovim donoenjem trebalo je preduprijediti mijeanje velikih sila na strani nemuslimanskih podanika u Osmanskom carstvu: nov i moderan ustav osigurava im sva prava, dok istovremeno potvruje nedjeljivost Carstva. U tom pogledu Ustav nije bio djelotvoran jer nije odvratio Ruse od objave rata 1877. godine. Poslije poraza, Ustav je stavljen van snage i vraen tek 1908. godine; po zavretku Prvoga svjetskog rata postao je izlian, poto se Carstvo raspalo.

U emu je Osmanski ustav iz 1876. godine slian ustavima u drugim nacionalnim dravama na jugoistoku Evrope? Koji su sigurnosni elementi uneseni u tekst Ustava kako bi se sprijeio povratak autokratske vlasti? Pokuaj razumjeti zato u Ustavu iz1876. godine islam ima privilegiran poloaj. Koje su mjere uvedene da bi se Osmansko carstvo sauvalo od rasparavanja? Da li su te mjere bile realne s obzirom na situaciju 1876. godine?
13 Mjesta na kojima su se vodili bojevi s Turcima.

61

UREENJE NACIONALNE DRAVE

Nikola I. Petrovi (1841.-1921.) vladao je Crnom Gorom 1860.-1918., najprije kao knez, a od 1910. kao kralj. Tokom njegove vladavine Crna Gora postala je nezavisna (1878.) i proirila teritoriju na raun Osmanskog carstva. Budui da je dvije godine proveo kolujui se u Parizu, u Crnoj Gori unaprijedio je kolstvo i podsticao modernizaciju institucija. Zbog otpora tradicionalnih drutvenih struktura, mnoge reforme morale su se provoditi od vrha drave nanie i zato su bile zakasnjele u poreenju s drugim nacionalnim dravama u jugoistonoj Evropi. Na koji nain se monarhija legitimirala? Zato je knez odluio donijeti Ustav? II-9. Mladoturska proklamacija (1908.) 1. Osnova Ustava bit e potovanje prvenstva narodne volje. Jedna od posljedica tog principa bit e zahtjev da se bez odgaanja utvrdi pred Kabinetom odgovornost ministra i u skladu s tim e se smatrati da je ministar u ostavci ukoliko ne dobije veinu glasova u Kabinetu. 2. Ukoliko senatori ne budu inili jednu treinu poslanika, onda e na sljedei nain biti imenovan Senat: jednu treinu imenovat e sultan, a dvije treine narod; mandat senatora bit e ogranien. 3. Zahtijevat e se da svi turski podanici koji su navrili 20 godina, bez obzira na imetak ili bogatstvo, dobiju pravo glasa. Oni koji su izgubili svoja graanska prava nee, naravno, imati ni pravo glasa. 4. Kako bi se potovao prvi lan Ustava iz 1293. godine (po Hidri), u ustavnu povelju se moraju unijeti tane odredbe o pravu na slobodno formiranje politikih stranaka. 7. Turski jezik ostat e zvanini jezik. Zvanine prepiske i rasprave vodit e se na turskom. 9. Svaki graanin uivat e potpunu slobodu i jednakost bez obzira na nacionalnost i vjeroispovijest i imat e jednake dunosti. Svi podanici, poto su pred zakonom jednaki u pogledu prava i dunosti prema dravi, mogu raditi u dravnoj slubi u skladu s vlastitim sposobnostima i obrazovanjem. Zakon o vojnoj slubi jednako se tie i onih koji nisu muslimani.

10. Ve postojee vjerske privilegije, date pojedinim nacijama, mogu se i dalje slobodno koristiti. 14. Poto se ne diraju imovinska prava zemljoposjednika (jer se ta prava moraju potovati, i po zakonu moraju ostati netaknuta), seljacima e biti omogueno da kupuju zemlju i bit e odreen nain na koji e oni moi da uz niske kamate pozajmljuju novac. [...] 16. Obrazovanje e biti besplatno. Svaki graanin, u granicama propisanim Ustavom, moe otvoriti privatnu kolu u skladu s posebnim zakonima. 17. Sve kole bit e pod dravnim nadzorom. Kako bi svi graani dobili zajedniko i jednako obrazovanje, bit e otvorene dravne kole, u njima e obrazovanje biti besplatno i primat e se aci svih nacionalnosti. U javnim kolama bit e obavezna nastava na turskom. U dravnim kolama javna nastava bit e besplatna. Srednje i visoko obrazovanje u javnim i dravnim kolama bit e kako je gore odreeno; u upotrebi e biti turski jezik. Trgovake, poljoprivredne i zanatske kole bit e otvorene s ciljem da se razviju resursi zemlje. 18. Radit e se na izgradnji puteva, eljeznice i kanala, kako bi se olakalo kretanje i povealo bogatstvo zemlje. Ukinut e se sve to moe da teti trgovini i poljoprivredi.
www.fordham.edu/halsall/mod/1908yougturk.html

Poslije poraza u ratu 1877.-1878. sultan Abdulhamid II. (1886.-1908.) stavio je Ustav iz 1876. van snage i vladao autokratski. Mladoturci, opoziciona organizacija koju su mahom inili oficiri i ueni ljudi, traila je vraanje Ustava i reforme koje bi ojaale Carstvo. Na kraju su Mladoturci 1908. godine izveli uspjenu revoluciju i preuzeli vlast, koju su drali sve do 1918. godine. Glavni politiki zahtjev Mladoturaka u vrijeme dok su se suprotstavljali Abdulhamidu II. bilo je vraanje na snagu Ustava iz 1876. godine. Ipak, oni su prihvatili i neke izmjene Ustava: navedi koje su to izmjene i objasni zato su Mladoturci na njih pristali. Uporedi lan 17 iz ovoga teksta s tekstovima iz poglavlja II-e. Kakvu ulogu ima kola u procesu izgradnje nacije? Analiziraj lan 18 i uporedi ga s tekstovima iz poglavlja II-d. ta moe rei o ulozi koju politikih voa u razvoju privrede?

62

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Tabela 1: Ustavi zemalja jugoistone Evrope


Glavne izmjene Drava
Albanija14 Makedonija Bosna i Hercegovina Bugarska Grka15 Jugoslavija Kipar Osmansko carstvo Rumunija Slovenija Srbija Turska Hrvatska Crna Gora 1905. 1835. 1924. 1838.; 1869.; 1888.; 1901. 1961.
16

Prvi moderni ustav


1920.

Prije Prvoga svjetskog rata

Meuratni period
1925.; 1928.; 1939.

Poslije Drugoga svjetskog rata


14. 3. 1946.; 1976.

Dananji ustav
21.10.1998. 17.11.1991. 24. 2. 1993., 14. 12. 1995. 12. 7. 1991. 7.6.1975. 27. 4. 1992.

1879. (ustav iz Trnova) 1844.

1864.; 1911.

1927. 1921. (Vidovdanski ustav); 1931.

14. 12. 1947.; 1971. 1952. 31. 1.1946.; 1963; 1974.

1959. (1960.) 1876. 1866. 1923. ; 1938. 13. 4. 1948.; 1952.; 1965. 8. 12. 1991. 23. 12. 1991. 28. 9. 1990. 7. 11. 1982. 22. 12. 1990. 12.10.1992.

Tabela 2: Uvoenje opeg prava glasa u zemljama jugoistone Evrope


Ope pravo glasa za mukarce
Albanija Makedonija Bosna i Hercegovina Bugarska Grka Jugoslavija Kipar Rumunija Srbija Slovenija Turska Hrvatska Crna Gora 1920. 1913. (Srbija) 1920. (Jugoslavija) 1879. 1864. 1920. 1960. 1918. 1869. 1907. (Austrija) 1924. 1920. (Jugoslavija) 1920. (Jugoslavija)

Pravo glasa za ene


Ogranieno 1920.; ope 1946. 1945. (Jugoslavija) 1945. (Jugoslavija) Udate ene 1938.; ope 1945. Ogranieno 1929.; ope 1952. 1945. 1960. Ogranieno 1929.; ope 1946. 1945. (Jugoslavija) 1945. (Jugoslavija) 1930. 1945.(Jugoslavija) 1945. (Jugoslavija)

14 15 16

Kvaziustavna regulativa: Statut Meunarodne komisije za Albaniju (1914.). Prije osnivanja rave, prvi ustavi su se donosili tako to su za vrijeme rata za nezavisnost za njih glasale revolucionarne skuptine: 1822. (Epidaurus), 1823. (Astros) i 1827. (Trezen). Kvaziustavne regulative: Organski statuti (1831. - 1832.) u Vlakoj i Moldaviji; Parika konvencija (1858.) za Ujedinjenje Kneevine Vlaku i Moldaviju (od 1859. Rumunija)

63

UREENJE NACIONALNE DRAVE

Sl. 4. Trg ustava u Atini (1863.)

Igra: imena ulica kao lekcija iz historije. Podijelite se u etiri grupe.Uzmite turistike vodie za etiri historijska perioda tokom XIX. i XX. stoljea.Analizirajte imena ulica i trgova i pogledajte koliko se njih odnosi na historijske dogaaje i linosti, nacionalne heroje i dogaaje. Analizirajte izbor imena i njihove promjene

IIb. Graansko drutvo


Markezinis, str. 312.-313.

II-10 Definicija dravljana u grkom Ustavu iz Epidaurusa (1822.) U ime svetog i nedjeljivog trojstva, grki narod, koji vie nije u stanju da podnosi teak teret tiranije strahovite osmanske vlasti, uz velike rtve uspio je da je se otrese i danas, preko svojih ovlatenih predstavnika u Narodnoj skuptini, pred Bogom i ljudima, objavljuje svoje politiko postojanje i nezavisnost. U Epidaurusu 1. januara 1822. godine, prve godine nezavisnosti Privremena politika zajednica grke Dio A Odjeljak A O vjeri a Na teritoriji Grke preovladava istono pravoslavno kranstvo, ali e Grka tolerirati sve druge vjere; njihovi obredi i sveti inovi obavljat e se bez ikakvih smetnji. Odjeljak B O opim pravima stanovnika grke teritorije Domae stanovnitvo grke teritorije, koje vjeruje u Hrista, jeste grko i uiva sva politika prava bez ikakve diskriminacije. Svi Grci su jednaki pred zakonom bez izuzetaka koji bi se pravili na osnovu specijalnih prava, klase ili slube. Svako ko doe iz inozemstva da se naseli ili boravi na grkoj teritoriji pred zakonom je jednak kao i pripadnik domaeg stanovnitva.
Vakalopoulos, str. 390.

Objasni ime koje je dobio ovaj trg. Da li u prijestolnici tvoje zemlje ili u tvom gradu postoji trg ustava? Da li je ikada postojao, odnosno da li postoji nacionalni trg? Bukuretanska ulica koja se u meuratno doba zvala Avenija kraljice Elizabete, promijenila je ime u vrijeme komunistikog reima u Bulevar 6. marta, to je datum inauguriranja prve vlade u kojoj su komunisti inili veinu, a zatim u Bulevar Georgi Georgiu Dea (rumunski komunistiki voa 1945.-1965.); poslije 1989. ta ista ulica preimenovana je u Bulevar Mihaila Kogalnieanua (po znaajnom politiaru, historiaru i piscu iz XIX. stoljea), da bi jednom njenom dijelu nekoliko godina kasnije bilo vraeno staro ime (Bulevar kraljice Elizabete). Nije teko razumjeti da politiki reimi koriste imena ulica da bi legitimirali neka ideoloka i historijska sjeanja. Moe li pronai takve primjere? ta misli o promjenama imena ulica?

Istu igru moete igrati i sa spomenicima.

64

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Tokom grke revolucije prvi parlament sastao se u Epidaurusu i donio prvi ustav koji je bio pod uticajem slinih tekstova nastalih za vrijeme Francuske revolucije. Iako je izmijenjen ve tokom revolucije, Ustav iz Epidaurusa ostao je glavna referenca grke politike kulture i simbol ideala onih koji su se borili za nacionalnu nezavisnost. Ko su Grci prema Ustavu iz Epidaurusa? Kakav je odnos izmeu vjerskog i nacionalnog identiteta? Da li je jezik preduvjet nacionalnog identiteta? Koje principe uoava u ovom ustavu? II-11. Definicija dravljana u grkom Ustavu iz Trezena (1827.) 6. Grci su: a) starosjedioci grke teritorije koji veruju u Krista; b) oni koji su bili pod turskom vlau a vjeruju u Krista, i doli su ili e doi na grku teritoriju da se pridrue naoj borbi, ili ve ive na naoj teritoriji; c) oni koji ive na tuim teritorijama ali su roeni od grkog oca; d) starosjedioci ili oni koji nisu starosjedioci, ili njihovi potomci, koji su postali graani stranih drava pre objavljivanja ovoga Ustava, a koji su doli na grku teritoriju i poloili zakletvu Grkoj; e) svi stranci koji dou i postanu graani Grke.
OEB, str. 107.

109) Strani trgovci, fabrikanti, zanatlije, i zemljedjelci hristijanskog vjeroispovjedanija mogu pridobiti prava graanina srbskog, poem budu u Serbiji sedam godina dana i estno se uzvladaju, ili poem im Knjaz zvanije kakvo dade; a inostranci, zaslueni o Serbiji, kako ot Knjaza pismo prime, da su priroeni Srbi. A kako e se pravo Srbskoga graanstva poluiti otredie osobiti zakon. 110) Graanin Srbski samo moe biti inovnikom, tutorom, lenom optestva, i nadzirateljem javni i obtinski zavedenija (ustanova). 111) Svaki Srbin i bez svake razlike jednak je pred zakonima Srbskim, kako u obrani, tako i u kazni na svim sudovima ot najmanjeg do veeg. [...] 116) Svakomu graaninu Srbskomu otvoren je put k svim inovima u Serbiji, kako se samo nae, da je sposoban i dostojan k njima. Pri jednakoj sposobnosti i predpostavlja se Srbin stranomu. 117) Svaki Srbin ima pravo birati nain ivljenja svog po svojoj volji, samo koji nije na obtenarodnu tetu. 118) Kako rob stupi na Srbsku zemlju, ot onoga asa postaje slobodnim, ili ga ko doveo u Serbiju, ili sam u nju pobegao. Srbinu slobodno je roba kupiti, no ne prodati. [....] 128) Sva zemlja, koju narod Srbski ima, prinadlei (pripada) svakom imaocu kao prirodno imanje, kojim moe po svojoj volji raspolagati, i koje moe drugomu prodati; samo mora u tom sluaju javiti se nadlenoj vlasti svoga Obtestva i Okruja, i pred njom prodati ju; a poslije ne moe naseljavati se na tuu nekupljenu.
Jovii, str. 48.-64.

Uporedi tekstove II-10 i II-11 koje se tiu dravljanstva. ta primjeuje? II-12. Definicija dravljana u srpskom Ustavu iz 1835. godine 108) Svako dete roeno u Serbiji ili izvan Serbije, a od Srbina iz Serbije; svaki u vreme obnarodovanija ovoga ustava u Srbskoj slubi u Serbiji i izvan Serbije nalazei se inovnik ili sluitelj hristijanskog vjeroispovjedanija; svaki, komu je deset godina prolo ot kako se u Serbiji nalazi, ili koji nepokretna dobra u njoj ima, smatra se za Srbina, i ima pravo, uivati srbsko dravno graanstvo.

Uporedi ovaj tekst s tekstom II-14, analiziraj odnos izmeu vjere i graanstva na osnovu odlomaka ustava. Proui prve ustave u tvojoj zemlji i provjeri da li u njima ima nekih odredbi koje status graanina vezuju za vjeroispovijest. Da li misli da bi status dravljana trebalo da zavisi od vjere? Nemoj odgovoriti samo sa da ili ne, ve ponudi i neko obrazloenje u prilog svog stava i nai primjere na osnovu iskustava u tvojoj zemlji. Zato u tvojoj zemlji postoje (ili ne postoje) takve zakonske odredbe? Da li je vjeroispovijest preduvjet nacionalnog identiteta?

65

UREENJE NACIONALNE DRAVE

II-13. Zakonik Danila I., kneza Crne Gore i Brda Do sad je bila Crna Gora i Brda,17 istina slobodna, ali javnog zakonika, koji e Crnogorcu i Braninu slobodu ukrijepiti i braniti, imala nije, ve je pravica i sudbina njihova samo u ustima vladaoca bila [...] Prvo Svaki Crnogorac i Branin jednak je pred sudom. Drugo Svakom Crnogorcu i Braninu po naslijeenoj i do sad sauvanoj slobodi ostaje i po danas i unaprijed, est, imue, ivot i sloboda njegova obezbijeena, niti moe ni jedan Crnogorac niti Branin niti sud pravednome bratu Crnogorcu i Braninu u ove svetinje dirati [....] Devedeset prvo Uskok svaki dok stupi u nau slobodnu zemlju po zavjetu svetog Petra biveg Gospodara crnogorskog bezbjedan je i ne smije mu niko nita krivo initi, kad se on poteno i po naemu zemaljskome zakoniku vlada i upravlja, kojeg pravicu uiva isto kako i svaki na brat Crnogorac i Branin; za svaku pak sagrijehu sudie se i uskoku kako to ovaj zakonik izgovara. Devedeset drugo I ako u ovoj zemlji nema nikakve druge narodnosti do jedine srpske i nikakve druge vjere do jedine pravoslavne istone, to opet svaki inoplemenik i inovjerac moe slobodno iviti i onu slobodu i onu nau domau pravicu uivati kako i svaki Crnogorac i Branin to uiva.
Crnogorski, I, str. 167.-184.

Kako su Crnogorci definirani u Zakoniku kneza Danila I.? Da li su i pridolice mogle postati Crnogorci? II-14. Redefiniranje kategorije dravljana u lanu 7. rumunskog Ustava (1879.) lan 7. U Rumuniji razlika u vjeroispovijesti ne predstavlja prepreku za uivanje i koritenje graanskih i politikih prava. 1. Stranac, bez obzira na vjeroispovijest, bio pod stranom zatitom ili ne, moe da dobije pravo na useljenje ako uradi sljedee: a) Vladi podnese zahtjev da bude naturaliziran, navede kolikim imetkom raspolae, koje je profesije ili zanata i izrazi volju da se doseli u Rumuniju. b) Nakon podnoenja zahtjeva ivi 10 godina u zemlji i pokae se kao koristan graanin. 2. Od ovoga postupka mogu biti izuzete sljedee osobe: a) Oni koji u zemlju donose industriju, korisne izume ili izrazit talent, ili oni koji su ovdje zapoeli velike poslove ili pokrenuli industriju. b) Oni koji su roeni i odrasli u Rumuniji od roditelja koji su se doselili u ovu zemlju i koji nikada nisu bili pod zatitom neke strane zemlje. c) Oni koji su sluili ovoj zemlji za vrijeme rata za nezavisnost i koji su kolektivno naturalizirani jednim vladinim ukazom i bez daljih formalosti. 3. Naturaliziranje je mogue samo po zakonu i pojedinano za svakoga. 4. Donijet e se poseban zakon koji e odrediti na koji nain stranci mogu da se dosele na rumunsku teritoriju. 5. Samo Rumuni i oni koji su naturalizirani mogu postati posjednici seoskog dobra u Rumuniji. Potovat e se sva prava koja su do ovoga trenutka steena. Sve take i odredbe trenutno postojeih meunarodnih konvencija ostaju na snazi.
Constituiile, str. 34.-35.

Danilo I. Petrovi (1826.-1860.) je 1852. godine naslijedio svog strica Petra II. Petrovia Njegoa na mjestu crnogorskog vladara. Poto je odbio poloaj vladike, dobio je zvanje gospodara i Crnu Goru pretvorio u sekularnu kneevinu s nasljednim dostojanstvom. Obrazovan i energian, Danilo se uspjeno borio protiv Turaka i upustio se u proces centralizacije i ubrzane modernizacije drave, zbog ega je 1860. godine i ubijen.

17

Brda u sjeveroistonoj Crnoj Gori postala su dio pokrajine tek 1796. godine i tokom nekoliko generacija zadrali su poseban entitet.

66

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Rumunski ustav iz 1866. godine davao je dravljanstvo samo kranima (lan 7.), i tako iskljuivao Jevreje i muslimane. Na Berlinskom kongresu (1878.) velike sile su priznanje nezavisnosti Rumunije uvjetovale promjenom tog lana. Rumunska politika elita je to odbila, ali se nije mogla dugo opirati, tako da je na kraju pronaena kompromisna verzija za promjenu spornog lana.

Da li je promjena lana 7. znaila i stvarni kraj vjerske diskriminacije, bar kad je priznavanje dravljanstva u pitanju? ta je potrebno da bi stranac zatraio rumunsko dravljanstvo? Kako bi ti odredio uvjete za dobivanje dravljanstva?

II-15. Sporazum o manjinama koji su potpisale saveznike i pridruene drave i Rumunija (1919.) lan 1. Odredbe sadrane u lanovima 2. do 8. ovoga Sporazuma Rumunija prihvata kao zakon s kojim ne smije doi u sukob nijedan drugi zakon, propis ili zvanini akt, niti pak neki drugi zakon, propis ili akt smije njemu biti nadreen. lan 2. Rumunija na sebe preuzima da garantira ivot i slobodu svim stanovnicima Rumunije bez obzira na porijeklo, nacionalnost, jezik, rasu i vjeru. Svi stanovnici Rumunije imaju pravo slobodno izraavati, i privatno i javno, svako vjerovanje, vjeru ili vjeroispovijest koje nije u suprotnosti s javnim poretkom i javnim moralom. lan 3. U skladu sa spomenutim odredbama Sporazuma, Rumunija prihvata i obznanjuje da e, bez ikakvih dodatnih uvjetovanja, dravljani Rumunije postati svi koji u trenutku stupanja na snagu ovoga Sporazuma ive na teritoriji Rumunije, i na podrujima dobivenim na osnovu Mirovnih sporazuma s Austrijom i Maarskom, kao i ostalih podruja koja Rumuniji eventualno mogu pripasti, pod uvjetom da te osobe

nisu ve dravljani nekih drugih drava izuzev Austrije i Maarske. Ipak, Austrijanci i Maari stariji od 18 godina imat e pravo da se prema uvjetima navedenim u Sporazumima opredijele ije e dravljanstvo prihvatiti. Odluka koju donese mu odnosit e se i na suprugu, a odluka roditelja ticat e se i djece ispod 18 godina starosti. Osobe koje koriste spomenuto pravo da se opredijele kojoj dravi ele pripadati moraju se u narednih 12 mjeseci preseliti u dravu za koju su se opredijelili. Oni imaju pravo da zadre nekretnine koje posjeduju na rumunskoj teritoriji. Sa sobom mogu ponijeti pokretnu imovinu svake vrste. Pri prijenosu imovine nee biti obavezni da plate carinu. [...] lan 5. Rumunija nee postavljati bilo kakve prepreke koritenju prava koje spomenute osobe imaju prema zakljuenim Sporazumima, ili sporazumima koji e tek biti zakljueni izmeu Saveznika i Austrije ili Maarske, a koja se tiu izbora da li e prihvatiti rumunsko dravljanstvo. lan 6. Svi koji su roeni na teritoriji Rumunije, a nisu po roenju dravljani druge drave postaju rumunski dravljani. lan 7. Rumunija bez daljih formalnosti priznaje kao rumunske dravljane sve Jevreje koji ive na rumunskoj teritoriji, a nemaju dravljanstvo neke druge drave. lan 8. Svi rumunski dravljani su jednaki pred zakonom i uivaju ista graanska i politika prava bez obzira na rasu, jezik ili vjeroispovijest. Razlika u vjeroispovijesti, vjeri ili pripadnosti nekoj vjerskoj zajednici nee biti prepreka rumunskom dravljaninu da uiva graanska i politika prava kao to su, naprimjer, namjetenje u dravnoj slubi, sticanje javnih ili poasnih funkcija, obavljanje pojedinih profesija i tako dalje [...] lan 9. Rumunski dravljani koji pripadaju rasnoj, vjerskoj ili jezikoj manjini bit e tretirani isto i imat e jednaku sigurnost pred zakonom i u svakodnevnom ivotu, kao i drugi rumunski dravljani. Oni e imati jednako

67

UREENJE NACIONALNE DRAVE

pravo da o svome troku osnivaju, vode i kontroliraju dobrotvorne, vjerske i drutvene ustanove, kole i druge obrazovne ustanove, sa pravom da u njima koriste vlastiti jezik i slobodno ispovijedaju svoju vjeru. lan 10. U gradovima i na podrujima gdje ivi znatan broj rumunskih graana koji ne govori rumunskim jezikom, Rumunija e osigurati da u okviru dravnog obrazovnog sistema djeca takvih rumunskih dravljana u osnovnoj koli pohaaju nastavu na maternjem jeziku. Ova odredba ne isljuuje pravo rumunske vlade da u spomenutim kolama uvede obavezu uenja rumunskog jezika. [....] lan 12. Rumunija je saglasna da odredbe u navedenim lanovima Sporazuma, koje se tiu pripadnika rasnih, vjerskih ili jezikih manjina, prihvata kao obavezu ije se potovanje nadzire na meunarodnom planu i koja je pod garancijom Lige naroda. [....]
www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/13.html

jezika kojim govore i vjeroispovijesti, uivaju slobodu savjesti, slobodu obrazovanja, slobodu tampe, slobodu okupljanja i sve druge slobode i prava ustanovljena zakonom. lan 6. Postojei Ustav i svi drugi zakoni koji se tiu politikih prava predstavljaju nuan uvjet za uivanje tih prava (ukoliko je osoba Rumun). Posebnim zakonima, koji se donose dvotreinskom veinom glasova, odredit e se uvjeti pod kojima ene mogu koristiti svoja politika prava. Graanska prava ena bit e odreena na osnovu potpune jednakosti spolova. lan 7. Razliite vjeroispovijesti, etnike grupe i jezici u Rumuniji ne predstavljaju prepreku za uivanje i koritenje graanskih i politikih prava. to se tie koritenja politikih prava, stranac moe imati prava koja ima Rumun jedino ako se naturalizira. O naturalizaciji se odluuje u svakom sluaju zasebno, a odluku donosi Ministarski savjet u skladu s preporukom iz prijestonikog Vrhovnog suda i kae da podnosilac zahtjeva za naturalizaciju ispunjava potrebne uvjete...
Constituiile, str. 71.-72.

Poslije zavretka Prvoga svjetskog rata raspalo se Austro-Ugarsko, Rusko i Osmansko carstvo, a nastalo je nekoliko novih nacionalnih drava, dok su neke stare dobile nove teritorije i brojne nacionalne manjine. Da bi se izbjegle nacionalne tenzije, na mirovnoj konferenciji u Parizu (1919.-1920.) te manjine su zatiene posebnim meunarodnim ugovorima koje su odvojeno potpisale drave istone i jugoistone Evrope. Ugovori o manjinama esto su smatrani mijeanjem velikih sila u unutranje stvari suverenih drava. ta ti sada misli o tome? Da li su ti ugovori bili legitimni? Da li su imali djelovanja? II-16. Redefiniranje kategorije dravljana u rumunskom Ustavu iz 1923. lan 1. Kraljevina Rumunija je nacionalno jedinstvena i nedjeljiva drava. lan 5. Rumuni, nezavisno od etnikog porijekla,
68

Da li su odredbe iz Ustava od 1923. godine predstavljale neki napredak u poreenju s prethodnim ustavima? ta je predvieno odredbama koje se tiu prava glasa za ene? Pogledaj zakone tvoje zemlje u XIX. i XX. stoljeu i pokuaj pronai odredbe koje se odnose na pravo ena da glasaju. Koje su politike posljedice toga to se enama osporava pravo glasa? Ope pitanje: Razmotrite odnos izmeu graanskih prava, nacionalnog i vjerskog identiteta, spola i rase. Pogledaj sadanji ustav tvoje zemlje i pronai uvjete za dobivanje dravljanstva. Razgovarajte o sadanjoj situaciji i uporedite je sa situacijama koje su iznesene u ovim ustavima, ili s njihovim prikazima u knjigama o historiji tvoje zemlje. Kako objanjava mehanizme koji se koriste za iskljuivanje iz drave?

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

IIc. Nacija i crkva


II-17. Carigradska vaseljenska patrijarija osuuje obiaj da se djeci umjesto kranskih daju starogrka imena (1819.) Odskora uveden obiaj da se krtenoj djeci daju starogrka imena [....] smatramo za potpuno neprikladan, i za nain da se pokae prezir prema kranskim imenima; dakle, postoji potreba da se uvedu vrlo stroga pravila [....]
Dimaras, str. 364.

ta misli, zato su ljudi poeli djeci davati starogrka imena? ta misli o stavu patrijarije? Da li je u redu da se vjerske starjeine mijeaju u odluku roditelja kakvo e ime dati svome djetetu? Da li bi u ovoj stvari mijeanje dravnih vlasti bilo isto tako neprimjereno? Koja su imena preovladavala u tvojoj zemlji tokom XIX. stoljea? A danas? ta misli, da li su imena bila i oznaka vjerskog, regionalnog ili nacionalnog identiteta? Ko moe odluivati o identitetu? II-18. Neka miljenja o autonomiji grke crkve u odnosu na Carigradsku vaseljensku patrijariju (1833.) A. Teoklet Farmakides, pristalica autonomije Crkva Kraljevine Grke je juna 1833. godine proglasila autonomiju i nezavisnost. [....] Grki narod, poto je proglasio svoju politiku nezavisnost pred Bogom i ljudima jo od poetka slavne revolucije [....], takoer je obznanio da je njegova Crkva autonomna i nezavisna; kako je cilj njegove svete borbe i crkvena i politika nezavisnost [....], nije bila potrebna nikakva posebna dozvola ili pristanak, poto politika autonomija ide podruku s autonomijom Crkve, ve po samom vjerovanju Pravoslavne crkve [....] bez ikakve potrebe za posebnim aktom ili sporazumom; jer teritorija i Crkva su jedna ista stvar [...].
Matalas, str. 49.

B. Konstantin Ekonomos, protivnik autonomije Koje su sve muke zbog slobodne Grke zadesile nau brau koja su se nala van dravnih granica? A vi traite da ih ne zovemo ni Grcima ni braom, ve stanovnicima Turske i podanicima onoga to nazivate crkvom koja je u ropstvu! Vi tako otkidate (koliko god je to u vaoj moi) Grku od Grke i Grke jedne od drugih, drobei naciju i stvarajui vjerski raskol koji e dovesti do unutranjih slabosti i tekih sukoba meu braom. Tako vi, na kraju, dravu Grka svodite na preuske granice i onemoguavate napredak kraljevine Grke, koju podrava i sam Bog, inite to razarajui (opet onoliko koliko je u vaoj moi) nade i elje itave jedne nacije, kao i mnogih stoljea i mnotva helenofilskih kranskih naroda! O, ljudi, zar je mogue da ste takvi?
Oikonomos, str. 336.-337.

Poto je dobila nezavisnost, Grka je morala rijeiti i pitanje crkve. Veina Grka je pravoslavna, a patrijarh iz Carigrada bio je pod vlau Turaka. Da ne bi i dalje bila podreena Osmanskom carstvu, Grka pravoslavna crkva prekinula je odnose sa Carigradskom patrijarijom. une rasprave o tom pitanju ovdje su ilustrirane tekstovima iz pera Teokleta Farmakidesa (1784.-1860.) i Konstantina Ekonomosa (1780.-1857.). Uporedi ova dva teksta. Koji se argumenti u njima iznose? ta misli, zato je za grku dravu vano da ima autonomnu crkvu? II-19. Dekret o uspostavljanju vlasti sinoda u Rumunskoj pravoslavnoj crkvi (1864.) lan 1. Rumunska pravoslavna crkva jeste i bit e nezavisna od bilo koje strane crkvene vlasti u pogledu svoje organizacije i reda. lan 2. Na elu Rumunske crkve, ije je jedinstvo olieno u Svetom sinodu, nalaze se mitropoliti i episkopi, a u upravljanju im pomau episkopski sinodi. lan 3. Sveti sinod Rumunske crkve je u dogmatskom jedinstvu svete pravoslavne vjere s velikom istonom crkvom posredstvom savjetovanja s Vaseljenskom patrijarijom u Carigradu.

69

UREENJE NACIONALNE DRAVE

lan 4. Sveti sinod Rumunske crkve ine: mitropoliti episkopi rumunski arhijereji tri predstavnika svake eparhije, izabrana od strane svjetovnog sveenstva, i oni mogu biti ili iz reda sveenika u toj parohiji ili laika koji poznaju crkveno uenje, dekani iz Jaija i Bukureta. [....] lan 16. Nikada i ni iz kojih razloga Sveti sinod Rumunske pravoslavne crkve ne smije da umanji ili onemogui: slobodu savjesti i vjersku toleranciju. Zakoni vjerske tolerancije su u svakom pogledu u nadlenosti zakonodavnih skuptina. Jezik pravoslavne vjere u crkvama irom zemlje zauvijek e biti rumunski.
Murgescu, str. 255.-256

za katolike sveenike u Bosni pojam vjere je iznad pojma nacije i katoliki sveenici, koji sluaju naredbe iz Rima, odvraaju ljude od pobune. Najnapredniji meu njima ograniili su se na to da na latinskom tampaju pozive susjednoj katolikoj sili [Austro-Ugarskoj] da se prestane s ugnjetavanjem. Ne treba se uditi to i dalje postoji nesaglasje izmeu te dvije vjere [pravoslavne i katolike]. Osmansko carstvo ne brine o obrazovanju krana, i to sa dobri razlogom: ono ulogu prosvjeivanja ostavlja crkvi to, prirodno, podrazumijeva da sveenici u svome nauavanju polaze od razliitosti dviju crkava kao od osnove za sve dalje. Ishod takvog sistema je oigledan i koban: pravoslavna djeca od igumana, katolika djeca od fratara i muslimanska djeca od uleme ue samo da mrze jedna drugu, i to je ono u emu su, na kraju krajeva, jedino i uspjena kad odrastu.
Yriarte.

Dekret je izdao knez Aleksandar Joan Kuza (1859.-1866.) u vrijeme izbijanja sukoba sa Carigradskom patrijarijom zbog oduzimanja crkvenih dobara (1863.). Dekret je bio prvi korak u stvaranju nacionalne pravoslavne crkve, nakon ega je uslijedilo proglaenje autokefalnosti (1885.) i proglaenje Rumunske pravoslavne crkve za posebnu patrijariju (1925.). ta misli, zato je za rumunsku dravu bilo toliko vano da ima zasebnu i nezavisnu crkvu? Kako drava osigurava kontrolu nad crkvom? Kakve je odnose Rumunska crkva zadrala sa Carigradskom patrijarijom?Uporedi ovaj tekst s tekstovima I-15 i I-24. II-20. Komentar francuskog novinara arla Irijartea na stavove pravoslavnih i katolikih sveenika o odnosu izmeu vjere i nacije u Bosni (1875.-1876.) Pravoslavni sveenici su veoma bliski sa ljudima svoje vjere i ne treba da se udimo to su voe pokreta [misli se na ustanak u Bosni 1875. godine] uglavnom bili ti grko-pravoslavni sveenici koji ne samo da su dali znak za poetak bune ve su i sami uzeli puke u ruke i poveli svoj narod u borbu. Za te ljude su vjera i rasa ili nacija toliko slini da je rije Srbin poela da znai isto to i rije pravoslavac. Katolici to vide drukije:

Analiziraj kako je opisan odnos izmeu vjerskog i nacionalnog identiteta u katolikoj i pravoslavnoj crkvi u Bosni. Da li se slae s miljenjem da djeca koja su odgajana iskljuivo u svojoj vjeri ue samo da mrze jedna drugu? Kako bi se takve situacije mogle izbjei? Kakva je bila uloga vjere u nacionalnom pokretu u tvojoj zemlji? II-21. Bugarski ustav iz 1879. o poloaju Bugarske pravoslavne crkve lan 37. Dravna vjeroispovijest u kneevini Bugarskoj je pravoslavlje. lan 38. Bugarski knez i njegovi nasljednici moraju biti pravoslavne vjere, ali prvi izabrani bugarski knez moe, izuzetno, da zadri svoju prvobitnu vjeru. lan 39. Bugarska kneevina u pogledu crkve ini nedjeljivu cjelinu s Bugarskom crkvom koja je podreena Svetom sinodu. Sveti sinod je najvii duhovni autoritet u Bugarskoj crkvi, gdje god on bio. U pitanjima dogme i vjere kneevina iz istog razloga ostaje u jedinstvu sa Istonom crkvom.
Konstituci, str. 6.

Zato se u ovom ustavu ureuju i crkvena pitanja? Ima li nekih odredbi koje se tiu vjere i crkve u ustavu koji je danas na snazi u tvojoj zemlji?

70

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

II-22. Miljenje Nikole Paia o odnosu srpskog naroda i pravoslavne crkve (1890.) O pravoslavnoj crkvi Prema tome jasno je zato je pravoslavna crkva i narodna crkva. Zato je tenje svezana i srasla s duom kakvog naroda, koji je ispoveda, no to to moe biti katolika crkva. [....] Otuda se [nazivaju] srpska crkva, bugarska crkva, grka crkva, ruska crkva. [....] Sve to ukupno uzevi slovenska pravoslavna crkva, spojena je od poetka sa narodima slovenskim, koji su joj ostali verni, sauvala tim narodima svojstva slovenska, karakterne crte i naravi koje su sad tek podesne da prihvate rezultate dananjeg napretka [....] Suverenitet naroda [....] Narod srpski podigao je sam srpsku dravu, podigao je krvlju, trudom i umenjem svojim i ona nosi na sebi peat njenog tvorca i potpuno je demokratska [....]. U svesti naroda da je sam kova svoje drave poiva i narodni suverenitet, narodna najvia vlast [....], vlast nad vlastima, vrhovna vlast nad svima vlastima, jemstvo je da narodni ivot ne moe daleko zastraniti, da ustrojstva nenarodna, iako se kad-kad provuku kad narod takorei spava, opet ne mogu korena uhvatiti i ostati dugo u ivotu.
Pai, str. 128.-129., 137., 139.

IId. Infrastruktura nacionalne drave


II-23. Znaaj razvoja zanata za malu naciju primjer Grke (1841.) Nema sumnje da raznovrsni zanati omoguavaju naciji da bude sretna. Bez industrije, nacija nikako ne moe napredovati i poveati svoju mo na kopnu i moru; ako se ne uvedu raznovrsni naini proizvodnje, nacija e morati da se osloni samo na prirodne resurse i nee moi da se razvija ni fiziki ni moralno [....] Drugim rijeima, nacija bez industrije zauvijek e biti siromana, zauvijek e u zajednici naroda ostati pasivna i beznaajna, objekat volje ove ili one monije nacije koja je ojaala ne zahvaljujui svojoj prirodnoj ljepoti, umjerenoj klimi ili plodnom tlu, ili pak svojoj brojnosti i prirataju, ve iskljuivo zahvaljujui odravanju, irenju i usavravanju trgovine i pojedinih privrednih grana. Stoga su i preanje i dananje mone nacije postale prve meu evropskim silama, i one su vrhunac svoje slave, veliajnosti i uzvienosti dosegle zahvaljujui bogatstvu koje stiu kroz industriju i vanjsku trgovinu.
S. B. [Industrije], dnevni list A [Vek], 26. 2. 1841., br. 238 u: Psalidopoulos, str. 55.

Nikola Pai (1845.-1926.), jedan od vodeih srpskih dravnika od kraja XIX. stoljea pa sve do dvadesetih godina XX. stoljea. Poslije studija tehnike uao je u politiku i 1881. godine osnovao Narodnu radikalnu stranku. U nekoliko navrata bio predsjednik vlade. Kakva je uloga crkve po miljenju pisca ovoga teksta? Kako on opravdava postojee odnose izmeu naroda i drave? ta misli, ta ga je navelo da napie ove redove?

Koji se nacionalni argumenti koriste kako bi se ljudi ubijedili da mala zemlja mora da razvija industriju? ta misli, zato su ekonomski argumenti povezani s nacionalnim?

71

UREENJE NACIONALNE DRAVE

Sl. 5. Povezanost dravne privrede sa predstavama o naciji prva novanica od 500 drahmi koju je izdala Nacionalna banka Grke (1841.)

ispunjenju velike elje rumunske nacije: ujedinjenju svih dijelova stare Dakije.
Brtianu, str. 51.-52

Konstantin I. Bratijanu (1844.-1910.), vojni topograf, oficir generaltaba, kasnije general i lan rumunske Akademije. eljeznica podstie modernizaciju privrede, ali je i znaajno sredstvo u stvaranju nacije. ta je za Bratijanua vanije? Zato? Kako se moe objasniti potreba za izgradnjom eljeznice?
Kathimerini, str. 4

ta sve vidi na ovoj novanici? ta je znaenje svega toga? Zato drava mora imati svoju valutu? Koji su crtei i simboli na novanicama u tvojoj zemlji? ta misli, da li kovani novac i papirne novanice doprinose uobliavanju nacije i predstava o naciji? Ako je tako, onda kako? I-24. Uloga eljeznice u jaanju nacionalne drave primjer Rumunije (1879.) U ovom poglavlju jo treba rei da je uticaj eljeznice na obiaje, prirodu odnosa meu pokrajinama i uveanje bogatstva mnogo vei; mnogi se pitaju hoe li uspjeti da razbiju dragocjeno nacionalno jedinstvo, da li je mogu preokret koji bi eljeli, a nemaju dovoljno hrabrosti da to kau, a neki su ak spremni da rtvuju budunost zemlje i suoe se sa prezirom zgroene Evrope. Niko ne zanemaruje injenicu da na obje strane Milova, izuzev onih koji su iskreni i prijateljski naklonjeni rumunskoj naciji, onih koji, na sreu, ine veinu, ima i drugih koji ale zbog jedinstvenosti MoldavoRumunije, kao i onih koji svoje mrane prijetnje kriju pod velom nezavisnosti i liberalizma, pokuavajui da te svoje projekte ostvare zloupotrebom narodnog raspoloenja. Ipak, moemo potvrditi da e, kada smanji razdaljinu meu lanovima velike rumunske porodice, kada mudrom kombinacijom eljeznikih taksi olaka kruenje robe i ljudi, eljeznica postati jedno od najvanijih orua za slamanje spomenutih retrogradnih tendencija i efikasno doprinijeti

II-25. Miljenje bugarskog kneza Aleksandra Batenberga (1879.-1886.) o znaaju eljeznice (1879.-1881.) Knez: kole i zakoni nisu toliko vani koliko je vana eljeznica. Odlueno je da glavni grad bude Sofija zato to vaan meunarodni put Beograd Istanbul prolazi kroz nju. Zimi je put preko balkanskih planina kroz Berkovicu ponekad potpuno neprohodan. Knez je spomenuo da se ne treba bojati da e Austrijanci preko te eljeznice preuzeti od Bugara trgovinu. Knez: Nije nam vano ko e izgraditi eljezniku prugu, vano je da je dobijemo to prije.
Jirecek, str. 27.

Uporedi ova dva teksta. Zato je novonastaloj dravi vano da razvije eljezniku mreu? Koji su rizici vezani za izgradnju eljeznice? II-26. Opis bugarske eljeznice krajem XIX. stoljea Za vrijeme turske vladavine izgraena eljeznica, koja je povezivala Jambol s Edrenom i Istanbulom, bila je u vlasnitvu barona Hira [austrijskog Jevreja i milionera]. Vagoni su bili mali i podijeljeni na kabine; kabine su imale vrata na obje strane, a ispred vrata su bile dugake drvene stepenice koje su koristili kondukteri. Oni su se uvijek iznenada pojavljivali na vratima kupea kao igrake koje iskau iz kutije; nou su nosili male lampe na gas objeene oko vrata. eljezniki

72

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

slubenici su nosili strane uniforme, veina su bili Ermeni ili Levantinci, i nisu govorili bugarski. Oznake na eljeznikim stanicama bile su na francuskom, a vozovi su polazili nakon to bi se zvono oglasilo tri puta. Svako putovanje za Kremenli bilo je veseo doivljaj pun neizvjesnosti i novih zanimljivih stvari. eljeznika stanica, vozovi, stranci, nepoznati jezici. Mogao se osjetiti duh velikog i nepoznatog svijeta, bio je to kratak susret sa svijetom snova. A putovanje za Sofiju bilo je prava ekspedicija koja se pripremala danima...
Konstantinov, str. 19.-20

tampana razglednica na kojoj se reklamira kompanija za proizvodnju ivaih maina Singer. ivae maine su se u grkoj tampi reklamirale jo od 1884. godine, a irom zemlje poele su se koristiti oko 1900. godine. Tada su i dobile ime Olga, u ast kraljice koja ih je poklanjala siromanim devojkama i nevjestama. Sl. 6. Nove tehnologije i nacionalni simboli reklama za ivae maine (Grka, kraj XIX. stoljea)

Pronai neke slike eljeznikih stanica. Pogledaj njihovu arhitekturu. II-27. Bugarski zakon o mjerama (1889.) lan 1. Od sada e osnovna jedinica mjere za duinu u Kneevini Bugarskoj biti metar. [....] lan 6. Osnovna jedinica mjere za zapreminu bit e litar. [....] lan 7. Osnovna mjera teine bit e gram, tj.teina jednog kubnog centimetra destilirane vode u vakuumu na temperaturi od 4 stepena celzijusa. [....] Pretvaranje starih mjera u nove i obrnuto A. Mjere za duinu I. Pretvaranje starih mjera u nove lan 9. Graevinski arin dugaak je 758mm (0,758m) Jedan (krojaki) arin dugaak je 680 mm (0,680m). Jedan lakat dugaak je 650 mm (0,650m). [....] Ope odredbe lan 13. Za mjere koje se tiu hrane ovaj zakon stupa na snagu 1. juna 1889., a za druge mjere 1. januara 1892. [....] lan 16. Uvoenje novih mjera u dravne institucije je obavezno od 1. januara 1889. Svi dravni slubenici su obavezni da u zvaninim dokumentima koriste nove mjere. Svi graani koji posluju sa dravnim institucijama takoer su obavezni da izvjetaje i proraune koje podnose institucijama izraze u novim mjerama.
, br. 7 od 19. januara 1889.

Atina, zbirka Grkog knjievnog i historijskog arhiva, Fotopoulos, str. 480.

Zato meu prve mjere koje uvodi drava spada i obaveza primjene novih mjernih jedinica? Pokuaj pronai ekonomske, socijalne i kulturne razloge za to. Misli li da se radi o sredstvu dravne kontrole?

Kratko prokomentiraj ovu sliku. Analiziraj figure prikazane na njoj, njihovu odjeu i ono to ine. Zato su nacionalni simboli koriteni u reklami? Na koji nain reklamiranje moe doprinijeti jaem identificiranju s vlastitom nacijom? Da li se preko reklama mogu iriti stereotipi o etnikim i vjerskim grupama? Da li
73

UREENJE NACIONALNE DRAVE

se na taj nain poveava razlika izmeu nas i njih? Da li se danas na televizijskim i radioreklamama u tvojoj zemlji koriste historijske linosti ili teme koje podstiu nacionalnu identi-

fikaciju? Da li su pripadnici drugih nacionalnih, etnikih ili vjerskih grupa prikazani kao tipini predstavnici svoje grupe ili kao neko s kim mi treba da se poredimo?

IIe. Stvaranje nacije


II-28. Zapostavljanje hrvatskog jezika, opaske Ivana Kukuljevia (1843.) Znam ja da mi, koji smo ovdje sakupljeni, veinom ne znamo dobro na jezik i da se u cijeloj naoj domovini lako daju na prste izbrojiti osobe obadvojega spola koje dobro znaju itati, pisati i govoriti materinskim jezikom. A to je tomu uzrok nego to to ga mi u javnom ivotu i u poslovima nigdje ne upotrebljavamo i njime se samo toliko zabavljamo kao gizdavi gospodar sa svojim plaenim slugom. Jo ne zna veina naeg naroda kakva je to slast i milina moi smjeti govoriti svojim priroenim materinskim jezikom. To moe iskreno osjetiti samo onaj koji je due vremena morao stanovati i ivjeti meu tuim narodima u tuim dravama. Mi svoj jezik uvamo jo uvijek samo za druinu i za nae kmetove.
Wein, str. 541.

II-29. Znaaj jezika za identifikaciju s nacijom miljenje Slovenaca (1861.) Idui kroz zamak, djeak je naiao na dvojicu, slino odjevenih, koji su se prepirali i gurali jedan drugog; jednog od njih nije razumio, dok je drugi govorio jezikom koji mu je bio poznat, a i lice tog drugog mu se uinilo nekako blisko; stoga mu je pritekao u pomo, jer on svakako jeste bio njegov sunarodnik. Djeak je sunarodnika i zemljaka prepoznao po govoru i po tome bi ga uvijek prepoznao i meu stotinama ljudi koji su svi isto ili razliito odjeveni. Jezik je najbolji znak po kom se moe odrediti ko pripada kojoj naciji; onaj ko jo od djetinjstva govori tvojim jezikom, taj pripada tvojoj naciji. I ta je onda zapravo nacija? Poslije svega to je nauio lutajui svijetom, djeak voli sve narode i svi su mu ljudi dragi, a voli da prilazi onima koji su iz njegove domovine: onima koji imaju iste obiaje i manire kakvi su i u njegovom domu; ak i kada su drukije odjeveni, on ih moe prepoznati po govoru, po njihovom narjeju. Svi koje razumije, ije su rijei bliske njegovom srcu, svi su oni dio njegove nacije. lanak ta je nacija? A ta je slovenaka nacija? napisao je Ivan Macun, uitelj i historiar knjievnosti koji je u formi prie opisao doivljaje djeaka koji putuje po svojoj zemlji i pokuava otkriti ko su njegovi sunarodnici. Pria je objavljena 1861. godine u ljubljanskim novinama Novice (Novosti). ta misli o tome to pisac naglaava znaaj jezika za nacionalni identitet? Mogu li ljudi koji govore razliitim jezicima pripadati istom narodu? Navedi primjer.

Sve dok je tokom tridesetih godina XIX. stoljea nije zapljusnuo talas nacionalizma, u Hrvatskoj (i Transilvaniji) latinski je bio zvanini jezik. Maarska vlada pokuala je u maarske kole i institucije uvesti maarski umjesto latinskog. Rairena je bila i upotreba njemakog. Ipak, hrvatski reformatori eljeli su da se za zvanini jezik proglasi hrvatski, i to su uspjeli izboriti 1847. godine. U znaku te borbe Ivan Kukuljevi (1816.-1889.) pisac, historiar i politiar, jedan od vodeih hrvatskih reformatora, obratio se hrvatskom saboru, kao njegov lan, prvi put na hrvatskom 1843. godine.

Na koji se nain Kukuljevi zalae za iru upotrebu hrvatskog jezika? Kukuljevi je bio plemi da li se to vidi iz ovoga teksta? Zato Kukuljevi tvrdi da samo mali broj ljudi govori maternjim jezikom, ako tim jezikom govore svi kmetovi (koji nisu malobrojni)?

74

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

II-30. O znaaju jezika za identitet Rumuna, iz pera Titu Majoreskua (Maiorescu) (1866.) Moderni narod mora ivjeti u nacionalnoj dravi i mora imati nacionalni jezik i knjievnost. [....] Svaki Rumun zna da je Rumun, i ta god radio, on se mora truditi da se na neki nain nadovee, posredno ili neposredno, na latinsku tradiciju iz koje je iznikao njegov duhovni svijet. Do sada je ova istina, sasvim opravdano, praktine posljedice imala prije svega na na jezik i knjievnost. Jezik je Rumunima najdragocjeniji podsjetnik na latinske pretke, a danas ih podsjea na jo jednu starinu, i uvijek ih je samo on vodio pravim putem, i jedino zahvaljujui njemu nisu lutali i utapali se u talasima doseljenika koji su plavili Trajanovu Dakiju.
Maiorescu, I, str. 277.

sudi te: to je pak akademija, bez koje ne mogu znanosti napredovati kritino, a po tom niti uspjeno.
Laszowsky, str. 127.

Na koji nain Sabor obrazlae potrebu da se osnuje akademija? Kako se u ovom pismu objanjava zadatak akademije? Da li dananji akademici predstavljaju knjievnu i naunu elitu ili je njihov ugled s vremenom opao, u poreenju sa XIX. stoljeem? Sl. 7. Nacionalno pozorite u Bukuretu razglednica (kraj XIX. stoljea)

Titu Maiorescu (1840.-1917.), knjievni kritiar, esteta, univerzitetski profesor, politiar (zamjenik ministra, ministar, premijer), istaknuti lan drutvaJunimea. Doktorirao filozofiju u Gisenu, a prava diplomirao u Parizu. Kao rumunski premijer bio predsjedavajui na Mirovnoj konferenciji u Bukuretu (1913). Kako pisac objanjava odnos izmeu jezika i identiteta? ta ti o tome misli? II-31. Peticija hrvatskog Sabora Franji Josifu za osnivanje Junoslavenske akademije nauka i umjetnosti (1867.) Vae c. kr. Apotolsko Velianstvo, kralju i gospodaru na premilostivi! Narod trojedne kraljevine Dalmacije, Hrvatske i Slavonije (...) nikada nije sa svoje krivnje zaostao ni u kojem obrazovanju duha ovjeanskog. Povijest njegova kae mnogoga junaka, to na koplju, to na peru, to na svakom radu uma i srca. Nu ta povijest aliboe kae i uzroke, s kojih se na narod danas ne moe takmiti s drugim narodima, sretnijima u znanostima koje su dananjeg vijeka vea nego li ikada -glavna poluga svakoj dravi. Sabor je ovaj osvjedoen, da je na narod u svome znanstvenom i knjievnom razvitku (...) dospio dotle, da mu nastaje dunost: pobrinuti se za najvie knjievno i znanstveno Kako objanjava to to se glavne dravne institucije zovu nacionalne?Zna li za jo neke institucije koje se nazivaju nacionalnim?

II-32. Znaaj jezika i knjievnosti u razvoju nacija izvod iz statuta Drutva za objavljivanje djela albanske knjievnosti (1879.) Nacija je prosveena i civilizirana zahvaljujui azbuci svog jezika. A svaka nacija koja nema pismo i azbuku za svoj jezik jeste barbarska i jo u mraku.
Myzyri, str. 40

Zato sastavljai ovoga statuta misle da je za naciju vano da ima svoj jezik i knjievnost?

75

UREENJE NACIONALNE DRAVE

II-33. Pismo makedonskih studenata u Sankt Petersburgu o makedonskom knjievnom jeziku (1902.) Postavlja se pitanje: kada ve postoje srpski i bugarski knjievni jezik, da li je potrebno stvarati i poseban makedonski knjievni jezik? Za to postoje dva razloga: 1. kada je poetkom XIX. stoljea stvoren srpski knjievni jezik, nije se obraala panja na govor istone Srbije, zapadne Bugarske i Makedonije, tako da proglaenjem hercegovakog govora za knjievni jezik nisu zadovoljene potrebe istone Srbije, zapadne Bugarske i Makedonije. Kada je nastao bugarski knjievni jezik, tako to je za njegovu osnovu prihvaen istonobugarski dijalekt, dijalektima istone Srbije, zapadne Bugarske i Makedonije takoer nije posveeno dovoljno panje. Parcijalnost procesa stvaranja bugarskog i srpskog knjievnog jezika samo je pomogla podjeli balkanskih Slovena na dva tabora koja se meusobno bore i takmie upravo u vezi s onim to su zajednike karakteristike i srpskog i bugarskog jezika. S druge strane, da je u procesu stvaranja ovoga ili onoga nacionalnog jezika jedan od balkanskih dijalekata uzdignut na rang zajednikog knjievnog jezika, onda bi sukob Slovena sa razliitih dijelova Balkanskog poluostrva bio izbegnut i itav bi Balkan bio ujedinjen u jednu nacionalno-kulturnu cjelinu. Mi smatramo da su makedonski dijalekti, koje Bugari smatraju bugarskim a Srbi srpskim, zapravo neka sredina koja bi mogla posluiti kao vezivno tkivo za danas meusobno neprijateljski nastrojene Bugarsku i Srbiju. Drugi razlog za uzdizanje jednog makedonskog dijalekta na nivo knjievnog jezika jeste nunost da se uklone bugarske i srpske pretenzije na Makedoniju, da se ukine nacionalna propaganda koja demoralizira makedonski ivaq, da u Makedoniji doe do ujedinjenja Slovena koji bi onda nadalje imali kljunu ulogu u politikoj historiji Makedonije [...].
Makedonium, str. 56.

II-34. Planovi da se pobude nacionalna osjeanja Rumuna u Transilvaniji - pismo dr. Drageskua upueno Emiliji Raciju (1874.) [....] Narodu kao to je rumunski ne pristaje uloga prosjaka. Nai preci su davali i uzimali: mi ne moemo da prosimo! Treba vie da mislite na seljake i ene. Preporod poinje s njima. Od ena napravite majke, dobre supruge i dobre Rumunke, a seljake pretvorite u ljude koji e imati svijest o vlastitom dostojanstvu, svojim pravima i dunostima tek tada e biti uinjen najtei i najvaniji korak ka napretku i spasenju. Uz njihovu pomo moi ete da napravite sve: kole, prepisku, konferencije, jer oni su sredstvo. [....]
Lungu, str. 141.-142.

Koji su, po miljenju pisca ovoga teksta, naini da se u Transilvaniji ojaaju rumunska nacionalna osjeanja?ta misli, zato je naglasak stavljen na ene i seljake? Kakva je uloga namijenjena enama?

II-35. Plan za konsolidiranje albanskog nacionalnog pokreta pismo novinara Faika Konice baronu Goluhovskom (Brisel, 1897.) A. Pod jedan. Ciljevi kojima treba teiti i koje treba ostvariti: 1. Razvoj albanskog nacionalnog osjeanja, praen jasnom svijeu o svemu to nas sutinski razlikuje od Turaka. [....] 3. Raditi tako da svi Albanci, u okviru zakona i potovanja vlasti, razumiju na koji nain treba da usmjere elju za privrednim i intelektualnim napretkom koji e, kao dio prateih okolnosti, ubrzati rjeavanje istonog pitanja. B. Pod dva. Sredstva koja treba koristiti: a. Novine koje e na toskijskom, gegijskom18 i francuskom objavljivati narodne pjesme, historijske hronike, patriotske poeme, tekstove o privrednim temama i politike komentare u vidu vijesti, to sve nee nekim neprijateljskim stavovima izazivati podozrenje Porte, niti pak laskavim porukama podsticati naklonost kod Albanaca...

Koji je cilj ovoga teksta? ta njegovi autori misle o nunosti stvaranja knjievnog makedonskog jezika? ta misli, ta zapravo znai stvaranje knjievnog jezika?
18 Toskijski i gegijski su glavni dijalekti albanskog jezika.

76

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

b. Dva ili tri puta godinje tampati jednostavne male dvojezine pamflete, na kojima e kroz pitanja i odgovore koji nadilaze tekua politika pitanja biti podsticana nacionalna osjeanja [...]. c. kole: one moraju biti centar naeg interesiranja, tim prije to Albanci svim srcem ele da se one otvore; meutim, nema ni prave inicijative da se to uini, a nema ni dovoljno uitelja. Stoga je neophodno da se iz svih mjesta gdje su kole potrebne turskoj vlasti poalju dopisi. d. Vjeroispovijest: prijateljski odnosi se moraju uspostaviti sa svim vjerama, naroito sa bektaijama [muslimanski vjerski red], iji uticaj u ovom trenutku moe biti od koristi; s obzirom na mogui razvoj stvari u budunosti, treba se u potpunosti okrenuti uspostavljanju vjerske autonomije. C. Dozvolite da u zakljuku ponovim kako sve nae aktivnosti i svi poduhvati moraju biti proeti ovim dvjema zamislima: ne treba stvarati partiju, ve svi mi treba da se zaloimo za jedan cilj; novine (asopisi), udruenja, kole, propaganda sve to mora nositi peat spontanog pokreta u kojem nas ranije veze, prijateljstva i simpatije ni na koji nain ne smiju obeshrabrivati.
Konitza 2000., str. 14.-15.

sistematizacija historijskog znanja koje se poduava u okviru drugih kolskih predmeta i podsticanje da se to znanje usvoji. Kada shvate veliinu i slavu svojih predaka, koji su postali veliki zbog toga to su se pridravali zakona, istrajno radili, bili hrabri i iste due, te stoga prezirali materijalna dobra i prkosili smrti, borei se za slobodu i vrei svoju dunost, due mladih Grka bit e ispunjene divljenjem, eljom da slijede njihov primjer i nastave slavni ivot svoje nacije.
Koulouri, str. 263.

Analiziraj ovaj tekst i objasni koji su ciljevi poduavanja historije. ta misli o svrsi prouavanja historije danas? Sl. 8. Djeca odjevena u historijske nonje (Grka, oko 1875.)

Faik Konica (1875.-1942.), jedna od vodeih linosti albanske kulture u prvoj polovini XX. stoljea. Poslije studija u Dionu i Parizu, odlazi 1897. u Brisel, gdje je izdavao albanske novine Albania. Za te novine bila mu je potrebna finansijska podrka Austro-Ugarske, koju je i dobio nakon molbe upuene tadanjem austrougarskom ministru vanjskih poslova grofu Agenoru Goluhovskom.

II-36. Uputstva za predavanje historije u Grkoj (1881.) Cilj predmeta historija Grke u osnovnoj koli nije da uenici zapamte historijske dogaaje, datume i historijske linosti, ili da proire svoja opa znanja o historiji; cilj je, s jedne strane, moralni odgoj djece, buenje historijske svijesti, kao i stvaranje dostojnih pripadnika ove slavne nacije, a s druge strane,

Fotopoulos, str. 259.

77

UREENJE NACIONALNE DRAVE

Da li kolske sveanosti slue samo za razonodu ili su sredstvo uenja i sredstvo kojim se jaa nacionalni identitet? II-37. Pokuaj da Rumunija dobije svoj nacionalni sport (1898.) Gospodin Haret,19 ministar sporta, u elji da podstakne bavljenje fizikim vjebama u naoj zemlji inicirao je takmienja bukuretanskih srednjih kola povodom 10. maja. Uenici su se takmiili u oini20, a) pobjednici su dobili poasni pehar koji pripada koli sve do naredne godine, kada e se, na isti dan, ponovo organizovati isto takmienje. Sklonost gospodina ministra da propagira fiziko vjebanje kroz takmienje u naim izvornim sportovima po svemu je dobrodola: a) zato to e mladi ljudi opet vidjeti takmienja, pa i sami u njima sudjelovati u naim sportovima kojima je donedavno prijetio nestanak; b) zato to e ti sportovi, u kombinaciji s usvajanjem dobrog sistema gimnastikih vjebi, pruiti pravo tjelesni odgoj, nacionalni i patriotski, odgoj koji je zaista neophodan zemlji koja eli, zarad svojih sinova, biti snana, ugledna i da izaziva strahopotovanje.
Ionescu, str. 1106.

Sl. 9. Diploma uesnika u sportskom takmienju srednjokolaca u organizaciji lista Gazet Sporturilor (Rumunija izmeu dva rata)

ACIME, 37/2000

Pobjednicima je lovorov vijenac na glavu stavljala djevojka obuena u tradicionalnu narodnu nonju, koja je trebalo da simbolizira Rumuniju. Kako je ovdje Rumunija predstavljena? Razgovarajte o tome kako je ona vizuelno i simboliki povezana s djeacima koji mariraju. Koji su simboli i kakva su grafika rjeenja diploma koje se danas dodjeljuju u tvojoj zemlji? A u vrijeme izmeu dva rata? II-38. Albanski kralj Zogu I. o znaaju vojne obaveze za stvaranje nacije (1928.)

Zna li da li se u tvojoj zemlji neki sport smatrao, ili se jo uvek smatra, nacionalnim sportom? ta misli, zato je krajem XIX. stoljea bilo onih koji su smatrali da je potreban nacionalni sport? emu su ti ljudi teili?

Smatram da vojska, kao obrazovni faktor, predstavlja najviu vrijednost. Ovoj zemlji je iznad svega potrebno obrazovanje, i mukarci koji su pozvani da slue vojsku vratit e se kui sa irim pogledima na svijet. Morate razumjeti da prosjean Albanac ne zna nita o tome kojoj naciji pripada. Njemu je vrhovni autoritet uvijek bio voa plemena, bej, i stoga ga treba postepeno uiti da svoju lokalnu lojalnost, inae po sebi hvale vrijednu, preusmjeri na centralnu vlast. On zapravo treba nauiti da je ne samo pripadnik plemena nego isto tako i graanin drave.
Fischer, str. 23.

19 20

Spiru C. Haret (1851.-1912.) doktorirao je matematiku u Parizu. Kad se vratio u Rumuniju, radio je kao univerzitetski profesor, zatim kao visoki slubenik zaduen za obrazovanje i u tri navrata kao ministar vjera i obrazovanja. Predstavlja simbol nastojanja da se oko 1900. godine modernizira obrazovanje u Rumuniji. Oina se smatra rumunskom nacionalnom igrom. Slian je bejzbolu, igraju dva tima od po 12 igraa, svaki na polju od 80 sa 50 metara. Lopta je prenika 6-9 cm, a palica je dugaka do 95 cm. Iako se smatra nacionalnom igrom, veoma malo ljudi se njome aktivno bavi i poznaje pravila.

78

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Ahmed Zogu (1895.-1961.), najvei albanski dravnik u meuratnom periodu, predsjednik drave od 1925. do 1928., i albanski kralj Zogu I. od 1928. do 1939. godine.

Kako objanjava obiaj da se djeaci oblae u vojnike uniforme? ta misli, da li je u pitanju samo moda ili to ima neko drutveno i pedagoko znaenje? II-39. Cilj obrazovanja u Turskoj, prema shvatanju Zije Gokalpa (1914.) Ako pogledate nastavni program u turskim kolama, vidjet ete da se djeca poduavaju iz tri oblasti: (1) ue jezik, knjievnost i historiju, to su zapravo turski jezik, turska knjievnost i turska historija; (2) ue Kuran, zatim itanje tekstova Kurana u pravilnom ritmu i s pravilnim izgovorom, katehizam, historiju islama i islamskih jezika (arapskog i perzijskog); (3) ue i matematiku, prirodne nauke i strane (evropske) jezike, koji e im biti od pomoi u daljem prouavanju tih nauka, kao i gimnastiku i zanatske vjetine. To pokazuje da nae obrazovanje ima tri cilja: turkizam, islamizam i modernizam. Nijedan turski roditelj nee dozvoliti da njegovo dijete ne naui turski jezik, ili da ne upozna tursku historiju. Ali on eli i da njegovo dijete bude moderno obrazovano, osim to je obrazovano kao Turin i musliman. Stoga se ini da za nas potpuno obrazovanje obuhvata tri stvari: tursko obrazovanje, islamsko obrazovanje i moderno obrazovanje. [....] Ova tri aspekta obrazovanja treba uzajamno da se podupiru i dopunjuju. Ali, ukoliko ne odredimo funkciju svakog od njih i ne ograniimo njihove sfere na razuman nain, ne prenaglaavajui nijedno, onda se moe dogoditi da oni jedni drugima protivrjee, pa ak i da budu meusobno nespojivi.
Vucinich, str. 157.-159.

ta je znaajnije u viziji kralja Zogua: uloga obaveznog vojnog roka u poveanju odbrambene moi zemlje, ili pak njegova uloga u obrazovanju nacionalnog identiteta mladih Albanaca? ta misli, da li je obaveza sluenja vojnog roka podobno sredstvo za postizanje tih ciljeva? Kakvi su stavovi prema sluenju vojske u drutvu u kojem ti ivi? Sl. 10. Rumunski djeai odjeven kao vojnik (1916.))

Zija Gokalp (1876.-1924.), vodea linost mladoturskog pokreta i glavni ideolog turskog nacionalizma.

ta misli o pievoj elji da napravi ravnoteu izmeu tri tipa obrazovanja? Da li je bilo praktino da se sve te vrste obrazovanja uvedu u osnovnu kolu? Kakva je bila situacija u tvojoj zemlji poetkom XX. stoljea? A danas?

79

UREENJE NACIONALNE DRAVE

II-40. Protivnici kritiziraju Ataturkovu politiku po pitanju historije i jezika (privatni dnevnik, 1932. godina) 17. jul 1932. Mustafa Kemal je organizovao historijski kongres u Ankari. [....] Govore gluposti, tvrde da je itav svijet turski. [....] Osam godina je Mustafa Kemal predstavljan kao genije za vojnu teoriju, kao genije za politiku, kao genije za poljoprivredu i tako dalje. Sada on eli da od sebe napravi velikog historiara. [...] Svrha ovoga kongresa je sljedea: Mustafa Kemal otkriva do sada nepoznate stvari u historijskoj nauci, nudi novu teoriju historije i postaje veliki historiar, genije za historiju. ovjeka mora biti stid kada vidi da neko pokuava da uini neto tako smijeno. [....] U knjizi koju je objavio, strelicama je obiljeio sve zemlje koje je Turska osvojila. Nema nijednog jedinog mjesta do kog Turci nisu stigli. On Grke proglaava za Turke zbog rijei ege, a Irci su zapravo Turci zbog jednog sloga (Ir). Kakva glupost, kakvo neznanje, kakva sramota! Zaboravio je nesretni Iran. [....] Ako drave postaju turske samo zato to imaju ir, ta onda nije u redu sa Iranom? I on ima ir. Da, nije mogue da je toliko glupo. [....] Tako je Gazi rekao Junus Nadiju da u rjeniku ejh Sulejmana agataja postoji rije kilturmak i da treba samo ukloniti sufiks mak i dobije se re kiltur koja je izvorna franaka rije za kulturu. Oni su od nas uzeli tu rije. O, zemljo otvori se i progutaj me! Da li da plaem ili da se smijem? Kada itam ove izmiljotine, onda je sramota mene, koji sam u Parizu. Taj kilturmak je, naravno, nita drugo do getirmek (donijeti). Gdje je tu kultura? [....] 8. septembar 1932. U dananjem izdanju Milijeta21 stoji da Mustafa Kemal ide na skup lingvista u dvorac Dolmabahe. Boe, smiluj se na na jezik. [....] Ko zna ta e sada izmisliti. [....] Pitanje jezika postat e jo sloenije. Bit e teko napraviti novu istku. Bilo bi mnogo bolje da to nije ni pokuavao. Zaista ne znam ta mu sve to treba. U roku od dvije godine postao je historiar. Objavio je historiju
21 Misli se na novine pod tim nazivom.

Turske koja je puna njegovih izmiljotina, i sada se to mora uiti u kolama. Jadna turska djeca koja na to gube vrijeme! A sada je odjednom postao i filolog.
Nur, III, str. 547.

Jezik i historija bili su od kljunog znaaja za Ataturkovu politiku njegovanja nacionalizma. ta misli o pretjerivanjima koje u svome privatnom dnevniku kritizira jedan njegov intelektualni suparnik? Da li bi takva kritika imala efekta da je izreena javno? Da li zna za sline sluajeve u tvojoj zemlji? II-41. Mahmud Esad Bozkurt o nacionalistikoj sutini Ataturkove revolucije Dravne poslove u novoj Republici Turskoj vodit e iskljuivo Turci. Nemamo povjerenja u one koji nisu Turci. Ataturkovu revoluciju karakterizira ponajprije turski nacionalizam i prenaglaavanje turskog porijekla. To je princip koji je izbrisao prolost. To je princip koji je uveo modernost. itava turska revolucija i sve to je ona uinila zasnovano je na tom principu. Svako, pa i najmanje odstupanje od njega isto je to i nazadovanje i znai smrt.
Bozkurt, str. 354.-355.

Mahmud Esad Bozkurt bio je ministar unutranjih poslova u vrijeme Ataturka. Jedan je od prvih ideologa koji je sistematino predstavio kemalizam kao zaokruenu doktrinu.

Ope pitanje: Uporedi tekstove II-34, II-35, II-36, II-37, II38 i II-39, kao i slike 8, 9 i 10; koja su se sredstva koristila za formiranje i odravanje zajednikog identiteta u novim nacionalnim dravama u jugoistonoj Evropi?

80

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

TREE POLAVLJE: Nacionalne ideologije

Kultura je od kljunog znaaja za napredak i jaanje nacije. To su elite nacionalnih drava jugoistone Evrope shvatile i mnogo su truda uloile da na svaki kulturni proizvod utisnu nacionalni peat. Nacionalizacija kulture obuhvata ne samo sistematsko promiljanje o naciji, razvoju nacionalnih slika o sebi samima i stereotipa ve i primjenu raznih nacionalnih simbola. U ovom poglavlju bavit emo se samo nekima od njih. Zastava, grb i himna su obiljeja dravnosti, a graani se ue da se s tim simbolima poistovjeuju. Tokom vremena, svaka drava poela je slaviti jedan ili vie nacionalnih praznika koji predstavljaju najvee nacionalne dogaaje. Historija se pokazala kao nepresuni izvor simbola i heroja. Intelektualci i politiari prisvojili su razliite historijske trenutke i linosti i iskoristili ih za to da prolost predstave u skladu s vlastitim trenutnim interesima i zamislima. Veina nacionalnih heroja dolazi iz daleke prolosti, ali ima i onih koji pripadaju savremenosti. Njihova je uloga da u doba mira podstaknu osjeanje nacionalnog ponosa, a u vrijeme rata da jaaju koheziju i posveenost nacionalnim ciljevima. Od kraja XIX. stoljea svaka evropska nacija imala je makar jednog nacionalnog pjesnika, jednog nacionalnog slikara ili vajara i, naravno, nacionalnu narodnu kulturu koja obuhvata narodnu knjievnost i narodne nonje. Kulinarstvo i sport takoer koriteni su za jaanje nacionalnog jedinstva i ponosa kod graana. Odnosi meu nacijama nisu bili ogranieni samo na simboliko nadmetanje. Politiki sukobi esto su izbijali u modernoj Evropi, kao i u jugoistonoj Evropi koja, zbog svojih nestabilnih drava i mnogobrojnih teritorijalnih pretenzija nije bila izuzetak. Stoga je priprema za rat bila jedan od kljunih ciljeva nacionalne ideologije. Nacionalni panteoni bili su puni politikih voa i ratnih heroja. Panja nije posveivana samo odraslim mukarcima, ve i enama i djeci koji su nali svoje mjesto u borbi za nacionalne ciljeve. ene i djeca posmatrani su kao nevini i nesebini, te je njihovo ukljuivanje u borbu za ostvarenje nacionalnih ciljeva djelovalo kao kljuni dokaz da ti ciljevi, kao i itava nacionalna borba, jesu opravdani i vrijedni. ene kao majke i odgajateljice djece, i djeca kao budui graani i vojnici, tako su dobili veliki znaaj u irenju uvjerenja da je budunost nacije svijetla i sigurna.

IIIa. ta je nacija?
III-1. Prava i obaveze rumunske nacije, po shvatanju pjesnika i politiara Dimitrija Bolintineanua (1869.) Najuzvienije pravo nacije je njeno pravo da upravlja sobom na nain koji sama odabere, i da se odri; nacija uvijek ima pravo, oslanjajui se na vlastite snage, odbiti svaku vrstu napada izvana; njeno tree pravo je pravo da slobodno i u potpunosti razvije svoje sposobnosti, sve dok njihova primjena ne teti interesima drugih nacija. Prva dunost nacija, to jest jedne nacije u odnosu na sve ostale, dunost u kojoj se saimaju sve ostale njene dunosti, jeste dunost da se njeni pripadnici meusobno vole i pomau...
Bolintineanu, II, str. 501.

Rumuni su nacija; nacija je narod i sve klase koje ga ine i zajedno ive po istim zakonima i obiajima i govore istim jezikom. Svaka nacija ima karakter po kojem se razlikuje od svih drugih. Kao to pojedinac ima prava i dunosti u drutvu u kojem ivi, tako i nacija ima prava i dunosti prema samoj sebi i drugim nacijama; njena prava su zapravo njene dunosti.

81

NACIONALNE IDEOLOGIJE

Dimitrije Bolintineanu (1819.-1872.), rumunski pjesnik, pisac i politiar. Roen u vlakoj porodici porijeklom iz Makedonije, sudjelovao je u vlakom revolucionarnom pokretu etrdetesetih godina XIX. stoljea, bio lan privremene vlade i pokrenuo novine Puporul Suveran (Suvereni narod). U nekoliko navrata 1863. i 1864. godine bio je ministar vanjskih poslova i ministar vjera i obrazovanja.. Koji elementi, po miljenju autora ovoga teksta, odreuju jednu naciju? Uporedi to s definicijom rijei nacija koju e nai u rjeniku. Koja su, po miljenju autora, najvanija prava jedne nacije? III-2. Objanjenje ta je narod prema jednom srpskom udbeniku (1870.) Svaki as itam u novinama, u knjigama, i svaki dan se uje u razgovoru ime narod, i svaki as nam valja pomenuti, da smo i mi narod, i da se zovemo srpski narod. Za to, kad su jednom prilikom u kui Radosavljevoj pomenute te rei srpski narod, upita ga njegov sin, ta je to narod, ta su to Srbi? I o tome su se posle toga ovako razgovarali. Otac: Zna li ti, sinko, kazati mi ta je to porodica? Sin: Znam, oe! Porodica zovu se deca sa svojim ocem i materom. Otac: A kad otac ima brae, a mati sestara, pa oni opet imaju svoje dece nije li i to porodica? Sin: Jeste, oe, i to. Sve je to zajedno porodica. [....] Otac: E, to je ono to mi treba, da ti kaem ta je to narod. Hiljadama i hiljadama onakih porodica kao to smo ih videli, rasute su na daleko i na iroko po brdima i dolovima, oko reka i pokraj mora, po dobrim i po loim zemljama na celoj zemlji naoj. Sva ta grdna gomila ljudi ne govori sve jednim jezikom da bi se razumela. S toga su svi ljudi ovoga sveta podeljeni na gomilice koja se svaka svojim nainom razumevaju, svaka svoj jezik govore. Dakle koliko god ima tih gomila koje govore tako da se s drugom gomilom ne mogu razumeti, one se zovu narodom. [....]

Otac: Narodi se poznaju po jeziku. Koliko god hiljada porodica govore jedan jezik i razumeju se, one ine narod. Na primer, kad ti odavde poe, moe znati lako dokle se prostire narod u kome smo i mi. Idi na sever, na zapad, na istok i jug, pa kud god bude putovao, dokle god uje da se ovako govori kao kod nas, ili da ih ti moe lepo razumeti, to je sve jedan narod. Ali ima jo neto ime se odlikuje narod. Da ti, na primer, poe daleko odavde, video bi dosta ljudi koji ne samo ne govore na jezik, nego i ne ponose se Miloem Obiliem, ne pevaju Kraljevia Marka, ne slave naih slava, ne idu crkvama na sabore, ne ale za Kosovom naim. esto i ne znaju nikako za to. Ljudi dakle koji govore jedan jezik, koji veruju u jedan ponos narodni i svud se jedan drugog seaju, koji imaju jedne iste obiaje, zovu se narod. Sin: I takih naroda ima dosta na zemlji, je li, oe! Otac: Dosta, sinko! I svaki ima svoje ime. im narod tim jezik; im jezik tim ime! Koji ovaj na jezik govore zovu se Srbi, a drugih ima nebrojeno. Blizu su nama: Bugari, Rumuni ili Vlasi, Madari, Slovenci, Talijanci, Nemci i tako ih ima vrlo mnogo na ovoj zemlji naoj. Sin: To, oe, svaki narod ima svoje ime onako kao svaki ovek. [....] Pa posle, kad su vie naroda ovako u srodstvu po jeziku i obiajima, kao to ti govorim za nas, Bugare, Slovence, ehe, Poljake, Ruse i jo dva tri, onda se oni smatraju kao jedna porodica, jedno veliko pleme. To pleme i srodstvo u kom smo mi, zove se pleme slovensko. A od toga plemena slovenskoga, mi (Srbi i Hrvati), Bugari i Slovenci, zovemo se junim Slovenima ili Jugoslavenima, za to to mi ivimo na jugu, a ostali su Sloveni na sever i istok od nas.
Srpska, I, str. 9.-17.

Koje su glavne osobine nacije prema objanjenju u ovom udbeniku? Koji su specifini elementi srpskog nacionalnog identiteta? Koji su glavni edukativni ciljevi ovoga teksta? ta misli o ovde ponuenom objanjenju? Uporedi to s dananjim definicijama koje se mogu nai u nastavnim programima za graansko obrazovanje.

82

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

III-3. Odreenje nacije po Ziji Gokalpu (1923.) ta je, dakle, nacija? ta nas to povezuje jae od rasnih, etnikih, geografskih, politikih sila, pa ak i same volje? Sociologija dokazuje da taj odnos poiva na obrazovanju, odgoju i kulturi drugim rijeima, osjeanju [....]. Jasno je da nacija nije rezultat okupljanja na rasnoj, etnikoj, geografskoj, politikoj osnovi, ili pak na osnovu puke volje. Naciju ine ljudi koji imaju jednako obrazovanje, koji su prihvatili isti jezik, vjeru, moral i estetiku [....]. Stoga je uzalud traiti genealogije u svojoj naciji. Mi traimo samo nacionalno obrazovanje, odgoj i ideale.
Gkalp, str. 11.-15.

C. Jedinstvo (1924.) Kako smo uoili, sljedei prirodni i historijski fenomeni imaju ulogu u formiranju turske nacije: 1 jedinstvena politika organizacija 2 jedan jezik 3 jedna teritorija 4 jedna rasa i jedno porijeklo 5 historijska srodnost 6 moralna i etnika srodnost Sve ovo postoji u turskoj, ali ne u potpunosti i kod drugih nacija. Uopenije govorei, da bismo neku zajednicu nazvali nacijom potrebno je da svi, ili barem neki od navedenih uvjeta budu ispunjeni.
Atatrkun, str. 70.

Uporedi ovaj tekst sa II-39: koji element pisac izdvaja kao karakteristian za nacionalnu grupu? Kakvu ulogu on daje obrazovanju?

D. Uopavanje i pojednostavljivanje (1929.) Hajde da napravimo definiciju koja bi, koliko god je to mogue, odgovarala svakoj naciji. Oni koji posjeduju bogatu riznicu sjeanja, iskrenu elju i saglasnost da ive zajedno, zajedniku volju da se brani zajednika batina, ine zajednicu koja se naziva nacija. U skladu s tim, ukoliko kaemo da zajednica koju ine pripadnici jedne kulture jeste nacija, onda samo navodimo najkrau definiciju nacije.
Atatrkun, str. 48.

III-4. Poimanje nacije kod Mustafe Kemal-pae A. Znaaj religije tokom rata (1920.) Opi princip je sljedei: razliiti poklonici islama koji ive u podrujima unutar naih nacionalnih granica jesu zaista naa braa koja meusobno potuju etnika, regionalna i etika prava. Stoga mi ne elimo uiniti bilo ta protiv elja tih ljudi. Ukoliko smo u neto potpuno uvjereni, onda smo uvjereni u to da u okvirima naih nacionalnih granica Kurdi, Turci, Lazi, Kirgizi i tako dalje, svi ti islamski elementi, imaju zajednike interese i odluni su da djeluju zajedno. I mi isto tako gledamo na stvari. Srano se zalaemo za bratsko i vjersko jedinstvo. Stoga nikada nemojte sumnjati [....] da Laz ili Kurd nee glasati za nau stvar kada se od njega to zatrai [....]
Ozturk, str. 196.-197.

ta misli, zato postoji toliko mnogo definicija i mogunosti definiranja nacija? Moe li pojedine Ataturkove definicije povezati s odreenim historijskim situacijama koje su mogle uticati na njegovo poimanje nacije? Moe li ti sam/a da ponudi neku definiciju?

B. Kultura (1922.) Narodi Turske, rasno, vjerski i kulturno ujedinjeni, puni su meusobnog potovanja, rtvuju se jedan za drugoga, i ine drutveno tijelo koje ima zajedniku sudbinu i zajednike interese.
Atatrkun, str. 52.

83

NACIONALNE IDEOLOGIJE

IIIb. Samoodreenje
III-5. Biti Bugarin - pjesma Bugarin sam Ivana Vazova (1917.) Bugarin sam i jak Bugarska me majka rodila Zbog tolikih ljepota i dobara Volim zaviaj svoj Bugarin sam i volim Nae planine tako zelene I to me Bugarinom zovu Najvea radost je meni

III-6. Biti Albanac miljenje Paka Vase (1879.) Bili oni muslimani, pravoslavci ili katolici, Albanci su, uvjereni smo, isto kao i prije trideset stoljea, najstariji evropski narod, rasa koja je najmanje izmijeana sa ostalim poznatim rasama; to je nevjerovatan i neobjanjiv fenomen, ali ta se rasa oduprla vremenu koje sve unitava i mijenja, uspjela je sauvati jezik, iako nije imala knjievnost ili razvijenu civilizaciju i, povrh toga, uspjela da sauva svoj izvorni i karakteristini profil a da pritom ne bude nedrueljubiva, i da u svome ponaanju ne ispoljava podozrenje prema vjerovanjima i ritualima religija koje je primila tokom pobjednikog hoda kroz stoljea.
Vasa, str. 22..

Ja sam slobodan Bugarin U zemlji slobode ja ivim Sve to je bugarsko Ja slavim, gledam, uvam i cijenim Bugarin sam i sazrijevam U velikim danima u vremenu slavnom Ja sin sam zemlje tako divne Ja sin sam iz plemena hrabrih. 22
Vazov, str. 7 .

Ivan Vazov (1850.-1921.) bio je bugarski pisac, pjesnik i politiar, poznat kao patrijarh bugarske knjievnosti. Roen je u Sopotu u bugarskoj Dolini rua, emigrirao je u Rumuniju i Rusiju, i bio je ukljuen u bugarski oslobodilaki pokret. Njegova prva poema bila je Borba, tokom rata iz 1877.-1878. objavio je knjigu Spasenje, a nakon formiranja bugarske drave podsjetio je na vrijeme osmanske vladavine u znamenitom bugarskom romanu Pod jarmom. Tokom balkanskih ratova i I. svjetskog rata objavio je vei broj nacionalistikih pjesama (vidi itanku 3. Balkanski ratovi, tekstove II-5 i V-17). Pjesma Bugarin sam ui se u svim bugarskim osnovnim kolama.

Pako Vasa (1825.-1892.), istaknuti albanski pisac i dravnik XIX. stoljea, roen u Skadru. Poslije mladalakih avantura (uestvovao je u revoluciji u Italiji 1848. godine), uao u dravnu slubu Osmanskog carstva i na kraju postao namjesnik Libana. Bio je lojalan slubenik Carstva, ali je istovremeno osnovao nekoliko albanskih kulturnih drutava i na albanskom objavio mnotvo tekstova o albanskom jeziku, historiji i politici. Njegov politiki cilj nije bio stvaranje nezavisne Albanije, ve okupljanje svih koji na teritoriji Osmanskog carstva govore albanskim jezikom u jednu administrativnu jedinicu (vilajet) koja e imati izvjesni stepen autonomije.

22 Ivan Vazov. . [Bugarin sam. Pjesme za djecu]. Plovdiv, 2005. godine.

84

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sl. 11. Nacija u slikama slovenaka razglednica (poetak XX. stoljea)

Sl. 12. Nacija u slikama rumunska razglednica (poetak XX. stoljea)

Romnia, str. 55

Ovo je jedna od niza razglednica koje prikazuju Rumune u tradicionalnoj nonji i pri svakodnevnim poslovima.

Uporedite ove dvije razglednice. Moe li motiv s razglednice doprinijeti jaanju nacionalnog identiteta? Ako moe, kako?

III-7. Biti Turin miljenje dr. Rize Nura (1932.) Turska nacija jedna je od Bogu najmilijih nacija. Mudrost, heroizam, znanje i umjetnike sposobnosti njoj su date vie no ijednoj drugoj. I prije i poslije Hrista mi smo stvorili mnogo civilizacija na prostoru od Kineskog mora pa sve do Balkana, Egipta, Maroka. Stoga, zbog vrijednosti koju ima dragulj sposobnosti u turskoj krvi [....].
Nur, str. 523.

III-8. Biti Slovenac Dimitrije Rupel o naravi Slovenaca (1987.) U prolosti je, ini se, vjersko preobraanje bilo glavno orue osloboenja Slovenaca. Preobraanje znai promijeniti Boga, svece, moral i kulturu. Ono je drutveni prevrat koji mijenja vrijednosti, ideje, pravila i zakone. Preobraanje iz jedne vjere u drugu karakterizira Slovence od samog poetka. [....] Nijedno veliko preobraanje nije gurnulo Slovence unazad. Naprotiv, zahvaljujui njima mi smo opstali i napredovali. S druge strane, ivot pun preobraanja znai i stvaranje posebnog mentaliteta ili nacionalnog duha. Taj bismo mentalitet provizorno

85

NACIONALNE IDEOLOGIJE

mogli nazvati duhom prilagodljivosti, kompromisa i potiskivanja, ali i racionalosti i otvorenosti. U politici su Slovenci esto pravili samo male korake, neprijatna saveznitva i bili fleksibilni, zbog ega su povremeno trpjeli otra moralna prebacivanja. Zbog takvog mentaliteta oni esto pate od osjeaja rezignacije, koja ih nagoni i da napuste svoju zemlju, a imaju i visoku stopu samoubistava.
Stokes, str. 281.

rukama koje e poraziti neprijatelje. Pa, gospodine, odgovorit e ti seljak, ne razumijem se ja u te stvari, vi govorite kao iz neke knjige...
Ionescu-Gion, str. 16.-17.. .

Dimitrije Rupel, slovenaki intelektualac i politiar. Roen 1946. godine, studirao knjievnost i sociologiju, bio vanredni profesor na Univerzitetu u Ljubljani. Tokom osamdesetih ureivao kritiki usmjerene asopise Problemi i Nova revija, zalagao se za slovenaku nezavisnost i januara 1989. godine postao predsjednik Slovenakog demokratskog saveza. SDU je bio dio opozicione koalicije DEMOS koja je u aprilu 1990. godine pobijedila na prvim viestranakim izborima u Sloveniji. Poslije tih izbora on je postao jedan od vodeih slovenakih politiara i u dva navrata ministar vanjskih poslova.

Georg Jonesku-Gion (1867.-1904.), dosta objavljivao kao novinar i historiar. Studirao u Briselu i Parizu, i radio kao srednjokolski profesor francuskog i historije, da bi kasnije postao glavni inspektor za srednjokolsko obrazovanje. Ovo je odlomak iz govora na skupu odranom u bukuretanskom Atenaumu.

Kako je ovdje predstavljena razlika izmeu vjerskog i nacionalnog identiteta? ta je Jonesku-Gionu vanije? Zato je krajem XIX. stoljea nacionalni identitet postao vaniji od vjerskog?Moe li uoiti vezu izmeu toga i stvaranja nacionalne drave?

Pokuaj u prethodna etiri teksta umjesto zamjenice mi umetnuti odrednicu tvog nacionalnog identiteta. Da li pronalazi neke zajednike elemente? Napravi spisak zajednikih elemenata i razlika. III-9. Sjeanja Georga Jonesku-Giona (1889.) rumunski seljaci ne poistovjeuju se sa svojom nacijom Ko se ne sjea da si jo prije nekoliko godina mogao da pita seljaka: ta si ti?, a da ti on, ekajui se po glavi, odgovori uz ponizni smijeak: Pa, gospodine, ta bi trebalo da budem? Ja sam, kao i svi krani, kranin koji stoji pred Bogom. A ako ga pita, govorei njegovim rjenikom: Pobogu, roae, zato kae samo kranin? Kranin! Pa i Bugar je kranin... i Moskovljanin, i Grk... Ti si kranin, ali si i jo neto, zar ne? Zar ne osjea da si po svojim precima Rumun, Rumun zelen kao hrast, sa snanim

III-10. Doivljaj H. N. Breilsforda (1905.) u Makedoniji se ne poistovjeuju sa svojom nacijom Sjeanje na prolost je potpuno iililo i seljanima je ostalo samo nejasno predanje kako su njihovi preci nekada davno uivali u slobodi. U jednom zabaenom seocetu u blizini Ohrida, u kome nema ni uitelja ni sveenika i iji nijedan stanovnik ne umije da pie i ita, razgovarao sam s nekoliko djeaka da bih vidio koliko oni znaju o svojoj prolosti. Odveo sam ih na osamljeno i neobino zaobljeno brdo na ijem vrhu su ruevine utvrenja bugarskog cara, koji se nadvijaju nad jezerom i dolinom. Ko je ovo izgradio?, pitao sam ih. Odgovor je zvuao upeatljivo: Slobodni ljudi. A ko su oni bili?. Nai djedovi. Da, ali da li su oni bili Srbi, Bugari, Grci ili Turci? Nisu bili Turci, bili su krani. I to je, izgleda, bilo sve to su oni znali.
Brailsford, str. 99.-100.

86

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Henry Noel Brailsford (1873.-1958.), britanski novinar, proveo nekoliko godina na Balkanu kao dobrovoljac u helenofilskoj legiji, zatim kao dopisnik i upravnik britanske dobrotvorne misije u Makedoniji 1903. godine. S puno razumijevanja za makedonsku stvar, objavio rezultate svog kulturoloko-historijskog istraivanja na tom podruju 1905. godine..

ta je glavni izvor identifikacije iz vizure ovih djeaka? Zato pisac naglaava kako u selu nije bilo ni kole ni sveenika, a da su seljaci bili nepismeni? ta misli, da li bi odgovori djeaka bili drukiji da su odrasli u drukijim uvjetima?

Sl. 13. Bosanskohercegovaki paviljon na Meunarodnoj izlobi u Parizu (1900.)

Bennett, str. 30

Na svjetskoj izlobi svaka drava eli istai svoju posebnost.

ta je prikazano na ovom bosanskohercegovakom paviljonu 1900. godine? Analiziraj pozadinu slike (arhitektonske elemente), odjeu, namjetaj, ponaanje i izgled ljudi.Prikupi podatke o posljednjoj Svjetskoj izlobi i uesnicima iz tvoje zemlje. ta je tvoja zemlja odabrala da na njoj prikae?

87

NACIONALNE IDEOLOGIJE

IIIc. Nacionalna znamenja


III-11. Riga od Fere prijedlog zastave i znamenja Grke (1797.) Na zastavi i znamenjima Grke treba biti Heraklova palica s tri kria; zastava i znamenja su trobojne, crveno na vrhu, bijelo u sredini i crno dolje.23 Crveno predstavlja carsku purpurnu boju i samoodreenje grkog naroda; tu boju su koristili nai preci kada su kretali u boj kako se rane koje krvare ne bi vidjele i demoralizirale druge borce. Bijelo je simbol istote nae borbe protiv tiranije. Crno je smrt na koju smo spremni u borbi za slobodu i otadbinu. Svi grki vojnici nose ljemove. Svi grki vojnici imaju bajonete koje kao maeve nose zadjenute za pojas, ili, ako je potrebno, i za vrijeme

vojne parade, stavljene na puke. Odjea grkog vojnika je junaka odjea koja se sastoji od crnih kraih pantalona, bijele koulje i crvenih arapa ili dokoljenica. Svi Grci i Grkinje, kao i svi stanovnici ove republike, moraju imati na ljemovima i kapama oznaku poput ove gore prikazane, nacrtanu ili izvezenu na bijeloj tkanini ili utisnutu na bronzi: to je znak raspoznavanja meu slobodnim demokratama i jednakom braom.
r, str. 555.-556.

Poslije sticanja nezavisnosti, Grka je prihvatila samo nekoliko Riginih prijedloga. Pokuaj iznijeti razloge za i protiv prihvatanja vrstih pravila odijevanja za sve stanovnike jedne drave. Uporedi zastavu koju je predloio Riga sa sadanjom grkom zastavom (sl. 17).

Sl. 14. Zastava grkog ostrva Psare tokom Rata za nezavisnost, na kojoj stoji parola Sloboda ili smrt, kri i simboli tajnog drutva Filiki eteria

Simaies, str.22.
23 Slian raspored boja je bio i na zastavi Francuske, mada je umjesto crne bila svijetloplava.

88

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sl. 15. Rumunska zastava bukuretanske gradske garde s natpisom Snaga izvire iz jedinstva (1867.)

Sl.16. Zastava i grb Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca / Kraljevine Jugoslavije (1929.)

Dimi

Dvije enske figure predstavljaju dvije rumunske kneevine, Moldaviju i Vlaku, koje su se 1859. godine ujedinile u jednu dravu. ta je bio cilj upotrebe likovnih elemenata koji direktno aludiraju na naciju, na zastavi koja je napravljena za jednu lokalnu ustanovu?

Zastava i grb su kombinacija simbola tri vodee nacije u prvoj Jugoslaviji

Koja je svrha ove slike?

III-12. Znaaj albanske zastave, govor episkopa Fan Stilijan Nolija na pogrebu Faika Konice (1942.) Dozvolite da kaem i nekoliko rijei o albanskoj zastavi. Kao to znate, nijedna zastava iz naeg susjedstva nije starija od stoljea i po, a neke nisu stare ni itavo stoljee. Naa zastava je stara najmanje 500 godina, a moda ak i nekoliko stoljea vie. Ona je bila zastava era Kastriota Skenderbega, albanskog nacionalnog heroja koji se 25 godina borio protiv Turaka i bio posljednji kranski borac koji je na Balkanu uspjeno prkosio najveim turskim sultanima. Poslije Skenderbegove smrti, Albaniju su napustile evropske sile i ona je bila osuena da jo etiri stoljea grca pod tekim turskim jarmom. Za to vrijeme je Skenderbegova zastava zaboravljena niko nije znao za njeno postojanje sve dok jedan mladi naunik nije u biblioteci naao Barlecijevu biografiju Skenderbega, i u njoj sliku te zastave. Taj naunik je bio Faik Konica i ta zastava sada prekriva njegov koveg, crvena zastava sa crnim dvoglavim orlom upravo je ona koju je Konica ponovo otkrio.
Konitza 2000, str. 174.

89

NACIONALNE IDEOLOGIJE

Ovaj govor odran je u Sjedinjenim Dravama, za vrijeme Drugoga svjetskog rata, dok je Albanija bila pod italijanskom okupacijom. Fan Noli (1882.-1965.) bio je pravoslavni episkop i est mjeseci tokom 1924. albanski premijer i regent. Zbog protivljenja Ahmedu Zoguu morao je da ode u izbjeglitvo, nastanio se u Sjedinjenim Dravama gdje je bio kljuna osoba za odravanje komunikacije izmeu Albanije i Amerike. Objavio je nekoliko knjievnih i historijskih radova, kao i rasprava posveenih vjerskim pitanjima. Sa 63 godine (1945.) stekao je titulu doktora na Univerzitetu u Bostonu gde je odbranio disertaciju o Skenderbegu. Iako su se njegovi odnosi sa Faikom Konicom (vidi II35) pogorali kada je Konica postao albanski ambasador u Vaingtonu dok je Zogu bio na vlasti, Noli i Zogu su intenzivno saraivali poslije okupacije Albanije 1939. godine. Sl. 17. Dananje zastave zemalja jugoistone Evrope

Analiziraj tekstove III-11 i III-12.Zna li znaaj zastave tvoje zemlje? Da li svoju zastavu povezuje s nekim posebnim dogaajem ili neim drugim znaajnim?

Pokuaj da shvati znaenje ovih zastava. Uporedi boje i njihov raspored. Uporedi ove zastave sa zastavama ostalih evropskih zemalja.

Albanija, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Crna Gora, Hrvatska, Kipar, Grka, Makedonija, Rumunija, Slovenija, Srbija, Turska

90

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

III-13. Himne A. Grka himna (1823.) Znam za sve vas stare, Boanski vaskrsle, U svjetlu vam oi zare Dok se maevi kale. Iz grobova naeg roda Duh e va da sine pravo Kad kliknemo vama zdravo! ivjela, ivjela sloboda! Dugo ste bili Meu svijetom to ali ekajui glas Koji e vas pozvati Ah, sporo stie taj dan Jer nikog ne bijae Da se u sjenci tirana Na tako neto usudi A sad, sinovi, izdrite I uzbueni dah zadrite U boj krenite Trae slobodu il smrt Iz predakih grobova Ustae duhovi Jer mi ih zovemo: ivjela, ivjela sloboda!
Kapsomenos, str. 93.-94.

B. Hrvatska himna (1835.) Lijepa naa domovino, Oj junaka zemljo mila, Stare slave djedovino, da bi vazda sretna bila! Mila kano si nam slavna, Mila si nam ti jedina. Mila kuda si nam ravna, Mila kuda si planina! Teci Dravo, Savo teci, Nit ti Dunav silu gubi, Sinje more svijetu reci, Da svoj narod Hrvat ljubi. Dok mu njive sunce grije, Dok mu hrae bura vije, Dok mu mrtve grobak krije, Dok mu ivo srce bije!
Za Hrvatsku, str. 5

Stihove grke Himne slobodi napisao je Dionisije Solomos, jedan od najveih grkih pjesnika (1798.-1857.). Tu pjesmu od 158 stihova napisao je 1823. godine, tokom grkog rata za nezavisnost. Prve dvije strofe, za koju je muziku komponirao Nikolaos Mantacaros, proglaene su 1864. godine nacionalnom himnom Grke, umjesto prijevoda himne Bavarske, koji je do tada bio u upotrebi.

Stihove hrvatske himne napisao je Antun Mihanovi (1796.-1861.) i objavio u knjievnom asopisu Danica 1835. godine. Mihanovi je roen u Zagrebu, bio je oficir u vojsci Habzburgovaca i kasnije diplomat. Muziku za stihove je etrdesetih godina XIX. stoljea napisao Josip Runjanin (1821.-1878.), takoer habzburki oficir. Hrvati su tu pjesmu poetkom XX. stoljea poeli doivljavati kao svoju himnu. U komunistikoj federativnoj Jugoslaviji priznata je kao himna tadanje republike Hrvatske i u zvaninim prilikama izvoena je tek poslije jugoslavenske himne (Hej, Sloveni). Po ustavu iz 1990. godine Hrvatska Domovina, poznatija kao Lijepa naa (domovina), dravna je himna Republike Hrvatske. U prvoj verziji pjesme se ne spominje sinje more te dvije rijei dodate su devedestih godina prolog stoljea.

91

NACIONALNE IDEOLOGIJE

C. Albanska himna (1912.) Pod zastavom kao jedan S jednom eljom i jednim ciljem, Zakletvu poloismo U borbu za spas. Samo roeni izdajnik Borbe se strai Dok hrabar mueniki Pada i za domovinu strada. Puke u rukama vrsto drimo I domovinu nikome ne damo. A ni svojih prava dati neemo I svakog neprijatelja istjeraemo. Sam Gospod ree Narodi e nestajati Ali Albanija e ivjeti Jer mi borimo se za nju, samo za nju.
www.albanian.com/information/history/index.html

Sl. 18. Historijat dravnog grba Bugarske od 1741. godine do danas

Stihove je napisao Aleks Stavre Drenova alijas Asdreni (1872.-1947.). Drenova je dio ivota proveo u Rumuniji i umro je u Bukuretu. Izvorni naslov pjesme je Betimi mi flamur (Zakletva zastavi), a prvi put je objavljena 1912. godine u Liri e Shqiperise (Sloboda za Albaniju), albanskim novinama koje su se izdavale u Sofiji. Prve dvije strofe, sa muzikom iprijana Porumbeskua (1853.-1883.) proglaene su albanskom himnom 1912. godine.

ta zna o himni svoje zemlje?

Koji elementi su zajedniki na svim ovim varijantama grba? ta je predstavljeno na grbu tvoje zemlje? Odredi simboliki znaaj elemenata koji ine grb.

92

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sl. 19. Srpski grb prema nacrtu Pavla Ritera Vitezovia (1701.)

Sl. 21. Crnogorski grb

Zato je dravi potreban grb i ta bi grb trebalo da izrazi? Da li grb treba smatrati elementom nacionalnog identiteta, ili pak identiteta drave?
Davidov, str. 21.

Sl. 20. Grb Kraljevine Srbije (osamdesete godine XIX. stoljea)

Sl. 22. Monarhija i drava rumunska razglednica s likom kralja Karola I. (1866.-1914.)

Ljui, 2001.

Na ovom grbu kombinirani su carski (bizantijski) dvoglavi orao i tit sa etiri S. Nacrt tita uradio je historiar i politiar Stojan Novakovi. Uporedi ove dvije slike. Analiziraj slinosti i razlike. ta misli o njima?

Zato je napravljena razglednica s likom kralja? Kako je vladar na njoj prikazan? Kakva osjeanja i stavove treba da nam prenese ta razglednica?

93

NACIONALNE IDEOLOGIJE

III-14. Pokuaj da se u Grkoj uvede narodna nonja (1843.) U interesu privrede i nacionalnog ponosa, a da bi se izbjegli strani luksuz i iskvarenost [to je Grku i dovelo u situaciju u kojoj se danas nalazi] valjalo bi [....] uvesti narodnu nonju: jeftinu, prikladnu, elegantnu, saivenu od materijala koji se najee upotrebljavaju i da ih mogu saiti lokalni krojai [....] koja e odraavati nau nacionalnost, sve nas povezati u nacionalno jedinstvo i pomoi u stvaranju nacije. Grci, koji su nacija za sebe, istovremeno i dio Evrope i dio Azije, slavljeni zbog svojih velikih predaka, svakako moraju imati nacionalnu nonju, nacionalno obrazovanje, nacionalnu kuhinju [....]
Politis, str. 124

Pokuaj razumjeti zato pisac eli uvjeriti ljude kako je neophodno imati narodnu nonju. Da li se slae s njegovim tvrdnjama? Da li u tvojoj zemlji postoji narodna nonja?

Sl. 23. Srpska seljanka u tradicionalnoj nonji (1865.)

Todi, str. 132.

94

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Tabela 3: Dravni praznici u sadanjim dravama jugoistone Evrope Zemlja Albanija Makedonija Bosna i Hercegovina Bugarska Grka Kipar Rumunija Crna Gora Slovenija Hrvatska Srbija Turska Datum 28. novembar 8. septembar 1. mart 3. mart 25. mart 1. oktobar 1. decembar 13. juli 25.juni 8. oktobar 15. februar 29. oktobar Dogaaj Dan nezavisnosti (1912.) Dan nezavisnosti (1991.) Dan nezavisnosti (1992.) Dan osloboenja (1878.) Dan nezavisnosti (1821.) Dan nezavisnosti (1960.) Dan ujedinjenja (1918.) Dan dravnosti (2006.) Dan dravnosti (1991.) Dan nezavisnosti (1991.) Dan osloboenja/dravnosti (1804.) Dan republike (1923.)
www.seeeurope.net; http://eh.wikipedia.org

Dravni praznici slue za obiljeavanje kljunih dogaaja u stvaranju nacionalne drave. Tokom historije jedne drave, a s obzirom na promijenjene politike okolnosti, mogu se promijeniti i praznici, ali ima i drava, kao to je recimo Albanija, koje kroz itavu svoju historiju slave iste praznike. Dobar primjer drave koja je mijenjala svoje praznike jeste Rumunija, koja je u drugoj polovini XIX. i prvoj polovini XX. stoljea kao svoje najvanije dravne praznike obiljeavala 24. januar, dan ujedinjenja Vlake i Moldavije 1859. godine, i 10. maj, koji je imao trostruku simboliku: tog dana je krunisan Karol I. Od Hoencolerna za kneza Rumunije (1866.), zatim, proglaena je nezavisnost (1877.) i kraljevina (1881). Za nacionalne praznike proglaeni su i roendani kralja i kraljice. Za vrijeme komunistikog reima glavni nacionalni praznik bio je 23. august (1944.), a ostali praznici bili su od meunarodnog znaaja: Prvi maj i Sedmi novembar. Poslije pada komunistikog reima za dravni praznik izabran je 1. novembar (1918.) jer je tog dana, ujedinjavanjem Transilvanije s Kraljevinom Rumunijom, nastala Velika Rumunija.

Koji dogaaji se obiljeavaju u zemljama jugoistone Evrope? Koji se jo historijski datumi obiljeavaju u tvojoj zemlji?

Organizujte istraivanje: Saznaj neto vie o dravnim praznicima u tvojoj zemlji i o tome kako ljudi razumiju i pamte te datume. To moe biti zanimljivo. Razgovaraj o tome sa lanovima porodice ili poznanicima koje odabere da ti pomognu u istraivanju.Pitaj ih ta znaju o znaaju dravnih praznika, da li su nekada ranije slavili neto drugo, kako su se dravni praznici obiljeavali dok su oni bili mladi i kako su provodili vrijeme tokom praznika.Pokuaj i da sazna koliko su bili vani vjerski i tradicionalni praznici u zajednici u kojoj ivi.

95

NACIONALNE IDEOLOGIJE

IIId. Nacionalna mitologija


Sl. 24. Slikovno predstavljanje nacije A. Slobodna Bugarska litografija Georgi Danova (1879.)

Kako je Bugarska ovdje predstavljena? Da li se i u tvojoj zemlji mogu nai sline slike?

96

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

B. Francuske razglednice na kojima su predstavljene Srbija i Crna Gora

Analiziraj na koji su nain predstavljene ove zemlje i njihova nacionalna obiljeja. Obrati panju na to to su predstavljene enskim likovima.

III-15. Historijski korijeni makedonske nacije ori Pulevski, Za Makedonce (1879.) Za Makedonce Naa otadbina, Makedoncima draga Bila je kraljevina kralja Filipa I drevno carstvo Aleksandra cara. Na makedonski car, u cijelom svijetu poznat Kao Aleksandar Veliki Ostavio je svoje balkansko carstvo Svim slavenskim branima. [....]

Moramo voljeti otadbinu, I initi sve da je dobijemo, Jer to je nae staro makedonsko carstvo. Hajdemo svi zajedno Uinimo sve da sebe spasemo [....] I nau pravoslavnu makedonsku brau. Budimo kao jedan i borimo se hrabro Kao nai preci uz cara Aleksandra. Neka nae pjesme uvaju uspomenu na nas. Neka historija oivi, A mi emo ostvariti ono to nam je ostavila u amanet.

97

NACIONALNE IDEOLOGIJE

Lijepe su uspomene na nae stare makedonske pretke, Svojim djelima mi moramo posvetiti njihove kosti, I pretvoriti ih u zlatne vijence. Neka se zavihori stari makedonski bajrak Sa svetim orem na jednoj I svetim Dimitrijem na drugoj strani. Pa emo se boriti ispod tih svetih znaka [....]
Pulevski, str. 57.-58

Koje vrijednosti i stavove prenose ova slika i propratni tekst? Kako je Leonida predstavljen u odnosu na druge figure sa slike? Koje on mjesto zauzima u prostoru slike? Zato? B. Pogibija Vase arapia24 prilikom osvajanja beogradske tvrave 1806. slika Anastasa Jovanovia (1817.-1899.)

ori Pulevski (1838.-1895.), objavio nekoliko komparativnih rjenika, gramatika makedonskog jezika i prijedloga pravopisa, kratkih historija, genealogija i zbirki narodnih pjesama. Bio je tipini romantiar, elio je pomoi stvaranju makedonske nacije povezujui zlatno doba drevne Makedonije s dananjim Makedoncima koji govore slovenskim jezikom. Iako nije bio pjesnik, objavio je Makedonsku pjesmaricu u Sofiji 1879. godine. ta misli o ciljevima i poruci ove pjesme? ta je pjesnik htio da nam saopi? Zato je odluio da pie u stihovima? Sl. 25. Heroji historije kao savremeni uzori A. Leonida, kralj u drevnoj Sparti, poruuje Perzijancima da se nee predati: (Doite i sami uzmite), slika iz grkog udbenika (1901.)

Narodni muzej, Beograd

Kakva je uloga ove slika? Kakva osjeanja i stavove treba da nam prenese ova slika? III-16. Sjeanje dr. Rize Nura o uticaju narodnih pria o junacima itao sam ih sa zadovoljstvom i uzbuenjem. to sam vie itao, to sam vie elio da i sam budem heroj. Sada mi je tek jasno da su te knjige govorile o drevnim herojstvima Turaka. teta to to danas vie nema nikakvu vrijednost. Potrebno je ponovo pisati o tome i predstaviti na moderniji nain [....] Koliko su vane te knjige? Potpuno sam uvjeren da 90 odsto obrazovanja koje su Turci sticali u toku djetinjstva, i koje ih je podstaklo da i sami postanu heroji i osvoje toliko mnogo, dolazi upravo iz takvih knjiga. One pripovijedaju o herojstvima Turaka od kada su primili islam. Treba to malo prilagoditi i ponovo napisati jer moe da bude vrlo korisno za nacionalno obrazovanje.
Nur, str. 90.-91.

Koulouri, str. 72.


24 Vasa arapi jedan je od voa Prvog srpskog ustanka (1804.-1813.).

98

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ta misli o ulozi knjievnosti u jaanju nacionalnog identiteta? Da li si itao knjievna djela koja su oblikovala ideju tvog nacionalog identiteta? Sl. 26. Simboliko predstavljanje politikih dogaaja A. Crnogorski ustanak slika ure Jakia (1832.-1878.)

B. Ujedinjena Bugarska slika Nikolaja Pavlovia (1885.)

Slika predstavlja trenutak ujedinjenja Bugarske i Rumelije 1885. godine. Bugarska se majinski odnosi prema novoj zemlji. U pozadini osoba koja plae treba da sugerira kako su i druge zemlje eljele da se prikljue Bugarskoj, ali nisu mogle.

Narodni muzej, Beograd

Opii sliku. Pogledaj odjeu. ta moe o tome rei? Koje su slinosti, a koje razlike izmeu ove slike i Slobodne Bugarske? Kakva je uloga slika s tematikom iz historije?

Postavi dva pitanja u vezi s ovom slikom. Uporedi tvoja pitanja s pitanjima drugih uenika.

99

NACIONALNE IDEOLOGIJE

III-17. Rumunski zakon o ouvanju uspomene na narodnu heroinu Ekaterinu Teodoroiju (1921.) Zakon o spomeniku, rodnoj kui i enskom institutu Ekatarina Teodoroiju lan 1. Za ouvanje uspomene na svetu djevicu heroinu Ekaterinu Teodoroiju, koja je hrabro poginula za svoju otadbinu, u gradu Targu-Jiuu bit e podignut spomenik kao dio komemorativnog centra u slavu pobjede na Jiuu, na kojem e biti upisana imena svih oficira koji su pali u pobjedonosnoj bici u dolini rijeke Jiu, a na prvom mjestu bit e ime Djevice potporunika. Izgradnja, odravanje i nadzor nad spomenikom je u nadlenosti Drutva za grobove heroja palih u ratu, a pod nadlenou Ministarstva rata. Ministarstvo e putem javnog konkursa odabrati odgovarajui projekat za izgradnju spomenika. lan 2. Posmrtni ostaci Djevice bit e preneseni iz Muncelula i sahranjeni u podnoju spomenika. Spomen e se odravati svake godine na dana kada je donesen specijalni zakon o uvanju uspomene na heroje. Osim toga, bogosluenje za upokojene i litija bit e odravani u Vadeni (Gorj), rodnom mjestu Heroine, na dan pobjede kod reke Jiu, i sve kole u zemlji tada e upriliiti predavanja na tu temu. lan 3. Kua u selu Vadeni, oblast Gorj, u kojoj je Djevica roena, bit e obnovljena i trajno sauvana, kao i dvorite, i oboje e biti proglaeno za mjesto od historijskog znaaja. [....] Jedna kua bit e sagraena za porodicu Heroine, u istom mjestu, koja e na poklon dobiti est ari zemlje, stoku i orue neophodno za odravanje skromnog seoskog domainstva. Odredbe ovoga zakona ne iskljuuju porodinu penziju koja se daje kao pomo porodici preminulog brata Heroine. [....] lan 6. Pod nadzorom Predsjednitva Vijea, Vijee ministara e ministarstvima raspodijeliti novac prikupljen za spomenik, kuu i kolu.
Monitorul..., str. 3112.

Ekaterina Teodoroiju (pravo ime Toderoiju) (1894.-1917.), kerka seljaka, radila kao medicinska sestra 1916. godine. Nijemci su je zarobili u bici kod Podul Jiua, ali je pobjegla i nastavila da se bori u Valea Jiui. Kada je od eksplozije granate ranjena u obje noge, od kralja Ferdinanda I. (1914.-1927.) dobila je orden Virtutea militara (Vojnika vrlina) i in potporunika. Ponovo je radila u bolnici u Jaiju, da bi se poslije opet vratila u borbenu jedinicu i vodila bataljon u borbi kod Maraetija gde je u noi izmeu 22. i 23. augusta 1917. godine i poginula.

ta misli, zato se smatralo vanim da se podigne spomenik Ekaterini Teodoroiju? Kakav je ona simbol? Kakva se osjeanja prenose kroz sjeanje na nju, i kome se ona prenose? ta misli, da li je velianje heroja usmjereno na sjeanje samo radi njih samih, ili je glavni cilj u sferi obrazovanja, ili ak politike? Nabroj tri linosti koje su najistaknutiji nacionalni simboli u tvojoj zemlji. Koliko je od njih mukaraca, a koliko ena i djece? Po kojim djelima su oni postali slavni?

100

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Sl. 27. Rumunski plakat povodom 70 godina od osnivanja moderne drave (1929.)

Sl. 28. Hrvatska potanska marka s likom slavnog koarkaa Draena Petrovia (1994.)

Na plakatu je prikazana mapa Velike Rumunije, a po njoj su ratrkane slike istaknutih historijskih linosti i politikih voa. U centru je slika mladog kralja Mihaila I. Druge linosti vezane su ili za ideju rumunskog ujedinjenja (Mihail Hrabri, vlaki knez 1593.-1601., koji je na kratko vrijeme ujedinio Vlaku, Moldaviju i Transilvaniju; Aleksandar Joan Kuza, izabran za kneza Moldavije i Vlake 1859.; Mihail Kogalnieanu, premijer za vrijeme vladavine Kuze), ili pak ideju monarhije (kraljevi Karol I. i Ferdinand I.). Sa strane se vide likovi rimskog cara Trajana i daanskog kralja Deebala, simbola plemenitog porijekla Rumuna. Datum odtampan na vrhu plakata, 10. maj, u to vrijeme je bio nacionalni praznik u Rumuniji zato to je na taj dan Karol I. proglaen za kneza Rumunije (1866.), a zatim, na taj dan proglaena je nezavisnost Rumunije (1877.) i proglaeno Rumunsko Kraljevstvo (1881.). Zna li za neke sline plakate u tvojoj zemlji? Da li zna za neke sline vrste propagandnih plakata? Uporedi ovaj plakat sa sl. 16. Kakva je svrha takvih materijala?

Poslije uspjene karijere Draen Petrovi tragino je izgubio ivot u automobilskoj nesrei 1993. godine. On je vjerovatno jedan od malobrojnih Hrvata koji je prihvaen kao nacionalni heroj modernog doba.

Zato se sportske zvijezde ponekad smatraju nacionalnim herojima? Kakvu vrstu heroizma oni predstavljaju?Kakav je odnos tog heroizma i heroizma u ratu i pokretu otpora? Zato je lik Draena Petrovia na potanskoj marki?

101

NACIONALNE IDEOLOGIJE

III-18. Savremeni historiar o historiji albanskog grba (2000.) Nacionalni grb: dvoglavi crni orao rairenih krila na crvenom titu. Napravljen je na osnovu heraldikog simbola nacionalnog heroja era Kastriota Skenderbega (1405.-1468.). Prvi put se kao heraldiki simbol pojavio na Skenderbegovom peatu. Na peatu je dvoglavi orao rairenih krila i estokraka zvijezda. Otisak peata pronaen je na dokumentima iz 1459. godine, kada su papa Pikolomini II. i Kongres iz Mantove priznali simbole Skenderbega.
Gjin Varfri, str. 19.

Zato historiar tvrdi da je grb njegove nacionalne drave star i slavan? Zato je to danas znaajno? ta ti misli o ulozi nacionalnih simbola? Zato se sportske zvijezde ponekad smatraju nacionalnim herojima? Kakvu vrstu heroizma oni predstavljaju?Kakav je odnos tog heroizma i heroizma u ratu i pokretu otpora? Zato je lik Draena Petrovia na potanskoj marki?

Husein-kapetan Gradaevi (1802.1834.) bio je voa borbe za bosansku autonomiju unutar Osmanskog carstva. Sa samo 19 godina, poslije rane smrti brata, on postaje vojni kapetan u regionu Gradaca u sjevernoj Bosni. Pod njegovom upravom stanovnitvo Gradaca je uivalo prosperitet i toleranciju. Nezadovoljan reformama Mahmuda II. i osmanskim politikim odlukama koje se odnose na Bosnu, poetkom 1831. godine Husein-kapetan Gradaevi preuzima vostvo pobune za autonomiju Bosne. Nakon nekoliko pobjeda, koje su mu omoguile da vlada Bosnom vie od godinu dana, 1832. godine je poraen od osmanske vojske i prisiljen na izgnanstvo. Nakon to je fermanom od sultana dobio pomilovanja, Husein je prihvatio da ode u Istanbul, ali nije odustao od svojih ideala, te mu nije bilo dozvoljeno da se vrati u Bosnu. Umro je mlad u Istanbulu, sa samo 32 godine.

III19. Sjeanje na Husein-kapetana Gradaevia u Bosni Husein Gradaevi je bio iva legenda svoga vremena. I nakon smrti smatran je muenikomehidom bosanskog ponosa. Poznata je izreka meu Bonjacima da godinama nakon njegove smrti ni jedan ovjek meu naim narodom nije bio u stanju da ne zaplae pri spomenu njegovog imena. Takav pozitivan osjeaj nije vladao samo kod bonjakog stanovnitva, nego i kod krana iz Posavine koji su decenijama imali slino miljenje. Nakon jugoslavenskih ratova [] Gradaevi je u irim krugovima ponovno smatran najveim bonjakim nacionalnim herojem; on je simbol nacionalnog ponosa i duha.
http://en.wikipedia.org/wiki/Husein_Gradascevic (pristupljeno 8.8.2007.)

Koliko je znaajno to Husein-kapetan Gradaevi nije bio zaboravljen, ne samo od strane Bonjaka, nego i krana? Zato? Da li zna druge politike ili vojne voe XIX. stoljea koji su bili primorani ivjeti ili umrijeti u progonstvu?

102

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

ETVRTO POGLAVLJE: Sukob nacionalistikih ideologija

Stara metafora predstavlja Balkan kao evropsko bure baruta i sugerira nam da taj region ini skupina sitnih i gramzivih drava. Ta predstava je nastala krajem XIX. i poetkom XX. stoljea, a njenu primjerenost dokazali su balkanski ratovi i atentat u Sarajevu 1914. godine. Naravno, ona je u velikoj mjeri pogrena. Prvi svjetski rat jeste poeo sukobom Austro-Ugarske i Srbije, ali nisu ljudi s ovoga podruja odgovorni za to to se taj sukob pretvorio u masakr globalnih razmjera. Osim toga, zloini poinjeni u jugoistonoj Evropi nalaze se veoma nisko na ljestvici uasa u XX. stoljeu. Ipak, to ne znai da pojedini oblici nacionalizma u jugoistonoj Evropi nisu odgovorni za to to su doveli do besmislenih sukoba i stravinih zloina. U ovom nastavnom materijalu ne elimo pruiti ilustraciju uasa koji su proizali iz nacionalnih sukoba u jugoistonoj Evropi. Mi smo, zapravo, pokuali to da izbjegnemo i panju smo usmjerili na argumente i ideologije koji na prvi pogled mogu djelovati legitimno, ali koji su ipak naveli ljude na nasilno postupanje. Vjerujemo da e kritiki pristup ovim historijskim svjedoanstvima pomoi mladim ljudima da postanu zreli i odgovorni graani. U ovom poglavlju na cilj je bio da pokaemo da nacionalni sukobi ne traju vjeno. U stvari, historijsko iskustvo jugoistone Evrope, pa i drugih evropskih regiona, jasno pokazuje da se svaki sukob prije ili kasnije mora zavriti, da e mrnju zamijeniti neki pozitivniji stav, da je bolji i sigurniji svijet zaista mogu, i da on upravo nastaje. Stvaranje Evropske unije i odnosi izmeu Francuske i Njemake tokom posljednjih pet decenija predstavljaju ohrabrujue primjere. Takav razvoj dogaaja, meutim, ne ukazuje na to da e nacionalna drava postati nevana ili da e je nestati. Uprkos oekivanjima da e nacionalna drava postepeno odumrijeti, sada je oigledno da e ona due vrijeme biti glavni inilac i evropske i svjetske politike. Za dananje generacije i dalje je vano poistovjeivanje s vlastitom nacijom, a promjene kroz koje prolaze nacionalne drave i te kako utiu na na ivot. Zato moramo voditi rauna o tome da nae nacionalne drave budu dobar okvir za izgradnju zajednike budunosti.

IVa. Ideologije koje su doprinijele izazivanju sukoba


IV-1. Nacionalne predrasude prema Nijemcima u Hrvatskoj (1866.) ta pisac misli o mladim Njemicama? Da li je u pravu? Zna li za jo neke ovakve predrasude? O kome se pria najvie viceva u tvom okruenju? ta misli, kakvu ulogu igraju stereotipii predrasude? Imaju li oni neku stvarnu osnovu? IV-2. Zato je dr. Riza Nur odbio da se oeni strankinjom (1910.)

Nikad ne bih volio plavu Njemicu. Jednom, zlom sudbinom, sreo sam jednog takvog njemakog anela vjenog mira. Potvrdili smo uzajamnu ljubav, i onda je ta njemaka djevojka poela da mi svira Les cloches du monastere a ja poeh da zijevam. A onda mi je itala Matesonovu Bergruin. A ja zaspah. I ta plavuanka je uzdisala po pola sata dnevno, i tako sedam dana a osmog dana je vie nije bilo. Ja volim hrvatske avolice sa kojima se ovjek mora boriti vie no s njemakim Lujzama koje su mlake kao kakve slabo spravljene limunade.
enoa, str. 164.

Bili smo skuptinski poslanici. U to vrijeme sam dobivao mnogo branih ponuda. Jedna od djevojaka bila je vrlo bogata i lijepa. Veoma je bila zainteresirana i mnogo se trudila oko mene. Srce mi se polako okretalo njoj. Bila je Albanka. Samo zbog

103

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

toga se nisam njome oenio. Govorio sam: Mora da bude Turkinja. Do sada u naoj porodici nije bilo tue krvi.
Nur, str. 318.

Tisa, kao zapadna. Na gotovo itavom tom podruju Rumuni ive u homogenim zajednicama, smatrajui svojima i neke krajeve s one strane granice.
Xenopol, I. str. 43.

Kako objanjava stav pisca ovoga teksta? ta misli o njegovoj odluci? IV-3. Neki pogledi na grku megale idea (ideja velike Grke) razgovor profesora Nikolaosa Saripolosa i kralja ora I. (1877.) [...] Pod vlau Vae krune, Visoanstvo, jeste drava sa prijestolnicom u Istanbulu, koja vlada Kritom, Tesalijom i Epirom, Trakijom, Makedonijom, Crnim morem sve do predjela blizu Trapezunta, Male Azije i egejskih ostrva, ne iskljuujui i moju zemlju, Kipar... Previe ste rairili granice Grke, prekide me kralj.
Politis, str. 63.

Aleksandru D. Ksenopol (1847.-1920.), jedan od najistaknutijih rumunskih naunika i humanista krajem XIX. stoljea. Objavio mnotvo tekstova na razliite teme, ali postao poznat i priznat, i u Rumuniji i u itavoj Evropi, po radovima na temu rumunske historije i teorije historije. Ksenopol je sastavio prvi vietomni pregled historije Rumunije.

Nikolaos Saripolos (1817.-1887.), strunjak za pravo, profesor univerziteta u Atini, u Memoarima opisuje razgovor s kraljem orem I. (1863.-1913.), voen 1877. godine, kada je objasnio na koje sve teritorije, po njegovom miljenju, Grka polae pravo.

Kako je u ovom tekstu predstavljen rumunski identitet i rumunski nacionalni prostor? ta misli, da li predstavljanje nacionalnog prostora moe imati ideoloke i politike ciljeve? Zna li za sluajeve da je vie nacija polagalo pravo na istu teritoriju? Navedi neki primjer. IV-5. Nacionalne podjele u turskom parlamentu (1908.-1914.) Napadajui nas, unionisti (Mladoturci) su tvrdili da smo se ujedinili sa neturcima i stranim elementima koji su izdajnici otadbine. To je bila la i neto to nema nikakve veze sa stvarnou. Tano je da je u naim opozicionim redovima bilo Turaka, Arapa, Albanaca, Grka i Ermena, ali njih je bilo i meu unionistima. U stvari, veina njih su bili unionisti [...] Unioniste je bilo mogue istisnuti na legalan nain, uz pomo dobre organizacije. U to vrijeme Arapi su namjeravali da osnuju vlastitu stranku. Valjalo ih je najprije nekako uvui u nau Vavilonsku kulu, pa ih tek onda savladati. To to mi imamo pravu Vavilonsku kulu nije neto loe -pa i unionisti su isti takvi. U stvari, itava zemlja je takva i ta se tu moe? Naravno da e i parlament biti takav. Arapi gaje veoma opasne nacionalistike ideje. Ukoliko neko napravi presedan na tom planu, posljedice mogu biti veoma ozbiljne. Kao u austrijskoj skuptini. Takve ideje podravaju i Grci, ako ne otvoreno, onda barem u potaji. [....] Ja sam spreman da umrem za Tursku, ali to krijem kao tajnu. O tome nikom ne govorim. Ukoliko bismo to radili [govorili o turskom nacionalizmu] otvoreno,

ta misli, zato je kralj prekinuo sagovornika? ta je pisac elio objasniti kralju? IV-4. Historiar Aleksandru D. Ksenopol o rumunskom nacionalnom prostoru (1888.) U poreenju s drugim romanskim nacijama koje ine zapadnu Evropu zasebnim kontinentom, najvea nepovoljnost geografskog poloaja nas istonih Latina jeste to to smo izgubljeno ostrvo u okeanu tuinskih naroda. Sudbina je htjela da rumunski narod ivi sjeverno od Dunava i on je sada na velikoj teritoriji od 300.000 kvadratnih kilometara, teritoriji nita manjoj od italijanskog kopna, a veoj od polovine Francuske, zatvorenoj trouglom od tri velike rijeke. Te rijeke su Dunav na jugu, Dnjestar kao istona granica, i velika pritoka Dunava, rijeka

104

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

onda bi i drugi imali dobar razlog da javno govore takve stvari. A to onda znai podjelu u zemlji i njeno nestajanje. Otadbina (vatan) se prostire od Skadra do Basre i Jemena. Sastavljena je od 72 i po dijela. Ta situacija je najslabija strana Turske i izvor velike opasnosti. Zato ja drhtim na pomisao o stvaranju nacionalnih partija. U to vrijeme je Husein Cahid, uprkos tome to je Albanac, pisao o dominantnoj naciji koja je protiv Grka u Taninu. Istina, nije imenom spomenuo Turke, ali kada postoji ustavno ureenje, onda nije dozvoljeno koristiti izraz dominantna nacija. Bio sam razgnjevljen suludim stavom tog ovjeka i rekao sam: On to ini ili namjerno ili zato to mu je ambicija preko oiju nabacila gusti crni veo neznanja. On nije kadar da vidi koliku tetu nanosi dravi. Nije bilo ispravno govoriti o dominantnoj naciji poto zemlju ini mnogo razliitih nacija (mileta). U suprotnom, ne bi moglo biti ustavnog ureenja. Drukije bi bilo da Turska tim podrujima vlada kao kolonijama koje imaju svoje zasebne zakone. Ali, onda ne bi bilo poslanika odatle. Kako bilo, Turska nema takvu mo. [....] Grci su se zaista razjarili. Bili su protiv te dominantne nacije. Te zakonske odredbe su bile kao iskre u buretu baruta. Volio bih da je rekao Turci, a ne dominantna nacija. Ali on to nije rekao, nije mogao to da kae. [....] Ipak, pokuao sam da okupim opozicione grupacije. Razgovarao sam sa uglednim poslanicima. Arapi nisu eljeli da se pridrue zajednikoj stranci. Abdalhamid Zoravi bio je njihov voa. On je bio u dobrim odnosima sa ukri Asalijem, predstavnikom Damaska. [....] Priprijetio sam Arapima: Ako napravite tu arapsku partiju, mi emo napraviti tursku partiju i ujedinit emo se s unionistima. A vidjet ete onda ko e izvui deblji kraj. Uplaili su se i prihvatili moj plan. Narodna stranka nije htjela pridruiti se zato to je imala podrku Gumulinelija. Uinio sam sve to sam mogao i na kraju sam i njih pridobio.
Nur, str. 328.-332.

IV-6. Proglasi antikolonijalne borbe kiparskih Grka (1955.) A. Uz Boju pomo, s vjerom u nau asnu borbu i uz podrku svih Grka i pomo Kiprana, krenuli smo u bitku za oslobaanje Kipra od britanskog jarma, uzimajui za svoj ratni pokli isti onaj koji su nam nai preci ostavili u amanet kao svetinju: POBJEDA ILI SMRT. Brao Kiprani! Iz dubina prolosti gledaju nas svi oni koji su proslavili grku historiju time to su sauvali njenu slobodu: ratnici Maratona i Salamine; trista Leonidinih Lakedemonjana i boraca u junakom albanskom ratu. Gledaju nas borci iz 1821., isti oni koji su nam pokazali da se tuinskog jarma moemo oslobiti samo ako stvorimo nacionalnu dravu. [....] Svi Grci nas gledaju i slijede, zabrinuti, ali i ispunjeni nacionalnim ponosom. Odgovorimo im djelima i pokaimo da smo ih dostojni. Vrijeme je da svijet vidi kako je meunarodna diplomatija nepravina i kukavika na rijeima, dok je duh Kiprana krepak. Ako nai ugnjetai odbiju da nam vrate slobodu, mi smo spremni da je osvojimo vlastitim rukama i vlastitom krvlju. Pokaimo svijetu jo jednom da dananji Grci nee dozvoliti da im neko stavi jaram. Naa borba bit e teka, nai ugnjetai su moni i mnogo ih je. Ali, mi imamo duh. Na naoj strani je i pravo. Zato emo pobijediti. Svjetske diplomate! Gledajte ta mi inimo. Sramno je da u XX. stoljeu ljudi moraju prolivati krv za slobodu, taj boanski dar za koji se mi borimo na vaoj strani i za koji ste se vi, barem kako sami tvrdite, borili kada ste se suprotstavili nacizmu i faizmu. Grci gdje god da ste, ujte na poziv: Naprijed! Svi zajedno za slobodu Kipra. [....] Voa Digenis
Grivas-Dighenis, str. 34.

Kako mi danas moemo razumjeti probleme o kojima se govori u ovom odlomku? ta misli, zbog kojih je ideolokih promjena i politikih stavova bio zabrinut pisac ovih redova?

105

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

Pukovnik, a kasnije general Georgije Grivas (1898.-1974.), izdao je dva proglasa. On se poslije slube u grkoj vojsci vratio na Kipar da predvodi EOKA i zapone gerilsku borbu protiv Britanaca s krajnjim ciljem osloboenja Kipra od kolonijalne vlasti i ujedinjenja sa Grkom. Za ishod ove borbe vidi I-39. B. 1. april Ustajte djeco Grke i oslobodite zemlju Carstvo od 500 miliona podanika napada aicu ljudi ije je jedino oruje njihova dua, a jedini oslonac njihova vjera, no ovi monom Golijatu, koji raspolae materijalnom silom, uzvraaju snanim udarcima. Ova borba za pravdu raa moralnu snagu i budi najplemenitije ideale, upravljene protiv nepravde i nasilja. [....] Ostvarili smo moralnu pobjedu. Carstvo je uzdrmano i ponieno. Kipar, za koji niko nije znao, pa ni diplomate, danas je u centru meunarodnih odnosa, on je mora za Angloamerikance i kancer za Engleze.

Na naoj strani su svi ljudi kojima je sloboda na srcu. [....] Prolo je vrijeme predaje. Prolo je vrijeme ivota na raun malih i bespomonih. Danas e nadvladati pravda i moral. Ne mogu nas poraziti ni zli angloameriki savez, niti anglo-turska zavjera taj iznueni poduhvat dvoje lukavih oportunista.
Papageorgiou, str. 138.-139..

Na koji nain voa kiparskog pokreta opravdava borbu za slobodu? Da li zna neki drugi antikolonijalni pokret iz sredine XX. stoljea? Uporedi ovaj tekst sa I-8 i I-22. Koja je svrha ovoga proglasa? Uzmi list papira i nacrtaj tri kolone. Za svaki tekst odgovori na sljedea pitanja, uvijek imajui na umu da je proglas prije svega nain obraanja ljudima: Ko ga je napisao? Kome je upuen? Kada i u kojim okolnostima je napisan? Navedi argumente koji su koriteni kao opravdanje borbe za slobodu. ta primjeuje? Misli li da proglas, da bi posluio svrsi, treba da potuje odreena retorika pravila?

IVb. Konkretni sukobi


IV-7. Stjepan Radi, Hoemo nau hrvatsku domovinu unutar jugoslavenske zajednice (1918.) Mi s vama (Kraljevinom Srbijom i Kraljevinom Crnom Gorom) hoemo jedinstvenu vanjsku meunarodnu dravnu granicu, (...) ali isto tako hoemo i nadalje zadrati unutranju svoju dravnu granicu hrvatsku, i to s ovih razloga. Prvo, mi Hrvati hoemo svomu seljakome narodu oivotvoriti potpuno njegovo seljako pravo prema posebnim naim prilikama i potrebama (...) Drugo, mi Hrvati hoemo svoju hrvatsku dravu urediti ne samo na seljakom nego i na slavenskom temelju tako da, naprimjer, njemaki jezik zamijenimo ekim i da nastojimo k sebi prenijeti i presaditi sve one eke uredbe i zakone koji su za nas; vi, naprotiv, prenaate uredbe i zakone iz tuega, ako i naprednog svijeta, pa se mi zbog toga neemo s vama bezuspjeno prepirati i biti u svim stvarima vjena manjina. Tree, mi Hrvati kanimo sav svoj javni ivot urediti na kranskom i na Vilsonovom ovjeanskom temelju tako da se ugnemo svakoj mrnji i osveti, a vi ste, brao Srbi, naprotiv, zbog svojih prevelikih patnja kojima su krivi ne samo nai tuinski tlaitelji nego i naa braa Bugari, vi ste zbog toga i protiv te bugarske nae brae tako ogoreni da, eto, neete ni uti o tom da i Bugari idu u nae jugoslavensko kolo, a zbog svoga junatva drite se sad prvim narodom ne samo meu Slavenima nego na cijelom svijetu. Mi to junatvo priznajemo, ali taj va ponos bio bi velika smetnja tomu da uimo od svih, a napose od slavenskih naroda.
Radi, str. 211.

106

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Stjepan Radi (1871.-1928.), politiki voa Hrvatske seljake stranke, vodei hrvatski politiar poslije Prvoga svjetskog rata, ubijen je u Narodnoj skuptini u Beogradu zbog protivljenja dominantnoj srpskoj politici.Ovaj lanak napisao je neposredno poslije raspada Austro-Ugarske, na dan ujedinjenja junoslavenskih zemalja 1918. godine.

Zato Radi trai da Hrvatska bude samostalna (unutar jugoslavenske zajednice)? Da li on zagovara nezavisnost po svaku cijenu? ta misli o njegovoj ideologiji (seljaka republika, slavizam)? Da li su ove ideologije danas zanimljive?

IV-8. Proglas Srba, Hrvata i Bonjaka iz Bosne (1943.) Danas narodi Bosne i Hercegovine preko svog jedinog politikog predstavnika, dravnog Antifaistikog vijea Bosne i Hercegovine, trae da njihova zemlja, koja nije ni srpska, ni hrvatska niti muslimanska, bude slobodna i ujedinjena Bosna i Hercegovina u kojoj e biti zagarantirana puna jednakost i ravnopravnost. Narodi Bosne i Hercegovine ele da zajedno s drugim narodima ravnopravno uestvuju u izgradnji narodne demokratske federativne Jugoslavije.
olakovi, str. 17.

Kakvo je shvatanje o prirodi drave iskazano u ovom tekstu?

IV-9. Deklaracija Prvog zasjedanja Antifaistikog vijea narodnog osloboenja Makedonije (1944.) Deklaracija Prvog zasjedanja ASNOM-a (Antifaistiko sobranje narodnog osloboenja Makedonije) o osnovnim pravima graana demokratske Makedonije:

1. Svi graani savezne demokratske makedonske drave jednaki su pred zakonom, bez obzira na nacionalnost, spol, rasu i vjeru. 2. Nacionalne manjine imaju pravo na slobodan ivot svoje nacije. 3. Svakom graaninu garantira se siguran ivot i imovina, pravo na posjedovanje imovine i privatnu inicijativu. 4. Svakom graaninu garantira se sloboda vjeroispovijesti i savjesti. 5. Svim graanima garantira se sloboda govora, tampe, okupljanja i udruivanja. 6. Na osnovu opeg, jednakog, neposrednog i linog prava glasa svako u demokratskoj Makedoniji ima pravo tajno da glasa. 7. Svaki graanin i graanka stariji od 18 godina, koji nisu pod sudskom istragom, imaju pravo da budu birani u sva izborna tijela narodne vlasti. Dok traje narodnooslobodilaka borba, a po odluci Vijea, moe se ukinuti princip tajnog i neposrednog glasanja. Mentalno zaostale osobe, kao i osobe optuene da rade protiv interesa narodnooslobodilake borbe, ne uivaju prava iz 5. i 6. take ove Deklaracije. 8. Svaki sposoban graanin ima dunost i ast da se, bez obzira na nacionalnost i vjeroispovijest, kao vojnik pridrui narodnooslobodilakoj vojsci i partizanskim jedinicama. 9. Sve faistike i profaistike aktivnosti su zabranjene zato to su usmjerene protiv slobode i nezavisnosti nae bratske zajednice jugoslavenskih naroda. 10. Svakom graaninu garantira se pravo da se ali na odluke organa vlasti na nain propisan zakonom. 11. Svaki graanin ima pravo da se ali i iznosi primjedbe svim organima dravne vlasti. Dravna vlast ulae napore da iskorijeni nepismenost, da podigne nivo ope kulture i osigura besplatno kolovanje. U manastiru sveti Prohor Pinjski, na Ilindan, 2. augusta 1944.
Makedonium, str. 119.-120..

107

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

Deklaracija o osnovnim pravima graana demokratske Makedonije donesena je 2. augusta 1944., na prvom zasjedanju ASNOM-a (Antifaistikog vijea narodnog osloboenja Makedonije). Ovo vijee, u kojem su dominirali komunisti, bilo je politiko tijelo partizanskog pokreta koji se borio protiv njemakih i bugarskih snaga u Makedoniji, a na njegovom Prvom zasjedanju postavljeni su temelji autonomne makedonske federalne jedinice u okviru zamiljene jugoslavenske zajednice ravnopravnih naroda. Zasjedanje je stoga bilo od presudne vanosti za stvaranje budue nezavisne makedonske drave. Partizanske voe su namjerno izabrale 2. august, Ilindan, za dan objave makedonske dravnosti, zato to je na taj dan poeo i Ilindenski ustanak 1903. godine. Tako je preko mita o drugom Ilindenu naglaen kontinuitet oruane borbe.Meutim, mnogi od ovih sveano proklamiranih stavova ostali su puko slovo na papiru poto je Jugoslavija i Narodna Republika Makedonija unutar nje na kraju prerasla u dravu s totalitarnim komunistikim sistemom.

IV-10. Tekoe antikolonijalne borbe na Kipru 1955.-1959., analiza Georgija Grivasa, voe EOKA (Digenis) Mnogo monih aktera postavljalo je prepreke na moj put. To su: a) Englezi, koji su zastraivali i, kontrolirajui osnovno obrazovanje, stajali na putu napretka nae omladine; b) roditelji, koji su strahovali za ivote svoje djece; c) uitelji, koji su se starali o kolskoj disciplini i obrazovanju svojih uenika; d) komunisti, koji su eljeli da pridobiju mlade za svoju stvar, iskljuivo u interesu partije; e) neki ljudi iz vlasti koji nisu mogli da shvate kakvu e ulogu odigrati mladi, a posebno kolarci, u oslobodilakoj borbi koja je prerasla u oruani sukob.
Grivas-Dighenis, str. 38.-39.

Analiziraj sve argumente koje voa antikolonijalne borbe navodi kao prepreke na putu organizovanja borbe.Kakav stav ima drutvo u kojem ivi prema ukljuivanju mladih u politiku? (Razmisli o svojoj porodici, profesorima, prijateljima, a onda i o drutvu u cjelini.) Do kojeg stepena, prema tvome miljenju, mladi ljudi treba da budu ukljueni u politiku? A u oruane sukobe?

Sl. 29. Apel Kipra Ujedinjenim narodima (sredina XX. stoljea)

Karikatura F. Demetrijadisa u Istoria tis Kyprou, str. 243.

108

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Tekst karikature: Vaington, lord Bajron i Jovanka Orleanka: Dakle, svi nai napori su bili uzaludni? Tokom antikolonijalne borbe, grke vlasti, koje su zastupale zajednicu kiparskih Grka, etiri puta obraale su se Ujedinjenim narodima traei pravo Kipra na samoopredjeljenje. Zahtjev za samoopredjeljenje je 1958. godine pretoen u zahtjev za nezavisnost. IV-11. Perspektive ljeviarske partije kiparskih Grka (AKEL)25 (1955.) S vremena na vrijeme EOKA i Digenis brbljaju o udnim i uvrnutim stvarima, ako je vjerovati amerikom dopisniku koji ga jeintervjuirao. Dopisnik je sugerirao da su Englezi Digenisa obuili za komandosa.U posljednjem proglasu EOKA, koji je prenijela jedna atinska radiostanica, Digenis je rekao da e Kiprani, ako Ujedinjeni narodi odbiju da se pozabave pitanjem Kipra, dii u zrak cijelo ostrvo, spaljujui i sebe i Britance. Ovim proglasom su Digenis i oni koji ga podravaju priznali jednu znaajnu injenicu: pitanje Kipra je u nadlenosti Ujedinjenih naroda. ta onda znae vatrene rijei i zbrka koje izazivaju u vezi s tim pitanjem? To pitamo zato to oni priznaju da im cilj nije da razbiju nos Englezima. Poto je kiparsko pitanje u nadlenosti Ujedinjenih naroda, zato EOKA priznaje da je to to ju je napustila Atina, koju su podjarmili stranci, otvorena i gnusna izdaja? U Ujedinjenim narodima, kao i prole godine, Amerikanci su nas napustili i izdali, dok je Sovjetski Savez glasao za nas.Nije li kriminal da mi ostajemo kao koljke priljubljeni za one koji nas izdaju i prodaju nudei nam vojne baze? Ako e, kako EOKA priznaje, pitanje Kipra biti rijeeno u Ujedinjenim narodima, nije li onda oigledno da emo se najbolje odbraniti ako svi Kiprani nastupe zajedno emu se, meutim, EOKA protivi? Sve dosad reeno pokazuje da je EOKA u najboljem sluaju politiki zavedena i da se zbog toga ponaa avanturistiki. Vjerujemo da rjeenje kiparskog pitanja lei prije svega u jedinstvu i borbi kiparskog naroda i Grke. To je prva i osnovna stvar, a sve ostalo e iz toga proistei. Veliki politiki udar 2. augusta na Kipru, koji
25 AKEL: Anorthotiko Komma Ergazomenou Laou (Napredna radnika stranka).

Zato su izabrane ove tri linosti? Koje nacije one predstavljaju? Na koje sukobe one upuuju?

je bio agresivna demonstracija narodnog jedinstva, dokazao je da su patriote na pravom putu. Pustimo narod da jo odlunije nastavi borbu za ujedinjenje i nacionalna prava. On e pobijediti, uprkos otporima na koje nailazi, uprkos opoziciji i pokuajima podjele, suprotstavljajui se svemu tome.
The New Democrat Newspaper, 7. august 1995., u: Sp. Papageorgiou, AKEL

EOKA: Ethniki Enosis Kyprion Agoniston (Nacionalna organizacija kiparskih boraca), tajna desniarska organizacija koja je predvodila antikolonijalnu borbu na Kipru od 1955. do 1959. godine. Njen cilj bio je ujedinjenje Kipra s Grkom, dok se vostvo kiparskih Turaka opredijelilo za saradnju s Britancima. Tajna organizacija kiparskih Turaka, na ijem su elu bili turski oficiri nazvana Volkan, a 1958. godine preimenovana u TMT (Turske odbrambene snage) takoer je imala za cilj odranje postojeeg stanja. Desniarska orijentacija EOKA dovela je do sukoba s grkokiparskim ljeviarima, to jest pristalicama AKEL-a, stranke koja je prethodnih decenija pobijedila na mnogim lokalnim izborima -jedinim izborima koje je britanska uprava dozvoljavala. IV-12. Kiparski Turci protiv EOKA, 1960. Teroristika borba kiparskih Grka se nastavlja Petoro mrtvih za deset dana! Makarios to mora osuditi. Namjere EOKA su sasvim jasne: ljude treba zaplaiti i teror nastaviti svom estinom. Ko god da stoji iza ovoga, na kraju e se,

109

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

nema sumnje, morati suoiti s posljedicama svojih djela. U prvim mjesecima Republike teroristika organizacija EOKA ponovo je krenula u borbu. S terorizmom je prestala kada su potpisani Ciriki i Londonski sporazum. Akcije boraca EOKA, koji nastoje ujediniti Kipar s Grkom, najprije su bile usmjerene na ubistva i zastraivanje, a potom pritvorno na stvaranje enosisa (unije).Da bi postigla svoje ciljeve, EOKA se upustila u teroristiku borbu, istovremeno tvrdei da su jedinstvo i saradnja kiparskih Grka nuni. Bez izuzetka i bez kolebanja, svaki Grk koji se suprotstavi EOKA, izda njene ciljeve ili ne vjeruje u njene velike ambicije, bit e izreetan mecima ili, kao to se to ve dogaalo, kidnapovan, muen i spaljen. Turska zajednica nikada nee zaboraviti ono to joj je injeno, kao ni teroristike napade kojima je bila izloena od strane ove organizacije, koja se na taj nain borila za ostvarenje svojih velikih ambicija. Kiparski Turci su stoga potpuno svjesni znaaja i stvarnih ciljeva ovih teroristikih akcija. Kiparski Turci e s gnuanjem odgovoriti na te akcije koje nisu dobar znak za budunost republike Kipar. Makarios26 mora osuditi te poduhvate terorista koji su odabrali smrt i strah. To je nuno zbog toga to su oni sada zauzeli vane pozicije.
Nacak, 27 br. 73, 7. oktobar 1960.

ruanja i stvaranje paravojnih formacija prije proglaenja nezavisnosti Britanci su presreli brod Deniz koji je prevozio oruje na ostrvo. Decembra 1963. godine teka rasprava o ustavnim pitanjimadovela je do nasilnih sukoba Grka i Turaka. Nakon toga, januara 1964., povuena je linija razdvajanja, takozvana zelena linija, koja glavni grad Nikoziju dijeli na dva dijela. Uporedi tekstove IV-10, IV-11 i IV-12 i pokuaj razumjeti pozicije koje su u njima iznesene. Uzmi u obzir i tekstove I-39 i IV-6. IV-13. Ciljevi hrvatskog proljea, kako ih se sjea pisac Vlado Gotovac Kada neko nevin dospije u zatvor, taj nema ta da oekuje. On samo moe da eka [....] I ja sam sanjao san o hrvatskoj dravnosti; taj san se mora ostvariti da bismo mogli krenuti dalje i poeti da dijelimo sudbinu itavog ostalog svijeta. Za mene je drava samo neizbjeno zlo. To vai i za hrvatsku dravu. Ali taj se san mora ostvariti, i to kao unutranje pitanje! Tek tada e minuti ta vjekovna elja [...] i tad emo poeti da sanjamo jedan drugi san san protiv drave.
Gotovac, str. 129., 159.

Cirikim i Londonskim sporazumom iz 1960. godine stvorena je Republika Kipar kao nezavisna drava za koju garantiraju Britanija, Grka i Turska. Strateki interesi Britanije bili su osigurani time to su na ostrvu ostale dvije vojne baze, dok su Grka i Turska bile prisutne sa 850 grkih i 650 turskih vojnika. Kiparski Grci nisu imali jedinstven stav o tim sporazumima, dok su kiparski Turci podrali ustav. Rauf Denkta izrazio je sumnju da kiparski Grci nee potovati ustav i da e time ugroziti i pogaziti prava kiparskih Turaka. Grka i turska zajednica uzajamno su se optuivale za gomilanje nao26

Krajem ezdesetih godina na elu Hrvatske bili su relativno mladi komunistiki funkcioneri, Savka Dabevi Kuar i Mika Tripalo. Oni su eljeli veu samostalnost Hrvatske u okviru Jugoslavije i pokuavali su da uvedu vie demokratskih sloboda u okvirima postojee komunistike vladavine. Taj pokret popularno je nazvan Hrvatsko proljee, a ponekad i MASPOK. Imao je mnogo pristalica, naroito meu studentima. Okonan je poetkom sedamdesetih, kada je Tito s vlasti uklonio Savku Dabevi-Kuar i Miku Tripala, a mnoge njihove pristalice, naroito intelektualce, po-

27

Makarios III. (1913.-1977.), studirao na Kipru, u Atini i Bostonu, potom se 1948. godine vratio na Kipar. Poslije smrti Makariosa II., sa 37 godina postao najmlai kiparski arhiepiskop (1950.). Britanci su ga prognali na Sejele 1956.-1957. Izabran je za prvog predsjednika nezavisne Republike Kipar (na izborima odranim 13. decembra 1959.), a 1961. godine mlada Republika je zahvaljujui njemu pristupila Pokretu nesvrstanih. U dravnom udaru 15. jula 1974. godine, koji je izvela grka vojna hunta, Makarios III. svrgnut je s vlasti. Uspio je pobjei u London. Nakon toga uslijedile su turske invazije 29. jula i 15. augusta i ostrvo je podijeljeno. Makarios se vratio na Kipar decembra 1974., a umro je 3. augusta 1977. godine. Nacak (Sjekira) je bio sedminik koji je izlazio od 1959. do 1963. godine. Izdavao ga je Rauf Denkta, ambiciozni nacionalistiki politiar koji je karijeru zapoeo pedesetih godina zalaui se za stvar kiparskih Turaka. Denkta se suprotstavljao umjerenoj politici Fazila Kuuka, prvog potpredsjednika Republike Kipar. Izabran 1960. godine za predsjednika Turske privredne komore. Za vrijeme sukoba dve zajednice na Kipru, odlazio je u Tursku (1963.-1964. i 1967.). Predstavljao je turske Kiprane u pregovorima dvije zajednice koji su se od 1968. godine vodili pod pokroviteljstvom UN-a. Postao je voa kiparskih Turaka i to bio i 2003. godine, kada je doprinio odbacivanju tree verzije Ananovog plana.

110

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

slao u zatvor. Jedan od osuenika bio je i pisac Vlado Gotovac, koji je etiri godine proveo u zatvoru Stara Gradika. ta je pisac htio kazati tvrdnjom da za njega drava nije nita drugo do neizbjeno zlo? ta misli o paradoksu da je neko osuen kao neprijatelj drave zato to se borio za hrvatsku dravu? Da li je stvaranje nacionalne drave nuni korak ka potpunom nestajanju drave? IV-14. Memorandum Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), 1986. Zastoj u razvoju drutva, ekonomske tekoe, narasle drutvene napetosti i otvoreni meunarodni sukobi, izazivaju duboku zabrinutost u naoj zemlji. Teka kriza je zahvatila ne samo politiki i privredni sistem ve i celokupni javni poredak zemlje. Svakodnevne su pojave: nerad i nedogovornost na poslu, korupcija i nepotizam, odsustvo pravne sigurnosti, birokratska samovolja, nepotovanje zakona, rastue nepoverenje meu ljudima i sve bezobzirniji individualni i grupni egoizam. Raspadanje moralnih vrednosti i ugleda vodeih ustanova drutva, nepoverenje u sposobnost onih koji donose odluke praeni su apatijom i ogorenjem naroda, otuenjem oveka od svih nosilaca i simbola javnog poretka. Objektivno ispitivanje jugoslavenske stvarnosti doputa mogunost da se sadanja kriza zavri socijalnim potresima sa nesagledivim posljedicama, ne iskljuujui ni tako katastrofalan ishod kao to je raspad jugoslavenske dravne zajednice. Pred onim to se zbiva i to se moe dogoditi niko nema pravo da zatvara oi. [....] U tome duhu je reenje nacionalnog pitanja formulisao i teorijski razvio Sperans (Kardelj28) u knjizi Razvoj slovenskega narodnog vrpraanja, koja je uglavnom posluila kao idejni obrazac razvoja Jugoslavije ka konfederaciji suverenih republika i pokrajina, to je najzad i ostvareno Ustavom iz 1974. godine.
28 29 30 31 32

Dve najrazvijenije republike29 koje su ovim Ustavom ostvarile svoje nacionalne programe nastupaju danas kao uporni branioci postojeeg sistema. Zahvaljujui politikom poloaju svojih lidera u centrima politike moi, oni su i pre i posle prelomnih ezdesetih godina imale inicijativu u svim pitanjima politikog i privrednog sistema. Po svojoj meri i potrebama one su krojile drutveno i ekonomsko ureenje Jugoslavije. [....] S obzirom na postojee oblike nacionalne diskriminacije, dananja Jugoslavija se ne moe smatrati modernom i demokratskom dravom. [....] U toj svetlosti Jugoslavija se ne prikazuje kao zajednica ravnopravnih graana ili ravnopravnih naroda i narodnosti, nego kao zajednica osam ravnopravnih teritorija. Ipak, ni ova ravnopravnost ne vai za Srbiju zbog njenog posebnog pravnopolitikog poloaja, koji odraava tenje da se srpski narod dri pod stalnom kontrolom. Ideja vodilja takve politike bila je slaba Srbija, jaka Jugoslavija, koja je napredovala u uticajno miljenje: ako bi se Srbima kao najbrojnijoj naciji dozvolio brz ekonomski razvoj, to bi predstavljalo opasnost za ostale nacije. Otuda korienje svih mogunosti da se njenom privrednom razvoju i politikoj konsolidaciji postave to vea ogranienja. Jedno od takvih, veoma akutnih ogranienja jeste sadanji nedefinirani i pun unutranjih konflikata ustavni poloaj Srbije. [....] Odnosi izmeu Srbije i pokrajina30 ne mogu se svesti jedino, a ni preteno na formalno-pravna tumaenja dva ustava31. Re je prvenstveno o srpskom narodu i njegovoj dravi. Nacija koja je posle duge i krvave borbe ponovo dola do svoje drave, koja se sama izborila i za graansku demokratiju, i koja je u poslednja dva rata32 izgubila 2,5 miliona sunarodnika, doivela je da joj jedna aparatski sastavljena partijska komisija utvrdi da posle etiri decenije u novoj Jugoslaviji jedino ona nema svoju dravu. Gori istorijski poraz u miru ne da se zamisliti. [....] Bitnu teinu pitanja poloaja srpskog naroda daje okolnost da izvan Srbije, a pogotovo izvan ue Srbije,

Edvard Kardelj (1910.-1979.) bio je slovenaki uitelj koji je priao komunistikom pokretu i postao jedan od najviih rukovodilaca komunistike Jugoslavije. On je bio glavni ideolog titoizma koji se zalagao za jaanje federalizma. Slovenija i Hrvatska. Kosovo i Vojvodina. Ustavi Jugoslavije i republike Srbije. Broj srpskih rtava u dva svjetska rata veoma je kontroverzan.

111

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

ivi veoma veliki broj Srba, vei od ukupnog broja pripadnika pojedinih drugih naroda. Prema popisu iz 1981. godine van teritorije SR Srbije ivi 24 odsto, odnosno 1.958.000 Srba, to je znatno vie nego to je u Jugoslaviji Slovenaca, Albanaca, Makedonaca, uzetih pojedinano, a skoro isto koliko i Muslimana. [....] Uspostavljanje punog nacionalnog i kulturnog integriteta srpskog naroda, nezavisno od toga u kojoj se republici ili pokrajini nalazio, njegovo je istorijsko i demokratsko pravo. [....] Radi zadovoljenja legitimnih interesa Srbije, neizbeno se namee revizija tog Ustava. Autonomne pokrajine bi morale postati pravi sastavni delovi Republike Srbije, tako to bi im se dao onaj stepen autonomije koji ne naruava integritet Republike i obezbeuje ostvarivanje opih interesa ire zajednice. NereenopitanjedravnostiSrbijenijejedininedostatak koji bi trebalo otkloniti ustavnim promenama. Jugoslavija je sa Ustavom iz 1974. godine postala veoma labava dravna zajednica u kojoj se razmilja i o drugim alternativama, a ne samo jugoslavenskoj, kao to pokazuju skoranje izjave slovenakih javnih poslenika i raniji stavovi makedonskih politiara. Ovakva razmiljanja i temeljno izvrena dezintegracija navode na pomisao da Jugoslaviji preti opasnost od daljeg rastoivanja. Srpski narod ne moe spokojno oekivati budunost u takvoj neizvesnosti. Zbog toga se mora otvoriti mogunost svim nacijama u Jugoslaviji da se izjasne o svojim tenjama i namerama. [...] Bez ravnopravnog uea srpskog naroda i Srbije u itavom procesu donoenja i realizacije svih vitalnih odluka Jugoslavija ne moe biti snana; a sam njen opstanak kao demokratske i socijalistike zajednice doao bi u pitanje. Jedna razvojna epoha jugoslavenske zajednice i Srbije oigledno se okonava sa istorijski istroenom ideologijom, opom stagnacijom i sve izraenijim regresijama u ekonomskoj, politikoj, moralnoj i kulutrno-civilizacijskoj sferi. Takvo stanje imperativno nalae korenite, duboko promiljene, nauno zasnovane i odluno sprovoene reforme celokupne dravne strukture i drutvene organizacije jugoslavenske zajednice naroda, a u sferi demokratskog socijalizma i breg i plodotvornijeg ukljuenja u savremenu civilizaciju.[....]
www.haverford.edu/relg/sells/reports/ memorandumSANU.htm

Memorandum SANU bio je kritiziran (naroito van Srbije) jer je smatran politikom platformom srpskog nacionalizma i program koji prihvata ideju o stvaranju Velike Srbije, ime je posluio kao ideoloka osnovica za kasniju politiku Slobodana Miloevia i ratove iz 1990-tih. Pokuaj odrediti zato tekst tvrdi da je Tito pokuao da ogranii srpski uticaj u Jugoslaviji? Da li je to inio zbog togato je u meuratnom periodu velikosrpska politika izazivala napetosti? Da li je negodovanje lanova SANU bilo opravdano? Procijeni, na osnovu onoga to zna, da li su takvog miljenja bili i predstavnici drugih jugoslavenskih republika?

IV-15. Stav Slovenaca o pitanju jezika u komunistikoj Jugoslaviji 1987. Odnosi u Jugoslaviji bi bez sumnje bili idealni da Slovenci znaju srpskohrvatski, a moda ak i srpski i hrvatski kao posebne jezike, a po mogustvu i makedonski; da Srbi i Hrvati govore slovenaki i makedonski i da Makedonci znaju, pored svog, i jo neki jezik. Slovenci se trude to da ostvare u praksi. Naprimjer, slovenaka djeca u osnovnoj koli moraju da ue srpskohrvatski jezik. Srbi i Hrvati, meutim, obino ne ue slovenaki u osnovnoj koli. To znai da se mi nesvjesno zalaemo za jednostrani pristup pitanju jezike ravnopravnosti. Slovenaki je jezik drugog reda u Jugoslaviji, to je injenica koju potvruje i povrno ispitivanje situacije, i o kojoj svjedoe na hiljade ala i viceva. Srbi i Hrvati su svjesni toga da im znanje slovenakog nije neophodno. U susretu sa Slovencima, vidjeli su kako su oni u veini sluajeva spremni da im se obraaju na njihovom jeziku. Vjerujem da bi Hrvati i Srbi, kada biste im rekli da treba da naue slovenaki, sebi postavili sasvim logino pitanje: Zato da uim slovenaki kada to vrijeme mogu iskoristiti za uenje jezika koji e mi biti potrebniji, jezika koji bih mogao da koristim u svakodnevnom ivotu, i od koga e presudno zavisiti moj boljitak i napredak u ivotu?

112

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Mnogi Slovenci, naroito oni koji rade u saveznoj administraciji, doivljavaju znanje srpskohrvatskog kao svoju moralnu obavezu, sve u nadi da e vlastitim primjerom podstai i druge graane Jugoslavije da naue slovenaki. To je, meutim, pogreno polazite, i Slovenci bi, kao i drugi, trebalo sebi da postave sljedee pitanje: Zato bih ja uio srpskohrvatski ako to vrijeme mogu iskoristiti da nauim neki korisniji jezik? Zato Slovenci, umjesto srpskohrvatskog, ne bi uili engleski, njemaki ili ruski? Odgovor lei u strahu koji prati Slovence ve hiljadama godina. Zamislite Slovenca koji se nalazi u inozemstvu u nekoj diplomatskoj ili vojnoj delegaciji. Moe se odjednom nai potpuno sam pred skupom predstavnika svoje zemlje koji govore samo srpskohrvatski. On jedino moe zakljuiti da se zatekao s predstavnicima zemlje u kojoj se govori srpskohrvatski, a ne srpske ili hrvatske nacije. Tako pitanje jezika postaje pitanje patriotizma, pa ak i pitanje izdajstva. [....] A sada ono najvanije: kako se uope moete direktno obratiti nekome ko je predstavnik drave ukoliko vas je obuzeo strah? Svako je imao takvo iskustvo. Stojei pred komandantom, pred nadreenim, pred strogim uiteljem prije ili kasnije ete poeti da mucate. Slovenci mucaju jugoslavenski jezik. Samo kod kue, u svojoj porodici i u domaim institucijama, oni mogu govoriti teno. To potvruje neoborivi princip po kojem ljudi u sloenim dravama mogu biti jednaki samo ako znaju dva ili vie jezika. Iz toga se moe izvui jednostran zakljuak koji sam u sebi sadri protivrjenost, jer rekavi to, mi smo rekli da Jugoslavija nije zemlja jednakih nacija i jezika i da, s obzirom na to kakva je u praksi, ona to i ne moe postati. Problem jezika [....] ne upuuje na to da slovenako nacionalno pitanje poinje s pitanjem jezika.
Stokes, str. 283.-284.

IV-16. Majska deklaracija Slovenakog demokratskog saveza (1989.) Potpisnici ove deklaracije izjavljuju sljedee: 1. Mi elimo ivjeti u suverenoj dravi slovenakog naroda. 2. Kao suverena drava, mi elimo sami odreivati u kakvim emo odnosima biti s jugoslavenskim i drugim nacijama u reformiranoj Evropi. S obzirom na historijske aspiracije Slovenaca da budu politiki nezavisni, slovenaka drava bit e zasnovana na: potovanju ljudskih prava i sloboda demokratiji koja podrazumijeva i politiko viestranaje drutvenom poretku koji e garantirati materijalno i duhovno blagostanje u skladu sa stvarnim uvjetima i ljudskim potencijalima graana Slovenije.
Repe, str. 198.

Prva opoziciona partija, Slovenska demokratina zveza (Slovenaki demokratski savez), izdala je 8. maja 1989. godine Majsku deklaraciju. Ujedinjen s drugim opozicionim partijama u Demos, Savez je pobijedio na izborima 1990. godine. Majsku deklaraciju potpisao je veliki broj drugih opozicionih partija i grupa. Analiziraj tekst.

IV-17. Fudbal i nacionalizam sjeanje jednog hrvatskog navijaa o putovanju na utakmicu Partizan Dinamo (1989.) Pria se da su nam pripremili tople sendvie u Beogradu. Nisu se trebali truditi. Atmosfera je sve toplija, kako je nestajao viski i konjak tako je raslo i raspoloenje. Vagon je bio izloen akustikom teroru: Iz Zagreba grupa cijela, i krv nam je plavo-bijela!, a nisu izostale ni nacionalno obojene pjesme, ipak se putuje u Beograd, a u ovo uzavrelo vrijeme prisustvo

ta misli o nezadovoljstvu Slovenaca zbog asimetrinih odnosa u saveznoj Jugoslaviji koja je, izvana gledano, bila zasnovana na ravnopravnosti? Da li je bilo nekog praktinog rjeenja za to pitanje?

113

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

dva prilino tolerantna milicionera nije razlog da se ne otpjeva song, donedavno jo nezamisliv za javnu upotrebu: Oj Dinamo poginut u za te, kao Stjepan Radi za Hrvate!. U zraku se osjea nacionalni naboj, sve se vrti oko Dinama, Zagreba, Hrvatske, pa kad upitate 22. godinjeg studenta ekonomije iz dobro situirane obitelji zato putuje u Beograd kad je to danas opasno, i kad im je reeno da ostanu kod kue, budui ekonomist e rei: Putujemo jer volimo jedini pravi zagrebaki klub, jer nam to priinja zadovoljstvo, a uz to uivamo tui Cigane. Ako ih pitate da li im je to jedini sadraj koji ih ini zadovoljnim, Bruno e se nasmijati i rei da ne zna broja zanemarenih djevojaka zbog Dinama. [....] Blizu smo stadiona, uje se huk tribina, preko vrhova Partizanovog kolosa bljeti dominantna kupola svetosavskog hrama. I Jug je ve pun grobara, undertakersa i kako se sve ne zovu, nakrcan transparentima, u emocionalnom bunilu. Za goste iz Zagreba oien je jedan separe bez mogunosti dodira. A Partizanov jug grmi: Partizan, Partizan, to je pravi tim, Slobodan Miloevi ponosi se njim!. Ali, uvrede ne lete u koliinama na koje smo navikli posljednjih godina.
www.badblueboys.hr

ta misli, zato je fudbal postao tako znaajan za izraavanje nacionalnog identiteta? Zato navijai spominju Stjepana Radia i Slobodana Miloevia? Opii nacionalne sukobe na nedavnim fudbalskim takmienjima. ta misli, moe li podrka fudbalskom klubu biti izraz i nekog drugog, a ne samo nacionalnog identiteta, recimo nekog lokalnog identiteta koji je, kao i nacionalni, nepomirljiv s drugim lokalnim identitetom? Moe li nai neke primjere za to u tvojoj zemlji? IV-18. Spisateljica Dubravka Ugrei osuuje podjele i ratove devedesetih Jesam li se ikada zapitala koliko sam proizvod dugogodinjeg finog runog rada sistema u kojem sam ivjela, a koliko vlastiti? I nisam li u ovom trenutku NITKO, samo brojka bez identiteta, nisam li anonimno ljudsko meso u rukama gospodara rata? Jer oni, gospodari rata u moje ime, ne pitajui me, odluuju u kojoj u zemlji ivjeti, kojim u jezikom pisati, kojoj u kulturi pripadati, odluuju hoe li pokloniti ili oduzeti ivot mojim blinjima, mojim prijateljima, hoe li sruiti moje gradove, odluuju o nazivu moje ulice, briu moju prolost, odreuju moju sadanjost [...].
Ugrei, str. 121.

Identitet se esto izraava kroz podrku nekom sportskom klubu. U drutvima u kojima nije dozvoljeno javno iskazivanje nacionalnih osjeanja, kakvo je bilo i komunistika Jugoslavija, navijanje za neki fudbalski klub bilo je nain da se izrazi vlastiti nacionalni identitet. Od etiri najvea fudbalska kluba u Jugoslaviji, dva su bila iz Hrvatske, a dva iz Srbije. Bad Blue Boys su navijai zagrebakog Dinama, torcida navijai splitskog Hajduka, delije navijai beogradske Crvene zvezde, a grobari beogradskog Partizana. Kako je raspad Jugoslavije bivao sve izvjesniji, tako su tue fudbalskih navijaa postajale sve ee, to je kulminiralo na utakmici Dinamo Crvena zvezda u Zagrebu 1990. godine.

Dubravka Ugrei, roena 1949., poznati romanopisac, napustila je Hrvatsku 1993. godine zbog neslaganja s odnosom prema ratu i nacionalnom jedinstvu koje je preovladavalo u javnosti. Koje osjeanje izraava spisateljica? Kako su politike promjene uticale na ivot obinih ljudi? Da li politiari razmiljaju o tome kako e njihove odluke uticati na ivote ljudi? Da li se u tom kontekstu politika propaganda moe posmatrati kao nain da politiari uvjere obine ljude u ispravnost svoje politike?

114

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

IV-19. Odnos hrvatskog i srpskog jezika miljenje hrvatskog lingviste Stjepana Babia (2003.) Kad sada uzmemo u promatranje hrvatski i srpski knjievni jezik, tada je lako utvrditi da meu njima postoje razlike. To nitko ne nijee, niti moe zanijekati, samo se mnogi ne slau o znaajkama tih razlika. Mogli bismo o njima poprilino teoretizirati, no za ovu je priliku bolje da budemo sasvim konkretni. Uzmimo jedan oit primjer. Ako pomiemo bira na radiju, ujemo razliite jezike i znamo koji je koji ako ga poznajemo. Tako razlikujemo talijanski, francuski, panjolski, ruski... Jednako tako razlikujemo kad govori na hrvatskome, a kad na srpskome. Kad na postaji A ujemo ovakav poetak: (...) Danas je 30. kolovoza. Meteorolozi najavljuju lijepo i vedro vrijeme, znamo da je to hrvatski, a kad na postaji B ujemo: (...) Danas je 30. avgust. Meteorolozi najavljuju lepo i vedro vreme, znamo da je to srpski.
www.fokus-tjednik.hr

IV-20. Reakcija na prikazivanje srpskog filma s hrvatskim titlovima (1999.) Veite se, poleemo, kae lik s filmskog platna, a ispod pie: Veite se, polijeemo. Ba tako. Onda se na platnu pojavi latinini natpis Beograd, jesen 1991., a ispod njega nam latinini titl objanjava: Beograd, jesen 1991. ... U kinu ludilo. Smijeh, suze radosnice i oduevljeno pljeskanje po koljenima, a jo nije prola ni prva minuta filma. Nema zbora, ovo je valjda najlue filmsko ostvarenje u povijesti filma, usporedivo moda tek s ostvarenjima filmova iz amerike nijeme komedije. Naravno, ovo su Rane i titlovi, prvi srpski film u slubenoj i suverenoj hrvatskoj filmskoj distribuciji..., a sve ostalo ve je legenda. ta na osnovu ovoga moe zakljuiti o srpsko-hrvatskom jezikom sporu? Zato je to vano za nacionalni identitet? Da li je pitanje jezika stvar iskljuivo lingvista, ili se time mogu baviti i oni koji nisu strunjaci? Zato dolazi do smijenih situacija u sporovima o razlikama i slinostima srpskog i hrvatskog jezika? IV-21. Raspolueni identitet jedne mlade ene Ne volim gubitnike. Autsajdere. Ljude koji se moraju smijeiti. I biti pristojni. Ja ne volim ni Srbe u Hrvatskoj. Oni kada kau: Babi, uvijek dodaju: Iz Korule, A nisu iz Korule. Nego iz Dalmatinske zagore. Iz vukojebine u kojoj je Babi neto drugo. OK. I tamo ima Babia Hrvata. Ali Babi Hrvat nikad ne objanjava. I ne dodaje iz Korule. [....] A opet, neki ljudi su Srbi i osjeaju se kao Srbi. Misle da je to normalno, biti Srbin. Ono. Mama Srpkinja, djed lei na srpskom groblju u Benkovcu i neto mu pie irilicom na kamenu, u visokoj travi, imaju svoje slave, popovi su im dlakavi i smiju se eniti... A kad se mali Srbin rodi daju mu ime Alimpije ili Sava ili Tanasije. I taj mali Srbin i Srpkinjica Leposava znaju od malena da su to. Sve im je jasno. Oni mogu ponekad rei da su sa Korule ali znaju da nisu. Kuite? Ali ja. Moj sluaj. To je frka. Ja n i s a m Srpkinja. A moram dodati Korulu. Ja n i s a m Srpkinja! Ja bih sada,

Tokom XIX. stoljea nacionalni knjievni jezici nastali su od dijalekata koji se koriste na razliitim podrujima. U Hrvatskoj su lingvisti XIX. stoljea od tri glavna dijalekta tokavskog, kajkavskog i akavskog izabrali tokavski za osnovu zajednikog knjievnog jezika. Taj dijalekat najblii je srpskom jeziku i zapravo je osnova i srpskog knjievnog jezika. Za vrijeme komunistike Jugoslavije (1945.-1991.) jezik kojim su govorili Srbi i Hrvati nazivan je srpskohrvatski (odnosno hrvatskosrpski) i esto su se mogle uti tvrdnje da je u pitanju jedan jezik za koji se koriste samo razliita pisma. Tokom raspada Jugoslavije i stvaranja novih nacionalnih drava, u prvi je plan izbila ideja da su hrvatski i srpski dva potpuno razliita jezika, a bilo je i onih koji su i bosanski identificirali kao zaseban jezik. ta lingvist Babi misli o jezikom sporu Srba i Hrvata? Paljivo pogledaj dva citata koja on navodi. ta misli o razlikama izmeu te dvije reenice? Da li su one dovoljne da bi se tvrdilo kako je rije o dva razliita jezika?

115

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

ovaj as, najradije ustala i zaurlala u mrak: Nisam Srpkinjaaaaa!


Rudan, str. 14.-15..

Ovo je odlomak iz romana Uho, grlo, no Vedrane Rudan (roene 1949.godine), spisateljice, novinarke i agenta za trgovinu nekretninama. Glavni junak romana je Tonka Babi, ija je majka Hrvatica a otac Srbin.

Opii kakve probleme s identitetom ima Tonka Babi. Kakva su njena nacionalna osjeanja? Kako objanjava njenu ideju da Babi Hrvat ne mora davati nikakva dalja objanjenja o svome porijeklu, dok Babi Srbin to mora uraditi? Da li si uo za sline situacije raspoluenog nacionalnog identiteta u svojoj zemlji?

IVc. Prevazilaenje nacionalizma


IV-22. Opi okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini (1995.) Republika Bosna i Hercegovina, Republika Hrvatska i Savezna Republika Jugoslavija (Strane), priznajui potrebu za sveobuhvatnim sporazumom radi okonanja traginog sukoba u regiji, elei da pridonesu tom cilju i pomognu trajni mir i stabilnost, potvrujui prihvatanje Dogovorenih temeljnih naela od 8. septembra 1995., Daljih dogovorenih temeljnih naela od 26. septembra 1995. i sporazuma o prekidu vatre od 14. septembra i 5. oktobra 1995., primajui na znanje sporazum od 29. augusta 1995. kojim je delegacija Savezne Republike Jugoslavije ovlatena da u ime Republike Srpske potpie dijelove mirovnog plana koji se odnose na nju, uz obavezu strogog i dosljednog provoenja postignutog sporazuma, sporazumjele su se o sljedeem: lan I. Strane e regulirati svoje odnose u skladu s

naelima izloenim u Povelji Ujedinjenih nacija, kao i s Helsinkim zavrnim dokumentom i drugim dokumentima Organizacije za evropsku sigurnost i saradnju. One e potpuno potovati meusobnu suverenu jednakost, sporove e rjeavati mirnim putem, i suzdrat e se od akcije, prijetnjom ili upotrebom sile ili na drugi nain, protiv teritorijalne cjelovitosti ili politike nezavisnosti Bosne i Hercegovine ili bilo koje druge drave. lan II. Strane pozdravljaju i podravaju postignute dogovore o vojnim aspektima mirovnog rjeenja i aspektima regionalne stabilizacije, kako je izloeno u Sporazumima u Aneksu 1-A i Aneksu 1-B. Strane e u potpunosti potovati i podravati ispunjenje obaveza preuzetih u Aneksu 1-A, i u cjelini e se pridravati svojih obaveza izloenih u Aneksu 1-B. lan III. Strane pozdravljaju i podravaju postignute dogovore o razgranienju dvaju entiteta, Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske, kako je izloeno u Sporazumu u Aneksu 2. Strane e u cijelosti potovati i pomagati ispunjenje obaveza preuzetih u njemu. lan IV. Strane pozdravljaju i podravaju program izbora za Bosnu i Hercegovinu izloen u Aneksu 3. Strane e u cijelosti potovati i pomagati ispunjenje tog programa. lan V. Strane pozdravljaju i podravaju postignute dogovore o Ustavu Bosne i Hercegovine, izloene u Aneksu 4. Strane e u cjelini potovati i pomagati ispunjenje obaveza preuzetih u njemu. lan VI. Strane pozdravljaju i podravaju postignute dogovore o osnivanju arbitrarnog suda, Komisije za ljudska prava, Komisije za izbjeglice i prognanike, Komisije za ouvanje nacionalnih spomenika, kao i javnih preduzea Bosne i Hercegovine, izloene u Aneksima 5-9. Strane e u cijelosti potovati i pomagati ispunjenje obaveza preuzetih u njima. lan VII. Priznajui da su za postizanje trajnog mira od kljunog znaaja potovanje ljudskih prava i zatita izbjeglica i prognanika, Strane su saglasne s odredbama o ljudskim pravima izloenim u

116

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Poglavlju Jedan Sporazuma u Aneksu 6, kao i odredbama o izbjeglicama i prognanicima, izloenim u Poglavlju Jedan Sporazuma u Aneksu 7, i u cijelosti e ih potovati. lan VIII. Strane pozdravljaju i podravaju postignute dogovore o provoenju ovoga mirovnog plana, ukljuujui posebno civilne (nevojne) aspekte, izloene u Aneksu 10 ovoga Sporazuma, te na meunarodne policijske snage, kako je izloeno u Aneksu 11 Sporazuma. Strane e u potpunosti potovati i pomagati ispunjenje u njima preuzetih obaveza. lan IX. Strane e u potpunosti saraivati sa svim entitetima koji su ukljueni u provoenje ovoga mirovnog plana, kako je izloeno u Aneksima ovoga Sporazuma, ili koje je ovlastilo Vijee sigurnosti Ujedinjenih naroda, u skladu sa obavezama svih Strana da sarauju u istrazi i gonjenju u vezi sa ratnim zloinima i drugim krenjima meunarodnog humanitarnog prava. lan X. Savezna Republika Jugoslavija i Republika Bosna i Hercegovina priznaju jedna drugu kao suverene nezavisne drave u okvirima meunarodnih granica. Dalji aspekti njihovoga uzajamnog priznanja bit e predmet naknadnih pregovora. lan XI. Ovaj Sporazum stupa na snagu kada se potpie. Sainjeno u Parizu, 14. decembra 1995. na bosanskom, hrvatskom, engleskom i srpskom jeziku, s time da je svaki tekst jednako vjerodostojan.
www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=379

IV-23. Sporazum Maarske i Rumunije o razumijevanju, saradnji i dobrosusjedskim odnosima (1996.) lan 1. Republike Maarska i Rumunija (nadalje: Ugovorne strane) zasnovat e svoje odnose na povjerenju, saradnji i uzajamnom potovanju. [....] lan 3. (1) Ugovorne strane potvruju da e se u svojim buduim odnosima uzdravati od upotrebe, i prijetnje upotrebe sile kojom bi ugrozile teritorijalni integritet ili politiku nezavisnost druge Ugovorne strane, kao i od svakog postupka koji nije u skladu s ciljevima Ujedinjenih naroda i Helsinke povelje. Takoer e se uzdravati od podravanja takvih postupaka i nee dozvoliti treoj strani da koristi njihovu teritoriju za provoenje slinih akcija protiv druge Ugovorne strane. (2) Ugovorne strane e svaki spor koji se meu njima javi razrijeiti meusobno i iskljuivo mirnim sredstvima. lan 4. Ugovorne strane potvruju da e u skladu s principima i normama meunarodnog prava i principima Helsinke povelje potovati nepovredivost zajednike granice i teritorijalni integritet druge Ugovorne strane. One dalje potvruju da nemaju nikakvih teritorijalnih pretenzija jedna prema drugoj i da u budunosti nee imati takvih pretenzija. lan 5. Ugovorne strane e, imajui u vidu ispunjavanje ciljeva ovoga Ugovora, stvoriti odgovarajui okvir za saradnju na svim poljima od zajednikog interesa. [....] lan 7. Ugovorne strane proirit e svoje odnose i saradnju u meunarodnim organizacijama, ukljuujui i regionalne i subregionalne organizacije. One e podravati napore druge strane usmjerene na integraciju u Evropsku uniju, NATO i zapadnoevropsku zajednicu. [....]

O mirovnom sporazumu kojim e se okonati rat u Bosni i Hercegovini 1992.-1995. pregovaralo se u Daytonu, ali je sam sporazum potpisan u Parizu, gdje su bili i predstavnici specijalnog pregovaraa Evropske unije, kao i predstavnici Francuske, Njemake, Rusije, Velike Britanije i Sjedinjenih Drava. Veina konkretnih odredbi sporazuma detaljno je izloena u 12 aneksa.

117

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

lan 14. Ugovorne strane doprinijet e stvaranju klime tolerancije i razumijevanja meu svojim graanima razliitog etnikog i vjerskog porijekla, to jest pripadnika razliitih kultura i jezika. One osuuju ksenofobiju i svaki oblik iskazivanja rasne, etnike ili vjerske mrnje, kao i diskriminaciju i predrasude, i upotrijebit e djelotvorne mjere kako bi tome stale na put. lan 15. (1) a) U odreivanju prava i dunosti pripadnika nacionalnih manjina koje ive na njihovima teritorijama, Ugovorne strane primijenit e Okvirnu konvenciju Vijea Evrope o zatiti nacionalnih manjina, u sluaju da su odredbe te Konvencije povoljnije za manjine u poreenju s odredbama domaih zakona. b) Ne zadirui u vaenje prethodne odredbe, Ugovorne strane e s ciljem zatite i razvoja etnikog, kulturnog, jezikog i vjerskog identiteta maarske manjine u Rumuniji, i rumunske manjine u Maarskoj, odredbe koje definiraju prava pripadnika tih manjina u dokumentima Ujedinjenih naroda, Evropske organizacije za sigurnost i saradnju i Vijea Evrope, nabrojanih u aneksu ovoga Sporazuma, provoditi kao pravno obavezujue. [....] lan 19. (1) Ugovorne strane podrat e i olakati direktan kontakt svojih graana. (2) Ugovorne strane proirit e svoje konzularne odnose i pojednostaviti procedure prelaska preko granice i carinske kontrole, otvorit e nove granine prijelaze i proiriti ve postojee u najveoj moguoj mjeri kako bi se olakao protok ljudi i robe. U tu svrhu bit e zakljueni odgovarajui sporazumi.
www.htmh.hu/dokumentumok/asz-ro-e.htm

IV-24. Ohridski okvirni sporazum koji je okonao oruani sukob u Makedoniji (2001.) Okvirni sporazum 13.8.2001. Sljedee take ini okvirni sporazum s kojim e se osigurati budunost demokracije u Makedoniji i omoguiti razvoj bliskijih i vie integriranih odnosa izmedju Republike Makedonije i euroatlanskog saveza. Sporazum ima za cilj promociju mirnog i skladnog razvoja civilnog drutva, uvaavajui etniki identitet i interese svih makedonskih graana. Osnovna naela Potpuno i bezuslovno se odbacuje upotreba nasilja u ostvarivanju politikih ciljeva. Samo mirna politika rjeenja mogu osigurati stabilnu i demokratsku budunost za Makedoniju. Makedonski suverenitet i teritorijalni integritet nepovredivi su i moraju se ouvati. Ne postoji teritorijalno rjeenje za etnika pitanja. Multietniki karakter makedonskog drutva se mora sauvati i nai izraz u javnom ivotu. Moderna demokratska drava na svom prirodnom putu razvoja i sazrijevanja mora neprestano jamiti da njen Ustav u potpunosti zadovoljava potrebe svojih graana i da bude u skladu sa najviim meunarodnim standardima, koji se i sami neprekidno razvijaju. Razvoj lokalne samouprave je neophodan da bi se ohrabrilo uee graana u demokratskom ivotu, i za promociju potovanja identiteta zajednica.
Izvor: http://faq.macedonia.org/politics/framework_ agreement.pdf

Navedi glavne odredbe ovoga sporazuma o pitanjima sigurnosti ivisoke politike. Da li se te odredbe tiu ivota obinih ljudi? ta misli o potonjim odredbama? Da li su one opravdane?

Meunarodnim posredovanjem Okvirni sporazum je okonao oruani sukob u Makedoniji. Potpisan od strane makedonskog predsjednika i voa vodeih politikih partija, sporazum je predvidio uvoenje serije ustavnih dopuna i konkretne zakonodavne promjene s ciljem da se sauvaju prava Albanaca i drugih manjina. Kao rezultat Okvirnog sporazuma, zemlja je krenula naprijed postajui graanskom dravom, istiui na taj nain svoju multietniku i multikulturalnu prirodu.

118

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

IV-25. Izjanjavanje Rumuna i Maara o meusobnim odnosima u podrujima s mjeovitim stanovnitvom (2001.)
Pitanje smatra nevanim ili ne daje nikakav odgovor 77% 49% 24%

Postoji konflikt Rumuni (ukupno) Rumuni u Transilvaniji Maari 3% 5% 6%

Postoji saradnja 20% 46% 70%

www.intercultural.ro/cart/interculturalitate_detaliu_capitol2-1.html#mirceakivu /

Kakvi se zakljuci mogu izvesti iz podataka do kojih se dolo u ovom istraivanju javnog mnjenja? ta misli o injenici da ljudi koji ive u etniki mjeovitim dijelovima Transilvanije u veem procentu nego stanovnici drugih podruja ocjenjuju da su odnosi Rumuna i Maara dobri? IV-26. Sport kao nain da se prevazie nacionalizam. Kiparski Grci navijaju za lokalni tim kiparskih Turaka (2003.)

Sl. 30. Linija razdvajanja (zelena linija) u Nikoziji (2003.)

Jo neto treba rei o Afaniji.33 U tom mjestu postoji fudbalski klub koji se takmii u Prvoj ligi Sjever, i trenutno se nalazi nisko na tabeli tako da mu prijeti opasnost da naredne godine zavri u Drugoj ligi. Kroz nekoliko dana igra se vana utakmica, na kojoj e pasti odluka da li on ostaje u Prvoj ligi. Grci iz Afanije, koji su izbjeglice ve 28 godina, odluili su da u velikim grupama krenu i zajedno sa sadanjim stanovnicima Afanije navijaju u toj vanoj utakmici. Oni su ak objavili oglas u lokalnim grkim novinama pozivajui sve bive stanovnike Afanije da im se pridrue...
Report, 46, str. 27

O kakvoj vrsti solidarnosti je ovdje rije? Uporedi ovaj tekst sa IV-16. ta zapaa?

33

Afanija je selo koje su kiparski Grci napustili 1974. godine; danas u njemu ive iskljuivo Turci.

119

SUKOB NACIONALISTIKIH IDEOLOGIJA

IV-27. Dva miljenja o brisanju zelene linije koja dijeli grki od turskog dijela Kipra (23. april 2003.) A. Miljenje Nikosa Anastasijua, postavljeno na internetu Poslije jueranjeg dana vie nita nee biti isto. Preko dvije hiljade kiparskih Turaka i vie od hiljadu kiparskih Grka prelo je s jedne na drugu stranu, a mnogo politiara je samo posmatralo, nesposobno da u svojim uskim univerzumima shvati veliinu tog dogaaja. Prvi put od 1974. godine, isti oni koji su postavili barikade sada ih uklanjaju. Grci i Turci prelazili su s jedne na drugu stranu i ili kuda im je volja, posjeivali su gradove i sela, pronalazili svoje stare i drage davno izgubljene prijatelje, a da ih pritom policija nije pratila i ispitivala. Svuda su doekivani s radou, dobrodolicom, osmijesima i suzama radosnicama. Da, svuda! Graani zaista idu naprijed, oni su ispred politiara. Ovo, naravno, nije trajno politiko rjeenje koje nam je potrebno, ali ipak jeste moan katalizator procesa koji vodi rjeenju.
Report, 46, str. 25.

B. Turski uitelj iz Famaguste opisuje posjetu porodici kiparskih Grka (2003.) Danas nam je dolo nekoliko gostiju s one strane. Oni, izgleda, kao i mnogi (kiparski) Turci i Grci, ele iskoristiti priliku i posjetiti mjesta gdje su roeni i mjesta gdje su proveli dio ivota. eljeli bi osjetiti radost ivota na cjelovitom ostrvu i podijeliti osjeanja koja jo ive u njihovim srcima. Nisu doli pred nau kuu, ali su automobil zaustavili odmah iza ugla, kao da ele da se raspitaju za ulicu koja ve odavno nosi novi naziv. itelji ovoga kraja odmah su

prepoznali staro ime. Mocartova ulica. ena i ja smo se sluajno nali na kapiji. [....] Gospoa Eleni, ije smo ime tek naknadno saznali, rekla je: Moja baka je ivjela ukuici koja je bila ovdje. eljela sam samo da doem i vidim tu kuicu. Jo uvijek pamtim kako me je baka ovdje dovodila da se igram ispod drvea. Ovdje su bile dvije palme [....] Vrijeme je neumoljivo, i poto niko nije brinuo o kuici, ona je potpuno propala. Ali palma je jo uvijek tu. [....] Pozvali smo ih da uu. [....] Poto smo Kiprani, bilo nam je potrebno tek nekoliko minuta da se zbliimo. A onda je Eleni poela da nam pria svoju priu. [....] Sluala sam vijesti na radiju. Uklonit e barikade. Jako sam poeljela da doem i vidim bakinu kuicu. Ostala mi je u tako lijepom sjeanju. Traila sam od doktora bolovanje da bih mogla doi [....] A on, Nikolas, objasnio nam je: Gledao sam kako ste demonstrirali. Jo uvijek mi u uima odzvanja ono to su ljudi tada uzvikivali: Irini, Mir za sve Kiprane, Kipar je dom i Turaka i Grka. A onda je nastavio: Vie nisam mogao da se suzdrim i zaplakao sam. Plakao sam za sve nas. Plakao sam i proklinjao one koji su Kiprane razdvojili jedne od drugih. Mi to nismo zasluili. Njegove posljednje rijei e zauvijek u mom srcu plamtjeti kao vatra.
Report, 46, str. 25.

Koji se stavovi obinih ljudi o politici i politiarima vide u ovom tekstu? Prokomentirajte Nikolasovu tvrdnju: Mi ovo nismo zasluili. Da li obini ljudi mogu imati neku ulogu u prevladavanju nacionalizma?Kako? Zna li jo neku podijeljenu dravu ili podijeljeni grad u Evropi dvadesetog stoljea?

Zakljuno pitanje: Ako je obrazovanje u prolosti doprinosilo jaanju nacionalizma, ta misli, ta bi u budunosti moglo doprinijeti smanjivanju meunacionalnih napetosti?

120

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Bibliografija

ACIME = Arhiva concursului ISTORIA MEA EUSTORY [Arhiv takmienja u historijskom istraivanju MOJA HISTORIJA EISTORY]

Rodoljub olakovi, AVNOJ i narodnooslobodilaka borba u Bosni i Hercegovini (1942.-1943.), Beograd 1974. Constitut, iile romne. Texte, note, prezentare comparativ (ed. Mona-Lisa Puchianu, Corneliu Lungu, Gheorghe Iancu, Ioan Muraru), Bucureti 1993. Hristomati po istori na Blgari. Blgarsko Vzradane. Vtorata i tretata etvrt na 19 vek [Hrestomatija bugarske historije. Bugarski preporod, druga i trea etvrtina 19. stoljea], Sofia 1996. Crnogorski zakonici. Pravni izvori i politiki akti od znaaja za istoriju dravnosti Crne Gore (ed. dr. Branko Pavievi, dr. Radoslav Raspopovi), Podgorica 1998. Dinko Davidov, Stematografija. Izobraenije oruij ilirieskih. Izrezal u bakru Hristofor efarovi i Toma Mesmer, Novi Sad 1972. Draven vestnik [Dravne novine]. K. Th. Dimaras, Ko [Korais i njegovo vrijeme], Athens 1953. Ljubodrag Dimi, Istorija srpske dravnosti. Knjiga III. Srbija u Jugoslaviji, Novi Sad 2001. Dokumenti za blgarskata istori [Dokumenti o bugarskoj historiji], Sofia 1931., t. 1. Edith M. Durham, Albania and the Albanians, Selected articles and letters, 1903.-1944. [Albanija i Albanci, odabrani tekstovi i pisma 1903.-1944.], Centre for Albanian Studies, London, 2001. Sir Henry Eliot, Some Revolutions and Other Diplomatic Experiences [Neke revolucije i druga diplomatska iskustva], London 1922. G. Exarchos, P . , . [Riga Velestinac. Neobjavljeni dokumenti. Nova svjedoanstva], Athens, Kastaniotis, 1998.

Ahmed S. Alii, Pokret za autonomiju Bosne od 1831. do 1832., Sarajevo 1996. Atatrkun Soylev ve Demecleri [Sabrani govori Ataturka], Istanbul 1945.-1952. Jim Bennett, Robert Brain, Simon Schaffer, Heinz Otto Sibum, Richard Staley, 1900: The New Age. A Guide to the Exhibition [Novo doba. Izlobeni katalog ] Cambridge, 1994. Dimitrie Bolintineanu, Opere alese [Izabrana djela], Bucureti 1961. Hristo Botev, Complete Works [Sabrana djela], Sofia, 1986. Mahmud Esad Bozkurt, Atatrk htilali [Ataturkova revolucija], Istanbul 1967. Razi Brahimi, Knga Popullore e Rilindjes Kombtare [Narodne pjesme nacionalnog buenja], Shtpia Botuese Naim Frasheri, Tiran, 1979. H.N. Brailsford, Macedonia. Its Races and their Future [Makedonija. Njene rase i njihova budunost], New York 1971. [C. I. Brtianu], Missiunea Cilor Ferate Romne. Studii politice, economice, sociale i tecnice, Paris 1870. Cemal Paa Hatralar [Memoari Demal pae], Istanbul 1959. Ion Codru-Drguanu, Peregrinul transilvan, Bucureti [1956].

121

BIBLIOGRAFIJA

Bernd J. Fischer, Albanian Nationalism in the Twentieth Century [Albanski nacionalizam u dvadesetom stoljeu], in Peter F. Sugar (ed.), Eastern European Nationalism in the Twentieth Century [Istonoevropski nacionalizam u dvadesetom stoljeu], Washington 1995. Dionyssis Fotopoulos, Athenian Fashions at the turn of the 19th century [Moda u Atini krajem 19. stoljea], Athens 1999. Ziya Gkalp, Turkculugun Esaslari [Principi turkizma], Ankara [1923.]. Vlado Gotovac, Zvjezdana kuga, Zagreb 1995. -, EOK 1955-1959 [General Grivas Digenis, Sjeanja na borbu EOKA 1955-1959], Athens 1961. Josip Horvat, Politika povijest Hrvatske, vol.I-II, Zagreb 1990. Ferid Hudhri, Albania and Albanians in world art [Albanija i Albanci u svjetskoj umjetnosti], transl. by Zef Simoni and Pavli Qesku, Athens 1990. [Teme moderne i savremene historije, obraene na osnovu primarnih izvora], Athens 2003. IEE, [Historija grkog naroda], vol. 12. D. Ionescu, Albina. Revist popular, I, no.35, May 31, 1898. George Ionescu-Gion, Studiul istoriei naionale n coalele noastre [Prouavanje nacionalne historije u naim kolama], Bucureti 1889. - (11921974) [Srednjovjekovna i moderna historija Kipra], Nicosia, Ministry of Education and Culture, 2001. Konstantin Jirecek, Bgarski dnevnik [Bugarski dnevnik], vol.1 (1879.-1881.), Sofia 1995.

Miodrag Jovii (ed.), Ustavi Kneevine i Kraljevine Srbije, Beograd 1988. Ivan Frano Juki, Putopisi i istorisko-etnografski radovi, Sarajevo 1953. Dragan Jurak, kolumna Film &Video u Feral Tribune, No 707, April 5, 1999. E. Kapsomenos, . [Dionisios Solomos. Antologija tema u Solomonovoj poeziji], Athens 1998; English translation: Prof. Nina Gatzoulis, A Portrait of Dionysios Solomos and Two of His Poems, http://www. helleniccomserve.com/solomos.html. Vuk Stefanovi Karadi, Prepiska IV (1829.-1832.), Beograd, 1988. Lyuben Karavelov, Lben Karavelov. Sbrani sineni (Sabrana dela), vol.7, Sofia, 1985.

Dimitrios Katartzis, , [Savjet mladim ljudima kako da izvuku korist iz francuskih knjiga, a da se sauvaju od njihovoga tetnog uticaja, i o tome ta bi trebalo da bude glavni predmet njihovih studija], , (ed. C.Th. Dimaras), Athens 1970. K [Kathimerini Epta Imeres], 30/12/01, . [Posebno izdanje: zbogom drahmi], p. 4. Paschalis M. Kitromilides, . 18 [Josip Mesiodaks. Balkanske koordinate u 18. stoljeu ], Athens 2004. Ahmed Kondo, Jeronim de Rada. Flamuri i Arbrit (Jeronim de Rada. Albanska zastava), Tiran 1967. Faik Konitza, Vepra t Zgjedhura [Odabrana djela], Tirana, Naim Frasheri, 1993.

122

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

Faik Konitza, Izbor iz prepiske1896.-1942., London 2000. Konstituci na Blgarskoto knestvo [Ustav bugarske kneevine], Sofia 1879. Konstentin Konstantinov [Put kroz stoljea], Sofia 1997. Christina Koulouri, (1834-1914). . . [Historija i geografija u grkim kolama (1834.-1914). Sadraj i ideoloke implikacije. Antologija tekstova. Bibliografija udbenika], Athens 1988. Emilij Laszowsky, Stari i novi Zagreb, Zagreb 1994. Bernard Lewis, The emergence of modern Turkey, [Nastanak moderne Turske] Oxford 1968. Rado Ljui, Knjiga o naertaniju, Beograd 1993. Rado Ljui, Istorija srpske dravnosti. Kniga II. Srbija i Crna Gora novovekovne srpske drave, Novi Sad 2001. Lina Louvi, , , (1875-1886) [Perigelotos Vasilion; Satirike novine i nacionalno pitanje (1875.-1886.)], Athens, Hestia, 2002. Corneliu Mihai Lungu (coord.), De la Pronunciament la Memorandum 1868-1892. Micarea memorandist, expresie a luptei nat, ionale a romnilor [Od Objave do Memoranduma. Memorandistiki pokret, izraz nacionalne borbe Rumuna], Bucureti 1993. Titu Maiorescu, Opere [Djela] (ed. Georgeta Rdulescu-Dulgheru, Domnica Filimon), Bucureti 1978. Makedonium, Antologija na makedonskata nacionalno-politichka misla [Makedonium, antologija makedonske nacionalno-politike misli, Skopje, 2003. Sp. Markezinis, [Politika istorija moderne Grke], Vol. B, Athens 1966.

P. Matalas, . . [Nacija i pravoslavlje. Avanture jednog odnosa. Od grke do bugarske izme], Herakleion 2002. Memoari prote Mateje Nenadovia, Beograd 1867. Monitorul Oficial, 19 iulie 1921. Bogdan Murgescu (coord.), Istoria Romniei n texte [Rumunska historija u tekstovima], Bucureti 2001 Hysni Myzyri, Shkollat e Para Kombtare Shqipe [Prve albanske nacionalne kole], Tirana 1978. Nacak, novine, 73, October 7th 1960. Rza Nur, Hayat ve Hatratm I [Moj ivot i sjeanja I], Istanbul 1992. Odbrani tekstovi za istorijata na makedonskiot narod, II del [Odabrani tekstovi o historiji makedonskog naroda], part II, Skopje 1976. Konstantinos Oikonomos, E K. [Komentar kratkog odgovora obrazovanog uitelja gospodina Neofitusa Vamvasa o modernoj grkoj crkvi], Athens 1839. K.Ozturk, Atatrk, Istanbul, n.d. Paisiy Hilendarski, Slavonic-Bulgarian History [Slovensko-bugarska historija], V. Turnovo 1992. Spyros Papageorgiou (ed.), 1955-1959 [Arhivi tajne borbe Kiprana], Nicosia 1984. Spyros Papageorgiou, AKEL: KKE [AKEL, druga grka komunistika partija], Athens 1984. [Parthenon] asopis, decembar 1871. Nikola Pai, Sloga Srbo-Hrvata, Beograd 1995. Branko Petranovi, Momilo Zeevi (eds.),

123

BIBLIOGRAFIJA

Jugoslavija 1918-1988. Zbirka dokumenata. Drugo izmenjeno izdanje, Beograd, 1988. A. Politis, P . 1830-1880 [Romantine godine. Ideologije i mentaliteti u Grkoj, 1830.-1880.], Athens 1993. Aurel C. Popovici, Stat i Nat, iune. Statele-Unite ale Austriei Mari. Studii politice n vederea rezolvrii problemei nat, ionale i a crizelor constitut, ionale din Austro-Ungaria [Drava i nacija. Ujedinjene drave velike Austrije. Politike studije s ciljem da se rijei nacionalni problem i konstitucionalna kriza u AustroUgarskoj], (ed. Petre Pandrea and Constantin Schifirnet, ), Bucureti 1997. David Prodan, Supplex Libellus Valachorum or The Political Struggle of the Romanians ili politika borba Rumuna u Transilvaniji tokom 18. stoljea, Bucharest, 1971. Janko Prunk, Slovenski narodni vzpon [Uzlet slovenakog naroda], Ljubljana 1992. M. Psalidopoulos (ed.), K 19 . [Dokumenti o grkoj industriji u 19. stoljeu. Prirodni razvoj ili dravna briga?], Athens 1994. Gjorgji Pulevski, Izbrani tekstovi, Skopje 1985. Stjepan Radi, Izabrani politiki spisi, Opatija, 1995. Boo Repe, Viri o demokratizaciji in osamosvojitvi Slovenije (I. del: Opozicija in oblast) [Izvori o demokratizaciji i nezavisnosti Slovenije (Prvi dio, Opozicija i vlast)], Ljubljana 2002. Report. Friends of Cyprus, issue no. 46, autumn 2003. P [Sabrana djela Rige od Fere], vol. V (ed. Paschalis M. Kitromilides), Athens 2000. Romnia n chipuri i vederi [Romania in images and postcards], Bucureti, 1926. Vedrana Rudan, Uho, grlo, no, Zagreb 2002.

August enoa, Zagrebulje, Zagreb 1980. . [Zastave slobode. Kolekcija nacionalnog historijskog muzeja], uvodni tekst I.K. Mazarakis-Ainian, Athens 1996. Slovenska kronika 19. stoletja (Slovenaka hronika 19. veka 1861-1883), Nova revija, Ljubljana 2003. Srpska itanka za nie gimnazije i realke (Stojan Novakovi), Beograd 1870. Hristo Stambolski, Avtobiografi, dnevnici, spomeni [Hristo Stambolski Autobiografija. Dnevnici. Memoari], Sofia 1927, t. 2. Gale Stokes (ed.), From Stalinism to Pluralism. A Documentary history of Eastern Europe since 1945, second edition, New York 1996. Dubravka Ugrei, Ameriki fikcionar, Zagreb/ Beograd 2002. E. Vakalopoulos, E [Odabrani osnovni izvori o grkoj revoluciji], Thessaloniki, Vanias, 1990. Pashko Vasa, The truth on Albania and the Albanians, historical and critical essays, [Istina o Albaniji i Albancima, historijski i kritiki eseji] London 1999. Evgenios Voulgaris, [Razmiljanje o trenutnoj krizi u turskoj dravi], Kerkyra 1851. Wayne S. Vucinich, The Ottoman Empire: Its record and legacy, [Tursko carstvo: historija i zavjetanje] New Jersey 1965. Martin Wein, Dodjoh, vidjeh, zapisah, Zagreb 1966. D. Xenopol, Istoria romnilor din Dacia Traian [Historija Rumuna od Trajanove Dakije], 4. izdanje (eds. V. Mihescu-Brliba, Al. Zub), Bucureti 1985.

124

NACIJE I DRAVE U JUGOISTONOJ EVROPI

arl Irljar, Putopis po Bosni 1875.-1876., Sarajevo 1981. Za Hrvatsku, Zagreb 1992. Gjin Varfri, Heraldika Shqiptare [Albanian Heraldry], Tirana 2000.

Karte
Karta 1: Dennis P. Hupchick, Harold E. Cox, The Palgrave Concise Historical Atlas of the Balkans, New York, 2001, map 25. [The Palgrave, Mali historijski atlas Balkana] Karta 2: Ibid., map 28. Karta 3: Ibid., map 35. Karta 4: Patrick K. O Brien (ed.), Phillips Atlas of World History, London: George Philip, 1999, p. 220. [Phillips atlas svjetske historije]

125

OCIJENITE OVU KNJIGU! Vae miljenje kao itaoca ove knjige veoma nam je vano, i kao ocjena naeg rada i za planiranje naih buduih poduhvata. Centar za demokratiju i pomirenje u jugoistonoj Evropi (CDRSEE) je zajedno s brojnim kolegama i saradnicima uloio ogroman trud, vrijeme i dragocjene dokumente u projekat Nastava moderne historije jugoistone Evrope, a rezultat je ova knjiga koju drite u rukama. Da bismo provjerili uspjenost naeg metoda, korisnost ovoga poduhvata i vrijednost nae investicije, voljeli bismo da date svoju ocjenu projekta. Molimo za vae iskreno miljenje za ta e vam biti potrebno izvjesno vrijeme i trud. Poslije itanja ove knjige, ili ak njenog koritenja u razredu, molimo vas da odete na nau webstranicu, naete History Workbooks section i popunite obrazac za ocjenjivanje. Formular za evaluaciju moete nai na: www. cdsee. org./jhp/index.html

CIP Katalogizacija u publikaciji Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo 341.218:323.1] (497) (075.3) NACIJE i drave u jugoistonoj Evropi : historijska itanka 2 / urednica izdanja Mirela-Luminita Murgesku, urednica cjelokupnog projekta Christina Koulouri, urednik serije na bosanskom jeziku Enes Milak ; [prijevod: Denisa Buimki, Lejla Nuhodi]. Sarajevo : Centar za demokraciju i pomirenje u jugoistonoj Evropi = Thessaloniki , 2007. ; - 128 str. : ilustr. ; 27 cm. Prijevod djela: Nations and States in Southeast Europe. Bibliografija: str. 121-125 ISBN 978-9958-9304-4-7 COBISS.BH-ID 16052742 Ova knjiga pomono je nastavno sredstvo u nastavi historije.