Sie sind auf Seite 1von 118

Pregled istorije

SARAJEVO za poetnike

1462-1992
Prikupio i obradio eljko JANKOVI v1.2

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Bio je jo isuvie mlad da bi znao da sjeanja koja dolaze iz srca briu sve rune uspomene i veliaju one najljepe i da samo zahvaljujui toj prevari moemo da podnesemo teinu prolosti. itao je uzbudjeno diui i vraajui se, s vremena na vreme, na prve stranice da bi uhvatio izgubljenu nit, a kad je zavrio izgledao je kao da se vratio izdaleka i posle mnogo mnogo, godina. (G. G. Markes, Ljubav za vrijeme kolere, 1985.)

JZ 170014

Strana 2

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Predgovor
Tekst sadran u ovom istorijskom pregledu isprovociran je nekim fotografijama i razglednicama starog Sarajeva, a nastao je u elji autora da tim razglednicama i fotografijama da potreban vremenski okvir. Nepoznavanje je bilo poraavajue, ali je strpljivim pretraivanjem na internetu autor ipak uspio da dobije vei broj odgovora na sebi postavljana pitanja iz istorije rodnog grada. Tekst je manje-vie nastao preuzimanjem i kompilacijom dijelova dostupnih sajtova ili foruma, pa je u konanom obliku komponovan u novu cjelinu, oslobodjenu bilo kakvih nacionalnih boja i prizvuka. Namjera autora je bila da bar donekle razbistri mutnu sliku grada i da se neka njegova draga sjeanja otrgnu od zaborava. U tom smislu, navedene godine u istorijskim deavanjima i drugi brojani podaci nisu provjeravani i prihvaeni su kao tani, jer su i kao takvi ispunili svoju funkciju. U vrijeme odrastanja autora Sarajlije su u OSLOBODJENJU itale i latinicu i irilicu, komije pozdravljali sa dobar dan, sastajali se kod sata ili ispred banke i etali velikim ili malim korzom. Oevi su radili u fabrikama. Ranim jutrom, sa tipaljkom na nogavici pantalona, na biciklima ili na posao. Motali su kiju i imali brkove i prste ute od dima, pili brlju i igrali table. Rijetki su puili plavu SARAJKU ili zelenu DRAVU, plavu MORAVU ili ZETU, bijelu DRINU ili crvenu HERCEGOVINU, a jo rjedji su filter DIV 100 kupovali na komad. Benzin za upaljae prodavao se u ampulama, a zubi akali ibicama DOLAC. Majke su uglavnom bile domaice i brinule o porodici. Spremale su ruak i ve prale na ruke koristei NILU i dasku za pranje. Veliki ve su sa PLAVIM RADION-om otkuhavale u loncu na poretu, pa sa VEPLAV-om i tirkom ispirale na esmi u dvoritu. Ve, i veliki i mali, i areni i bijeli, suio se na triku u bati ili avliji, uvijek poduprt sohom da ne dodiruje zemlju. Ljeti bi se brzo osuio, a nakon suenja po mrazu i zimskoj hladnoi, onako ukoen i sa malo snijega na sebi, unoen je u kuu gdje je na toploti otputao hladnou i miris zime. Do otvaranja samoposluga, prve na Marijin dvoru, pa na Grbavici i kod Socijalnog, roditelji su zajedno oko prvog ili u GRANAP po fasung. Namirnice su kupovali u rinfuzi, na kilo, a ulje iz bureta na litar i u korpi za ve kupljeno nosili kui. Mlijeko je prodavano u flaama, slatko sa bijelim, a kiselo sa crvenim poklopcem. Vino je kupovano u Dubrovakom PODRUMU, odjea u NAMI kod LIK-a ili ZEMI kod Banke. Pie se pilo u ISTRI ili BAGREMU preko puta hotela Beograd, kafa u GALERIJI, KIKIJU, MINJONU ili PARKU, veeralo u KVARNERU, DALMACIJI ili kod AMERIKANCA. Kolai su se jeli u OLOMANU, sladoled u EGIPTU, a boza pila na Slatkom oetu. Najbolje kobasice ili samo moa sa
JZ 170014 Strana 3

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

senfom se jela u UPI-jevom GRILU kod hotela Zagreb, girice u MAKARSKOJ, a ruska salata u EKSPRES restoranu u Titovoj ... Mala raja iz ulice, osim to je morala da slua veliku raju, igrala se prema godinjem dobu nekom od brojnih igara - mire, ole, embereke-embertute, tata, crne-marice-1-2-3, klikera, klisa, piljaka, princa-kralja-nose, neka-puca-nekapuca, trule-kobile, zuce, lopte. Pravljeni su zmajeve, prake, trokolice, cepelini, luk i strijele, ligure ili sliure. Baloni su pravljeni pomou peruki mladog luka i sapunice, a pitaljke od kopica kajsije. Rijetki su imali romobil ili biciklo, pa su morali da ga dijele sa rajom iz ulice. Skupljale su se sliice iz KRA okoladica ivotinjsko carstvo, Hou da znam i Sport kroz vijekove, a duple medjusobno razmjenjivale u igrama pola-cijelo-slike-bijelo, ili tapke. Sliice su ljepilom ljepljene u albume koji su dobijani na trafikama, a popunjeni albumi su noeni u fabriku okolade ZORA radi ovjere peatom i uestvovanja u nagradnoj igri. Djevojice su skakale preko trika, igrale izmedju dvije vatre ili kole, bacajui plohu iza ledja preko glave i skupljale salvete. Poslije ianja kod Haima na obaniji obavezno su udarane sefte, a kada je na ulici neko htio da jede sendvi morao je da ga dijeli sa najbrim iz gomile koji je uzvikivanjem rjei penal traio dio za sebe ili njegov vlasnik nije morao da ga dijeli, ako je bio bri i prije ostalih uspio da kae da ne penalie. Sendvii su bili jednostavni, obino samo deblja nita kruha tepsijaa sa malo masti, posuta solju ili eerom, ili namazana MJEANOM marmeladom. Velika raja se djelila na avlijae i haustorad, ali i na jaliju, koja je puila, bjeala iz kole, tukla se, igrala pokera, ajnca, ture-jazije, ize-blize ili poklape i finu raju koja je sluala roditelje i redovno ila u kolu. U osnovnoj koli, na obali Miljacke u blizini kafane DVA RIBARA, na velikom odmoru i na velikim tacnama, dijeljena je uina - aj ili kakao i nita kruha sa marmeladom. Za sve je obavezna bila plava kolska bluza ili kecelja. Uila se i latinica i irilica, i tampana i pisana, i velika i mala slova i pisanje perom u tekama sa uskim i irokim linijama - kosa tanka-uspravna debela. Tada je smrt bilo pisanje u tekama bez linija, uenje velike tablice mnoenja i pjesmica napamet. Po odrastanju, u gimnazijskim i studentskim danima, uz prve simpatije i velike ljubavi, bez prethodnog dogovora sastajalo se oko 20:00 kod HIPI KLUPE, a onda odlazilo do Trase ili u neki od kafia, prvo Baneta i Beneta, Evergreena, a kasnije Starog sata, Estrade, Derdana, Piketa, Naila, ...

JZ 170014

Strana 4

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Studentske subotnje veeri provodile su se u Steleksu, Kuku ili Burencetu, a nedeljno prijepodne u Pionirskoj dolini, na mini-golfu ili stojei u redu na stepenicama za uspinjau, udiui mirisna isparenja RUM PLOICA iz fabrike okolade ZORA kod Stare pivare. Za lijepog vremena poetkom vikenda sa Stare stanice u Novom Sarajevu ilo se irom do Pala ili Korana, do Doma izvidjaa ili hotela Panorama, a nerijetko i pjeke do Crepoljskog, Bukovika i Skakavca. Bilo je to i vrijeme prvog TOBLERONE-a kupljenog u GRADINI preko puta kafane PARK, prvog tosta u SNACK BAR-u kod kina DUBROVNIK i prve pice pojedene u ZLATNOM RESTORANU u Skenderiji. Obian sarajlija je prao zube AZULINOM, za brijanje koristio etkicu, sapun i ILET, a poslije brijanja PITRALON losion i BRION kozmetiku. Vozio FIU, FIJAT 1300 ili PRINC NSU i itao START magazin. GAVRILOVI patete bile su statusni simbol, a farmerke LEVISKE privilegija odabranih. Praznik rada 1. maj, Dan republike 29. novembar i Dan ena 8. mart, bili su svima omiljeni dani u godini jer su praznike spajali sa vikendom i odlazili na putovanje do mora ili Trsta. Na Dan mladosti 25. maj svi su elili da odaju potu najveem brendu domovine, bive Jugoslavije drugu Titu. Naredni tekst je pisan srpsko-hrvatskim ili hrvatsko-srpskim jezikom, drugim umrlim jezikom kojeg je autor, osim latinskog, uio tokom kolovanja, u osnovnoj koli Vladimir Peri Valter na obali Miljacke i gimnaziji Ognjen Prica na Koevu. Naredni tekst nema pretenzije da bude nauni, a svaki komentar u vidu dopune i/ili primjedbe je dobrodoao. Zahvalan sam brojnim, znanim i neznanim autorima (navedenim u izvorima podataka) koji su svojim radom omoguili da sastavim ovaj pregled istorije Sarajeva, a ije sam dijelove teksta u veoj ili manjoj mjeri preuzeo bez navodjenja njihovih imena. Jankovi eljko e-mail: jandej@eunet.rs Beograd, Oktobar 2012.

JZ 170014

Strana 5

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Pregled istorije SARAJEVO od 1462. do 1992.

Sadraj

Uvod................................................................................................................. 7 Sarajevo u doba Otomanske imperije (1462 - 1878) ...................................... 14 Sarajevo u doba Austro-Ugarske monarhije (1878 - 1918) ............................. 32 Sarajevo u doba Kraljevine SHS (1918 - 1929) i Kraljevine Jugoslavije (1929 - 1941) ............................................................... 51 Sarajevo u doba Drugog svjetskog rata (1941 1945) .................................... 55 Sarajevo u doba FNRJ (1945 1963) i SFRJ (1963 1992) .............................. 58 Popisi stanovnitva u Sarajevu ....................................................................... 71 Sarajevski iro ................................................................................................ 72 Obalama Miljacke od mosta do mosta ........................................................... 77 Raja ili smrt arije ....................................................................................... 103 Sarajevski argon .......................................................................................... 107

JZ 170014

Strana 6

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Uvod
Na balkanskom poluostrvu rije upa u poetku oznaavae teritorijalnu cjelinu u kojoj ivjee jedno pleme ili ira porodica. Na elu porodice stajae glava porodice (pater familias) ili upan. Kasnije, u feudalnoj organizaciji drave upa predstavlja teritorijalno-politiku cjelinu povezanih seoskih optina, na ijem elu opet bijae upan, ali i veliki upan, sa svojim, sada ve nasljednim pravom i hijerarhijskim principom vlasti. Porijeklo rijei potie od avarske rijei jopan/suppan/supan (777. god.), koja oznaava inovniku titulu unutar avarskog kaganata/kanata. Zemlja, kao teritorijalno-politika cjelina vieg reda, obino je obuhvatala 712 upa. Na elu zemlje nalazio se vladar sa svojim nasljednim pravom i titulom kneza, bana, vojvode ili kralja. Pri tome, rije ban/bajan oznaava bogatog ovjeka ili posjednika, nasljedjenu takodje iz perioda dvjestogodinje vladavine avara. U doba razvijenog feudalizma upe se raspadaju a formiraju vlastelinstva i feudalne oblasti. Vlastelinstva po svojoj veliini zauzimae raznoliku povrinu koja se ponekad kretala od jedne seoske optine, pa do teritorije itave upe ili ak i vie njih, zbog ega teritorija vlastelinstva i njegova organizaciona struktura geografski nije uvijek bila i jedinstvena. U najstarijoj ili poetnoj fazi razvoja, kao teritorijalnopolitika cjelina Zemlja Bosna obuhvata upe - Bosnu (prostor oko Visokog), Vidogou (prostor optina Vogoa, Ilija, Breza, Vare), Vrhbosnu i Lepenicu (prostor Fojnice, Kreeva, Kiseljaka i Tarina). U narednoj fazi oko VII i VIII vijeka u sastav Zemlje Bosne ulaze upe - Lava (Busovaa), Brod (Zenica, epe) i Trstivnica (prostor Kaknja i okolnih sela).
JZ 170014 Strana 7

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

U XI vijeku Zemlja Bosna se dalje iri i obuhvata upe - Uskoplje, Neretva (Konjic, Bradina) i Bora (Praa). U XII vijeku Zemlja Bosna konano obuhvata i upe - Rama (Prozor) i Kamenica (Krivaja), te ire oblasti Donjih Kraja (oblasti uz Vrbas, Savu i Unu), Usore (Gradaac, Kladanj, Srebrenik, Zvornik), Soli (Tuzla) i Podrinja (oblast oko srednje Drine). Kako ve od XII vijeka zbog promjene koncepta vlasti dolazi do postepenog raspadanja feudalnih upa i upa Vrhbosna se raspada u nekoliko manjih oblasti. Njen centralni i najvei dio ostaje u okviru upe i obuhvata prostor u izvornom podruju Bosne. Kada je upa Vrhbosna dobila svoj istoimeni grad jo uvijek nije poznato. Grad Vrhbosna se pominje od 1379. god. kao mjesto razvijene trgovine, a 1415. i kao mjesto gdje je pokopan vojvoda Pavle Radenovi. Trgovite Tornik (po pazarnom danu utorku) koji se nalazio na mjestu ua Koevskog potoka u Miljacku (Skenderija) bio je trno mjesto okrueno proporcionalno malim naseljima. Njemu su gravitirala sva okolna sela - Brodac, Bratnik (Vratnik), Hvaletii (Faletii), Komatin, Hrvatin, Hrid. Osim ovog trga, upa Vrhbosna imala je jo jedan manji trg koji se nalazio na raskrsnici antikih puteva, na prostoru izmedju dananje Bentbae i Baarije. Pored sela i dva trga ova upa je imala i svoj utvrdjeni grad.
Trg (mercatum, oppidum) kao mjesto stalne ekonomske aktivnosti koja postoji u podgradju ili varoi svakog grada, pa se moe u ovom pogledu izjednaiti sa znaenjem varoi; kao samostalno naselje otvorenog tipa, tj. neutvrdjeno; periodini/sedmini trgovi u okviru sela, iji naziv oznaava pazarni dan. Selo (villa, tur. karye, ky) Naselje agrarnih proizvodjaa s precizno utvrdjenim atarom, medjama i pripadnostima, sa zaseocima (mahalama) ili dijelovima sela u njegovom okviru

Grad Hodidjed nalazio se na podruju Buloga istono od Sarajeva, mada ima i nepotvrdjenih miljenja da se nalazio na mjestu dananje Bijele tabije. Bio je jedini utvrdjeni grad u ovoj upi, sa glavnom kulom povrine oko 5.000 m2, a sa naknadno prigradjenim oborom oko 6.500 m2. Stefan Ostoja Kotromani i njegovi nemoni nasljednici, kao ljudi malo dostojni svojih prethodnika, Stefana Dabie Kotromania i kralja Stefana Tvrtka I, igrali su sporedne uloge na sceni na kojoj je jedina tema bila kako e vea riba progutati manju. Knezove Sankovie unitili su vojvode Pavlovii, Pavlovie su pokorili hercozi Kosae, a Kosae i Kotromanii su, kao i svi ostali bosanski i balkanski vladari, srpski despoti, bugarski i grki carevi, zavrili kao turski vazali.

JZ 170014

Strana 8

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Na mnogim bosanskim stecima ostali su nadgrobni natpisi koji kao okamenjeni eho podsjeaju na plemie nestale u nasilju tog doba. Kralj Stefan Ostoja umro je 1418. godine. Nasledio ga je sin Stefan Ostoji, jo slabiji vladar, koji je uskoro izgubio vlast za raun drugog Kotromania, Tvrtka II Tvrtkovia. Nakon Tvrtkove smrti 1443, krunu je zadobio Ostojin trei sin Stefan Toma, koga je dubrovanin Mavro Orbin opisao kao lukavog, prevrtljivog i nepostojanog u svojim djelima. Posvadjani vladari i njihovi praktino osamostaljeni krupni feudalci nisu oklijevali da trae spoljnu pomo kako bi razrijeili medjusobne razmirice i sukobe. Tako je u svakoj oblasti postojala jedna strana koja je traila pomo, Ugarske ili Mletaka (Kotromanii) i druga (Kosae i Pavlovii) koja je u medjusobnom sukobu traila pomo Osmanlija. Krvavi obraun kod Bobovca, grada iji obrisi su i danas vidljivi jugozapadno od Varea, datiran iz augusta 1415. godine u zaveri kralja Ostoje i Sandalja Hrania, uzdrmao je temelje bosanske drave ukazujui na slabe kraljeve i vjerolomne i sebine velikae. Posle smrti Pavla Radenovia, njegova zemlja je podeljena, a smrtno neprijateljstvo medju bosanskim velikaima, pretvorilo se u dugotrajno ratovanje Pavlovih sinova, Petra i Radoslava, protiv Sandalja Hrania. Da bi odrali ostatak oevih oblasti, braa Pavlovii obratili su se Turcima za pomo. Marta 1435. godine iznenada umire vojvoda Sandalj Hrani. Nasledio ga je sinovac Stefan Vuki Kosaa, ali i sa njim je vojvoda Radoslav nastavio neprijateljstva. U tom ratu vojvoda Radoslav je izgubio Trebinje i upu Vrm sa Klobukom, a potpuno je istisnut i iz Primorja. Poslije smrti Radoslava, novembra 1441. godine, njegov sin Ivani Pavlovi produio je jo nekoliko godina neprijateljstvo protiv ujaka Stefana Vukia i protiv njega podravao kralja Stefana Tomaa. Zbog unutranjih podjela i medjusobnih sukoba kraljevstvo je praktino ve raskomadano u etiri oblasti: Kraljevu zemlju ili zemlju Stefana Tomaevia Kotromania (srednja Bosna) Zemlju herceg Stjepana Vukia Kosae (Hum ili Hercegovina) Oblast Pavlovia, ili zemlju nasljednika kneza Pavla Radenovia (istona Bosna) Oblast Kovaevia (prostor srednjeg Podrinja oko dananje epe) ili zemlju Tvrtka Kovaevia Diniia (posljednjeg Kovaevia)

JZ 170014

Strana 9

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Porodica Kosaa spada medju najuglednije porodice bosanskohercegovakog plemstva u XIV i XV vijeku. Osniva porodice je Vuk Kosaa. ivio je krajem XIV vijeka. Po njegovom imenu njegovi sinovi nazivaju se Vukovii. Stariji sin Vlatko bio je vojvoda humski, a mladji Hrana, vojvoda bosanski. Na dvoru bosanskog kralja Tvrtka II, vojvoda Vlatko Vukovi obavlja najugledniju slubu. Godine 1382. zastupao je kralja u pregovorima s Dubrovnikom zbog problema sa otvaranjem solana i prodaje soli u Novom (kasnijem Herceg Novom), te ponovno 1388. u pregovorima s dalmatinskim gradovima. 1388. godine potukao Osmanlije kod Bilee. Zajedno sa hrvatskim vojvodom Ivanom Polikom djeluje u bitci na Kosovu 1389. Oni su formirali lijevo krilo srpske vojske koje je bilo pod udarom Bajazita II. Umro je 1392. Vlatkov brat Hrana Vukovi otac je poznatog vlastelina Sandalja Hrania (1370-1435). U burnim dogadjajima nakon smrti bosanskog kralja Tvrtka I 1391 Sandalj se bori za odbranu bosanskog kraljevstva od nasrtaja ugarskog kralja Zigismunda. Porodica Kotromania vlada u Bosni od XIII do XVI vijeka. Porodica potie od bana Prijezde (1254-1290). Sjedite porodice je u upi Zemljak, u gradu Kotoru (Kotor Varo). Po gradu Kotoru naziva se sin bana Prijezde, Stefan I Kotroman (1290-1310). Nakon ubia, njegov sin i nasljednik je Stefan II Kotromani (1322-1353). Njega nasljedjuje Tvrtko I koji kao ban vlada od 1353 do 1377, a kao kralj od 1377 do 1391. Legenda o porijeklu porodice Kotromani govori ovako: "Sada, kad je umro pomenuti Kulin ban, kralj koji je u to vrijeme bio u Ugarskoj odlui, iz ranije navedenih razloga, da zauzme Bosansko Kraljevstvo. Zbog toga je poslao s vojskom jednog svog velikaa po imenu Kotroman Njemac, na glasu ratnika. Kad je Kotroman doao u Bosnu i naao je bez gospodara, lako ju je zauzeo. Da bi ga za to nagradio, kralj ga je imenovao banom Bosne i htio da se njegovi potomci vjeno smjenjuju na tom poloaju. Poto je porodica Kotromana tokom vremena dobila veliko potomstvo, svi su se po Kotromanu nazivali Kotromanii" (Mavro Orbin).

Jablani Raden i sin mu Pavle Radenovi, kao velikodostojinci se nalaze na dvoru kralja Tvrtka I (1377-1391). Vojvoda Pavle Radenovi vlada na podruju izmedju rijeka Bosne i Drine. Stoluje u Borau. Dri rudnike u Olovu i Fojnici. Ubijen je 1415. pri razraunavanju izmedju bosanskih plemia. Pavlovi sinovi Petar i Radoslav Pavlovi su dugo godina bili medju najmonijim velikaima Bosne. U vrijeme progona bogumila, oslonjajui se na Turke, staju u njihovu zatitu. Petar Pavlovi je poginuo u borbi 1420. Radoslav Pavlovi nastavlja vladavinu u Zemlji Pavlovia u kojoj se nalazi Vlasenica, Rogatica i Kladanj. Ima sina Ivania. Pavlovii su izginuli 1463. pri odbrani Bosne od Turaka.

JZ 170014

Strana 10

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Dubrovani u to vrijeme piu ugarskoj kraljici: Bosna je potpuno opustoena, a vlastela priprema medjusobnu propast. Podruje Sarajeva sa okolinom u XIV vijeku bilo je u sastavu Vrhbosne, upe koja je ranije formirana u Sarajevskom polju, odnosno gornjem toku rijeke Bosne i slivovima njenih pritoka Miljacke, eljeznice i Zujevine (?). Neposrednu vlast nad ovom upom do 1416. imali su knezovi Radenovi-Pavlovi. Turci 1416. zauzimaju Vrhbosnu u kojoj do 1420. vlada sandakbeg Ishak. Nakon njegove smrti vlast nad Vrhbosnom preuzima bosanski ban Tvrtko II. Turci predvodjeni vojvodom Barakom ponovo zauzimaju utvrdjenje Hodidjed i upu Vrhbosnu 1435/36. god i njome vladaju do 1439. Kako je Hodidjed radi odbrane upe bio vaniji od otvorenog grada Vrhbosne, bosanski kralj Stefan Toma Ostoji ga je u pokuaju osvajanja napao 1459. god, zapalio njegovo podgradje, ali utvrdjenje ipak nije osvojio. Mnogo toga pokuao je Toma za svog kraljevanja, ukljuujui i sveano odricanje od bogumilstva i prihvatanje katolike vjere, ali nije uspio ni da osnai vlast, ni da ouva kraljevstvo. Sudbina Tomaevog sina, posljednjeg Kotromania, Stefana Tomaevia, bila je vie nego tragina. Izgubio je dvije drave, a i ivot, ne Posljednji bosanski kralj Stefan Tomaevi (1461-1463) pruivi ozbiljan otpor osvajau. Nakon to se oenio srpskom nasljednicom Jelenom (Jelaom) Brankovi, Stefan Tomaevi je samo tri mjeseca nosio titulu srpskog despota, jer je Turcima, bez borbe, 20. juna 1459. prepustio tvrdjavu Smederevo i cijelu despotovinu. Nakon Kosovske bitke, Vuk Brankovi je nastavio pruati otpor Osmanlijama, ali je, preputen sam sebi, bio prisiljen stupiti u vazalni odnos prema sultanu i obavezati se na plaanje godinjeg danka. Istovremeno je morao, 6. januara 1392, predati Osmanlijama Skoplje, sa jo nekim svojim gradovima. Skoplje tada postaje sjedite osmanskog krajita i polazna taka za budui prodor Turaka u Bosnu. Na poloaj Skopskog krajinika 1414. doao je Ishak-beg, vjerovatno oslobodjeni rob, o ijem se porijeklu nita pouzdano ne zna. Ishak-bega su na poloaju krajinika 1439. naslijedili njegovi sinovi, Barak i Isa-beg Ishakovi. Osmanski krajinici ili krajike vojvode su iz Skoplja nadzirali
JZ 170014 Strana 11

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

sve okolne podredjene hrianske vladare. Istovremeno, oni su bili najistureniji sultanovi vojno-administrativni zastupnici prema Zapadu. Kao takvi, skopski krajinici su odigrali presudnu ulogu u potkopavanju i ruenju bosanske srednjovjekovne drave. Bosna je neprekidno bila pod njihovim nadzorom i sve osmanske vojne i politike akcije prema njoj polazile su iz Skoplja. Tako Osmanlije postepeno uspostavljaju svoju vlast na liniji od Skoplja do Hodidjeda. Zahvaljujui unutranjim sukobima i borbama protiv ugarske vojske, Osmanlije su sa svojim odredima od 1415. do 1420. stalno prisutni u Bosni. Godine 1416. Turci zaposjedaju Vrhbosnu, a od 1436. u Vrhbosni stalno boravi i turski vojvoda s posadom. Od tog doba Turci se trajno nastanie i u jugoistonom dijelu, ali i u samom srcu Bosne. Do 1434-35. godine Ishak-beg je vie puta, pod raznim izgovorima, s pozivom ili bez poziva domaih velmoa, upadao u Bosnu. U razdoblju od 1435. do 1448. skopski krajinici su konano uvrstili osmanske pozicije u jugoistonoj Bosni. Konano zauzimanje tvrdjave Hodidjed 1448. predstavljalo je osnovu turske vojne vlasti u Bosni, jer je time sultan dobio kljueve za dolinu Bosne. Na zaposjednutom prostoru Osmanlije su, vjerovatno oko 1450, osnovale Bosansko krajite, kao svoju prvu upravnu jedinicu na bosanskom tlu. Na elu tog krajita bio je skopski krajinik Isa-beg Ishakovi. U prvom poznatom popisu iz 1455. Bosansko krajite se naziva Vilajet Hodidjed i Vilajet Saray-ovasi (Polje oko dvora). Iz popisa se vidi da je Krajite obuhvatalo cijelo Sarajevsko polje sa okolnim planinskim predjelima, to se poklapalo sa teritorijom kasnije Sarajevske nahije. Na tom prostoru nije bilo spahijskih posjeda (timara), nego samo lanova posade Hodidjeda, a ostalo zemljite je pripadalo Isa-begovom hasu (carskom posjedu). Popis pokazuje da su sela na tom prostoru uglavnom bila slabo naseljena. Veinom se spominju vojnuci, kao pripadnici pomonih vojnih redova. Razrezane poreze seljaci su plaali u vidu tzv. filurije ili dukat po ognjitu. Iznos filurije se mijenjao prema monetarnom kursu, ali je zavisio i od udaljenosti od dravne granice. to je granica bila blia, to je iznos filurije bio nii. Medju stanovnicima, poreskim obveznicima tog kraja, u popisu se ne spominje ni jedan musliman. Nasuprot lokalnom rasulu, Osmanlije vode dosljednu politiku za ije provodjenje imaju na raspolaganju, kako odgovarajuu vojnu silu tako i strogo centralizovanu dravnu vlast. Ve 1460, godinu dana nakon pada Smedereva i Despotovine, Osmanlijski odredi osvajaju Kulat, Zvornik i Srebrenicu. Kralj Stefan Tomaevi predaje im prelaze na rijeci Savi ka Sremskoj i Vukovoj upaniji.

JZ 170014

Strana 12

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

JZ 170014

Strana 13

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevo u doba Otomanske imperije (1462 - 1878)

Zastava Osmanskog carstva 1453-1844

Osmanska vojna zastava oko 1500-1793

Nakon decenijskog i postepenog potkopavanja, u konanom pohodu, sultan Mehmed II Osvaja (Fatih) u aprilu 1463. na elu velike vojne sile sa oko 150.000 vojnika kree na osvajanje Bosanskog kraljevstva. U svom prodoru na sjeverozapad Balkana Osmanlije prirodno slijede dva stara rimska druma. Via Egnatia, put koji od Skadra preko Draa, Ohrida, Bitolja i Soluna vodi do Carigrada i Via Militaris, koji je trasiran od Beograda preko uprije, Nia i Sofije do Carigrada. Taj put, jo od srednjeg vijeka poznat kao Carigradski drum, za vrijeme Osmanlija postae poznat kao Stambolski drum (Stambul' d yol). Kralj Stjepan Tomaevi je pokuao da pobjegne pred turskom najezdom, ali je u tvrdjavi Klju na prevaru uhvaen i na Carevom polju kod Jajca pogubljen 1463. Tada su pogubljeni i ostali odrasli Kotromanii, knez Radivoj i njegov sin Matija.

JZ 170014

Strana 14

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Via Militaris

Sultan Fatih se ubrzo po zauzimanju Jajca i pogubljenju posljednjeg bosanskog kralja povukao sa glavninom vojske u unutranjost Carstva. Osnovni razlog tome bio je nedostatak hrane za ljude I stoku. Turski pohod i sve sa njim u vezi bilo je zavreno za jedva est nedelja. Ve krajem juna sultan je krenuo natrag i 7. jula ponovo stigao u Sjenicu. U Bosni je, u svima veim gradovima, ostavio male posade. Bosanska kraljevina bila je unitena i obezglavljena, preivjevi Srbiju samo za etiri godine. Hroniar iz tog doba zapisao je da Bosna apatom pade. A jedan istoriar iz 19. vijeka zabiljeio je da je Bosna veoma bolesna bila, im ne mogae ni junaki poginuti... im je sultan napustio Bosnu, ugarski kralj Matija Korvin je odmah, pred zimu 1463, krenuo sa velikom vojskom na Jajce, koje je poslije dvomjesene opsade zauzeto zajedno sa jo 17 gradova. Poto je tako potisnuo Osmanlije iz sjeverne i sjeverozapadne Bosne, Korvin je radi odbrane junih ugarskih granica na tom prostoru uspostavio Jajaku banovinu ime je Slavonija, kao dio Ugarske, bila zatiena od napada Osmanlija. Naredne godine, tokom jula i augusta, sultan 40 dana opsjeda grad Jajce ali ne uspjeva u ponovnom naumu da ga osvoji. Bosna je propala ne ba "apatom", ali bez i jedne borbe dostojne pomena i zapamene u narodnoj tradiciji. Ona nema ni svoje Marice, a kamo li

JZ 170014

Strana 15

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

velianstvenog Kosova. Nijedna drava na Balkanu nije pala sa manje otpora i bre! I u Bugarskoj, koja je isto tako podlegla bez dostojnijeg otpora, bilo je ipak neto vie tragike, iako je njen poloaj prema bliskim turskim sreditima bio tei od bosanskog. Oigledno je, da je zemlja zbog unutranje trulosti bila sklona padu i da u njoj samoj narod nije bio vaspitan za rtve i neke velike ideale. Skender-beg je u svojoj maloj vrletnoj Albaniji zadivio svijet svojim otporom, a ak se mali i uvek proraunati Dubrovnik spremao na borbu. Zavadjena vjerski; liena osjeanja prave dravne nezavisnosti zbog stalnog madjarskog pritiska i ugroavanja; sa nezadovoljnim seljatvom; zatrovana gradjanskim ratovanjem, kome je cilj bio samo lini grabe i otimanje za vlast; sa poljuljanim porodinim i svakim drugim moralom, Bosna je morala tako da zavri. Ona, kao drava, nije imala nikakve vee ideje vodilje, a odavno je napustila svoju istorijsku misiju, koja joj je sluajno pala u dio. Osvojeno Bosansko kraljevstvo Turci su pretvorili u jednu upravnu oblast ili provinciju (sandak), kojoj su prikljuili ranije bosanske oblasti (vilayet): Kraljevu zemlju (vilayet-i Kiral) Zemlju Hercega (vilayet-i Herseg) Zemlju Pavlovia (vilayet-i Pavli) Zemlju Kovaevia (vilayet-i Kova) i Bosansko krajite - Vrhbosna (vilayet-i Saray-ovasi)

Bosanskom sandaku prikljuene su tada i oblasti u sredinjem dijelu stare Rake, a kasnije i Novopazarska oblast. Oblasti koje su do maja 1463. god. bile pod neposrednom vlau posljednjeg bosanskog kralja Stefana Tomaevia, srpskog vladara iz dinastije Kotromania i posljednjeg despota Srbije, Turci su zadrali kao jedan vilajet koji su nazvali Kraljeva zemlja. Vrhbosna sa utvrdjenjem Hodidjedom i novom varoi Sarajevom, postaje sredite itave provincije. Za prvog bosanskog sandakbega imenovan je dotadanji smederevski namjesnik Mehmet-beg Minetovi (Minnetoglu). Od 1464. do 1469. tu poziciju zauzima Isabeg Ishakovi. Vilajet Kraljeva zemlja, kao teritorijalna jedinica Bosanskog sandaka, obuhvatao je 1469. god. prostor oko rijeke Bosne i njenih pritoka, od Dubrovnika, Visokog i Kreeva do Vranduka. U periodu od 1469. do 1485. god, on je proiren sve do Maglaja. U turskim katastarskim popisima ovaj vilajet se kao takav pominje sve do 1489. god. Predjeli Kraljeve zemlje podijeljeni su na nahije. U Bobovcu je bilo sjedite istoimenog sudskog i upravnog podruja (kadiluk) najkasnije do osamdesetih godina XV vijeka, kada je ono preneseno u nahiju Brod, pa se on po tome kasnije zvao Brodskim kadilukom. Na teritoriji
JZ 170014 Strana 16

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Brodskog kadiluka bile su 1469. god. nahije: Bobovac, Dubrovnik, Visoko, Fojnica, Lepenica, Kreevo, Lava, Brod, Pribi ili Kamenica, Jelaka upa i Kladanj. Nahija Dubrovnik nazvana je po istoimenom gradu u porjeju rijeke Ljubine i Misoe, pritoke rijeke Bosne kod Ilijaa. Krajem sedme decenije XV vijeka izvrene su i prve vee promjene u administrativnoj i teritorijalnoj podjeli Bosne i Hercegovine. Znatne promjene nastale su u samom Bosanskom sandaku. Raniji vilajet Kraljeva zemlja razbijen je u tri manja vilajeta: Saraj, Brod i Neretva, a iz Brodskog kadiluka nahije Dubrovnik, Visoko, Kreevo, Fojnica i Lepenica su prikljuene Sarajevskom kadiluku. Staro ime ovog kadiluka Saraj-ovasi pojavljivalo se u izvorima sve do kraja XV vijeka. Od 1485. javlja se i skraeni oblik Saraj, a godine 1507. i dananji naziv Sarajevo. Evlija elebija (Evliya elebi ili Dervi Mehmed Zilli) je jedan od najslavnijih otomanskih putopisaca. 1630. godine je proputovao Osmanlijsko carstvo, a svoja zapaanja objavio u svom najznaajnijem delu, Sejahatname, zbirci od 10 tomova koja obuhvata sva njegova putovanja. O Sarajevu pie: Prema podacima grkih i latinskih istoriara ovaj se eher u poetku sastojao od deset-petnaest bijednih koliba, koje je radi uvanja klanca sagradio kralj Dubrovnik. Oko tri stotine regularnih vojnika vrili su slubu uvara u ovom stranom klancu. Ali kako je ovdanja klima prijatna, uvari su se u ovom klancu tokom vremena namnoili, sagradili kue, zasadili vinograde i bae i podigli napredno malo naselje. Kad je to vidio kralj, podigao je ovdje jo i tvrdjavu. Tokom vremena razvio se tu eher i postao poznato trgovako mjesto." Period osmanlijske vlasti koji je ostavio svoj trag u Sarajevu, trajao je punih 357 godina i moe da se podijeli u dva dijela, na period od 1521. do 1697. i drugi od 1697. do 1878. god. Za prvi dio, do prelomne 1697. godine, moe se rei da predstavlja period razvoja, dok drugi dio, zbog slabljenja Turskog carstva, odgovara periodu stagnacije grada. Jezgro budueg grada predstavljala je pijaca ili trnica (arija) i prvo naselje (mahala) koje je niklo na slobodnom prostoru oko pijace i to na raskrsnici starih rimskih puteva i njihovog prelaska preko rijeke Miljacke. Na ariji se vrila razmjena roba izmedju putujuih trgovaca i seljaka iz okolnih sela. Mjesto je bilo pogodno za razvoj trgovine jer su se na njemu spajala dva kraka, jednog od pet glavnih rimskih puteva dugih oko 600 km, izgradjenih jo u vrijeme vladavine Tiberiusa (Tiberius Julius Caesar Augustus) 14-37 god. n.e. i
JZ 170014 Strana 17

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

rimskog namjesnika provincije Ilirik, Publija Kornelija Dolabele (Publius Cornelius Dolabella) 14-20/21. god. n.e.

Jedan krak puta se pruao sarajevskim poljem du korita rijeke Miljacke dolazei sa zapada vodei preko Hercegovine iz Solina (Salona), nastavljajui kao glavni put dolinom rijeke Prae u pravcu Srebrenice (Argenterija) i dalje prema Sremskoj Mitrovici (Sirmijum). Drugi krak puta se sputao sa padina Trebevia dolazei preko Ivan sedla dolinom Neretve iz Navone (Vid kod Metkovia Navona). Bosanski sandakbeg (1464-1469) Isa-beg Ishakovi je podigao vie zadubina irom Osmanlijskog carstva, ali je zapamen kao osniva grada kojeg su kasnije nazivali cvijetom medju gradovima. Ne zna se taan datum njegove smrti, a ukopan je najvjerovatnije u haremu Careve damije. Kad je rije o porijeklu Isa-bega Ishakovia jo uvijek nema pouzdanih odgovora. Dio istoriara zastupa tezu da je rije o bratu Stjepana Vukia Kosae, koji ga je predao Mehmedu II kao garanciju lojalnosti. Po ovoj teoriji Isa-beg je, nakon to ga je
JZ 170014 Strana 18

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

usvojio Ishak-beg (otud prezime), preao na islam, te za ondanje prilike izgradio zavidnu vojniku i politiku karijeru. Po drugima, Isak Hrani, ali i Isak Pavlovi, zarobljen je tokom jednog upada akindija (tur. Aknclar- pripadnik lake konjice) na posjed velikake porodice Pavlovi, inae gospodara dijela Istone Bosne, ukljuujui i srednjevjekovnu upu Vrhbosnu. U zarobljenitvu se dokazao kao izuzetno sposoban, to je vodju spomenutih akindija podstaklo da mu ostavi imanje, ali i poziciju koju je obavljao. Saglasno slovu ugovoru iz 1442. god. potpisanog izmedju Sultana i Dubrovake Republike, kojem je uz danak od 500 dukata garantovana slobodna trgovina sa svim zemljama koje Osmanlije osvoje, Isa-beg je tokom svoje kratkotrajne uprave odravao dobre odnose sa Dubrovanima i bio korektan prema njihovim trgovcima. Dolaskom turske uprave zapoela je intenzivnija gradnja naselja i konaka (saraja) za putujue trgovce, kasarni i zgrada vojne uprave, a kasnije i dravne uprave. U ovom periodu izgradjen je i prvi most, Sultanov most, koji se nalazio preko puta ulaza u Carevu damiju i odmorita za karavane (karavan saraj) ili Kolobara hana. Uzvodno na Miljacki podigao je branu (bent) sa devet mlinova, po emu je cijeli lokalitet kasnije prozvan Bentbaa. Smatrajui zemljite srednjevjekovnog sela Brodac, koje se nalazilo na Bentbai, a protezalo se do Baarije, pogodnim da na njemu zasnuje novi grad, Isa-beg je to zemljite oduzeo ranijim hrianskim vlasnicima dajui im u zamjenu zemlju u selu Vrani u Hrasnici. Na tom prostoru poelo je urbano formiranje Sarajeva. Sagradio je sklonite (zavija), konaite (musafirhana) i kuhinju za siromane (imaret). Ova Isa-begova zadubina sastojala se od tri kue, jedne tale i jednog ogradjenog dvorita. Zgrade su sluile kao konaite siromanim muslimanima, uenicima, ratnicima i putnicima namjernicima. Tu se spremala i besplatno dijelila hrana putnicima i slubenicima konaita, a viak hrane dijeljen je siromanoj djeci u gradu. Gosti su imali pravo na hranu samo tri dana. Glavna zgrada zavije postaje tekija kada derviki redovi poinju da igraju kljunu ulogu u islamizaciji Bosne i razvoju muslimanskih gradova. Ovi dervii su pripadali redu Mevlevija osnovanog u XIII vijeku. Naselje oko tekije nazivano je Isa-begova mahala sve do 1526. kad je u toj mahali Muslihudin Mustafa ekrkija sagradio damiju, od kada se zove ekrkijina mahala. U katastarskom poreskom popisu (defter ili tefter od gr. diphtera koa) Bosanskog sandaka iz druge polovine juna 1485. godine zabiljeeno je da su u Sarajevu bile 42 muslimanske kue, 103 hrianske i 8 kua dubrovakih gradjana. etiri godine kasnije, s kraja jula, odnosno poetka augusta 1489. godine, broj muslimanskih kua se udvostruio i iznosio 82 kue, dok se broj hrianskih kua smanjio na 89. Do 1516. god. muslimansko stanovnitvo je
JZ 170014 Strana 19

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

posjedovalo 873 kue, a hriansko samo 74. Dubrovaka kolonija je tada je imala 66 kua. Od vremena osnivanja, pa sve do dolaska Gazi Husrev-bega, unuka turskog sultana Bajazita II, Sarajevo je ipak bilo samo jedan usputni provincijski gradi (kasaba).

Prva velika gradjevina izgradjena u tom periodu bila je damija Mustafe-bega Skenderpaia. Podignuta je 1517/18. Mustafa je bio je sin bosanskog sandakbega Skender-pae, iji je otac bio iz Djenove, a majka Grkinja. Obrazovan na dvoru sultana Mehmeda Fatiha, ovaj vojskovodja, nakon silnih ratovanja po Bosni sagradio je vie zadubina u Sarajevu. Na lijevoj obali Miljacke podigao je tekiju nakibendijskog reda, do nje imaret i musafirhanu, te nekoliko esama do kojih je doveo vodu sa Soukbunara. Na desnoj obali Miljacke sagradio je karavansaraj i duane, a objekte na lijevoj i desnoj obali povezao mostom preko Miljacke. Ubrzo poslije izgradnje ove damije, sagradjene su u Sarajevu jo dvije potkupolne damije i to Muslihudina ekrkije 1526. i damija Havade Duraka pod imenom Baarijska, 1528. godine. Tokom vladavine Gazi Husrev-bega, koja je trajala od 1521, pa do njegove pogibije kod sela Drobnjak u Crnoj Gori 1541, zapoela je prva ozbiljna izgradnja velikih objekata. U ovom periodu nastalo je sedamnaest mahala i isto toliko damija, a kao znaajniji objekti podignuti su: 1530. Gazi Husrev-begova damija (sa dogradnjom Sahat kule u XVII vijeku), (mimar Adem Esir Ali, Perzijanac iz Tabriza) 1531. Gazi Husrev-begova javna kuhinja (imaret) i srednja kola (mekteb), 1537. Gazi Husrev-begova visoka kola (Kurumli medresa) 1538. (?) Stara pravoslavna crkva na Baariji 1539. Gazi Husrev-begovo javno kupatilo (hamam) 1540. Gazi Husrev-begov bazar (bezistan) 1551. Brusa bezistan (Rustem pae Hrvata) 1561. Ali-paina damija (Hadim Ali pae) 1562. Ferhad-begova damija ili Ferhadija (Ferhad-bega Vukovia Desisalia) 1566. Obnovljena Careva damija iz 1457. (?) (Sultan Mehmed Fatihova)

Kasaba (tur. kasaba) Naselje veeg znaaja od sela, ali koje nije dostiglo nivo razvoja grada (ehira), moe da bude i neutvrdjena, ime podsjea na srednjevjekovni trg kao samostalno naselje; sela mogu da budu mahale iste kasabe u smislu da su privredno, a ne teritorijalno, povezane. Nain postanka kasaba: od srednjevjekovnih gradova od srednjevjekovnih trgova od srednjevjekovnih sela, sa sedminim trgom ili bez njega; Sastavni dijelovi kasaba: damija, demat muslimana (kao i nemuslimana), uredjen po mahalama i trg (arija, bazar).

JZ 170014

Strana 20

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1581. Jevrejski hram ili Stara sinagoga, Velika avlija (od 1966. Muzej Jevreja BiH) Zahvaljujui ovakvom odnosu prema gradu, u ovom periodu se pojavljuju i drugi graditelji koji grade svoje vjerske objekte, obrazovne ustanove ili objekte opte namjene.

Baarijska damija

Begova damija

Ferhadija

Stara pravoslavna crkva

Brusa bezistan

Skender paina damija

Ali paina damija

Zadubina bosanskog sandakbega Ferhad-bega Vukovia-Desisalia, sagradjena 1562. godine i jedna je od rijetkih sarajevskih damija u kojoj je sauvana zidna dekoracija iz 16. vijeka. Ferhad-beg je bio porijeklom iz sarajevske porodice Vukovi-Desisali, pa istovremeno dok su primorski majstori u Sarajevu gradili damiju, majstor Todor je slikao ikonu za njegovog brata Ivana.

JZ 170014

Strana 21

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Na Varoi, u blizini Baarije, u to ehir (tur. ehir-eher) vrijeme stoji i Stara pravoslavna crkva Vojno, upravno, ekonomsko i vjersko (Hram Sv. Arhangela i Gavrila) koja sredite koje posjeduje tvrdjavu s predstavlja jedan od najstarijih i posadom (kale, hisar), administrativno i najvrjednijih kulturno-istorijskih vjersko sredite uz glavnu damiju, spomenika Sarajeva. Varo je je pri tome glavnu ariju (suk ili bazar) kao naziv za dio naselja u kojem su ranije ekonomski centar i mahale kao gradske etvrti sa svojim damijama i arijama ivjeli ili tada ive hriani, tako da je sinonim za hriansku mahalu, ali i prisustvo muslimanskog ivlja nije iskljueno. Njen postanak je jo uvijek obavijen tamom. Ova crkva prvi put se pominje 1538. godine, ali se pretpostavlja da je izgradjena na temeljima jo starije crkve. Uz nauna tumaenja postoje i vjerovanja prema kojim gradnja Stare crkve see do vremena njenog osnivaa Andrije (Andrijaa), brata Kraljevia Marka. Zdanje Stare pravoslavne crkve upotpunjeno je gradnjom zvonika 1883. ali u baroknom stilu, to nije odgovaralo postojeem ambijentu, pa su Jugoslavenske vlasti 1960. ovaj zvonik obnovile i uskladile ga s ambijentom, kakav je i danas. U unutranjem dvoritu nalazi se Sarajevska Hagada muzej sa vrijednom zbirkom ikona iz Jevrejski rukopisni iluminirani kodeks, vremena od XIII do XIX stoljea, brojni koji potie iz srednjovjekovne panije. rukopisi iz Osmanlijskog perioda, Smatra se jednom od najljepih knjiga ove vrste a uva se u Zemaljskom liturgijski i umjetniki eksponati. Sarajevo ubrzo dobija konture velikog grada (ehir-eher), a pijaca postaje velika ili glavna trnica (baarija). Do sredine XVI vijeka doivljava vrhunac svog razvoja. Prostire se od Bentbae na istoku do dananjeg Marijin Dvora na zapadu i od Sedrenika na sjeveru, pa do sjevernih padina Trebevia na jugu. U irem kontekstu, poevi od 1492. bio je to i period kada su Jevreji protjerivani iz panije, a njihov ivot i kretanje u ostatku Evrope ograniavan na geta. Istoriografski podaci iznose da se Sefardi (heb. Sephard - panac) doseljavaju u Sarajevo etapno tokom XVI vijeka odnosno da je oko 1550. formirana
JZ 170014

muzeju u Sarajevu i u njegovom posjedu nalazi se od 1894. godine, dok je prije toga pripadala sarajevskoj jevrejskoj porodici Kohen. Sarajevska Hagada je zajedno sa Jevrejima napustila paniju jo u 15. vijeku, a postoje podaci da se jo 1609. godine nalazila u Italiji. Nastala je negdje u sjevernoj paniji, u drugoj polovini 14. vijeka, dakle poslije 1350. godina. Sadraj sarajevske Hagade ispisan je krasnopisom na preradjenoj i istananoj koi, u periodu kada papir jo uvijek nije uao u masovnu upotrebu. Ova izuzetna rukopisna knjiga ima 142 pergamentska lista, veliine 16,5x22,8 cm. Neki od njih ispisani su krasnopisom, neki iluminirani, a neki, opet, potpuno prazni. Uvezani su u tabake od po osam ili dvanaest stranica.

Strana 22

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

prva jevrejska zajednica (optina), a nedugo zatim 1558. i pogrebno drutvo "Hevra kadia". Tako sefardski Jevreji kao izbjeglice iz Andaluzije koji govore ladino jezik preko Soluna i Skoplja stiu u Sarajevo. U Otomanskom carstvu nisu bili ograniavani i mogli su slobodno da obavljaju svoje poslove. Sarajevska Hagada dolazi u Sarajevo zajedno sa sefardskim Jevrejima. Po prvi put u svojoj istoriji Sarajevo postaje grad etiri religije, a jevrejska populacija Sarajevo naziva evropskim Jerusalimom. Veliina grada, oko 3 km u duinu i oko 2,5 km u irinu, nije se znaajnije mijenjala do Austro-Ugarske okupacije Sarajeva, do kada grad obuhvata 106 mahala. Mahale su bile definisane i prostorno zaokruene cjeline, pa se i teritorijalna podjela grada Sarajeva zasnivala na ovom principu. Ovakva teritorijalna organizacija ukinuta je 1883. kada je uvodena podjela na kotare. U periodu turske uprave urbana jedinica bila je mahala, a u austrougarskom, urbana jedinica postaje stambena ulica. Veina mahala, u kojoj je ivelo muslimansko stanovnitvo, imala je 30 do 40 stambenih jedinica, svoju damiju, fontanu (adrvan) i javnu esmu sa izvorskom vodom, a mnoge i svoje pijace sa pekarama i prodavnicama prehrambenih i zanatskih proizvoda. Stanje javnog reda i mira regulisano je strogim zakonima koji su muslimanskom stanovnitvu, zanatlijama i trgovcima, doputali da ive i rade u sigurnom okruenju.
Jevrejsko groblje U jugozapadnom dijelu Sarajeva, u predjelu Kovaii i Debelo Brdo, smjeteno je Staro jevrejsko groblje, iza prakog najvei jevrejski sakralni kompleks, a istovremeno jedan od najvrednijih memorijalnih kompleksa, u Evropi. Unutar njega zabiljeen je, specifinom fakturom, znaajan i nezaobilazan segment hronike Jevreja negdje od sredine XVI vijeka pa sve do zatvaranja nekropole, 1965 g. Smatra se da je najstariji dio groblja formiran uz srednjovjekovnu nekropolu steaka na brijegu BORAK, iznad ulice Mie Sokolovia, i da je uniten prilikom urbanizacije ovog podruja te izgradnjom uskotrane pruge SarajevoViegrad. O nastanku i razvoju groblja do XVI vijeka nema pouzdane dokumentacije, ali se na osnovu podataka protokola Jevrejske optine, 1630. moe uzeti kao godina osnivanja ovog groblja.

Ostalo stanovnitvo, koje su inili pripadnici drugih vjera, ivjelo je sa manje prava i u izdvojenim naseljima, koja su po njima dobila i naziv, pravoslavna, latinska i jevrejska mahala. U svojim mahalama su mogli da ive slobodno, da rade, propovjedaju svoju vjeru i obavljaju vjerske obrede. Pravoslavna mahala je formirana na prostoru Varoi koji okruuje Staru
JZ 170014 Strana 23

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

pravoslavnu crkvu. Dananji Bistrik, a nekadanju Latinsku etvrt (Frankluk mahala), odakle i potie njen naziv, nastanjivali su Dubrovani, katoliki trgovci i vlasnici trgovina. Do sredine XVI vijeka ova etvrt, sa malom katolikom crkvom, brojala je 66 kua, a 1652. oko 200 porodica. Izdvojena Jevrejska mahala nastaje oko 1577. god. Jevrejska populacija do 1720. broji 330 lanova, a njeni pripadnici se bave trgovinom, farmacijom, mjenjakim poslovima, proizvodnjom obue, metala i stakla ili zanatima kao to su mesarski, krojaki (terzije) i farbarski. 1770. god. osniva se prva kola za rabine, a 1779. populacija narasta na 1.000 Jevreja. Prvi sakralni objekat sarajevskih Jevreja, nazvan Il Kal Grandi ili Stari jevrejski hram ili Sinagoga, izgradjen je u istom periodu kad i Sijavu-pain han. Krajem XVI vijeka veliki vezir Sijavu - paa, sagradio je veliki han ili. Sijavu painu dairu, koju su Jevreji nazivali Korti, a ostali gradjani Velika avlija. Ovaj objekat podignut je kao vakuf, vezan za Sijavu - paine zadubine i njegovo potomstvo i poklonio ga je Jevrejima da tu stanuju. Ova nastamba je bila locirana u blizini arije, a uz nju je neto kasnije sagradjen i staru jevrejski hram. Ova jevrejska nastamba, kao i mnoge gradjevine u Sarajevu esto je stradavala u poarima, a potpuno je izgorila 8. augusta 1879. g. u velikom poaru koji je zahvatio sarajevsku ariju i njenu okolinu. Prema savremenicima, pred njen nestanak ova zgrada imala je 46 soba. Gradnja sinagoge poela je 1581. godine, a saglasnost za gradnju dobijena je od Carskog divana. Godina gradnje pronadjena je u podacima iz sidila pisanog 1728/29. godine, koji se uva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu.
Zastave u upotrebi 1453-1793

muslimanskog trgovca

jevrejskog trgovca

latinskog trgovca

pravoslavnog trgovca

U XVI vijeku Sarajevo postaje jak privredni i trgovaki centar, najznaajniji u Bosni i jedan od najveih na Balkanu. Karavane natovarene raznovrsnom robom pristizale su u grad i sa istoka i sa zapada, da bi zadovoljile potrebe arolikog sastava gradskog stanovnitva. Pored domaih trgovaca, zatim Dubrovana, Mleana, Firentinaca i drugih, Jevreji poinju igrati sve znaajniju ulogu u trgovini ovog grada, posebno spoljnjoj. Dubrovaki trgovci, zajedno sa pripadnicima pravoslavne vjere koji se bave obradom metala (kujundije) i krznarima (urije), rasporedjuju se du najduih ulica sarajevske arije, Veliki i Mali uriluk i Kujundiluk.

JZ 170014

Strana 24

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Kad je 1526. god. pala madjarska Nagodba o statusu Dubrovnika, drava pred Dubrovnikom je stajao potvrdena i ahidnamom Murata III (iz samo izbor izmedju Mletaka i Turske 1575.) kao vrhovnih gospodara. Iako hriani, Mleani im nisu bili blii srcu. [] Svake godine e, u skladu sa starim Dubrovnik je bio trgovaki toliko obiajem, poslati dvanaest hiljada pet stotina zlatnika, koje su odvajkada slali razvijen, da bi Mleci, u sopstvenom naem Dvoru, sjeditu slave, putem svojih interesu, kao konkurenti, morali da mu poslanika. Vie poreza od navedenih kode. Tursko susjedstvo i turska 12.500 zlatnika nee se traiti. Moji vrhovna vlast, znalo se, nee biti laki, namjesnici, slubenici, timarnici, ukratko, ali im Turci, koji nikad nisu bili dobri svi koji stoje u sjeni moje moi, nee initi trgovci, nisu ni mogli ni htjeli poslovno naao njihovoj zemlji i posjedima, njihovim tvrdjavama i njima samima. Isto kao to su smetati. Naprotiv. Oni su dali njihov grad i zemlja i ranije bili sigurni i Dubrovanima, kao svojim haraarima, tieni, tako e biti sigurni i zatieni i povlaen poloaj u cijelom svom nadalje. Iz susjednih zemalja svako, bio prostranom carstvu, otvorili im sve neprijatelj ili prijatelj, kopnom ili morem, svoje pijace, i ostavili im potpuno smije doi u njihov grad i otii iz njega; niko slobodne ruke u unutranjim to ne smije zabraniti niti se mijeati u to. Njihovi trgovci smiju trgovati u mojim poslovima i svima drugim vezama. zemljama koje su pod Bojom zatitom; Godinji danak koji su plaali sultanu mogu dolaziti i odlaziti. Niko se ne smije ustaljen je bio od 1481. god. na 12.500 mijeati u ono to im pripada (stvari, dukata i Republici, koja se razvijala u ivotinje i druga dobra), niti ih ometati. I punoj mjeri, ta obaveza sve do kraja ne smiju im naplaivati putarinu. XVI veka nije padala teko. Kada se trebalo da odlui kome da pristupi Republika se nije mnogo kolebala i ve iste, 1526. god, priznala je sultana kao vrhovnog gospodara. Uredjen odnos medju zanatlijama i trgovcima u ariji prenesen je i na mahale, gdje su stanovnici vodili svakodnevan i pristojan ivot uz medjusobno uvaavanje. Strogo su se potovala nepisana pravila zatite privatnosti, nesmetanog susjedovog pogleda na grad ili uplitanja u privatnost unutar ogradjenih vrtova. Na osnovu istonjakih pravila u izgradnji kua, uz velike zelene povrine i brojne izvore tekue vode, nivo arhitekture se znaajno podigao, tako da evropski putnici stanovnike Sarajeva opisuju kao stanovnike koji ive u vilama koristei ovaj izraz ne toliko zbog samih kua koliko zbog bogatstva njihovih okunica. Kue su imale odvojena dvorita za mukarce od dvorita za ene, fontanu, bunar i vonjak. Posljednjih godina turske vladavine na ulicama Sarajeva je bilo 156 javnih esmi. Sarajevo je tako postajalo jedan od naprednijih gradova u Evropi, a poslije Istanbula i Edirne postaje trei grad Turske na Balkanu.

JZ 170014

Strana 25

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Procjenjuje se da je do 1600. god. broj stanovnika Sarajeva iznosio oko 23.500. Medjutim, prema zapisima Evlije elebije, Beograd je do 1660. god. preuzeo balkanski primat sa svojih 98.000 stanovnika, 7 hanova, 6 karavan saraja, 21 trgovakim hanom, 17 tekija i oko 270 vjerskih objekata (damija i mesdida). Radi poredjenja Zagreb 1857. god. broji tek 48.266 stanovnika. Poetak istorije kasnog osmanlijskog doba predstavlja poetak loih dana za dotadanje Sarajevo. Nakon neuspjeha u bici kod Bea 1683. god, Zapad vri brojne napade na Carstvo. Poraavajui uticaj e imati napadi iz 1697. god. predvodjeni princom Eugenom Savojskim. estog oktobra 1697. godine sa 6.500 ratnika (4.000 kopljanika, 2.500 pjeaka s pukama i 12 malih topova) krenuo je iz Osijeka i preavi rijeku Savu kod Broda, zapoeo kratkotrajnu invaziju na Bosnu. Za jedanaest dana stigao je do Sarajeva, osvojio ga, opljakao i popalio, te se vratio u Osijek. Bojei se osvete muslimanskog stanovnitva, s njim je Bosnu napustilo vie hiljada katolika (prema podacima 10-40.000). Oni su se nakon protjerivanja Turaka naselili u opustoenoj Slavoniji. Poslije tog perioda katolici su postali najmanja vjerska grupa u Bosni.
Carska ogranienja za nemuslimane (1631.) U skladu sa svetim zakonom [erijatom] i zemaljskim zakonom, hriani moraju biti prepoznatljivi po odjei i vanjskom izgledu kao podredjeni. Ne smiju jahati konje, nositi odjeu od svile i satena ili krzna i ubare. Njihove ene ne smiju nositi odjeu slinu onoj koju nose muslimanke, niti stavljati jamake (tanki veo kojim muslimanske ene pokrivaju glavu, lice do oiju i grudi) od perzijskog platna. Medjutim, od nekog vremena, ovaj se zakon nije potivao, pa su hriani i idovi, uz dozvolu sudaca, poeli izlaziti odjeveni u raskonu i skupu odjeu. to se tie njihovih ena, one nisu uzmicale s plonika da bi se sklonile pred muslimankama kad bi ih srele na trnici. U cjelini, i mukarci i ene nose daleko bolju odjeu nego muslimani, iz ega se vidi da oni sebe uopte ne smatraju podredjenima. Stoga je od iznimno velike vanosti da se sve zapovijedi objave jo jednom i da se potuju.

Zahvaljujui organizovanim napadima i neorganizovanoj odbrani, Eugen je sa lakoom uspio da udje u grad. U odluujuem napadu grad je opljakan i zapaljen. Sarajevo je potpuno opustoeno. Zbog naina gradnje vrlo malo objekata je preivilo ovaj plamen, uglavnom samo malobrojni, oni izgradjeni od kamena ili oni rijetki koji su sluajno ostali nedirnuti. Ni kraj XVIII ni poetak XIX vijeka nisu bili dobri za grad. Veliki poari su bjesnili Sarajevom, jedan 1788. godine, tek pet godina nakon epidemije kuge i drugi veliki 31.8.1831.

JZ 170014

Strana 26

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Tokom XVIII vijeka turska Ajan drava je nezaustavljivo Uglednik, bogata sa poluslubenim dravnim nazadovala, u vojnom, statusom, iji je zadatak bio da pomogne privrednom i kulturnom smislu. vlastima da prikupe porez u odredjenoj Bilo je oito da se sa zaostalim administrativnoj jedinici. Mahom muslimani, sistemom uprave i neposlunom ajani su zakupljivali porez od drave na dui vojskom koja se nalazila u rasulu, period, pa ak i doivotno, a zatim bi koristili svoj poloaj da podanike, poreske obveznike, nije mogla nositi sa evropskim dovedu u duniki odnos. Slubeno priznati u zemljama, prije svega Rusijom i 18. vijeku, ajani su zelenaenjem i trgovinom Austrijom. Zato su bile neophodne uspjeli doi do znaajne imovine, pa su imali i reforme, koje prvi zapoinje privatne vojske i sticali sve veu mo u sultan Selim III 1793. godine, a provincijama carstva. Sultan Mahmud II. (1808.nastavlja Mahmud II 1808. Ove 1839.) uspio je ograniiti njihovu mo. reforme najvie pogadjaju lokalne monike, kapetane i ajane po provincijama, a sa ukidanjem njihovog reda 1826. i do tada privilegovane janjiare. Kako bosanski monici nisu elili da prihvate sultanske reforme, kojima bi se ojaala centralna vlast i dravna blagajna, a umanjio njihov polunezavisan poloaj i velike privilegije koje su uivali, dolo je do borbi i sukoba koje e tek Omer paa Latas (1806-1871) okonati pobjedom nad pobunjenom provincijom. Nakon masovne likvidacije janjiara u njihovim najjaim uporitima, Sarajevu i Mostaru, Mahmud II je pokuao da privoli bosanske prvake da mirnim putem prihvate reforme, nudei im poloaj muteselima, kao prvih modernih dravnih inovnika u Bosanskom paaluku. Ovu ponudu su bosanski ajani odluno odbili, jer se nikako nisu mogli pomiriti sa perspektivom da od neospornih gospodara u kadiluku postanu obini, makar i relativno visoki inovnici. Time je otvoren put direktnom oruanom obraunu izmedju bosanskih ajana i centralne vlasti. Bosanski vezir, Ali Namik-paa Moralia pokuao je ponovno da poetkom 1831. privoli ajane na poslunost, na odanost sultanu i prihvatanje reformi. Medjutim, kapetani i ajani odbijaju njegov poziv da dodju u Travnik, nego se krajem januara 1831. sastaju u Tuzli. Tu se dogovaraju da ne prihvate reforme, protivei se uvodjenju nove vojske i novih poreza i ustupanju podrinjskih nahija Srbiji (abac, Loznica, Valjevo, aak, Uice, Poega) koje su smatrali sastavnim dijelovima Bosne. Za svog vodju 5. februara 1831. biraju Husein-kapetana Gradaevia. U drugoj polovini marta iste godine i u pratnji oko 4.000 pristalica, Husein-kapetan zahtjeve bosanskih ajana prenosi bosanskom veziru u Travnik. U prvom veem sukobu sa vojskom velikog vezira Mehmed Reid pae, 18. VII 1831. kod Kaanika na Kosovu, Husein-kapetan je izvojevao veliku pobjedu,
JZ 170014 Strana 27

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

pa su ga ostali ajani proglasili za bosanskog vezira, u kuli Hadi Mujage Zlatara (Zlatarevia) u selu Zabilju kod Viteza. Carski vezir Namik-paa Moralija uspio je tada pobjei u Hercegovinu, a odatle preko Dubrovnika u Carigrad. Politiki program bosanskih ajana nije bio potpuno jasan i do kraja formulisan, ali se moe rei da su uz odbijanje reformi koje su, po njima, suprotne islamskoj tradiciji, posebno insistirali da se ne dira u njihova vlasnika prava, te da se ubudue na poloaj bosanskog vezira postavljaju iskljuivo domai ljudi. Centralna vlast, odnosno Mahmut II nije prihvatio zahtjeve ajana niti priznao legitimnost Husein-kapetana kao bosanskog vezira. Sarajevo je bilo pozornica konane bitke Huseina kapetana Gradaevia i bosanskog vezira Mehmed Hamdi pae. Osmanlijski napad je zapoeo poetkom februara 1832. Veliki vezir je poslao dvije vojske, jednu iz Vuitrna preko Novog Pazara, a drugu iz Skadra (Shkodra) sa obale Skadarskog jezera preko Podgorice i Pljevalja. Obje vojske su se kretale u pravcu Sarajeva, a Gradaevi im je u susret poslao oko 10.000 vojnika. Kada su turske snage prele Drinu Gradaevi je naredio Ali-pai Fidahiu da sa svojih 6.000 vojnika saeka neprijatelja kod Rogatice, dok je on sa svojim jedinicama ranije smjetenim u Viegradu krenuo nazad ka Palama. Susret dviju strana se konano desio krajem maja kod Glasinca, istono od Sarajeva. Bosansku vojsku je predvodio sam Gradaevi, dok su osmanlijske jedinice bile pod komandom Mahmud (Kara) Hamdi pae, novopostavljenog bosanskog vezira. Ve nakon prvog sukoba Gradaevi je bio primoran da odstupi na Pale. Na Palama je borba 17/18. nastavljena, ali do 29. maja Gradaevi je opet morao da se povue, ovaj put u Sarajevo. Tamo je vijee kapetana odluilo da se nastavi sa borbama. Konana borba se dogodila 4. juna 1832. na Stupu, izmedju Sarajeva i Ilide. Nakon intenzivne borbe inilo se da je Gradaevi na putu da odnese pobjedu. Medjutim, pred sam kraj snage pod komandom hercegovakih ajana Ali-age Rizvanbegovia i Smail-age engia stale su na stranu sultana, ukljuile se u borbu i napravile boni proboj Gradaevieve odbrane. Iznenadjena ovim napadom pobunjenika vojska je bila primorana da se povue u Sarajevo. Tada je odlueno da je daljnji vojni otpor besmislen. Dok je sultanova vojska 5. juna ulazila u Sarajevo i spremala mar na Travnik, Gradaevi je pobjegao u rodni Gradaac, a onda odluuje da napusti Bosnu i krene ka Austriji. Za svoje usluge Ali-aga Rizvanbegovi je 1833. nagradjen izdvajanjem Hercegovine u poseban paaluk, koji je njemu lino, kao veziru sa titulom pae, povjeren na upravu. Sa Ali-paom Rizvanbegoviem u Carigrad je tim povodom iao i gataki muselim (od 1812.) Smail-aga engi, glavna linost besmrtnog epa Ivana Maurania

JZ 170014

Strana 28

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Smrt Smail-age engia, koji se kao vjet vojnik istakao u borbama protiv srpskih ustanika 1809-1813. Miljenja o ulozi Gradaevia Smail-aga engi su podijeljenja. Veliki ratnik Vladika Petar Petrovi Njego pripremio Husein-kapetan se ipak slabo je osvetu Smail-agi engiu za poraz snalazio u diplomatiji, mada bi se moglo rei da mu je politika bila Crnogoraca i brojne rtve, a posebno pogibiju brata i devet Petrovia u boju na Grahovu. U strast. Svom je pokretu nastojao i zoru 7 oktobra 1840. na Mljetiaku u Pivi, sa u velikoj mjeri uspio, dati jedan 70 Hercegovaca ubijen je Smail-aga engi, optebosanski karakter. Sa koji je tada imao 52 godine. Krvavi sukob se izuzetkom hercegovakih ajana, uz ubrzo nastavio jer je Dedaga engi, sin Smail njega je ipak stala cijela Bosna, age, okupio vojsku u januaru 1841. godine i ukljuujui tu i Sandak. Sa potukao Drobnjake i Moraane i tako osvetio svog oca, posjekavi 170 glava i popalivi vie istorijske distance gledano, te su sela. se snage, iako pokrenute prvenstveno u cilju zatite linih interesa i vlastitih ekonomsko-socijalnih pozicija, ipak borile za svojevrsnu autonomiju Bosne u Otomanskom carstvu. Centralna vlast se konano obraunala sa bosanskim ajanima tek odlunom akcijom Omer-pae Latasa 1850. god. (Mihailo Mia Latas, Srbin iz Like, 1806, Janja Gora, optina Plaki - umro 1871, Carigrad) i to fizikim unitenjem i likvidacijom preostalih ajana, ukljuujui tu i Ali-pau Rizvanbegovia. Svojim ratnim pohodom po Bosni i Hercegovini, koji je trajao godinu dana, Latas je praktino dokrajio i unitio sve lokalne politike snage, jer je naredio smaknue preko 2.500 najuglednijih aga i begova, dok je njih oko 400 u okovima poslao u Carigrad. U skladu sa novim, ovaj put pisanim i povoljnijim zakonima za nemuslimansko stanovnitvo, koji su zamjenili tradicionalno zakonodavstvo, uz pojavu drugaijih politikih snaga i pod utiskom prethodnih akcija Omer pae Latasa, otupila je otrica muslimanskog uticaja, izgubila se njihova beskompromisnost i sklonost za oruanu pobunu, pa je vremenom u Sarajevu dolo do vee demografske raznolikosti i postepenog ekonomskog napretka. Nakon 1855. snieni su mnogi porezi, ukinute posebne takse za nemuslimansko stanovnitvo, kao i obaveza sluenja vojske. Uvedena je mjeovita izvrna uprava sa Gradjanskim vijeima, koja se sastojala od 3 muslimanska, 2 hrianska i 1 jevrejskog lana, a sastajala se dva puta sedmino. Osmanski reformatori su ukinuli esnafe 1851. godine, ostavljajui muslimanske zanatlije bez uticajnih organizacija koje su osiguravale njihovu ekonomsku nadmo. Srpski i jevrejski preduzetnici bili su u uskoj vezi sa preduzetnicima u susjednim zemljama i
JZ 170014 Strana 29

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

uspjeno su razvijali uvoz jeftinih proizvoda u odnosu na skuplje lokalno proizvedene zanatske proizvode. U ovom periodu izgradjene su: 1866. Prva bolnica (Hastahana) na Kovaima (koja je radila sve do izgradnje dravne bolnice 1892/94.) 1872. Saborna crkva rodjenja presvete Bogorodice, radovi poeli 25. Juna 1863. Sve brojniji i sve bogatiji Srbi, da bi dali podrku svojoj crkvi i obrazovanju srpske omladine, organizovali su pravoslavne optine u svim veim bosanskim gradovima. Djelujui djelimino preko optine, srpski trgovci su 1850. godine finansijski pomogli osnivanje prve stalne srpske kole u Sarajevu. Finansiranje i gradnja Saborne crkve predstavljala je veliki uspjeh na medjureligijskom i medjunarodnom nivou tog vremena. Najvei dio od 36.000 dukata, koliko je kotala izgradnja, su donirali sarajevski trgovci pod vodstvom Manojla Jeftanovia koji je dao 2.000 dukata. U simbolinom inu izraavanja jednakosti, osmanlijski sultan i srbijanski princ su donirali po 500 dukata, a ruski car Aleksandar II je poslao strunjake da izrade ikonostas. Medjutim, crkveni toranj koji se uzdigao iznad mnogih damija u gradu, vrijedjao je konzervativne muslimane koji su traili da se ispotuju Saborna crkva tradicionalna ogranienja, ali i uklone crkvena zvona. Grupa muslimana je prigovorila i na malo zvono koje je u isto vrijeme postavljeno na Staru pravoslavnu crkvu. U maju 1871. godine, grupa od oko etrdeset muslimana pod vodstvom konzervativnog imama Saliha Vilajetovia (poznatijeg kao Hadi Lojo), sprijeila je sveano otvorenje crkve. Osmanski upravitelj, koji je neto ranije saznao za planiranu akciju, naloio je policiji da uhapsi Vilajetovia i njegove sljedbenike. estorica su uhapeni a ostali

JZ 170014

Strana 30

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

su se razbjeali po dolasku policije. Pod vodstvom Jeftanovia, pripadnici srpske optine u Sarajevu uloili su protest kod ruskog konzula, nakon ega su ruski diplomati protestovali kod sultana. Ceremonija je odloena za godinu dana. U ljeto 1872. osmanlijski zvaninici su poslali novog vojnog zapovjednika sa 1.200 ljudi da osiguraju posveenje crkve. Ovaj put sveano otvorenje, kojem su prisustvovali i visoki osmanlijski zvaninici i mladi austrougarski veleposlanik u Beogradu, Benjamin von Kllay, je proteklo bez izgreda. Lokalni oruani sukobi koji su zapoeli u Nevesinju 1875. izmedju hrianskog i muslimanskog stanovnita sa jedne strane i vlasti sa druge strane, zbog prisilnog prikupljanja poreza po selima u Hercegovini, proirili su se i na sjeverni dio Bosne. Kada je bosanski vezir pokrenuo vojsku protiv ustanika, Zapadne sile su dobile povod za preuzimanje ovog dijela teritorije od Otomanskog carstva. Zbog podijeljene podrke, muslimanskog stanovnitva Otomanskom carstvu, a hrianskog stanovnitva Srbiji, Crnoj Gori i Habzburkoj monarhiji, ovaj sukob je uskoro prerastao u medjunacionalni sukob i dobio na intenacionalizaciji. Nakon sklopljenog dogovora za Habzburkom monarhijom o njenoj neutralnosti, Rusija 1877. objavljuje rat Turskoj.

Bosna sa okruenjem 1848. godine

JZ 170014

Strana 31

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevo u doba Austro-Ugarske monarhije (1878 - 1918)


Zastava i grb okupiranog podruja Bosne Grb je slubeno dodijeljen 1908 nakon aneksije Bosne i Hercegovine

Zastava i grb okupiranog podruja Hercegovine Grb nije nikada slubeno prihvaen

lanom 25 Berlinskog ugovora iz 1878. god, nasuprot prethodnom dogovoru sa Rusijom, te da bi bio smanjen njen rastui uticaj na Balkanu, AustroUgarskoj je povjeren mandat nad Bosnom i Hercegovinom. Bosna i Hercegovina postaje okupaciona zona, u prvo vrijeme pod formalnim suverenitetom sultana, a kasnije od aneksije 1908. god i dijelom Habsburke monarhije. Ovaj period je trajao sve do 1. decembra 1918, odnosno, do osnivanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. U cilju osiguranja okupacije, nakon 53 bitke, 1.000 poginulih i 4.000 ranjenih, na prostorima BiH Austro-Ugarska angauje 268.000 ljudi od kojih je jedna etvrtina bila vojno aktivna. Austro-Ugarske trupe, predvodjene feldmaralom Filipoviem, u Sarajevo su ule 19. augusta 1878. god. nakon artiljerijskog napada i ulinih borbi sa lokalnim stanovnitvom koje im je prualo otpor. Prvi znaci neprijateljstva niih muslimanskih slojeva prema novoj vlasti pojavili su se ve u aprilu 1878. godine u peticiji koju su dvojica konzervativnih islamskih vjerskih vodja diskretno podijelila na Baariji. Abdulah Kaukija, poznat po svom vjerskom konzervativizmu, bio je imam Gazi Husrev-begove damije, a Muhamed Hadijamakovi teolog i ejh tekije. Iako su obojica bili rodjene Sarajlije i kolovali se u gradu, obojica su pohadjali studije u Istanbulu i radili kao vjerski slubenici van grada. Njihovo vodstvo je dalo peat islamskog vjerskog konzervativizma. Peticija je pozivala sve muslimane na udrueni otpor austrougarskoj vlasti. U njoj se zagovaralo uvodjenje erijata kao jedinog zakona
JZ 170014 Strana 32

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

u zemlji, otputanje svih hrianskih zvaninika iz dravne slube, trailo formiranje skuptine koja bi kontrolisala vladu i uklanjanje zvona sa nove pravoslavne crkve (zahtjev koji je ista grupa postavila i pet godina ranije kada je crkva posveena). Peticija je navodno imala oko pet stotina Josip Vanca Rodjen je u Sopronu Madjarska, 22.3.1859. potpisa, ali je veina muslimanskih Studirao na Visokoj tehnikoj koli u Beu zemljoposjednika odbila da je 1876-81 a potom radio u ateljeu F. Fellnera i H. potpie. Muslimani iz viih slojeva i Helmera, te kod F. Schmidta od kojih usvaja vodje Srba traili su da se ona primjenu eklektiko-istorijskih stilova. Na poziv ponovo sastavi ali bez bosanske vlade dolazi 1883. u Sarajevo gdje je antihrianskih zahtjeva. Stara proveo najvei dio ivota i bio vodea linost u arhitekturi. U njegovim djelima prevladavaju peticija je povuena, a nova verzija, historicizam i eklekticizam, a kasnije se javljaju i koju je sastavio jedan osmanlijski elementi beke secesije. U svojim projektima zvaninik, putena je u opticaj. ide od pseudoromanikih do Formalno je predstavljena gu- pseudoorijentalnih oblika. Prouavao je verneru Mazhar-pai 2. juna, a bosansko narodno graditeljstvo i nastojao sadravala samo dvije take, primjenom njegovih karakteristinih elemenata ostvariti bosanski stil. Bio je neobino zahtjev da zemljom vlada narodni produktivan. Za vrijeme djelatnosti u Bosni odbor i poziv svim grupama da se 1883-1921 sagradio je 102 stambene kue, 70 ujedine u otporu austrougarskoj crkava, 12 kola, 10 banaka, 10 palata, 10 vladinih i optinskih zgrada, 6 hotela i kafana i okupaciji. Svih 106 tadanjih sarajevskih mahala, naredbom direktora policije Karlosa Olive 28.3.1883, podijeljeno je na zasebne administrativne jedinice ili kotare: I kotar arija sa 23 mahale, II kotar Koevo sa 7 mahala, III kotar Bjelave sa 17 mahala, IV kotar Kovai sa 22 mahale, V kotar Grad sa 12 mahala, VI kotar Hrvatin sa 11 mahala i VII kotar Bistrik-obanija sa 14 mahala. U ovom period, bivi orijentalni grad pretvaran je u evropski grad. Tokom ovog procesa dolo je do brojnih i vrlo vidljivih promjena u svim sferama ivota. Vjekovima je ovaj grad stajao na graninom podruju i na ukranju vojnih, drutvenih, politikih,
JZ 170014

izveo niz rekonstrukcija. Radio je nacrte za oltare te za stambene i crkvene interijere. Kao zastupnik u bosansko-hercegovakom parlamentu podnio je 1911 rezoluciju o zatiti spomenika kulture u BiH. Napisao je vie studija o bosanskoj narodnoj i urbanoj arhitekturi. Od 1921 ivio je u Zagrebu. Pridonio je urbanom razvoju Sarajeva dajui smjernice za izgradnju prostora oko dananje zgrade Izvrnog vijea (sada Predsjednitva BiH), etvrti Koevo, te za potez Strossmayerove ulice koja i danas predstavlja najkompaktniju urbanu cjelinu iz tog vremena. Glavni su mu radovi neogotika katedrala (1884-89), neorenesansna palata Zemaljske vlade (danas Predsjednitvo), hotel Evropa i Aja pain dvor u Sarajevu, pseudo-folklorni paviljon Bosne i Hercegovine na Milenijskoj izlobi u Budimpeti (1896), palata Prve hrvatske tedionice u Zagrebu (1898-1900), palata Normann u Osijeku, te hotel Union i zgrade Gradske tedionice i Narodne tedionice u Ljubljani. Umro je u Zagrebu 15.12.1932.

Strana 33

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

vjerskih i kulturnih interesa i sukoba, koji su ak pojaani nakon sukcesije dva carstva. Tokom 40 godina Austro-Ugarske uprave sastav stanovnita doivljava viestruke promjene prvenstveno zbog izbjeglitva i dugotrajni migracija. U ovom period u BiH je doseljeno oko 40.000 Austrijanaca i 50.000 Madjara, a ukupan broj Srba je postao vei od broja muslimanskog stanovnitva. Dolaskom Austro-Ugarske, sa prostora Ugarske, eke i Poljske, u Sarajevo stiu i pripadnici Akenazi Jevreja (heb. Askhenazim Nijemac) koji govore madjarski i njemaki jezik. Jevrejska populacija u Sarajevu tih godina broji oko 2.000 lanova. Kao kulturno razliiti, Akenazi formiraju odvojenu etvrt ne mjeajui se sa sefardskim Jevrejima. Brojnost stanovnika u Sarajevu se trostruko uveava, od 1879. godine kada grad broji 21.377 stanovnika, preko 1885. godine sa 26.268 stanovnika, 1910. godine sa 51.919 stanovnika, pa konano do 1918. godine sa oko 59.000 stanovnika. Dominantan u brojnosti, muslimanski ivalj uoi okupacije ini tri etvrtine ukupnog broja stanovnika i daje ton drutvenom ivotu grada, ali ve 1910. njegova populacija pada i obuhvata jednu treinu od ukupnog broja. U gradu i dalje ive pripadnici etiri vjere, muslimani, pravoslavci, katolici i jevreji. Tokom relativno kratkog perioda Austro-Ugarske vladavine izazvan je pravi kulturni ok koji se ogledao u nagloj evropeizaciji arhitekture. Medjutim, u tadanjim strunim krugovima, ipak je opisivan kao neuspio arhitektonski poduhvat centralne Evrope, jer su vlasti dozvolile izgradnju uskih ulica sa sumornim kuama i tamnim prostorima. U sluaju Sarajeva, potvrda ovakvog miljenja istorijski je i potvrdjena, ali ukupna promjena izgleda grada imala je ipak ton istaknute profesionalnosti i brige o ouvanju starog i novog dijela grada. Nova vlast u Sarajevu, uprkos antipatijama lokalnog stanovnitva, imala je pozitivan stav prema spomenicima. Oteena Careva damija ne samo da je ve 1879. sanirana, nego je i njena unutranjost u potpunosti obnovljena. Cijelo ovo razdoblje bilo je obiljeeno planskom obnovom i izgradnjom objekata na slobodnim ili prethodno oslobodjenim prostorima. Posljedice prirodnih katastrofa ne samo da su planski sanirane, nego su postigle efekte koji su vidljivi jo i danas. Katastrofalni poar izazvan 8. avgusta 1879. nepanjom trgovkinje varc (Schwartz), ija je svijea izazvala poar unitio je veliki prostor oko dananjeg hotela Evropa, od Gazi Husrev-begovog bezistana pa sve do Latinskog mosta. U ovom poaru su stradale 304 kue i 434 trgovine u 36 ulica. Medjutim, ovaj poar je praktino doveo do usvajanje prvog regulacionog plana za ovaj dio grada koji je uradjen od strane Sektora za izgradnju Zemaljske vlade, a potpisan
JZ 170014 Strana 34

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

ve 10. novembra 1879. Generalni regulacioni plan za itavo gradsko podruje izradjen je 1891. godine. Tokom vremena, od strane Gradskog vijea i Parlamenta usvajani su brojni zakoni koji su npr. definisali visinu gradjevina na lijevoj obali Miljacke do dvije etae, kategorizaciju ulica u etiri klase i to irine 11,25m, 9m, 7,5m i 6m i tako omoguili uspostavljanje ravnotee starog i novog. Na ovim poslovima se isticala grupa eminentnih arhitekata predvodjena Josipom Vancaom (1859-1932) i Josipom Pospiilom. Sistemskim mjerama gradske uprave, stari dio grada je zatien i obnovljen, pa je na primjer ve 1881. popravljen, u poplavi oteen, eher ehajin most. Vrlo vani radovi izvedeni su po projektu arhitekte irila Ivekovia na Ali-painoj damiji, kao i na jednom od najljepih i najvrijednih sakralnih objekata Gazi Husrev-begovoj damiji koja je obnovljena 1894-95. U ovom periodu evropski stil gradnje postaje dominantan u izgradnji stambenih i velikih javnih objekata medju kojima se izdvajaju: 1886. Zgrada Zemaljske vlade I (Landesregierung), (arh. Josip Vanca), sa dogradnjom III sprata 1911. (u doba SFRJ zgrada vlade BiH) 1896. Zgrada Zemaljske vlade II (Landesregierung), (arh. Carlo Panek), sa dogradjom III sprata 1930. (u doba SFRJ direkcija eljeznice BiH)

1886. do 1889. palata Marijin dvor, tvorniara gradjevinskog materijala August Brauna 1888. palata Penzionog fonda (i prvo sjedite Narodnog muzeja - lijevo od Katedrale) 1889. Realna gimnazija (do 1919. samo Muka gimnazija) 1890. Oficirski klub (sa dogradjom sprata 1912, kasnije Dom armije)
JZ 170014 Strana 35

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1891. Sebilj na Baariji (arh. Aleksandar Vitek ili Josip Vanca ?), 1913. premjeten na dananju lokaciju (stari iz 1753. Ili 1754. bosanskog namjesnika hadi Mehmed-pae Kukavice izgorio u poaru 1852. pa obnovljen 1858.) 1891. Novo Isa-begovo javno kupatilo kao prvo moderno javno kupatilo 1891. Prva sudska zgrada (kasnije X O, pa O Moris Moco alom) 1892. Sirotinjska kua na Bistriku (od 1958/59 podruna O Ilija Grbi, a kasnije podruna O Moris Moco Salom u Franjevakoj ulici) 1892. Zemaljska bolnica na Koevu (Landeskrankenhaus), otpoela izgradnja, putena u rad 1894. (arh. Karlo Parik) 1895. Gradska trnica - Markale (Markthalle fur Sarajevo) 1896. Gradska vijenica (Rathaus) (arh. Karl Parik, pa Aleksandar Vitek i iril Ivekovi) (od 1949. Narodna i univerzitetska biblioteka BiH) 1897. Dovrena juna polovina suda 1899. Drutveni dom (Herrenclub ili Clubhaus) (arh. Karl Parik) (od 1922. Narodno pozorite)

1902. Zavrena kasarna marala Josipa Filipovia (kasnije kasarna Marala Tita) 1903. Vila Mandi, kao dio graditeljske cjeline u Petrakijinoj ulici (arh. Karl Parik) (od 08.02.1984. Muzej XIV zimskih olimpijskih igara) 1903. Vila Heinricha Reitera, kao dio graditeljske cjeline u Petrakijinoj ulici (arh. Rudolf Tonnies, arh. Karl Parik)

JZ 170014

Strana 36

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1903. Vila Forstratha Miklaua, kao dio graditeljske cjeline u Petrakijinoj ulici, od 1963. restoran Lovac , (arh. Rudolf Tonnies, 1978. dogradjen dio objekta prema ljetnoj bati) 1904. Vila Hermine Radisch, kao dio graditeljske cjeline u Petrakijinoj ulici (arh. Vanca, arh Rudolf Tonnies ???) 1905. Zgrada Zemaljske vlade III (Landesregierung) (dananja Optina centar) 1911. Drutveni dom Prosvjeta (na desnoj obali Miljacke kod umurija mosta) 1911. Banka Slavija na Obali, kasnije Tanjug (arh. Jan Kotjer, eh) 1912. Kino Apolo na Skenderiji (kasnije kino Partizan) 1912. Salomova palata (arh. Rudolf Tnnies), uz zgradu Napretka (u prizemlju knjiara Svjetlost) 1912. Zgrada Austro-Ugarska banke (na obali kod mosta Drvenija) 1912. Vatrogasni dom na Skenderiji
Spomen ploa iz 1912. sa trojezinim natpisom, ugradjena na fasadi Vatrogasnog doma na Skenderiji

Umjetnika galerija BiH

1912. Robna kua Jeue i Mojce Saloma, (pretpostavlja se da je djelo arh. J. Vancaa). Zgrada je nakon II svjetskog rata promijenila
JZ 170014 Strana 37

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

namjenu, a od 1953. u njoj je smjetena Umjetnika galerija BiH (nalazi se lijevo od Doma armije)

Pota na Obali

1913. Zgrada glavne pote na Obali 1913. Zakladni dom Napretka, sa kinom Imperijal (arh. Dionis Sunko) (kasnije kino Romanija) 1913. Zemaljski muzej na Marijin dvoru (arh. Karl Parik) 1914. Palata pravde (danas Pravni fakultet i sjedite Univerziteta) (arh. Hans Glaser i Alfred Krup uz razradu projekta arh. K. Parika) 1914. Kasarna princa Eugena Savojskog, kasnije Jajce kasarna

JZ 170014

Strana 38

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Posebnu grupu gradjevina izgradjenih u tom periodu inili su objekti vjerske prirode, uz napomenu da njihov najvei broj pripada katolikoj crkvi. Objanjenja za to su viestruka ali najvanija su da je prvi vrhbosanski nadbiskup Josip dr Stadler (od 1882.) uz podrku crkve pokazao izuzetnu gradjevinsku aktivnost. U ovom periodu izgradjeni su: 1883. Crkva St. Vinka Paulskog 1885. Nadbiskupska rezidencija i zgrada kaptola 1889. Katedrala Srca Isusova, zavrena (zvona podignuta 1887.) 1893. Manastir St. Augustina (od 1919. Njemaka enska kola, od 1955. Muzika kola i akademija) 1896. Crkva St. irila i Metodija sa sjemenitem (iznad Hamam bara) 1896. Pravoslavna crkva St. Save u Blauju 1898. Dom Betlehema sa enskom osnovnom kolom, na Bjelavama 1899. Evangelistika crkva, na lijevoj obali Miljacke, sa dogradnjom krila oko 1911. 1899. Zgrada Mitropolije i bogoslovije, zavrena (danas smjeten Ekonomski fakultet) 1902. Sinagoga Akenazi Jevreja 1906. Crkva Presvijetlog Trojstva u Novom Sarajevu, 1911. Crkva Kraljice St. Krunice i kolski centar St. Josip 1912. objekati Islamske zajednice, zavreni 1912. Franjevaka crkva St. Ante iz Padove, na Bistriku, dovrena 1913. 1913. Crkva St. Marije, dovrena

Miljacka nikada nije bila velika, ali je u nekim periodima godine kao bujiarska rijeka ipak mogla da poplavi okolinu i nanese veliku tetu kao npr. 1881. Godinama se radilo na regulaciji njenog toka (1886-1897). U periodu 18891900 kaptirano je izvorite rijeke Moanice i tako postavljeni temelji prvog modernog vodovoda. U ovom periodu do grada je dovedena voda i sa 30-tak kilometara udaljenih vrela rijeke Prae i Bistrice. Na kraju Austro Ugarske vladavine, vodovodna mrea grada je iznosila oko 97 km. Naredne, 1901. godine, formiran je vodovodni sistem na slivu Kovaii koji je proiren 1910. godine. Tih godina uz moderne vodovodne sisteme, u periodu 1896-1903 postavljeni su temelji i dijela kanalizacione mree. Komunalna infrastruktura imala je svoj razvojni put koji je vremenom pretvarao Sarajevo u moderan grad. U tom periodu realizovani su i drugi vrlo napredni infrastrukturni projekti:

JZ 170014

Strana 39

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Prvi sarajevski tramvaj sa konjskom vuom 1885. godine

Elektrini tramvaj na Marijin dvoru

Sarajevski tramvaj 1902

JZ 170014

Strana 40

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Prvi sarajevski tramvaj (sa konjskom vuom) Pria je poela uoi Nove 1885. Silan, sveano odjeven svijet okupio se na malom trgu u Ferhadiji. Na tek poloenim inama, to su svjetlucale na hladnoi, stajao je drveni vagontramvaj upregnut u konja bijelca. Vagon je sa svih strana bio uokviren prozoriima na kojima su se kooperile tanke zavjese, pa je izgledalo kao da se veranda neke bogate kue s Vratnika spustila u ariju. Objavljeno je da od tog dana u Sarajevu poinje saobraati tramvaj udo jo nevieno u srednjoj Evropi i da e vonja od Ferhadije do eljeznike stanice trajati 13 minuta, to e kotati pet krajcera. Tramvaj je u jednoj vonji mogao povesti 28 ljudi, pa je kondukter, koji je po posebnim propisima Gradske vlade bio pristojno odjeven i nije zaudarao po alkoholu i bijelom luku, pozvao prve putnike u tramvaj. Zvonce je oglasilo polazak i brkati tramvajdija Johan Hanke potjerao je svog bijelca po inama. Tramvaj je otiao prema Marijin Dvoru, a na Ferhadiji, mjestu gdje e se kasnije izgraditi prva gradska tramvajska stanica, ostalo je 28 pari cipela! Da ne bi za dabe izrovali beke ili petanske ulice, Austrougari su odluili konjsku eljeznicu kako se tada nazivao tramvaj isprobati prvo u Sarajevu. Tako se u ljeto 1884. poelo sa kopanjem sarajevskih ulica i polaganjem tramvajskih ina. Tom prilikom Sarajevo je ostalo bez jednog od najljepih mostova kamenog mosta koji je premoavao Koevski potok kod Alipaine damije, ali je dobilo i titulu prvog grada na Balkanu i u srednjoj Evropi koji je imao tramvaj. Prva tramvajska pruga u Sarajevu bila je duga 3,1 km, a poinjala je od dananjeg Ekonomskog fakulteta i zavravala na eljeznikoj stanici (kasnije Staroj stanici). Tada je napravljena samo jedna traka, pa je tramvaj funkcionisao po sistemu naprijed i nazad, odnosno tako to se konj koji ga je vukao, kada bi doao do zadnje stanice, isprezao i ponovo uprezao, ali na suprotnu stranu vagona i vraao se istim inama kojim je i doao. Bilo je propisano da jedan konj ne smije voziti vie od dva kruga, kako se ne bi iscrpio. Prvi tramvaj kretao je ujutro u pet, tano sat vremena prije nego je iz Sarajeva kretao prvi voz. Ljudi su tada komentarisali kako tramvaj ide glatko, isto, neujno, kao po dlanu. Tramvajska karta bila je tamnocrvene boje i ispisana na bosanskom, njemakom i turskom jeziku, a u dananjoj Strossmayerovoj ulici bila je izgraena i remiza tala za konje i spremite za tramvaj. Carska i kraljevska bosanska eljeznica gledala je da na svaki nain ugodi putnicima, pa je, pored toga to je posebnim odredbama propisala nain odijevanja i dranja higijene kod vozaa i konduktera, 1891. godine izdala nalog da u dane kada se u gradu odravaju teatarske predstave posljednji tramvaj, umjesto u deset, vozi pola sata kasnije.

1884. Konjski tramvaj poeo sa radom 1885. Na ulicama Sarajeva zasvijetlile nafte svjetiljke 1889. Izgradnja prvog vodovoda sa uvodjenjem vode u kue 1890. eljeznika stanica Ilida (arh. Franc Blaek)
Strana 41

JZ 170014

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1890. Uspostavljena eljeznika veza sa Ilidom 1894. Zasadjena Velika aleja izmedju Ilide i Vrela Bosne sa 726 platana
Prvi elektrini tramvaj Prvog maja 1895. godine konje e zamijeniti struja i prvi takav tramvaj poet e kruiti Sarajevom. Trasa je ila od eljeznike stanice, koja se nalazila kod dananjeg hotela Bristol, pa do Latinske uprije. Vozila koja su koritena proizvela je firma SiemensSchuckertwerke i bili su to prvi tramvaji nastali u njenim pogonima. Ali u elektrinu adahu graani nisu imali povjerenja, pa je isprva kruila poluprazna. Ipak, ve sljedee godine elektrini tramvaj zabiljeit e rekordan broj prevezenih putnika ak 3.800 ili skoro 15 posto cjelokupnog stanovnitva Sarajeva. Elektrini tramvaji imali su vagone za puae i nepuae. Jedno vrijeme postojali su posebni vagoni za dame i mukarce, ali su ih zbog nerentabilnosti brzo ukinuli.

1895. Puten u rad prvi elektrini tramvaj (od Tvornice duhana do Latinske uprije) 1895. Na Apelovoj obali naftne svjetiljke zamijenjene sa prvih 18 elektrinih lampi 1902. Otvoreno novoizgradjeno javno kupalite na Bentbai (Da Riva) 1903. Zasadjena aleja u Vilsonovom etalitu

Narodna banja na Bentbai, otvorena 02. 07. 1902 godine, "sa blizu 100 drvenih kabina i elektrinim osvjetljenjem"

JZ 170014

Strana 42

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

U ekonomskom pogledu sve do dolaska Austro-Ugarske 1878, ulino zanatstvo, koje je evidentno bilo u stagnaciji, predstavljalo je jedini ozbiljniji vid privredjivanja, Od 1879, u elji da izbjegnu opasnost od zatvaranja i line propasti, zanatlije i vlasnici kapitala poinju da razvijaju kapitalistiki nain proizvodnje. Uoi okupacije samo je Gerduova pivara u Kovaiima imala industrijsku proizvodnji. Prodor liberalnih tendencija karakterie prvu fazu kapitalizma, sa trgovinom i izgradnjom koje postaju glavna ekonomska djelatnost, dovodei pri tome najvei broj cehova i onih koji ive od kune radinosti u podredjen poloaj. Paralelno s promjenama poloaja trgovine i zanatstva, a u cilju zadovoljenja potreba rastueg trita gradjevinskog i ostalog potronog materijala, u Sarajevu se zbog izvodjenja velikih gradjevinskih projekata razvijaju nove grane preradjivake proizvodnje. Vremenom je industrijska proizvodnja prevladala i u Sarajevu i irom Bosne i Hercegovine, a radi ilustracije ekonomskog razvoja mogu se navesti znaajnija industrijska postrojenja koja su izgradjena u Sarajevu od 1878:

Ciglane Augusta Brauna

1879. Prve ciglane Augusta Brauna na Koevu, izgradjene i putene u rad 1881. Levijeva pivara na Bistriku, zapoela izgradnja 1881. Tvornica duhana na Marijin Dvoru, zapoela izgradnja 1881. Gradska klaonica na Stupu 1882. Georg Aschenbrennerova pivara na Koevskom potoku, poela sa radom, (kasnije kino Prvi maj i kinoteka) 1885. Sven ciglane i pet kamenoloma, poeli da rade 1894. Tvornica svijea i sapuna brae Sefredi 1894. Hidrometeoroloka opservatorija Bjelanica 1895. Elektrina centrala na Skenderiji, stavljena u pogon 1902. Hidrometeoroloka stanica Bjelave 1904. Tvornica za izradu ilima, zavrena, Philipp Haas et Shne 1906. Tvornica arapa Avrama Levi Sadia, poela s proizvodnjom

JZ 170014

Strana 43

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1908. Asfaltna baza na Alipainom Mostu Antona Szirmaya (Erste boshnishe Asphalt Industrie) 1908. Zemaljska tamparija na Obali (kasnije tamparija Oslobodjenja) 1910. Via realka na Obali, (arh. Karlo Parik i Rudolf Tonnes), (kasnije uiteljska kola i V gimnazija) U gradu su osim navedenih djelovala i brojna druga industrijska postrojenja, manjeg ili veeg kapaciteta i znaaja, Tvornica ice i eksera, Parni mlin (Paromlin), eljeznika radionica, koara Aer Alkalaya (kao jedina u cijeloj zemlji), ili Pehar kao prva bosansko-hercegovaka tvornica za preradu voa i povra, Alkalayeva papirna konfekcija i sl. Prva tampariju u BiH osnovao je 1519 Boidar Goradanin, u gradu Goradu u istonoj Bosni. Dvije godine kasnije, 1521, on ju je zatvorio i preselio u Rumuniju. Nakon toga, mali broj knjiga napisanih u BiH morao je da se alje izvan zemlje kako bi se tampale, u Veneciji, Beu ili Rimu. U drugoj polovini XIX vijeka, ponovo je probudjeni interes za tampu i objavljivanje u Bosni i Hercegovini. Prva tamparija je zapoela sa radom u Sarajevu 1866 , a nazvana je Sopronova peatnja (Sopronova Izdavaka kua), po imenu njenog osnivaa Sofron Ignjata (1825-1894), novinara i tampara iz Novog Sada. Ona kasnije postaje Vilajetska tamparija. Knjige su tampane na latinskom jeziku, irilicom, hebrejskim i arapskim pismom. Nakon okupacije Bosne i Hercegovine od strane AustroUgarske, Vilajetska tamparija nastavla proizvodnju knjiga, ali pod promijenjenim imenom kao Zemaljska tamparija. Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine uva vrijednu zbirku prvih kolskih knjiga tampanih u Vilajetskoj tampariji.

1908. Zemaljska tamparija (kasnije tamparija Oslobodjenja) na Obali

JZ 170014

Strana 44

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Razvoj industrijske proizvodnje praen je i razvojem ugostiteljstva koje se postepeno razvijalo i to prvo preko otvaranja malih objekata sa gotovom hranom (ainicama), pansiona, restorana ili bosanskih kafana izgradjenih u turskom stilu, do oko desetak velikih i savremenih zdanja izgradjenih u evropskom stilu. Blistava istorija porodice Jeftanovi u Sarajevu zapoinje u drugoj polovini XVII vijeka kada je Petar Jeftanovi iz Tuzle doao u grad na Miljacki. Petrov sin Manojlo bio je veoma znaajna linost. Kao predsjednik Crkvene Optine Sarajevo mnogo je uradio za pravoslavni ivalj. Medjutim, po mnogima najznaajnija linost u rodoslovu ove familije je svakako Gligorije Jeftanovi. Gligorije je bio ugledni srpski politiar. Obavljao je na mnogobrojne funkcije, kako u austrijskoj Vladi tako i u Vladi Kraljevine SHS. Bio je vlasnik sarajevske "Velike ciglane" a u kasnijim godinama u svojinu je upisao i prungovu kreanu u Hadiima. Kao izuzetno uspjean ovjek ostavio je veliki trag i u arhitekturi Sarajeva. Naime, on je 1882. godine izgradio hotel Evropa koji i danas predstavlja ugostiteljski biser grada. Do kraja ovog perioda, u funkciji je bilo vie modernih hotela medju kojima se izdvajaju: 1882. Hotel Evropa, Grigorija Jeftanovia, otvoren 12. decembra (arh. Karlo Parik) 1885. Hotel Grand (Landesbank), kod Vjene vatre (arh. Karlo Parik i Josip Vanca) 1889. (?) Hotel Rojal, na Marijin dvoru u blizini fabrike duhana 1897. Hotel Central, ranije Aja-paina palata, (arh. Josip Vanca) 1913. Hotel Imperijal, ranije Keiserkrone (kasnije hotel Pota)
Hotel Grand sa okruenjem oko 1885. godine

JZ 170014

Strana 45

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Landesbank (Hotel Grand) sa okruenjem do 1912. godine

Hotel Central, do 1897. godine

Hotel Imperijal, do 1913. godine

JZ 170014

Strana 46

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Hotel Imperijal, iz drugog ugla Sa lijeve strane se vidi Kalin-hadi Alijina damija. Na toj lokaciji je sada mali park, sa vidjivim ostacima temelja ove damije

Hotel Royal

Zgrada hotela Grand koja se nalazi u neposrednoj blizini Vjene vatre svoju namjenu je promijenila godinu dana nakon otvaranja, kada je u nju smjetena Zemaljska banka (Landesbank). Hotele su pod zakupom uglavnom drali stranci. Na Ilidi, odnosno, u irem podruju grada prema projektima Franca Blaeka, 1895. izgradjeni su hoteli Austrija, Hungaria, Bosna i Igman. Osim ovih modernih hotela, gosti su imali na raspolaganju djelimino adaptirane, stari Karavan saraj u ulici Ferhadija, Moria han, Kolobara, te Besarin han u starom gradu, kao i nekoliko manjih, Gazi hotel (danas hotel Stari grad), hotel Sarajevo u ulici emalua i hotel Hercegovina na Staroj eljeznikoj stanici. U kulturi u najirem smislu, Austro-Ugarska uprava ostavila je znaajan trag. Uprava za kulturnu djelatnost u cjelini, dugo vremena je nosila ironian epitet Kulturtrager ili nosioci kulture. Iako su svi kulturni programi u to vrijeme bili formirani u skladu s potrebama vlasti, ipak ukupna dostignua takve kulturne politike ne mogu biti osporena. Obzirom da je u znatnoj mjeri prevladavao vrlo nizak nivo razvijenosti, iskazan kroz nepismenost kao mjerilo stanja, Vlada je 1879. pokrenula dugotrajan proces modernizacije cjelokupnog ivota otvaranjem medjureligijskih kola i to dvije muke i jedne enske.
JZ 170014 Strana 47

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Prva osnovna kola smjetena je u zgradu muslimanske nie srednje kole na Bentbai. Za edukaciju buduih sudija (Qadis) 1887. osnovana je via petogodinja kola za erijatsko pravo. Zgrada kole sagradjena je po projektu Karla Parika u bogatom pseudomaurskom dekorativnom maniru sa elementima i detaljima skupljenim iz raznih regionalnih kola islamske umjetnosti. erijatska sudaka kola (mektebi-nuvab) je otvorena 1889. Ova kola prestala je sa radom aprila 1937. Poslije drugog svjetskog rata u toj zgradi je bio smjeten Muzej grada Sarajeva. Jula 1888. u blizini navedenih osnovnih kola, otvorena je u orijentalnom stilu muslimanska naroda itaonica (kiraethana). etvrtog oktobra 1897. poloeni su temelji Bogoslovije ili srpske vjerske kole, a dvije godine kasnije u ulici Obala zavrena je i zgrada Realne gimnazije. Oktobra 1912. otvorena je zgrada Poslovne kole. U to vrijeme, aktivne su samo dvije naune institucije, Zemaljski muzej osnovan 1889. i Instituta za balkanske studije iz 1904. Ove institucije su na sebe skrenule panju ire javnosti ne samo zbog velianstvene gradjevine dovrene 4. oktobra 1913, nego i zbog angaovanja velike grupe eminentnijih arheologa, botaniara i etnologa. U Sarajevu se nalaze i sjedita, u to vrijeme osnivanih, nacionalnih kulturnih drutava: jevrejske Le Benevolencie od 1892, srpske Prosvjete od 1902, hrvatskog Napretka od 1902. i muslimanskog Gajreta od 1903, od kojih Srpsko drutvo (1911.) i Hrvatsko drutvo (1913.) grade i svoje objekte. Do kraja ovog perioda, Sarajlije su mogle gledati nijeme filmove u kinu Apolo otvorenom 1. oktobra 1912, i kinu Imperial u zdanju palate Napretka otvorene 5. oktobra 1913. U to vrijeme formiraju se prvi oblici pjevakih udruenja, 1887. austrijsko "Mannergesansverein", 1888. srpske Sloge, 1893. hrvatskog Trebevia, 1900. jevrejske La lire. Po prirodi stvari neto kasnije u tom periodu, sredinom i krajem devedesetih, dolazi do osnivanja prvih muslimanskih, srpskih i hrvatskih politikih organizacija, sindikalnih udruenja i jaanja radnikih pokreta. Godine 1898, organizovali su se eljezniki radnici. Prvi Opti savez radnika osnovan je u Sarajevu 27. avgusta 1905. Iste godine osnovana je Unija radnika. Dana 28. juna 1914, nasljednik Austro-Ugarskog prijestolja austrijski nadvojvoda Franz Ferdinand i njegova supruga Sofija (Sophie), Vojvotkinja od Hohenberga, ubijeni su iz vatrenog oruja na svom putovanju u otvorenom automobilu kroz Sarajevo. Atentat je izvren od strane 19-godinjeg Gavrila Principa jednog od lanova Mlade Bosne, grupe od est bosanskih Srba, kojima je koordinirao Danilo Ili. Atentat se dogodio u blizini Latinske uprije, mosta koji
JZ 170014 Strana 48

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

e u budunosti dugo godina nositi naziv Principov most. U sjeanje na ovaj istorijski dogadjaj objekat pored kojeg je izvren atentat pretvoren je u muzej Mlade Bosne (danas Muzej Austro-Ugarska-Sarajevo 1878-1918). Ovim atentatom, koji e u budunosti biti oznaena kao povod, zapoeo je poar Prvog svjetskog rata. Principovi pucnji na Vidovdan 1914. oznaili su konani raspad dva posljednja feudalna carstva Evrope, Habsburkog i Osmanskog i oslobodjenje slovenskih naroda koji su stenjali pod njihovim jarmom. Medjutim, od poetka devedestih poela je bespotedna kampanja protiv uspomene na melanholinog idealistu, koji je matao o slobodnom i socijalno pravednom svijetu. Propagandni film Vermahta iz 1941, prikazuje kako ustae kundacima lome spomen-plou na kojoj pie Sa ovog mjesta 28. juna 1914. godine Gavrilo Princip svojim pucnjem izrazio je narodni protest protiv tiranije i vjekovnu tenju naih naroda za slobodom. Pola vijeka kasnije, 1992, vojnici Armije BiH, maljevima su u komade razbili repliku iste spomen-ploe i odnijeli u bronzi izlivene Principove stope iz sarajevskog trotara. Rodna kua Gavrila Principa u Obljaju kod Bosanskog Grahova spaljena je tokom rata 1995, i nikad nije obnovljena. Kapela vidovdanskih junaka, u kojoj su sahranjeni on i njegovi saborci na Novom groblju (Ciglane) jo postoji, iako su je 1996. teko otetili nepoznati vandali. Inicijativa da Principove stope budu vraene na obalu Miljacke ni do danas (2011.) nije makla dalje od ideje, a jedan od uslova je da se istovremeno podigne i spomenik Francu Ferdinandu i njegovoj supruzi Sofiji, koje je on ubio.

JZ 170014

Strana 49

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Karta istone Evrope iz 1878. god.

Karta Sarajeva iz 1905.

JZ 170014

Strana 50

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevo u doba Kraljevine SHS (1918 - 1929) i Kraljevine Jugoslavije (1929 - 1941)

Zastava i grb Kraljevine SHS i Kraljevine Jugoslavije

Nacionalno vijee Srba, Hrvata i Slovenaca je u Zagrebu, na kongresu odranom u septembru 1918. donijelo odluku o formiranju zajednike i samostalne drave Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Po toj odluci Bosna i Hercegovina je postala dio nove drave. Kao i za svo stanovnitvo Evrope, etiri godine rata bile su iscrpljujue i za stanovnitvo Sarajeva, ali uz pojavu dodatnih problema, a prije svega nedostatka hrane i osnovnih ivotnih sredstava. U potrazi za boljim ivotom osiromaeno seosko stanovnitvo poinje da se naseljava u Sarajevu. Popis stanovnitva koji je zavren 31.01.1921. pokazao je da grad ima 66.317 stanovnika. U Kraljevini Jugoslaviji Sarajevo gubi ulogu administrativnog sredita Bosne i Hercegovine, a velike i vane institucije se izmjetaju u Beogradu i druge gradove Kraljevstva. Zakonom iz 1922. Sarajevo gubi atribut glavnog grada i postaje samo administrativno sredite, a 3. marta 1929, nakon to je Bosna i Hercegovina podijeljena na etiri okruga, Sarajevo postaje sredite Drinskog okruga ili banovine. Grad pogadjaju veliki problemi, od nedostatka novca, strunog kadra, stranog kapitala, nedostka javnih radova, a sve uz veliki priliv nekvalifikovanih radnika. Svjetska kriza tridesetih godina uinila je da loe stanje na ovim prostorima postane jo gore. Godine 1930. otvara se civilna vazduna linija Beograd Sarajevo Podgorica. U upotrebi su manji putniki avioni, a u tom periodu koristi se vojni aerodrom u Rajlovcu. Vazduni civilni promet obavljalo je beogradsko drutvo Aeroput sa avionima Potez 29 francuske proizvodnje. Iako Sarajevo gubi primat ekonomskog i upravnog sredita ono i dalje ostaje vano kulturno sredite. U tim godinama, punom snagom rade nacionalna kulturna drutava: Sloga, Lira, Gajret, Trebevi. Nakon slabljenja krize, iako u nedovoljnoj mjeri, postepeno dolazi do novih razvojnih procesa. Od vjerskih gradjevina izgradjenih u ovom periodu izdvajaju se crkve St. Josipa na Marijin Dvoru i Pravoslavna crkva u Pofaliima.

JZ 170014

Strana 51

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Za razliku od veine gradova u Jugoslaviji, Sarajevo se razvija vrlo sporo. Broj stanovnika iz 1921. do popisa 31.01.1931. se poveao na 78.173 stanovnika. Za razliku od drugih gradova u novoj dravi izgradnja je bila neplanska i vodjena je bez konkretnih urbanistikih planova. Nije bilo izgradnje parkova ili drugih korisnih objekata gradske infrastrukture. U sreditu grada su bez ikakve logike podizani visoki objekti. Medjutim, tridesete godine e biti godine kada e neki novi duh preplaviti grad. Gradska uprava je obogaena obrazovanim ljudima, kao to su Baylon, manek ili Juraj Najdhart koji s Duanom Grabrijanom propisuju i izradjuju brojne studije gradske infrastrukture. U periodu od 1918 do 1941 godine u Sarajevu su izgradjene: 1926. Berza rada i Gradska tedionica (arh. Mate Baylon) 1927. Temeljna rekonstrukcija Sinagoge Akenazi Jevreja (arh. Lubinski, Zagreb)

Sinagoga Akenazi Jevreja u Sarajevu

1928. VII osnovna kola - Logavina (kasnije O Razija Omanovi, arh. Duan Smiljani) 1929. Nacionalna hipotekarna banka (Narodna banka BiH, arh. Milutin Zlokovi) 1929. Zgrada Crvenog krsta, kasnije i kino Sutjeska (arh. Helen Baldasar) 1931. Osnovna kola u ekalui (kasnije O Miljenko Cvitkovi, arh. Mate Baylon) ????. eljeznika bolnica (danas Djeija klinika, arh. Duan Smiljani) ????. Ljetno kupalite Bentbaa (arhitekta Helen Baldasar) ????. eljeznika stanica Ilida (arh. Mate Baylon)
JZ 170014 Strana 52

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

????. Franjevako sjemenite u Kovaiima (arh. Lavreni) 1936. Uiteljska kola na obali (arh. Duan Smiljani) 1937. Osnovna kola na Vratniku (arh. Mate Baylon), nosila je naziv VII narodna osnovna kola, a od 1959. po narodnom heroju iz II svjetskog rata, Davidu Haveriu 1938. Bolnica Jezero (arh. Duan Smiljani) 1938. Hotel Bristol kod Stare stanice 1938. Stambeno naselje Crni Vrh kao graditeljska cjelina , (arh. Duan Smiljani i ostali) 1940. Pravoslavna crkva St. Preobraenja u Novom Sarajevu (arh. Aleksandar Deroko) 1940. Crkva St. Josipa na Marijin Dvoru (arh. Karl Parik) Sarajevo 1937. godine ima pet javnih telefonskih govornica smetenih na glavnim gradskim lokacijama: Baariji Marijin dvoru Nemanjinoj ispred Zemaljske banke i Vratniku Mejdan

Drinska banovina 1931.

JZ 170014

Strana 53

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

JZ 170014

Strana 54

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevo u doba Drugog svjetskog rata (1941 1945)


Zastava i grb nacistike Njemake

Zastava i grb NDH

Zastava jugoslovenskih partizana Simbol socijalizma i komunizma

U zoru Drugog svjetskog rata, Sarajevo je bio pogodjeno nedostatkom hrane i osnovnih namirnica. Faistika Njemaka je 6. aprila 1941, bez objave rata napala Jugoslaviju. U bombardovanju Sarajeva od 13. aprila, pogodjene su zgrade eljeznike stanice, hotela Zagreb, suda i pote, naselja Medresa, Bjelave i Bistrik, Careva damija, itd. Ve 15. aprila u Sarajevo su ule njemake okupacione snage. 30. jula 1941. u Sarajevu se sastaje Pokrajinski komitet KPJ koji donosi odluku o poetku pobune u Bosni i Hercegovini. Vrijeme od poetka okupacije do poetka antifaistike narodnooslobodilake oruane borbe predstavljalo je period najvee neizvjesnosti, i to ne samo za Jevreje nego i za stanovnitvo ostalih nacionalnosti. Ta neizvjesnost je prekinuta Proglasom Komunistike partije u julu 1941. godine, kojim su narodi Jugoslavije pozvani na oruani ustanak, kojim j pozvati i jevrejski narod u borbu protiv zajednikog neprijatelja. Medjutim, dok je oruani ustanak za sve druge nacionalnosti predstavljao poetak borbe protiv okupatora, takve mogunosti bila je liena jedna treina jevrejskog stanovnitva u Sarajevu, jer do poetka ustanka, 4 hiljade sarajevskih Jevreja bilo je ve transportovano u logor.

JZ 170014

Strana 55

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Za vrijeme II svjetskog rata, pored stradanja u sarajevskim zatvorima, na Vracama i drugim stratitima na podruju Sarajeva (Merhemia ciglana u Veleiima, Bentbaa, Kozija uprija, Hrea i dr.), vrena su masovna hapenja i deportovanje gradjana Sarajeva u nacistike logore irom Evrope. Tako je u periodu od maja do decembra 1942. godine iz Sarajeva, bez sudjenja, odvedeno u koncentracione logore preko 1.300 ljudi. Smatra se da je za vrijeme trajanja rata, kroz sarajevske logore prolo oko 103.000 lica. Od toga je na podruju Sarajeva likvidirano 24.000....Iz grada Sarajeva i njegove blie okoline u oruanim jedinicama NOV uestvovalo je oko 16.000 boraca, a 2.057 boraca, od kojih je 26 narodnih heroja, je poginulo. Imena 9.091 rtve faistikog terora nalazila su se na zidovima atrija tvrdjave. Ako se tom broju dodaju i imena rtava nacistiko-faistikog bombardovanja grada u toku 1941. godine, dobije se broj od blizu 12.000 rtava gotovo svaki sedmi stanovnik tadanjeg Sarajeva. (Odbor za izgradnju Spomen-parka Vraca, grupa autora, 1985. godine). Prema svjedoenjima od navedene 9.091 rtve, bilo je 1.100 djece, 7.092 Jevreja, 1.427 Srba, 412 muslimana, 106 Hrvata i 55 ostalih, a 755 je predstavljalo nosioce antifaistikog otpora u Sarajevu. Od ukupnog broja poginulih boraca, bilo je 878 Srba, 565 muslimana, 335 Jevreja, 209 Hrvata i 70 ostalih. Medju rtvama faistikog terora i genocida bilo je 4.113 ena, a medju poginulim borcima 208 ena. U tom periodu, objekat tvrdjave Vraca je pretvoren u slubeno stratite i gubilite gdje su ubijani gradjani grada Sarajeva, bilo u pojedinanim ili masovnim egzekucijama. Na Vracama su, od sredine 1941. godine pa tokom cijelog etverogodinjeg rata, vrena stalna pogubljenja. Vrena su masovna ubijanja, a sa pribliavanjem kraja II svjetskog rata ubijanja su postala intenzivnija. Ubijani na Vracama su i sahranjivani na Vracama. Takodje, na tom mjestu je zakopavana i veina zatoenika ubijenih ili preminulih u policijskim muilitima u Sarajeva. Poslije II svjetskog rata, tvrdjava na Vracama je bila naputeni vojni objekat. Budui da su Vraca, stratite i gubilite u gradu Sarajevu, postala sinonim otpora i borbe gradjana protiv faizma, na ovom mjestu je izgradjen Spomen-park, a tvrdjavi je data muzejska namjena. Period 1941-1945 karakteriu ratni uslovi i ulazak Bosne i Hercegovine u novu dravu, Nezavisnu Dravu Hrvatsku (NDH). NDH je uspostavilla veliku upu Vrhbosna, a Sarajevo postaje mjesto najviih organa nove vlasti. Novi reim je
JZ 170014 Strana 56

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

bio krajnje brutalan i to na nain koji Sarajevo ne pamti kroz svoju dugu istoriju. Rad svih srpskih i idovskih organizacija je bio zabranjen i to bez obzira na razloge osnivanja i onoga ime su se bavile. Dolo je do masovnih progona i ubistva Srba, idova i cigana (Roma). U Sarajevu je do rata ivjelo 11.500 idova ili oko 12% ukupnog broja stanovnika, a nakon rata, taj broj je smanjen na oko 4.000. Vanredno stanje pogorano je i dolaskom velikog broja izbjeglica, uglavnom iz istone Bosne i istone Hercegovine. U Sarajevu je 1945 bilo oko 54.000 izbjeglica, a polovina od njih su bila djeca.

Pogled na Sarajevo 1941.

JZ 170014

Strana 57

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevo u doba FNRJ (1945 1963) i SFRJ (1963 1992)

Grb FNRJ do 1963.

Zastava FNRJ i SFRJ

Grb SFRJ od 1963.

Zastava i grb SR BiH

Sa oslobodjenjem 6. aprila 1945. Sarajevo ponovo dobija status glavnog grada BiH kao jedne od est ravnopravnih federalnih jedinica u okviru Federativne Jugoslavije. Prve poslijeratne godine u Sarajevu su obiljeene ubrzanom rekonstrukcijom i opravkom razorenih ulica i zgrada, te izgradnjom malih i jeftinih stanova sa neophodnom urbanom infrastrukturom. Grad je u velikoj mjeri poruen, a mnogi objekti potpuno uniteni. Stanovnici Sarajeva s velikim entuzijazmom uestvuju u ienju ruevina i rekonstrukciji zgrada, a ivot se vremenom postepeno normalizuje. Mnogi objekti, a posebno stambene zgrade, podizani su dobrovoljnim radom Sarajlija. Sa novom vlau i nazivi ulica su u procesu promjene. Glavna ulica u gradu od ovog vremena nosi naziv Titova ulica. Ona je kao glavna gradska ulica redovno mijenjala svoje ime. U doba turske uprave nazvana je emalua, u doba austro-Ugarske ulicom Fraza Josefa, u doba Kraljevine SHS ulicom Petra Karadjordjevia, a u doba NDH ulicom Ante Pavelia. Sarajevo kao grad i kao politiko-teritorijalna jedinica izdvojen je 1945. godine u posebno i jedinstveno podruje vlasti. Prvi zvanini organ vlasti formiran je 19. aprila 1945. godine kao Gradski narodnooslobodilaki odbor. U prvo vrijeme pod nadlenou ovog odbora bilo je devet gradskih kvartova, da bi u maju 1945. godine bila izvrena podjela grada na reone. Ovaj Narodnooslobodilaki odbor djeluje do 21. jula 1945. godine kad je izabran novi Gradski narodni odbor Sarajeva. Grad Sarajevo izdvaja se u posebno podruje vlasti i dijeli se na etiri reona. Ova se podjela zadrala sve do 1949. godine kada je grad Sarajevo umjesto na tadanja etiri podijeljen na pet reona. 1952. godine
JZ 170014 Strana 58

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

prestala je funkcija i djelatnost narodnih odbora reona u gradu Sarajevu a obrazovane su optine. Donoenjem opteg zakona o uredjenju optina i srezova juna 1955. godine Gradski narodni odbor Sarajeva prestaje sa radom, a njegovu funkciju preuzima Narodni odbor Sreza Sarajevo. Odmah po oslobodenju Gradski narodni odbor je donio odluku da se arija postepeno rui, sa obrazloenjem da takav zanatski i trgovaki centar nema mjesta u modernom gradu i njegovom buduem razvoju. Zbog toga su u prvim poslijeratnim godinama neki njeni dijelovi i porueni. Medjutim, Baarija je logikom svakodnevnog ekonomskog ivota preivjela taj udarac i uspjela da se odri. Dvije decenije kasnije sagledana je njena nova uloga u ivotu modernog grada, pa je poetkom sedamdesetih usvojen plan njene sanacije, obnove i revitalizacije, kroz jedan od najambicioznijih arhitektonskih i urbanistikih poduhvata u Sarajevu. Poeo je proces ulaganja u velike projekte. Prvo 1948, prema projektu arhitekte Anatola Kirijakova, poela je izgradnja gradskog stadiona Koevo kapacitet 30.000 gledalaca, a kasnije i okolnih sportskih terena. Iste godine, poela je izgradnja i Nove eljeznike stanice, a zatim naselja Grbavica i engi Vila. Odlukom Optinskog narodnog odbora iz 1949, osnovan je muzej Grada Sarajeva. Uredjeni su parkovi Vrelo Bosne, Pionirska dolina i podruje oko Alipaine damije. Sarajevo ve ima oko 700,000 m2 uredjenih parkovskih povrina. Sarajevo 1949. postaje i univerzitetski grad. Naime, tokom 1946. donesena je odluka o formiranju medicinskog fakulteta, a ubrzo nakon toga usvojen je i Zakon o osnivanju drugih fakulteta, najprije poljoprivredno-umarskog (1948.), a zatim tehnikog (1949.), veterinarskog i filozofskog (1950.), ekonomskog (1952.). Godine 1955. Sarajevo ima 167,000 stanovnika, a od znaajnijih infrastrukturnih objekata koji su izgradjeni u ovom periodu mogu se navesti: 1945. Poeo sa emitovanjem program Radio Sarajeva (spiker Djordje Luki Cigo) 1947. Izgradnja antenskog stuba u Donjim Motrama kod Visokog (snage 20kW) 1947. Uspostavljen civilni vazduni saobraaj sa Beogradom i Zagrebom 1948. Uveden gradski autobuski saobraaj 1959. Putena u rad Trebevika iara 1960. Izgradjen normalni kolosjek za tramvajski saobraaj (tramvaj Vaingtonac) 1969. Otvoren aerodrom Butmit (izgradnja zapoela 1965.) 1980. Puten u rad gasovodni sistem grada
JZ 170014 Strana 59

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1984. Uveden trolejbuski saobraaj du lijeve obale Miljacke od parka Cara Duana do Dobrinje 24. oktobra 1946. godine u velikoj dvorani Fiskulturnog doma u Sarajevu (FIS), dolo je do spajanja omladinskog sportskog drutva Sloboda i radnikog sportskog drutva Udarnik u novo sportsko drutvo Torpedo. U oktobru 1947, na prijedlog Mirka Ostojia, tadanjeg glavnog urednika Oslobodjenja,Torpedo mijenja ime u sportsko drutvo Sarajevo, s tim da od maja 1949. godine, fudbalski klub FK Sarajevo poinje da djeluje kao samostalna sportska organizacija. Od 1947. godine, ponovo se uspostavlja, tokom rata prekinut, redovni civilni vazduni saobraaj prema Sarajevu, linijama izmedju Beograda i Zagreba. Vazduni saobraaj obavlja nova jugoslavenskosovjetska kompanija JUSTA, a za svoje aktivnosti koristi aerodrom u Butmiru. Ova kompanija je radila tek neto due Zgrada aerodroma Butmir iz 1930. od godinu, jer se odlukom Vlade FNRJ, zbog sukoba sa SSSR-om osniva domaa kompanija Jugoslovenski aerotransport, poznatija pod skraenim nazivom JAT. Glavninu JAT-ove flote u to doba inili su avioni Dakota (DC-3) sa 24 putnika sjedita. Promet legendarnim DC-3 bio je u funkciji naredne 22 godine. Tokom 1955. god. organizovan je konkurs za izradu idejnog rjeenja za izgradnju Marijin Dvora. Pobjedo je par Juraj Najdhart i Demal eli, po ijim projektima su uradjeni: kompleks zgrada oko Narodnog muzeja u neorenesansnom stilu, zgrada Srednje tehnike kole, nova eljeznika stanica i drugi. Putanjem u rad novoizgradjene tramvajske pruge na Dan republike 29. novembra 1960. produen je tramvajski saobraaj od Dolac Malte do Ilide, a u saobraaj uveden tramvaj Vaingtonac. Tada ve, kao rezultat intenzivnog useljavanja, u Sarajevu 1961. ivi 213.101 stanovnik.

JZ 170014

Strana 60

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Studijom "Staro Sarajevo arija, jue, danas i sutra", autora Alije Bejtia i Zdravka Kovaevia konano je razrijeena vjeita dilema o izgledu, namjeni i budunosti Baarije, te izradjen program za uredjenje sa osnovnim smjernicama za revitalizaciju arije. Jedan od velikih problema ovog perioda bio je i 114 gradskih grobalja, sa 103 muslimanska, 4 pravoslavna, 4 katolika, dva jevrejska i jednim vojnim grobljem. Potrebno je bilo pronai lokaciju za glavno gradsko groblje, koje e biti prihvatljivo za sve religije. Kao rezultat traenja, odabrana je lokacija Bare na kojoj je izgradjeno groblje po projektu Smiljana Kljajia. U medjuvremenu je 1964. usvojen Generalni plan razvoja grada kojim je poelo njegovo rapidno irenje niz Sarajevsko polje, pravcem istok-zapad jugozapad prema Ilidi. Od poetnih koraka tokom obnove pedesetih godina, pa do 1992. na potezu od Katedrale i Drvenije do Nedaria, s obje strane Miljacke podignuto vie poslovnih, administrativnih, kulturnih, kolskih i stambenih objekata: 1947. JAT-ov neboder u Vase Miskina (arh. Reuf Kadi) 1948. Stadion Koevo 1949. Stambeno naselje Djidjikovac (arhitekte braa Kadi) 1950. Dom milicije na Djidjikovcu (arh. Husref Redji) 1950. Higijenski Zavod (arh. Tika Ivanovi) 1950. Pozorite lutaka 1952. eljeznika stanica (arh. B. Stojkov i Prophaska i Kohouot iz Praga) 1953. Stadion Grbavica 1955. Stambeno naselje engi Vila (arhitekt Baranjaj iz Zagreba) 1959. Poslovna zgrada Jugobanke 1959. Zgrada II gimnazije (od 1962. gimnazija Ognjen Prica) 1960. Stambeno naselje Grbavica 1960. Zgrada Socijalnog i PIO u Novom Sarajevu (arh. . Jankovi i E. Daidi) 1962. Poslovna zgrada Energoinvesta (kasnije UPI) (arh. . Jankovi) 1963. Poslovna zgrada Unioninvesta na Vrbanji 1966. Muzej revolucije BiH na Marijin Dvoru 1968. Autobuska stanica Sarajevo (ing. Slavko Cindri) 1968. kompleks Filozofskog i Prirodno-matematskog fakulteta, 1968. Franjevaka teologija zapoela s radom u novoj zgradi u Nedariima, 1969. KSC Skenderija (arh. ivorad Jankovi, Halid Muhasinovi, Ognjena Malkin) 1971. Studentski dom Nedarii
Strana 61

JZ 170014

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1973. Hotel Bristol 1974. Zgrada Republikih organa uprave na Marijin Dvoru 1977. Novo porodilite Jezero u Pionirskoj dolini 1978. Trni centar Hepok na Otoci 1978. Elektroprivreda BiH u Novom Sarajevu (arh. Ivan traus) 1979. Vojna bolnica na Marijin Dvoru, zavrena 1979. Stambeno naselje Alipaino polje, zavrena izgradnja 1981. Memorijalni park Vraca (projektanta Vladimir Dobrovi, skulptor Alija Kuukali i pejzaista Aleksandar Maltari) 1982. Skuptina BiH na Marijin Dvoru (arh. Juraj Neidhardt) 1982. Nova poslovna zgrada Energoinvesta u Pofaliima (arh. . Jankovi) 1983. Zgrada RTS na Alipainom polju (arh. B. Buli i M. Kuan) 1983. Hotel Holiday Inn na Marijin Dvoru (arh. Ivan traus) 1983. Naselja Dobrinja 1 i 2 (a do 1991. i Dobrinja 3, 4 i 5) 1984. Sportski kompleks Zetra na Koevu (arh. D. Djapo sa D. i L. Alikafi) 1986. Poslovne zgrade UNIS-a na Marijin Dvoru (arh. Ivan traus)
Pogled na Novu eljezniku stanicu iz 1952.

JZ 170014

Strana 62

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Raskrsnica Maksima Gorkog i Titove kod Higijenskog zavoda

Higijenski zavod iz 1950.

Jedan od najveih i najvanijih projekata koji je realizovan do 1969. bio je moderni multifunkcionalni sportski, kulturni i poslovni centar Skenderija. Centar je izgradjen po projektu arhitekte ivorada Jankovia i Halida Muhasilovia, a sveano je otvoren svjetskom premijerom filma Veljka Bulajia "Bitka na Neretvi", za koju je pozivnice dizajnirao Pablo Picasso. U Privrednom gradu KCS Skenderija otvorena je i prva picerija u Sarajevu Zlatni restoran. Najvei napor na gradjevinskom polju dostignut je u predolimpijskim godinama. U to je vrijeme izgradjena i rekonstruirana veina sportskih i turistikih kapaciteta, kao to su drugi paviljon Studentskog doma Nedarii, zgrada Oslobodjenja, Zetra, Sportska dvorana Mojmilo, Stambeno naselje Ciglane itd. Medjunarodni olimpijski komitet 1977. god. objavio je da su se za organizaciju Zimskih olimpijskih igara 1984 godine, kandidovali: Japan (Sapporo), vedska (Gteborg), Jugoslavija (Sarajevo) i Francuska (tri grada). Odluka MOK-a donesena je u Atini, kada je Sarajevo izabrano za domaina XIV Zimskih olimpijskih igara. Ovaj veliki projekt, zahtijevao je izgradnju potpuno novih olimpijskih objekata na Igmanu, Bjelanici, Jahorini, sportskom centaru Zetra, bob stazu na Trebeviu i mnoge druge sadraje. Sarajevo je u tom periodu postalo mjesto savremenih kulturnih deavanja u kojem su pozorita, biblioteke, opera, balet, galerije, izdavae kue i novine, filharmonijski orkestar, radiotelevizijske, kino i filmske kompanije, muzeji, arhive, kulturna i umjetnika drutva, postali nosioci kulture. Mnogi pisci su stekli reputaciju u okviru Jugoslavije i irom svijeta, kao na primjer Ivo Andri, Mea Selimovi, Mak Dizdar i drugi. Uspjesi filmske i muzike industrije su neto na ta gradjani Sarajeva posebno trebaju da budu ponosni.
JZ 170014 Strana 63

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Projekat izgradnje gasnog sistema grada Sarajeva je realizovan kao sastavni dio projekta zatite ivotne sredine. Proistekao je kao rezultat niza strunih analiza o najpogodnijoj vrsti energenata koji izazivaju najmanji stepen aerozagadjenja pri sagorijevanju. Gasovod je projektovan i izgradjen kao osnova i dio budueg gasnog sistema Bosne i Hercegovine. Preko dvije glavne mjerno redukcione stanice (GMRS Butile i Veleii) sa po dvije redukcione linije, a svaka kapaciteta 62.500 Nm3/h, povezana je gradska distributivna mrea sa transportnim gasovodom Zvornik-Sarajevo. Sistem je puten u rad 1980. god.
Ulica Vase Miskina, pogled na raskkrsnicu sa enoinom ulicom

1969. godine odrana je prva sportska manifestacija Medjunarodno prvenstvo Jugoslavije u stonom tenisu, a ve etiri godine kasnije (1973.) Svjetsko prvenstvo u stonom tenisu - STENS i Prvenstvo dvanaest najboljih stonotenisera Evrope. Zatim je u Skenderiji odrano finale Kupa evropskih ampiona u koarci, Balkansko prvenstvo u odbojci za ene, takmienja za svjetsko prvenstvo u koarci 1970. godine, te Interkontinentalni kup ampiona u koarci. Takodjer je odrano Medjunarodno prvenstvo Jugoslavije u rukometu, bokserski me Parlov-Grin,
Kulturno sportski centar Skenderija (foto iz 1973)

JZ 170014

Strana 64

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Park iza II gimnazije ili gimnazije Ognjen Prica

Ulica Kralja Tomislava

Vidikovac 60-tih i 70-tih

Trebevika iara iz 1959.

Trebevika staza zimi

JZ 170014

Strana 65

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Robna kua SARAJKA iz 1975.

Fotografija iznad je iz 1961. sa pogledom na poslastiarnu OLOMAN iz pravca fontane u Velikom parku. U pozadini je bila uvena bata kafane ISTRA. Pogled na Titovu ulicu 70-tih Desno je GRADINA, a lijevo poslovna zgrada IPAD-a.

Fontana u Velikom parku

JZ 170014

Strana 66

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Aleja lipa u Vilsonovom etalitu zasadjena 1903.

Zemaljski muzej izgradjen 1913.

Hotel Holiday Inn nakon otvaranja 1983.

JZ 170014

Strana 67

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Zgrada Elektroprivrede BiH u Novom Sarajevu od 1978.

Velika aleja izmedju Ilide i Vrela Bosne sa 726 platana zasadjenih 1894.

Zgrada aerodroma u Sarajevu iz vremena ZOI 1984.

JZ 170014

Strana 68

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Skakaonice na Igmanu za vrijeme ZOI

Najljepe Sarajeva

JZ 170014

Strana 69

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

JZ 170014

Strana 70

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Popisi stanovnitva u Sarajevu

Stanovnitvo
Ukupno Muslimani Srbi/pravoslavci Hrvati/katolici Jevreji/Sefardi Jevreji/drugi Evangelisti Grkokatolici
(rusini, rumuni, ukrajinci)

1879
21.377 14.848 3.747 698 2.077

1885
26.268 15.787 4.431 3.326 2.618

1895
38.083 17.158 5.858 10.672 3.159 899 337

Ostali Ateisti

106

Stanovnitvo
Ukupno Muslimani Srbi/pravoslavci Hrvati/katolici Crnogorci Makedonci Slovenci Albanci Madjari Romi Jevreji/Sefardi Jevreji/drugi Evangelisti Grkokatolici
(rusini, rumuni, ukrajinci)

1910
51.919 18.460 8.450 17.922

1921
66.317 22.474 16.317 19.242

1931
78.173 29.649 18.630 21.372

1948
113.769 39.328 40.914 26.489 1.846 323 1.408 418 122 0

1971
359.448 161.088 130.138 41.354

1981
448.519 189.139 132.646 36.714 4.819 548 794 1.326 263 1.046

1991
525.980 259.088 157.526 34.867 3.171 520 567 1.326 250 1.177 354

4.985

7.458

534

547

470 160 29 16 7.637 13.551 75.563 56.048 2.921 13.321 5.661 11.086

Ostali Ateisti Jugosloveni

JZ 170014

Strana 71

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevski iro
treka

Na berlinskom kongresu 1878. godine Austro-Ugarska je dobila mandat za okupaciju turske pokrajine Bosne, da bi odmah potom Ministarstvo rata naredilo hitnu izgradnju eljeznikih pruga u Bosni. U prvo vrijeme namjenjene za transport vojne opreme na liniji prodora i odbrane Austro-Ugarske, ove pruge su po zavretku vojnih operacija, koritene za izvoz umskog i rudnog bogatstva. Istorija uskotranih ili uzanih pruga u Bosni i Hercegovini trajala je tano 100 godina, zato to je krajem 1878. godine izgradjena prva eljeznika pruga od Bosanskog Broda do Dervente i zato to je 31. jula 1978. godine u Sarajevo iz Viegrada stigao posljednji voz. U tom periodu izgradjene su stotine km uzanih pruga u BiH, a jedna od najznaajnijih bila je pruga Sarajevo-Uvac i MedjedjaVardite. Nakon to su Austro-Ugarske vlasti 1882. godine eljeznicom povezale Sarajevo sa Slavonskim Brodom i Budimpetom, stvorila se potreba da se sa Sarajevom poveu i istoni dijelovi BiH, gdje su uz granicu sa Srbijom bili stacionirani vojni garnizoni. Ova pruga je dobila naziv istona pruga i imala je viestruki znaaj u strategijsko-vojnom i privrednom pogledu. Zbog veoma teke konfiguracije terena Austro-Ugarski ininjeri su s velikom mukom projektovali trasu kroz kanjone Miljacke i Prae. Iako su dravni
JZ 170014 Strana 72

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

slubenici zadueni za gradnju zbog sloenosti trase pred sobom imali nemoguu misiju, s dravnog je vrha stiglo naredjenje da se pruga mora graditi po svaku cijenu. Ta je cijena iznosila, uraunavi radnu snagu, usjeke, tunele, ine, stanine zgrade i samu eljeznicu, ni manje ni vie nego kilogram zlata po jednom metru. Bila je to najskuplja do tada izgradjena eljeznika pruga. Ukupna cijena izgradnje iznosila je 75 miliona zlatnih kruna ili 450.000 zlatnih kruna po jednom kilometru. Gradnja pruge otpoela je 1903. godine. Iz polazne stanice Sarajevo sa 530 m.n.m. pruga se penjala na kotu 946 m.n.m. do vododjelnice Stamboli, savladjujui pri tome uspon od 18 promila. Pruga je du svoje trase prolazila kanjonima Miljacke, Prae i Drine i kroz prekrasne umovite predjele. U stanicu Stamboli ulazilo se tunelom duine 851,6 m. Pruga je izgradjena sa minimalnim radijusom krivine 200 m, a njena ukupna duina iznosila je 166,5 km. Na njoj je probijeno 99 tunela i izgradjeno nekoliko vijadukata, puno galerija, potpornih i oblonih zidova. U saobraaj je putena 4. jula 1906. godine otvaranjem zgrade eljeznike stanice na Bistriku. Prva irina kompozicija prola je kroz ivopisnu dolinu rijeke Rzav 4. jula 1906. godine do Dobruna, a 1. avgusta iste godine otvoren je i dio pruge do Vardita. Poslije zavretka Prvog svjetskog rata pristupilo se gradnji nastavka ove pruge od Vardita do Uica u Srbiji, a ova trasa sveano je otvorena 25. januara 1925. godine. Na srbijanskoj strani izgradjena je pruga sa uvenom arganskom osmicom. Tako je, i tada konano, ostvarena ideja istone pruge, da se od Sarajeva preko Viegrada i arganske osmice moe putovati dalje, za Beograd, Sofiju, Solun ili Istanbul.

JZ 170014

Strana 73

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

1938. godine tadanji ministar saobraaja Kraljevine Jugoslavije dr. Mehmed Spaho uveo je u saobraaj na relaciji Beograd-Sarajevo-Dubrovnik motorni voz. Bio je to izuzetno udoban voz, bez garei i dima, a putovanje od Beograda preko Sarajeva do Dubrovnika bilo je znatno skraeno. Evropske turistike agencije u svojim programima putovanja nudile su kombinovane prevoze eljeznicom, diliansama i fijakerima, a ova pruga je postala dio tih aranmana jer je turistima pruala nezaboravna putovanja kroz krajolike BiH.

Bistrik
Zgrada eljeznike stanice Bistrik je bila tipiziran objekt, djelo arhitekata koje je plaala drava, potpuno jednak staninim zgradama na Palama, Alipainom Mostu i drugdje u Austro-Ugarskoj. Izgradjena od cigle iz ciglane Augusta Brauna, ova je dvospratna gradjevina pod visokim kosim krovom sadravala kancelarije za efa stanice i eljezniko osoblje, te biletarnicu i ekaonicu u prizemlju. Kako je slijedila monarhijski ablon, nije bila arhitektonski vezana za postojee stilove ili potrebu uklopanja u gradsku, planinsku i umsku zonu. Izgradjena je na najvioj taki Bistrika pa i danas predstavlja impozantan objekat na tom prostoru. U njenoj neposrednoj blizini nalazio se i prvi od brojnih tunela na toj trasi, tunel Brdo-damija. Pored stanice se nalazio i jedan manji objekat gdje su irine parne lokomotive podmazivane i snabdijevane vodom.

JZ 170014

Strana 74

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Bistrika stanica je u svojim posljednjim godinama stekla svjetsku prepoznatljivost, jer su se u njenoj blizini snimali kadrovi filma Valter brani Sarajevo. Nakon to je posljednji voz, popularni iro, ispraen suzama velikog broja Sarajlija, zgrada je iskoritena kao stambeni prostor u kojem se i danas obitava. Nakon zatvaranja pruge, rodila se ideja da se u zgradi stanice otvori Muzej uskotranih eljeznica BiH s galerijskim prostorom i vanjskim eksponatima, ali za to nije bilo dovoljno novca.

Odlazak u legendu
Doao je iro sa sjevera tiho i nenametljivo prije 100 godina, odomaio se na ovim prostorima i tu ostao cijeli vijek. Svi su ga voljeli, a za sve ono to je uinio, a uinio je mnogo, bili smo mu zahvalni. Vijugao je kroz zelena polja, huktao kroz hladne kanjone i u sve ove krajeve i ove prostore donosio radost i neto novo. Nakon svih tih godina, 31. jula 1978. doao je as kada je iz Viegrada krenuo na posljednje putovanje prema Sarajevu. Bio je vru ljetni dan, a tano 15 sati i dvije minute. Otpravnik vozova u stanici Viegrad Murat Sinidija podigao je lopari i dao znak za polazak. Mainovodja Milisav Andri pokrenuo je posljednji putniki voz iz Viegrada za Sarajevo. Voz se sastojao od dizel lokomotive serije 740, napravljene u fabrici lokomotiva DJuro DJakovi u Slavonskom Brodu i jednog putnikog vagona II razreda. Kondukter na vozu je bio emso Avdi, a konobar-ugostitelj Esad Eso Jarko.

JZ 170014

Strana 75

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

U stanici Medjedja, koja je izrastala, a sada i umirala sa posljednjim irom dodata su tri putnika vagona dola sa vozom iz Priboja, a takodje i dva putnika vagona koja su ekala u stanici Medjedja. Kao pravi voz sa est putnikih vagona, voz je nastavio putovanje prema Sarajevu. Iz stanice Medjedja otpremio ga je otpravnik vozova Dragan Trifkovi. Mainovodja Milisav Andri i njegov pomonik Rajko Jovanovi sigurno su upravljali lokomotivom koja je brektala kroz mnogobrojne tunele probijene u kanjonima Prae i Miljacke. Posljednju kontrolu karata uz konduktera emsu Alia vrili su i kondukteri Ahmet Saraevi i Vahid Bali. U veernjim satima, kada je Sarajevo blistalo svjetlima velegrada, posljednji putniki uzani voz iz Viegrada stigao je na svoje zadnje odredite stanicu engi-Vila u Sarajevu. Rukovae se i izljubie Milisav, Rajko, Ahmet, Vahid, Milo i milicioner Grujo Golijan. Potee i poneka suza, razidjoe se i svi odoe nekim svojim novim putevima. iro umoran i iznemogao ode zasigurno u legendu. Prvog avgusta 1978. godine na prostorima Bosne i Hercegovine prestali su saobraati svi uzani vozovi i na taj nain su definitivno ukinute eljeznike uzane pruge u BiH. Prvog avgusta 2008. godine navrilo se 30 godina od ukidanja eljeznikih uzanih pruga u BiH i, sjeajui se tog dana, ovaj feljton je mali prilog ouvanju tehnike i kulturne batine naroda i narodnosti na prostorima BiH.
(Tekst napisan povodom sto godina uzanih pruga u Bosni i Hercegovini feljton u Oslobodjenju autor Fevzija Braco Ajdin.)

JZ 170014

Strana 76

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Obalama Miljacke od mosta do mosta


Miljacka je rijeka koja protie uzdunom osom grada od istoka prema zapadu dijelei Sarajevo svojim plitkim koritom na dva dijela, sjeverni i juni. Sjevernu stranu grada, na njenoj desnoj obali, zauzimaju najstariji i centralni dijelovi grada, dok junu strana grada, na njenoj lijevoj obali koja se nalazi u podnoju sjevernih padina Trebevia, zauzimaju uglavnom stambene zone grada. Iako nevelika, Miljacka je kao jedina gradska rijeka postala sinonim grada. Nastaje spajanjem dvije manje rijeke Paljanske i Mokranjske Miljacke. Paljanska Miljacke je 13 km duga rijeka, koja izvire u blizini Begovine na 1010 mnm, na oko 10 km istono od Pala, pod obroncima planine Jahorine. Mokranjska Miljacka je rijeka duine 21 km koja izvire pod padinama planine Romanije, iz velike i u potpunosti ne istraena peine, u blizini Kadinog sela na 1135 m.n.m. Glavni tok Miljacke je vrlo kratak, sa oko 38 km dugim koritom i prosjenim godinjim protokom 5,7 m/s. Miljacka predstavlja desnu pritoku rijeke Bosne. Zbog malog protoka, posebno izraenog u ljetnom periodu godine, Miljacka je postala poznata i po svojim neugodnim osobinama, izraenom mirisu i smedje/zelenoj boji. Medjutim i pored toga, prave Sarajlije svoju rijeku izrazito vole. Tokom vijekova postojanja i razvoja grada obale Miljacke su prespajane brojnim pjeakim i saobraajnim mostovima, pa ih danas samo u uem gradskom jezgru ima 20-tak.

JZ 170014

Strana 77

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Kozija uprija

Smjetena je u kanjonu rijeke Miljacke nekoliko kilometara uzvodno od starog centra grada Sarajeva. Put na kojem premotava rijeku je nekad bio uveni carigradski drum, ili put kojim se u doba Osmanlijske vladavine iz Sarajeva ilo sve do Carigrada. Kozija uprija je jedan od etiri stara mosta na podruju grada koji su jo uvijek sauvani. Ostala tri mosta su eher-ehajina uprija, Latinska uprija i Rimski most (most na Planditu kod Blauja). Prema istorijskim podacima, smatra se da je ovaj most nastao u doba velikog vezira Mehmed-pae Sokolovia (1565-1579) tokom sredjivanja putne mree po Bosni. U tom periodu izgradjeni su i uveni mostovi Arslanagia most kod Trebinja, Stari most u Mostaru i Viegradska uprija. Kozja uprija ima jedan luk i dva bona kruna otvora, duga je 42 m, iroka 4,75 m, sa rasponom svoda 17,5 m. Zidana je od krenjaka i sedre. U osmanlijsko doba Kozija uprija je bila mjesto na kojem su doekivani carski namjesnici (veziri). Na ovom mostu svakom novom veziru upriliavan bi bio sveani doek, povodom kojeg bi pred njega izale sve vidjenije Sarajlije, a uz njih i obian narod (raja). Prema predanjima, u ast novog vezira hrabriji momci bi skakali sa uprije u Miljacku, a on bi ih darivao novcem, jer je svaki skok predstavlja pravi podvig obzirom na malu dubinu Miljacke i veliku visinu mosta. Prema legendi vezanoj za nastanak ovog mosta, siromani pastir uvajui koze primijetio je da se one neobino dugo zadravaju u blizini nekog grmlja pored rijeke. Kada je priao grmlju ugledao je up pun zlatnika. Tim zlatnicima je sebi platio kolovanje, a nakon mnogo godina, poto je postao ugledan i bogat podanik Carevine, odluio je da sagradi most. Podigao ga je na istom onom mjestu gdje su mu koze ukazale na zlato.
JZ 170014 Strana 78

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

eher-ehajina uprija
Nalazi se u istorijskom centru Sarajeva u neposrednoj blizini Vijenice. Prvi most sagradjen je u osmanlijskom periodu, a vjerovatno je bio izgradjen na mjestu jo starijeg srednjevjekovnog puta i prelaza rijeke. Malo se zna o izgradnji mosta. Prema jednom natpisu u arhivu grada Mostara, uprija je izgradjena moda jo 1585/86. godine od strane Alije Hafizadia, ali ime mosta navodi na tumaenje da ga je podigao sarajevski eher-ehaja (? Hadi Mehmed Vlakovac, rodom iz sela Vlakova kod Visokog). Most je bio duine 50,9 m, irine 4,5 m.

JZ 170014

Strana 79

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Po drugim izvorima most je izgradjen 1620. godine a nosio je naziv Mustafapain most. Ovaj naziv se pominje u Sarajevskim novinama iz 1881. godine. Po kazivanju, osniva mosta je Hadi Husein Hodi koji je 1610. godine bio eher ehaja Sarajeva. Po toj prii, stari Husein, kad je uo da e izgubiti jedinog mu sina Mustafu, poto ovaj naumi da se nakon odlaska ne vraa iz Carigrada, odlui da izgradi most. Nedugo zatim Hadi Husein umre, pa gradnja mosta bude obustavljena. Kada je uo vijesti o smrti oca, Mustafa se vrati u Sarajevo i zavri gradnju mosta. Gradska vijenica se nalazi nedaleko od Baarije na Mustaj-painom mejdanu i predstavlja najljepi i najreprezentativniji objekat austrougarskog perioda uprave. Objekat je gradjen u pseudo-maurskom stilu. U ovom stilu radjena je veina objekata to ih je u Sarajevu ostavila austrougarska vlast, a sinonim je za austrougarski period u Bosni i Hercegovini i zatitni znak tog vremena. Prvi projekat je uradio Karlo Parik, a kako se ovaj nije svidio ministru Benjaminu Kalaju, izrada novog je povjerena Alexandru Witteku. Kao uzor u izradi ovog projekta posluila mu je damija Kemala II zbog ega je dva puta odlazio u Kairo. Kako je Witek navodno, zbog loeg rjeenja osvjetljenja u glavnoj auli zgrade, umno obolio i izvrio samoubistvo, zavretak njegovog projekta je povjeren 1894. godine irilu M. Ivekoviu. Uporedo sa izradom i razradom projekta tekla je i izgradnja objekta od 1892. do 1894. godine. Objekat gradske vijenice zvanino je predat na upotrebu 1896. godine. Vijenica je bila zgrada tadanje gradske uprave i gradske administracije Sarajeva. Za vrijeme socijalizma unutar prostora Vijenice smjetene su Gradska, Univerzitetska i Nacionalna biblioteka BiH. Inat kua je objekat koji se danas nalazi na lijevoj obali Miljacke i u neposrednoj blizini ovog mosta. Originalna kua je stajala na mjestu Gradske vijenice, a sada stoji na suprotnoj strani rijeke. U cilju izgradnje objekta Gradske vijenice na Mustaj-painom mejdanu 1892.-1894. godine bilo je neophodno sruiti dva hana i jednu privatnu kuu. Hanovi su srueni, dok je vlasnik kue stari Benderija zahtijevao da mu se kao naknada isplati kesa dukata, a uz to da kua bude prebaena, erpi po erpi, na drugu obalu Miljacke, nasuprot Vijenice. Tako je i uradjeno, a zbog inata vlasnika kua je prozvana Inat kuom. Danas je u rekonstruisanoj Inat kui smjeten nacionalni restoran sa tradicionalnom bosanskom kuhinjom.
JZ 170014 Strana 80

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Da Riva je prezime Italijanskog gradjevinskog poduzetnika koji se za vrijeme Austro-ugarske vladavine doselio i nastanio na prostoru ua Moanice u Miljacku. Osim placa gradjevinskog materijala Da Riva je otvorio i gostionicu, a zatim u njenoj blizini i kupalite za gradjane Sarajeva. U ljetne dane, kada je bilo vrijeme za kupanje, svakog sata je polazio omnibus ispred Katedrale do ovog kupalita. Babin zub je stijena koja stri iznad desne obale Miljacke. Njemaki prevod je poetiniji: Kleopatrina igla. Izazov je za gradsko alpinistiko vjebanje i uvijek draga atrakcija Sarajlija. Tunel kod Babinog zuba probijen je u okviru gradnje uzvodne trase istonog izlaska iz grada ka Kozijoj upriji i dalje (1880-1888).

JZ 170014

Strana 81

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Careva uprija ili Carev most


Careva damija je jedna od veih gradjevina koja je na podruju budueg grada podignuta do 1462, a temeljno rekonstruisana 1566. god. U ovom periodu izgradjen je i prvi most, Sultanov most (Fatih), koji se nalazio preko puta ulaza u Carevu damiju ali i ulaza u veliki karavan saraj. Na njegovom mjestu Isa-beg Isakovi dao je da se izgradi novi most koji je zbog neuredjenih obala bio malo nizvodnije od dananjeg, ali on je sruen u poplavi iz 1619. Na istom mjestu Hadi Husein-aga Harai je sagradio kameni most sa tri stuba i etiri luka, koji je radi kasnijih oteenja rekonstruisan od strane Hadi Mustafe Belije 1792. Za vrijeme Austro-Ugarske okupacije, postojei most je sruen zbog loeg stanja u kojem se nalazio, ali je nakon toga sagradjen novi po ugledu na prvobitni most. Most je sauvao svoj izvorni naziv. Prvobitnu Careva damiju iz 1462. kao jednu od prvih damija izgradjenih u Bosni i Hercegovini finansirao je i omoguio njenu izgradnju osniva grada Isa-Beg Ishakovi. Medjutim ova damija je izgorila u poaru iz 1480. godine kada je despot Vuk Grgurevi (sin Grgura Brankovia i unuk Djuradja Brankovia), poznat kao Zmaj Ognjeni, ratujui na strani ugarskog kralja Matije Korvina provalio sa vojskom iz Jajca i u roku tri dana opljakao i popalio Sarajevo. U dananjem obliku izgradjena je 1566. godine, a njenu gradnju finansirao je Sulejman velianstveni. U to doba glavni arhitekta Carevine bio je mimar Sinan, a smatra se da je gradnju ove damije realizovao jedan od njegovih uenika ili saradnika. Careva damija je predstavnik centralnog tipa damija sa trostranim trijemom. Poto je damija u doba molitve morala primati veliki broj vjernika, ostavljeni su trijemovi sa sve tri strane, s tim to su dva pobona 1847. godine zazidana i pretvorena u prostorije (tetime). Centralna kupola damije u presjeku ima oblik polukruga, to je tipino za klasini period osmanlijske arhitekture.
JZ 170014 Strana 82

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Smatra se da je stara kupola eliptinog presjeka izgorila u poaru 1480. godine. Tokom konzervatorskih radova krajem prolog vijeka otkrivena su i djelimino restauirana etiri sloja zidnih dekoracija i to onih iz XVI, XVIII i poetka XIX vijeka. Osmougaoni minaret, predstavlja jedan od najljepih starih minatera u Bosni i Hercegovini. Za par arhainih niana se pretpostavlja da oznaavaju grob osnivaa Sarajeva Isa-bega Isakovia. Godine 1912. arhitekta Karl Parik je, potujui modul, a koristei elemente koji su vidjani u izgradnji bosanskih kua, projektovao zgradu Ulema medlisa, rezidencije reis-ul-uleme i uspjeno je ukomponovao u cjelinu sa Carevom damijom.

Latinska uprija ili Principov most


Latinska uprija je jedan od najstarijih sarajevskih mostova, a mijenjao se tokom vremena, od prvobitnog drvenog, preko kamenog, pa sve do dananjeg zidanog. Prvi most na ovom mjestu bio je od drveta, a spominje se u popisu bosanskog sandaka iz 1541. Sagradio ga je sara Husein, sin izvjesnog irmerda. Kameni most gradi sarajevski prvak (ajan) Ali Ajni-beg godine 1565. Poplava koja je pogodila Sarajevo 1791. u znatnoj mjeri je otetila most, a sredstva za njegovu obnovu izdvaja Hadi Abdulah Briga. Obnova je uslijedila tek 1798/99. godine. Kako se spominje u tadanjim dokumentima u obnovi su uestvovali domai majstori.

JZ 170014

Strana 83

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Smatra se da je most imao etiri stuba na kojima je lealo pet lukova, ali je u XIX vijeku tokom izvodjenja radova na regulaciji toka Miljacke jedan stub zazidan, pa uprija ostaje sa etiri luka. U tijelu mosta iznad stubova nalaze se dva olakavajua kruna otvora. U doba Austro-Ugarske most je proiren dodavanjem konzolnih nosaa trotoara. Gradjen je od sedre i krenjaka. Prema dijelu grada na lijevoj obali koji je u narodu bio poznat kao Latinluk, jer su u njemu stanovali Dubrovani, katoliko stanovnitvo, most je dobio ime Latinska uprija. U neposrednoj blizini ovog mosta, u junu 1914. god, izvren je atentat na prijestolonasljednika Austro-Ugarske nadvojvodu Franza Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju u dogadjaju poznatom kao sarajevski atentat. Nakon atentata na mostu je podignut spomenik, koji je poruen 1918, a njegovi sauvani dijelovi uvaju se u muzeju u Sarajevu. U periodu od 1918. pa sve do 1992, most je nosio naziv Principov most po izvriocu atentata Gavrilu Principu. 1992. mostu je ponovo vraen stari naziv Latinska uprija.

Park Atmejdan, kasnije sa Muzikim paviljonom sagradjenim 1913. prema projektu Josipa Pospiila, nalazi se na lijevoj obali Miljacke na prostoru izmedju Latinske uprije i umurije. Izgradjen je na prostoru koji je tokom istorije nekoliko puta mijenjao i ime i namjenu. U poetku, u XVII vijeku ovdje se nalazio hipodrom, pa odatle i potie naziv Atmjedan. Trg je 1878 pretvoren u Filipovia trg.

JZ 170014

Strana 84

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

U periodu do dolaska austro-ugarske monarhije, na ovom prostoru stajala je zgrada stare turske kasarne izgradjene oko 1850. god. Na njenom mjestu arhitekti Carlo Panek i Franz Blaek 1898. god, rade projekt za novu kasarnu. Franz Blaek je 1898. god. uradio i idejne nacrte fasade objekta za sjevernu i istonu stranu. Gradnja zgrade nove kasarne zapoinje 1899. god. Paralelno sa izgradnjom objekta od 1900. i 1901. god. arhitekti Karl Parik i Ludwig Huber rade preradu nacrta fasade. U sutini svi nacrti fasada kompoziciono i konceptualno su ostali isti. Fasada je u sekundarnom detalju izvedena po nacrtima koje je radio Parik i Huber i nosi odlike secesije. Od 1905. prostor ispod kasarne je pretvoren u park Franza Josefa. Tokom jugoslovenskog perioda park je nosio naziv Park Cara Duana. Danas ponovo nosi naziv Atmejdan. Muziki paviljon je jedini od etiri muzika paviljona u Sarajevu. Stari muziki paviljon je sruen na poetku Drugog svjetskog rata, a novi je izgradjen 2004. Izgled novog paviljona je rekonstrukcija starog, zasnovanom na crteu iz austrougarskog perioda. Atmejdan predstavlja i arheoloko nalazite. Prema najstarijim pisanim izvorima iz 1565. godine, na zapadnom dijelu Atmejdana 1544. god. hadi Alija Bakrbaba gradi damiju, harem i mekteb koji su oteen od poara u dva navrata, prvi put 1679 i ponovo poetkom XVIII vijeka. Godine 1741/42, hadi Ismail Misirija neposredno pored harema gradi medresu i Bakrbaba damiju u neposrednoj blizini mosta umurija. Oko ovog mjesta razvio se obrazovni i kulturni centar koji je procvjetao u XVII vijeku. Nakon uvodjenja austro-ugarske vladavine 1878, damija je bila pretvorena u vojno skladite. Konano je sruena, zajedno sa svojim minaretom, 1895. Bakrbaba mekteb je uniten 1895. Kantamirijeva biblioteka je sruena 1897. tokom radova na regulaciji lijeve obale Miljacke. Misirijina medresa je ivila sve do poetka Drugog svjetskog rata. U arheolokim iskopavanjima otkriveni su dijelovi damije, medrese, groblja, staza i zidova harema.
JZ 170014 Strana 85

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

umurija most
Most je sagradio Hadi Hasan 1556. godine i popravljan je nekoliko puta. Most je zamjenjen eljeznim 1886. godine. Imenovan je po drvenom uglju (umur) kojeg su umurdjije prenosili preko mosta do oblinjih trgovina. Prema predanju sagradjen je u blizini sabljarske arije i radionica kovaa-sabljara koji su u svom zanatu mnogo troili drveni ugalj i gar istresali u Miljacku.

Na desnoj obali u prvom planu je Dom Prosvjete srpskog prosvjetnog i kulturnog drutva izgradjenog 1911. godine.

JZ 170014

Strana 86

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Drvenija most
Sagradjen je 1898. godine u doba Austro-Ugarske vladavine. U blizini mosta na lijevoj obali se nalazila Vojna komanda, a na desnoj Prva gimnazija. Kako je most esto plavila nabujala Miljacka, njegova drvena konstrukcija je oko 1980. godine zamjenjena betonskom, dok je drvena ograda sauvana. Osim ove Drvenije, u Sarajevu su za vrijeme Osmanlijskog carstva i drugi mostova nosili naziv Drvenija, kao Drvenija most na Bentbai, koji je sluio za vadjenje doplavljenog drveta u Sarajevo ili Hadi-Belijina drvenija koja se nalazila izmedju eher-ehajine i Careve uprije.

Zgrada I gimnazije

Na desnoj obali Miljacke 1889. godine izgradjen je namjenski objekat u koji je, deset godina nakon osnivanja, smjetena gimnazija. Ova gimnazija je ujedno i najstarija srednja kola u Bosni i Hercegovini. Osnovana je odlukom Zemaljske vlade iz 1879. godine, a njen prvi direktor bio je dr. Ivan Branislav Zoh. Nastavni jezik odredjen je naredbom kojom je kola osnovana, a nazvan je Balkanski zemaljski jezik sa latinskim i irilskim pismom. U prvi razred, te prve kolske godine, upisano je svega 42 uenika. U poetku je bila iskljuivo muka kola, ali od 1919. godine u nju se upisuju i prve djevojke. Do useljenja u svoju zgradu, Prva gimnazija je od prve kolske godine kada je bila smjetena u neuslovnu zgradu Rudije u Halilbaievoj ulici, morala da seli u Salomovu zgradu na uglu Jelieve ulice kod Katedrale koja i danas postoji.

JZ 170014

Strana 87

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Pogled uzvodno na Drveniju i lijevu obalu

Pogled uzvodno na Drveniju i desnu obalu Miljacke

Objekat na lijevoj obali Miljacke, u neposrednoj blizini mosta, gradjen je u dvije faze. U prvoj fazi je prema nacrtima Hansa Niemeczeka izgradjena trospratna zgrada. 1898. godine ovu zgradu kupuje nadbiskup Stadtler ali je izdaje u zakup vojsci, da bi u nju bila smjetena vojna komanda. Zbog potrebe centralizacije svih komandnih slubi, prema projektu arhitekte Vancaa,
JZ 170014 Strana 88

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

postojea zgrada je dogradjena sa svoje zapadne strane tako da sa postojeom ini jedinstvenu arhitektonsku cjelinu. Ova reprezentativna gradjevina izvedena je u neorenesansnom stilu, naglaenog masivnog prizemlja i lakih etaa, sa strogim, ujednaenim ritmom otvora. Zadnja, trea etaa je povuena u unutranjost u odnosu na osnovni gabarit objekta. Medjutim, iako se radi o vrijednom ostvarenju neorenesansnog perioda u Sarajevu, dogradnjom objekta stvoren je masivni graditeljski blok sa ambicijom da parira monumentalnoj arhitekturi suprotne obale, ali pozicioniranjem u neposrednoj blizini korita Miljacke, trajno je onemoguen plan izgradnje pjeake staze i drvoreda du lijeve obale rijeke. Nakon izmjetanja vojne komande u ovu zgradu je smjetena Prva enska gimnazija, odnosno danas srednja Poljoprivredno-veterinarska i prehrambena kola. U neposrednoj blizini se nalazi i Akenazi sinagoga. Za vrijeme austrougarske uprave postojale su dvije jevrejske optine, sefardska i akenaska. Akenazi dolaze u Sarajevo tek poslije 1878. godine, pa odatle potie i naziv "austrougarski Jevreji". Njihova optina 1901. godine gradi sinagogu u Terezija ulici. Taj hram je rijeen kao kompaktna masa oblika paralelepipeda sa ugaonim kupolama na visokim tamburima, Fasadne povrine su presvuene plitkom pseudomaurskom dekorativnom plastikom. Tokom izgradnje, od strane Karla Parika koji se smatra autorom objekta, vrene su manje izmjene, a hram je zavren pod nadzorom Jungwirta i posveen 30.09.1902. godine. Izbor pseudomaurskog stilskog izraza za jevrejski sakralni objekt nije sluajan jer dekoracija ukazuje na njihovo istonjako porijeklo, a u skladu je i sa ikonoklazmom same vjere. Danas je ovo jedina aktivna sinagoga u Bosni i Hercegovini i prvi jevrejski vjerski objekat izveden u pseudomaurskom, odnosno mujedar stilu. Godine 1927, povodom proslave 25-e godinjice sinagoge, izvrena je njena temeljna rekonstrukcija, a 1933. sa njene zapadne strane sagradjena i zgrada za smjetaj administracije akenaske jevrejske optine, biblioteke, stan za rabina i ostale pratee slube.

JZ 170014

Strana 89

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

obanija most
Most obanija se nalazi u neposrednoj blizini Narodnog pozorita i Glavne pote. Prvobitni drveni most sagradio je oban Hasan Vojvoda 1557. Godine. Most je rekonstruisan za vrijeme Hasana Kaimije, sarajevskog pjesnika i ejha Hai Sinanove tekije, koji je ivio u XVII vijeku. Godine 1886. na mjestu starog drvenog, podignut je eljezni most, ali je on zbog loih oslonaca, u poplavi od 9. novembra 1887. godine uniten. Na njegovom mjestu je 1888. godine sagradjen novi most montano-eline konstrukcije, a posebnim propisima je odredjeno do koje teine smije da se prenosi teret preko mosta. obanija most je od 1921. do 1995. godine nosio naziv Masarikov most, po ekom dravniku i filozofu Tomau Masariku. Zgrada glavne pote u Sarajevu (pota Obala) je dovrena i sveano otvorena 1913. godine, a izgradjena po projektu Josipa Vancaa. Prednja fasada i osovine objekta, odnos volumena i drugi elementi podsjeaju na potansku tedionicu (Postsparkasse) Otta Wagnera u Beu. Naroito u enterijeru, Vanca podlijee dekorativnom shvatanju novih arhitektonskih kretanja koje je dominantno u razvoju sarajevske secesije. Centralni prostor alter sale je pokriven reetkastom eljeznom konstrukcijom sa staklenim pokrovom. Cilj je bio prirodno osvjetljenje prostora. Proelje objekta ima primjese istoricizma.

Pogled na obanija most iz pravca Skenderije

JZ 170014

Strana 90

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Narodno pozorite u Sarajevu je sagradjeno 1897. godine po projektima Karla Parika. Sveano otvorenje bilo je 2. januara 1899. godine predstavom Medeja Franza Grillparzera (17911872), austrijskog dramatiara koji je spajao formalno naslijedje austrijskog baroka i idejne elemente njemake klasike. Izvedba je bila povjerena Hrvatskom narodnom kazalitu iz Zagreba, a poela je prologom Silvija Strahimira Kranjevia - Vili prosvjete. Za svo vrijeme austrougarske uprave ovaj objekat je prvenstveno bio drutveni dom (Vereinshaus, Herrenclub ili Clubhaus) sa dvoranom u kojoj su se mogle odravati i pozorine predstave (Saaltheater). 1922. godine ovaj dom je pretvoren u Narodno pozorite.

Zgrada Narodnog pozorita

Zgrada Glavne pote

Pogled na Narodno pozorite i Glavnu potu na desnoj obali

Zgrada Rektorata SU i Pravnog fakulteta

JZ 170014

Strana 91

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Evangelistiika crkva iz 1899, na lijevoj obali izmedju Mosta obanija i Mosta Skenderija Kasnije Umjetnika akademija

JZ 170014

Strana 92

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Ajfelov most ili Skenderija most

Nalazi se u blizini sarajevske Skenderije. Prvi most na ovoj lokaciji izgradjen je ve u XV vijeku i to po nalogu Skender-pae da bi povezivao gradjevine njegove zadubine na obalama Miljacke. 1893. godine uzvodno od prvobitnog podignut je most izradjen od elika, sa konstruktivnim elementima slinim obanija mostu. Navodno je projektovan u birou Gustava Eiffela, graditelja uvenog Ajfelovog tornja u Parizu, ali ne postoje dokumenti koji to potvrdjuju.

Skenderija most, pogled sa zgrade Centra na Obalu Vojvode Stepe, na park Majka i dijete, Dom sindikata i ue Koevskog potoka

JZ 170014

Strana 93

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Iz policijske kuice na raskrsnici preko puta Doma sindikata upravljalo se prvim sarajevskim semaforom koji je visio iznad raskrsnice

Pogled na Trebevi, Dom omladine i novi most na Skenderiji

JZ 170014

Strana 94

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Do 1967. Na lijevoj obali Miljacke stajao je stadion JNA kojeg su sarajlije jednostavno nazivali Igralite. Izgled igralita je uglavnom bio nepromijenjen od 1920. god. Pa do njegovog konanog nestanka zbog izgradnje sportske dvorane i doma omladine SKC Skenderija. Na ovom prostoru igrane su fudbalske utakmice, mali fudbal, rukomet kao i teniski, odbojkaki i koarkaki turniri. Podloga na svim terenima je bila ljaka. Jednom godinje odravala su se armijska sportska takmienja, a na glavnom stadionu i takmienja konja za jahanje sa preprekama. ljaka se radi praine pred svaku utakmicu ili takmienje prskala vodom iz kamiona cisterni, a nove linije izvlaile pomou krea. Iza zgrada u prvom planu nalazila se kuglana. Za vrijeme utakmica, obino nedeljom, Narodna milicija je na konjima obezbjedjivala pristup i sprjeavala preskakanje ograde. Gledaoci su sjedili na travi ili stajali oko stadiona i grickali kope koje su kupovali u fieku ispred ulazne kapije. U pozadini se vidi ulica Agana Bostandia koja je od Igralita bila odvojena ogradom od bodljikave ice, na kojoj je redovno bilo vie rupa za provlaenje gledalaca. Osim na Marijin dvoru ponekad se i na ovoj lokaciji podizala cirkuska atra. Svoju prvu prvenstvenu utakmicu FK eljezniar je odigrao na ovom igralitu u nedjelju 2.10.1921. godine protiv Sparte, koja je bila kandidat za prvo mjesto i odlazak u Prvi razred Sarajevskog podsaveza. "Maindije", kako ih je publika tada zvala, su napravili prvorazredno iznenadjenje odigravi 1:1 i osvojivi bod . Bilo je to uspjeh ravan podvigu.

JZ 170014

Strana 95

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Pogled na Skenderiju do 1967. godine

Preko puta Igralita, na desnoj obali Miljacke, nalazi se zgrada prve elektrine centrale. Dok su za osvjetljenje u Sarajevu ranije sluile uglavnom lojane svijee, po dolasku Austougarske za rasvjetu po kuama i ulicama poinju da se koriste uvozne stearinske svijee i petrolej. Poto su obezbjedjena sredstva, 1893 godine otpoeta je gradnja elektrine centrale na Hisetima uz Miljacku. Do naredne godine zavreni su gradjevinski radovi nakon ega su montirane maine i poloeni kablovi po gradskim ulicama. Centrala se sastojala iz centralne stanice (kotlarnice i mainske sale) sa zgradom za direkciju, akumulatorske stanice i ina za tramvaj na eljeznikoj stanici. U kotlarnici su u poetku smjetena tri, a zatim pet parnih kotlova, dok su u mainskoj sali smjetena tri parne maine za kondenzaciju od kojih svaku pokreu po dva dinama. Kapacitet je iznosio oko 4000 sijalica od 16 Cd, sa mogunou proirirenja na 6.500 sijalica. Prvo probno paljenje elektrinog svijetla izvreno je 3.4.1895 godine kada su zapaljeni elektrini fenjeri u Koevskoj ulici, emalui do Ferhadije i ekrijinoj ulici. Nasuprot probnom paljenju pravo elektrino osvjetljenje je uvedeno 1.5.1895 na Apelovoj obali povodom putanja u rad elektrinog tramvaja. Radovi na uvodjenju elektrinog osvjetljenja su napredovali i ve sredinom maja bile su osvjetljene ulice Kolodvorska i emalua, a svijetlo je uvodjeno i u neke kue. Elektrina centrala je bila obavezna da daje struju vlasnicima kua i stanarima onih ulica u kojima postoje vodovi i ukoliko kapacitet stanice to doputa. Obine sijalice snage do 35 Cd nabavljala je centrala. Ve poslije godinu dana na elektrinoj mrei je bilo prikljueno 780 sijalica razne snage i 28 svjetiljki na luk za javnu rasvjetu, te oko 4.000 sijalica za privatnu rasvjetu i za prenoenje snage putem elektro-motora.

JZ 170014

Strana 96

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Vrbanja most
Ime je dobio po Suadi Dilberovi i Olgi Sui, prvim sarajevskim rtvama rata u Bosni i Hercegovini, koje su poginule 5. aprila 1992 na tadanjem Vrbanja mostu. Most je prvobitno preimenovan u Most Suade Dilberovi (6. april 1996.) da bi poslije ponovo preimenovan u Most Suade i Olge (3. decembar 1999).

Pogled na Vrbanju sa uzvodne strane

Pogled na Vrbanju sa nizvodne strane

Dananji most betonske konstrukcije izgradjen je nakon Drugog svjetskog rata, ali njegova istorija poinje mnogo ranije. Jo u vrijeme osmanlijske vladavine napravljen je most koji je spajao takozvana Hiseta, dananji Marindvor, sa Kovaiima. Tokom Fatihovih osvajanja 1463. godine vojska se podijelila u dijelove ili velika i mala hiseta. Drvena uprija posluila je Fatihu za prelazak manjeg dijela vojske na lijevu obalu, gdje su u osvajanjima poginula dvojica Fatihovih komandanta Urijan-dede i Debar-dede. Turbe Urjan-dede nalazi se zapadno od damije na Soukbunaru, u blizini starog Jevrejskog groblja. Bilo je porueno 1878. godine, ali je obnovljeno 1910. godine, kada je postavljen novi nian s natpisom. Turbe Debar-dede je porueno prije Drugog svjetskog rata. O njemu nema istorijskih podataka.

JZ 170014

Strana 97

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Na desnoj obali pored dananjeg mosta, odmah do Vilsonovog etalita, neki idovski trgovac je u XVIII vijeku izgradio mala fabrika ljepila ili irihanu. Nije tu napravljena sluajno, zbog neprijatnog mirisa koji je nastajao u procesu proizvodnje morala je biti udaljena od grada, s rijekom potrebnom za proizvodnju i uprijom za njene radnike. To ljepilo bilo je vano za veinu esnafa, a narod je po fabrici Jesen u Vilsonovom ili Omladinskom etalitu drvenu upriju nazvao irihanska. Ova uprija je liila na nekadanju Drveniju kao prototip sarajevskih drvenih mostova, koji su se, zbog nepredvidivog vodostaja Miljacke, esto ruili i popravljali. irihanska uprija i desna obala inspirisale su austrijske vlasti pa su 1903. zasadili i napravili jedno od najljepih gradskih etalita, kasnije nazvano Vilsonovo etalite po 28. amerikom predsjedniku Vilsonu (Thomas Woodrow Wilson 1913 do 1921). Vremenom su nestali i irihana i drveni most jer je na tom mjestu izgradjen novi, koji je bio inspirisan savremenom arhitekturom i sainjen od armiranog betona.

Pogled na Vrbanju, sa nizvodne strane i lijeve obale Miljacke

JZ 170014

Strana 98

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Pogled na Vrbanju i objekte na lijevoj obali Miljacke

JZ 170014

Strana 99

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Most Bratstva i jedinstva


Sa Ulicom Bratstva i jedinstva ( II transverzala) koja se nadovezuje na most predstavlja prirodnu liniju razdvajanja naselja Grbavica 1 i Grbavica 2

Most kod EPBiH


Linija razdvajanja naselja Grbavica 2 i Hrasno.

Most na Dolac Malti


Sa Veterinarskim fakultetom na desnoj obali. Transverzala na lijevoj obali, koja vodi do mosta, dijeli naselje Hrasno na dva dijela.

Most na engi Vili


Kod Vranicinih nebodera i okretnice tramvaja na liniji 2, predstavlja liniju razdvajanja naselja Hrasno i engi Vila 2.
Dervi-paa Dedaga engi, sin Smail-age engia, osmanlijski zapovijednik, rodjen je u Lipniku (Gacko u Kuli Fazlagia) oko 1823. godine, umro 1874. godine u Konjicu na putu iz Gacka za Sarajevo. Naslijedio je svoga oca poslije pogibije kao vojnik od 18. godina. Vodio je vojsku na Drobnjake i Pivu da osveti oca Smail-agu engia. U boju na Tuinama porazio je Crnogorce, a u boju sa Dragom Kovaeviem, najveim crnogorskim junakom, izvojevao je pobjedu.

JZ 170014

Strana 100

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Most na Otoci
Kod Doma zdravlja Kumrovec na desnoj i Hepokovog trnog centra na lijevoj obali, predstavlja liniju razdvajanja naselja engi Vila 2 i Otoka

Rimski most
Nalazi se na rijeci Bosni nedaleko od Ilide na starom danas naputenom putu, a odmah do magistralnog puta koji vodi prema Blauju. Rimski most je jedan od etiri stara kamena mosta na podruju Sarajeva koji su jo uvijek sauvani. Ostala tri mosta su eher-ehajina uprija, Latinska uprija i Kozija uprija. Most je izgradjen od klesanog kamena i oblikovan je kao niska polegla gradjevina na sedam lukova. Lukovi su visinski neto nii na krajevima i rastu prema sredini, pa tako imamo karakteristian, blago ispupen, oblik ovoga mosta. Duina mu iznosi oko 40 metara, a irina 4,5 metara. Postoji pretpostavka da je i u doba Rimskog carstva na istom tom mjestu stajao most i da je sadanja gradjevina sazidana na temeljima prethodne (ipak to jo uvijek nije dokazano). Ono to je dokazano je da je prilikom gradnje mosta materijal za gradnju uziman i sa kasno antikih objekata ije su ruevine leale u blizini, tako da moemo vidjeti i neke zanimljive antike reljefe uzidane u gradjevinu. To je sigurno i razlog zbog kojeg je most dobio sadanje ime. Most je izgradjen izmedju 1530. i 1550. godine. Ne zna se nita o tome ko je naredio gradnju mosta niti ko ga je zidao. Most je obnavljan ve polovinom 16. vijeka i mogue da je njegov obnovitelj bio veliki vezir Rustem-paa Hrvat, koji je sagradio i jedan most na eljeznici. Pretpostavlja se i da bi obnovitelj mosta mogao biti Gazi Ali-paa.
Rimski most

Rimski most

JZ 170014

Strana 101

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

JZ 170014

Strana 102

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Raja ili smrt arije


Ako zaista eli saznati kakav je ko, pitaj ariju! arija sve zna i nikada ne lae! Mudro i ispravno. I zaista, nekada se sve znalo. Tada je bilo i lake i ljepe ivjeti. Rajska podjela na ljude na jednoj i djubrad na drugoj strani, bila je najpotenija i najispravnija iz prostog razloga jer je iskljuivala bilo kakve kulturne, nacionalne, religiozne, polne, rasne, intelektualne i sline razlike. Ako si OK, onda si raja, ako nisi onda si djubre! Tu moralnu podobnost i pripadnost odredjivala je raja, arija i ljudi u njoj. Bilo kakva prevara ili zabluda mogla je biti samo privremena i veoma brzo provaljena, a zasluena titula, nosila se cijeli ivot. Tako da su vremenom i u naem gradu egzistirale raznorazne grupe koje su, na alost, imale velikog uticaja u doskoranjim deavanjima na naim prostorima, svaka na svoj nain. Medjutim, njihova uloga u svemu tome, kao i slika njihove dananje sudbine bila bi nepotpuna kada se svaka grupa ne bi posebno okarakterisala. upak. Sa sigurnou se moe ustvrditi da je najnii stadij naeg sugradjanina bio i ostao upak. upci su dolazili iz svih sredina i bilo ih je jako mnogo u svim drutvenim i socijalnim strukturama. Karakteristino za njih je i to da su se mogli pronai u svim religijama i svim nacionalnostima. Njihov stil ivljenja se sastojao uglavnom u podmetanju nogu svim drugim ljudima u njihovoj blizini (prije svega kvalitetnijim i vrijednijim od njih samih), od kradja, prevara, intriga, lai, kao i svih ostalih niskih i animalnih poriva. upina je vii stadij upka, a niem stadiju se laskalo da je paku. To je veoma lukava, prepredena i pokvarena grupacija koja se vjeto ubacivala, prilagodjavala i uvlaila u tudje guzice (po kriterijumu da su vee od njih samih) i to uglavnom iz koristi i linih interesa. Nije ih bilo teko prepoznati jer im je svima bilo zajedniko da u svakom momentu uzdiu materijalno iznad duhovnog, da puno vole i hvale samo ono to je njihovo, njihovo i samo njihovo, da vole vlast i da se nerijetko bave politikom, jer su i sami bili kurve u dui i nerijetko po profesiji. Papak je neto blai oblik pakua koji je najee dolazio iz prigradskih naselja, sela i iz niih drutvenih i socijalnih struktura. Njihov najvei zajeb je to to se nikada nisu mogli prilagoditi zakonima arije, mada su cijeli ivot teili
JZ 170014 Strana 103

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

tome. Papak voli selo, miris sijena i balege, Lepu Brenu i Cecu. Zatvore oi u transu kada uju "Bum Cile bum...", nerijetko izazivaju i isprovociraju frku kada pocugaju, razbijaju ae po kafiima, a "poslastica" im je dokazivanje mukosti, dok razbijaju prazne pivske flae sami sebi od glavu?! Kad pria, papak pretjerano galami i mlatara rukama, oboava cvijetne ili geometrijske dezene na kouljama, a u unutranjem depu njegovog sakoia obavezno se nadje akijica za "Ne daj Boe, nek se nadje..." Papina je vii stadij papka, a nii stadij je obogaen epitetom ljakse. Za razliku od upaka, ova romantina grupacija je primitivnija i bezazlenija, mada to pravilo ne vrijedi uvijek. Naime, na osnovu detaljnih arsijsko-studijskih ispitivanja, pokazalo se da, kada papak postane upak, to se nerijetko deavalo, da ta mutacija zna biti itekako opasna. Omiljena profesija im je vojna naobrazba, policajac, portir, vatrogasac i sva ostala "uniformisana" zanimanja i jo, ako ikako moe, poneto od oruja. Na alost, ova grupacija je bila jedna od najmasovnijih na naim bivim prostorima to je uslovilo ak i nastanak i izgradnju jednog "novokomponovanog" dijela grada koji se zvao "Kineska etvrt", gdje su preko noi doveli svoje. Mada se tu nije mogao vidjeti nijedan kineski restoran ili zalutali kosooki sapadija, ipak su rijetki i "normalni" stanovnici ovog naselja bili prinudjeni sluati jezik koji je u dobroj mjeri podsjeao na kineski: umijesto da kau ovdje, tamo ili nedavno, u Kineskoj etvrti se govorilo: tuj, nuj, o tojc....ojhaaa!!! Vrijedno je zabiljeiti i to da se upravo na ovim prostorima, prvi put u naem gradu moglo vidjeti i uti kako u mnogobrojnim, novootvorenim kafiima, umijesto Indexa ili Bijelog dugmeta, rastura Bum Cileee bummm & co. Levati su face bez identiteta i u vjeitoj potrazi za njim. Vrlo su podloni svim vrstama uticaja, u ovisnosti od situacija, prilika i neprilika u koje zapadnu i koje su im se nametale. Levate smo mogli vidjeti i sresti na velikim svjetskim koncertima u Sarajevu, Beogradu, Zagrebu, pa ak i u Beu (uglavnom samo zato da bi po povratku u na grad mogli priati o tome), ali i na koncertima narodnjaka i, normalno Bum Cile bum..., kako negdje u prikrajku oduevljeno i zadovoljno tapkaju u ritmu "boanskih tonova". Pripadnici iz redova ove populacije bili su maheri za ismijavanje papaka, dok su se upaka uglavnom mudro klonuli, jer su dobro slutili njihov smrad i potencijalnu mo. Voljeli su se lijepo, pristojno i moderno oblaiti i patili su od "marke", bez obzira da li se radi o garderobi, automobilu ili tehnikim uredjajima. Prirodno stanite ove, levatske, grupacije uglavnom je bilo "blie" predgradje tako da su se, prilikom izlaska u ariju, esto mogli vidjeti po WC-ima mnogobrojnih kafia, kako (ve

JZ 170014

Strana 104

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

upotrebljenom maramicom) ili toalet papirom glancaju cipele, skidajui sa njih prainu ili ak blato. Grebatori i djubrad su vii stadiji levata. Mnogi pripadnici navedene grupacije uspjeno su se transformisali u vrsne deparoe i hapce. Zajednika osobina im je da su krajnje neodgovorni i nepouzdani, poroni, lijeni, beskarakterni i prevrtljivi iako se i medju njima, mada rijetko, moglo pronai "svijetlih primjera", koji su zaista pokuavali i bolje i vie, ali su na kraju ipak ostajali samo levatii. Njihov najvei peh se sastojao u tome to nikada nisu bili svjesni da su stvarno levati. Nasuprot svima njima, bila je raja! Kako samo lijepo zvui ta rije! Mada iskonsko znaenje te rijei ima sasvim drugo znaenje, kod nas, kada kae za nekoga da je raja, onda to jednostavno znai da je tip OK. Znai da se moe pouzdati u njega, da te od njega nikada nee zaboliti glava, da te nee ednog prevesti preko vode, da mu moe vjerovati i da on od tebe oekuje da mu vjeruje. Znai da te nikada (bez razloga) nee izlevatiti, da nije upak i da iskreno saaljeva papke. Ne voli grebatore i uasava se gluposti i sile. Raja je sinonim za dobrog ovjeka, prijatelja ili komiju, za iskrenog, potenog i "pravog igraa". Vii stadij za raju je jaran, a nii (to je i sasvim prirodno i za oekivati) ne postoji. Ova grupacija je plemenita, humana i solidarna, a jedina mana im je (pa i nije ba neka mana) to nerijetko vole cugati. Ponekad ak i previe, tako da se moe, grekom, dobiti nerealna slika o njima. Deavalo da u cugi izgube osjeaj za vrijeme i prostor, tako da su poneke karakterne crte znale dobiti obrnuti smisao. Medjutim, masa njihovih drugih kvaliteta u dobroj mjeri amortizuje ovu manu, tako da, mada su porodini problemi uestala pojava kod ove grupacije, oni su ipak i zauvijek voljeni jer znaju, hoe i ne ustruavaju se da vole druge i da im poklanjaju svoju ljubav. ene i cuga su im slabost, ali to je samo rezultat prekomjerne i uestale akumulacije pozitivnih i divnih vibracija, kao i potrebe za oslobodjenjem tih osjeaja. U svakom drutvu su rado vidjeni iz prostog razloga jer su pozitivni, progresivni, spontani, nonalantni i jer umiju animirati sredinu i iz niega napraviti fetu. Uvijek su okrueni prijateljima i oni im neopisivo mnogo znae u ivotu. Eto, tako je nekada bilo! Znalo se ko je raja, ko je levat, ko papak i ko je upak. Sve se znalo! Selekciju je, normalno, pravila raja, koja je jedina i imala pravo na to, prije svega iz potrebe za samoodranjem, ali i iz prijeke potrebe za ouvanjem pravih vrijednosti. I svima bilo dobro. Ali ta se desilo?

JZ 170014

Strana 105

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Dodjoe neka udna, morbidna i teka vremena. Probudie se aveti mraka, pritajene i briljivo njegovane u bolesnim upakim umovima. Pohasie se, atro religiozno i nacionalno, na sve tri strane upci i naloie neke opet religiozne i nacionalistiki naotrene papke i poluljude, jedne na druge! A papci k papci, jedva doekali! Sve to je nekada bilo nenormalno - preko noi postade normalno! Proglasie sami sebi ulogu neke, samo njima objanjive, ugroene rtve i postadoe delati! Kao, bore se jedni protiv drugih, a opet svi isto rade! Sve po potrebi i mogunosti. upci zavritae maui zastavama, papci zavitlae kamama, a levati se izgubie u tome svemu, preputajui se zakonu jaeg, ali i ne bjeei od njega. I jedni, i drugi i trei utopie se u tom "sveoptem narodnom veselju", vrlo lako pronadjoe sebe i svoje mjesto u tome svemu, zavladae i napravie neke druge, kau "svoje" podjele! A meni lino, osim nacionalnih, teko vidjeti neke druge! I bilo bi nepoteno, a ne spomenuti svaiju ulogu u tom paklu. Neko e se zapitati, a ta je sa rajom? Na alost, raja je utila! Raja je samo, k fol mudro, gledala i utila. I popuila! Prodje rat - upci se obogatie, papci se ispucae i oejfie, a levati se prilagodie. Da nije smijeno, bilo bi za plakati.
(Op. Autor nije poznat!)

JZ 170014

Strana 106

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Sarajevski argon
Slovo A Rije Aha Alaj ti ufte Alapaa B Ba Baba Roga Baja Bajbokana Baksuz Bandak Bandoglav Bara-bare Bariti Bazditi Bazoka Belaj Bez kosti Bleak Blentav Bezbeli Blenuti Boba Boli me Bomba Bombati Brdo para Brisnuti Bubati Bunardija, bunariti, izbunariti Bunt C Caka Caja Ceker Cener Cigla Cinkaro Civare Car, carski
JZ 170014

Znaenje Naravno Odlino, dobro uradjeno, svaka ast ena duga jezika (koja puno pria) Skraenica od bolan Starija, a runa osoba Buba, insekt Tamnica zatvorska Neko ko nema sree (u ivotu) Nesvijest Tvrdoglav Jednako Udvarati se Smrditi Tajno mjesto Nevolja Pogodak u koarci bez dodira lopte i obrua koa Budala udan, neobinog ponaanja i na svoju tetu Tano, tako je Zagledati se u neto nekoga Poen Ba me briga, svejdno mi je Petljanac Lagati, izmiljati Velika svota Pobjei Uiti Deparo, depariti, krasti, ukrasti Gomila, sveanj (obino love) Zakoljica Policajac, milicioner Torba za pijacu Desetka, deset dinara Milion Izdajica Runa kolica sa jednim tokom Najbolji, najbolje od svih
Strana 107

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Cober Crnjak Cuga, cuganje Cvike Cvancika , akija ampraz arijaner, mahala eka ifterica ivija iza opiti, orba orka ornuti, orisati uka umurati varak voka D Dave Degenek Deset-u-pola-s-lukom-u-papir Dilajla Drincati, knjavati, krmeljati Drot Drpiti Dupljak Dj, D Djidji-midji Djirati Djoniti, podjoniti Djuskati Divdan Dilko Dumbus Znaenje Brat, braco Crni humor Pie,opijanje Naoari Dvadesetica, dvadeset dinara Mali no, perorez Uzvik pri sankanju,sklanjaj se, idu bri iza tebe Iz starog dijela grada (negativno obojeno) Mjesto sastanka Glava, opaliti sefte po ifterici Vaan ovjek Crta, linija Uhvatiti Gorivo. benzin Zatvor Ukrasti, krasti Sat Dosadjivati priom Oznaka za in u vojsci Vrsta udarca prstom u glavu Dosadan tip Batine evapi u pola somuna za ponijeti Bleak Spavati, ljenariti Milicioner Ukrasti Imitacija, lana marka Kretanje u nizu, kao voz Praviti krugove Prepisivati, prepisati Plesati, igrati Vrabac Vucibatina Nered

E
JZ 170014

Efe

Majstorski ut u nogometu
Strana 108

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Eki, eki, eki F Fakat Fakin Fasovati Fatati se Fazon, finta Fel, felavo Fertutma Fiber Fistati Fitilj Fol Foler Fora, dati fore Forpas Frajer Frajlauf Frka Frknuti Frtalj panje Fula Furati Furati s nekim G Gabor Gaga Ganc Ganjati Gelender Genter Gilipter Giviht ili geviht Glabati Glade Gotiviti Granap Grebator Grmalj Grofovski Znaenje Vidi, stvarno, pogledaj, nije valjda Stvarno, zaista Jalija Dobiti batine Milovati se (ljubavno) Nain, manir, zagonetka Kriv, izvitoperen, nepravilno, deformisano Frka, komplikovana situacija Krivo mu Opijati se, potui se Kravata Trik Neiskren tip Prednost, popust (u ahu ili tranju) Neto loe, bez veze, propast Naivan momak Nona konica na biciklu Svadja, tua, pometnja Baciti etrvrtina truce hljeba/kruha Promaaj Brzo ii, voziti Zabavljati se - imati momka/djevojku Runa osoba Neplemenita mala rijena riba Potpuno, skroz (npr. novo) Juriti nekog ili nesto Ograda na stepnistu,balkonu,rukohvat Policijski inspektor (obicno u civilu) Prevarant sklon svakoj vrsti prevare Teg Pojesti tone (neto) krtica Pripaziti, pomagati Prodavnica mjeovitom robom Korisnik tudjeg,ulizica seljak, nekulturan Na nivou

JZ 170014

Strana 109

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Gugan Gutavo Guvernala H Halisati Hamziga hop Hapac Haiar Hasta Haustor Haustore Haver Hepek Himber Hinja Hopa Hvatati zjale I Ima (p)ticu u glavi Imati vaku Inventar Ispariti Izbunariti Izdevetati Izdignuti Izlemati Izlevatiti nekoga Izmarisati Izraditi (nekoga) J Jalija Jamiti Jaro, jaran-ica Jazija Jest-al-u-utu Junferica K Kalatura Kandisati Kapak Znaenje Golub Tesko, opasno Upravlja na biciklu Jesti Ukrasti Kradljivac upavac,dugokosi tip Bolestan Ulaz u zgradu, hodnik Dijete iz centra grada Prijatelj Nemore se objasnit` al` raja zna ta je Voni sirup za rastvaranje Podmukla osoba Zadnji u igri Ljenariti, besposliariti Malo luckast(a), nepredvidljiv(a) Imati priu (negativno) Stalna postava kafia Nestati Ukrasti iz djepa,tane u guvi Istui Prevariti Istuci Nekoga napraviti budalom Istui Prevariti (nekoga) Maloljetni delikventi Uzeti, ukrasti blizak drug, drugar-ica Prednja strana kovanog novca (v. Tura) Nije tano Ona koja se nije nikad poljubila, nevina djevojka U svakom pogledu loa ena Neprijatno mirisati dosta vise

JZ 170014

Strana 110

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Kerefeka Kec Kefati Keranje lopte Keva Kinta Klapiti Klepiti Klipaa Klipan Koka Kokuz Kontati Korpa Kreka Krkan Krla Krntija Krompir Kuglager Krpe Kuka Kundure Kupiti fazon Kuiti L Labrnja Lajb Landaranje Laprdati Levat Liber, liberi Ligure Loga Lohotno Lijeva ruka-desni dep Lopina Ludo Luftirati Znaenje Izmotavanje Jedinica - neprolazna ocjena Imati simpatije - kefati za nekim Udaranje lopte, utiranje Kamen Dinar Uzeti, ukrasti , a moze i ono Udariti Pivo u velikoj flai, pogrdni izraz za djevojicu Veliki, krupan, pogrdni izraz za djeaka enska osoba, djevojka Bez iega, obino bez dinara Misliti Odbijanje, kod udvaranja Slabe karte u igri Grub,neotesan tip,seljak Sudar novia kod ize-blize, neodredjen poloaj Stari automobil Rupa na arapi Metalni toak Odjea Godina ivota Cipele Biti prevaren Gledati Usta (pogrdno) Grudnjak Zvuk otkaenog auspuha, blatobrana Priati bez veze Urodjeno trajno naivan Kliker, klikeri (u djeijoj igri) Male sanke rune izrade Skriveno mjesto Klimavo, slabo Kradja Lukav tip, prevarant Odlino, super, sjajno Pobjei sa nastave (sa asa)

JZ 170014

Strana 111

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo M Rije Magla Maha Mali milon Malo sutra Mamlaz Marisana Marica Marisana Maslati Matrafiti Maznuti Medenjak Merak Metar Milja Mokri brat Morska fula Muntati, premuntati N Na kredu Nabaciti Nabakriti Naepiti Nadrljati Nafaka Nagrabusiti Naperiti se naruziti nekoga Navlakua Nema teorije Njopa, njupa Noga O Ofrlje Odvaliti Oko Okuka Ono pravo Opauiti Olajavati Znaenje Uhvatiti maglu, pobjei Promaaj Mnogo Nikada Mutav Tua Auto za prevoz uhapenih Tuca Izmiljati, lagati Previe piti rakije Ukrasti elavi potiljak Zadovoljstvo Puno, mnogo Hiljada (novanih jedinica) Pijanica Totalni promaaj Lagati, prevariti Na kredit kupiti,obuci,manipulisati nekom osobom Ubrzati, brzo trati, brzo voziti Izvriti pritisak nad nekim Lose proci Novac Lose proci Skoncenrtisati se ubjedljivo pobijediti Prevara, namjestaljka,udarac glavom Nije tano Jelo Dati nekome nogu, odbiti ga Otprilike, od oka Propasti na godinu, propasti ispit, rei glupost Draga osoba Krivina Ba kako treba Udariti Traati

JZ 170014

Strana 112

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Omekati P Padati Padaviar Panja Pao s Marsa Papak, papan Parka Penal Penicilin za neto Pekir Petak, petica Petobanka Pezmeiti Picajzla Piiti, opiiti, spiiti Picnuti se Picule Pilati nekoga Pimplati Pinka Podjoniti Poguzija Polovnjaa Popuiti Porefenati se Poiziti Potrefiti Pranja Prdavac Prolupati Presaugati Profuliti Prokuiti Provala Provaliti Prozentati Proziran Pun ko ibica Puhnuti Znaenje Prijaviti, izdati plesati uz rock Hipik Hljeb, kruh Totalno neupuen Prostak, primitivac uvar parka Traiti prvi griz (sendvia, jabuke ...) Prava osoba za neto Peder, homoseksualac Pet dinara Pedeset (dinara, godina godina starosti) Dodijavati,zanovjetati bez smisla Dosadan,nametljiv tip Brzo hodati, brzo voziti, svom snagom Urediti se Mala raja Kada dvojica varaju treeg (uzeli ga u pilanu) Vjeto nogom onglirati loptom u mjestu Vrlo mala vrijednost Na bezobrazan nacin, prepisivati Slatkohran, gurman, izjelica ena srednjih godina, razvedena Loe proi Poravnati se, niko nikom nita nije duan Izgubiti ivce, iznervirati se Pogoditi Mala praka od deblje ice Motocikl male snage (Tomos) Poluditi Previe popiti (alkohola) Promaiti Sagledati, prozrijeti, shvatiti Otkrivanje najgolije istine-neugodne Rei neku glupost Razotrkiti, shvatiti Providan, neubjedljiv Ima dobre karte Nestati, izgubiti se

JZ 170014

Strana 113

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo R Rije Razbacan Reva Roa Runda Rusvaj S Sefta Sekser Sic Sifoni Skontati Skontati se Sliuge Slunto Smandrljati Smotan, Smoto, Smotanko Senti Soha Soviti, zasoviti Specijalka (= frajlauf) Spengati Srednja alost Stari i stara Stipsa Stiskavac Sudar Suiti se Svezati ljagu Svirati klavir Svintati orati atro ega eva ibicar inter lajpek lepati se Znaenje Razvijen Revizor u javnom prevozu Rupa u zemji, u igri klikerima Krug Lom, kr Prvi, udariti dlanom po friko oianoj glavi Strani/stari kovani novac Sjedite na biciklu enske grudi, krupnije Smisliti Upoznati ljubavnog partnera Klizaljke Smotan, nespretan Povrno uraditi, brzo pojesti, uraditi na brzinu Nespretan, konfuzan, nevjet Ljubavna,najcesce spora pjesma za ples udvoje Drvo za podupiranje trika, visoka djevojka Spavati, zaspati Bicikl kome se pedale mogu okretati unazad Uhapsiti Osrednje, ni dobro ni loe, prosjeno Otac i majka krtica Lagani ples u bliskom kontaktu sa partnerom/kom Ljubavni sastanak Biti rezerva, ostati van igre Opaliti amar Biti uhapen, sluiti zatvorsku kaznu Skrenuti Mokriti, tui Izgovor za neto, namontirana pria Nesto smjeno,humor Seksualni odnos Umjetnik u valjanju ibica Osoba koja uklanja pse lutalice Novanik Pridruiti se nekome bez njegove saglasnosti

JZ 170014

Strana 114

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije ljaga ljaka, ljakati ljiva mekati njura picoke teka tela tokrla tos treber treka trik uba umurast upak, paku upljirati ukavac verati T Taldije Talizati se Tanje Taraba Tarapana Tekma Terek Tezga Topiti se Topli brat Treba Trefiti, potrefiti Trkeljisanje Tekne Trokolica Trokutan Tropa Truba (neko, neto) Trzati Tura Znaenje amar Rad, raditi Modrica pijunirati, prijavljivati Veza, elektrini kabl, pertla imi cipele Deset kutija cigareta Pozicija, veza Stolica nez naslona Stisnuta pesnica/aka, dosjetka Onaj to pretjerano ui Uskotrana pruga Konopac, obino za suenje vea Rupa u zidu ili na staklu altera Neodredjen Veoma loa osoba Priati tek tako uprazno Mantil, prezervativ vercovati ali i voziti krivudavo lanovi grupe koja radi zajedno Klizati se (na ledu) Slabo, bez snage Drvena ograda, zabrana pristupa - dolaska Nezgodna situacija, tua Utakmica, uglavnom fudbalska Otpad prodajno mjesto na pijaci,nastup umjetnika eljeti nekog ili neto Peder Seksi cura, maka Sresti, pogoditi Premetaina depova Drveno korito Daska sa 3 kuglagera i upravljaem Dobro razvijen ovjek Propao Slabo, loe Tajno zaljubljen(a) Strana na kojoj je grb na kovanom novcu

JZ 170014

Strana 115

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine Slovo Rije Tapkaro Turundji Tutnjati U U Limburgu mjesecu Ubleha Ucvikati Udaviti Uhvatiti na trehu Uhvatiti maglu Ukavariti se Upezmeiti Utopiti Vaditi fru Vile ga pronosale Vintati Visiti Z, Zacopati se Zaglaviti Zalaufati se Zalizati se Zapikati Zanjirati Zavrnuti Zbariti Zbombati Zdipiti Zelen(a) Zentati Zezati Zeznuti Zicera Zijaniti alosna sova valiti Znaenje Preprodavac kino karte ispod/iznad cijene Neodredjena boja Hodati bez cilja Nikad se to nee dogoditi Prazna pria, prevara Uplasiti se dosadjivati nekome Zbuniti nekoga Pobjei Prepasti se, Ukipiti se, blokirati se Komplicirati Prodati neto,rijeti se neega Izazivati Spasio se Okretati Biti uvijek na istom mjestu Zaljubiti se estoko Nai se u bezizlaznoj situaciji, eniti se na silu Zatrati se Pokvasiti kosu pa je poeljati Zauzeti, odabrati Sakriti Uzeti na prevaru Upoznati - djevojku Slagati, prevariti (na rijecima) Ukrasti Naivan(a), neiskusan(a) Gledati aliti Prevariti Osoba koja ide samo na sigurno Izgubiti Runa djevojka Ljubiti

JZ 170014

Strana 116

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

Izvori podataka:
N.A. Mikin Istorija starog Rima Danijel Dzino: Illyricum in Roman politics 229 BC to AD 68, Cambridge press, 2010. Milan Prelog: Povjest Bosne od najstarijih vremena do propasti kraljevstva, Naklada J. Studnike i druga, Sarajevo Pavao Andjeli - Studije o teritorijalno-politikoj organizaciji - Scribd Mustafa Imamovi: Osmansko osvajanje Bosne www.bgs.ba/eknjige/images/stories/pdf/Husein_kapetan_Gr... Nada Klai: Srednjovjekovna Bosna, Eminex Zagreb, 1994. god. Vlajko Palavestra Legende iz starog Sarajeva, Zemun, 2003, Marko Vego: Naselja bosanske srednjevjekovne drave, Svjetlost Sarajevo, 1957. god. http://fvm.academia.edu/JelenaMrgi/Severna_Bosna_13-16._vek http://www.muzejsarajeva.ba Valerijan ujo: Gazi Isa-beg, the founder of Sarajevo http://www.visitsarajevo.ba/history http://sarajevo18781918.blogger.ba http://www.sarajevo.ba http://sarajevo.co.ba/znamenitosti http://www.opcinailidza.ba http://www.infiarch.ba http://portal.skola.ba http: //www.benevolencija.eu.org http: //www.jat.com/active http://books.google.com/Sarajevo a biography by Robert J. Donia 2006. http://www.osmccsa.edu.ba http://www.kcus.ba http://unsa.ba http://diwan-magazine.com/prica-o-sarajevskom-tramvaju http://www.fkzeljeznicar.com http://www.fksinfo.com http://www.viksa.ba http://www.sarajevogas.ba http://hr.wikipedia.org http://www.sarajevo-x.com http://www.vilsonovo.net http://www.ghbibl.com.ba http://www.wdl.org/en/item/7482 http://www.bhdani.com/arhiva/183/t18304.shtml

JZ 170014

Strana 117

Pregled istorije Sarajeva od 1462. do 1992. godine

JZ 170014

Strana 118