˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 1

´ Monika Choros MONIKA CHOROS ´ Opole

´ CI DWUJE ˛ZYCZNE TABLICE Z NAZWAMI MIEJSCOWOS ´ NIE: PRZEJAW DEMOKRACJI NA OPOLSZCZYZ ´ RO ´ DŁO NOWYCH KONFLIKTO ´ W? 1 CZY Z ˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie
˛zyku regionalnym Ustawa o mniejszos ´ ciach narodowych i etnicznych oraz je ˙ liwiła mniejszos ´ ciom narodowym i etnicznym zamieszz 6 stycznia 2005 r. 2 umoz ˛cym Rzeczpospolita ˛ Polska ˛ wyraz ˛bnos ˛dzy kuja ˙ anie i akcentowanie swej odre ´ ci, mie ˛dowych nazw miejscowos innymi poprzez umieszczenie na tablicach obok urze ´ ci ˛zyku mniejszos i obiekto ´ w fizjograficznych nazw w je ´ ci. Ustawianie tych tablic ˛ło juz budziło i nadal budzi wiele emocji. Mine ˙ kilka lat od wprowadzenia ustawy w z ˙ ycie, a dwadzies ´ cia – od oficjalnego zarejestrowania i uznania mniejszos ´ ci ˛c ˛ odpowiedzi niemieckiej w Polsce. Jest to na tyle długi okres, z ˙ e moz ˙ na podja ´ pro ´ be ˛ w dyskusji nad wyraz na pytania, kto ´ re przez lata pojawiały sie ˙ aniem swej ´ la˛sku przez mniejszos ˛. ˛bnos ´c ´ niemiecka odre ´ ci przez mniejszos ´ ci narodowe, a na S ˛cia, kto ˛ w latach 90. wraz z oficjalnym Czy emocje i napie ´ re pojawiły sie ˛ Niemco ujawnieniem sie ´ w w Polsce, szczego ´ lnie zas ´ duz ˙ ej i zwartej grupy na ´ la˛sku, opadły? Czy dwuje ˛zyczne nazwy miejscowos ˛ społeczen ´ ci dziela ´ stGo ´ rnym S ˛ duchy przeszłos ˛ki? Dlaczego włas wo? Czy wywołuja ´ ci i dawne le ´ nie tablice z nazwami miejscowos ´ ci, a nie inne przejawy odmiennos ´ ci narodowo-etnicznej ˛ tak silne emocje? Czy podobne kontrowersje wzbudzaja ˛ tablice z nazwywołuja wami litewskimi, białoruskimi, ukrain ´ skimi, kaszubskimi ustawiane w innych regionach kraju? ˛gna ˛c ˛, Aby na nie odpowiedziec ´ trzeba sie ´ do przeszłos ´ ci, a takz ˙ e zastanowic ´ sie ˛ role ˛ pełnia ˛ w społeczen jaka ´ stwie nazwy własne, zwłaszcza nazwy geograficzne. ˛ one – szczego Dla kaz ˙ dego człowieka maja ´ lnie nazwa miejsca urodzenia i zamieszkania, rodzinnej ziemi, tego co sercu najbliz ˙ sze – olbrzymie znaczenie. Nazwa ˛ cze ˛s ˛ miejscowos ´ ci bowiem nalez ˙ y do obrazu tejz ˙ e miejscowos ´ ci, jest jego istotna ´ cia ˛ to, co tworzy strony ojczyste. Nazwy sa ˛ zatem znacza ˛cym i w niej zawiera sie
1 ´ rody ˛cie wykładu wygłoszonego 20.10.2010 r. w ramach spotkan Artykuł stanowi rozwinie ´ „S ´ la˛skim”. w Instytucie S 2 Dz. U., Nr 17, poz. 141 z 31.01.2005.

128

Monika Choros ´

˛ wielka ˛ role ˛ w z elementem toz ˙ samos ´ ci regionalnej i etnicznej i odgrywaja ˙ yciu kaz ˙ dej społecznos ´ ci. ˛zyczne nazewnictwo, podobnie jak wieloje ˛zycznos ˛ Dwuje ´c ´ mieszkan ´ co ´ w nalez ˙a do tradycji naszego regionu. Przykłady polskich i niemieckich nazw na oznaczenie ˛ one wraz tej samej miejscowos ´ ci odnajdujemy juz ˙ws ´ redniowieczu. Pojawiły sie 3 z przybyciem niemieckich osadniko ´ w w XIII w. Przykłady polskich i niemieckich ˛dowych spisach nazw na oznaczenie tej samej miejscowos ´ ci odnajdujemy w urze ˛sto w XIX w. 5 Wynika to m.in. ze nazw miejscowych juz ˙ w XVIII 4, a bardzo cze ´ la˛ska. Nie moz ˛cego bilingwizmu mieszkan ˙ emy wprawdzie wzrastaja ´ co ´ w Go ´ rnego S ˛c w tym czasie mo ´ wic ´ o tablicach z nazwami miejscowos ´ ci, ale moz ˙ na przyja ´, z ˙e ´ la˛ska spełniały te ˛dowe wykazy miejscowos ˛ role ˛, choc urze ´ ci i opisy topograficzne S ´ ˛gu oddziaływania, co tablica nie były tak widoczne i nie posiadały tego zasie ˛ miejscowos z nazwa ´ ci umieszczona na granicy terenu zabudowanego. ˛ W Europie pierwsze drogowe tablice z nazwami miejscowos ´ ci pojawiły sie ˛dzynarodowej konwencji dotycza ˛cej ruchu w 1909 r. po podpisaniu w Paryz ˙ u mie drogowego. Wkro ´ tce wybuchła I wojna s ´ wiatowa i dopiero po jej zakon ´ czeniu ˛ drogowskazo uregulowano kwestie ´ w i tablic z nazwami miejscowos ´ ci. Przy ˛kszych miejscowos ˛ły tablice z ich nazwa ˛6. wjez ´ dzie do miast i wie ´ ci stane

˙ SAMOS ´C ´ ETNICZNA I REGIONALNA NAZWY GEOGRAFICZNE A TOZ W XX w. administracyjna kodyfikacja nazewnictwa w wielu krajach europejs˛c sie ˛ narze ˛dziem s kich nabrała akcento ´ w politycznych, staja ´ wiadomej asymilacji ˛zyka oraz zacierania obrazu przeszłos mniejszos ´ ci etnicznych, rugowania ich je ´ ci historycznej 7. Kaz ˙ da bowiem zmiana nazwy, zwłaszcza nazwy miejscowej, wywo˛ postrzegania danego terytorium przez innych 8, lecz takz łuje nie tylko zmiane ˙e
Zob. M. Choros ´ , Ł. Jarczak, Niemieckie elementy w s ´ la˛skich nazwach miejscowych, w: Woko ´ł niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych, Z. Mazur (red.), Poznan ´ 1997, s. 417-431; G. Bel lman, Slavoteutonica. Lexikalische Untersuchungen zum slawisch-deutschen Sprachkontakt im Ostmitteldeutschen, Berlin–New York 1971, s. 9-17. 4 Por. np.: Neustadt pohln. Prudnik 1784; F. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Brieg 1784, Bd III, s. 118. 5 Por. np.: Petersdorf, Sobiszowice J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht der Dörfer, Flecken, Städte und anderen Orte in der königlichen Provinz Schlesien, Breslau 1845, s. 482. 6 M. Rynowiecki, Stulecie znako ´ w drogowych, „Automobilista” 2010, nr 2, s. 77-78. 7 ´ la˛sku przed i po M. Choros ´ , Ł. Jarczak, Zmiany w nazewnictwie miejscowym i osobowym na S ´ la˛sk Opolski”, Opole 1993, nr 1, s. 12-21; H. Borek, O germanizacji drugiej wojnie s ´ wiatowej, „S ´ la˛sku, „Studia S ´ la˛skie” 1986, t. 44, s. 81-92. nazewnictwa polskiego na S 8 ˛ uwage ˛ na ten fakt zwracali w okresie mie ˛dzywojennym niemieccy publicys Szczego ´ lna ´ ci, np. W. Krause (Die Bereinigung unserer Ortsnamen, „Oberschlesier” 1934, nr 12, s. 99-102; Neue Ortsnamen in Oberschlesien, „Oberschlesien” 1936, nr 5, s. 264-269), a takz ˙ e L. Musioł, Zniemczone ´ la˛sku, Katowice 1936, s. 36-37. nazwy na S
3

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

129

zmiany w toz ˙ samos ´ ci etnicznej, narodowej i regionalnej mieszkan ´ co ´ w. Tak było tez ˙ ´ ˛sku Opolskim w latach mie ˛dzywojennych, a takz ˛czena Sla ˙ e bezpos ´ rednio po przyła niu tego obszaru do Polski 9. ˛zuja ˛cego pogla ˛du o etnicznie i narodowos Po 1945 r., pomimo obowia ´ ciowo ´ la˛sk była ˛ca Go jednolitym pan ´ stwie polskim, ludnos ´c ´ rodzima zamieszkuja ´ rny S ˛ rzeczywistos ˛, odczuwała mocno dyskryminacoraz bardziej rozczarowana nowa ´ cia ˛ i upos ˛sto czuła sie ˛ obco, jak intruz. To m.in. cje ´ ledzenie. Na „ziemi ojco ´ w” cze ˛ od zbliz powodowało koniecznos ´c ´ bardziej wyrazistego odro ´z ˙ niania sie ˙ onej kulturowo ludnos ´ ci polskiej i podkres ´ lania wszystkiego, co niemieckie, zaro ´ wno ˛zyka. Jednym z przejawo ˛ w sferze kultury, obyczaju, jak i je ´ w tej postawy stało sie ˛z ujawnione na fali przemian demokratyczno-społecznych w Polsce da ˙ enie do ˛zyka niemieckiego za je ˛zyk pomocniczy w gminach zamieszkanych przez uznania je ˛zycznych tablic drogowych mniejszos ´c ´ oraz do oficjalnego wprowadzenia dwuje z nazwami miejscowos ´ ci i ulic oraz szyldo ´ w na siedzibach organizacji mniejszos ´ciowych (kluby, biblioteki, sale zebran ´ ), restauracji, sklepo ´ w.

˙ ENIE DO WPROWADZENIA NAZW NIEMIECKICH NA OPOLSZCZYZ ´ NIE ˛Z DA ˛zycznymi nazwami miejsPo raz pierwszy sformułowanie o tablicach z dwuje ˛ w Memoriale Rady Naczelnej Stowarzyszen cowos ´ ci pojawiło sie ´ Niemieckich ˛du Polskiego oczekujew Rzeczypospolitej Polskiej z paz ´ dziernika 1990 r.: „Od Rza ˛puja ˛cych postulato my i prosimy o spełnienie naste ´ w: (...) Wprowadzenia w skupis˛zycznych nazw miejscowos kach ludnos ´ ci pochodzenia niemieckiego dwuje ´ ci i in˛zyka niemieckiego, jako nych termino ´ w geograficznych oraz wprowadzenia je ˛dowego” 10. Jak istotna ˛ kwestie ˛ stanowiły nazwy miejscowos ˛zydrugiego urze ´ ci w je ˛ one przedmiotem rozmo ku mniejszos ´ ci, potwierdza ro ´ wniez ˙ to, z ˙ e stały sie ´w ˛siedzkich stopodczas przygotowywania Traktatu polsko-niemieckiego o dobrosa ˛ doła ˛czone do niego listy ministro sunkach z 17 czerwca 1991 r., o czym s ´ wiadcza ´w ˛d Rzeczpospraw zagranicznych RFN i RP, w kto ´ rych w punkcie 4 czytamy: „Rza spolitej Polskiej os ´ wiadcza, z ˙ e nie widzi obecnie z ˙ adnej moz ˙ liwos ´ ci dopuszczenia na tradycyjnych obszarach osiedlenia mniejszos ´ ci niemieckiej w Rzeczypospolitej ˛zyku niemieckim. Uwzgle ˛dPolskiej oficjalnych nazw topograficznych takz ˙ e w je ˛c interesy Republiki Federalnej Niemiec w kwestii oznaczen niaja ´ topograficznych
9 M. Wagin ´ ska-Marzec, Ustalanie nazw miejscowos ´ ci na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych, w: Woko ´ ł niemieckiego dziedzictwa..., s. 369-416; M. Choros ´ , Ł. Jarczak, Przejs ´ ciowe nazwy miejscowe ´ la˛sku w latach 1945-1948 (na przykładzie Opolszczyzny), w: Najnowsze przemiany nazewnicze, na S E. Jakus-Borkowa, K. Nowik (red.), Warszawa 1998, s. 165-174; M. Choros ´ , Rola nazw miejscowych w oswajaniu przestrzeni społecznej, w: Mie ˛dzy nostalgia˛ a nadzieja˛, E. Nieroba, A. Czerner, M.S. Szczepan ´ ski (red.), Opole 2009, s. 97-106. 10 ´ la˛sku Opolskim po II wojnie s M. Lis, Ludnos ´c ´ rodzima na S ´ wiatowej (1945-1993), Opole 1993, s. 198.

130

Monika Choros ´

˛d Rzeczpospolitej Polskiej jest gotowy rozpatrzyc rza ´ te kwestie w odpowiednim 11 czasie” . Powszechnie oczekiwano, z ˙ e uchwalenie ustawy o mniejszos ´ ciach narodowych ˛zane z tym problemem. Do prac nad i etnicznych ureguluje wszystkie kwestie zwia ˛ przysta ˛piono juz nia ˙ w 1989 r. Trwały one bardzo długo i wywoływały ws ´ ro ´d posło ´ w wiele sporo ´ w. Zwolennicy jej powstania uwaz ˙ ali, z ˙ e skodyfikuje ona uznane ˛ wykładnia ˛ w Polsce prawa mniejszos ´ ci i odpowiednio je zabezpieczy oraz stanie sie ˛powania dla urze ˛dniko poste ´ w ro ´z ˙ nych szczebli administracji pan ´ stwowej i samo˛do ˛ tez rza ´ w. Odwoływali sie ˙ do tradycji Polski jako pan ´ stwa wielonarodowos ´ciowego i tolerancyjnego. Przeciwnicy ustawy wskazywali, z ˙ e moz ˙ e ona doprowadzic ´ do nadmiernego uprzywilejowania mniejszos ´ ci narodowych i etnicz´ la˛sku ˛ nych, a takz ˙ e stac ´ sie zarzewiem nowych konflikto ´ w 12, zwłaszcza na S Opolskim. ˛, najlepiej zorganizowana ˛ i maja ˛ca ˛ swych przedstawicieli w polNajliczniejsza ˛c dziwnego, z skim parlamencie była mniejszos ´c ´ niemiecka. Nic wie ˙ e to włas ´ nie ˛ inicjatorem i strona ˛ najbardziej zainteresowana ˛ wprowadzeniem ona stała sie ˛ przy tym na fakt, z podwo ´ jnego nazewnictwa. Powoływała sie ˙ e w wielu krajach ˛ sie ˛ tablice z nazwami miejscowos ˛zyku zamieeuropejskich znajduja ´ ci w je ˛cych je mniejszos ˛sto przyszkuja ´ ci etnicznych i narodowych. Szczego ´ lnie cze ˛s taczano przykłady z niemieckiej cze ´ ci Łuz ˙ yc. Mniejszos ´c ´ niemiecka na Opol˛sto nie czekaja ˛c na rozwia ˛zania prawne forsowała własne wizje szczyz ´ nie cze ˛zyku i wprowadzała je w z ˙ ycie (np. samowolne ustawienie tablic z nazwami w je niemieckim, wprowadzanie do obiegu nowszych nazw niemieckich nadanych w latach 30. XX w.) 13. Aspekt nazewniczy, takz ˙ e w konteks ´ cie aspiracji Polski do Wspo ´ lnoty Europejskiej, podejmowała prasa ziomkowska. W pis ´ mie „Schlesische Nachrichten” 14, ´ la˛sku, nie tylko uz szeroko kolportowanym na Go ´ rnym S ˙ ywano i propagowano
Die deutsch-polnischen Verträge vom 14.11.1990 und 17.6.1991͞Traktaty polsko-niemieckie ˛zyczne opracowanie wydane przez z 14.11.1990 i z 17.06.1991 r. [Bonn 1991], s. 71-75. (Dwuje ˛trznych Republiki Federalnej Niemiec Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Ministerstwo Spraw Wewne ˛ Rzeczypospolitej Polskiej w Kolonii). we wspo ´ łpracy z Ambasada 12 ˛tniaja ˛ce poległych podczas I wojny s Konfliktogenny był np. spo ´ r o pomniki upamie ´ wiatowej oraz ofiary II wojny. Zob. L. M. Nijakowski, J. Szteliga, Informator o spornych pomnikach niemieckich na ´ la˛sku Opolskim, Opole-Warszawa 2005. S 13 ´ la˛sku Opolskim M. Choros ´ , Ł. Jarczak, Wprowadzanie dwuje ˛zycznych nazw miejscowos ´ ci na S ´ la˛skie” 2010, t. 69, s. 217-237; M. Wagin po 1989 roku, „Studia S ´ ska-Marzec, Spory o nazwy miejscowos ´ ci na Opolszczyz ´ nie jako syndrom walki o tradycje ˛, „Zeszyty Instytutu Zachodniego”, ´ la˛sku nr 27͞2002; M. Choros ´ , O da˛z ˙ eniu do wprowadzenia dwuje ˛zycznych nazw miejscowos ´ ci na S ´ la˛sk Opolski”, 2001, nr 2; S ´ la˛sk Opolski – na styku kultur etniczno-narodowych i intereso Opolskim, „S ´w pan ´ stwowych, M. Lis, S. Senft (red.), s. 90-95. 14 „Schlesische Nachrichten. Zeitung für Schlesien”. Landsmannschaft Schlesien, Nieder- und ˛ od 1988 r. jako miesie ˛cznik, od 1989 jako dwutygodnik, a aktualnie Oberschlesien. Pismo ukazuje sie ˛cznie) dofinansowywane przez rza ˛d federalny. jako kwartalnik. Pismo było do 1993 r. (wła
11

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

131

nazwy geograficzne nadane w latach 30., kto ´ rych niemieckie brzmienie oraz forma ´ la˛ska i S ´ la˛zako były niezaprzeczalne i podkres ´ lały niemieckos ´c ´ S ´ w, lecz takz ˙e ˛zycznych nazw na wielokrotnie artykułowano koniecznos ´c ´ wprowadzenia dwuje ´ la˛sku uzasadniaja˛c to tym, z S ˙ e: „Byłoby znakiem prawdziwej gotowos ´ ci do porozumienia i przejawem europejskiego sposobu mys ´ lenia, gdyby polska admini´ la˛zako stracja w ojczyz ´ nie miliono ´ w niemieckich S ´ w zno ´ w dopus ´ ciła niemieckie 15 nazwy miast na drogowskazach” . Wszystko to wywoływało emocje i kontrowersje, budziło niepoko ´ j nie tylko ˛gało uwage ˛ ws ´ ro ´ d mieszkan ´ co ´ w wojewo ´ dztwa opolskiego, ale ro ´ wniez ˙ przycia ˛gu s ´ rodko ´ w masowego przekazu, lokalnych gazet i czasopism oraz prasy o zasie ogo ´ lnokrajowym. To wielkie zainteresowanie dziennikarzy, opinii publicznej, a przede wszystkim przedstawicieli najwyz ˙ szych władz pan ´ stwowych pokazuje, jak istotnym zagadnieniem zaro ´ wno dla Polako ´ w, jak i Niemco ´ w była kwestia nazw miejscowych.
˛ZYCZNE NAZEWNICTWO W KRAJACH EUROPEJSKICH DWUJE

˛ tablice Nadmienic ´ tez ˙ trzeba, z ˙ e w wielu krajach europejskich spotyka sie 16 ˛zycznymi nazwami . W Republice Federalnej Niemiec prawo do podwo z dwuje ´ j˛dach publicznych nego nazewnictwa miejscowos ´ ci, ulic oraz szyldo ´ w na urze ˛ Serbołuz posiadaja ˙ yczanie w Saksonii i Brandenburgii oraz Fryzowie w Szlez˛gierska zamieszkuja ˛ca w Austrii wiku-Holsztynie. Mniejszos ´c ´ słowen ´ ska oraz we ˛zyku mniejszos moz ˙ e uz ˙ ywac ´ nazw miejscowos ´ ci w je ´ ci, zas ´ Chorwaci, kto ´ rych ˛ sie ˛ w Burgenlandzie, moga ˛ stosowac zwarte skupiska znajduja ´ takz ˙ e podwo ´ jne ˛do nazewnictwo ulic i urze ´ w gminnych. Na terenie Słowenii prawo do oznaczen ´ ˛gierska i włoska, zas topograficznych posiada mniejszos ´c ´ we ´ w Chorwacji w Istrii ˛zycznych spotkac ´ moz ˙ na tablice z nazwami włoskimi. W Rumunii prawo do dwuje ˛ We ˛grzy zamieszkuja ˛cy w Siedmiogrodzie. Ro nazw posiadaja ´ wniez ˙ gło ´ wnie ˛gierska korzysta z tego prawa na Słowacji (513 miejscowos mniejszos ´c ´ we ´ ci), chociaz ˙ takz ˙ e Rusini (68 miejscowos ´ ci), Ukrain ´ cy (18 miejscowos ´ ci) i Romowie ˛ wprowadzac ˛zyku. (58 miejscowos ´ ci) moga ´ nazwy miejscowos ´ ci i ulic w swoim je ˛ umieszczane w je ˛zyku szwedzkim W Finlandii nazwy miejscowos ´ ci i ulic sa
15 Wypowiedz ´ Herberta Hupki z lutego 1990 r.: „Den vertriebenen Schlesiern geben die heutigen Wegweiser in Schlesien immer noch Rätsel auf (...). Es würde ein Zeichen echter Verständigungsbereitschaft und wirklicher europäischer Gesinnung darstellen, wenn die polnische Verwaltung in der Heimat von Millionen deutschen Schlesier auch wieder deutsche Städtenamen auf den Wegweisern zulassen würde”, „Schlesische Nachrichten” 1990, nr 3, s. 1. 16 O moz ˙ liwos ´ ciach uz ˙ ywania podwo ´ jnego nazewnictwa w krajach europejskich, zob. G. Janusz, Moz ˙ liwos ´c ´ uz ˙ ywania podwo ´ jnego nazewnictwa w odniesieniu do je ˛zyko ´ w mniejszos ´ ci narodowych zamieszkuja˛cych kraje europejskie, w: Uz ˙ ywanie je ˛zyka mniejszos ´ ci narodowych jako pomocniczego je ˛zyka urze ˛dowego w wybranych krajach europejskich. Informator, Gliwice-Opole 2003, s. 11-26.

132

Monika Choros ´

˛zyku niemieckim, i lapon ´ skim. Tablice z oznaczeniami topograficznymi w je ˛ sie ˛ we Włoszech. Ro słowen ´ skim, friulijskim i sardyn ´ skim znajduja ´ wniez ˙ w Hisz˛zykach panii podwo ´ jne nazewnictwo nalez ˙ y do standardo ´ w. Obok nazw w je ˛dowych (katalon ˛puja ˛ takz ˛zykach urze ´ ski, baskijski, galicyjski) wyste ˙ e nazwy w je ˛zycznymi namniejszos ´ ci (aragon ´ ski, asturyjski, majorkan ´ ski). Tablice z dwuje ˛ takz zwami sa ˙ e we Francji (hiszpan ´ skie, i prowansalskie), Belgii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Holandii oraz nieoficjalnie na Litwie. W listopadzie 2009 r. nawet w Turcji zezwolono na umieszczenie na tablicach obok nazw tureckich takz ˙e ˛gierskiej na Zakarpaciu spotyka kurdyjskich. Na Ukrainie w skupiskach ludnos ´ ci we ˛ dwuje ˛zyczne tablice z nazwami ulic. sie ´ Ł DWUJE ´ CI ˛ZYCZNYCH TABLIC MIEJSCOWOS KONFLIKTY WOKO W wielu krajach dopuszczenie podwo ´ jnego nazewnictwa wywoływało spory ˛zyku i dyskusje. W Austrii ustawienie tablic w 1972 r. z nazwami miejscowos ´ ci w je słowen ´ skim spowodowało masowe niszczenie tablic, tzw. Ortstafelkrieg, czego ˛zycznych efektem było zawieszenie ustawy o „okres ´ leniu i wprowadzeniu dwuje nazw topograficznych i napiso ´ w na terenie Karyntii” 17. W zasadzie spo ´ r ten trwał do 2010 r. Tablice zdejmowano, niszczono, zawieszano takie, kto ´ re były przejawem niero ´ wnego traktowania i dyskryminacji mniejszos ´ ci narodowych, zwłaszcza słowen ´ skiej. O konflikcie woko ´ ł podwo ´ jnego nazewnictwa moz ˙ na mo ´ wic ´ takz ˙ e we ´ la˛sku, Włoszech, gło ´ wnie w Tyrolu Południowym. Tu podobnie, jak na Go ´ rnym S ˛ ˛ga on pocza ˛tku lat 20. poprzedniego stulecia 18. Gdy region ten znalazł sie sie ˛piono do jego italianizacji. Wo w granicach Włoch, przysta ´ wczas pod kierunkiem ˛zyk włoski ok. 8 000 nazw miejscowych Ettore Tolomeiego 19 przetłumaczono na je ˛ nazwami urze ˛dowymi wprowadzonymi przez i terenowych. Tłumaczenia te stały sie ˛zuja ˛ do dzisiaj. Wobec tego Niemcy zamieszkuja ˛cy dekrety Mussoliniego i obowia ˛, z ˛c ˛ ahistoryczne i legitymiTyrol Południowy 20 uwaz ˙ aja ˙ e nalez ˙ y je usuna ´ , gdyz ˙ sa ˛ „faszystowskie zbrodnie w dziedzinie kultury”. Zas ˛ gotowi dodac zuja ´ Włosi sa ´ do ˛zuja ˛cych urze ˛dowych nazw w je ˛zyku włoskim takz obowia ˙ e nazwy niemieckie. ˛ na tablicach drogowych obok nowszych Starsze nazwy niemieckie widnieja ˛z ˛ kontrowersje 21. Swego czasu prasa włoskich od 1972 r. i wcia ˙ wywołuja
G. Janusz, op. cit., s. 12. ´ la˛sku sa˛ widoczne juz Wprawdzie tendencje do rugowania polskich nazw miejscowych na S ˙ w XIX w., jednak nie moz ˙ na ich postrzegac ´ w kategoriach konfliktu. Zob. tez ˙ B. Linek, Zmiany nazw na ´ la˛sku w XIX i XX w., w: Nazwa dokumentem przezszłos ´ ci regionu, J. Nowosielska-Sobel, Go ´ rnym S G. Strauchold, W. Kucharski, Wrocław 2010, s. 126-128. 19 Ettore Tolomei (1865-1952) włoski polityk, zwolennik asymilacji mniejszos ´ ci narodowych we Włoszech oraz pełnej italianizacji Tyrolu Południowego. 20 ˛s ˛ Adyga ˛. Jest to cze ´c ´ włoskiego regionu Trentino-Alto Adige zwana Go ´ rna 21 Obszerniej o tym problemie, zob. P. Pernthaler, Die Identität Tirols in Europa, Wien – New York 2007, s. 216-220.
18 17

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

133

˛ spo ˛dzy Rzymem a Bolzano austriacka 22 donosiła, z ˙ e wreszcie zakon ´ czył sie ´ r mie ˛cy oznakowania szlako dotycza ´ w turystycznych, gdyz ˙ podpisano porozumienie, ˛da ˛ zgodnie z kto ´ rym „nazwy gmin i miejscowos ´ ci oraz szczyto ´ w i jezior be ˛zyczne”, czyli włoskie i niemieckie, pozostana ˛ zas wieloje ´ historyczne [niemieckie], ˛dzy starsze nazwy wodne i terenowe. Porozumienie to ma zakon ´ czyc ´ spo ´ r mie ˛dem włoskim, kto ˛dał usunie ˛cia 36 tys. tabliczek wskazuja ˛cych droge ˛ do rza ´ ry zaz ˙a schronisk go ´ rskich i na szczyty, a mieszkan ´ cami Tyrolu Południowego, kto ´ rzy nie ˛ uznac ˛do chca ´ nazw terenowych wprowadzonych za rza ´ w Mussoliniego. ˛zyku mniejszos ˛ takz Spory o uznanie nazw geograficznych w je ´ ci sa ˙ e wyraz ´ ne na ˛cy, gdyz Słowacji i w Republice Czeskiej. Przykład Czech jest szczego ´ lnie interesuja ˙ ˛cej Zaolzie. Dwuje ˛zyczne napisy funkdotyczy mniejszos ´ ci polskiej zamieszkuja cjonowały na tym obszarze od 1920 r., a takz ˙ e w mniejszym zakresie, bez nazw ˛pienia Republiki Czeskiej do gmin, po 1945 r. Wraz z przygotowaniami do przysta ˛to dostosowywac Unii Europejskiej zacze ´ prawo czeskie do standardo ´ w europejskich. Wynikiem tego były ustawy o gminach i o mniejszos ´ ciach narodowych 23. ˛ca warunki wprowadzania dwu1 lipca 2006 r. weszła w z ˙ ycie ustawa okres ´ laja ˛zycznych napiso je ´ w w gminach zamieszkanych przez mniejszos ´ ci narodowe 24. ˛ Mieszkan ´ cy gmin, w kto ´ rych według ostatniego spisu co najmniej 10% stanowia ˛ prawo z ˛dac przedstawiciele mniejszos ´ ci narodowej, maja ˙a ´ wprowadzenia napiso ´w ˛zyku mniejszos w je ´ ci. Warunki te spełnia mniejszos ´c ´ polska, niemiecka i słowacka. ˛d. Koszty ustawienia tablic pokrywa pan ´ stwo, ale wszelkie naprawy – samorza ˛ jedynie nazwy polskie. Do ich Dotychczas na tablicach drogowych pojawiły sie wprowadzenia uprawnionych jest 31 gmin. Wnioski do rad gmin i miast złoz ˙ yli ˛ przedstawiciele mniejszos ´ ci polskiej z 18 gmin Zaolzia, w 15 gminach pojawiły sie 25 ˛ nazwa ˛ miejscowos ˙ rady gminne podania o umiesztablice z polska ´ ci . Chociaz ˛ raczej pozytywnie, to wprowadzanie podwo czanie polskich nazw rozpatruja ´ jnego nazewnictwa napotyka ro ´z ˙ nego rodzaju przeszkody. Na przykład w gminach: Gnojnik i Piotrowice, gdzie wykonano wszystkie potrzebne procedury, rada gminy nie wyraziła zgody na wprowadzenie polskich nazw w mys ´ l ustawy o gminach ˛zycznych napiso i zezwoliła jedynie na umieszczenie dwuje ´ w na bibliotece, nie ˛c sie ˛ na polska ˛ nazwe ˛ na tablicy wjazdowej i w innych miejscach. Inaczej zgadzaja ˛ce graniczne miejsca gminy było w Trzyciez ˙ u, gdzie polskie tablice oznaczaja umieszczono bardzo szybko. Szybko tez ˙ – juz ˙ po trzech dniach – na granicy ze ´ miłowicami polskie nazwy zostały zamazane. Zamalowywanie polskich napiso ´w S
Schilderstreit zwischen Rom und Bozen beendet, „Wiener Zeitung” 24.09.2010. ˛ła 10 lipca 2001 r. ustawe ˛ o prawach członko Republika Czeska przyje ´ w mniejszos ´ ci narodowych oraz o zmianie niekto ´ rych ustaw. 24 ´ la˛sku po 1989 roku, „Studia S ´ la˛skie” 2010, t. 69, Zob. L. Droz ˙ dz ˙ , Polacy na czeskim S s. 135-146. 25 „Coexistentia”. Wiadomos ´ ci – Tudo ´ sítások – Zprávy 36-2͞2010 (8.2.2010); www.coexistentia.cz͞zprawodaj022010; wejs ´ cie 4.07.2011.
23 22

134

Monika Choros ´

˛ dos ˛sto takz zdarza sie ´c ´ cze ˙ e w innych miejscowos ´ ciach: Bystrzycy, Nydku, ˛dryni, Jabłonkowie, Olbrachcicach, Czeskim Cieszynie. We ˛ło instalacje tablic pod koniec 2007 r. Zawieszono Miasto Cieszyn rozpocze ˛ regularnie tabliczki z czeskimi i polskimi nazwami ulic. Nazwy polskie sa ˛ farba ˛. Polskie nazwy miały sie ˛ tez zamalowywane trudno zmywalna ˙ pojawic ´ na ˛ wykonane z dwo stacjach kolejowych. Czeskie koleje poinformowały, z ˙ e zostana ´ ch ˛s ˛c ˛s ˛zyczna ˛ w chwili, gdy cze ´ ci „tak, by moz ˙ na było łatwo usuna ´ cze ´c ´ polskoje liczebnos ´c ´ mniejszos ´ ci zmaleje poniz ˙ ej 10%” 26. W gminach panuje niepewnos ´c ´ co do tego, czy warto obecnie wprowadzac ´ ˛zyczne tablice wjazdowe (wg obowia ˛zuja ˛cych przepiso polskoje ´ w – niebieskie), czy ˛ca dwuje ˛zycztez ˙ poczekac ´ , gdy wejdzie w z ˙ ycie nowelizacja ustawy, wprowadzaja ˛ zas ne nazwy miejscowos ´ ci na jednej tablicy. Sami Polacy sa ´ bardzo rozgoryczeni ˛ czeskich wspo i zawiedzeni postawa ´ łobywateli, tym bardziej z ˙ e media przed˛ ten problem nie jako obowia ˛zek pan ˛ praw mniejszos stawiaja ´ stwa i realizacje ´ciowych, lecz jako roszczenia polskiej mniejszos ´ ci. ˛zuja ˛ca ˛ ustawa ˛ gminy moga ˛ składac Zgodnie z obowia ´ wnioski w sprawie refundacji koszto ´ w wprowadzania podwo ´ jnego nazewnictwa ulic, miejsc publicz˛dzenie tablic informacyjnych lub na zabezpieczenie tłumaczen nych, na sporza ´ ˛zyku polskim. Wniosek musi zawierac wniosko ´ w składanych do nich w je ´ – obok ˛ dokumento ˛cych nazwy gminy – wypis uchwały rady gminy, kopie ´ w wykazuja 27 rzeczywiste koszty wraz z ich spisem . ˛tku 2010 r. pełna dwuje ˛zycznos Jeszcze na pocza ´c ´ , zgodna z zapisami ustawy, nie została wprowadzona w z ˙ adnej gminie zaolzian ´ skiej 28. Wiele emocji budzi takz ˙ e brak dopuszczenia do oficjalnego uz ˙ ywania polskich okres ´ len ´ topograficznych na Litwie. Wprawdzie jest tam rozwaz ˙ ana moz ˙ liwos ´c ´ ˛cych mniejszos wprowadzenia akto ´ w prawnych umoz ˙ liwiaja ´ ciom narodowym korzystanie z podwo ´ jnego nazewnictwa miejscowos ´ ci i ulic w miejscach ich tradycyj˛ grzywna ˛ za umieszczanie polskich napiso nego osiedlenia, ale na razie karze sie ´ w. ˛ta w 1989 r. Z kon ´ cem 2009 r. wygasła ustawa o mniejszos ´ ciach narodowych przyje ˛ca, aby na terenach zamieszkanych przez zwarte grupy mniejszos zezwalaja ´ ci ˛zyku. Mimo to na podstawie narodowych umieszczano napisy informacyjne w ich je ˛zyku pan ˛ na Wilen ustawy o je ´ stwowym od lat konsekwentnie zwalcza sie ´ szczyz ´ nie ˛ coraz wie ˛cej tablic z polskimi polskie napisy. Lecz z kaz ˙ dym rokiem pojawia sie ˛ one umieszczane na domach zamieszkanych nazwami ulic obok litewskich. Sa ˛ m.in. w Dziewieniszkach, Jaszunach, przez Polako ´ w. Polskie nazwy pojawiły sie ˛zyczne tablice z kierunkiem trasy zacze ˛li tez Koles ´ nikach, Turgielach. Dwuje ˙ umieszczac ´ w autobusach lokalni przewoz ´ nicy 29.
26 27 28 29

L. Droz ˙ dz ˙ , op. cit., s. 144. Jw., s. 135-146. „Coexistentia”. „Magazyn Wilen ´ ski” 2010, nr 4 (www.magwil.lt) wejs ´ cie 2.03.2011.

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

135

´ la˛sku Opolskim mimo braku oficjalnej zgody na oznaczenia miejscowos Na S ´ ci ˛zyku niemieckim funkcjonowały one takz w je ˙ e przed uchwaleniem przez Sejm ustawy o mniejszos ´ ciach narodowych. Uz ˙ ywano ich w prasie, audycjach radiowych i telewizyjnych przeznaczonych dla mniejszos ´ ci, w nagło ´ wkach na papierze ˛ciach Ko firmowym i piecze ´ ł DFK, na tablicach instytucji mniejszos ´ ciowych. ˛ rozporza ˛dzenie ministra spraw wewne ˛trznych W marcu 2002 r. pojawiło sie ˛ce, kiedy nazwom i napisom w je ˛zyku polskim w urze ˛i administracji 30 precyzuja ˛ towarzyszyc dach i instytucjach uz ˙ ytecznos ´ ci publicznej moga ´ wersje w przekładzie ˛zyk obcy. Ro ˛d tablic na je ´ wniez ˙ te przepisy wywołały spory o wielkos ´c ´ liter, wygla 31 ˛ w je ˛zyku obcym . i terminologie
´ CIACH NAZEWNICTWO W USTAWIE O MNIEJSZOS ˛zyku regionalnym Ustawa o mniejszos ´ ciach narodowych i etnicznych oraz je ˛zane z zachowaniem z dnia 6 stycznia 2005 r. 32 uregulowała nie tylko sprawy zwia i rozwojem toz ˙ samos ´ ci kulturowej mniejszos ´ ci narodowych i etnicznych, lecz takz ˙e ˛zycznos ˛zyk pomocniczy i dwuje ˛zyczne nazwy). Artykuł 12 problem dwuje ´ ci (je okres ´ lił zasady wprowadzania dodatkowych tradycyjnych nazw miejscowos ´ ci, ˛zyku mniejszos ˛ one byc obiekto ´ w fizjograficznych oraz ulic w je ´ ci. Moga ´ uz ˙ ywane ˛ nawia ˛zywac tylko na obszarze gmin wpisanych do Rejestru gmin, nie moga ´ do nazw ˛zku z okresu 1933-1945, nadanych przez władze Rzeszy Niemieckiej lub Zwia ˛dza tez Socjalistycznych Republik Radzieckich. Ustawa przesa ˙, z ˙ e dodatkowe ˛ po nazwie polskiej i nie moga ˛ byc nazwy umieszczane sa ´ stosowane samodzielnie. ˛ zostac ˛zyku mniejszos Okres ´ la tez ˙ warunki, jakie musza ´ spełnione, aby w je ´ ci mogła zostac ´ ustalona dodatkowa nazwa miejscowos ´ ci lub obiektu fizjograficznego. Po pierwsze, ustalenie takiej miejscowos ´ ci jest moz ˙ liwe, jez ˙ eli liczba mie˛cych do mniejszos szkan ´ co ´ w gminy, nalez ˙a ´ ci, jest nie mniejsza niz ˙ 20% ogo ´ lnej liczby mieszkan ´ co ´ w tej gminy lub gdy za ustaleniem dodatkowej nazwy miej˛zyku mniejszos ˛ w trakcie konsultacji ponad scowos ´ ci w je ´ ci opowiedziała sie ˛cych w nich mieszkan połowa uczestnicza ´ co ´ w. Po drugie, wniosek rady gminy ˛ opinie ˛ Komisji Nazw Miejscowos musi uzyskac ´ pozytywna ´ ci i Obiekto ´ w Fi˛zane z wymiana ˛ tablic zjograficznych. Zgodnie z art. 15 ustawy koszty zwia ˛zycznymi nazwami miejscowos z dwuje ´ ci ponosi budz ˙ et pan ´ stwa, zas ´ koszty
˛dzenie Ministra Spraw Wewne ˛trznych i Administracji z dnia 18 marca 2002 r., Dz. U. Rozporza 2002, nr 37, poz. 349. 31 M. Wagin ´ ska-Marzec, Problem nazewnictwa na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych w s ´ wietle ustawy o mniejszos ´ ciach narodowych i etnicznych, w: Ziemie Odzyskane͞Ziemie Zachodnie i Po ´ łnocne 1945-2005. 60 lat w granicach pan ´ stwa polskiego, A. Sakson (red.), Poznan ´ 2006, s. 301-342, tu 322-324. 32 Por. przyp. 2.
30

136

Monika Choros ´

˛zane z wprowadzaniem dodatkowych nazw ulic oraz dwuje ˛zycznych tablic na zwia ˛dach ponosi budz urze ˙ et gminy. Według wyniko ´ w Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 r. w Polsce istnieje 51 gmin, w kto ´ rych co najmniej 20% mieszkan ´ co ´ w deklaruje przynalez ˙ nos ´c ´ ˛ je ˛zykiem do mniejszos ´ ci narodowej lub etnicznej, ewentualnie posługuje sie regionalnym, co oznacza, z ˙ e te 51 gmin spełnia podstawowy warunek do wpisu do Rejestru gmin. ´ CI ˛ZYCZNYCH NAZW MIEJSCOWOS WPROWADZANIE DWUJE

´ la˛sku, zgodnie z wynikami spisu powszechnego z 2002 r. kryterium Na S ˛skim (Krzanowice – 20,5%) oraz ilos ´ ciowe spełnia jedna gmina w wojewo ´ dztwie s ´ la ˛stowice 27 gmin w wojewo ´ dztwie opolskim (Biała – 42%, Bierawa 24,6%, Chrza – 25,7%, Cisek – 42,4%, Dobrodzien ´ – 25%, Dobrzen ´ Wielki 20,3%, Głogo ´ wek 24,3%, Izbicko – 28,1%, Jemielnica 23,7%, Kolonowskie 41,1%, Komprachcice – 29,5%, Lasowice Wielkie – 37,4%, Les ´ nica – 26,9%, Łubniany – 27,4%, Muro ´w – 31%, Olesno – 23,8%, Pawłowiczki – 20,7%, Polska Cerekiew – 21,9%, Pro ´ szko ´w – 30,2%, Radło ´ w – 27,9%, Ren ´ ska Wies ´ – 34,5%, Strzeleczki – 41,6%, Tarno ´w ˛bowice Opolski – 23,8%, Turawa – 20,6%, Ujazd – 25,2%, Walce – 31,7%, Ze – 42,1%). Według stanu z 30 kwietnia 2010 r., na terenie całego kraju wpis taki uzyskało ˛zyk litewski, w 4 – je ˛zyk kaszubski, jedynie 31 gmin (w jednej dopuszczono je ˛zyk białoruski, w 23 – je ˛zyk niemiecki i w 1 – ukrain w 3 – je ´ ski) 33. ˛ z zapisu w ustawie mo ˛cego o dopuszczeniu nazw Rady gmin korzystaja ´ wia ˛ ro niemieckich ustalonych przed 1933 r. i proponuja ´ wniez ˙ nowsze nazwy, np. przy ˛donazwie Przysiecz, kto ´ rej niemiecki odpowiednik Lichtenwalde jako nazwa urze ˛ juz wa pojawił sie ˙ w 1931 r. oraz przy nazwie Polska Cerekiew, gdzie starsze ˛piono w latach dwudziestych okres Polnisch Neukirch zasta ´ leniem Gross Neukirch. ˛ sie ˛ sytuacje odwrotne, np. gmina Trzeba jednak tez ˙ wspomniec ´, z ˙ e zdarzaja Głogo ´ wek zaproponowała dla miejscowos ´ ci Miono ´ w starszy wariant nazwy niemie˛dowych spisach miejscowos ckiej, mianowicie Polnisch Müllmen, mimo z ˙ e w urze ´ ci ˛puje jako Müllmen. od 1928 r. wyste ˛zyku Wiele rad gmin postrzega problem wprowadzenia dodatkowych nazw w je ˛cy ˛d mniejszos ´ ci jako delikatny i budza emocje, sta postanowiło przeprowadzic ´ konsultacje we wszystkich miejscowos ´ ciach gminy nawet wo ´ wczas, gdy zgodnie ˛ ustawy nie było to konieczne. Pozwalaja ˛ one bowiem ocenic z litera ´ poziom akceptacji społecznej tych niełatwych, a jednoczes ´ nie delikatnych ze swej natury działan ´.
Zob. dane Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych z 30.04.2010, www.guigk.gov.pl͞komisja͞nwjmwp.php (18.10.2010).
33

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

137

˛stowice, w kto Uczyniono tak na przykład w gminie Chrza ´ rej w Narodowym ˛ Spisie Powszechnym z 2002 r. 25,7% mieszkan ´ co ´ w zadeklarowało niemiecka ˛ narodowa ˛, W przewaz ˛cej wie ˛kszos ˛ za orientacje ˙ aja ´ ci mieszkan ´ cy opowiedzieli sie ˛zycznych tablic. Podobnie posta ˛piono tez wprowadzeniem dwuje ˙ w Radłowie, Cisku, Izbicku czy Les ´ nicy. Innym zagadnieniem jest frekwencja w konsultacjach. Ustawa nie okres ´ la, jaki ˛c procent mieszkan ´ co ´ w musi wzia ´ udział w konsultacjach, waz ˙ na jest wola ˛kszos ˛cych. Najcze ˛s wie ´ ci uczestnicza ´ ciej frekwencja w konsultacjach nie była zbyt wysoka. Na przykład w Łubowicach spos ´ ro ´ d 308 mieszkan ´ co ´ w miejscowos ´ ci ˛ło udział 77, w gminie Cisek na 5 tys. uprawnionych głosowały w referendum wzie ˛zycznymi nazwami opowiedziało sie ˛ 827. Podobna frekwencja 974 osoby – za dwuje ˛ ˛ była w innych gminach, ale wszedzie opowiadano sie za wprowadzeniem dodat˛zyku niemieckim. kowych nazw w je ˛cej emocji budza ˛ konsultacje społeczne w gminach, w kto Wie ´ rych mniejszos ´c ´ stanowi poniz ˙ ej 20% mieszkan ´ co ´ w. Na przykład w gminie Ozimek z wnioskiem ˛zyku niemieckim wysta ˛pili działacze o wprowadzenie dodatkowych nazw w je mniejszos ´ ci niemieckiej z Krasiejowa. Za niemieckimi nazwami miejscowos ´ ci ˛ mieszkan ˛ska ˛ ludnos opowiedzieli sie ´ cy 11 wiosek zamieszkanych przez s ´ la ´c ´ ˛, przeciw – mieszkan rodzima ´ cy Ozimka i Grodz ´ ca. Po konsultacjach Rada Miejska ˛ła uchwały w sprawie ustawienia tablic w tych wsiach, gdzie Ozimka przyje zaz ˙ yczyli tego sobie mieszkan ´ cy. Decyzja ta została oprotestowana przez jednego ˛ ˛pił w tej sprawie do z radnych, kto ´ ry dopatrzył sie uchybien ´ proceduralnych i wysta ˛du Administracyjnego. Ro Wojewo ´ dzkiego Sa ´ wniez ˙ w tej gminie frekwencja w konsultacjach była bardzo niska, np. w Szczedrzyku na 1343 uprawnionych na ˛ 45 mieszkan spotkaniu w sprawie nazw pojawiło sie ´ co ´ w, a w Grodz ´ cu 35. ˛ takz Kontrowersje pojawiły sie ˙ e w gminie Krapkowice. Tam Rada Miejska odrzuciła projekt uchwały o przeprowadzeniu konsultacji społecznych, poparli go ˛ prawa, tylko radni z mniejszos ´ ci niemieckiej. Projekt ten zakładał, zgodnie z litera ˛zycznych nazw w re ˛ce społecznos oddanie decyzji o wprowadzeniu dwuje ´ ci lokalnej. ˛ W gminie Gogolin we wszystkich sołectwach przez dwa tygodnie odbywały sie konsultacje społeczne. Nie przeprowadzono ich w Gogolinie, gdyz ˙ na przestrzeni wieko ´ w miasto nie zmieniało nazwy. W rejestrze nie figuruje niemiecka nazwa ˛cej niz ˛cych w konsultacjach miasta. We wszystkich sołectwach wie ˙ 50% uczestnicza ˛ za dodatkowymi nazwami, przy czym 100% w Odrowa ˛z wypowiedziało sie ˙ u, a 56% ˛ło udział ogo ˛cej w Go ´ raz ˙ dz ˙ ach. W konsultacjach wzie ´ łem 286 mieszkan ´ co ´ w. Najwie ˛bro oso ´ b głosowało w Go ´ raz ˙ dz ˙ ach (43), najmniej w Da ´ wce (23) 34. Natomiast w sondzie internetowej na pytanie: Czy w gminie Gogolin powinny byc ´ tablice ˛zycznymi nazwami miejscowos z dwuje ´ ci? odpowiedziało ogo ´ łem 611 internauto ´w – za 76,6%, przeciw było – 22,3%.
34

Zob. www.gogolin.pl. (4.10.2010).

138

Monika Choros ´

Niska frekwencja w konsultacjach społecznych wynika byc ´ moz ˙ e z tego, z ˙ e na ˛zycznymi nazwami nawet w s tablicach z dwuje ´ rodowisku mniejszos ´ ci mało komu ˛taja ˛, jak na Opolszczyz zalez ˙ y. Przedstawicieli starszej generacji, „kto ´ rzy pamie ´ nie ˛ było ‘za Niemca’, czasem trudno przekonac ´ do podwo ´ jnych nazw. Bo inne pojawia ˛ na tablicach, a inne pamie ˛taja ˛ oni z dziecin sie ´ stwa i młodos ´ ci”. Zas ´ wielu młodym ˛tne 35. Prawdopodobnie jest to tez ˛tne opolskim Niemcom jest to oboje ˙ oboje ˛cym narodowos ˛, gdyz mieszkan ´ com Opolszczyzny deklaruja ´c ´ polska ˙ ich udział ˛ np. wyniki konsultacji w gminach w konsultacjach jest znikomy, na co wskazuja Gogolin i Ozimek. Inaczej podeszli do tego problemu mieszkan ´ cy gmin zamieszkanych przez Łemko ´ w. Na konsultacje przybywali tłumnie, byle nie dopus ´ cic ´ do wprowadzenia ˛ ˛d ˛ nazwe ˛ w je ˛zyku łemkowskich nazw miejscowych. Pierwsza i jak dota jedyna ˛ we mniejszos ´ ci Łemkowie wywalczyli zaledwie jednym głosem. Wprowadzono ja ˛zyczne nazwy wyste ˛powało 13 innych, w tym znane wsi Bielanka. O dwuje ˛cy łemkowskie wsie Han ´ czowa, Łosie, Bartne, Bodaki, Wołowiec. Jednak mieszkaja ˛zyczne napisy. Nim w Bielance w nich Polacy nie wyrazili zgody na dwuje ˛zyczna ˛ nazwe ˛, mieszkaja ˛cy tam Polacy pisali protesty, nawet wprowadzono dwuje ˛ sie ˛ pokazywac do wojewody. Twierdzili, z ˙ e Łemkowie moga ´ na festiwalach i akademiach, lecz nie manifestowac ´ swej obecnos ´ ci na znakach drogowych 36. Mieszkan ´ cy gminy Radło ´ w jako pierwsi w Polsce sprostali wszelkim procedu˛ MSWiA na uz ˛zyku mniejszos rom i uzyskali zgode ˙ ywanie nazw w je ´ ci (22.11.2006), jednak tablica z napisem Radło ´ w ͞͞Radlau została ustawiona dopiero ˛ nazwy kaszubskie 12 wrzes ´ nia 2008 r. Wczes ´ niej (21.07.2008) pojawiły sie ˛z ˛ tablice ˛ z niemiecka ˛ w gminie Ste ˙ yca w wojewo ´ dztwie pomorskim, a pierwsza ˛ miejscowos ˛to 4 wrzes nazwa ´ ci odsłonie ´ nia 2008 r. w Łubowicach w wojewo ´ dztwie ˛skim 37. s ´ la ˛zyku mniejszos ˛ przez cze ˛s Nazwy w je ´ ci postrzegane sa ´c ´ społeczen ´ stwa, zwłaszcza przedstawicieli mniejszos ´ ci narodowych i etnicznych, a takz ˙ e przez ˛dowe i administracyjne jako przejaw demokracji i przestrzegania władze samorza ˛ tez europejskich standardo ´ w, sa ˙ wielkim wydarzeniem dla lokalnej społecznos ´ ci. ´ wiadczy o tym oprawa towarzysza˛ca ich odsłanianiu. Przy dz ˛kach hymnu Unii S ´ wie
35 Zob. K. Ogi olda, Dzis ´ stana˛ pierwsze dwuje ˛zyczne tablice, „Nowa Trybuna Opolska” 12.09.2008. 36 ˛deczanin – sa ˛decki portal informacyjny”, Zob. W je ˛zyku braci Nikifora i Warhola, „Sa www.sadeczanin.info͞aktualnos ´ ci (wejs ´ cie 18.10.2010) oraz „Gazeta Wyborcza” (dod. „Gazeta Krako ´ w”) 28.02.2008. 37 ˛ 2006 r. mieszkan ˛li starania o pozwolenie na uz Wiosna ´ cy Łubowic podje ˙ ywanie nazwy ˛zyku niemieckim, w sierpniu 2007 r. wojewoda s ˛ski wysta ˛pił z wnioskiem do miejscowos ´ ci w je ´ la ˛trznych i Administracji, a 11 kwietnia 2008 r. otrzymał zgode ˛ na ustawienie Ministerstwa Spraw Wewne ˛zycznych tablic miejscowos dwuje ´ ci. W ostatnich dniach sierpnia ustawiono 3 tablice na drogach ˛cych do rodzinnej wsi go ˛skiego poety Josepha von Eichendorffa. W kilka dni po prowadza ´ rnos ´ la ´z ´ niej ˛to w obecnos uroczys ´ cie je odsłonie ´ ci przedstawicieli władz wojewo ´ dzkich, konsula RFN w Opolu oraz posła Ryszarda Gali.

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

139

˛dowych i administEuropejskiej oraz z udziałem przedstawicieli władz samorza ˛ z dwuje ˛zycznych racyjnych, parlamentarzysto ´ w i dyplomato ´ w zdejmowane sa ˛gi w narodowych barwach Polski i danej mniejszos tablic wste ´ ci narodowej. ˛ dowodem na wielokulJuz ˙ pierwsze tablice pokazały, z ˙ e nazwy historyczne sa ˛ rzeczywis turowos ´c ´ regionu. Niekto ´ re z nich sa ´ cie rdzennie niemieckie, jak Friedrichswille (dzis ´ Kolonia Biskupska) czy Straßenkrug (dzis ´ Biskupskie Drogi), ˛kszos wie ´c ´ natomiast potwierdza słowian ´ skie korzenie miejscowos ´ ci, jak np. Radlau (dzis ´ Radło ´ w), Wichrau (dzis ´ Wichro ´ w), Sternalitz (dzis ´ Sternalice) czy Kostellitz ˛cy zarza ˛du TSKN, w jednej (dzis ´ Kos ´ cieliska). Norbert Rasch, przewodnicza ˛cie przełamało pewna ˛ bariere ˛: „tablice z wypowiedzi podkres ´ lił, z ˙ e ich odsłonie ˛zyczne stały sie ˛ czyms ˛ do zwykłego porza ˛dku s dwuje ´ normalnym i nalez ˙a ´ wiata. 38 ˛dku Niestety, na razie do porza s ´ wiata nalez ˙ y tez ˙ ich zamalowywanie” . ˛ zatem w jakims Potwierdziły sie ´ stopniu obawy i przypuszczenia wyraz ˙ ane ˛tku podje ˛cia nad nia ˛ w pierwszych dniach po uchwaleniu ustawy. Od samego pocza ˛ci, a jednoczes prac w parlamencie towarzyszył jej klimat nieufnos ´ ci i nieche ´ nie wielkie oczekiwania ze strony przedstawicieli mniejszos ´ ci, zwłaszcza niemieckiej. ˛dkuje W zasadzie przewaz ˙ ała opinia, z ˙ e ustawa porza prawa mniejszos ´ ci, jest ˛zaniem do standardo przejawem normalnos ´ ci w naszym kraju i nawia ´ w europejskich. Jej przeciwnicy wskazywali, z ˙ e ustawa daje zbyt wiele przywilejo ´ w mniejszos ´ ci, jest elementem depolonizacji pan ´ stwa i moz ˙ e spowodowac ´ negatywne reakcje ˛kszos ˛downicy zalecali ostroz wie ´ ci polskiej. Ro ´ wniez ˙ jej wielcy entuzjas ´ ci i ore ˙ ne ˛z wprowadzanie ustawy w z ˙ ycie, gdyz ˙ na stosunkach polsko-niemieckich cia ˙ y balast ˛kszos historii i trzeba zwaz ˙ ac ´ na odczucia wie ´ ci, jej poczucie niepewnos ´ ci, a nawet ˛ce pojawic ˛ przy realizacji zapiso zagroz ˙ enia 39. Na waz ˙ kie problemy moga ´ sie ´w ˛ Maria Wagin ˛c pytania, czy dodatkowe ustawy zwraca uwage ´ ska-Marzec 40 stawiaja ˛ elementu „obcos ˛ sie ˛ nazwy nie wprowadza ´ ci” w krajobrazie kulturowym, nie stana ˛zane z jej wdroz powodem do politycznych manipulacji i czy koszty zwia ˙ eniem nie ˛ lokalnej społecznos ˛ nowej fali nieufnos poro ´z ˙ nia ´ ci, nie spowoduja ´ ci i wrogos ´ ci? Juz ˙ kilka dni po ustawieniu tablic w gminie Radło ´ w zamalowano czerwonym ˛, z ˛ trzej sprejem napis Radlau, a czarnym Friedrichswille. Okazało sie ˙ e sprawcami sa uczniowie gimnazjum w Radłowie – jak wynikało z ich zeznan ´ – nie zrobili tego z ideologicznych pobudek, ale był to po prostu chuligan ´ ski wybryk. Niszczenie ˛ tablic, zamalowywanie napiso ´ w, nie tylko niemieckich, lecz takz ˙ e polskich stało sie ˛. Szczego ˛sto zamalowywane sa ˛ napisy przy gło włas ´ ciwie codziennos ´ cia ´ lnie cze ´ wnych drogach (do Katowic – w gminie Izbicko; do Warszawy – w gminach ˛stowice, Dobrodzien Chrza ´ ). Zdaniem Danuty Berlin ´ skiej, „w wielu regionach

Zob. K. Ogiolda, Dwuje ˛zyczne nazwy miejscowos ´ ci ustawiono juz ˙ w 9 gminach wojewo ´ dztwa opolskiego, www.nto.pl͞apps͞pbcs.dll͞article?AID:͞20090930͞HEIMAT͞ (20.09.2010). 39 Zob. Czas sprawdzi wartos ´c ´ ustawy, z prof. Gerhardem Bartodziejem rozmawiał Wojciech Dobrowolski, „Schlesisches Wochenblatt” 1-7.04.2005, s. 11. 40 M. Wagin ´ ska-Marzec, Problem nazewnictwa..., s. 301-342.

38

140

Monika Choros ´

˛ sie ˛ osoby lub grupy – zwykle nieliczne – negatywnie wielokulturowych znajduja ˛ one nastawione do symbolicznego manifestowania tej wielokulturowos ´ ci. Walcza ˛ farby – z wieloje ˛zycznymi nazwami miejscowos m.in. – zwykle za pomoca ´ ci. Jes ´ li jednak natychmiast nie przywracamy tablic do ich stanu pierwotnego, oznacza to, z ˙e jest społeczne przyzwolenie na takie zachowania” 41. ˛zycznych tablic spowodowało nie tylko ich Ustawienie pierwszych dwuje ˛ dyskusje ˛ zaro zamalowywanie, lecz takz ˙ e wywołało wielka ´ wno w s ´ rodkach masowego przekazu, jak i na forum internetowym „Nowej Trybuny Opolskiej” ˛ az ˛kszos – w tym czasie pojawiło sie ˙ 1600 wpiso ´ w internauto ´ w. W wie ´ ci były to ˛ byc opinie negatywne typu: „tu jest Polska i tablice maja ´ polskie; po co to komu?; co to jest Polska, czy Niemcy?”. Nieliczne pozytywne wypowiedzi natychmiast ˛ negatywnych, np.: „teraz be ˛dzie u nas Europa” – „nie Europa wywoływały fale 42 ˛c ´, tylko ‘niemcownia’ ” . Z negatywnych komentarzy wyzierała ksenofobia, nieche ˛ki maja ˛ce swe z a nawet wrogos ´c ´ do Niemco ´ w, le ´ ro ´ dło w przeszłos ´ ci oraz obawy, z ˙e ˛dzie stawiac ˛z ˛dania. Te obawy moz ˛s mniejszos ´c ´ be ´ wcia ˙ nowe z ˙a ˙ e cze ´ ciowo potwierdzac ´ komentarz zgłoszony przez przedstawicieli mniejszos ´ ci niemieckiej do raportu MSWiA o sytuacji mniejszos ´ ci narodowych w latach 2007-2009, w kto ´ rym ˛ uwage ˛ na brak moz m.in. zwracaja ˙ liwos ´ ci uz ˙ ywania podwo ´ jnego nazewnictwa na ˛ poziomie powiatu i wojewo ´ dztwa oraz na stacjach PKP („nie udało ustawic ´ sie ˛c o wprowadzeniu nazwy w obieg, np. w postaci z ˙ adnej tablicy nie wspominaja stosowania na biletach”) 43. Nieliczne pozytywne wypowiedzi internauto ´ w wskazywały na to, z ˙ e „dwu˛zyczne tablice sa ˛ symbolem normalnos je ´ ci, przejawem demokracji, poszanowania praw mniejszos ´ ci i praw człowieka, wyrazem akceptacji pan ´ stwa polskiego dla wszystkich obywateli”. ˛s Niestety negatywne nastawienie takz ˙ e dzis ´ jest wyraz ˙ ane cze ´ ciej. Na stronach ˛ do podpisania petycji przeciwko umieszczaniu tablic internetowych nawołuje sie ˛zycznymi nazwami miejscowos z dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie. ˛tne nazwom niemieckim reakcje i opinie pojawiły sie ˛ w znacznej Te nieche ˛s ˛, z cze ´ ci dopiero po ustawieniu tablic. Unaoczniły one problem, okazało sie ˙e ˛ i rania ˛ uczucia, a wydawało sie ˛, z draz ˙ nia ˙ e wprowadzenie tradycyjnych nazw ˛da ˛cych cze ˛sto jedynie nieznacznie przekształconymi nazwami niemieckich, be ˛dzie wywoływac polskimi (np. Dollna, Leschnitz, Grabow) nie be ´ tylu emocji. Dla ´ la˛ska Opolskiego sa˛ one obcym elementem, wskazuja˛, z ˙ e nie wielu mieszkan ´ co ´w S ˛ tu u siebie, co powoduje, iz ˛s ˛ nieswojo. wszyscy sa ˙ cze ´c ´ mieszkan ´ co ´ w czuje sie

Zob. K. Ogiolda, Dwuje ˛zyczne... Zob. K. Ogiolda, Dzis ´ stana˛... 43 Zob. Drugi raport dotycza˛cy sytuacji mniejszos ´ ci narodowych i etnicznych oraz społecznos ´ ci ˛trznych i Adposługuja˛cych sie ˛ je ˛zykiem regionalnym opracowany przez Ministerstwo Spraw Wewne ˛cznik nr 4, s. 5, mswia.gov.pl. ministracji, zała
42

41

˛zyczne tablice z nazwami miejscowos Dwuje ´ ci na Opolszczyz ´ nie

141

˛ki wzmacniaja ˛ wypowiedzi i działania przedstawicieli „wype ˛dzoUczucia te i le ˛ce nych” na temat własnos ´ ci na Ziemiach Zachodnich i Po ´ łnocnych towarzysza ˛zyku niemieckim. procesowi wprowadzania topograficznych okres ´ len ´ w je ˛kszos ˛zyczDla obu stron – mniejszos ´ ciowej i wie ´ ciowej – wprowadzenie dwuje ˛zane z emocjonalna ˛, uczuciowa ˛ strona ˛ z nych tablic jest bardziej zwia ˙ ycia niz ˙ ˛. Stanowia ˛ one bowiem widoczny znak, moz z pragmatyczna ˙ e nawet element ˛ci”. To z ˛cej emocji i dyskusji wywoływało wprowadzenie „polityki pamie ˙ e najwie ˛zyku niemieckim i łemkowskim pokazuje, jak wielkie dodatkowych nazw w je znaczenie na dzisiejsze postrzeganie tych mniejszos ´ ci ma trudna i skomplikowana historia wzajemnych stosunko ´ w polsko-niemieckich i polsko-ukrain ´ skich͞rusin ´˛ z bagaz skich oraz trudnos ´ ci w uporaniu sie ˙ em przeszłos ´ ci. ˛czonym niemieckimi elementami była Gdyby potrzeba bycia w otoczeniu nasa ´ ˛sku ˛ juz ˛zyczne nazwy Opolskim bardzo silna, wo ´ wczas pojawiłyby sie ˙ dwuje na Sla ulic (choc ´ S. Grot-Rowecki-Str. mogłaby budzic ´ podobne odczucia co ul. P. von ˛zyczne szyldy na Hindenburga). Przede wszystkim jednak widoczne by były dwuje obiektach handlowych, lokalach gastronomicznych oraz zakładach rzemies ´ lniczych ˛ sie ˛ one niezwykle rzadko w miejscowos i firmach. Pojawiaja ´ ciach, w kto ´ rych mniejszos ´c ´ niemiecka tworzy duz ˙ e skupiska. Do nielicznych nalez ˙ y napis w Głogo ´wku: „Getränkemarkt͞Hurtownia napojo ´ w” oraz „Konditorei” w Chmielowicach. ˛ z „innos ˛” Opolszczyzny i jak wskazuja ˛ Powoli społeczen ´ stwo oswaja sie ´ cia ˛ Berlin ˛, poziom akceptacji dwuje ˛zycznego badania prowadzone przez Danute ´ ska ˛c sie ˛ nazewnictwa jest coraz wyz ˙ szy, w 2009 r. wynio ´ sł ponad 50% 44. Dobrze wie ˛ciu w 2005 r. przez Sejm ustawy o mniejszos stało, z ˙ e po przyje ´ ciach narodowych ˛zyku regionalnym na terenach zamieszkanych przez mniejszoi etnicznych oraz o je ˛da ˛ce takz s ´ ci narodowe mogły powro ´ cic ´ nazwy miejscowe, be ˙e s ´ wiadectwem ´ la˛ska. Dwuje ˛zyczne tablice to nie ro ´z ˙ norodnos ´ ci oraz bogatej i trudnej przeszłos ´ ci S tylko „barometr koegzystencji Polako ´ w i Niemco ´ w”, lecz takz ˙ e wynik dos ´ wiadczen ´ ˛puja ˛cy sposo historycznych, kto ´ re Henryk Samsonowicz podsumował w naste ´ b: ˛tam, z ˛kszym wrogiem był bohater „pamie ˙ e jeszcze 30, 40 lat temu naszym najwie ˛ po Opolszczyz ˛ sie ˛, widza ˛c tablice ‘Roty’, Niemiec [...]. Dzis ´ , gdy jez ˙ dz ˙e ´ nie, ciesze ˛ z podwo ´ jnymi nazwami miejscowos ´ ci: po polsku i niemiecku. Byc ´ moz ˙ e przyjda ˛ takie czasy, z ˙ e dwujezyczne nazwy zobaczymy tez ˙ na Białorusi, Litwie i Ukrainie. ˛s ˛ znajdujemy” 45. Taka jest przyszłos ´c ´ Europy, w kto ´ rej szcze ´ liwie sie

W 1993 r. zaledwie 4% Polako ´ w zaakceptowałoby niemieckie nazwy na tablicach drogowych, w 1999 r. juz ˙ 38. Zob. D. Berlin ´ ska, F. Jonderko, B. Mo ´ j, Stosunki etniczne i postawy polityczne ´ la˛ska Opolskiego (raport z badan ´ la˛skiego mieszkan ´ co ´w S ´ ), Opole 1993, Biblioteka PIN – Instytutu S w Opolu, Zbiory specjalne, sygn. A 3272. Dane z 2009 r. na podstawie informacji przekazanej przez ´ rody w Instytucie S ´ la˛skim”. ˛ Berlin ˛ na spotkaniu, kto ˛ w ramach cyklu „S Danute ´ ska ´ re odbyło sie 45 Zob. rozmowa D. Wilczaka z prof. Henrykiem Samsonowiczem, Zgoda rusko-polska, „Newsweek” 23.04.2010.

44

142

Monika Choros ´ ABSTRACT

The law on national and ethnic minorities and regional language passed by the Polish Parliament regulates the rules of introducing additional place names and street names in German. It was commonly expected that adoption of this law would solve the problems, abate the emotions and mitigate apparent controversies connected with the expression of distinctness by national minorities. An attempt to describe the introduction of German places names in Upper Silesia is presented against the background of similar experiences in Poland and Europe. They show that the problem of bilingual place names is related to the emotional rather than the pragmatic sphere of life and is a visible element of the ‘‘policy of remembrance’’. The most intense emotions and discussions were triggered by the introduction of additional names in German and Lemko. This demonstrates that the baggage of a troubled past has an enormous significance for the way in which those minorities are perceived today.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful