You are on page 1of 158

Imanuel Volerstin

UVOD U ANALIZU SVJETSKOG SISTEMA


Preveo sa engleskog Nikola Nikolaidis

OKF
Cetinje 2005.

Izdava Otvoreni kulturni forum Cetinje

Za izdavaa Milorad Popovi


*

Lektor Sreten Vujovi


*

Korice uro edovi

Naslov originala Immanuel Wallerstein World-System Analysis: An Introduction Duke University Press, Durham and London, 2004

Sadraj
Napomena Za poetak: Razumijevanje svijeta u kojem ivimo 7 9

Istorijsko porijeklo analize svjetskog sistema: od disciplina drutvenih nauka do istorij skih drutvenih nauka 14 Savremeni svjetski sistem kao kapitalistika svjetska privreda: proizvodnja, viak vrijednosti i polarizacija.. 45 Uspon sistema drava: Suverene nacija-drave, kolonije, i meudravni sistem 71 Stvaranje geokultuie: ideologija, drutveni pokreti, drutvene nauke 97 Savremeni svjetski sistem u krizi: podjela, haos i izbori Glosarij Bibliografski vodi 119 141 159

ZA POETAK Razumjevanje svijeta u kojem ivimo


Mediji, kao i drutveni naunici, neprestano nam govore da dvije stvari dominiraju svijetom u kojem ivimo od posljednjih decenija dvadesetog vijeka: globalizacija i terorizam. Obje su nam predstavljene kao uveliko novi fenomeni -prvi ispunjen predivnom nadom a drugi uasnim opasnostima. ini se da vlada Sjedinjenih Drava igra centralnu ulogu u irenju jednog i borbi protiv drugog. Ali, naravno, ovi oblici stvarnosti nisu samo ameriki nego globalni. Ono na emu se zasniva vei dio analize je slogan ge Tatcher, koja je bila premijer Velike Britanije od 1979. do 1990.:TINA (There is no alternative - nema alternative). Reeno nam je da nema alternative globalizaciji, ijim se zahtjevima moraju pokoriti sve vlade. I reeno nam je da nema alternative, ukoliko elimo da opstanemo, borbi protiv terorizma u svim njegovim oblicima. Ovo nije netana slika ali je veoma nepotpuna. Ako uzmemo globalizaciju i terorizam kao fenomene koji su defmisani u ogranienom vremenu i razmjeri, moe se desiti da doemo do zakljuka da su oni prolazni koliko i dnevne novine. U tom sluaju, u velikoj mjeri, nismo u stanju da razumijemo smisao ovih fenomena, njihovo porijeklo, njihovu putanju, i to je najvanije gdje im je mjesto u velikoj slici stvari. esto ignoriemo istoriju. Nismo u stanju da spojimo komadie zajedno, i stalno nas iznenauje to to naa kratkorona oekivanja nisu ispunjena. Koliko ljudi je tokom 1980-ih oekivalo da e se Sovjetski Savez raspasti tako brzo i nenasilno kako se to dogodilo? I koliko ljudi j e tokom 2001. oekivalo da e voa pokreta za kojije rij etko ko uo, Al-Qaeda, 11. spetembra moi tako ozbiljno napasti
9

Svj etski Trgovinski Centar u Nju Jorku i Pentagonu, i izazvati toliko tete? A ipak, gledano iz due perspektive, oba dogaaja su dio veeg scenarija ije detalje nismo mogli znati unaprijed ali iji je iri razvoj bio dosta predvidljiv. Dio problema je to to smo ove fenomene izuavali u odvoj enim disciplinama koj ima smo dali zasebna imena - politika, ekonomija, drutvena struktura, kultura - a da nismo vidjeli da su ove discipline vie bile proizvod nae mate negoli stvarnosti. Fenomene koje smo izuavali ovim disciplinama su toliko blisko izmij eane da svaka pretpostavlj a postoj anj e druge, da svaka utie na druge, i daje svaka nerazjanjiva ako se i druge discipline ne uzmu u obzir. Dio problema predstavlja i to to iz nae analize esto izostavljamo ono to jeste i nije 'novo', a to su tri vane prekretnice savremenog svjetskog sistema: 1) dugi esnaesti vijek tokom kojeg je nastao na savremeni svjetski sistem u obliku kapitalistike svjetske privrede; 2) Francuska Revolucija iz 1789. koja je bila svjetski dogaaj i koja je prouzrokovala dva vijeka dominacije geokulture u ovom svjetskom sistemu, onome u kojem je dominirao centristiki liberalizam; i 3) svjetskarevolucijaiz 1968. koja je nagovjestila dugu terminalnu fazu savremenog svjetskog sistema u koj em se nalazimo i koj a uruava centristiku liberalnu geokulturukojaovaj svjetski sistem dri zajedno. Zagovarai analize svjetskog sistema, koja je tema ove knjige, govorili su o globalizaciji mnogo ranije negoli je termin uopte i izmiljen - iako ne kao neto novo ve neto stoje osnovno za na savremeni svjetski sistem od momenta kada je on nastao u esnaestom vijeku. Mi smo tvrdili da ove odvojene discipline analize predstavljaju prepreku, a ne pomo, prilikom pokuaja razumjevanja svijeta. Mi smo tvrdili da drutvena stvarnost u kojoj ivimo, i koja odreuje naa miljenja, nije bilo mnotvo nacionalnih drava iji smo graani ve neto vee, neto to zovemo svjetski sistem. Tvrdili smo daje ovaj svjetski sistem bio sainjen od mnogo institucija - drave i meudravni sistem, proizvodne firme,
10

domainstva, klase, grupe identiteta raznih vrsta - i da su ove institucije stvarale matricu koja je omoguavala sistemu da funkcionie ali je u isto vrijeme stimulisala i konflikte i kontradikcije koje prodiru kroz sistem. Tvrdili smo daje ovaj sistem drutvena kreacija, sa istorijom, iji poeci trebaju biti razjanjeni, iji trajni mehanizmi trebaju biti opisani, i ij a neizbj ena terminalna kriza treba biti prepoznata. Zalaui se za ovo, mi ne samo da smo ili protiv veeg dij ela mudrosti monika, ve i protiv veeg dij ela konvencionalnog znanjakoje drutveni naunici predlau ve dva vijeka. Zbog ovoga, rekli smo daje vano da ponovo obratimo panju na to kako funkcionie svijet u kojem ivimo, kao i kako smo doli do naeg miljenja o ovome svijetu. Dakle, analitiari svjetskog sistema vide kako se ukljuuju u fundamentalni protest protiv naina koj ima smo mislili da razumijemo svijet. Ali mi takoe mislimo daje pojava ovog oblika analize refleksija, i oblik izraavanja istinskog protesta u vezi sa velikih nejednakostima svjetskog sistema koje su tako politiki centralne u dananjici. Ve trideset godina sam angaovan u pisanju o analizi svjetskog sistema. Koristio sam analizu da opiem strukture znanja. O njima sam govorio kao o metodu i stanovitu. Ali nikada nisam pokuao da najednom mjestu opiem sve to podrazumjevam pod analizom svjetskog sistema. Tokom ovih trideset godina, vrsta posla koja je svrstavana pod ovu rubriku je postala uobiajenija i geografski prostor na kojem su se nalazili oni koji su se njom bavili postajao je sve iri. Ipak, analiza jo uvijek predstavlja stav manjine, opozicioni stav, u okviru svijeta istorijskih drutvenih nauka. Ljudi su je hvalili, napadali, i esto pogreno predstavljali ili shvatali - ponekad su to bili neprijateljski nastrojeni i ne ba najbolje informisani kritiari, ali nekada i osobe koje sebe smatraju za pristalice ili makar simpatizere. Odluio sam da bih elio da na jednom mjestu objasnim ono to smatram da su osnovne pretpostavke i principi
11

analize, da pruim holistiko objanjenje perspektive koj a za sebe tvrdi daje poziv na holistike istorijske drutvene nauke. Ova knj iga j e napisana za tri grupe italaca. Napisana j e za prosjenog itaoca koji nema prethodnog specijalizovanog znanja 0 temi. Ta osoba moe biti student prve godine univerziteta ili obini graanin. Drugo, napisanaje zapost-diplomskog studenta istorijskih drutvenih nauka koji eli proitati ozbiljan uvod u probleme i perspektive koje potpadaju pod rubriku analize svjetskog sistema. 1 na kraju, knjigaje napisana i za iskusnog intelektualca koji pripada mladoj ali narastajuoj grupi akademika koja eli da se rve sa mojim osobenim stavovima. Knjiga poinje opisom onoga za ta e mnogi itaoci pomisliti daje kruni put. Prvo poglavlje poinje raspravom u vezi sa strukturama znanj a koj e postoj e u savremenom svj etskom sistemu. To je pokuaj da se objasni istorijsko porijeklo ovog oblika analize. Tekupoglavljima2-4 poinjemo raspravuuvezi sa stvarnim mehanizmima savremenog svjetskog sistema. I tek u 5., posljednjem, poglavlju raspravljamo o moguoj budunosti sa kojom se suoavamo i samim tim sa naom savremenom stvarnou. Neki itaoci e vjerovatno odmah poeti da itaju 5. poglavlje, tako da to poglavlje uine poglavljem broj 1. Svoje stavove sam organizovao na ovaj nain jer snano vjerujem da italac (ak i mladi italac, poetnik), ukoliko eli da razumije analizu svjetskog sistema, treba da 'zaboravi' dosta onoga stoje nauio od osnovne kole naovamo, a to svakodnevno ponavljaju mas mediji. Tek kada se direktno suprotstavimo nainima na koje smo nauili da mislimo, tek tada, makar jatako mislim, moemo jasnije i korisnije analizirati nae savremene dileme. Razni ljudi itaju knjige na razliite naine, i pretpostavljam da e svaka od triju grupa, kojoj je ona namijenjena, itati knjigu drugaije. Mogu samo da se nadam da e za svaku grupu, svakog pojedinanog itaoca, knjiga biti korisna. Ovo je uvod u analizu svjetskog sistema. Knjiga nema pretenzija da bude shvaena kao suma analize. Izgleda da knjiga pokriva irok spektar problema, ali nemam sumnj e da e neki itaoci
12

smatrati da neke stvari nedostaju, daje posveeno previe panje nekim drugim stvarima, i, naravno, da su neki od mojih dokaza jednostavno pogreni. Knjiga je napisana sa namjerom da bude uvod u nain miljenja a takoe i poziv na otvorenu raspravu, u kojoj se nadam da e uestvovati sve tri grupe italaca.

13

1. ISTORIJSKO PORIJEKLO ANALIZE SVJETSKOG SISTEMA Od disciplina drutvenih nauka do istorijskih drutvenih nauka
Analiza svj etskog sistema osnovana je tokom ranih 1970-ih kao nova perspektiva za razumijevanj e drutvene stvarnosti. Neki od koncepata kojima se koristi su ve dugo u upotrebi, a neki su sasvimnovi ili su makar dobili novo ime. Koncepti se mogu razumjeti samo u kontekstu vremena u kojima su operativni. Ovo je jo tanije kada se govori o cjelokupnim perspektivama, iji koncepti dobijaju svoje znaenje primarno kada se govori o njihovom meusobnom odnosu, o tome kako oni zajedno ine cjelinu. tovie, te nove perspektive se, u principu, najbolje razumiju ako osoba o njima misli kao o protestu protiv starijih perspektiva. Nova perspektiva uvijek tvrdi daje stara, koja je trenutno prihvatljivija, na neki, znaajan, nain neadekvatna, dovodi do pogrenih zakljuaka, ili je moda tendenciozna, tako da ta stara vie predstavlja barijeru za pristup drutvenoj stvarnosti negoli instument za razumijevanje iste. Kao i bilo koja druga perspektiva, analiza svijetskog sistema je izgraana na ve postojeim argumentima i kritikama. Na neki nain, gotovo da nijedna perspektiva nikada ne moe biti potpuno nova. U najveem broju sluajeva, nekoje rekao neto slino nekoliko decenija ili vijekova ranije. Dakle, kada tvrdimo da je perspektiva nova, moe biti da to tvrdimo samo zato jer je svijet tek sada spreman da, po prvi put, ozbilj no prihvati idej e na koj ima se perspektiva zasniva, i moda jo zato to su te ideje sada prepakovane na nain koji e biti shvatljiviji i pristupaniji veem

14

broju ljudi. Priao nastanku analize svjetskog sistema je zasnovana na istoriji savremenog svjetskog sistema i strukturama znanja koje su izrasle kao dio tog sistema. Najkorisnije bi bilo da objanjenje nastanka ove prie potraimo ne u 1970-im, nego u sredini XVIII vijeka. Ekonomija kapitalistikog svijeta je postojala ve nekih dvije stotine godina. Imperativnost beskrajne akumulacije kapitala je stvorila potrebu za konstanim tehnolokim inovacijama, konstantnim proirivanjem granica - geografskih, psiholokih, intelektualnih, naunih. Kao posljedica toga, pojavila se potreba da znamo kako znamo, i polemiemo o tome kako moemo znati. Milenij umska tvrdnj a religioznih institucija, da samo oni znaju siguran nain da saznaju istinu, ve neko vrijeme je bila problematizovana od strane savremenog svjetskog sistema. Sekularne (tj. nereligiozne), alternativne teorije su neprestano postajale sve prihvatljivije. Filosofi su se posveivali ovom poslu, insistirajui da bi ljudska bia mogla doi do saznanja koristei svoj mozak, umjesto da istinu otkrivaju neke religiozne institucije ili skripte. Filosofi kao Dekartili Spinoza-koliko goddasuserazlikovalijedanoddrugog - traili su nain da potisnu teoloko znanj e u neki privatni ugao, i odvoje ga od glavnih struktura znanja. I dok su se filosofi sada suprotstavljali zapovijestima teologa, tvrdei da bi ljudska bia do istine mogla doi korienjem sopstvenih racionalnih kapaciteta, narastala je grupa akademika koja se, doista, slagala oko uloge teologa, ali oni su tvrdili daje takozvano filosofsko objanjenje podjednako subjektivan izvor istinitosti kao i boansko otkrovenje. Ovi akadamski graani su insistirali da se prioritet da empirijskoj analizi stvarnosti. Kada je Laplas poetkom devetnaestog vijeka napisao knjigu o porijeklu sunevog sistema, Napolon, kome je pokazao tu knjigu, prokomentarisao je da Laplace nijednom nije pomenuo Boga u svojoj povelikoj knjizi. Laplas muje odgovorio: 'Meni ta hipoteza nije uopte potrebna, ser.' Ove akademike su poeli nazivati naunicima. Ipak, moramo napomenuti da, ak do kraja

osamnaestog vijeka, nije postojala jasna razlika izmeu nauke i filosofije po nainu na koji su definisali svoja saznanja. U to vrijeme, Imanuel Kant je smatrao da moe potpuno opravdano da dri predavanja o astronomiji i poeziji kao i o metafizici. Takoe je pisao i o meudravnim odnosima. Znanje je jo uvijek smatrano za jedinstvenu oblast. Upravo uto vrijeme, krajem osamnaestog vijeka, dogodilo se ono to neki danas nazivaju 'razvod' izmeu filosofije i nauke. Upravo oni koji su branili empirijsku 'nauku' insistirali su na ovom razvodu. Tvrdili su daje jedini put ka 'istini' teoretisanje zasnovano na indukciji iz empirijskih opservacija, kao i da bi ove opservacije morale biti obavljene na nain tako da bi ostali poslije njih mogu replicirati postupak i tako potvrditi observacije. Oni su insistirali da je metafizika dedukcija bila pekulisanje i da nije imala vrij ednosti u utvrivanju ' istine'. Samim time, oni su odbili da misle o sebi kao o 'filosofima'. Uistinu, gotovo u isto vrijeme, i kao, u velikoj mjeri, rezultat ovog takozvanog razvoda, roenje savremeni univerzitet. Iako je izgraen na osnovu modela srednjevjekovnog univerziteta, savremeni je zaista umnogome drugaije strukture. Za razliku od srednjevjekovnog univerziteta, u njemu su stalno angaovani plaeni profesori, koji gotovo nikada nisu svjetena lica, i koji nisu zajedno grupisani samo u 'fakultete' nego u 'odsjeke' ili 'katedre' u okviru ovih fakulteta, sa tim toje svaki odsjek objavio da muje mjesto u posebnoj 'disciplini.' Studenti pohaaju kurseve iz te oblasti koja vodi ka diplomama koje je definisao odsjek u kojem su studirali. Srednjevjekovni univerzitet se sastojao od etiri fakulteta: teologije, medicine, prava i filosofije. Ono to se desilo u devetnaestom vijeku je daje gotovo svugdje filosofski fakultet podijeljen na dva zasebna fakulteta: jedan, koji se sastojao od 'nauka', i drugi, koji se sastojao iz drugih predmeta izuavanja, ponekad nazvanim 'humanistikim disciplinama', ponekad 'umjetnikim' ili 'pismenim stvaralatvom' (ili oboje), a ponekad
16

je bilo zadrano staro ime 'filosofije'. Univerzitet je institucionalizovao ono to e C.P. Snow docnije zvati 'dvije kulture'. Ove dvije kulture su bile u meusobnom ratu, obje tvrdei za sebe da su jedini, ili u najmanju ruku, najbolji, nain da se doe do znanja. Glavni fokus nauka bio je empirijsko (ak i eksperimentalno) istraivanje i testiranje hipoteza. Glavna stvar za humanistike discipline bilo je oslanjanje na empatetiko razumijevanje, na ono to su kasnije poeli nazivati hermeneutiko razumijevanje. Jedina zaovstavtina koja nam je danas ostala iz njihovog biveg jedinstva je da svi umjetniki i nauniki programi na univerzitetu, kao svoju najviu diplomu, nude titulu PhD, doktor filosofije (Philosophy Doctor). Nauke su humanistikim disciplinama negirale sposobnost da otkriju istinu. U prolosti, u periodu kada je znanje bilo ujedinjeno, tehnike traganja za istinom, dobrotom i ljepotom su bile blisko povezane i izmijeane, ako ne i identine. Ali naunici su sada tvrdili da njihov rad nema nikakve veze sa traganjem za dobrim ili lijepim, ve samo za istinom. Oni su traganje za dobrim i lijepim ostavili filosofima u zavjet. Mnogobrojni filosofi su se sloili sa ovakvom podjelom rada. Tako je podjela znanja u dvije kulture poinjala da stvara visoku barijeru izmeu traganja za istinom i traganja za dobrim i lijepim. Ovakva podjela je opravdala tvrdnju naunika da su oni bili ' vrijednosno-neutralni. ' U devetnaestom vijeku, fakultet nauka se sam podijelio u nekoliko oblasti koje su nazvane disciplinama: fizika, hernija, geologija, astronomija, zoologija, matematika i druge. Fakultet humanistikih disciplina se podijelio u discipline kao to su filozofija, klasici (tj, grki i latinski, kao i antiki spisi), istorija umjetnosti, muzikologija, nacionalni jezik i literatura, kao i jezici i litaratura drugih lingvistikih zona. Najtee pitanje, meutim, bilo je u koji fakultet bi se moglo svrstati izuavanje drutvene stvarnosti. Potreba za ovakvim izuavanjem isplivalaje na povrinu sa Francuskom revolucijom iz 1789. i kulturnim turbulencijama koje je ona izazvala u 17

savremenom svjetskom sistemu. Francuskarevolucijaje propagirala dvije istinski revolucionarne ideje. Jedna je da politika promjena nije nita nevjerovatno ili bizarno, nego neto normalno i samim time konstantno. Drugaje da ' suverenitet' - pravo drave da donosi autonomne odluke na sopstvenoj teritoriji - ne pripada samom monarhu niti parlamentu ve 'narodu' koji sam moe da prui legitimitet reimu. Obje ideje su naile na plodno tle i postale iroko primjenjene, uprkos politikim reverzijama dostigunaa same Francuske revolucije. Ako je politika promjena sada prihvaena kao neto normalno a suverenitet kao neto to pripada narodu, odjednom je postalo nuno da svak razumije taje to to bi objasnilo prirodu i tempo promjena, i kako su 'ljudi' doli, ili bi mogli doi, do, odluka za koje se tvrdilo da donose. Ovo su drutveni korijeni onoga to smo kasnije poeli nazivati drutvenim naukama. Ali, ta su to bile 'drutvene nauke' i gdje su se pozicionirale u ovom novom ratu izmeu 'dvije kulture'? Ovo nisu pitanja na koja bi se moglo lako odgovoriti. I zaista, osoba bi mogla opravdano ustvrditi da na ova pitanja nikada nije pruen zadovoljavajui odgovor. Najprije, smatralo se da drutvene nauke tee da se pozicioniraju u sredini, izmeu 'istih nauka' i 'humanitarnih disciplina.' U sredini, ali ne u komfornoj poziciji u sredini. Jer, drutveni naunici nisu izgradili separatni, trei nain saznavanja; radije su se podijelili na one koji su naginjali prema 'naunom' ili 'naunikom' pogledu na drutvene nauke i onih koji su naginjali ka malo 'humanijem' pogledu na drutvene nauke. Drutvene nauke su izgledale zavezane za ova dva konja koja su vukla u suprotnim pravcima, i koji su ih razapinjali. Najstarija drutvena nauka je, naravno, istorija, aktivnost i pravac koji postoji ve nekoliko hiljada godina. Tokom devetnaestog vij eka odigrala se ' revolucij a' u istoriografij i, revolucij a koj a je povezana sa imenom Leopolda Rankea, ovjeka koji je stvorio slogan da bi istorij a trebala biti zapisana wie es eigentlich gewesen 18

ist (onako kako se zaista dogodila). Ono protiv ega je protestvovao bila je navika istoriara da se upuste u hagiografiju, da piu prie koje glorifikuju monarhe ili zemlje, ukljuujui izmiljene dogaaje. Ranke se zalagao za istoriju kojaje bila vie nauna, istoriju kojaje izbjegavala pekulacije i bajke. Uz to, on j e predlagao i specifini metod koj im bi istorij a mogla biti pisana putem dokumenata koji opisuju dogaaje koji su zapisani u vrijeme dok su se ti dogaaji odigravali. Vremenom su takvi dokumenti smjetani u ono to mi danas nazivamo arhivama. Ti novi istoriari su smatrali daje izuavanje dokumenata u arhivama dobro zato to akteri koj i su pravili te bilj eke nisu pisali za budue istoriare ve su otkrivali ono to su stvarno mislili u to vrijeme ili makar ono to su htj eli da drugi vj eruju. Podrazumj eva se da su istoriari priznali da j e potrebno da se takva dokumenta palj ivo izuavaj u, da bi se uvjerili da nita nij e krivotroveno, ali kadaje jednom verifikovana istinitost, ovi dokumenti su, u znatnoj mjeri, bili izuzeti od uznemiravajue pristrasnosti buduih istoriara. Da bi dodatno minimizirali pristrasnost, istoriari su insistirali da su u stanju da piu istoriju samo o 'prolosti' ali ne i 'sadanjosti', poto bi na pisanje o sadanjosti neizbjeno uticale strasti koje bi bile prisutne u tom momentu. U svakom sluaju, arhive (koje su bile pod kontrolom politildh institucija) su rijetko 'otvarane' istoriarima sve dok ne bi proao dui vremenski period (pedeset do stotinu godina), stoga se podrazumj eva da oni nisu ni imali pristup znaajnim dokumentima koj i su se odnosili na sadanj icu. (Kraj em dvadesetog vijeka, mnogobrojne vlade nale su se pod pritiskom opozicionih politiara da otvore svoje arhive mnogo bre. Iako je ova otvorenost imala nekog efekta, izgledalo je, takoe, istinito da su vlade takoe nale nove naine da zatite svoje tajne.) Pored svega nabrojanog, i uprkos ovoj sklonosti ka 'naunikij em pristupu', novi istoriari nisu izabrali da se ukljue u fakultet nauka, ve radije u fakultet humanistikih disciplina. Ovo moda moe izgledati udno, poto su ovi istoriari odbacivali filosofe zbog 19

njihovih spekulativnih zakljuaka. tovie, oni su bili empiricisti, i samim tim neko bi pomislio da e osjetiti vibracije simpatija koje su im dolazile od prirodnih naunika. Ali oni su bili vrsta empiricista koji su, u velikoj mjeri, bili sumnjiavi prema generalizacijama koje bi se mogle primjeniti na veliki broj sluajeva. Oni nisu bili zainteresovani da izvedu naune zakone ili formuliu hipoteze, tovie, esto su insistirali da bi svaki pojedinani 'dogaaj ' morao biti analiziran u kontekstu svoje zasebne istorije. Tvrdili su da ljudski drutveni ivot nije bio ni nalik fizikim fenomenimakoje su izuavali 'isti' naunici, a sve to zbog faktora ljudske volje, i ovaj fokus na ono to mi nazivamo ljudskim faktorom doveo je ih dotle da o sebi misle kao o 'humanistima' radije negoli o 'naunicima'. Ali koji su to dogaaji koji su zasluivali njihovu panju? Istoriari su morali da donesu odluke o temama koje e izuavati. S obzirom da su svoje istraivanje zasnivali napisanim dokumentima iz prolosti automatski se inilo pristrasnim ono to bi mogli izuavati, s obzirom da su dokumenta iz arhiva bila, u velikoj mjeri, napisana od strane osoba koj e su bile povezane sa politikim strukturama - diplomate, drutveni inovnici, politike voe. Ovi dokumenti su malo otkrivali o fenomenima koje nisu bili politiki ili diplomatski dogaaji. tavie, moemo pretpostaviti da su ovakvim pristupom istoriari izuavali samo dogaaje o kojima su postojali pismeni dokumenti. U praksi, istoriari devetnaestog vijeka su teili da se najprije bave izuavanjem istorije svoje zemlje, pa tek onda zemalja koje su smatrane za 'istorijske nacije', to je naizgled znailo nacija ijaje istorija mogla biti dokumentovana u arhivama. Ali ukojim su se zemljama takvi istoriari nalazili? Ogromna veinanjih (moda ak i 95%) bili su smjeteni u samo pet zemalja: Francuskoj, Velikoj Britaniji, Sjedinjenim Dravama, i raznim regionima koji e kasnije postati Njemaka i Italija. Stoga, istorija koja je je u prvo vrijeme napisana i predavana bila je primarno istorija ovih pet nacija. Doista, postavljalo se i dodatno pitanje koje se moralo rijeiti: ta bi trebalo biti ukljueno u istoriju zemlje 20

kao to su Francuska ili Njemaka? Koje su njene granice, geografske i temporalne? Veina istoriara pokuala je da priu istrai to je dublje mogue u prolosti, koristei teritorijalne granice u sadanjosti, ili ak sve teritorije koje su nacije tvrdile da im pripadaju. Stoga, istorij a Francuske bila je istorija svega to se dogaalo u okviru granica u kojima je, u devetnasetom vijeku, defmisana teritorija Francuske. Ovo je naravno, bilo sasvim proizvoljno, ali je sluilo jednoj svrsi-pojaavanju savremenih nacionalistikih osjeanja - i to je, stoga, bila praksa koju su ohrabrivale same drave. Ipak, ono to je proizilazilo iz navike istoriara da ogranie svoja istraivanja na izuavanje prolosti je injenica da su imali malo toga da kau u vezi sa savremenim situacijama sa kojima su se njihove zemlje suoavale. A politiki lideri su osjeali potrebu da dobiju vie informacija o sadanjem stanju stvari. Da bi se ovo postiglo, pojavile su se nove discipline. One su, uglavnom, bile ove tri: ekonomija, politika nauka i sociologija. Ali, zato bi postojale tri discipline koje bi se bavile istraivanjem sadanjosti, a samo jedna koja bi se bavila prolou? To je zato to je dominantna liberalna ideologija devetnaestog vijeka insistirala daje modernost defmisana diferencijacijom tri drutvene sfere: trita, drave i graanskog drutva. Te tri sfere su funkcionisale, kako se tvrdilo, prema potpuno drugaijim logikama, i bilo je dobro da se dre odvojene jedna od druge - u drutvenom ivotu a samim time i u intelektualnom ivotu. One su trebale biti prouavane razliitim metodama, tibi svalcalcoodgo varalo sferi prouavanja-trite bi izuavali ekonomisti, dravu politikolozi a graansko drutvo sociolozi. Ponovo sepostavljapitanje: kako moemo doi do 'objektivnog' znanja u vezi sa ove tri sfere? Odgovor na ovo pitanje je bio drugaiji od onoga koje su pruili istoriari. Unutar svake od ovih disciplina poelo j e da preovlauj e stanovite da su ovim sferama ivota-tritem, dravom i graanskim drutvom-upravljali zakoni 21

koji su se mogli raspoznati putem empirijskih analiza i induktivnih generalizacija. Upravo ovo je bilo isto ono stanovite koje su 'isti' naunici imali o svojim objektima istraivanja. Stoga, mi ove discipline nazivamo nomotetikim disciplinama (to jest, disciplinama koje tragaju zanaunim zakonima), a one se razlikuju od idiografske discipline kakva istorija tei da bude - tj., disciplina koja je zasnovana na jedinstvenosti drutvenih fenomena. Ponovo se postavlja pitanje, na ta bi se trebalo fokusirati pri istraivanju savremenih fenomena? Nomotetiki naunici u oblasti drutvenih nauka bili su nastanjeni, prvenstveno, u istih pet zemaljaukojimasubili i istoriari, i na isti nain su primamo istraivali svoje zemlje (ili bi, najvie, pravili komparacije izmeu tih pet zemalja). Sigurno je da e to istraivanje biti drutveno valorizovano, a naunici u oblasti drutvenih nauka su ujedno predloili metodoloke razloge da opravdaju ovakav izbor. Oni su tvrdili da je korienje kvantitativnih podataka najbolji nain da se izbjegne pristrasnost, i da se takvi podaci najvjerovatnije mogu prikupiti u njihovim zemljama, u svakodnevnom ivotu. tovie, oni su tvrdili da ako pretpostavimo da postoje osnovni zakoni koji upravljaju drutvenim ponaanjem, ne bi bilo mnogo bitno gdje osoba izuava ove fenomene, poto je ono to je istinito u odreenom mjestu i odreenom vremenu bilo istinito u svim mjestima i svim vremenima. Zato onda ne bismo izuavali fenomene za koje posjedujemo najpouzdanije podatke-to jest, najkvantifikovanije i najreplikabilnije podatke? Naunici u oblasti drutvenih nauka su se suoavali sa jo jednim dodatnim problemom. Sve etiri discipline (istorija, ekonomija, sociologija, i politika nauka) zajedno su izuavale samo maleni dio svijeta. Ali, u devetnaestom vijeku, tih pet zemalja su poele nametati kolonijalnu vladavinunad mnogim zemljama svijeta, i bavile su se trgovinom, ponekad ak i ratovanjem protiv dijelova zemlje koji nisu bili kolonizovani. Izgledalo je daje vano da se izuava i ostatak svijeta. Ipak, taj ostatak svijeta je izgledao na 22

neki nain drugaiji, i izgledalo je neodgovarajue da se koriste etiri zapadno-centrine discipline da bi se izuavali drugi dijelovi svijeta koj i nisu smatrani 'modernim'. Kao rezultat svega toga, pojavile su se dvije dodatne discipline. Jedna od njih se zvala antropologija. Rani antroplozi su izuavali narode koji su bili pod direktnom ili virtualnomkolonijalnom vladavinom. Oni su radili pod pretpostavkom da grupe koje su izuavali nisu posjedovale savremenu tehnologiju, nisu imali sopstveni sistem za pismeno izraavanje, i nisu imali religije koje bi se irile vannjihove grupe. Ti ljudi su generino nazvani 'plemenima' : relativno male grupe (to se tie populacije i teritorije koju nastanjuju), sa zajednikim setom obiaja, zajednikim jezikom, i, u nekim sluajevima, zajednikim politikim strukturama. U duhu jezika devetnaestog vijeka, ti ljudi su smatrani 'primitivnim' narodima. Jedan od esencijalnih uslova za izuavanje ovih naroda bio je to to su bili podvrgnuti pod politikujurisdikciju modeme drave kojaje garantovalared i siguran pristup antropolozima. S obzirom da su ovi ljudi bili toliko kulturoloki drugaiji od onih koji su ih prouavali, osnovni model istraivanja bio je ono to se zvalo ' observacij e uesnika' ; tokom ovog izuavanj a naunik bi neko vrijeme ivio meu ljudima, trudei se da naui jezik i raspozna kompletan radijus njihovih svakodnevnih obiaja. Njemu ili njoj bi esto trebala pomo medijatora koji su radili kao prevodioci (lingvistiki i kulturalno). Ova vjeba nazivala se pisanje etnografije, i bila je zasnovana na 'terenskom radu' (umjesto bibliotekarskom radu ili arhivskom radu). Smatrano je da ti narodi nisu imali 'istoriju' osim one kojaje otpoela kada im je nametnuta vlast savremenih stranaca kojaje rezultirala 'kontaktom kultura' a samim tim i nekom vrstom promjene kultura. Ova promjena znaila je da je etnograf uobiajeno pokuavao da rekonstruie obiaje i otkrije kako su izgledali prije kontakta kultura (koji je oubiajeno bio relativno nov), i za tako 23

rekonstruisane obiaje smatralo se da su postojali odvajkada pa sve do nametanja kolonijalne vlasti. Po mnogo emu, etnografi su sluili kao interpretatori koji su objanjavali kolonizovane narode strancima koji su nad njima vladali. Oni bi, strancima razumljivim jezikom, pokuavali da oslikaju logiku na kojoj se zasnivaju njihovi tradicionalni obiaji. Stoga, oni su bili korisni kolonijalnim vlastima jer su nudili informacije koje bi guvernerima mogle pomoi da budu svjesniji o tome ta smiju a ta ne smiju raditi (ili ne bi smjeli raditi) u svojoj administraciji. Svijet je, meutim, bio vie nego samo grupa 'modernih' drava i ovih takozvanih primitivnih naroda. Postoj aie su ogromne regije koje su bile izvan pan-evropske zone kojaje posjedovala ono to je u devetnaestom vijeku nazivano 'visoku civilizaciju' kao npr. Kina, Indija, Persija i Arapski svijet. Sve ove zone su imale neke zajednike karakteristike: pismo, dominantni jezik koji je koriten u pisanju; ijedinstvenu, dominirajuu ' svjetsku' religiju koja nije bila Hrianstvo. Razlog za ove zajednike osobine je, naravno, bio veoma jednostavan. Sve ove zone su u prolosti, a nekad su nastavile da to budu i do dana dananjeg, sjedita birokratskih 'svjetskih imperija' koje su se rasprostirale preko velikih oblasti, i koje su, samim tim, razvile jedinstven jezik, religiju, kao i mnotvo zajednikih obiaja. Ovo je bilo ono na ta se mislio kada su nazivane ' velike civlizacij e'. Sve ove regije su tokom devetnaestog vijeka imale jo jednu zajedniku osobinu. One nisu vie bile vojno ili tehnoloki snane kao pan-evropski svijet. Stoga je pan-evropski svijet smatrao da one nisu bile 'modeme'. Ipak, stanovnici ovih zemalja sigurno nisu odgovarali opisu ' primitivnih' naroda, ak ni prema pan-evropskim standardima. Stoga se postavljalo pitanje kako bi se te nacije mogle izuavati i ta se o njima moralo uiti. Poto su se kulturoloki mnogo razlikovali od Evropljana, i poto su njihove knjige bile napisane jezicima koji su bili mnogo drugaiji od jezika evropskih istraivaa, a i njihove religije su bile umnogome razliite od 24

Hrianstva, inilo se da su se, oni koji su namjeravali da ih izuavaju, morali podvrgnuti dugotrajnom, strpljivom treningu o ezoterinim vjetinama ukoliko su htjeli da dobro razumiju pomenute kulture i ljude. Filoloke vjetine su bile naroito korisne u prevoenju antikih religioznih tekstova. Ljudi koji su izuili ove vjetine poeli su da sebe zovu Orijentalistima, to je bilo ime koje je iskoriteno iz klasine podjele na Istok i Zapad koja je ve dugo postojala u evropskim intelektualnim tradicijim^. Ali ta je bilo to to su Orijetalisti izuavali? Na neki nain, moe se rei da su i oni pravili etnografije; to jest, eljeli su da opiu cio niz obiajakoje su otkrili. Ali ovo, najveim dijelom, nisu bile etnografij e zasnovane na rezultatima pribavlj enim ' terenskim radom', ve, radije, djela iji su rezultati izvedeni iitavanjem tekstova. Pitanje koje im se neprestano nametalo iz pozadine je kako da objasne to to ove 'visoke civilizacije' nisu bile 'moderne' kao pan-evropski svijet. Odgovor koji su orijentalisti pruili je da postoji neto u sastavu tih kultura to je 'zamrzio' njihov istorij ski razvoj., i onemoguilo ih da nastave naprij ed, kao to j e to uinio hrianski svijet, ka 'modernosti. ' Ono to je proizilazilo iz ovakvog stavaje miljenje da su ove zemlje morale zatraiti pomo od panevropskog svijeta ukoliko ele da nastave ka modernosti. Antropolozi-etnografi koji su izuavali primitivne ljude i Orijentalisti koji su izuavali visoke civilizacije imali su jednu epistemoloku zajedniku osobinu. Obje tradicije su naglaavale specifinost grupe koju su izuavali umjesto da su analizirali generike karakteristike ljudskog roda. Dakle, izgledalo je da su se oni ugodnije osjeali na idiografskoj negoli na nomotetskoj strani kontroverze. Sebe su, najveim dijelom, svrstavali u humanistiki, hermeneutiki kamp dvije podijeljene kulture, radije negoli u nauni kamp. Tokom devetnaestog vijeka nastavilo se irenje i replikacija, manje-vie, isto strukturiranih odsjeka i naglaavanja tema koje su ovdj e naznaene - od univerziteta do univerziteta, zemlj e do zemlj e. 25

Strukture znanja poele su da poprimaju odreenu formu i univerziteti su im ponudili dom. Stavie, strunjaci iz ovih disciplina poeli su da stvaraj u ekstra-univerzitetska organizaciona tij ela da bi konslolidovali svoju teritoriju. Osnovali su asopise koji su se bavili njihovim strukama. Osnovali su nacionalna i meunarodna udruenja za ljude iz svoje struke. ak su osnovali i bibliotekarske kategorije da bi zajedno grupisali knjige koje su se, naizgled, bavile temama iz njihove oblasti. Ovakav nain grupisanja je do 1914. postao standard. Oni su nastavli da se ire i, u najveoj mjeri su prevagnuli gotovo do 1945., a na neki nain i do 1960-ih. Bilo kako bilo, svijet se znaajno promjenio 1945., i kao rezultat ovoga, konfiguracija disciplina drutvenih nauka nala se pred znaajnim izazovom. U to vrijeme su se dogodile tri stvari. Najprije, Sjedinjene Drave su postale neprikosnovena hegemonijskasilau svjetskom sistemu, i samimtimnjenuniverzitetski sistem je postao najuticajniji. Drugo, zemlje koje su sada bile ono to se danas nazivalo Trei Svijet postale su mjesto politikih turbulencija i geopolitikog samopotvrivanja. Tree, kombinacija ekonomski narastajue svjetske privrede i znaajno jaanje demokratskih procesa dovelo je do nevjerovatne ekspanzije svjetskog univerzitetskog sistema (u smislu smjerova, studenata i broja univerziteta). Ove tri promjene zajedno su izazvale potpuni haos po ureenim strukturama znanja koje su evoluirale i bile konsolidovane tokom posljednjih 100 do 150 godina. Najprije, uzmite u obzir uticaj Amerike hegemonije i samopotvrivanja Treeg Svijeta. Njihovo istovremeno pojavljivanje oznaavalo da je podjela rada u okviru drutvenih nauka - istorije, ekonomije, sociologije i politike nauke koje su izuavale Zapad; antropologije i Orij entalizma koj i su se bavili prouavanj em ostatka svij eta - bila vie negoli beskorisna tvorcima zakona u Sjedinjenim Dravama. Sjedinjenim Dravama su trebali akademici koji bi analizirali uspjeh Kineske Komunistike Partije vie nego to su im trebali intelektualci koji bi mogli deifrovati Taoistike skripte, vie su im trebali 26

akademici koji bi mogli odrediti snagu Afrikih nacionalistikih pokreta ili porast urbane radne snage negoli oni koji su mogli elaborirati o rodbinskim odnosima meu lanovima Bantu plemena. A ni orij entalisti ni etnografi nisu mogli mnogo pomoi u vezi ovoga. Ipak, postojalo je rjeenje: istrenirajte istoriare, ekonomiste, sociologe i politike naunike da izuavaju ta se deavalo u ovim drugih dijelovima svijeta. Upravo ovo je uzrok novog amerikog izuma - 'studije oblasti' - koje su imale nevjerovatan uticaj na univerzitetski sistem Sjedinjenih Drava (a onda i na ostatak svijeta). Ali kako se moglo postii pomirenje onih disciplina koje su po prirodi izgledale 'idiografske' - izuavanje tema iz 'oblasti' geografije ili kulture - i 'nomotetikih' pretenzija ekonomista, sociologa, politikih nauka a sada ak i nekih istoriara? Upravo iz ovoga je proizalo ingeniozno intelektualno ijeenje za ovu dilemu: koncept 'razvoja'. Razvoj, rije koja se poela upotrebljavati nakon 1945., bio j e zasnovan na poznatom mehanizmu obj anj avanj a - teorij i faza. Oni koji su se koristili ovim konceptom smatrali su da su se sve odvojene jedinice - 'nacionalna drutva' - razvile na fundamentalno isti nain (samim tim zadovoljavajui nomotetike zalitj eve) ali svaka razliitim tempom (samim tim pokazujui koliko su u tom momentu drave razlikovale jedna od druge). Odmah! Nakon toga bi se mogli uvesti specifini koncepti radi momentalnog izuavanja 'drugih', dok bi se u isto vrijeme zalagali da e sve drave, u svoje vrijeme, postati, manje ili vie, iste. Ova opsjena je takoe imala i praktinu stranu. Proizilazilo se daje 'najrazvijenija' drava mogla da poslui kao model na koji bi 'manje razvijene' drave mogle da se ugledaju, samim tim potonje bi bile 'natjerane ' da se bave nekom vrstom mimikrije, a da im se zauzvrat obeaju vii ivotni standard i liberalnija vladajua struktura ('politiki razvoj ') koji se nalaze na drugom kraju duge. Ova intelektualna alatka je oigledno bila korisna za Sjedinjene Drave, i stoga su njene vladajue strukture uinile sve 27

da ohrabre ekspanziju studija oblasti na svim veim (ak i nekim manjim) univerzitetima. Naravno, sve to se deavalo za vrijeme trajanja hladnog rata izmeu Sjedinjenih Drava i Sovjetskog Saveza. Sovjetski Savez je bio dovoljno pametan da prepozna dobru stvar kad ju je vidio, stoga su oni, takoe, usvojili koncept faza razvoja. Podrazumeva se da su sovjetski akademici promjenili terminologiju zarad sopstvenih retorikih potreba, ali osnovni model je bio isti. Treba naglasiti da su oni ipak napravili jednu znaajnu modifikaciju: Sovjetski Savez, ne Sjedinjene Drave, je bio koriten kao drava-model u ovoj sovjetskoj verziji. A sada, da vidimo ta se deava kada zajedno pomijeamo uticaj studija oblasti i ekspanziju univerzitetskog sistema. Ta ekspanzija znaila je da vie ljudi pokuava dobiti diplomu doktora filosofije. Ovo je izgledalo kao dobra stvar, ali ipak upamtite daje jedan od uslova bio da doktorska disertacija bude 'originalan' doprinos znanju. To je znailo da e svaka dodatna osoba koja bude radila istraivanje suoiti se sa injenicom da traganje za originalnou postaje sve tee. Ova potekoa je ohrabrila akademsku krau, poto je definisano daje originalnost bila locirana unutar disciplina. Ljudi iz svih predmeta poeli su da stvaraju nove odsjeke unutar odsjeka koji su ranije potpadali pod druge discipline. Ovo je vodilo ka znaajnom preplitanju i eroziji vrstih granica koje su postojale izmeu disciplina. Sada su se pojavili politiki sociolozi i drutveni istoriari kao i svaka druga kombinacija koju bi ovjek mogao zamisliti. Promjene u svijetu uticale su na samo-definisanje akademika. Discipline koje su se ranije specijalizovale za istraivanje nezapadnog svijeta nale su se u situaciji da ih graani tih zemalja, koje su tradicionalno izuavali, gledaju sa dozom politike sumnjiavosti. Kao rezultat ovakvog stanja, rije 'Orijentalizam' je postepeno nestala, a naunici iz ove brane esto bi postajali istoriari. Antropologija je natjerena da dosta radikalno redefinie fokus svog izuavanja, poto su i koncept 'primitivnog' i realnost 28

koju je taj koncept trebao da odraava, nestajali. Na neki nain, antropolozi su se 'vratili kui', i poinjali su takoe da izuavaju zemlje odakle je veina njih i poticala. Sto se tie ostale etiri discipline, one su sada, po prvi put, dobile 'kolege' koje su se specijalizovali u dijelovima svijeta za koje njihovi nastavni planovi prethodno nisu bili zainteresovani. Razlika izmeu modernih i nemodernih zona svijeta se polako rastapala. Sve ovo je, sajedne strane, vodilo ka poveavanju nesigurnosti u vezi sa tradicionalnim istinama (ono to je nekad nazivano 'konfuzijom' unutar disciplina), i to je, sa druge strane, otvorilo put za heretiko problematiziranje nekih od ovih istina, naroito od strane akademika koji su poticali iz ne-zapadnog svijeta ili onih koj i su bili dio kadra novo treniranih akademika sa Zapada koj i su proizvele studije obasti. U okviru drutvenih nauka, etiri debate koj e su se dogodile izmeu 1945-70 pripremile su teren za nastanak analize svijetskih sistema: koncept centar-periferija koje je razvila Ekonomska Komisij a Ujedinj enih Nacij a za Latinsku Ameriku (ECLA- Economie Commission for Latin America) i elaboracija o 'teoriji zavisnosti' koja je usljedila nakon toga; korisnost Marksovog koncepta 'Azijskog naina proizvodnje', kojaje bila zasnovana na debati koja se odigrala meu komunistikim akademicima; rasprava istoriara zapadne Evrope u vezi 'tranzicije od feudalizma ka kapitalizmu'; debata o 'cjelokupnoj istoriji' i trijumf Anala, kole istoriografije koja se najprije razvila u Francuskoj a zatim i u mnogim drugim djelovima svijeta. Nijedna od ovih debata nije bila kompletno nova, ali je svaka od njih postala najvanija tokom ovog perioda, i njihov rezultat je bio ogromni izazov nainu na koji su se drutvene nauke razvijale do 1945. Centar-periferija je bio sutinski doprinos akademika iz Treeg Svijeta. Istini za volju, postojalo je nekoliko njemakih geografa koj i su tokom 1920-ih sugerisali neto slino, kao i neki rumunski sociolozi tokom 1930-ih (doista, Rumunijaje tada imala drutvenu strukturu kojaje umnogome bila slina onoj kojaje bila 29

u zemlj ama Treeg Svij eta). Ali, ta tema j e postala folcus istraivanj a drutvenih nauka tek kada su Raul Prebisch i nj egovi latino ameriki 'mladi Turci', u okviru ECLA, poeli da rade na tom pitanju tokom 1950-ih. Osnovna idejajebilaveomajednostavna. Meunarodna trgovina nije bila, prema njihovom tumaenju, trgovina izmeu jednakih. Neke zemlje su bile ekonomski jae od drugih (centar), i samim tim bile su u stanju da trguju pod uslovima koji bi im omoguile da se viak vrijednosti iz slabijih zemalja (periferije) usmjeri ka centru. Neki e kasnije imenovati ovaj proces kao 'nejednaku razmjenu'. Ovakva analiza je podrazumjevala postojanje lijeka za nejednakost: drave u periferiji bi preduzimale akcije da implementiraju mehanizme koje bi u srednje dugom roku stvorile ravnopravnost u razmjeni. Naravno, ovoj jednostavnoj ideji je falila ogromna koliina detalj a prije negoli bi mogla biti primjenjena. Zbog toga je izazvala ustre debate koje su se vodile izmeu zagovornika ove akcije i onih koji su zastupali tradicionalnije shvatanje trgovine iji je najpoznatiji zagovornik bio David Rikardo tokom devetnaestog vijeka: da ukoliko se svi budu ponaali u skladu sa sopstvenim 'komparativnim prednostima', svi e ostvariti maksimalan profit. Talcoe, vodile su se i debate meu zagovaraima modela centarperiferija. Kako je sistem funlccionisao? Ko je zaista profitirao od nejednake razmjene? Koje mjere bi bile efektivne u suprotstavljanju tom sistemu? I do kog nivoa su ove mjere zahtjevale politike odluke radije negoli ekonomsku regulativu? I upravo na ovoj posljednjoj temi teoretiari 'zavisnosti' su razvili sopstvenu, promjenjenu, verziju analize centar-periferija. Mnogi od njih su insistirali daje politika revolucija preduslov za uspostavljanje ikakve stvarne jednakosti. Teorija zavisnosti, u formi u kojoj se razvila u Latinskoj Americi, sa povrine je izgledala primarno kao kritika ekonomskih zakona koje su praktikovale i propovjedale Zapadne Sile (naroito Sjedinjene Drave). Andr Gunder Frank je stvorio frazu 'razvoj nerazvijenosti' da bi opisao rezultate zakona 30

velikih korporacij a, glavnih zemalja u zonama centra, i meudravnih agencija koje su promovisale 'slobodnu trgovinu' u svjetskoj privredi. Nerazvijenost nije smatrana za originalno stanje, odgovornost za takvo stanje pripisivanaje nerazvijenim zemljama, ali je to bila konsekvenca istorij skog kapitalizma. Ipak, teorije zavisnosti su uticale, moda ak i znatno, na kritiku koju su koristile komunistike partije Latinske Amerike. Ove partije su podravale teoriju o fazama razvoja, tvrdei da su latino amerike zemlje jo uvijek bile feudalne ili 'polu-feudalne' drave, i samim tim nisu prole kroz 'buroasku revoluciju', za koju se tvrdilo da mora da prethodi 'proleterskoj revoluciji.' Zakljuili su da su latino ameriki radikali morali da sarauju sa, takozvanom, progresivnom buroazijom u cilju da se izvri buroaska revolucija, tako da, poslije toga, zemlja moe nastaviti ka socijalizmu. Dependistas, inspirisani Kubanskom revolucijom, tvrdili su daje oficijelnakomunistikaretorikabila samo varijacija na oficijelnu retoriku vlade Sjedinjenih Drava (prvo izgraditi buroaske drave i srednju klasu). Dependistas su se suprostavili ovom stavu komunistikih partija putem teorije, tvrdei da su Latino Amerike zemlj e ve bile dio paketa kapitalistikog svij eta i daje socijalistika revolucija ono to je bilo potrebno sada. U isto vrijeme, u Sovjetskom Savezu, istono-evropskim komunistikim zemljama, i u francuskoj i italijanskoj komunistikoj partiji otpoinjalaje debatao 'Azijskom nainu proizvodnje'. Kada je Marks, veoma kratko, iscrtao set faza ekonomskih struktura kroz koje je ovjeanstvo evoluiralo, stvorio je dodatnu kategoriju, koju je teko mogao da smjesti na linearnu liniju progresa koji je opisivao. Nazvao ju je 'Azijski nain proizvodnje', koristei ovaj pojam da opie velike, birokratske i autokratske imperije koje su tokom istorije izrasle u Kini i Indiji. Upravo to su bile 'visoke civilizacije' Orijentalista, ija djelaje Marks itao. Tokom 1930-ih Staljin je odluio da mu se ovaj koncept ne svia. Izgledalo je daje mislio da bi mogao biti koriten za opisivanje 31

ruske istorije i reima kojim je on tada upravljao. Libio se posla da ispravi Marksa tako to e eliminisati koncept iz legitimnih diskusij a. Ovo izostavljanje je stvorilo mnogo problema sovjetskim (i drugim komunistikim) akademicima. Morali su da izvedu dokaze tako da predstave razne momente iz ruske, i drugih, azij skih istorij a na taj nain da se oni uklapaju u kategorije 'ropstva' i 'feudalizma', koji su jo uvijek bili legitimni. Jer, ipak, niko nije htio da se raspravlja sa Josifom Staljinom! Kada je Staljin umro 1953., mnogobrojni intelektualci su ugrabili priliku da ponovo otvore to pitanje i da predloe daje moda neto ipak postojalo u Marksovoj originalnoj ideji. Ali, tim prijedlogom su ponovo otvorili pitanje neizbjenih faza razvoja i samim tim razvojnosti kao analitikog okvira i politike direktive. To je natjeralo ove akademike da se ponovo poveu sa nemarksistikim drutvenim naukama iz ostatka svijeta. U principu, ova debata je bio akademski ekvivalent Hruovljevom govoru iz 1956., koji je tada bio generalni sekretar Komunistike Partije Sovjetskog Saveza(Communist Party of the Soviet Union-CPSU), kadajenaXX-om partijskog kongresu osudio 'kult linosti' Staljina ipriznao 'greke' u onome toje do tada bila neosporna vladavina. Kao i Hruovljev govor, debata o Azijskom nainu proizvodnje je proizvela sumnje, i napravila pukotine po avovima rigidnog koncepcijskog nasljea takozvanog ortodoksnog marksizma. To je omoguilo da se preispitaju analitike kategorije devetnaestog vijeka, moda ak i one koje je uspostavio sam Marks. U isto vrijeme, meu ekonomskim istoriarima Zapada, vodila se debata u vezi pitanja porijekla modernog kapitalizma. Veina uesnika smatrala se marksistima, s tim to oni nisu bili ogranieni partij skim restrikcijama. Ova debataje zapoela kada je 1946. izdata studija Maurice Dobb-a pod imenom Studije o razvoju kapitalizma. Dobb je bio Engleski, marksistiki, ekonomski istoriar. Paul Sweezy, ameriki marksistiki ekonomista, objavio je lanak kojim se suprotstavio Dobb-ovom objanjenju u vezi onoga to su 32

oboj ica nazivali 'tranzicij om od feudalizma ka kapitalizmu. ' Nakon toga, mnogi drugi su se ukljuili u raspravu. Za one koji su se svrstali na Dobb-ovu stranu, predmet debate je predstavljan kao endogeno protiv egzogenog objanjenja. Dobb je otkrio da su se korijeni tranzicije, od feudalizma ka kapitalizmu, nalazili u internim elementima drava, naroito u Engleskoj. Dobb, i oni koji su ga podravali, optuili su Sweezy-a da odgovornost pripisuje eksternim faktorima, naroito protoku trgovine, a da ignorie fundamentalnu ulogu promjena u strukturi proizvodnje, i samim tim, i klasnim odnosima. Sweezy i drugi su odgovorili tako to su sugerisali daje Engleska, u stvari, bila dio velike evropsko-mediteranske zone, ije su transformacije bile odgovorne i za ono to se deavalo u Engleskoj. Sweezy se koristio empirij skim podacima iz radova Henri Pirenne-a (ne-marksistiki istoriar iz Belgije i osniva Annales kole istoriografije, koji je poznat po svojim tvrdnjama daje uspon Islama doveo do unitenja uspostavljenih trgovinskih ruta sa Zapadnom Evropom, i, samim tim, i do ekonomske stagnacije). Oni koji su podravali Dobb-a tvrdili su daje Sweezy pridavao previe znaaja trgovini (takozvana eksterna varijabla) i daje zanemarivao presudni uticaj proizvodnih odnosa (takozvana interna varijabla). Ova debataje bila vana iz nekoliko razloga. Najprije, izgleda da j e ona imala politikih implikacij a (nalik na argumente koj e su pruali dependistas). Zakljuci u vezi mehanizama tranzicije od feudalizma ka kapitalizmu moda su i imali implikacija u vezi sa navodnom tranzicijom od kapitalizma ka socijalizmu (na to su, doista, neki od uesnika eksplicitno i ukazali). Drugo, itava ta debataje nagnala neke ekonomiste da se istreniraju i da pomnije gledaju na istorijske podatke, to bi im omoguilo da imaju vie razumijevanja za neke dokaze koje su predstavili lanovi Annales grupe u Francuskoj. Tree, debata se, u principu, vodila oko jedinice za analiziranje, iako ovakva terminologija nije nikada koriena. S weezy-eva strana j e postavljala pitanj e u vezi smislenosti

ivorienja zemlje, projektovane nazad u vremenu, kao jedinice u okviru koje bi se drutvena akcija trebala analizirati, radije nego korienja neke vee jedinice u okviru koje je postojala podjela rada (kao, npr., evropsko-mediteranska zona). etvrto, isto kao i debata o Azij skom nainu proizvodnj e, rezultat ove debate bilo j e stvaranje pukotina na povrini verzije marksizma (koje je izuavala samo proizvodne odnose, i to samo u okvirima dravnih granica) koja je postala vie ideologija negoli akademski stav otvoren za raspravu. Gotovo svi uesnici ove debate bili su Anglofonski intelektualci. Za razliku od njih, Annales grupa j e osnovana u Francuskoj i bila je uticajna samo u onim dijelovima akademskog svijeta gdje je kulturni uticaj Francuske bio velik: Italiji, Iberiji, Latinskoj Americi, Turskoj i nekim dijelovima istone Evrope. Annales grupa je nastala tokom 1920-ih kao protest, koji su vodili Lucien Febvre i Mare Bloch, protiv veoma idiografskih, umnogome empiricistiih naklonosti dominantne francuske istoriografije, kojaje, tavie, bila gotovo potpuno posveena politikoj istoriji. Annales grupa se zalagala za nekoliko protivdoktrina: istoriografija bi trebala biti 'sveobuhvatna' - to jest, trebala bi izuavati integrisanu sliku istorijskog razvoj a u svim drutvenim oblastima. I zaista, drutvene potpore ovom razvoju smatrane su vanijim negoli politika spoljanost, tavie, bilo je mogue izuavati ih sistematski, a ne uvijek u arhivama. I dugorone generalizacije o istorijskim fenomenima su bile i mogue i poeljne. Tokom meuratnih godina, uticaj Annales grupe je bio gotovo minimalan. Nakon 1945., onje odjednom znatno narastao, i pod uticaj em Fernanda Braudel-a, lidera druge-generacij e, poeo je da dominira istoriografskom scenom najprije Francuske a zatim i ostatka svijeta. Po prvi put je poeo da biva uticajan i u Anglofonskom svijetu. Institucionalno, Annales grupa je imala kontrolu nad institucijom univerziteta u Parizu, institucijom izgraenom na pretpostavci da istoriari moraju uiti na osnovu znanj a do kojih 34

su dole druge, tradicionalno nomotetike discipline drutvenih nauka, a da su ove zadnjepomenute morale da postanu vie 'istorijske' u svom radu. Po toj pretpostavci, oni su morali i integrisati ta znanj a u svom radu. Braudel-ova era j e predstavlj ala intelektualni i institucionalni napad na tradicionalnu izolaciju koju su meu sobom uspostavile discipline drutvenih nauka. Braudel je stvorio jezik drutvenih nauka koji je uticao na rad u budunosti. Kritikovao je 'fokusiranu-na-dogaaj' ili epizodinu istoriju (histoire l'ementielle), pod ime je podrazumjevao tradicionalnu idiografsku, empiristiku, politiku istoriografiju, i smatrao je za 'prainu'. To je bila praina u dva smisla: govorila je 0 efemernim fenomenima; obuzimala nam je oi, spreavajui nas da vidimo stvarne osnovne strukture. Ali Braudel je takoe kritikovao i traganje za vanvremenskim, vjenim istinama, smatrajui isto nomotetiki rad velikog broja naunika u oblasti drutvenih nauka za neto neistinito. Izmeu ova dva ekstrema, on je insistirao da se nalaze dva druga drutvena vremena koje su dvije kulture zapostavila: strukturalno vrijeme (ili dugotrajne, ali ne 1 vjene, osnovne strukture na kojima se zasnivaju istorij ski sistemi), i ciklini procesi unutar samih struktura (ili srednje-dugi trendovi, kao to su ekspanzije ili kontrakcije svjetske privrede). Braudel je takoe naglasio znaaj pitanja jedinice analize. U svom prvom znaajnijem djelu, onje ustvrdio daje Mediteran iz esnaestog vijeka, koji je bio objekat njegovog izuavanja, inio 'svjetsku privredu' (l'economie-monde), i objekat njegovih studija bio je istorija ove svjetske privrede. U principu, sve etiri debate su odrane tokom 1950-ih i 1960-ih. Dogodile su se odvojeno, nepovezane jedna sa drugom, i najveim djelom ne znajui za postojanje drugih debata. Ipak kolektivno su predstavljale kritiku postojeih struktura znanja. Ipak, nakon ovog intelektualnog preokreta dogodio se kulturni ok koji su izazvale revolucije iz 1968. I ovi dogaaji su zajedno povezali pokidane dijelove. Podrazumjeva se da se svjetska revolucija iz 1968. primamo bavila 35

setom glavnih politikih pitanj a: hegemonij a Sj edinj enih Drava i njena spoljna politika, koja ih je uvela u vijetnamski rat; relativno pasivan stav Sovjetskog Saveza, koji su revolucionari iz 1968. vidjeli kao 'zavjeru' sa Sjedinjenim Dravama; neefikasnost tradiconalnih ljeviarskih pokreta u suprotstavljanju status quo-u. Kasnije emo prodiskutovati o ovim pitanjima. Ali ipak, tokom tog preokreta, revolucionari iz 1968., ija je najjaa baza bila institucija svjetskog univerziteta, takoe su pokrenuli niz pitanjau vezi sa strukturama znanja. Najprije, postavili su pitanja u vezi sa direktnim ueem univerzitetskih intelektualaca u aktivnostima koj e su podravale svj etski status quo - npr. fiziari koji su radili na istraivanjima koja su se odnosila na ratovanje i naunici u oblasti drutvenih nauka koji su dobavljali materijal koji pomae naporima kontrarevolucionara. Nakon toga, oni su postavili i pitanja u vezi sa zapostavljenim oblastima rada. U okviru drutvenih nauka to se odnosilo na zapostavaljene istorije potlaenih grupa: ena, 'manjinskih' grupa, domorodakih populacija, grupa sa drugaijim seksualnim osobinama ili preferencama. Ali najzad su poeli da postavljaju i pitanja koja su se odnosila na osnove epistemologije struktura znanja. I upravo u ovom momentu, tokom ranih 1970-ih, ljudi su poeli da eksplicitno govore o analizi svjetskog sistema kao perspektivi. Analiza svjetskog sistema je bio pokuaj da se koherentno kombinuje zainteresovanost za jedinicu analize, zainteresovanost za drutvene privremenosti, i zainteresovanost za barijere koje su podignute izmeu razliitih disciplina drutvene nauke. Analiza svjetskog sistemaje oznaavala, najprije, zamjenu jedinice analize pod imenom 'svjetski sistem' sa standardnom jedinicom analize, a to je nacionalna drava. U najveoj mjeri, istoriari su analizirali nacionalne istorije, ekonomisti nacionalne ekonomije, politiki naunici nacionalne politike strukture, a sociolozi nacionalna drutva. Analitiari svjetskog sistema skeptino 36

su podigli obrve, pitajui da li ijedan od ovih objekata izuavanja zaista postoji, i da li su uopte bili najkorisnija oblast za izuavanje. Umjesto nacionalnih drava kao objekata izuavanja, oni su ih zamjenili 'istorijskim sistemima' koji su, kako su tvrdili, do sada postojali samo u tri varijante: minisistemi; i 'svjetski sistemi' dvaju vrsta - svjetske privrede i svjetske imperije. Obratite panju na povlaku (povlaka se odnosi na engleski jezik. prim. prev.) u rijei svjetski sistemi i njene dvije potkategorije - svjetske privrede i svjetske imperije. Korienje ove povlake tei da naglasi da govorimo ne o sistemima, privredama, imperij ama cijelog svijeta, nego o sistemima, privredama, imperij ama koje ine svijet (ali, veoma vjerovatno, ne obuhvataju cijelu zemaljsku kuglu). Ovo je najvaniji polazni koncept koji trebamo razumjeti. On tvrdi da se u okviru 'svjetskih sistema' bavimo prostorno/ temporalnom zonom koj a prolazi preko velikog broj a politikih i kulturnih j edinica, onom koj a predstavlj a integrisanu zonu aktivnosti i institucija koje se povinuju odreenim pravilima sistema. U stvari, naravno, koncept se u prvo vrijeme odnosio primarno na 'savremeni svjetski sistem' koji, kako se tvrdilo, poprima oblik 'svjetske privrede'. Ovaj koncept je adaptirao Braudel-ove statove iznesene u knjizi o Mediteranu, i kombinovao ih sa centar-periferij a analizom ECLA-e. Tvrdili su daje savremena svj etska privreda bila kapitalistika svj etska privreda - ne prva svj etska privreda u istorij i, ve prva svj etska privreda koj a j e u tom obliku opstala tokom dueg vremenskog perioda, i uz to napredovala, i sve to upravo zato to je postala potpuno kapitalistika. Ako se smatralo da kapitalistika zona nije drava, ve svjetska privreda, tada je Dobb-ovo takozvano interno objanjenje tranzicije od feudalizma ka kapitalizmu imalo malo smisla, poto je podrazumjevalo da se tranzicija dogodila nekoliko puta, drava po drava, unutar jednog te istog svjetskog sistema. U ovakvom nainu formulisanj a jedinice analize postojala je dodatna veza sa starijim idejama. Karl Polanyi, maarski (a kasnije britanski) 37

ekonomski istoriar, je insistirao na razlici izmeu tri forme ekonomske organizacije koje je nazivao reciprona (neka vrsta direktnog odnosa daj i uzmi), redistributivna (u okviru koje su namirnice ile od dna drutvene ljestvice ka vrhu, da bi se zatim djelom vratile ponovo na dno), i trite (u okviru koga se razmjena odvijala monetarnim oblicima u javnoj sferi). Kategorije vrsta istorijskih sistema-minisistemi, svjetska imperija, i svjetske privrede - izgledale su kao j o j edan nain izraavanj a Polanyi-e tri forme ekonomskih organizacija. Mini-sistemi su djelovali kao reciprocitet, svjetski sistemi bili su zasnovali na redistribuciji, a svjetske privrede kao trina razmj ena. Prebisch-eve kategorije su takoe bile inkorporisane. Smatralo se da je kapitalistika svjetska privreda prepoznatljiva po osovinskoj podjeli rada izmeu proizvodnih procesa u centru i perifernih proizvodnih procesa, i takvo stanje je rezultiralo nejednakom razmjenom kojaje favorizo vala proizvodne procese u centru. Poto su takvi procesi najee bili zajedno grupisani u odreenim zemljama, mogle bi se koristiti skraenice i govoriti o centralnim i perifernim zonama (ili ak o centralnim i perifernim zemljama), dolde god bi se imalo naumu da su proizvodni procesi, a ne drave, ono to je bilo centralno i periferijsko. U analizi svjetskog sistema, centar-periferija je odnosni koncept, ne par izraza koji sumaterijalizovani, to jest, koji imaju odvojena sutinska znaenja. Staje onda to to procese ini centralnim ili periferijskim? Smatra se da odgovor lei u stepenu do kog su odreeni procesi bili relatvino monopolizivani ili relativno slobodno trini. Monopolizovani procesi su bili neuporedivo profitabilniji nego oni koji su zasnovani na slobodnom tritu. Ovakvo stanje je prouzrokovalo da zemlje u kojima se odvijalo vie centralnih procesa budu bogatije. I s obzirom na nejednaku snagu monopolizovanih proizvoda u odnosu na proizvode sa mnogo proizvoaa na tritu, konaan rezultat razmjene izmeu centralnih 38

i periferij skih proizvoda bio j e protok vika vrij ednosti (pod ovim se podrazumjeva veliki dio stvarnog profita iz mnogobrojnih lokalnih proizvodnih centara) ka onim dravama koje su imale veliki broj centralnih proizvoda. Braudel-ov uticaj je bio krucijalan u dva smisla. Prvo, u svom kasnijem radu o kapitalizmu i civilizaciji, Braudel e insistirati na otroj razlici izmeu sfere slobodnog trita i sfere monopola. Samo zadnjepomenuto je smatrao kapitalizmom i, daleko od toga daje to isto to i slobodno trite, rekao daje kapitalizam 'anti-trini'. Ovaj koncept je oznaavao direktan napad, i sutinski i terminoloki, na stav klasinih ekonomista (ukljuujui i Marksa) o povezanosti trita i kapitalizma. Braudel-ovo insistiranje na raznovrsnosti drutvenih vremena i isticanje znaaja strukturalnog vremenaonoga to je on nazivao longue duree - postalo je centralno u analizi svjetskog sistema. Za analizu svjetskog sistema, longue duree je oznaavalo trajanje odreenog istorijskog sistema. Generalizovanjem u vezi funkcionisanj a takvog sistema, izbjegnuta je zamka da se naizgled potvrde vanvremenske, vjene istine. Ako takvi sistemi nisu bili vjeni, onda je proizilazilo da imaju poetke, ivote tokom kojih su se 'razvili', kao i potpune promjene. Sa jedne strane, ovakvo vienje je znaajno osnailo insistiranje na stavu da drutvena nauka mora biti istorijska, i da analizira fenomene tokom dugog vremenskog perioda kao i preko velikih prostranstava. Aij ono je takoe otvorilo, ili ponovo otvorilo, cjelokupno pitanje o 'tranzicijama'. Dobb i Sweezy su ponudili dosta razliita objanjenja u vezi tranzicije od feudalizma ka kapitalizmu, ali su obojica osjeali da, tagod daje objanjavalo tranziciju, je ona bila neizbjean dogaaj. Ovo ubjeenje je odslikavalo prosvjetiteljsku teoriju progresa, nakojoj se zasnivala klasina liberalna misao kao i klasina marksistika misao. Analitiari svjetskog sistema poinjali su biti skeptini uvezi saneizbjenou progresa. Oni su progres shvatali kao mogunost radije negoli neizbjenost. Pitali su se da li bi se stvaranje kapitalistike svjetske 39

privrede moglo opisati kao progres. Njihov skeptini stav im je omoguio dau objanjenje ljudske istorije integriu realnosti onih sistema koji su bili grupisani pod imenom 'Azijski nain proizvodnje'. Niko vie nije morao da se brine da li su ove strukture locirane na nekom specifinom mjestu linearne linije istorije. I sada se moglo postaviti pitanje zato se tranzicija od feudalizma ka kapitalizmu uopte dogodila (kao daje mogunost da se one uopte ne dogodi bila stvarna alternativa), a ne da se podrazumijeva njena neizbjenost i da se analiziraju jedino oigledni uzroci te tranzicije. Trei element u analizi svjetskog sistema bio je nedostatak potovanj a prema tradicionalnim ogranienj ima drutvenih nauka. Analitiari svjetskog sistema analizirali su drutvene sisteme tokom longue duree perioda. Tako su se osjeali slobodnim da analiziraju materij aie koji su nekada smatrani za ekskluzivnu oblast istraivanj a istoriara ili ekonomista ili politikih naunika ili sociologa, i da ih analizirajuujednom analitikom okviru. Analiza svjetskog sistema kojaje rezultirala iz ovoga nije bilamultidisciplinarna, poto analitiari nisu priznavali intelektualni legitimitet ovih disciplina. Rezultati analiza su bili jednodisciplinarni. Naravno, ovaj trostruki set kritika - svjetski sistemi a ne drave kao jedinice analize, insistiranje na longue duree, i j ednodisciplinarni pristup - predstavlj ao j e napad na mnoge svete krave. Bilo je realno oekivati protiv-napad koji je i usljedio, momentalno i energino, iz etiri pravca: nomotetikihpozitivista, ortodoksnih marksista, autonomista i kulturnih partikularista. Osnova kritike svake od ovih grupa, bila je da analiza svjetskog sistema nije prihvatila njihove osnovne pretpostavke. Ovo je, naravno, tano ali teko da moe biti intelektualno devastirajui argument. Nomotetiki pozitivisti su tvrdili daje analiza svjetskog sistema u biti narativna, a daje njihovo teoretisanje zasnovano na hipotezama koje nisu bile rigorozno testirane. Uistinu, oni su esto tvrdili da mnogi od prijedloga analize svjetskog sistema nisu neoborivi, i da su samim tim potpuno nevaei. Dijelom, ovo je 40

kritika nedovoljne (ili nepostojee) kvantifikacije istraivanja. Dijelom, ovo je kritika nedovoljne (ili nepostojee) redukcije kompleksnih situacija na nivo jasno definisanih i jednostavnih varijabli. Dijelom, ovo je sugestija o upadu vrijednosno-ispunjenih pretpostavki u analitiki rad. Naravno, efekat svega ovoga je obrnut od napada analize svjetskog sistema na nomotetiki pozitivizam. Analitiari svj etskog sistema insistiraj u na stavu da, umj esto da se kompleksne situacije redukuju najednostavnije varijable, se treba uloiti napor da se kontekstualizuju sve takozvane jednostavnije varijable i uine se kompleksnijim s ciljem da se razumiju stvarne drutvene situacije. Analitiari svjetskog sistema nisu protiv kvantifikovanjaper se (oni bi kvantifikovali ono to se moe korisno kvantifikovati), ali (kao to nas ui stara ala o pijancu) oni smatraju da se izgublj eni klju ne treba traiti pod ulinom lampom samo zato to je tu bolje osvjetljenje (gdje ima vie kvantifikovanih podataka). Treba traiti one podatke koji najvie odgovaraju postavljenom intelektualnom problemu; a problem se ne odabira zato to postoje vrsti, kvantifikovani podaci. Ova debata mogla bi se olcarakterisati kao ono to Francuzi zovu dijalog gluvih. Na kraju, stvarni problem nije abstraktni problem o ispravnoj metodologiji, ve to da li analitiari svjetskih sistema ili nomotetiki pozitivisti mogu ponuditi vjerodostojnije objanjenje o istorijskoj stvarnosti i samim tim baciti vie svjetla na pitanje dugoronih, velikih drutvenih promj ena. Ako nomotetiki pozitivisti ponekad i daju utisak da insistiraju na sputavajuem i ozbiljnom setu intelektualnih ogranienja, takozvani ortodoksni marksisti pristupaju tom pitanju mnogo leernije. Ortodoksni marksizam, kao teorija, je zakovanu slikovitosti drutvenih nauka devetnaestog vijeka, i to mu je zajednika osobina sa klasinim liberalizmom: kapitalizam je neizbjean napredak iz feudalizma; fabriki sistem je arhetipski primjer kapitalistikog proizvodnog procesa; drutveni procesi su linearni; ekonomska osnova kontrolie manje vane politike i 41

kulturne superstrukture. Kritika Robert Brenner-a, ortodoksno marksistikog ekonomskog istoriara, na temu analize svjetskih sistema je dobar primjer ovakvog naina miljenja. Marksistika kritika analize svjetskih sistema, dakle, sastoji se u diskusiji u vezi sa centar-periferija osnovom na kojoj se zasniva podj ela rada, i oni tvrde da ona ne prua direktno obj anj enj e kao i da zanemaruj e produkcionistiku osnovu vika vrijednosti i klasnu borbu izmeu buroazije i prolateriatakao centralne varijable koja objanjava drutvenu promjenu. Analiza svjetskog sistema je optuena da nij e uspj ela da tretira neplaeni rad kao anahronistian fenomen koji je na putu da izumre. Jo jednom kritiari preobru kritike koje su upuene njima. Analitiari svjetskog sistema insistiraju daje plaeni rad samo jedan od mnogobrojnih oblika kontrole rada unutar kapitalistikog sistema, i da nije uopte najprofitabilnij i iz perspektive kapitala. Oni su instistirali da se klasna borba, i svi drugi oblici drutvenih borbi, mogu razumjeti i procjeniti samo unutar svjetskog sistema uzetog kao cjelina. Insistirali su i na tome da drave u kapitalistikoj svjetskoj privredi ne posjeduju autonomiju ili izolaciju usljed koje bi ih bilo mogue oznaiti kao entitete koji imaju poseban oblik proizvodnje. Kritika dravo-autonomista je dosta razliita od one koju su iznijeli ortodoksni marksisti. Dok su ortodoksni marksisti tvrdili da analitiari svjetskog sistema ignoriu centralnost oblika proizvodnje koja odreuje mnogo toga, dravo-autonomisti su smatrali da analiza svjetskog sistema pretvara politiku sferu u zonu iji su realiteti izvedeni iz, kao i odreeni na osnovi ekonomske baze. Kritike sociologa Thede Skocpol i politikog naunika Aristide Zolberg-a odslikavaju ovakav stav, i inspirisane su ranijim radovima njemakog istoriara Otto Hintze-a. Ova grupa insistira na tvrdnji da osoba ne moe objasniti ono to se dogaa na nivou drave ili meu dravama tako to e misliti o ovim arenama kao o djelovima kapitalistike svjetske privrede. Motivi koji pokreu

42

akciju unutar ovih arena, tvrde, su autonomni i reaguju i na druge pritiske osim onih koje inicira ponaanje trita... Najzad, sa pojavom raznoraznih 'post' -koncepata vezanih za kulturne studije, analiza svjetskog sistema se nala na udaru argumenata analognih onima koje su koristili dravo-autonomisti. Tvrdili su da analiza svjetskog sistema superstrukturu (u ovom sluaju, sferu kulture) izvodi iz sopstvene ekonomske osnove a da ne obraa panju na centralnu i autonomnu stvarnost kulturne sfere (pogledajte, na primjer, kritiku kulturnog sociologa Stanley Aronowitz-a). Analitiari svjetskog sistema su optueni da su implementirali greke nomotetikogpozitivizmakao i ortodoksnog marksizma, iako analitiari svjetskog sistema smatraju sebe za kritiare obje pomenute kole miljenja. Analiza svjetskog sistema je okarakterisana kao samo jo jedna verzija 'velike naracije'. Uprkos tvrdnji daje analiza svjetskog sistema posveena 'totalnoj istoriji', onaje optereena ekonomizmom, to jest, ekonomskoj sferi daje primat nad svim ostalim sferama ljudske aktivnosti. Uprkos ranom i jakom napadu na eurocentrizam, analiza svjetskog sistema je optuena za eurocentrinost zato jer nije prihvatila nesvodljivu autonomiju drugaij i h kulturnih identiteta. Ukratko, ona zanemaruje centralnost 'kulture'. Naravno, analiza svj etskog sistemaje doista velika naracija. Analitiari svjetskog sistema tvrde da su sve forme znanja aktivnosti koje nuno ukljuuju i velike naracije, ali dodaju da neke od velikih naracija odslikavaju stvarnost blie negoli druge. U njihovom insistiranju na totalnoj istoriji ijednodisciplinarnosti, analitiari svjetskog sistema odbijaju da zamjene takozvanu kulturnu osnovu za ekonomsku osnovu. Radije, kao to smo i rekli, oni se trude da izbriu linij e izmeu ekonomskih, politikih i socio-kulturnih naina analiziranja. Vie od svegapomenutog, analitiari svjetskog sistema ne ele da sa koljevkom izbace i bebu. Biti protiv scijentizma ne znai i biti protiv nauke. Biti protiv koncepta vanvremenskih struktura ne znai da (vremenski ograniene) strukture ne postoje. 43

Uvjerenje da trenutni nain ogranizovanja disciplina predstavlja prepreku koju treba savladati, ne znai da ne postoji kolektivno dostignuto znanje (bez obzira koliko provizorno ili heuristiko ono bilo). Biti protiv partikularizma preruenog u univerzalizam ne znai da su svi stavovi jednako validni i daje traganje za pluralistikim univerzalizmom uzaludno. Ono to je zajedniko za ove etiri kritike je stav da analizi svjetskog sistema nedostaje centralni akter u njenom ispisivanju istorije. Sto se nomotetikog pozitivizmatie, taj akter je individua, homo rationalis. U ortodoksnom marksizmu, akter je industrijski proletarijat. A za dravo-autonomiste, to je politiki ovjek. Za kulturne partikulariste, svaki od nas (drugaiji od svih ostalih) je akter koji je ukljuen u autonomni diskurs sa svima ostalima. U analizi svjetskog sistema, pak, ovi akteri, nalik na dugu listu struktutra koju osoba moe nabrojati, su proizvodi procesa. Oni nisu prvobitni atomski elementi, ve su dio sistemskog miksa iz kojeg su izronili i nakoji djeluju. Oni djeluju slobodno, ali je njihova sloboda ograniena njihovim biografijama i drutvenim zatvorima iji su i oni dio. Analiziranje njihovih zatvora oslobaa ih do najvieg nivoa do kog mogu biti osloboeni. U onoj mjeri u kojoj i svi mi analiziramo nae drutvene zatvore, oslobaamo se ogranienja tih zatvora u mjeri u kojoj moemo biti osloboeni. Na kraju, moramo naglasiti da, to se analitiara svjetskog sistema tie, vrijeme i mjesto - ili radije ta povezana sloenica VrijemeMjesto nisu nepromj enj ivi eksterni realiteti koj i se nekako tu samo nalaze, realiteti u ijim okvirima postoji drutvena stvarnost. VrijemeMjesta su konstantno evoluirajui izgraeni realiteti ija izgradnja je dio paketa drutvene stvarnosti koju analiziraju. Istorij ski sistemi u kojima ivimo su zaista sistemski, ali su takoe i istorijski. Oni ostaju isti tokom vremena ali opet nisu isti iz jednog minuta u drugi. Ovo jeste paradoks, ali nije kontradikcija. Sposobnost da razrijeimo ovaj paradoks, kog ne moemo zaobii, je osnovni zadatak istorij skih drutvenih nauka. Ovo nij e zagonetka ve izazov. 44

2. SAVREMENI SVJETSKI SISTEM KAO KAPITALISTIKA SVJETSKA PRIVREDA Proizvodnja, viak vrijednosti, i polarizacija
Svijet u kom ivimo, savremeni svjetski sistem, korijene svog porijekla poinje da puta u esnaestom vijeku. Ovaj svjetski sistem je tada bio smjeten samo u jednom dijelu planete, primarno u oblastima Evrope i Amerikama. Vremenom se proirio i na ostale dijelove i pokrio itavu planetu. On je, i uvijek je bio, svjetska privreda. On je, i uvijek je bio, kapitalistika svj etska privreda. Trebali bi poeti tako to emo objasniti ta ova dva izraza, svjetska privreda i kapitalizam, oznaavaju. Nakon toga bie lake da se shvate istorijske konture savremenog svjetskog sistema-njegovo porijeklo, njegova geografija, vrijeme razvoja kao i njegova savremena strukturalna kriza. Ono to podrazumjevamo pod svjetskom privredom (Braudel-ovom l 'economie-monde) je ogromna geografska zona u okviru koje postoji podjela rada i samim tim znaajna koliina unutranje razmjene osnovnih ili esencijalnih dobara kao i protok kapitala i rada. Osobina koja definie svjetsku privreuje to da ona nije ograniena unitarnom politikom strukturom. Radije, postoji mnogo politikih jedinica unutar svjetske privrede i one su labavo uzaj amno povezane u na savremeni svj etski sistem u obliku meudravnog sistema. Takva svj etska privreda sadri mnoge kulture i grupe - koj e praktikuj u veliki broj religij a, govore veliki broj jezika i razlikuju se po svom svakodnevnom nainu ponaanja. Ovo ne znai da one ne evoluiraju neke zajednike kulturne osobine, ono to emo zvati geokulturom. Ali ono to smo htjeli rei je da se ni politika niti kulturna homogenost ne moe oekivati niti nai 45

u svjetskoj privredi. Ono to najvie ujedinjuje ovakvu strukturu je podjela rada koja je ustanovljena u okviru tih entiteta. Kapitalizam nije puko postojanje osoba ili firmi koje proizvode za prodaju na tritu sa namjerom da ostvare profit. Takve osobe ili firme su postojale hiljadama godina svuda po svijetu. A ni postojanje osoba koje rade za nadnice nije dovoljno za definiciju ovog sistema. Rad za nadnicu je, takoe, poznat ve nekoliko hiljada godina. Mi se nalazimo u kapitalistikom sistemu tek kada taj sistem pokazuje osobinu da prioritet daje beskonanoj akumulaciji kapitala. Prema ovoj definiciji, samo je savremeni svjetski sistem kapitalistiki sistem. Beskonana akumulacija kapitala je dosta jednostavan koncept: on znai da ljudi i firme akumuliu kapital s ciljem da akumuliu jo vie kapitala, stoje proces koji je neprekidan i beskonaan. Ako kaemo da sistem 'daje prioritet' takvoj beskonanoj akumulaciji to znai da postoje strukturalni mehanizmi putem kojih oni koji djeluju sa drugim motivima bivajunaneld nain kanjeni, ijednogdanaeliminisani sa drutvene scene, dok oni koji djeluju sa odgovarajuim motivima bivaju nagraeni i, ako su uspjeni, postaju bogati. Svjetska privreda i kapitalistiki sistem idu zajedno. Poto svjetskim privredama nedostaje cement za povezivanje i stvaranje jedinstvene politike struktrure ili homogene kulture, ono to ih dri zajedno je efikasnost podj ele rada. A ova efikasnost slui konstatnom uveanju bogatstva koje kapitalistiki sistem obezbjeuje. Do modernih vremena, ve izgraene svjetske privrede su se, ili raspale, ili transformisale manu militari u svjetske imperije. Istorijski, savremeni svjetski sistemje jedina svjetska privreda kojaje uspjela da opstane tokom dueg vremenskog perioda, atojezato to je kapitalistiki sistem pustio korijenje i postao konsolidovan kao karakteristika kojaje definisala sistem. U suprotnom, kapitalistiki sistem ne moe postojati unutar nijednog drugog sistema osim onoga koji prua svjetska privreda. Vidjeemo da kapitalistiki sistem zahtjeva veoma poseban odnos 46

izmeu ekonomskih proizvoaa i onih koji posjeduju politiku mo. Ako su zadnjepomenuti isuvie moni, kao to je sluaj u svjetskoj imperiji, njihovi interesi e nadjaati interese ekonomskih proizvoaa, i beskonana akumulacija kapitala e prestati da bude prioritet. Kapitalistimajepotreban veliko trite (stoga suminisistemi za njih previe uski), ali njima je potrebno i mnotvo drava, tako da mogu zadobiti prednosti koje im prua rad sa dravama, ali takoe mogu zaobii drave koje su neprijateljske prema njihovim interesima a saraivati sa dravama koje su prijateljske. Samo postojanje mnotva drava unutar cjelokupne podjele rada osigurava ovu mogunost. Kapitalistika svjetska privreda je skup raznih institucija, i one suodgovorne za procese koji se odvijaju, a koji su isprepleteni jedni sa drugima. Osnovne institucije su trite, ili radije trita; firme koje se nadmeu na tritima; mnotvo drava, unutar meudravnog sistema; domainstva; klase; i statusne grupe (da upotrijebim Weber-ov izraz, koji su neki ljudi nedavno preimenovali u 'identitete'). Sve one su institucije koje su stvorene u okviru kapitalistike svjetske privrede. Naravno, ovakve institucije imaju slinosti sa institucijama koje su postojale u prethodnim istorijskim sistemima i kojima smo dali ista ili slina imena. Ali korienje istog imena da bi se opisale institucije koje su se nalazile u razliitim istorijskim sistemima esto zbunjuje umjesto da razjasni analizu. Bolji pristup je da se misli o setu institucija savremenog svjetskog sistema koje su kontekstualno specifine za njega. Ponimo sa tritima, poto se ona uobiajeno smatraju za osnovnu osobinu kapitalistikog sistema. Trite je ujedno i konkretna lokalna struktura u kojoj individue ili firme prodaju ili kupuju namirnice, kao i virtuelna institucija u vremenu gdje se odvija ta ista vrsta razmjene. Veliina i rasprostranjenost ijednog od ovih virtuelnih trita zavisi od realnih alternativa koje kupci i prodavci imaju u tom datom momentu. U principu, u kapitalistikoj svjetskoj privredi virtuelno trite postoji u svjetskoj privredi kao cjelini. Ali, kao to 47

emo vidjeti, esto se pojavljuju smetnje unutar ovih granica, koje stvaraju ua i 'zatienija' trita. Naravno, postoje i separatna virtuelna trita za sve robe kao i za kapital i razne vrste rada. Ali u cjelokupnom vremenu, moe se rei da postoji jedno virtuelno svjetsko trite za sve kombinovane faktore proizvodnje, uprkos svim barijerama koje ometaj u njihovo slobodno funkcionisanje. O ovom kompletnom virtuelnom tritu moe se misliti kao o magnetu za sve proizvoae i kupce, ija je snaga konstantni politiki faktor u donoenj u-odluka svih elemenata - drava, firmi, domainstava, klasa, i statusnih grupa (ili identiteta). Ovo kompletno virtuelno svjetsko trite je realno utoliko jer utie na donoenje svih odluka, ali nikada ne funkcionie u potpunosti i slobodno (to jest, bez smetnji). Potpuno slobodno trite funkcionie kao ideologija, mit, i ograniavajui uticaj, ali nikada kao stvarnost svakodnevnice. Jedan od razloga to ovo nije stvarnost svakodnevice je to to bi potpuno slobodno trite, ukoliko bi ikada postojalo, onemoguio beskonanu akumulaciju kapitala. Ovo moe izgledati kao paradoks jer je sigurno tano da kapitalizam ne moe funkcionisati bez trita, ali je takoe tano da kapitalisti tvrde da preferiu slobodna trita. Meutim, kapitalistima, u stvari, trebaju ne potpuno slobodna trita nego trita koja su samo djelimino slobodna. Razlog za to je jasan. Pretpostavite da usitinu postoji svjetsko trite na kojem su svi faktori proizvodnje potpuno slobodni, kao to nai udbenici iz ekonomije uobiajeno definiu taj pojam-to jest, ono na kome svi faktori protiu bez restrikcija, u okviru kojeg postoji veliki broj kupaca i veoma veliki broj prodavaa, i na kojem postoje savrene informacije (to znai da svi prodavci i svi kupci znaju tano stanje svih trokova proizvodnje). U ovako savrenom tritu, bilo bi uvijek mogue da svi kupci snize cijene svih prodavaa do najnieg nivoa (recimo, peni zarade), i ovako niski nivo profita bi uinio ovakvu kapitalistiku igru potpuno neintersantnu za proizvoae, ime bi se unitile osnove takvog drutvenog sistema. 48

Ono to prodavci preferiu je monopol, jer tek tada mogu formirati relativno iroku marginu izmeu troka proizvodnje i prodajne cijene, i samim tim ostvariti visoke stope profita. Naravno, nevjerovatno je teko stvoriti savene monopole, i oni su rijetki, ali to nije sluaj sakvazi-monopolima. Postoji mnogo naina da se oni stvore. Jedan od osnovnih je sistem patenata gdje proizvoa zadrava pravo nad 'izumom' na odreeni broj godina. U principu, ovo je razlog koji 'nove' proizvode ini najskupljim za potroae i najprofitabilnijim za proizvoae tih roba. Naravno, zakoni o patentima se esto kre, i u svakom sluaju isteknu nakon izvjesnog vremena, ali oni u najveem djelu tite kvazi-monopol na odreeno vrijeme. Uprkos svemu pomenutom, proizvodnja kojaje zatiena patentom je jo uvijek samo kvazi-monopol, poto na tritu mogu postojati drugi slini proizvodi koji nisu zatieni patentom. Ovo je razlog zbog kog je normalna situacija za takozvane vodee proizvode (to jest, proizvode koji su u isto vrijeme novi i imaju znaajan udio u cjelokupnom svjetskom tritu roba) da budu u oligopolij i radije negoli u apsolutnom monopolu. Oligopolije su ipak dovoljno dobre da bi se ostvarile eljene stope profita, posebno jer raznorazne firme esto zajedno rade da bi minimizirale konkurentnost cijena. Patenti nisu j edini nain na koj i drave mogu stvoriti kvazimonopole. Dravna ogranienja na uvoz i izvoz (takozvane protekcionistike mjere) su drugi. Dravne subvencije i poreske olakice su trei. Sposobnost jakih drava da koriste svoje miie u cilju sprijeavanja slabijih drava da stvore protivprotekcionistike mjere je jo jedan od naina. Uloga drava kao kupacana-veliko odreenih proizvoda za koje su voljni da plate veoma visoke cijene je takoe nain stvaranj a lcvazi-monopola. Najzad, zakoni koji nameu dodatni teret na proizvoae mogu lako biti absorbovani od strane velikih proizvoaa ali osakatiti manje proizvoae, i ova asimetrija rezultira tim to manji proizvoai bivaju elimmisani sa trita i samim tim poveava nivo oligopolije. 49

Modaliteti putem kojih drave ometaju virtuelno trite su toliko ekstentizvne da su osnovni faktor koji odreuje cijene i profit. Bez ovih uplitanja, kapitalistiki sistem ne bi mogao napredovati i samim tim ne bi mogao opstati. Bilo kako bilo, postoje dvije ugraene anti-monopolistike osobine kapitalistike svjetske privrede. Najprije, monopolska prednost jednog proizvoaa predstavlja gubitak za drugog proizvoaa. Gubitnici e se, naravno, politiki boriti da uklone tu prednost za pobjednika. Oni ovo mogu postii putem politike borbe unutar drava gdje se nalaze ovi monopolski proizvoai, pozivajui se na doktrine slobodnog trita i pruajui podrku politikim liderimakoji su voljni da ukinute monopolske prednosti. Ili to postiu tako to ubjeuju druge drave da prkose monopolu svjetskog trita tako to e koristiti snagu sopstvene drave da podre konkurentne proizvoae. Oba metoda se koriste. Vremenom, svaki kvazi-monopol biva ukinut sa pojavom dodatnih proizvoaa na tritu. Kvazi-monopoli su, dakle, samo-likvidirajui. Ali ipak traju dovoljno dugo (recimo trideset godina) da osiguraju znaajnu akumulaciju kapitala onima koji kontroliu te kvazi-monopole. Kada kvazi-monopol prestane da postoj i, oni koj i su akumulirali znaajna sredstva jednostavno investiraju svoj kapital u nove vodee proizvode ili itave nove vodee industrijske grane. Rezulat ovogaje ciklus vodeih proizvoda. Vodei proizvodi imaju relativno kratke 'ivote', ali ih konstantno zamjenjuju druge vodee industrijske grane. I tako se igra nastavlja. A to vie nekadavodee industrijske grane odmiu od svoje primarne pozicije, to postaju sve vie i vie 'konkurentne', to jest, sve manje i manje profitabilne. Stalno vidimo kako se odvija ovakav scnario. Firme su glavni akteri na tritu. Firme su oubiajeno konkurencija drugim firmama koje funkcioniu u istom virtuelnom tritu. One su takoe u sukobu sa onim firmama od kojih kupuju informacije kao i onim firmama kojima prodaju svoje proizvode. 50

estoko interkapitalistiko rivalstvo je ime ove igre. I samo najjai i najagilniji opstaju. Mora se imati na umu d a j e bankrot, ili preuzimanje kontrole od strane snanije firme, dnevni obrok kapitalistikih preduzea. Ali ne uspiju svi preduzetnici da akumuliu kapital. Daleko od toga. Ako bi svi u tome uspjeli, svak bi vjerovatno dobio veoma malo kapitala. Stoga, neprekidni proces 'propadanja' firmi ne samo da istrijebljuje slabe konkurente nego je condition sine qua non za beskonanu akumulaciju kapitala. To j e ono to obj anj ava konstantni proces nagomilavanj a kapitala. Doista, treba da naznaimo da postoji i loa strana ovog rasta firmi, bilo to horizontalno (u istom proizvodu), vertikalno (u razliitim stepenima u lancu proizvodnj e), ili ono to se moe nazvati ortogonalno (u druge proizvode koji nisu povezani sa prethodnim). Koliina sniava trokove putem takozvanih ekonomija obima. Ali koliina stvara dodatne trokove za administraciju i koordinaciju, i umnogostruava rizike koje nosi neefikasnost rukovodstva. Kao rezultat ove kontradikcije, stalno se ponavlja cik-cak proces tokom kojeg firme najprije porastu a zatim se smanje. Ali ovo nije samo jednostavni gore-dole ciklus. Radije, irom svijeta odvija se trend sekularnog poveanja veliine firmi, itav istorijski proces koji poprima oblik zupastog toka, dva stepena naprijed a onda jedan stepen nazad, neprekidno. Veliina firmi takoe ima i direktne politike implikacije. Veliina daje firmama vie politike moi ali ih takoe ini izloenijim politikom napadu - od strane njihove konkurencije, njihovih zaposlenih, i njihovih muterija. Ali i ovdje glavna ideja je da zupasti toak okree navie, ka jaanju politikog uticaj a. Osovniska podjela rada kapitalistike svjetske privrede dijeli proizvode na centralne proizvode i periferne proizvode. Centarperiferijaje odnosni koncept. Ono to podrazumjevamo pod centarperiferijaje nivo profitabilnosti proizvodnih procesa. Poto je profitabilnost direktno povezana sa nivoom monopolizacije, ono to u principu podrazumjevamo pod centralnim proizvodnim 51

procesima su oni procesi koje kontroliukvazi-monopoli. Dakle, perifereni procesi su oni procesi koji su istinski konkurentni. Kada se dogodi razmjena, konkurentni proizvodi su u loem poloaju a kvazi-monopolski su u dobrom. Rezultat ovakvog stanja je neprekidan protok vika vrijednosti od perifernih proizvoaa ka proizvoaima iz centra. Ovo je ono to se zove nejednaka razmjena. Sigurno je da nejednaka razmjena nije jedini nain da se steeni kapital prenese iz politiki slabih regij a u politiki j alce regij e. Tu je takoe pljaka, koja je esto upotrebljavana tokom ranih dana ukljuivanja novih regija u svjetsku privredu (na primjer, conquistadores i zlato u Amerikama). Ali pljaka je samolikvirajua. To je primj er ubijanj a guske koj a nosi zlatna j aj a. Ipak, poto su konsekvence srednjorone a prednosti kratkorone, u savremenom svjetskom sistemujo uvijek postoji dosta pljakanja, iako smo esto 'skandalizovani' kada za njih doznamo. Kada Enron bankrotira, nakon procedura kojim su ogromne sume prenijete u ruke nekolicine rukovodilaca, to je pljaka. Kada 'privatizacija' nekadanje dravne imovine dovede do toga da ona padne u ruke biznismenima-nalik-na-mafiju koji brzo otiu iz zemlje sa preduzeima koja su unitili, to je pljaka. Samo-likvidirajue, da, ali samo nakon to je mnogo tete uinjeno svjetskom proizvodnom sistemu, kao i zdravlju kapitalistike svjetske privrede. Poto kvazi-monopoli zavise od patronata snanih drava, oni se uvelikoj mjeri nalaze-pravno, fiziki, i u smislu vlasnitva u okviru takvih drava. Postoji, dakle, geografska konsekvenca odnosa centar-periferija. Centralni procesi se uobiajeno grupiu u nekoliko drava i ine veliki dio produktivnih aktivnosti u ovim dravama. Samim tim, za kratkorone potrebe, moemo govoriti 0 centralnim dravama i perifernim dravama, dokle god drimo na umu da, u principu, govorimo o odnosu izmeu procesa proizvodnje. Neke drave imaju priblino ujednaen miles centralnih 1 periferijskih proizvoda. Ovakve drave moemo zvati 52

poluperiferijske drave. One posjeduju, kao to emo i vidjeti, specijalne politike osobine. Ali, sa druge strane, nema smisla da se govori o poluperiferijskim procesima. Poto, kao to smo vidjeli, kvazi-monopoli sami sebe iscrpljuju, ono to je danas centralni proces, sutra e postati periferijski proces. Ekonomska istorija savremenog svjetskog sistemaobilujepremjetanjimaili sniavanjem vrijednosti proizvoda, najprije u poluperiferijske zemlje, a zatim u periferijske. Ako je, otprilike, 1800. godine proizvodnja tekstila moda i bila istaknuti primjer centralnih proizvodnih procesa, godine 2000. onaje vidno jedna od najneprofitabilnijih perifernih proizvodnih procesa. 1800. ovi tekstili su proizvoeni primamo u tek nekoliko zemalj a (Engleska i neke druge zemlje sjeverozapadne Evrope); 2000. tekstili se proizvode u gotovo svakom dijelu svjetskog sistema, naroitoj eftini tekstili. Ovaj proces je ponovljen sa mnogim drugim proizvodima. Uzmite na primjer elik, ili automobile, ili ak kompjutere. Ova vrsta premj etanj a nema uticaj a na strukturu samog sistema. Godine 2000. postoje drugi centralni procesi (na primjer, proizvodnja aviona ili genetski inenjering) koji su koncentrisani u nekoliko drava. Uvijek su se pojavljivali novi centralni procesi koji bi zamjenili one koji postaju manje profitabilni i zatim bivali izmjeteni iz drava u kojima su se najprije nalazili. Uloga svake od drava je veoma razliita vis--vis proizvodnih procesa zavisno od miksa centar-periferij a procesa unutar istih. Snane drave, koje sadre disproporcionalan udio centralnih procesa, tee da naglase svoju ulogu u zatiti kvazimonopola centralnih procesa. Veoma slabe drave, koje sadre disproporcionalan udio proizvodnih procesa, uobiajeno nisu u stanju da uine mnogo da utiu na osovinsku podjelu rada, i u stvarnosti su, najveim djelom, primorane da prihvate poloaj koji im je dodijeljen. Poluperiferijske drave, koje imaju relativno ujednaen miks proizvodnih procesa, nalaze se u najteoj situaciji. One se nalaze 53

pod pritiskom centralnih drava a pritiu periferij ske drave, stoga je njihova glavna briga da ne iskliznu u periferiju i da urade ta god mogu da napreduju ka centru. Nijedno ni drugo nije lako, a oboje zahtj eva znaaj an nivo mij eanj a drave sa svj etskim tritem. Ove poluperiferijske drave su one koje na najagresivniji i najotvoreniji nain istiu takozvane protekcionistike mjere. One se nadaju da e tim 'zatititi' svoje proizvodne procese od jaih konkurentskih firmi spolja, dok se u isto vrijeme trude da se bolje takmie na svjetskom tritu. Oni rado prihvataju relokaciju nekadanjih vodeih proizvoda, putem koj ih oni definiu da li ovih dana postiu 'ekonomski razvoj '. U ovim naporima, njihovi konkurenti nisu centralne drave, ve ostale poluperiferijske drave, koje podjednako ude da budu primaoci relokacione proizvodnje koja ne moe biti podijeljena svim pretendentima istovremeno, i u istoj mjeri. Poetkom dvadeset prvog vijeka, neke od drava koje bi se nedvosmisleno mogle opisati kao poluperiferijske su Juna Koreja, Brazil i Indija - drave sa snanim preduzeimakoje izvoze proizvode (na primjer, elik, automobile, lijekove) u periferne zone, ali koje takoe redovno sarauju sa centralnim zonama odakle uvoze 'naprednije' proizvode. Normalna evolucija vodeih industrijskih grana - spora dezintegracija kvazi-monopola-je ono to objanjava fenomen ciklinih ritmova svj etslce privrede. Glavna vodea industrij ska grana bie glavna stimulacija ekspanziji svjetske privrede i prouzrokovae znaajnu akumulaciju kapitala. Ali to uobiajeno vodi ka veem stepnu zaposlenosti, poveanju nadnica, i optem osjeaju relativnog prosperiteta. Kako se sve vie i vie firmi pojavljuje na nekadanjem kvazimonopolu, stvara se 'prekomjerna proizvodnja' (to jest, previe proizvodnje za stvarnu efektivnu potranju u tom trenutku) i konsekvetno tome poveava se konkurentnost cijena (jer se potranja smanjuje), i sve to utie na smanjenje koliine profita. U jednom momentu, takvo stanje izaziva nagomilavanje neprodatih proizvoda, i samim tim, smanjenje proizvodnje. 54

Kada se to dogodi, poinjemo da uoavamo kako ciklini razvoj svjetske privrede kree u suprotnom pravcu. Tada govorimo o stagnaciji i recesiji u svjetskoj privredi. Nivo nezaposlenosti raste svuda u svijetu. Proizvoai trae naine da smanje trokove da bi odrali svoj udio na svjetskom tritu. Jedan od tih mehanizama je premjetanje proizvodnih procesa u zone koji istorijski imaju nie nadnice, to jest, u poluperiferijske zemlje. Ovarelokacijautie na cij enu rada u proizvodnj i koj a j e ostala u centralnim zonama, tako da se nadnice najee smanjuju i utim dijelovima svijeta Efektivna potranja, koja je najprije nedostajala usljed prekomjerne proizvodnje, sada nedostaje zbog smanjenja zarada kupaca. U ovakvoj situaciji, ipak nije nuno da gube svi proizvoai. Oigledno j e da se j avlj a akutno poveana konkurencij a meu razrij edenom oligopolijom koja je sada ukljuena u ove proizvodne procese. Oni se estoko bore meu sobom, obino uz pomo mehanizama svojih drava. Neke drave i neki proizvoai uspijevaju da 'izvezu nezaposlenost' iz jedne centralne drave u drugu. Sistemski, pojavljuje se smanjenje, ali neke centralne drave, i naroito neke poluperiferijske drave, naizgled stoje veoma dobro. Proces koji smo opisali - ekspanzija u svjetskoj privredi gdje postoje kvazi-monopolske vodee industrijske grane, i kontrakcija svjetske privrede kada se smanjuje intenzitet kvazimonopola- moe se iscrtati linijom koja se kree gore-dole, sa fazama A (ekspanzija) i B (stagnacija). Ciklus koji se sastoji od A faze nakon koje slijedi B faza je ponekad oslovljen imenom Kondratieff-ov ciklus, po ekonomisti koji je jasno opisao ovaj fenomen poetkom dvadesetog vijeka. Do dana dananjeg, Kondratieff-ovi ciklusi su dugi i traju, manje ili vie, pedeset do ezdeset godina. Njihova tana duina zavisi od politikih mjera koje preduzimaju drave da bi sprijeile B fazu, naroito mjera kojima se tei postii oporavak iz B faze, a koje se zasnivaju na novim vodeim industrij skih granama koj e bi mogle stimulisati novu A fazu. 55

Kondratieff-ov ciklus, kada se jednom okona, se nikada ne vraa u situaciju u kojoj je bio na poetku ciklusa. To je zato to ono to je uraeno u toku B faze, s ciljem da se iz nje izae i vrati nazad u A fazu, znatno mijenja parametre svjetskog sistema. Promjene koje rjeavaju trenutni (ili kratkoroni) problem neadekvatne ekspanzije svjetske privrede (to je esencijalni element u odravanju mogunosti za beskonanu akumulaciju kapitala), ponovo uspostavlja srednjoroni ekvilibrijum ali, dugorono, poinje da stvara probleme za strukturu. Rezultat svega toga je ono to moemo nazvati sekularni trend. O sekularnom trendu bi trebalo misliti kao o krivulji ijaapscisa (ili x-osovina) biljei vrijeme i ija ordinata (ili y-osovina) mjeri fenomen tako to biljei proporciju neke grupe kojapokazuje odreene karakteristike. Ako se procenat vremenom poveava na sveobuhvatni linearni nain, to po definiciji (postoje ordinata u procentima) znai da u jednom momentu nee moi nastaviti taj trend. Ovo nazivamo doticanje asimptote, ili 100 procenata. Nijednoj karakteristici ne moe biti pripisano vie od 100 procenata ijedne grupe. To znai da dok budemo ljeavali srednjerone probleme tako to emo se podizati na krivulji, mi emo u jednom momentu naii na dugoroni problem dostizanja asimptote. Dozvolite da prikaemo jedan primjer kako ovo funkcionie u kapitalistikoj svjetskoj privredi. Jedan od problema koje smo primj etili za Kondratieff-ove cikluse je to to, u odreenoj taki, glavni proizvodni procesi postaju manje profitabilni, i ti procesi bivaju relocirani s ciljem da se smanje trokovi. Istovremeno, nezaposlenost se poveava u centralnim zonama, i to utie na globalnu efektivnu potranju. Individualne firme smanjuju svoje trokove, ali kolektiv firmi uvia daje sve tee nai dovoljno muterija. Jedan od naina da se ponovo uspostavi zadovoljavajui nivo svjetske efektivne potranje je da se poveaju nadnice obinih radnika u centralnim zonama, neto to se esto deavalo na kraju Kondratieff-ovog B faze. Ovim se stvara vrsta efektivne potranje 56

koja je potrebna da bi se stekao dovoljan broj muterija za nove vodee proizvode. Ali, naravno, vie nadnice mogu znaiti manji profit za preduzetnike. Na svjetskom nivou ovo moe biti nadoknaeno tako to e se proiriti broj naj amnih radnika drugdj e u svijetu, radnika koji su voljni da rade za nie nadnice. Ovo moe biti postignuto tim to e se vie ljudi pridruiti grupi radnika za nie nadnice, ljudi kojima te nie nadnice u stvari predstavljaju poveanje stvarnih prihoda. Ali, naravno, svaki put kada se 'nove' osobe pridrue plaenoj radnoj snazi, smanjuje se broj ljudi koji ostaju van grupe ljudi koji su zaposleni. Doi e vrijeme kada e ta grupa nezaposlenih biti smanj ena do nivoa kada ona vie efektivno i ne postoji. Tako se pribliavamo asimptoti. Kada u zadnjem poglavlju budemo diskutovali strukturalnu krizu dvadeset-prvog vijeka vratiti emo se i detaljnije objasniti ovaj fenomen. Oigledno je da kapitalistiki sistem zahtjeva postojanje radnika koji obezbjeuju rad za proizvodne procese. Cesto se tvrdi da su ovi radnici proleteri, to jest, najamni radnici koji nemaju alternativnih naina da preive (j er su bez zemlj e i bez monetarnih rezervi ili nekretnina). Ovo nije potpuno tano. Ako ni zbog ega drugog, ono jer je nerealno da se misli o radnicima kao o izolovanim individuama. Gotovo svi radnici su povezani sa drugim osobama u strukturama domainstva koje uobiajeno ine osobe oba pola i razliitih uzrasta. Mnoge od ovih, moda i veina, struktura domainstava mogu biti nazvane porodicama, ali porodine veze nisu nuno j edini oblik putem koj ih se domainstva mogu drati na okupu. Domainstva esto imaju zajedniko boravite, ali mnogo rijee negoli se misli. Tipino domainstvo sastolji se od tri do deset osoba koje, tokom dueg vremenskog perioda (recimo oko trideset godina), pribavljaju vie izvora primanja s ciljem da bi zajedno preivjeli. Domainstva uobiajeno nisu strukture koje su interno organizovane najednakosti, niti su nepromjenjive strukture (osobe se raaju i umiru, dolaze ili odlaze iz domainstva, i u svakom sluaju 57

stare i samim tim mijenjaju svoju ekonomsku ulogu). Ono to je osnovna karakteristika strukture domainstva je neka vrsta obaveze da se pribave primanja za grupu i da se podijeli potronja dobara koja se mogu kupiti od ovih primanja. Domainstva su umnogome drugaij a od klanova ili plemena ili drugih dosta velikih i produenih entiteta, koji esto dijele obaveze u vezi sa zajednikom sigurnou i identitetom, ali ne dijele, redovno, primanja. Ali, ako i postoje takvi veliki entiteti koji dijele zajednika primanja, oni su disfunkcionalni u kapitalistikom sistemu. Moramo najprije razjasniti tarije 'dohodak' podrazumjeva. Generiki, postoje pet vrsta dohodaka u savremenom svjetskom sistemu. Gotovo sva domainstva ele i dobavljaju svih pet vrsta, iako u razliitim razmjerama (to se pokazuje kao neto veoma znaajno). Jedna od oiglednih vrsta su nadnice, pod im se podrazumjevaju plate (oubiajeno u obliku novca) koje daju osobe van domainstva da bi kompenzovale lana domainstva za posao koji je obavljen van domainstva u nekom proizvodnom procesu. Dohodak od nadnica moe biti povremen ili redovan. On moe biti za vrijeme rada ili za obavlj eni rad (na komad). Za poslodavca, rad za nadnice ima tu prednost to j e ' fleksibilan (toj est, kontinuirani rad slui poslodavevom interesu), iako sindikati, drugi oblici sindikalizma radnika, kao i dravni zakoni esto umnogome limitiraju fleksibilnost poslodavaca. Ipak, poslodavci gotovo nikada nisu obavezni da obezbjede doivotno zaposlenje za odreene radnike. Nasuprot tome, ovaj sistem stvara hendikep za poslodavca, jer kada je potrebno jo radnika, moda nema odmah onih koji su spremni za zaposlenje, naroito ako ekonomija raste. To jest, u sistemu rada za nadnice, poslodavac mijenja to to ne mora da plaa radnike u periodima kada mu nisu potrebni za garanciju da ima raspoloivih radnika kada su potrebni. Drugi oigledni izvor dohotka za domainstva su aktivnosti za opstanak. Mi oubiajeno definiemo ovaj tip rada previe usko, smatrajui da to oznaava samo napore osoba u ruralnim predjelima 58

koj i uzgaj aju hranu i proizvode-potreptine za sopstvenu upotrebu i ne prodaju te proizvode na tritu. Ovo je zaista oblik proizvodnje proizvoda za opstanak, i ovakav nain raaj e dratino smanj en u savremenom svjetskom sistemu, zbog ega tvrdimo da proizvodnja proizvoda za opstanak nestaje. Kada koristimo ovako usku definiciju, mi zanemarujemo mnogobrojne naine kojim se aktivnosti za opstanak ustvari umnoavaju u savremenom svijetu. Kada neko kui kuva obrok ili pere sue, to je proizvodnja za opstanak. Kada vlasnik kue sastavlja namjetaj koji je kupio u prodavnici, to je proizvodnja za opstanak. Kada profesionalac koristi kompjuter da poalje e-mail koji bi, u prolosti, (plaena) sekretarica otkucala, on ili ona je ukljuena u proizvodnju za opstanak. Proizvodnja za opstanak danas zauzima veliki dio primanja u domainstvima ekonomski najbogatijih zona kapitalistike svjetske privrede. Treu vrsta dohotka za domainstva moemo generiki nazvati sitna robna proizvodnja. Sitnu robu emo defmisati kao proizvod proizveden u okviru domainstva ali prodat za novac na irem tritu. Oigledno je da ovakva vrsta proizvodnje nastavlja da bude veoma rasprostranjena u siromanijim zonama svjetske privrede ali ona nigdje nije potpuno odsutna. U bogatijim zonama esto je poznata pod imenom free-lancing. Ovakva vrsta aktivnosti ukljuuje ne samo prodaju proizvedenih dobara (ukljuujui naravno i intelektualna dobra) nego i prodaju na malo. Kada mali dj eak na ulici prodaj e cigarete ili ibice na komad onim muterij ama koje ne mogu priutiti da ih kupe u normalnoj koliini u kojoj su pakovane, ondajetaj djeak ukljuen u proizvodnju sitnih roba, gdje se pod proizvodnjom aktivnou podrazumjeva jednostavno rastavljanje veeg paketa i prenos te robe na ulino trite. etvrta vrsta dohotka je ono to generiki moemo nazvati renta. Renta moe biti dobij ena na osnovu neke velike kapitalne investicije (nuditi urbane stanove pod zakup, ili sobe unutar stanova), ili na osnovu prednosti lokacije (naplaitavi mostarinu na privatnom 59

mostu), ili na osnovu posj edovanj a kapitala (ubiranj e kupona na obveznicama, nagomilavanje kamata na tednim raunima). Ono to to ini kirijom je injenica daje vlasnitvo, a ne rad, to to omoguava dohodak. Konano, tu je i peta vrsta dohotka, koji u modemom svijetu zovemo transferi. Oni mogu biti definisani kao dohodak koji individua ostvaruje putem definisane obaveze nekog drugog da obezbijedi ovaj dohodak. Transferi mogu doi od osobe koja je bliska domainstvu, kao kada se pokloni ili pozajmice daju ili prenose sa jedne generacije na drugu, prilikom roenja, vjenanja ili smrti. Ovakvi transferi izmeu domainstava mogu biti zasnovani na reciprocitetu (to u teoriji ne osigurava dodatni dohodak tokom ivota ali moe da uglaa neke potrebe likvidnosti). Ili se transferi mogu izvriti uz pomo napora drave (u kom sluaju se neiji novac jednostavno vraa u nekom drugom momentu), ili putem neke eme osiguranja (kojom osobamoe nakrajudobiti ili izgubiti), ili putem redistribucije iz jedne ekonomske klase u drugu. im ponemo misliti o tome, svi se sjetimo dobro poznatog skupljanja dohodaka koje se odvija u domainstvu. Zamislite ameriku porodicu koja pripada srednjoj klasi, gdje je odrasli mukarac zaposlen (i moda planira drugi posao), supruga je ugostitelj koji radi van kue, sin, tinejder, raznosi novine a dvanaestogodinja erka uva djecu. Moda moete dodati i baku koja prima udovaku penziju i koja takoe povremeno uva djecu, a soba iznad garae je iznajmljena. Ili zamislite meksiko radniko domainstvo gdje je odrasli mukarac ilegalno migrirao u Sjedinje Drave i kui alje pare, supruga kui uzgaja batu, erka, tinejder, radi kao kuna pomonica (plaeno novcima) na imanju bogate meksike porodice, i mladi djeak koji poslije kole (ili umjesto kole) prodaje sitne namirnice na gradskoj trnici. Svako od nas moe nabrojati jo mnogo ovakvih kombinacija. U stvarnosti, veoma mali broj domainstava j e bez svih ovih pet vrsta dohodaka. Ali trebalo bi odmah napomenuti da osobe koje, u domainstvu, 60

uobiajeno zarauju ove dohotke mogu da potpadaju pod polne ili starosne kategorije. To jest, mnogi od ovih poslova su polno ili starosno defmisani. Rad za nadnice je dugo vremena smatran za dunost mukaraca izmeu etrnaest ili osamnaest godina pa do ezdeset ili ezdeset pet godina starosti. Proizvodnja za opstanak i sitna robna proizvodnj a su u velikoj mj eri bile definisane kao dunost odraslih ena, djece i starijih lanova domainstava. Dravni prenos uplata je uobiajeno bio povezan sa zaraivanjem nadnica, osim za odreene transfere koji se odnose na odgajanje djece. Dosta politike aktivnosti u zadnjih stotinu godina bilo je usmjereno na prevazilaenje polnih specifinosti ovih definicija. Kao to smo ve spomenuli, relativna vanost raznih izvora dohotka znatno varira u odreenim domainstvima. Najprije treba da napravimo razliku izmeu dvije najvanije vrste: domainstva gdje prihod od dohodaka iznosi 50 ili vie posto kompletnog dohotka u ivotu, i domainstvo gdje on iznosi manje. Nazovimo prvi model 'proletersko domainstvo' (jer izgleda da uveliko zavisi od nadnica, na ta bi izraz proleterski trebao da podsjea); nazovimo drugi 'polu-proletersko domeinstvo' (jer je nesumnjivo da postoje neke nadnice za veinu lanova). Ako uradimo ovo, moemo vidjeti da poslodavac ima prednost ukoliko zaposli najamne radnike koji pripadaju polu-proleterskom domainstvu. Kadgod nadnice ine znaajan dio primanja u domainstvu, nuno mora postojati najnii nivo onoga to najamni radnik moe biti plaen. To mora biti suma koja predstavlja u najmanju ruku proporcionalni dio trokova za reprodukciju domainstva. Ovo je ono to smatramo apsolutno minimalnom nadnicom. Ako, ipak, najamni radnik dolazi iz domainstva koje je samo polu-proletersko, on moe biti plaen nadnicu koja je ispod apsolutno minimalnog nivoa, a da tim nuno ne ugrozi opstanak domainstva. Razlika moe biti nadomjetena uz pomo dodatnih primanja iz drugih izvora i uobiajeno od strane drugih lanova domainstva. Ono to se u takvim sluajevima dogaaje to da drugi doprinosioci u 61

domainstvu prenose, poslodavcu najamnog radnika, viak vrijednosti koji nastaje iznad vika vrijednosti koji najamni radnik prenosi, zato jer dozvoljavaju poslodavcu da plati manje od apsolutno minimalne nadnice. Iz ovoga proizilazi da bi poslodavci u kapitalistikom sistemu, u principu, uvijek radije zaposlili najamne radnike koji potiu iz polu-proleterskih domainstava. Ali, postoje dva pritiska koj a vuku u suprotnom smjeru. Jedan je pritisak radnika koji tee da budu ' proletarizovani ', j er to znai biti bolj e plaen. A drugi j e kontradiktorni pritisak koji stvaraju sami poslodavaci. Protiv svoje individualne potrebe da snize nadnice, javlja se i kolektivni dugoroni interes da se stvori dovoljno velika efektivna potranja za proizvodima u svjetskoj privredi. Stoga, vremenom, kao rezultat ova dva razliita pritiska, j avlj a se sporo poveanj e broj a proletariazovanih domainstava. Pored svega ovoga, ovaj opis dugoronog trenda je suprotan tradicionalnoj slici drutvenih nauka da kapitalizam, kao sistem, primarno zahtijeva proletere za radnike. Ako je to ovako, bilo bi teko objasniti zato danas, nakon etiri ili pet stotina godina, procenat proleterskih radnika nije vei. Umjesto da se misli o proletarizaciji kao kapitalistikoj neophodnosti, bilo bi korisnije da se o tome misli kao o terenu za borbu, iji ishod je spor, ako ne i ustaljen rast, i sekularni trend kretanja ka asimptoti. Podrazmjeva se da klase postoje u kapitalistikom sistemu, jer je jasno da osobe koje su razliito pozicionirane u ekonomskom sistemu, i koje imaju razliita primanja, imaju i razliite interese. Na primjer, oigledno je daje u interesu radnika da trae poveanje nadnica, ali je podjednako oigledno da je u interesu poslodavaca da pruaju otpor ovom poveanju, makar u principu. Ali, kako smo vidjeli, najamni radnici su smjeteni u domainstvima. Besmisleno je da se o radnicima misli kao lanovima jedne klase dok drugi lanovi domainstva pripadaju drugoj. Oigledno je da domainstva, ne individue, odreuju pripadnost klasi. Individue koje ele da budu klasno-mobilne esto uviaju da moraju otii iz 62

domainstava u koj ima se nalaze i ui u druga domainstva da bi ostvarili taj cilj. To nije lako, ali ni u kom sluaju nije nemogue. Klase nisu jedine grupe unutar kojih domainstva svrstavaju same sebe. One takoe pripadaju u statusne grupe ili identitete. (Ako ih zovemo statusnim grupama, onda naglaavamo kako ih drugi vide, stoje vrsta objektivnog kriterijuma. Ako ih zovemo identitetima, onda naglaavamo kako vide same sebe, to je vrsta subjektivnog kriterij uma. Ali bez obzira da li ih zovemo j ednim ili drugim imenom, one su institucionalna stvarnost savremenog svjetskog sistema). Statusnim grupama ili identitetima pripisuj emo oznaitelj e, j er smo roeni u njima ili uobiajeno mislimo da smo roeni u njima. U principu, veomaje teko dobrovoljno pristupiti tim grupama, mada nije nemogue. Ove statusne grupe ili identiteti su mnogobrojni 'narodi' iji smo i mi lanovi-nacije, rase, etnike grupe, religiozne komune ali takoe i rodovi i kategorije seksualnih preferencija. Veina ovih kategorija se esto smatraju za ostatke iz pre-modenih vremena. Ovo, kao premisa, je dostanetano. lanstvo u statusnim grupama ili identitetima je itetako dio moderniteta. Daleko od toga da odumiru, te grupe u stvari postaju sve znaajnije kako se logika kapitalistikog sistema sve vie odmotava i konzumira nas sve intenzivnije. Ako tvrdimo da se domainstva svrstavaju meu klase, i da svi lanovi dijele taj poloaj, da li je to podjednako tano i za statusne grupe ili identitete? Tano je da postoj i ogroman pritisak unutar domainstava s ciljem ouvanja zajednikog identiteta, pritisak da se bude dio jedne statusne grupe ili identiteta. Ovaj pritisak prvo osjete osobe koje se vjenavaju i od kojih se zahtjeva, ili makar oekuje, da za partnera trae osobu iz iste statusne grupe ili identiteta. Ali, oigledno je da su konstantna kretanje individua unutar savremenog svjetskog sistema, plus normativni pritisci da se ignorie pripadnost statusnoj grupi ili identitetu, te da se prednost dameritokratskimkriterijumima, proizveli znatnu koliinu mijeanja originalnih identiteta u okviru domainstava. 63

U svakom sluaju, ono to se esto dogaa u svakom od domainstava je evoluiranje kajednom identitetu, pojavanove, esto jedva artikulisane statusne grupe ili identiteta koji upravo materijalizuje ono to je otpoelo kao miks, i samim tim ponovo ujedinjuje domainstvo u smislu statusnih grupa ili identiteta. Jedan od elemenata na osnovu kojih se zahtijeva da se ozakone homoseksualni brakovi je osjeanje ovog pritiska da se ponovo ujedini identitet domainstva. Zato je toliko vano za domainstva da zadre jedinstvenu klasu ili identitete statusne grupe, ili da se makar pretvaraju da ih zadravaju? Takva homogenizacija, naravno, pomae pri odravanjujedinstva domainstva kao jedinice za ujedinjavanje dohotkai prevazilaenju centrifugalnih tendencijakoje se mogu pojaviti usljed unutranjih nejednakosti u distribuciji potronje i donoenju odluka. Ipak, bila bi greka da ovu tendenciju vidimo prvenstveno kao interni grupni mehanizam za odbranu. Postoje i vane prednosti za cjelokupni svjetski sistem koje su rezultat homogenizirajuih trendova unutar struktura domainstva. Domainstva slue kao primarne institucije za socijalizaciju u svjetskom sistemu. One tee da nam prue, a naroito mladima, znanje i potovanje u vezi drutvenih pravila prema kojima bi trebalo da se ophodimo. Njih naravno podravaju i dravne institucije kao to su kole i vojske, kao i religiozne institucije i mediji. Ali nijedna od pomenutih se svojim stvarnim uticajem ne pribliava domainstvima. Ali, ta je onda to to odreuje kako e domainstva socijalizovati svoje lanove? U velikoj mjeri, nain na koji sekundarne institucije domainstvima predstave probleme, kao i njihova sposobnost da to urade efektivno, zavisi od relativne homogenosti domainstava-to jest, one imaj, i sebe shvataju kao entitete koji imaju odreenu ulogu u istorijskom drutvenom sistemu. Domainstvo koje dobro zna sopstveni statusno grupni identitet - sopstvenu nacionalnost, rasu, religiju, etnicitet, seksualne obiaje - tano zna kako da socijalizuje svoje lanove. Ona 64

domainstva koja nisu tako sigurna u svoje identitete, ali koja pokuavaju da stvore homogen, makar i novi, identitet, mogu biti podjednako uspjena. Domainstvo koje bi otvoreno i iskreno objavilo daje njen identitet permanentno podijeljen, shvatila bi da je gotovo nemogue da obavi svoju funkciju socijalizacije, i moda bi bilo teko da opstane kao grupa. Podrazumjeva se da se oni koji upravljaju drutvenim sistemom nadaju da e rezultat socijalizacije biti prihvatanje istih onih hijerarhija koje su proizvod sistema. Oni se takoe nadaju da e socijalizacija rezultirati internalizacijom mitova, retorike, i teorija koje sistem stvara. Ovo se doista esto i dogodi, ali samo dijelom, nikada u potpunosti. Domainstva socijaliziju svoje lanove i u buntovnitvo, povlaenje i devijantnost. Ipak, sigurno je da i takva anti-sistemska socijalizacija moe koristiti sistemu tako to e ponuditi nain na koji e nemirni duhovi moi isprazniti svoje nezadovoljstvo, pod uslovom da sistem ostane u relativnom ekvilibrijumu. U tom sluaju, moe se predvidjeti da e negativne socijalizacije imati ogranienuticaj na funkcionisanje sistema. Do sada, pomenuli smo samo klasne identifikacije i identifikacije statusne grupe kao dva alternativna oblika kolektivnih izraavanja domainstava. Oigledno je da postoje i dodatne vrste statusnih grupa, koje nisu u potpunosti saglasne jedna sa drugom. Ali, kada istorijski sistem zapadne u strukturalnu krizu, takve antisistemske socijalizacije odjednom poinju da igraju ulogu koja je veoma uznemirujua za sistem. tavie, kakoje istorijsko vrijeme odmaklo, tako se broj vrsta statusnih grupa poveao, a ne smanj io. Pred kraj dvadesetog vijeka, ljudi su poeli da prisvajaju identitete koj i se zasnivaj u na seksualnim preferencama koj e svoj u osnovu nemaju u strukturi domainstva izprethodog vijeka. S obzirom da smo svi mi uklj ueni u nekoliko statusnih grupa ili identiteta, j avlj a se pitanje da li postoji prioritetni redosljed identita? U sluaju konflikta, koji bi trebao prevagnuti? Koji uspijeva prevagnuti? Moe li domainstvo biti homogeno u vezi sa jednim ali ne u vezi sa 65

drugim? Oigledno, odgovor je potvrdan, ali koje su posljedice toga? Moramo obratiti panju na pritiske koje na domainstvo dolaze spolja. Veina statusnih grupa posjeduju neku vrstu transdomainskog institucionalnog izraavanja. Ove institucije primjenjuju direktan pritisak na domainstva ne samo da se ona povinuju njihovim normama i njihovim kolektivnim strategijama, ve da pomenutima daju prioritet. Od svih trans-domainskih institucija, drave ostvaruju najuspjeniji uticaj na domainstva zato to posjeduju najefektivnij a oruja za pritisak (zakon, znaajne beneficije koje mogu distribuirati, sposobnost damobilizujumedije). Ali, tamo gdje je drava manje snana, religiozne strukture, etnike organizacije, i sline grupe mogu postati najjai glasovi koji insistiraju na prioritetima domainstava. ak i kada statusne grupe ili identiteti opiu same sebe kao anti-sistemske, one i dalj e mogu biti u rivalstvu sa drugim anti-sistemskim statusnim grupama ili identitetima, zahtijevajui da im se u odanosti da pravo prvenstva. Upravo ovaj komplikovani mete identiteta domainstava je ono na emu se zasniva ovaj ringipil politike borbe unutar savremenog svjetskog sistema. Kompleksni odnosi izmeu svjetske privrede, firmi, drava, domainstava, i trans-domainskih institucija koje povezuju lanove klasa i statusnih grupa su prepuni elemenata dvije suprotstavljene - ali simboline - ideoloke teme : univerzalizam sa j edne strane, a sa druge rasizam i seksizam. Univerzalizam je tema koja je vidno povezana sa ostalim dijelovima savremenog svjetskog sistema. On je na mnogo naina jedan od najvidnijih meu njima. U principu, univerzalizam znai da se prednost daje generalnim pravilima koja se pruaju podjednako svim osobama, i samim tim u veini sfera se odbijaju odreene povlastice. Jedina pravila koja se smatraju dozvoljenim u okviru univerzalizma su ona koja mogu biti direktno primijenjena na preciznu definiciju za odgovarajue funkcionisanj e svj etskog sistema. 66

Naini nakoji se univerzalizam manifestuje su mnogostruki. Ako univerzalizam primjenimo na nivo kole ili firme, to bi znailo da, na primjer, odreenim osobama dodijelili pozicije na osnovu njihovog iskustva i sposobnosti (praksa koja je inae poznata pod imenom meritokratija). Ako ga primjenimo na nivo domainstva, on podrazumj eva, izmeu ostalog, da bi brak trebao biti skloplj en iz razloga 'ljubavi' a ne bogatstva ili nacionalnosti ili ijednog drugog partikularizma. Ako ga primjenimo na nivo drave, to znai da zakoni kao to su pravo glasanja i jednakost pred sudom postaju univerzalna. Svi smo upoznati sa himnama, poto se one gotovo redovno ponavljaju u javnom diskursu. One bi trebalo da budu jedan od centralnih elemenata nae socijalizacije. Naravno, mi znamo da se ljudi u raznim dijelovima svjetskog sistema nejednako zalau za ove himne (poslije emo objasniti razloge zato), aznamo i to da se one, u stvarnosti, ne praktikuju redovno. Ali ipak, uprkos svemu, postale su oficijelnajevanelja modernosti. Univerzalizam je pozitvna norma, to znai da ljudi objavljuju da vjeruju u njega, i gotovo svi tvrde daje on jedna od vrlina. Rasizam i seksizam su upravo suprotno od univerzalizma. Oni su takoe norme, ali su negativne norme, i veina ljudi odbija da vjeruje u njih. Gotovo svi tvrde da su oni mane, ali su, uprkos svemu, norme. tavie, stepen u kom se negativne norme rasizma i seksizma praktikuju je, u najmanju ruku, jednak, esto i mnogo vei nego, stepenu praktikovanja vrlene norme univerzalizma. Ovo moe izgledati kao anomalija. Ali to nije tano. Pokuajmo vidjeti ta podrazumjevamo pod rasizmom i seksizmom. To su termini koji su se poeli uveliko koristiti tek u drugom dijelu dvadesetog vijeka. Rasizam i seksizam su primjeri znatno ireg fenomena koji nema odgovarajue ime, ali o kom se moe misliti kao o anti-univerzalizmu, ili aktivnoj institucionalnoj diskriminaciji protiv jedne grupe osoba u svakoj statusnoj grupi ili identitetu. Za svaku vrstu identiteta postoji sistem drutvene klasifikacije. Taj sistem moe biti krut, sadvijekategorije, ili detaljan, 67

sa itavom ljestvicom kategorija. Ali uvijek postoji grupa na vrhu sistema klasifikacij e, kao i j edna ili vie grupa na dnu. Ovi naini klasifikacije su primjenjivi kako na cijeli svijet tako i na lokalne uslove, i oba sistema klasifikacije imaju nevjerovatan uticaj kako na ivote ljudi tako i na funkcionisanje kapitalistike svjetske privrede. Svi smo upoznati sa klasifikacij ama koje se primjenjuju irom svijeta: mukarci imaju prednost nad enama, bijelci nad crncima (ili ne-bijelcima), odrasli nad djecom (i starijim osobama), obrazovani nad manje obrazovanim, heteroseksualci nad homoseksualcima i lezbejkama, buruji i profesionalci nad radnicima, graani nad stanovnicima ruralnih oblasti. Etnike klasifikacije su lokalne, ali u svakoj zemlji postoje etnike grupe koje dominiraju ostalima. Religiozne klasifikacije variraju svuda po svijetu, ali svako ko ivi u odreenoj zemlji zna koje su to klasifikacije. Nacionalizam esto stvara veze izmeujedne i druge strane antinomij a stoplj enih kategori j a, tako da, na primj er, osoba moe stvoriti normu daje odrasli bijeli heteroseksualac odreene nacionalnosti i vjeroispovijesti jedini koji bi se mogao smatrati za 'istinskog' pripadnika nacije. Ovaj opis postavlja nekoliko pitanja u centar nae panje. tauopte postiemo ako simulatano propovjedamo univerzalizam a sa druge strane praktikujemo anti-univerzalizam? Zato je potrebno da postoji toliko vrsta anti-univerzalizama? Da lije je ova kontradiktorna antinomij a potrebni dio savremenog svjetskog sistema? U principu, i univerzalizam i anti-univerzalizam funkcioniu iz dana u dan, ali funkcioniu u drugaij im poljima. Univerzalizam je najee najvaniji operativni sistem za one koji bismo nazvali kadrovima svjetskog sistema- nije za one koji su na samom vrhu, po koliini moi i bogatstva, a ni za one koji ine veliku veinu svjetskih radnika i obinih ljudi u svim oblastima rada, svuda u svijetu, ve najvie za one koji se nalaze izmeu i zauzimaju poloaje menadera ili nadzornika u raznim institucijama. To je norma koja objavljuje optimalni nivo regrutovanja za takve tehnike, 68

profesionalne i naunike kadrove. Ova meu-grupamoe biti vea ili manja zavisno od dravnog poloaj a u svjetskom sistemu i lokalne politike situacije. to je jaa ekonomska pozicija zemlje, to je grupa vea. Kadgod univerzalizam izgubi svoj uticaj ak i meu kadrovima samo odreenog dijela svjetskog sistema, posmatrai odmah ustvrde da uoavaju disfunkcionalnost, i gotovo odmah se pojavljuju politiki pritisci (kako unutar zemlje, tako i iz ostatka svijeta) da bi se ponovo uspostavio neki stepen univerzalistikih kriterija. Postoje dva dosta razliita razloga za ovo. Sajedne strane, smatra se da univarzalizam obezbjeuje relativno kompetentan rad i samim tim efikasniju svjetsku privredu, koja poboljava mogunost za akumulaciju kapitala. Stoga je razumljivo to oni koji kontroliu proizvodne procese propagiraju takve univerzalistike kriterije. Naravno, univerzalistiki kriteriji izazivaju odbojnost kada ponu funkcionisati tek nakon to se pozovu na neki partikularstiki kriterij. Ako j avna sluba nij e pristupana osobama odreene religije ili nacije, tada je izbor osoba u ovoj kategoriji moda univerzalistiki ali sveukupni izbor istih nije. Ako se na univerzalistike kriterije pozivamo samo kada pravimo izbor, dok ignoriemo partikularistike kriterije prema kojima individue imaju pristup potrebnom treningu, koji je nuan, ponovo se javlja odbojnost. Doista, kadaje izbor istinski univerzalistiki, odbojnost se opet moe javiti jer izbor ukljuuje i iskljuivanje, stoga moe sejaviti 'populistiki' pritisak da se ostvari neprovjereni i nerangirani pristup poziciji. Pod ovim mnogobrojnim okolnostima, univerzalistiki kriteriji igraju glavnu drutveno-psiholoku ulogu u ozakonjavanj u meritokratskog dodijeljivanja pozicija. Upravo zbog ovih kriterija, oni koji su dobili status se osjeaju opravdano zbog prednosti koje su stekli, a ignoriu odluke zbog kojih ti takozvani univerzalistiki kriteriji koji su im omoguili pristup, u stvari nisu bili u potpunosti univerzalistiki, ili ignoriu tvrdnje svih ostalihkoji tvrde da su materijalne prednosti primarno date kadrovima. Norma 69

univerzalizma prua ogroman komfor onima koji imaju koristi od sistema. Usljed toga, oni osjeaju da zasluuju ono to imaju. Sa druge strane, rasizam, seksizam, i ostale anti-univerzalistike norme imaju podjednako znaajnu ulogu u raspodijeljivanju poslova, moi i privilegij a u savremenom svjetskom sistemu. One naizgled podrazumjevaju iskljuivanje iz drutvene arene. Ustvari one su oblici ukljuivanja, ali ukljuivanja na inferiorne pozicije. Ove norme postoje da bi se opravdalo rangiranje na niem nivou, da bi osnaile nie rangiranje, i da sve to, na neki perverzan nain, uine donekle prijatnim za one koji zauzimaju nie pozicije. Antiuniverzalistike norme su predstavljene kao kodifikacije prirodnih, vj enih istina koj e ne podleu drutvenim modifikacij ama. One se predstavljaju ne samo kao kulturne istine ve, implicitno pa ak i eksplicitno, kao bioloki utemeljene nunosti za funkcionisanje ljudske ivotinje. One postaju norme za dravu, radno-mjesto, drutvenu sferu. Ali, one takoe postaju norme koje obavezuju domainstva da prema tim normama socijalizuju svoje lanove, i taj napor se pokazao kao veoma uspjean. Ove norme opravdavaju polarizaciju svjetskog sistema. Poto je polarizacija vremenom narastala, rasizam, seksizam, i ostali oblici anti-univerzalizma su postali j o vanij i, iako j e politika borba protiv takvih oblika antiuniveizalizma takoe postala jo vanija za funkcionisanje svjetskog sistema. Osnovna ideja je daje savremeni svjetski sistem za svoju centralnu, osnovnu osobinu svoje strukture odredio simultano postojanje, irenje, i praktikovanje univerzalizma i antiuniverzalizma. Ovaj antinomski duo je vaan za sistem koliko i osovinska, centar-periferija, podjela rada.

70

3. USPON SISTEMA DRAVA Suverene nacija-drave, kolonije, i meudravni sistem


Moderna dravaje suverena drava. Suverenitet je koncept koji je nastao u savremenom svjetskom sistemu. Njegovo prima facie znaenje je potpuno autonomna dravna mo. Ali, moderne drave postoje unutar veeg kruga drava, onoga to zovemo meudravnim sistemom. Stoga emo morati ispitati nivo i sadraj te pretpostavljene autonomije. Istoriari govore o nastanku 'novih monarhija' u Engleskoj, Francuskoj i Spaniji krajem petnaestog vijeka, upravo u momentu poetka savremenog svjetskog sistema. Sto se meudravnog sistema tie, njegovo porijeklo se uobiajeno povezuje sa razvojem renesansne diplomatije na italijanskom poluostrvu, a smatra se da njena institucionalizacija nastaje kada se 1648. potpisuje mir u Westphalia-i. Westphalia, koji su potpisale veina drava Evrope, kodifikovao je odreena pravila za meudravne odnose koji postavljaju ogranienja kao i garancije za relativnu autonomiju. Ova pravila su kasnije razraena i proirena pod rubrikom meunarodnog zakona. Nove monarhije su bile centralizirajue strukture. To jest, trudile su se da osiguraju da su regionalne strukture moi efektivno podreene vrhovnom autoritetu monarha. Trudile su se da ovo osiguraju jaanjem (u stvarnosti stvaranjem) civilne i vojne birokratije. I to je najvanije, traile su naine da stvore sopstvenu snagu tako to e osigurati neku znaajniju mo oporezivanja sa dovoljno osoblja koje e prikupljati ovaj porez.

71

U sedamnaestom vijeku, vladari ovih novih monarhija su se proglasili za 'apsolutne' monarhe. Ovo je naizgled znailo da oni imaju apsolutnu mo. Ali, u stvarnosti, oni ne samo da nisu imali apsolutnu mo, ve nisu uopte imali neku znaajniju mo. Apsolutni monarsi su samo tvrdili da imaju neogranienu mo. Rije 'apsolutna' potie od latinske rijei absolutus, kojanije znaila da je monarh svemoan ve da nije podreen (i izuzet je od) zakonima i samim tim nijedno ljudsko bie ne moe legitimno osporiti da vladalac uradi ono to misli d a j e najbolje. Ovakvo stanje je dozvoljavalo subjektivno praktikovanje moi, ali nije znailo da monarh posjeduje efektivnu mo, za koju smo rekli daje bila relativno mala. Podrazumjevase da su drave stoljeima pokuavale da prevaziu ovaj nedostatak istinske moi, i imale su odreeni nivo uspjeha u postizanju istog. Kao rezultat, jedan od sekularnih trendova savremenog svjetskog sistema, od samih poetaka (pa sve do, u najmanju ruku, 1970-ih, kao to emo vidjeti), je bilo sporo, uravnoteeno poveanje u stvarnoj dravnoj moi. Ako uporedimo stvarnu mo (sposobnost da se izvre odluke) Luja XIV iz Francuske (koj i j e vladao u periodu 1661-1715), koj i slui kao simbol apsolutne moi, sa, na primjer, premijerom vedske godine 2000., uvidjeemo da premijer ima vie stvarne moi u vedskoj 2000. negoli Luj u Francuskoj 1715. Glavni metod koji su monarsi koristili da poveaju svoju efektivnu mo bila je izgradnja birokratij a. Poto u poetku nisu imali prihode od poreza sa kojima bi mogli platiti birokratiju, pronali su rjeenje u prodaji poloaja, i to je monarsima obezbjedilo poveanje kako birokratije tako i prihoda - a samim tim i dodatne moi, mada manje nego kada bi bili u stanju da direktno zaposle birokrate, onako kako su to inili poslije. Kada bi vladaoci uspostavili minimalnu birokratiju, pokuali bi daje iskoriste da dravama daju kontrolu nad raznim politikim funkcij ama: ubiranj e poreza, sudstvo, zakonodavstvo, i institucije za izvravanje zakona (policija i vojska). U isto vrijeme, trudili su se da eliminiu, ili makar 72

ogranie, autonomnu vlast lokalnih monika u svim ovim oblastima. Takoe su se trudili da stvore informacionu mreu koja bi osigurala da se njihove namjere potuju. S tim ciljem Francuzi su razvili instituciju prefekta - osoba koje su predstavljale centralnu dravu i bili nastanjeni u raznim dijelovima zemlje - i gotovo sve modeme drave su izgradile institucije koje su se umnogome ugledale na prefekte. Suverenitet je predstavljao poziv na autoritet koji je bio ne samo unutranj i nego i spolj anj i - to j est, vis-a-vis drugih drava. To je najprije bio poziv na nepromjenjive granice, u okviru kojih je data drava bila suverena, samim tim, u okviru tih granica nijedna druga drava nij e imala pravo da obj avlj uj e posj edovanj e ikakve vrste autoriteta - izvrnog, zakonodavnog, sudskog, ili vojnog. Sigurno je da su ove tvrdnje drava, da se druge drave ne bi trebale 'mijeati' u njihove unutranje poslove, uvijek bile potovane uz krenja negoli to su marljivo izvravane. Ali sama ta tvrdnja je sluila da ogranii stepen mijeanja. A ni granice nisu bile nepromjenjive. Rasprave o granicama drava su se stalno pojavljivale i bile redovne. Uprkos svemu tome, u svakom momentu postoji de facto stanje u vezi sa granicama u okviru kojih se praktikuje suverenitet. Postoji jo jedna dodatna osobina suvereniteta. Suverenitet je tvrdnja, atvrdnje znae veoma malo osim ukoliko nisu priznate od strane drugih. Drugi ne moraju potovati tvrdnje, ali to je umnogome manje vano nego da ih formalno priznaju. Suverenitet je, vie nego ita drugo, pitanje legitimiteta. A u savremenom svjetskom sistemu, legitimitet suvereniteta zahtijeva reciprono priznanje. Suverenitet je hipotetika trgovina, u kojoj dvije potencijalno (ili stvarno) sukobljene strane, potujui de facto stanje moi, razmijene ta priznanja kao njihovu najjeftiniju strategiju. Reciprona priznanja su osnova meudravnog sistema. Cesto su postojali entiteti koji su proklamovali svoje postojanje u obliku suverene drave ali nisu uspjeli da dobiju priznanje veine 73

drugih drava. Bez takvog priznanja, proklamacije su relavitno bezvrijedne, ak i ako entitet zadri de facto kontrolu nad datom teritorijom. Takav entitet se nalazi u stanju opasnosti. Ipak, veina drava su gotovo uvijek priznate od strane svih drugih zemalja. Mada, ipak postoj i nekoliko samo-proklamovanih drava koje niko ne priznaje, ili ih moda priznaju jedna ili dvije druge drave (koje su u stvarnosti drave zatitnice). Najtea situacija je ona u kojoj se drava nae kada je priznaje veliki broj drugih drava ali je, takoe, ne priznaje veliki broj istih. Ovakva situacija moe nastati usljed secesija ili revolucionarnih promjena reima. Ovakva podijeljenost po pitanju priznavanja stvara dilemu i tenziju u meudravnom sistemu koje e zainteresovane drave jednom pokuati da razrijee, ujednom smjeru ili drugom. Ve u prvoj dekadi dvadesetprvog vijeka moemo veoma lako nabroj ati tri razliita primj era moguih situacij a u svj etskom sistemu. Sjedinjene Drave i Kuba, iako meusobno politiki neprijatelji, nisu jedni drugima osporavali suverenitet, a to nisu inile ni druge drave. Drugi primjer, u Kini, proglaenje Narodne Republike 1949. - kada je nova vlada dobila de facto kontrolu nad kontinentalnim dij elom zemlj e dok se prethodna vlada efektivno povukla na Tajvan odakle je i dalje tvrdila da ima suverenitet i vlast nad cijelom Republikom Kinom- stvorilaje jednu od onih srednjih situacij a u koj oj dio zemalj a priznao j ednu vladu, a dio j e priznao drugu vladu kao suverenog vladaoca nad itavom Kinom. Ova situacija je uveliko razrijeena tokom 1970-ih, kada su Ujedinjene Nacij e priznale pravo Narodne Republike Kine na kinesko mj esto u Generalnoj Skuptini i Savjetu Bezbjednosti a povukli pravo Republike Kine (koja je de facto kontrolisala samo Tajvan). Ova odluka je donesena u gotovo isto vrijeme kada su i Sjedinjene Drave i mnogo drugih drava priznale legitimitet Narodne Republike kao jedine vlade 'jedne Kine', dok, u isto vrijeme, nisu ometali bivu vladu Kine da ima de facto kontrolu nad Tajvanom. Nakon toga, ostalo je jo nekoliko (uglavnom malih) drava koje 74

su nastavile da priznaju Republiku Kinu kao legitimnu vladu itave Kine, ali ogromna veina je bila na strani Narodne Republike. Trea situacija je ona Turske Republike Sjevernog Kipra. Ona je tvrdila da j e suverena drava i da posj eduj e de facto vlast nad sj evernom polovinom ostrva. Ali jedina drava kojajoj priznaje suverenitet je Turska. Dakle, onanije imala meunarodni legitimitet, ostatak svijeta jo uvijek priznaje teoretski suverenitet Kipra nad zemljom koju je okupirala Turska Republika Sjeverni Kipar. Da nema snane (uglavnom vojne) podrke Turske, Turska Republika Sj everni Kipar bi brzo prestala da postoji. Na osnovu ova tri primjera moemo vidjeti presudni znaaj recipronog priznanja. Moemo obratiti panju na jednu hipotetiku, ali moguu, situaciju. Pretpostavimo daje, kadaje Parti Qubcois prvo dola na vlast 1976., odmah proglasila Kvebek za suverenu dravu (to i jeste glavni programski cilj partije), i pretpostavimo da se kanadska vlada energino suprotstavila tome, politiki a moda i vojno. Pretpostavimo, zatim, daje Francuska priznala Kvebek, Velika Britanija je odbila da to uini, a Sjedinjene Drave su pokuale da ostanu neutralne. ta bi se moglo dogoditi, i da li bi Kvebek postao suverena drava? Reciprocitet takoe funkcionie interno, iako obino koristimo drugaiji jezik da bi ga opisali. Lokalne vlasti moraju 'priznati' suverenu vlast centralne vlasti, i na neki nain centralna vlast mora priznati legitimitet lokalnih vlasti i definisati njihovu oblast. U mnogim zemljama, ovo uzajamno priznanje je implementisano u ustavu ili u posebnom zakonu koje odreuje podjelu moi izmeu centra i lokalnih vlasti. Ovaj dogovor moe biti prekren i to se esto i deava. Ako je taj raspad ozbiljan, imamo ono to se zove graanski rat. Pobjednik u tom ratu moe biti centar. Ali moe se desiti da pobjedi lokalna vlast ili vlasti, i u ovom sluaju, moe se dogoditi ili promjena pravila prema kojima se odreuje podjela moi u okviru postojeih granica ili stvaranje jedne ili vie novih suverenih drava putem secesije, usljed koje se javlja problem za 75

novostvorene drave da dobiju priznanje od drugih drava. Raspad Jugoslavije je dobar primjer za ovo, raspad koji je ostavio donekle nerijeenim nekoliko pitanja u vezi sa granicama i autonomijom, tako da i deceniju nakon raspada postoje de facto granice kje se jo uvijek osporavaju. Dakle, suverenitet j e pravna tvrdnj asa znaaj nim politikim posljedicama. I upravo zbog ovih konsekvenci, pitanja u vezi sa suverenitetom su centralna za politiku borbu, kako interno, unutar drava, tako i meunarodno, meu dravama. Gledano iz perspektive preduzetnika koji rade u kapitalistikoj svjetskoj privredi, suverene drave tvrde da posjeduju autoritet u najmanje sedam osnovnih oblasti u kojima imaju direktan interes: 1 ) drave donose odluke kada, i pod kojim okolnostima, bi robe, kapital i rad mogli prei njihove granice 2) propisuju pravila u vezi sa pravima vlasnitva u okviru svojih drava 3) donose zakone u vezi sa zaposlenjem i kompenzacijom za zaposlene 4) odluuju koje trokove firme moraju internalizovati 5) odluuju koje vrste ekonomskih procesa mogu biti monopolizovane, i u kom stepenu 6) ubiraju poreze 7) na kraju, kada firme koje se nalaze u okviru granica mogu biti oteene, one mogu koristiti svoju mo da bi uticale na odluke koje donose druge drave Ovo je duga lista, i sam pogled na nju nam govori da su, iz perspektive firmi, dravni zakoni krucijalni. Odnos drava prema firmama je klju za razumijevanje funkcionisanja kapitalistike svjetske privrede. Zvanina ideologija veine kapitalista je laissez-faire, stav da vlada ne bi trebala da se mijea u poslovanje preduzetnika na tritu. Vano je razumjeti da, kao osnovno pravilo, preduzetnici glasno zagovaraju ovu ideologiju ali istinski ne ele da bude implementirana, makar ne u potpunosti, i zasigurno se ne ponaaju kao da vjeruju da je to dobra doktrina. Ponimo sa granicama. Teoretski, suverena drava ima pravo da odlui ta moe prei preko njenih granica, i pod kojim uslovima. Stoje dravajaa, to je vea njena birokratska mainerijai samim 76

tim je vea njena sposobnost da primjeni odluke koje se tiu prekograninih transakcija. Postoje tri osnovne vrste preko-graninih transakcij a: prenos roba, kapitala i osoba. Prodavci ele da nj ihove robe preu granice bez mijeanja i bez poreza. Sa druge strane, prodavci koji se nadmeu unutar granica u koje se ulazi uveliko ele da se drava mijea tako to e nametnuti poreze ili tarife, ili to e domaim proizvodima dodijeliti subvencije. Svaka odluka koju drava donese koristi jednom preduzetniku ili drugom. Ne postoji neutralna pozicija. Isto vai i za protok kapitala. Preko-granini promet ljudi je uvijek bio najpaljivije kontrolisan, i naravno interesuje firme zato to interesuje radnike. U osnovi, priliv radnika iz j edne drave u u druguje dodatno trite za preduzetnike u zemlj ama koj e prihvataju priliv a trite manj e za one koji su ve stanovnici takvih zemalja, ukoliko za ovu raunicu koristimo jednostavni kratkoroni model ponude i potranje. Ovakva analiza izostavlja iz slike dva elementa koji umnogome mogu biti centralni za debatu: uticaj na unutranju drutvenu strukturu bilo koje imigracione drave; i dugoroni ekonomski uticaj imigracije (koji moe biti veoma pozitivan ak i ako je kratkoroni uticaj dosta negativan, makar i za neke osobe). Ponovo, tu ne postoji neutralna pozicija. Prava vlasnitva su naravno osnova kapitalistikog sistema. Ne postoji nain da se beskonano umnoava kapital osim ako osoba ne zadri kapital koji je ve steen. Prava vlasnitva su oni zakoni koji ograniavaju naine kojima drava moe konfiskovati novac, pravnosnani nasljednik moe traiti svoj dio novca, i drugi mogu ukrasti novac. tavie, kapitalistiki sistem funkcionie na osnovu minimalnog nivoa uzajamnog povjerenja u potenost transakcija, i samim tim sprijeavanje prevaraje glavna drutvena obaveza. Glavni akter u ovoj zatiti prava vlasnitva je, naravno, drava, jedina koja ima legitimno pravo da odredi pravila. Oigledno je da nijedno od ovih prava nije neka vrsta ogranienja. I naravno, postoje mnogi akti iji opis zatite prava vlasnitva je jo uvijek 77

predmet rasprave. Razlike u shvatanju dovode do konflikata o kojima moraju presuditi nadleni sudovi u dravi. Ali bez nekih oddrave-zagarantovanih zatita, kapitalistiki sistem ne moe uopte funkcionisati. Preduzetnici su dugo djelovali, i jo uvijek djeluju, kao daje radno mjesto oblast u kojoj najvie ele da se drava uzdri od odreivanja pravila. Posebno su zainteresovani za sva pitanja u vezi sa odreivanjem njihovog odnosa prema zaposlenim - koliinu kompenzacije, uslove rada, duinu radne nedjelje, garancije za sigurnost na radu, i naine zapoljavanja i otputanja. Nasuprot tome, radnici su dugo traili da se drava mij ea upravo u ta pitanj a da bi im pomogla da postignu ono to oni smatraju razumnim radnim okolnostima. Oigledno je da su takva mijeanja drave najee nakratko jaala radnike u njihovim konfliktima sa poslodavcima, stoga je njihovo odobravanje zagaratnovano. Ali veliki broj preduzetnika je takoe uvidio da mijeanje drave moe i njima koristiti u duem roku. Ono e osiguravati dugoroni priliv radnika, stvaranje efektivne potranje, i minimiziranje drutvenog nereda koj i dij elom moe biti posij edica takvog mij eanj a drave na radna mij esta. Stoga, odreeni stepen mijeanja moe biti veoma dobrodoao za poslodavce - makar za one koji su vei i posluju prema dugoronim planovima. Jedna od manje vidnih oblasti gdje je uloga drave krucijalna za firme je donoenje odluka o tome koji dio trokova proizvodnje j e firma zaista platila. Ekonomisti esto govore o trokovima koji su eksternalizovani. Ovo znai da se odreeni dio trokova proizvodnje prebacuje sa prorauna firme na onaj neodreeni spoljni entitet, drutvo. Mogunost eksternalizacije naizgled ide nasuprot osnovnom postulatu kapitalistike ekonomije. Firma najvjerovatnije stvara profit, gdje profit oznaava razliku izmeu prihoda od prodaje i trokova proizvodnje. Dakle, profit je nagrada za efikasnu proizvodnju. Preutna pretpostavka - i moralno opravdanje profita - je da proizvoa plaa sve trokove. 78

U stvarnosti, pak, to ne funkcionie na taj nain. Profit je ne samo nagrada za efikasnost ve i za bolj i pristup pomoi koju daj e drava. Postoje tri vrste trokova koji su, uobiajeno, u velikoj mjeri eksternalizovani: trokovi toksinosti; trokovi iscpljivanja materijala; trokovi transporta. Gotovo svi proizvodni procesi stvaraju neku vrstu toksinosti, to jest, neku vrstu trajne tete okruenju, bilo to odlaganje organskog ili hemijskog otpada, ili jednostavno dugorone promjene ekologije. Za proizvoaa, najjeftiniji nain da rijei problem otpada je da ga odloi na stranu, van svog imanja. Najjeftiniji nain da se bavimo transformacijom ekologije je da se pretvaramo da se ona ne dogaa. Oba naina smanjuju neposredne trokove proizvodnje. Ali ovi trokovi su onda eksternalizovani, u smislu da, bilo odmah ili, uobiajeno, mnogo kasnije, neko mora platiti za negativne posljedice, putem ienja ili restoracije ekologije. Ovaj neko su svi ostali - uobiajeno poreznici, putem njihovih institucija drave. Drugi nain eksternalizacije trokova je da se ignorie iscrpljivanje materijala Svi proizvodni procesi koriste neke primarne materijale, organske ili neorganske, koji sudio transformacionog procesa koji rezultira u 'konanoj ' prodaji namirnice na tritu. Primarni materijali se iscrpljuju, neki veoma brzo, neki ekstremno lagano, a veina njih nekim srednjim tempom. I u ovom sluaju, trokovi zamj ene materij ala gotovo nikada nisu dio intemalizovanih trokova proizvodnje. Stoga, u jednom momentu svijet mora ili da odustane od korienj a takvih materijala, ili da trai naine na koje ih nekako moe zamijeniti. Dijelom, to se postie inovacijom, i moe se ustvrditi da su u ovom sluaju ekonomski trokovi nezamjene mali ili nepostojei. Ali, u mnogim drugim sluajevima ovo nije mogue, i tada se drava mora umijeati da bi se ukljuila u proces restauracije ili ponovnog stvaranja materijala, i ovo, naravno, plaa neko drugi, a ne oni koji su profit stavili u svoj dep. Dobar primjer iscrpljivanja materijala koji nisu bili odgovarajue zamjenjeni je svjetsko snabdijevanje drvima. Irske ume su 79

posjeene u sedamnaestom vijeku. Kroz itavu istoriju savremenog svjetskog sistema, sjekli smo raznorazne ume a da ih nismo zamjenjivali. Danas raspravljamo o posljedicama koje e nastati ako ne zatitimo ono to se smatra za zadnju veliku kinu umu u cijelom svijetu, oblast Amazona u Brazilu. Na kraju, tu su i trokovi transporta. Dok je tano da firme uobiajeno plaaju trokove prevoza materijala koje kod njih dolaze i od njih odlaze, one rijetko plate sve trokove. Izgradnja neophodne infrastrukture za transport - mostova, kanala, eljeznikih mrea, aerodroma - predstavlja veoma znajne trokove, i ove trokove uglavnom plaaju, u velikoj mjeri, ne firme koje se njima koriste, nego kolektiv. Opravdanje je da su trokovi toliko masivni, a nagrada za individualnu firmu toliko mala da infrastruktura nikada ne bi bila izgraena bez velike finansijske pomoi drave. Ovo je moda i tano, ako ne i pretjerano, ali je dodatni dokaz krucijalne uloge umijeanosti drave u proces beskonane akumulacije kapitala. Ve smo objasnili koliko je stvaranje monopola ili radije, kvazi-monopola centralno za akumulaciju kapitala. Trebamo se samo prisjetiti da svaka odluka koja omoguava kvazi-monopol bilo koje vrste, tagod joj bio mehanizam, predstavlja prednost za neke, ali hendikep za druge. Ovdje, kao i svugdje, ne postoji neutralna pozicija za dravu u omoguavanju akumulacije kapitala. Jer akumulacija kapitala je uvijek akumulacija kapitala od strane odreenih osoba, firmi ili entiteta. Anadmetanje izmeu kapitalista je neizbjeno u kapitalistikom sistemu. U okviru rasprava u vezi sa 'mijeanjem' drava u poslovanje firmi, najee se tvrdi da drave oporezuju. Naravno da to ine. Drave ne bi mogle postojati bez oporezivanja. Ve smo primjetili daje najvaniji element u uspostavljanju dravnih struktura pribavljanje, ne autoriteta, ve efektivne sposobnosti da se ubere porez. Niko, tvrdi se, ne voli poreze. U stvari, upravo suprotno je tano, iako malo ljudi to priznaje. Svi - firme i radnici - ele stvari koje im drave mogu 80

ponuditi putem novca koje je pribavljen putem oporezivanja. U principu, ljudi imaju dva problema sa porezima. Jedan je osjeanje, ili sumnja, da drave koriste poreze ne da bi pomogle potenim poreskim obveznicima kakvima sebe smatramo, ve da pomogne drugima (politiarima, birokratama, suparnikim firmama, siromanima i onima koj i ne zasluuju, ak i strancima). Zbog ovoga elimo da porezi budu nii, i da se obustavi ovakvo nepoeljno korienje porezima. Druga alba u vezi sa porezima je takoe tana: novac koj i se uzima za poreze j e novac koj i bi u suprotnom bio na raspolaganju svakoj osobi da ga potroi prema sopstvenom nahoenju. U osnovi, osoba preputa kontrolu nad ovim novcem nekoj kolektivnoj instituciji koja odluuje kako e ga potroiti. Istina je daje veina ljudi i veina firmi voljna da plati poreze da bi se obezbijedio minimum usluga koje svaka osoba i svaka firma misli da bi sluilanjihovim interesima. Ali niko nije voljan, ili spreman, da plati vie poreza nego to je potrebno za to. Uvijek se postavlja pitanje gdje se nalazi ta linija koja odvaja legitimne od nelegitmnih stopa oporezivanja. Poto individue i firme imaju razliite interese, one tu liniju povlae na razliitim mjestima. I poto, uz stope oporezivanja, drava moe, i uistinu bira izmeu raznih naina oporezivanja, individue i firme preferiu one naine koji najmanje utiu na njih, a najvie na ostale. Stoga nije udno to su porezi jasno odreeni i to su borbe oko poreza este u politici modernog svijeta. Drava ne moe biti neutralna, ali sigurno moe ozbiljno uticati na korist koju e firme i individue izvui iz dravne politike oporezivanja. Na kraju, ve smo raspravljali o ulozi drave u vezi sa firmama, kao daje ovo pitanje interna stvar koja se dogaa u okviru dravnih granica. Ali naravno, na firme utiu i odluke ne samo drave u kojoj se nalaze, nego i odluke mnogih drugih drava, u mjeri u kojoj njihove namirnice, kapital ili ljudstvo prelaze ili su preli dravne granice, to je konstanatan i masivan proces. Samo mali broj firmi moe si priutiti da budu ravnodune prema zakonima 81

drava koje nisu njihove, a po pitanju gdje su smjetene. Pitanje je kako firme mogu saraivati sa ovim drugim zemljama. Odgovor je: na dva naina - direktno i indirektno. Direktni nainje da se ponaaju kao da su smjetene u drugoj dravi, i da koriste sve mehanizme i argumente koje bi koristile sa svojom zemljom podmiivanje, politiki pritisak, razmjena usluga. Ovo moe biti dovoljno, ali esto se ' strana' firma nalazi u znatno nepovoljnijem poloaju na lokalnoj politikoj sceni. Ako se sjedite 'strane' firme nalazi u ' snanoj ' dravi, ona moe traiti od svoj e drave da iskoristi mo drave i pritisne drugu dravu da pristane na zahtj eve i potrebe preduzetnika snane drave. Naravno, ovaj proces je centralan za ivot meudravnog sistema. U posij ednoj treini dvadesetog vijeka, ameriki proizvoai automobila, elika i aviona nisu se ustruavali da pitaj u vladu Sj edinj enih Drava da pritisne Japan i Zapadnu Evropu s ciljem da promjene svoje zakone tako da pobolj aju poloaj amerikih proizvoaa i pristup koji su ameriki zrakoplovi imali u trans-okeanskom ugovoru o pravima transporta. Veliku veinu stanovnitva u bilo kojoj dravi ine domainstva iji lanovi rade za firme i druge organizacije. Kapitalistiki sistem stvara odreeni nain raspodjele proizvedenog vika vrijednosti, i oigledno je da je u bilo kojem momentu ovo igra nultog zbira. Vei dio se odvaja za akumulaciju kapitala, a manji dio se odvaja za kompenzaciju onih koji rade u proizvodnim jedinicima i koji stvaraju ovaj viak vrijednosti. Jedna od osnovnih injenica je da ovakva podjela vika vrijednosti ima odreenih ogranienja (ne moe biti 100 posto na jedan dio a 0 posto za drugi), ali broj realnih mogunosti izmeu njih je na kratki rok veoma velik, a do odreene granice je velik i na dui rok. Logino proizilazi da e se uvijek odvijati borba oko ove podjele vika vrijednosti. To je ono to se zove klasna borba. tagod da osoba misli o klasnoj borbi, ona je neizbjena kao analitika kategorija, koja moe biti verbalno prikrivena ali nikada ignorisana. Potpuno je jasno daje u ovoj neprekidnoj klasnoj borbi 82

(koja je nesumnjivo veoma kompleksan fenomen, gdje ne postoji jednostavna binarna podjela odanosti) drava glavni akter u usmjeravanju podjele u jednom ili drugom smjeru. Iz tog razloga, obje strane se politiki organizuju da bi uticale na dravu kao izvrnu i zakonodavnu strukturu. Ako bi neko dobro pogledao unutranju politiku nekoliko drava tokom trajanja kapitalistike svjetske privrede, mogao bi uoiti daje trebalo dosta vremena, nekoliko vjekova, prije negoli je radnika klasa bila u stanju da se organizuje dovoljno dobro da bi mogla da bude akter u ovoj politikoj igri, sa makar i minimalnom dozom efikasnosti. Nesumnjivo je daje Francuska revolucija bila istorijska prekretnica. Jer, Francuska revolucija je donijela dvije vepomenute fundamentalne promjene u geokulturi savremenog svjetskog sistema: pretvorila je promjenu, politiku promjenu, u 'normalan' fenomen, neto stoje sastavni dio prirodnog toka stvari i neto stoje, u stvari, poeljno. Ovo je bio politiki izraz teorije progresa kojaje bila veoma znaajna za ideje Prosvjetitiljestva. I drugo, Francuska revolucijaje reorijentisala koncept suverenosti, od monarha ili zakonodavnog tijela, ka narodu. Kada je duh ljudi, kao suverena, pobjegao iz boce, nikada se nije vratio nazad u nju. Postao je zajednika ideja cjelokupnog svjetskog sistema. Jedna od glavnih posljedica ideje da su ljudi vladari je da su oni sada definisani kao 'graani'. Danas, koncept je toliko ukorijenjen da teko moemo razumjeti koliko je radikalna bila promjena od 'podanika' do 'graana'. Biti graanin podrazumjevalo je da imate pravo da uestvujete, sa jednakim pravima kao i drugi graani, u donoenju osnovnih odluka drave. Biti graanin znailo je da ne postoje osobe koje imaju vii status od onoga koji nosi graanin (kao to su to bili aristokrate). Biti graanin znailo je daje svako prihvaen kao racionalna osoba kojaje sposobna da donosi politike odluke. Logina posljedica koncepta graanina bilo je univerzalno pravo na glasanje. Kao to znamo, 83

politika istorijanarednih 150 godinabilaje istorija stalne ekspanzije prava na glasanje u svakoj zemlji. Danas, gotovo svaka zemlja tvrdi da su svi njeni graani jednaki, i da praktikuju svoju suverenost putem sistema univerzalnog prava na glasanje. Jedino to mi znamo da u stvarnosti to nije tako. U stvarnosti, samo dio stanovnitva veine zemalja u potpunosit koristi garantovanaprava dravljana. Jer ako su graani suvereni, onda moramo odrediti ko potpada pod tu kategoriju graana, i mnogi, kako na kraju ispada, ostaju iskljueni iz te grupe. Postoje i neka iskljuivanja koja su 'oigledno' opravdana za veinu stanovnika: ljudi koji su samo posjetioci u dravi (izvanjci); oni koji su previe mladi da bi mogli da prosuuju; oni koji su mentalno poremeeni. Ali staje sa enama? I osobama iz manjinskih etnikih grupa? A oni koji su bez imovine? Ili oni koji su zatvoreni kao kriminalci? Kada jednom otponemo da piemo listu i nabrajamo iskljuenja iz grupe 'graana', lista moe biti veoma duga. Termin 'graani', koj i je otpoeo kao koncept ukljuivanja, veoma brzo se pretvorio u koncept 'iskljuivanja'. Kao posljedica ovoga, politike ukljuivanja i iskljuivanja postale su centralno mjesto nacionalne politike tokom dva vijeka koj a su nastupila. Oni koji su bili iskljueni trudili su se da postanu ukljueni, a oni koji su bili ukljueni najee su se zalagali da zadre definiciju podobnosti za prava graana veoma usko, pritom zadravajui iskljuenja. Ovo je znailo da su se oni ljudi koji su traili ukljuivanja, morali organizovati vanparlamentarnim kanalima da bi se njihovi zahtjevi mogli uti. To znai, veoma jednostavno, da su morali da se ukljue u demonstrativne, buntovnike, nekada i revolucionarne aktivnosti. Unutar drava, ovi pokuaji ukljuivanja postali su ideja vodilja onoga to bi se moglo nazvati anti-sistemski pokreti, to jest, pokreti koji su teili da naprave fundamentalne promjene u drutvenoj organizaciji - u jednom smislu, oni su teili da implementiu slogan Francuske revolucije: sloboda, jednakost, 84

bratstvo. Najraniji organizacioni izraz ove grupe iskljuenih bilaje urbana industrijska radnika klasa, ono to se zvalo proletarijat. Ova grupa j e bila skoncentrisana na nekoliko lokacij a i nj eni lanovi su lako mogli da komunicirajujedni sa drugima. Njihovi uslovi rada i nivo kompenzacija oigledno su bili loi. Ati ljudi su bil krucijalni element u glavnoj proizvodnoj aktivnosti kojaje stvarala viakvrijednosti. Do sredine devetnaestog vijeka, radnike organizacije (sindikati) i organizacije javne sfere (radnici i socijalistike partije) poele su da se pojavljuju, najprije u najjaim centrima industrijske proizvodnje (zapadnoj Evropi i Sjevernoj Americi), a zatim i drugdje. Proizilazilo je daje klasna borba neravnopravni teren za sukob, na kome su 'socijalistiki pokreti' vodili teku bitku napredujui uzbrdo da bi postigli sukcesivne, relativno male koncesije. Ali kako su ovi pokreti dobivali na snazi, postavljalo se pitanje kako bi se drave najbolje mogle baviti njihovim zahtjevima. Veliki strah monika bio je to da, poto su ovi zahtjevi izneseni od strane 'opasnih klasa', je sadraj ovih zahtjeva bio istinski antisistemski, to jest, da su ti zahtjevi teili, i moda bi ak i uspjeli, transformaciji savremenog svjetskog sistema u neto drugo do kapitalistiku svj etsku privredu u koj oj beskonana akumulacij a kapitala ne bi vie bila prioritetna. Ovo je tokom ranog devetnaestog vijeka dovelo do velike strateke debate meu monicima. Sajedne strane su bili oni iji su ih strahovi nagnali da smatraju da bi se ovakvi pokreti trebali uguiti (kao i da bi se sama ideja o suverenitetu graana trebala odbaciti). Nazivali su sebe konzervativcima i veliali su 'tradicionalne' institucije - monarhiju, crkvu, plemstvo, porodicu - kao tvrave koje tite od promjena. Ali, postojala je i njima suprotstavljena grupa kojaje smatrala daje ova strategija osuena na propast, i da se stepen i brzina promjene moe ograniiti samo privatanjem injenice daje neizbjena neka promjena. Ova grupa je sebe nazivala liberalima i oni su glorifikovali obrazovanu individuu 85

kao uzor za graanina, i specijalistu kao jedinu osobu koja bi mogla mudro odrediti detalje u vezi sa drutvenim i politikim odlukama. Tvrdili su da bi se svima drugima trebala postepeno dodjeljivati puna prava graana, tek kada njihovo obrazovanje postane dovoljno da bi ih osposobilo da donesu izbalansirane odluke. Prihvatajui progres, liberali su eljeli da uoblie svoju definiciju na nain kojim bi 'opasne klase' postale manje opasne a oni sa 'zaslugama' bi zauzimale glavne poloaje upolitikim, ekonomskim i drutvenim institucijama. Naravno, postojala je i trea grupa, radikali, koji su se povezali sa antisistemskim pokretima, i uistinu su bile, u velikoj mjeri, voe tih pokreta. U okviru ovog trojstva ideologija, koje se pojavilo uoi Francuske revolucije - konzervatizam, liberalizam i radikalizam centristiki liberali su bili ti koji su uspjeli da dominiraju na sceni svjetskog sistema tokom dugog vremenskog perioda. Njihov program umjerenih promjena je prihvaen svugdje, i uspjeli su ubijediti i konzervativce i radikale da prilagode svoje pozicije na takav nain da su i konzervativci i radikali, u principu, postali virtuelni zagovarai centristikog liberalizma. U ovom modelu utiane politike borbe postojao je jo jedan element, element koj i nas vraa na raspravu koju smo vodili u vezi sa domainstvima i identitetima statusnih grupa. Socij alistiki pokret je definisao svoju borbu kao sukob radnika protiv kapitalista. Ali ko je bio ukljuen u tu kategoriju radnika? Uobiajeno, oni su bili odrasli mukarci dominantne etnike grupe u bilo kojoj zemlji. To su primarno bili kvalifikovani ili polu-kvalifikovani radnici sa odreenim obrazovanjem, veliki dio one industrijske radne snage koji su se u devetnaestom vijeku nalazili svuda u svijetu, i koji su bili organizovani u socijalistike pokrete. Oni koji su bili 'iskljueni' shvatili su da, poto su naizgled imali malo mjesta u socijalistikim i radnikim organizacijama, su morali da se, umjesto toga, organizuju u stasutno-grupne kategorije (ene sa jedne strane, i rasne, religiozne, lingvistike i etnike grupe sa druge strane). Ove 86

grupe su moda bile podjednako antisistemske kao radniki i socijalistiki pokreti, ali su svoje momentalne albe definisale potpuno drugaije. Ipak, organizujui se po ovim osnovama, ule su u nadmetanje sa, a esto su se i suprotstavile, organizacijama radnika koje su svoj rad zasnivale na klasnoj podijeli. Od otprilike 1830 do 1970, istorija odnosa izmeu ove dvije vrste antisistemskih pokretajebila istorija velikih tenzija, ak i neprijateljstva, sa tek povremenim periodima simpatije i kooperacije. Stavie, tokom ovog perioda, organizacije sa vie statusno grupnih identiteta nisu nimalo lake saraivale meu sobom nego to je ijedna od njih saraivala sa radnikim i socijalistikim organizacijama. Na politiku svih ovih pokreta uticala je snaga drava u kojima su se nalazile. Kao to znamo, neke drave su jae nego druge drave. Ali ta to znai biti snana drava na unutranj em planu? Snaga se sigurno ne odreuje na osnovu stepena samovoljnosti ili nemislosrdnosti centralne vlasti, iako je ovo kriterij um koji mnogi analitiari esto koriste. Diktatorsko ponaanje dravnih vlasti je ee znak slabosti nego snage. Najkorisnije mjerilo za odreivanje snage drava je sposobnost tih entiteta da istinski izvri svoje zakonske propise. (Sjetite se primjera kog smo ranije naveli, o Luju XIV i dananjem premijeru vedske). Jedno, jednostavno mjerilo koje se moe koristiti je postotak poreza, od cjelokupne sume koja se trai, koji poreske vlasti uspiju ubrati. Izbjegavanje poreza je, naravno, rasprostranjeno i uznemiravajuaje pojava. Ali, razlika izmeu onoga to jake drave mogu ubrati (negdje oko 80 posto) i to slabe drave mogu ubrati (otprilike oko 20 posto) je enormna. Manja cifra se objanjava slabijom birokratij om, a nemogunost ubiranj a poreza liava dravu dohotka koj im bi mogla ojaati svoju birokratiju. Stoje drava slabija, manje bogatstva moe biti nagomilano putem ekonomski produktivnih aktivnosti. Sve ovo stvara stanje gdje dravna mainerija postaje osnovno mjesto, modaijedino 87

mjesto, nagomilavanja bogatstva- putem pljake i korupcije, na niskom i visokom nivou. To ne znai da se ovo ne dogaa i u jakim dravama - dogaa se - ali u slabim dravama ovo postaj e izabrani metod akumulacije kapitala, to onda slabi sposobnost drave da obavlja druge obaveze. Kada dravna mainerija postaje glavni oblik akumulacije kapitala, regularan prenos vlasti nasljednicima postaje maltene nemogu, to dovodi do divlje falsifikovanih izbora (ako se oni uopte odre) i nasilnih prenoenja moi, koji onda nuno proiruju politiku ulogu vojske. Drave su, u teoriji, jedine institucije koje imaju legitiimno pravo da koriste silu i trebale bi da posj eduj u monopol na upotrebu istog. Policij a i voj ska su glavni sredstva kojim se ovaj monopol ispoljava, i u teoriji su samo instumenti dravne vlasti. U stvarnosti, ovaj monopol je razblaen, i to je drava slabija, to je razblaeniji. Rezultat ovakvog stanjaje to daje veoma teko da politike voe zadre efektivnu kontrolu nad dravom, i ovo poveava iskuenj e da voj ska preuzme kontrolu nad izvrnom vlau kadgod reim izgleda nesposoban da garantuje unutranju sigurnost. Ono to je nuno napomenuti je da ovi fenomeni nisu rezultat pogrenih zakona, ve rasprostranjene slabosti dravnih struktura u zonama gdje je ogromna veina proizvodnih procesa periferijska, i samim tim, predstavlja slab izvor za akumulaciju kapitala. U dravamakoje imajuprirodne materijale koji su veoma profitabilni na svjetskom tritu (kao to je nafta), prihod za drave je, uprincipu, iznajmljivanje, i ovdje kontrola nad mainerijom garantuje da e veina najamnine biti preusmjerena u privatne ruke. Stoga, nije ni udo to takve drave esto dou u situaciju u koj oj voj ska preuzme direktnu kontrolu. Na kraju, trebali bi naznaiti nivo do kog slabost znai relativnu snagu za lokalne monike (barone, ratne gospodare) koji su u stanju da nametnu sopstvenu kontrolu nad ne-dravnim regionima tako to kontroliu lokalne vojne snage, esto kombinovano sa nekom lokalnom legitimnou (etnikom, tradicionalno-porodinom ili aristokratskom dominacijom). U 88

dvadesetom vij eku, dio ovakvog lokalnog autoriteta mogao j e biti steen angaovanjem u pokretima koji su poeli kao nacionalni anti-sistemski pokreti i, u toku borbe, pretvorili se u lokalne feude. Ovakve lokalne baronije teile su da obavljaju mafiozo stranu kapitalistike preduzetnike aktivnosti. U principu, mafije su predatori koji se hrane nautrb proizvodnih procesa. Kada postoje nemonopolizivani proizvodi, koji nisu izrazito profitabilni za individualnu firmu, jedan od naina koj im se moe akumulisati velika koliina kapitala je da se uspostave monopolistiki kanali kroz koje ti proizvodi prolaze, ato se obavljakorienjem ne-dravne moi. Mafije su ozloglaene zbog svoje umjeanosti u trgovinu nelegalnim proizvodima (kao to su droge) ali su takoe esto umijeane i u potpuno legalne oblike proizvodnih aktivnosti. Naravno, mafijastil kapitalistika aktivnost je opasna po dravu i neizbjeno opasna po ivot samih mafijaa Stoga, istorij ski, mafij ai, koji su bili uspjeni u akumulisanju kapitala, su traili (esto u sljedeoj generaciji) naine kojima mogu oprati svoj novac, i transformisati se u zakonite preduzetnike. Ali, naravno, gdj egod vrsta dravna kontrola popusti ili je ograniena, tu se uvijek pojavljuju nove mafije. Jedan od naina kojim drave pokuavaju da uvrste svoju vlast, postanu jae i smanje ulogu mafije je da transformiu svoje stanovnitvo u 'naciju'. Sigurno je da su nacije mit u smislu da su sve one drutvene tvorevine, i da drave igraju centralnu ulogu u njihovoj izgradnji. Proces stvaranjanacije ukljuujeuspostvaljanje (u velikom djelu stvaranje) istorije, duge hronologije, i hipotetikog seta definiuih karakteristika (ak i ako veliki djelovi grupe o kojoj se govori u stvari ne dijele te karakteristike). O konceptu 'nacije-drave' bi trebali misliti kao o asimptoti ka kojoj sve drave tee. Neke drave negiraju ovo, tvrde da su 'multinacionalne', ali injenicaje da ak i takve drave tee da stvore pan-dravni identitet. Dobar primjer je Sovjetski Savez koji, dok je postojao, je tvrdio daje multinacionalan, ali je takoe promovisao i ideju o 'Sovjetskom' narodu. Isto je tano i za 89

vajcarsku ili Kanadu. Nacionalizam je statusno grupni identitet, moda i najvaniji za odravanje savremenog svjetskog sistema, koji je zasnovan na strukturi suverenih drava koje se nalaze unutar meudravnog sistema. Nacionalizam slui kao minimalni cement koji povezuje dravne strukture. Ako paljivo pogledamo, vidjeemo da nacionalizam nije fenomen koji se javlja samo u slabim dravama. On je ekstremno jak i u najbogatijim dravama, ak iako se javno rijee na njega pozivaju negoli u dravama osrednje snage. I u ovom sluaju, javno korienje nacionalistikih tema od strane dravnih voa trebalo bi biti shvaeno kao pokuaj da se ojaa drava, ne kao dokaz daje drava ve dovoljno snana. Istorij ski, drave su upotrijebljavale tri glavna oblika za stvaranje nacionalizma: dravni kolski sistem, sluba u oruanim snagama, i javne ceremonije. Sve tri se konstantno koriste. Drave, kao to smo naglasili, postoje u okviru meudravnog sistema, i njihova virtuelna snaga nije samo nivo do kog mogu efektivno vriti vlast unutar granica, ve i nivo do kog mogu uspravno drati glavu u konkurentnom okruenju svjetskog sistema. Sve drave su teoretski suverene, ali snanim dravama je mnogo lake da se 'umijeaju' u unutranje poslove slabijih drava negoli vice versa, i svi su toga svjesni. Snane drave se prema slabijim odnose tako to ih pritiu da granice dre otvorenim za one tokove ili faktore proizvodnje koji su korisni i profitabilni za firme smjetene u jakim dravama, dok u isto vrijeme odbijaju reciprocitet po tom pitanju. Tokom debata u vezi svjetske trgovine, Sjedinjene Drave i Evropska Unija konstantno trae da drave ostatka svijeta otvore granice za protok njihovih proizvoda i usluga. Sa druge strane, oni u potpunosti odbijaju da svoje granice otvore za protok prehrambenih proizvoda ili tekstila iz perifernih zemalja, proizvoda koji bi mogli da se nadmeu sa njihovim proizvodima. Jake drave pritiu slabe da postave, i zadre na vlasti, osobe koje su prihvatljive za jake drave, kao i da se pridrue jakima s ciljem da pritisnu druge slabe drave 90

da bi se one povinovale politikim potrebama snanih drava. Jake drave pritiu slabe da prihvate kulturne obiaje-jezika pravila, obrazovne zakone, ukljuujui gdje studenti mogu studirati; distribuciju medija-koja e pojaati dugoronu vezu izmeu njih. Jake drave pritiu slabe da prihvate i prate njihovo vodstvo na meunarodnoj sceni (ugovori, meunarodne organizacije). I dok jake drave mogu potkupiti individualne voe slabih drava, slabe drave kupuju zatitu snanih drava tako to ugovore odgovarajui protok kapitala. Naravno, najslabije drave su one koje nazivamo kolonijama, pod ime podrazumjevamo administrativne jedinice koje su definisane kao ne-suverene i potpadaju pod jurisdikciju druge drave, kojaje uobiajeno udaljena od nje. Porijeklo modernih kolonija potie iz ekonomske ekspanzije svjetskog sistema. U toku ove ekspanzije, jake drave u centru pokuale su da ukljue i nove zone u procese savremenog svjetskog sistema. Ponekad su naile na birokratske j edinice koj e su dovolj no j ake da bi bile definisane kao suverene drave, ak iako nedovoljno jake da bi ostale van narastajueg svjetskog sistema. Ali, esto bi vojno mone drave (najveim dijelom locirane u Zapadnoj Evropi, ali i Sjedinjene Drave, Rusij a i Japan moraju biti dodati ovoj listi) naile na oblasti ije su politike strukture dosta slabe. Dabi osigurali da se ove oblasti na zadovoljavajui nain ukljue u svjetski sistem, ove oblasti su pokorene i u nj ima su instalirani kolonij alni reimi. Na unutranjem planu, kolonije su obavljale iste funkcije koje bi i svaka suverena drava obavljala: garantovale su potovanje prava na vlasnitvo; donosile su odluke o prelasku granica; odreivale su oblike politike participacije (gotovo uvijek ekstremno limitirane); primjenjivale su odluke u vezi sa radnim mjestima i esto odluivale koje vrste proizvodnje bi trebalo razvijati ili favorizovati u koloniji. Naravno da su zaposleni, koji su donosili ove odluke, najveim djelom bili ljudi koje su poslale kolonijalne sile a ne pripadnici loklalnog stanovnitva. Kolonijalne sile su 91

opravdavale svoju vlast i dodijeljivanje poslova osobama iz 'metropolske' drave kombinacijom argumenata: rasistikim argumentima o kulturnoj inferiornosti i nesposobnosti lokalnog stanovnitva; i samo-opravdavajuim tvrdnjama o 'civilizacijskoj ' misiji koju je kolonijalna administracija obavljala. U stvarnosti, kolonijalna drava je jednostavno bila najslabija vrsta drave u meudravnom sistemu, sanajniim nivoom stvarne autonomij e, a samim tim povrgnuta izrablj ivanju od strane firmi i osoblja iz druge zemlje, takozvane metropolske drave. Naravno, jedan od ciljeva kolonijalnih silabioje, ne samo da osiguraju svoju kontrolu nad proizvodnim procesima u koloniji, ve i da osiguraju da nijedna druga relativno jaka drava u svjetskom sistemu nije mogla imati pristup resursima ili tritima u koloniji, ili da imaju najvie minimalan pristup. Stoga je bilo neizbjeno da, u jednom momentu, otpone politika mobilizacija stanovnitva kolonija u obliku pokreta za nacionalno osloboenje, iji je cilj bio definisan kao rad na dobijanju nezavisnosti (to jest, statusa suverene drave) i to je bio prvi korak na putu popravljanja relativne pozicije zemlje i njenog stanovnitva u svjetskoj privredi. Ipak, ako obraamo panju samo na odnos jakih drava prema slabim, to nas moe navesti da zanemarimo veoma vaan odnos jakih drava prema drugih jakim dravama. Po definiciji, ove drave su rivali, koje snose odgovornost za razliite setove rivalnih firmi. Ali kao i u sluaju konkurencije meu velikim firmama, nadmetanje meu jakim dravama je ublaeno kontradikcijom. Dok se svaka od njih nadmee sa drugima u nekoj vrsti navodne igre nultog zbira, sve imaju zajedniki interes da ouvajujedinstveni meudravni sistem, i savremeni svjetski sistem kao cjelinu. Stoga su akteri simultano gurnuti u suprotnim pravcima: prema anarhistikom meudravnom sistemu i prema koherentnom i ureenom meudravnom sistemu. Rezultat, kao to se i moe oekivati, su strukture koje su uobiaj eno izmeu ova dva tipa. 92

Dok govorimo o ovoj kontradiktornoj borbi, ne bismo smjeli zanemariti specijalnu ulogu poluperiferijskih drava. Ove drave, srednje snage, troe svoju energiju trei veoma brzo ne bi li, u najmanju ruku, ostale na svom srednjem mjestu, ali nadajuu se da bi se mogle popeti uz ljestvicu. One svjesno koriste dravnu snagu na unutranjem i spoljanjem planu s ciljem da poboljaju status svoje drave kao proizvoaa, kao akumulatora kapitala, i kao vojne sile. U krajnju ruku njihov izbor je dosta jednostavan: ili e uspjeti da se popnu uz hijerahijsku ljestvicu (ili da makar ostanu na istom mjestu) ili e biti gurnite nanie. One moraju veoma brzo i paljivo izabrati svoje saveznike i svoje ekonomske mogunosti. Jer poluperijferijske drave su primamo ukonkurenciji jedna sa drugom. Ako se, na primjer, tokom Kondratieff-ove B faze pojavi znaajno premjetanje prethodno vodeih industrija, one e uobiajeno biti smjetene u poluperiferijskim dravama. Ali, ipak, ne u sve drave; moda u jednu do dvije od njih. Ne postoji dovoljno mjesta u proizvodnoj strukturi cjelokupnog sistema da bi bilo mogue da se ovakva relokacija (nazvana 'razvoj') u isto vrijeme odvija u previe zemalja. Nije lako unaprijed odrediti ili ak objasniti u retrospektivi koja zemlja, od moda petnaest njih, e biti centar tog premijetanja. Ono to je lako razumjeti je da ne moe svaka zemlja biti tako privilegovana, jer bi profit opao previe brzo i previe naglo. Nadmetanj e izmeu jakih drava i napora poluperiferij skih drava da poboljaju svoj status i svoju snagu rezultira konstantnim meudravnim rivalstvom koje obino dobij a oblik takozvane ravnotee moi, pod im se podrazumjeva stanje u kome nijedna drava ne moe automatski osigurati svoje interese na meunarodnoj sceni. Ovo ne znai da jake drave ne pokuavaju da dostignu upravo taj nivo moi. Ipak, postoje dva potpuno razliita naina na koj i drave mogu uspostaviti svoju dominaciju. Jedanje datransformiu svjetsku privredu u svjetski sistem. Drugi je da se uspostavi ono to se moe nazvati hegemonija u svjetskom 93

sistemu. Vano je da se napravi razlika izmeu ta dva naina, i da se shvati zato nijedna drava nijebilaustanjudasavremeni svjetski sistem transformie u svjetsku imperiju ali je nekoliko drava uspjelo, u raznim periodima, da uspostavi hegemoniju. Pod svjetskom imperij om podrazumjevamo strukturu gdje postoji samo jedna politika vlast za cjelokupni svjetski sistem. Tokom posljednjih pet stotina godina bilo je nekoliko ozbiljnih pokuaja da se stvori takva svjetska imperija. Prvi pokuaj je preduzeo arls V u esnaestom vijeku (koji su u oslabljenom obliku nastavili njegovi nasljednici). Drugi je preduzeo Napoleon poetkom devetnaestog vijeka. Trei je onaj koji je vodio Hitler sredinom dvadesetog vijeka. Svi su bili znaajni; svi su na kraj u bili poraeni i onemogueni da ispune svoje ciljeve. Sa druge strane, tri sile su uspjele uspostaviti hegemoniju, iako samo za relativno kratke vremenske periode. Prve su bile Ujedinjene Provincije (danas Holandija) sredinom sedamnaestog vijeka. Drugo je Ujedinjeno Kraljevstvo sredinom devetnaestog vijeka. I tree su Sjedinjene Drave sredinom dvadesetog vijeka. Ono zbog ega ih moem nazvati hegemonskim je to to su za odreeni vremenski period bile u stanju da uspostave pravila igre u meudravnom sistemu, da dominiraju svjetskom privredom (u proizvodnji, trgovini, i finansijama), da zadovolje svoje politike ciljeve uz minimalnu upotrebu vojne sile (kojaje, ipak, bila veoma snana i staj ala na raspolaganju), i da uspostave kulturni jezik koj im su se vodile rasprave o svijetu. Postavljaju se dva pitanja. Prvo je: zato transformacija svjetske privrede u svjetsku imperiju nikada nije bila mogua, dok je uspostavljanje hegemonije bilo? Drugo je: zato hegemonije nikada nisu dugo trajale? Na neki nain, imajui u vidu prethodne analize, nije previe teko odgovoriti na ova pitanja. Vidjeli smo daje specifina struktura svjetske privrede (jednoobrazna podjela rada, razliite dravne strukture koje se ipak nalaze unutar meudravnog sistema, i naravno razliite kulture, iako unutar 94

geokulture) specifino saglasna sa potrebama kapitalistikog sistema. Svjetska imperija, sa druge strane, bi, u stvari, uguila kapitalizam,jerbito znailo da postoj i politika struktura kojaje sposobna da nadjaa prioritet za beskonanom akumulacijom kapitala. Naravno, ovo j^ ono to se kostantno deavalo u svim svjetskim imperij ama koje su postojale prije savremenog svjetskog sistema. Stoga, kadgod bi neka drava pokazivala namj eru da eli transformisati sistem u svjetsku imperij u,-otkrila je da e se, u jednom momentu, suoiti sa neprijateljstvom najvanijih kapitalistikih firmi u svjetskoj privredi. Kako onda drave mogu uspostaviti hegemoniju? Hegemonija, kako se ispostavlja, moe biti veoma korisna za kapitalistike firme, naroito ako su te firme politiki povezane sa hegemonskim silama. Hegemonija se uobiajeno pojavljuje u osvit dugih perioda relativnog sloma svjetskog poretka u obliku 'tridesetogodonjeg rata' - to jest, ratova u koji su se uplitale sve glavne ekonomske sile svjetskog sistema i koje su istorijski onemoguavale savez stvoren oko pretpostavljenog graditelja svjetske imperije, koji bi se borio protiv saveza stvorenog oko pretpostavljene hegemonijske sile. Hegemonija stvara vrstu stabilnosti unutar kojih kapitalistika preduzea, naroito monopolske vodee industrije, prosperiraju. Obini ljudi vole hegemoniju zato to im ona naizgled garantuje ne samo red ve i bolju budunost za sve. Onda, zato ne hegemonija zauvijek? Kao i u sluaju kvazimonopola u proizvodnji, kvazi-apsolutna mo unutar hegemonija se samo-unitava. Dabi drava postala hegemonska sila, izrazito je vano da se koncentrie na efikasnost proizvodnje koja postavlja osnove za hegemonsku poziciju. Da bi se hegemonija odrala, hegemonska sila mora se preorijentisati na politiku i vojnu ulogu, koje su skupe i grube. Prije ili kasnije, uobiajeno kasnije, superiornost hegemonske sile se znaajno smanjuje, i vremenom nestaje. Sa tim nestaje i nj en politiki uticaj. Itada biva prisiljena 95

da koristi svoju vojnu mo, ne da samo prijeti njenom upotrebom, i to korienje vojne moi nije samo prvi znak slabosti, nego i izvor daljnjeg propadanja. Posezanje za 'imperijalnom' silom potkopava hegemonsku silu ekonomski i politiki, i irom je prihvaeno kao znak ne snage, nego slabosti, prvo na spoljanjem pa na unutranjem planu. Daleko od cilja da uspostavi svjetski kulturni jezik, opadajua hegemonska sila poinje da uvia daje njen jezik zastario i da nije vie dobrovoljno prihvaen. I dok hegemonska sila tako propada, uvijek drugi pokuavaju daje zamjene. Ali takva zamjena dugo traje, i u krajnjoj liniji rezultira jo jednim 'tridesetogodinjim ratom.' Dakle, hegemonijaje krucijalna, ponavlja se, i uvijek traje relativno kratko. Kapitalistikoj svjetskoj privredi trebaju drave, treba joj meudravni sistem, i trebaju joj periodine pojave hegemonskih sila. Ali prioritet kapitalista nikada nije odravanje, jo manje glorifikacija, ijedne od ovih struktura. Beskonana akumulacija kapitala uvijek ostaje prioritet, i ovo se najbolje postie stalnomijenjajuim setom politikih i kulturnih dominacija unutar kojih kapitalistike firme manevriu, obezbjeujui podrku drava, ali u isto vrijeme trudei se da izbjegnu dominaciju istih.

96

4. STVARANJE GEOKULTURE Ideoligija, drutveni pokreti, drutvene nauke


Francuska revolucija, kao to smo napomenuli, predstavlja prekretnicu u kulturnoj istoriji savremenog svj etslcog sistema, jer je izazvala dvije fundamentalne promjene za koje se moe rei da ine osnovu onoga to je postalo geokultura savremenog svjetskog sistema: normalnost politike promjene i preoblikovanj e koncepta suvereniteta, koje su sada stekli ljudi kao 'graani'. Ovaj koncept, kao to smo rekli, iako smiljen da ukljui, u praksi je iskljuivao mnoge. Politika istorija savremenog svjetskog sistema u devetnaestom i dvadesetom vijeku postala je istorija debate o liniji koja dijeli ukljuene od iskljuenih, ali ova debata se odvijala u okviru geokulture koja je proklamovala ukljuenost svih kao definiciju dobrog drutva. Ova politika dilema, ujedno i borba, odvijala se na tri razliita polja - ideologijama, antisistemskim pokretima, i drutvenim naukama. Ove oblasti su izgledale odvojene jedna od druge. One su i tvrdile da su odvojene. U stvarnosti pak, sve tri su bile intimno povezane jedna sa drugom. Raspravimo svaku od njih pojedinano. Ideologija je vie od skupa ideja ili teorija. Ona je vie od moralne privrenosti ili shvatanja svijeta. Ona je koherentna strategij a u oblasti drutva i iz nj e se mogu izvui veoma specifini politiki zakljuci. U tom smislu, ideologije nisu bile potrebne u prethodnim svjetskim sistemima, ak ni u savremenom svjetskom sistemu prije negoli su koncepti normalnosti promjene, kao i one daje graanin taj koji je odgovoran za takvu promjenu, bili usvojeni kao osnovni strukturalni principi politikih institucija. Jer, ideologije 97

pretpostvljaju da postoje rivalske grupe sa konkurentnim dugoronim strategijama po pitanju kako da se odnose prema promjenama i ko bi najbolje predvodio te strateke poduhvate.Ideologije su nastale u osvit Francuske revolucije. Prva koja se rodilabilaje ideologija konzervativizma. Ovoje bila ideologija onih koji su smatrali da su Francuska revolucija i njeni principi drutvena katastrofa. Gotovo u isto vrijeme, napisani su neki osnovni tekstovi, jedan od strane Edmund Burke-a u Engleskoj 1790., a zatim i serija tekstova Joseph de Maistre-a u Francuskoj. Oba autora su u prolosti iznosili stavove koji su bili umjereno reformistiki. Sada su obojica zagovarali konzervativnu ideologiju kao reakciju na ono to je njima izgledalo kao opasan pokuaj radikalne promjene u osnovnoj strukturi drutvenog ureenja. Ono to ih je posebno uznemiravalo bio je stav daje drutveni sistem bio beskonano savitljiv, beskonano popravljiv, i da bi ljudsko politiko intervenisanje moglo, i trebalo, ubrzati promjene. Konzervativci su smatrali daje takva intervencija hibrid, i to veoma opasan hibrid. Njihovi stavovi su bili ukorijenjeni u pesimistikom shvatanju ovjekovih moralnih kapaciteta; za njih je fundamentalni optimizam francuskih revolucionara bio pogrean i neoprostiv. Smatrali su da bi, koj igod nedostaci da su i postoj ali u drutvenom ureenju u kojem ivimo, u krajnjoj liniji izazvali manje ljudskog zla negoli to e ga izazvali institucij e koje e se izroditi iz tog hibrida. Nakon 1793. i Vladavine Terora, tokom koje su francuski revolucionari slali druge francuske revolucionare na giljotinu jer nisu bili dovoljno revolucionarni, konzervativni ideolozi su se potrudili da formuliu svoje stavove rekavi da revolucija, kao proces, vodi, gotovo neizbjeno, do takve vladavine terora. Dakle, konzervativci su bili kontra-revolucionari. Bili su 'reakcionari', u smislu da su reagovali na drastine promjene izazvane revolucijom i eljeli da 'ponovo uspostave' ono to se sada poelo nazivati ancien regime. Konzervativci nisu nuno bili potpuno suprotstavljeni ijednoj evoluciji obiaja ili pravila. 98

Jednostavno, oni su propovjedali intenzivnu opreznost, i insistirali na tome da su jedine osobe, koje su mogli donijeti odluke o takvim promjenama, bili odgovorni ljudi u tradicionalnim drutvenim institucijama. Bili su posebno sumnjiavi po pitanju ideje da svako moe biti graanin - sa jednakim pravima i obavezama - poto veina ljudi, po njihovom miljenju, nisu imali, niti e ikada imati, mo rasuivanja potrebnu da bi se donijele vane drutvenopolitike odluke. Umjesto toga, oni su vjerovali u hijerarhijske politike i religiozne strukture - naravno, u one velike, ali na neki nain ak vie u lokalne strukture: dobre porodice, 'komune', i tagod drugo da se svrstavalo pod grupom - ugledno. Vjerovali su u porodicu, to jest, hijerarhijsku, patrirhalnu porodinu strukturu. Vjera u hijerarhiju (kao neto neizbjeno i poeljno) je glavna karakteristika konzervativizma. Politika strategijaje bilajasna-ponovo uspostaviti i zadrati autoritet ovih tradicionalnih institucija, i pokoriti se njihovoj mudrosti. Ako bi rezultat bio veoma spora politika promj ena, ili ak nikakva politika promjena, neka tako i bude. I ako bi ove institucije odluile da implementiu proces spore evolucije, neka tako i bude. Potovanje hijerarhije je bilo, konzervativci su vjerovali, jedini garant reda. Konzervativci su se, dakle, gnuali demokratije, koja je za njih oznaavalakraj potovanju hijerarhije. Stavie, bili su sumnjiavi i prema proirenom pristupu obrazovanju, koje bi prema njima trebalo biti rezervisano samo za trening elite kadrova. Konzervativci su vj erovali da razmak izmeu kapaciteta viih i niih klasa ne samo daje bio nepremostiv, ve i dio osnovnog ljudskog karaktera i, samim tim, autorizovan od strane raja. Francuska revolucija, usko definisano, nije trajala veoma dugo. Pretvorila se u reim Napoleona Bonaparte, koji je pretvorio njihovo univerzalistiko samo-uvjerenje i misionarsku revnost u francusku imperijalnu ekspanziju opravdanu revolucionarnim nasljeem. Politiki, konzervativna ideologijaje narastala svugdje nakon 1794., i, u Evropi kojom je dominirala Sveta Alijansa, 99

navodno je postavljena na vlast nakon Napoleonovog poraza 1815. Oni koji su smatrali daje ikakav povratak na ancien regime bio nepoelj an i nemogu, morali su da se re-grupiu i razviju kontraideologiju. Ova kontraideologija dobilaje ime liberalizam. Liberali su eljeli da raskinu sve veze sa vladavinom terora a da ipak spasu ono to su mislili daje osnovni duh koji se pojavio iz Francuske revolucije. Insistirali su da promjena, ne samo daje bila normalna, nego je bila i neizbjena, jer ivimo u svijetu vjenog progresa prema dobrom drutvu. Priznali su da bi prebrza promj ena mogla biti, i zaista je bila, kontraproduktivna, ali su insistirali da su tradicionalne hijerarhije bile neodrive i, u principu, nelegitimne. Slogan Francuske revolucije koji im se najvie dopao bio je: 'karijere otvorene za talente' {la carriere ouverte aux talents), ideja koja je danas poznatija u frazama 'jednakost mogunosti' i 'meritokratija'. I upravo na osnovi ovakvih slogana, liberali e izgraditi svoju ideologiju. Liberali su napravili distinkciju izmeu razliitih vrsta hij erarhij a. Nisu bili protiv onih za koj e su mislili da su prirodne hijerarhije; bili su protiv nasljeenih hijerarhija. Prirodne hijerarhije, tvrdili su, ne samo da su bile prirodne, ve i prihvatljive za veliki dio stanovnitva, i samim tim legitimne, i bile su legitmna osnova za autoritet, dok su nasljedene hijerarhije onemoguavale drutvenu mobilnost. Nasuprot konzervativcima, koj i su bili ' Partij a Reda', liberali su se predstavili kao 'Partija Pokreta'. Promjena situacija zahtijevala je neprekidnu reformu institucija. Ali drutvene promjene koje e usljediti trebale bi se odvijati u prirodnom tempu - t o jest, ni presporo ni prebrzo. Pitanje koje su liberali postavili bilo je ko bi trebao da preuzme vodstvo u izvravanju tih potrebnih reformi. Nisu imali povjerenjau tradicionalne hijerarhije, nacionalne ili lokalne, klerikalne ili sekularne. Ali su takoe bili sumnjaavi i prema masi stanovnitva, rulji, za koju su smatrali daje u principu neobrazovana i samim time narazumna.

100

Ovo je znailo, liberali su zakljuili, da postoj i samo jedna grupa koja bi trebala preuzeti odgovornost da vodi i donosi odluke o tome koje su promjene potrebne - a to su specijalisti. Specijalisti, po definiciji, su razumjeli smisao onoga to su izuavali i samim tim su najbolje mogli formulisati reforme koje su bile neophodne i poeljne. Specijalisti, po svojoj obuci, su bili paljivi i pronicljivi. Razumjeli su i mogunosti i opasnosti promjena. Poto je svaka obrazovana osoba bila specijalist u neemu, proizilazilo je da su oni kojima je dozvoljeno da praktikuju ulogu graanina, bili obrazovani stale i koji su, dakle, bili specijalisti. Drugi bi moda vremenom bili primljeni u ovu grupu, nakon to bi primili potrebno obrazovanj e koj e bi im dozvolilo da se pridrue drutvu racionalnih, obrazovanih ljudi. Ali koja vrsta obrazovanj a? Liberali su tvrdili da obrazovanje mora da se promjeni, od 'tradicionalnih' formi znanja, onoga to danas zovemo humanistikim disciplinama, prema j edinoj teoretskoj osnovi praktinog znanja, nauci. Nauka (kojaje zamijenila ne samo teologiju ve i filozofiju) ponudilaje put za materijalni i tehnoloki progres, a samim tim i moralni progres. Od svih vrsta specijalista, naunici su predstavljali zenit intelektualnog rada, summum bonum. Politiki lideri koji su zasnivali svoje programe na naunom znanju su bili jedini koji su predstavljali pouzdane predvodnike u novu eru bolje budunosti. Kao to se moe jasno primjetiti, to se fenomena drutvene promjene tie, liberalizam je bio dosta umjerena ideologija. Doista, liberalizam uvijek naglaava svoju umjerenost, svoj 'centrizam'u politikoj sferi. Tokom 1950-ih, vodei ameriki liberal, Arthur Schlesinger junior je napisao knjigu o liberalizmu koju je nazvao Vitalni centar. U prvoj polovini devetnaestog vijeka, cjelokupna ideoloka scena je, u osnovi, bila sukob izmeu konzervativaca i liberala. Doista, nije postojalajaka grupa koja se zalagala za radikalniju ideologiju. Oni koji su naginjali radikalizmu esto su se, kao maleni dodatak, prikljuivali liberalnom pokretu, ili teili da stvore malenu 101

grupu ljudi sa buntovnikim stavovima. Sebe su nazivali demokratama, ili radikalima, ili ponekad socijalistima. Podrazumjeva se da nisu gajili simpatije prema konzervativnoj ideologiji. Ali su smatrali da su liberali, iako su prihvatali normalnost promjene i podravali (makar teoretski) koncept graanstva, bili previe stidljivi i u stvari se bojali fundamentalne promjene. Tekje 'svjetska revolucija' 1848. transformisala ideoloku panoramu od one sa dva ideoloka kandidata (konzervativci protiv liberala), u onu sa tri - konzervativci kao desnica, liberali kao centar, i radikali kao ljevica. ta se to dogodilo 1848.? Sutinski, dvije stvari. Sa jedne strane, dogodila se prva istinska 'drutvena revolucija' modernog doba. Nakratko, izgledalo je da pokret koji su podravali urbani radnici dobij a snagu u Francuskoj, a ovaj pokret je imao uticaja i u drugim zemljama. Doista, politiki znaaj ovog pokreta nije trajao dugo. Uprkos tome, djelovao je zastraujue na one koji su imali mo i privilegije. U isto vrijeme, odvijala sejo jedna revolucija, ili serijarevolucija, koje suistoriari nazivali 'proljee nacija'. U velikom broju zemalja pojavljivali su se nacionalni ili nacionalistiki ustanci. Svi su bili podjenako neuspjeni, i podjednako zastraujui za one koji su bili na vlasti. Ova kombinacija oznaavala je poetak modela koji e se sljedeeg vijeka ponavljati u svjetskom sistemu: antisistemski pokreti kao glavni politiki akteri. Svjetska revolucija 1848. predstavaljalaje iznenadan plamen koji je ugaen, i nakon togaje usljedilajakarepresijakojaje trajala dugi niz godina. Ali j e revolucij a postavila vana pitanj a u vezi strategija, to jest, ideologija. Konzervativci su iz ovih dogaaja izvukli jasnu pouku. Shvatili su daje slijepa reakcionarna taktika princa Metternich-a, koji je etrdeset godina bio dravni ministar (efektivno, ministar spoljnih poslova) Austro-Ugarske i bio pokreta akcija Svetog Saveza iji je cilj bio da ugue sve revolucionarne pokrete u Evropi, i svih ostalih koji su bili sa njim, bila kontraproduktivna. Dugorono, njihova taktika nije sluila da sauva 102

tradiciju kao ni da garantuje red. Umjesto toga, oni su izazivali bijes, ozlojeenost, i jaanje subverzivnih organizacija koje su podrivale red i mir. Konzervativci su uoili daje jedina zemlja koja je 1848. izbjegla revoluciju bila Engleska, iakoje ona, u prethodnoj deceniji, imala najjai radikalni pokret u Evropi. Izgledalo je daje tajna bio oblik konzervativizma koji je propovjedan i praktikovan izmeu 1820. i 1850. od strane ser Roberta, a koji se sastojao od blagovremenih (ali ogranienih) koncesij a namij enj enih podrivanj u privlanosti radikalnih akcija, privlanosti koja bi se dugorono mogla pojaviti. Tokom sljedee dvije decenije, u Evropi su Peeliteove taktike pustile korijen u onome to e se zvati 'prosvijetljeni konzervativizam', koji je cvjetao ne samo u Engleskoj nego i u Francuskoj i Njemakoj. U isto vrijeme, radikali su izvukli strateke lekcije iz svojih padova u revolucijama 1848. Vie nisu htjeli da igraju ulogu dodatka libarala. Ali spontanost, kojaje bila glavni izvor snage za pred-1848. radikale, je pokazala svoja ozbiljna ogranienja. Spontano nasilje je imalo efekat papira koji je baen na vatru. Vatra se odmah zapali ali isto tako brzo se i ugasi. Takvo nasilje nije bilo veoma dugotrajno gorivo. Neki radikali su i prije 1848. propovjedali alternativno geenje stvaranjautopijskihkomunakoje bi se povukle iz uea u vioj drutvenoj sferi. Ali, ovaj projekat nije bio privlaan za veinu ljudi, i imao je jo manje uticaja na istorijski sistem nego to je to imalo spontano buntovnitvo. Radikali su traili efektivniju alternativnu strategiju, i pronali suje u osnivanju organizacija - sistemskih, dugoronih organizacija koje bi pripremile politiko tle za fundamentalnu drutvenu promjenu. Konano, i liberali su izvukli lekciju iz revolucija 1848. Doli su do zakljuka da nije bilo dovoljno samo propovjedati vrline oslanjanja na specijaliste da bi se izvrila razumna i pravovremena drutvena promjena. Morali su aktivno da se angauju na politikoj sceni da bi stvari uistinu bile predate u ruke specijalistima. A ovo je za njih znailo da e morati da se sukobe kako sa svojim starim 103

konzervativnim rivalima tako i sa novofonniranim radikalnim rivalima Ako su liberali htjeli da sebe predstave kao politiki centar, oni su na tome morali da rade sa programom koji je bio 'centristiki' u svojim zahtjevima, kao i sa setom taktika koje bi ih smjestile negdje na sred puta izmeu konzervativnog otpora prema bilo kakvim promjenama i insistiranja radikala naektremno brzoj promjeni. U periodu izmeu 1848. i prvog svjetskog rata prisustvivali smo definisanju jasnog liberalnog programa za centralne drave savremenog svjetskog sistema. Ove drave su teile da izgrade sebe kao 'liberalne drave' - t o jest, drave zasnovane na konceptu graanstva, itavog seta garancija protiv autoritarne samovolje, i odreene otvorenosti ujavnom ivotu. Program koji su liberali razvili sastojao se iz tri glavna elementa: postepeno irenje prava na glas i, u vezi sa ovim i sutinski vano za to, ekspanzija pristupa obrazovanju; irenje uloge drave u zatiti graana od povreda na radnom mjestu, izgradnja zdravstvenih objekata i pristup njima, i 'peglanje' velikih oscilacija u primanjima tokom ivota; uobliavanje graana drave u novu kategoriju 'nacije'. Ako paljivo pogledamo, ispostavlja se da su ova tri elementa jedan od naina primjene slogana 'sloboda, jednakost, i bratstvo' ujavne zakone. Postoje dvije osnovne stvari koje se daju primjetiti u ovom liberalnom programu. Prvo je to to je najveim djelom implementiran do-prvog svjetskog rata, barem upan-evropskom svijetu. Drugo je to to liberalne partije nisu uvijek bile one koje su, u stvarnosti, najvie uinile da implementiraju taj program. Interesantno je to to su liberalni program velikih djelom implementirali ne-liberali-toje rezltat promjene strategija tri ideologije, promjene koja se dogodila nakon revolucija iz 1848. Liberali su se donekle povukli, i poeli stidljivo napadati soptveni program. Boj ali su se da po drugi put ne izazovu nemire 1848. Konzervativci, sa druge strane, doli su do zakljuka daje liberalni program skroman i u principu razuman. Poeli sudagausvajaju-Disraelijevo proirenje prava na glas, legalizacija radnikih sindikata od 104

strane Napoleona III, Bismarck-ovo stvaranje socijalne drave. A radikali su poeli da se zadovoljavaju ovim ogranienim reformama, i da se doista i zalau za njih, dok su, u isto vrijeme, izgraivali svoju organizacionu bazu da bi u budunosti stupili na vlast. Kombinacija ove tri taktike promjene koje su izvrile ove tri ideoloke grupe znaila je da liberalni program efektivno postaje zajednika definiua karakteristika-geokulture, jer su se konzervativci i radikali transformisali u modifikovane ili ak i otvorene zagovornike liberalizma, sa kojim su programske razlike postale marginalne vie negoli fundamentalne. Naroito na treem stubu, 'bratstva', moemo vidjeti kako se neprekidno ujedinjuju ova tri ideoloka stanovita. Kako je mogue stvoriti naciju? Tako to e se naznaiti kako koncept graanstva iskljuuje druge iz te grupe. Nacija se stvara tako to se propovjeda nacionalizam. Nacionalizam se u devetnaestom vijeku propagirao putem tri glavne institucije: osnovne kole, vojske i nacionalne proslave. Osnovne kole su bile zvijezda vodilja liberala, aplaudirali su im radikali, a prihvatili su ih konzervativci. Oni suradnike i seljake pretvorili u graane koji su posjedovali minimalne sposobnosti koje su bile potrebne da bi se obavljale nacionalne dunosti: poznati trio itanja, pisanja i raunanja. kole su uile graanskim vrijednostima, prevazilazei partikularizme i predrasude porodinih struktura. I nadasve, predavale su nacionalni jezik. Poetkom devetnaestog vijeka, samo nekoliko evropskih dravaje praktikovalo samo jedan nacionalni jezik. Krajem istog vijeka, takav jezik su imali govoto svi. Nacionalizam se uvruje neprijateljstvom prema protivnicima. Veina drava u centru su teile da usade ovo neprij atelj stvo prema nekoj susjednoj zemlj i, i to su zasnivali na nekoj teorij i. Ali postoj ala j e j o j edna, ak i vanij a, vrsta ovakvog neprij atalj stva, ona koj a je bila zasnovana na stavu daje pan-evropski svijet bio suprotstavljen ostatku svijeta, neprijateljstvo koje je institucionalizovano kao rasizam. Ono se zasnivalo na difuziji koncepta 'civilizacije' -u jednom, umjesto u mnotvu. Pan-evropski svijet, koji je politiki i 105

ekonomski dominirao svijetom, sebe je definisao kao srce, najvie dostignue civilizacijskog procesa kojije sezao do korijena Evrope, za koji se pretpostavljalo da su se nalazili u antikom svijetu. Sa obzirom na stanje civilizacije i tehnologije u devetnaestom vijeku, pan-evropski svijet je tvrdio da ima dunost da se nametne, kulturno a i politiki, svima drugima-Kipling-ov 'TeretBijelog ovjeka', 'oigledna sudbina' Sjedinjenih Drava, francuska 'mission civilisatrice '. Devetnaesti vijek je postao vijek obnovljenog direktnog imperijalizma, sa ovim dodatnim sastojkom. Imperijalna osvajanja nisu vie bili samo pohod drave, ak ni drave koju potpomae crkva. Ona su postala strast nacije, dunost njenih graana. Ovaj zadnji dio liberalnog programa su sa osvetom preuzeli konzervativci, koji su u tome vidjeli siguran nain da se utiaju ldasne podjele i time zagarantuje unutranji mir. Kada je doslovno svaka evropska socijalistika partija podrala svoju naciju i saveznike u ratu, bilo je jasno daje ono to su konzeravitivci mislili o uticaju nacionalizma na prethodno opasne klase - bilo tano. Uspjenost liberalizma u defmisanju geokulture savremenog svjetskog sistema u devetnaestom vijeku i veem dijelu dvadesetog je institucionalno bilo je mogue zbog razvoja zakonskih normi liberalne drave. Ali je takoe bilo mogue i zbog rasta i uravnoteenog poveanja znaaja antisistemskih pokreta. Ovo moda zvui paradoksalno, poto antisistemski pokreti navodno postoje da bi podrivali sistem, ne da bi ga odravali. Ipak, aktivnosti ovih pokreta na globalnom planu su sluile da znaajno ojaaju sistem. Dekonstruisanje i objanjenje ovog fenomena, koji izgleda kao paradoks, je krucijalno za razumijevanje naina na koji se kapitalistika svjetska privreda- konstanno poveavajui svoju veliinu i bogatstvo, simultano sa polarizacijom u vezi sa podjelom - drala zajedno. Unutar drava, pokuaji grupa koje su se trudile da postignu ukljuenje meu graane postale su centralni cilj antisistemskih 106

pokreta, tojestorganizacijekoje su teile da izazovu fundamentalne promjene u organizaciji drutva. Na neki nain, one su se trudile da implementiu slogan sloboda, jednakost i bratstvo na nain koji se bitno razlikovao od onog koji su koristili liberali. Urbana industrijska radnika klasa, ono to se nazivalo proletarijat, je bila iskljuena grupa kojoj je bilo najlake da osnuje ozbiljne organizacije. lanovi ove grupe su bili koncentrisani u nekoliko urbanih centara i njihovim lanovima je bilo lako da komuniciraju meu sobom. Kada su poeli da se organizuju, njihovi uslovi za rad i nivo kompenzacija su bili veoma loi. Oni su ipak imali vanu ulogu u glavnim proizvodnim aktivnostima koje su stvarale viak vrijednosti. Do sredine devetnaestog vijeka, radnike organizacije (sindikati) i organizacije iz javne sfere (radnike i socijalistike stranke) poele su se pojavljivati, prvo u najjaim centrima industrijske proizvodnje (zapadna Evropa i Sjeverna Amerika) a zatim i na drugim mjestima. Tokom gotovo itavog devetnaestog vijeka i velikog djela dvadesetog vijeka, dravni aparati, kao i firme, su bili neprijateljski raspoloeni prema ovim organizacijama. Proizilazilo je daje klasna borba neravnopravni teren za sukob, na kojem su ' socijalistiki pokreti' vodili teku bitku napredujui uzbrdo da bi postigli sukcesivne, relativno male koncesije. U ovom modelu utiane politike borbe postojao je jo jedan element, element koj i nas vraa na raspravu koj u smo vodili u vezi sa domainstvima i identitetima statusnih grupa. Socij alistiki pokret je definisao svoju borbu kao sukob izmeu radnika protiv kapitalista. Ali ko su bili radnici? Uobiajeno, oni su bili odrasli mukarci dominantne etnike grupe u bilo kojoj zemlji. To su primarno bili kvalifikovani ili polu-kvalifikovani radnici sa odreenim obrazovanjem, veliki dio one industrijske radne snage koji su se u devetnaestom vijeku nalazili svuda u svijetu. Oni koji su bili 'iskljueni' shvatili su da, poto su naizgled imali malo mjestau socij alistikim i radnikim organizacij ama, su morali da se umj esto 107

toga organizujuu statusno-grupne kategorije (ene sa jedne strane, i rasne, religiozne, lingvistike i etnike grupe sa druge strane). Ove grupe su esto bile podjednako antisistemske kao radniki i socijalistiki pokreti, ali su svoje momentalne albe definisale potpuno drugaije. Organizujui se po tim osnovama, ule su u nadmetanje sa, a esto su se i suprotstavile organizacijama radnika koje su se zasnivale na klasnoj podijeli. Od, otprilike, 1830. do 1970., istorija odnosa izmeu ove dvij e vrste antisistemskih pokreta j e bila istorij a velikih tenzija, ak i neprijateljstva, sa najvie povremenim periodima simpatije i kooperacije. tavie, tokom ovog perioda, organizacije sa vie statusno grupnih identiteta nisu nimalo lake saraivale meu sobom nego to je ijedna od njih saraivala sa radnikim i socijalistikim organizacijama. Ipak, ove statusno grupne identitetske organizacije su definisali svoje dugorone ciljeve (mnoge od njih nisu ovo objavljivale), svoje ciljeve na srednji rok, i svi ciljevi su grupisani oko ideje da se proire prava na pripadnost graanstvu tako da i oni, kao iskljuena grupa, imaju prava na taj status. Svi oni su doekani sa, u najmanju ruku, protivljenjem, ee i otvorenim neprijatelj stvom, u vezi njihovih prijedloga da se i oni ukljue u grupu punopravnih graana unutar liberalne drave. Suoili su se da dva fundamentalna strateka pitanja. Prvo je bilo: koja bi strategij a bila naj efikasnij a na srednj i rok? Drugo j e bilo : koj e oblike saveza j edna vrsta antisistemskog pokreta bi trebao da uspostavi sa drugim vrstama? Nij edno od ova dva pitanj a nij e bilo mogue lako niti brzo razrijeiti. Iskljuene grupe su se suoile sa nekim oiglednim, momentalnim potekoama u svom politikom organizovanju. Zakonje esto, na mnoge naine, ograniavao njihovo pravo da se organizuju. Najveim dijelom, potencijalni lanovi su bili veoma slabi, makar to se tie svakodnevne moi. Kolektivno (a najveim dijelom ni individualno) nisu imali pristup znaajnim koliinama 108

novca. Glavne institucije veine drava su bile neprijateljski nastroj ene prema nj ihovim naporima. Stoga, te grupe su veoma lako bile potiskivane. Ukratko, proces organizovanjaje dug i spor, i vei dio ovog perioda organizacije su provele u naporima da zadre glavu iznad vode. Jedna od glavnih rasprava vodila se u vezi pitanja da li je vanije za iskljuene grupe da promjene sebe ili da promjene institucije koje su ih tlaile. Ovo je ponekad nazivano razlikom izmeu kulturne strategije i politike strategije. Na primjer, kada se govori o nacionalistikoj grupi, da li je vanije da se obnovi umirui nacionalni jezik ili da se iz te grupe izaberu predstavnici u parlamentu? Za radniki pokret, je li vanije da se odbije legitimnost svih drava (anarhizam) ili da se transformiu postojee drave? Unutar pokreta, rasprave oko strategije su bile estoke, nepokolebljive, veoma razdorne, i veoma uznemirujue za sve uesnike. Zasigurno, dvanaglaenapitanjanisununo iskljuivalajedno od drugog, ali su mnogi osjeali da su ona vodila u dosta razliitim stratekim smjerovima. Zalaganje za kulturnu opciju, ako je smijemo tako zvati, se uvijek zasnivalo na tvrdnji da politike promjene na kraju uvijek postaju povrinske i da su uvijek prihvatale i izopaavale osnovne ciljeve radikalnih, ili antisistemskih pokreta. Tu je takoe bio i sociopsiholoki argument - da sistem dri obine ljude porobljene tako to organizuje njihove psihe, i daje unitenje ovih metoda socijalizacije psiha bilo neophodan preduslov za drutvenu promjenu. Zalaganj e za politiku opciju zasnivalo se na tvrdnji da su pobornici kulturne opcije bili naivne rtve obmana, zato to su pretpostavili da e im silnici dozvoliti da naprave ikakve ozbiljnije kulturne promjene koje su zamislili. Oni koji su se zalagali za politiku opciju uvijek su naglaavali realnost moi, i insistirali da je transformisanje odnosa moi, ne mijenjanje psiha potlaenih, bio preduslov za bilo kakvu drutvenu promjenu.

109

Istorij ski, ono to se dogodilo je to to su, nakon trideset do pedeset godina kako prijateljske tako i neprijateljske rasprave, zagovornici politike opcije odnijeli pobjedu uunutranjim borbama u svim antisistemskimpokretima. Konstantno priguivanje aktivnosti oba pokreta od strane monika, proizvelo je to da su razni oblici zalaganja za kulturnu opciju poeli izgledati kao neodgovarajui za postizanje ciljeva antisistemskih pokreta. Sve vie i vie, ljudi su poinj ali da budu ' militantni', i sve vie i vie su izabirali da budu 'dobro organizovani', i ovakva kombinacija je mogla biti efektivno izvrena samo od strane grupa koje su izabrale politiku opciju. Poetkom dvadesetog vijeka, moe se rei daje politika opcija ne samo odnijela pobjedu u ovoj debati u vezi sa strategijom, ve da su antisistemski pokreti postigli dogovor - svaki od njih pojedinano, ali paralelnim putevima- oko dvo-stepenog programa rada: prvo dobiti vlast u dravi; a onda transformisti svij et/dravu/ drutvo. Naravno, ostalo je jo dosta toga nerazjanjenog u ovoj dvo-stepenoj strategiji. Glavno pitanje je bilo: tato znai dobiti vlast u dravi, i kako bi neko to uopte mogao postii? (Pitanje na koji nain transformisati svijet je rijee raspravljano, moda zato to je smatrano za pitanje budunosti radije negoli za pitanje dananjice). Na primjer, da li se mo unutar drave dobijala tako to bi se proirilo pravo glasa? Tako to bi se uestvovalo na izborima a zatim i u vladi? Da li je to podrazumjevalo podjelu moi ili preuzimanje moi od drugih? Da lije to podrazumjevalo mijenjanje dravnih struktura ili samo kontrolisanje postojeih? Nijedno od ovih pitanja nikada nije u potpunosti razjanjeno, i veina organizacijaje opstala zato to su dozvolili pobornicima drugaijih, esto kontradiktornih, objanjenja da ostanu unutar njihove zajednice. Ali ak i kad je dvo-stepena politika strategija postala centralno pitanje organizacione akcije, unutranje debate nisu se smirile. Jer, pitanje jatadapostalo: kako neko uopte moe preuzeti 110

kontrolu nad dravnom mainerijom? Klasini primjer te debate je bila debata izmeu uesnika Druge i Tre Internationale, a koja je ranije otpoela u okviru socij al-demokratskih stranaka. Ona je esto predstavlj ana kao debata izmeu reformizma i revolucionarne akcije, to je bilo pomalo neistinito. Kadaje Eduard Bernstein savjetovao Socijal-DemokratskuPartijuNjemake da prihvati nj egov ' revizionizam', za ta se on zalagao? Ukratko, sr argumenta bila je serija sukcesivnih pretpostavki: veina stanovnitva bili su 'radnici', pod ime se podrazumjevalo industrijski radnici i njihove porodice. Univerzalno (muko) pravo glasa bi sve radnike pretvorilo u punopravne graane. Radnici bi mogli glasati u skladu sa svojim interesima, to znai da bi svoju podrku dali Socijal-Demokratskoj Partiji. Ergo, kada se jednom usvoji univerzalno pravo glasa za mukarce, Socijal-Demokrate bi mogle izglasati zakone koji su potrebni da se zemlja transformie u socijalistiko drutvo. Svaka od ovih sukcesivnih pretpostavki je izgledala logino. I za svaku se ispostavilo daje bila pogrena. Pozicijarevolucionaraje bila drugaija. Tupozicijuje klasino formulisao Lenjin, i prema njoj, proleteri nisu bili veina stanovnitva u velikom broj u zemalj a. U takvim zemlj ama nij e bilo slobodnog izbornog procesa; a i ako gaje bilo, buroazija ne bi ispotavala rezultate ukoliko bi proleteri pokuali da izglasaju svoje predstavnike koji bi postali vlast. Buroazija to jednostavno ne bi dozvolila. Revolucionari su predlagali seriju kontrapretpostavki: Urbani prolaterijat je bio jedini progresivni istorijski akter. ak ni urbani proleteri, da ne govorimo o drugim dijelovima stanovnitva (ruralni radnici, na primjer), nisu uvijek bili svjesni svojih interesa. Militanti radnikih partija su bili u stanju da definiu interese urbanog proletarijata jasnije nego stoje to mogao prosjeni proleter, a oni su mogli i da postignu to da radnici razumiju svoje interese. Ovi militanti su se mogli tajno organizovati i mogli su doi na vlast putem ustanka koj i bi pridobio podrku urbanog proletarijata. Tada bi mogli nametnuti 'diktaturu proletarijata' i-transformisatizemljuu 111

socijalistiko drutvo. Svaka od ovih sukcesivnih pretpostavki je izgledala logino. I za svaku se ispostavilo daje bila pogrena. Jedan od najveih problema antisistemskih pokreta s kraja devetnaestog i veeg dijela dvadesetog vijeka je njihova nesposobnost da nau znaajniju zajedniku osnovu. Dominantan stav u veem broju antisisjemskih pokreta bio je taj da su nesuglasice drugih antisistemskih pokreta bile sekundarne i ometajue. Svaki od pokretaje insistirao da se prvo trebaju razrijeiti nesuglasice koje imaju oni. Svaki pokretje tvrdio da bi uspijeno razrijeavanje njihovih nesuglasica stvorilo situaciju u kojoj bi druge nesuglasice mogle biti razrijeene poslije i kao rezulat rijeavanja njihovih problema. Ovo moemo najlake vidjeti u tekim odnosima izmeu radnikih/socijalistikih pokreta i enskih pokreta. Stav radnikog sindikata prema enskim pokretima je bio daje zapoljavanje ena bio mehanizam koji su koristili poslodavci s ciljem da pribave jeftiniju radnu snagu i daje, stoga, to zaposlenje predstavljalo prijetnju interesima radnikih klasa. Veina urbanih radnika, tokom devetnaestog i u velikom dijelu dvadesetog vijeka, su vjerovali u drutveni model u kom bi udate ene trebale biti domaice koje ne uestvuju na tritu rada. Umjesto uea ena na tritu rada, sindikati su se borili da dobiju ono to se zvalo 'porodinanadnica', to je znailo nadnica koja je dovoljno visoka da bi muki industrijski radnik mogao da izdrava sebe, svoju enu i njegovu maloljetnu djecu. Socijalistike partije su bile, ako ita, ak jo sumnjiavije u vezi sa ulogom enskih organizacija. Osim onih enskih grupa koje su se definisale kao sekcije socijalistikih partija i iji je cilj bio da organizuju ene i erke lanova Partije za obrazovne zadatke, enske organizacije su smatrane zaburoaske organizacije, poto su njihove liderke najee poticale iz stalea buroaskih ena i njihovi ciljevi su samim tim smatrani za, u najboljem sluaju, sekundarne za radniku klasu. to se tie enskog prava na glas, dok su socijalistike partije to teorijski 112

podravali, u praksi su bili veoma skeptini. Vjerovali su da e ene iz radnike klase manje vjerovatno negoli mukarci iz radnike klase glasati za socijalistike partije, jer je uticaj religioznih organizacija, koje su bile neprijateljske prema socijalistikim partij ama, bio vei na ene. Ali, enske organizaciju su vratile tu uslugu. Oni su radnike i socijalistike pokrete smatrale za one koji produavaju znaaj patrijarhalnih stavova i zakona protiv kojih su se borile. ene iz srednje klase, koje su bile u organizacijama za proirivanje prava glasa, esto su tvrdile da su obrazovanije od mukaraca iz srednje klase, i daje, po liberalnoj logici, proizilazilo da bi im najprije trebala biti zagarantovana puna prava graanki, to, istorijski, nije bio sluaj u veini zemalja. Zakonska prava da naslijede, da barataju novcem, da potpiu ugovore, i da budu nezavisne osobe pred zakonom bila su, generalno, mnogo relevantnija u onim porodicama koje su posjedovale imovinu. I enske kampanje protiv drutvenih problema (alkoholizam, zlostavljanje ena i djece), i za kontrolu nad svojim tijelima su esto bile direktno usmjerene protiv mukaraca iz radnike klase negoli mukaraca iz srednje klase. Odnos radnikih/socijalistikih pokreta prema etnikim/ nacionalistikim pokretima suoavao se sa slinim potekoama. Radniki pokreti su smatrali etnike pokrete bilo koje vrste za mehanizme pomou kojih je trebalo podijeliti radnike klase. Zahtjevi potlaenih etnikih i rasnih grupa da budu ukljuene na trite rada je doekano sa istim odgovorom sa kojim su doekani i zahtjevi ena. U osnovi, prihvaeni su kao neto to slui interesu poslodavaca, omoguavajui im da pribave jeftini) u radnu snagu. Veliki broj sindikata se trudio da iskljue takve 'manjine' sa trita rada, naravno ne sa itavog trita, ve iz onog segmenta koji je bio donekle bolje plaen i koji je tradicionalno bio rezervisan za radnike iz dominantne etnike grupe. Pokuaj da se iskljue manjine oj aao j e otpor prema mj erama koj e su dozvolj avale imigracij u iz zona koje bi poveale ili ojaale te grupe manjina. Ono je ak 113

ojaalo i otpor (ili makar neodlunost) prema odlukama koje bi ukinule razne oblike prinudnog rada, jer bi to omoguilo priliv novih radnika koji bi tako mogli slobodno da se nadmeu na tritu slobodnog rada. Antagonizmi su bili jo snaniji kadaje u pitanju bio odnos radnikog/socijalistikog pokreta prema cjelokupnom nacionalistikom pokretu, koji je traio secesiju od drave u kojoj je radniki pokret formiran. Ovo je bio predominantan stav bez obzira da li je pokret bio unutar dijela matine zemlje, ili u kolonijalnoj teritoriji 'preko mora' koju je kontrolisala matina drava. U principu, radniki/socijalistiki pokret je osuivao takve nacionalistike (kao i enske) pokrete tvrdei da su u osnovi buroaske organizacije koje se zalau za interese buroazije (ak i ako je bila drugaija od one buroazije protiv koje se nacionalistiki pokret borio). Radniki/socijalistiki pokret je tvrdio da nacionalna 'nezavisnost' ne bi donijela ikakvu potrebnu prednost radnikim klasama u zemlji koja se odvojila. To bi im moda i naudilo ako bi stara, 'imperijalna' sila imala zakone ili strukturu moi koja je bila manj e neprij atelj ska prema interesima radnika nagoli to j e to bila priznata, 'nezavisna' sila. U svakom sluaju, socijalistike partije su insistirale da su sve buroaske drave sline i daje jedino vano pitanje da li je radnika klasa bila u stanju da doe na vlast u jednoj ili drugoj dravi. Samim tim, nacionalizam je bio zabluda i diverzija. Nacionalistiki pokreti su takoe odgovorili istom mjerom. Tvrdili su daje opresija stvarna, svakodnevna, i prekomjerna. Tvrdili su da bi svaki pokuaj zalaganj a za radnike cilj eve znaio da bi se 'ljudi' podijelili i samim tim oslabili u svom naporu da obezbijede svoja nacionalna prava. Tvrdili su da, ukoliko su uopte i postoj ali posebni problemi u vezi radnikih klasa, oni bi se naj lake mogli rij eiti u okviru nezavisne drave. I zaista, njihovi zahtjevi iz domena kulture (na primjer, u vezi sa jezikom) poklapali su se sa direktnim interesima radnike klase zemlje kojuje nacionalistiki 114

pokret pokuavao uspostaviti, a koji su mnogo radije koristili predloeni nacionalni jezik negoli oficijelni jezik politike strukture protiv koj e su se nacionalisti borili. I na kraju, treba napomenuti da ni odnos enskih organizacija prema etnikim/nacionalistikim organizacij ama nije bio nita bolji. Obje strane su koristile ve pomenute argumente. Sa jedne strane, enske organizacij e su tvrdile da nita nisu dobile od tih poveanih manjinskih prava graana ili od postizanja nacionalne nezavisnosti. Ali su takoe naglasile i to daje obrazovanim enama srednje klase uskraeno pravo glasa dok su gotovo svi nepismeni ili imigranti mukarci dobili pravo glasa. Sto se nacionalne nezavisnosti tie, tvrdile su da ni u novoj dravi nee imati vie ansi da dobiju prava graanki negoli to su to imale u prethodnoj dravi. Ponovo, antagonizam je uzvraen istom mjerom. Etniki/nacionalistiki pokreti su tvrdili da enski pokreti predstavljaju interese okupacionih snaga - dominantne etnike grupe unutar zemlje, imperijalne sile na teritoriji kolonije. Smatrali su d a j e problem prava ena sekundaran i takav da bi se najbolje mogao rijeti nakqn to se njihovi problemi razrijee. Nije tano da nije bilo dovoljno osoba (ak ni grupa) koje su pokuavale daprevaziu ove antagonizme, i koje su se zalagale da se stvori kompletno ujedinjenje svih ovih razliitih pokreta. Ove individue su se trudile da ujedine borce, i u odreenim sluajevima su i uspjeli da naprave napredak. Ali cjelokupna slika, od 1848. do, u najmanju ruku, 1945. je bila takva da su ti ujedinitelji imali slab uticaj na svjetske trendove antisistemkih pokreta. Tri glavne varijante ovih pokreta, 1) radniki/socijalistiki, 2) etniki/ nacionalistiki, i 3) enski, uglavnom su ostali u odvojenim uglovima, svaki vodei bitku za svoje prijedloge, ignoriui, ili ak borei se protiv ostalih varijanti. Sa druge strane, u znaajnoj mjeri, uprkos ovom nedostatku koordinacije (da i ne govorimo o kooperaciji), ispostavljalo se da su strategije raznih vrsta pokreta bile paralelne. Dugorona istorija ovih pokreta je takva da su do poznog 115

dvadesetog vijeka sve postigle svoje tobonje primarne ciljeve formalno integrisanje u status graana- ali nijedan nije postigao sljedei red zacrtanih ciljeva, a to je da iskoriste svoju kontrolu nad dravama da bi transformisali drutvo. Kasnije emo se vratiti na ovu priu. Sa razvijenim i ogranienim ideologijama, sa antisistemskim pokretima koji sukanalisali energije nezadovljstva, sve to je trebalo da bi se osigurala efikasnost geokulture bio je njen teoretski aparat. Ovo je bio zadatak za drutvene nauke. Ve smo ispriali priu o pojavi dvije kulture u prvom poglavlju. Ponovo emo je ukratko prepriati kao fenomen geokulture koja se pojavljivala. Drutvena nauka j e termin koj i j e izmilj en u devetnaestom vijeku. Termini 'nauka' i 'drutvena' trebajubiti objanjeni. Zato nauka? U devetnaestom vijeku, nauka je bila parola za postizanje progresa, to je bio veliki, opteprihvaeni cilj svjetskog sistema. Danas, ovo ne izgleda nimalo neobino. Ali u to vrijeme to je predstavljalo, kao to smo vidjeli, znaajnu promjenu u sistemima vrijednosti koji su dominirali svijetom znanja: od hrianskog iskupljenja do prosvjetiteljskih ideja ljudskog progresa. Usljedio je takozvani razvod izmeu filosofije i nauke, koje emo kasnije zvati 'dvije kulture', i on je doveo do epistemoloke debate u vezi pitanja kako znamo ono ta znamo. U devetnaestom vijeku, u strukturama znanja (naroito u tek obnovljenom univerzitetskom sistemu) kao i u optem svijetu kulture, naunici su poeli da zadobijaju prednost u odnosu na filozofe i humaniste. Naunici su tvrdili da su oni, i samo oni, mogli doprijeti do istine. Tvrdili su da su, kao naunici, potpuno nezainteresovani za dobro ili lijepo, poto se takvi koncepti nisu mogli empirijski provjeriti. Traganje za dobrim i lijepim su prepustili humanistima, koji su, najveim dijelom, bili spremni da se povuku tamo, umnogome prihvatajui stihove iz Keats-ove poezije: 'Ljepotaje istina; istina, ljepota; to je sve /ti zna, na zemlji i sve to treba da zna. ' Na neki nain, humanisti su naunicima prepustili 116

kontrolu nad traganjem za istinom. U svakom sluaju, ono to je postignuto sa ove dvije kulture je radikalna podjela, po prvi put u istoriji ovjeanstva, unutar svijeta znanja, izmeu istine sa jedne strane, i dobrog i lijepog sa druge. I dok su se naunici koncentrisali na izuavanje materijalnih fenomena, a humanisti na izuavanje kreativnih radova, postalo je jasno da postoji vana oblast ije lociranje, prema parametrima ove podjele, nije bilo jasno. To je bila oblast drutvene akcije. Francuska revolucija je znanje o drutvenoj sferi uinila glavnom brigom politikih institucij a. Ako j e politika promj ena bila normalna i ljudi su bili suvereni, dostaje znailo da se razumije ta su bila pravila na kojima je drutvena sfera bila zasnovana i kako je ta sfera funkcionisala. Traganje za takvim znanjem je postalo ono to je nazvano drutvena nauka. Drutvena nauka je roena u devetnaestom vijeku i odmah, i prirodno je postala arena kako politike konfrontacije, tako i borbe izmeu naunika i humanista da ukljue ovu oblast u svoje moduse znanja. Za one koji su se nalazili ujavnoj sferi (drave i kapitalistikapreduzea), kontrolisanje drutvene nauke znailo je, na neki nain, sposobnost da se kontrolie budunost. A za one koji su se nalazili u strukturama znanja, i naunici i humanisti su smatrali da bi ovaj teren predstavljao veoma vaan dodatak u njihovoj ne-toliko-bratskoj borbi za preuzimanje kontrole moi, kao i za intelektualnu nadmonost na univerzitetskim sistemima. U drugoj polovini devetnaestog vijeka, i u prvoj polovini dvadesetog, kao to smo i ustvrdili, uvelikojeprihvaeno da postoji est disciplina koje se bave ispitivanjem drutvene stvarnosti istorija, ekonomija, politika nauka, sociologija, antropologija i orijentalne studije. Osnovna logika svih ovih est disciplina, a samim tim i podjele rada u izuavanju drutvene stvarnosti, izvedeno je iz drutvene situacij e u svij etu tokom devetnaestog vij eka. Postoj aie su tri linije rascjepa. Prva je bila ona izmeu studija zapadnog, 'civilizovanog' svijeta, i studija ne-modernog svijeta. Druga razlika 117

je stvorena unutar zapadnog svijeta, razlika izmeu izuavanja prolosti i izuavanja sadanjosti. I trea je ona koja je stvorena na Zapadu da bi napravila distinkciju izmeu onoga to je liberalna ideologija odredila kao tri odvojene oblasti modernog, civilizovanog drutvenog ivota: trite, drava i graansko drutvo. U epistemolokom smislu, drutvene nauke su se zajedniki smjestile izmeu prirodnih nauka i humanistikih disciplina, i samim tim, cijepala ih je epistemoloka borba izmeu dvije kulture. Ono to se zaista dogodilo je to to su se tri studije sadanjice Zapada (ekonomija, politika nauka i sociologija) uveliko preselile u nauniki kamp i proglasile se za nomotetike discipline. Preostale tri discipline - istorij a, antropologij a i orij entalne studij e - odolile su ovom pozivu i drale sebe za humanistike ili idiografske discipline. Ova detaljna podjela rada je zasnovana na odreenoj strukturi svjetskog sistema: svijetu kojim dominira Zapad, i u kojem su ' ostali' ili kolonije ili polu-kolonije. Kada je ova pretpostavka prestala biti tana, u principu nakon 1945., granice su poinj aie biti manje oigledne i bivale manje od pomoi nego to je to bilo ranije, samim tim, i podjela raaje poinjala da bude fleksibilnija. Ono to se dogodilo drutvenim naukamaje pria o uticaju svjetske revolucije iz 1968. na svjetski sistem do koje sada dolazimo. Sto se tie geokulture koja je konstruisana da odslika tri ideologije, i koja je paradoksalno odrana zahvaljujui istim antisistemskim pokretima koj i su stvoreni da bi se borili protiv nj e, uloga drutvenih nauka bila je da obezbjedi intelektualnu osnovu moralnih opravdanj a koj a su koriena da bi se utvrdili mehanizmi funkcionisanja savremenog svjetskog sistema. Oni su bili uveliko uspjeni u ovom poduhvatu, makar sve do revolucije 1968.

118

5. SAVREMENI SVJETSKI SISTEM U KRIZI Podjela, haos i izbori


Rekli smo daistorijski sistemi imaju ivote. Poinju postojati u nekom vremenu i mjestu, zbog razloga i na naine koje moemo anlizirati. Ako preive poroajne muke, nastavljaju svoj istorijski ivot u okviru i ogranienjima struktura od kojih se sastoje, pratei svoje cikline ritmove dok su, u isto vrijeme, ukopani u svoje sekularne trendove. Ovi sekularni trendovi se vremenom neizbjeno priblie asimptotama koje znaajno oteavaju unutranje kontradikcije unutar sistema: to jest, sistem se susree sa problemima koje vie ne moe razrijeiti, i ovo izaziva ono to se zove sistemska kriza. Najee, ljudi koriste rije kriza neobavezujue, jednostavno trudei se da oznae teak period u ivotu bilo kog sistema. Ali kadgod ta tekoa moe biti razrij eena na neki nain, tada ne postoji prava kriza ve jednostavno potekoa ugraena u sistem. Istinske krize su one situacije kada potekoe ne mogu biti razrijeene u okviru sistema, ve umjesto toga mogu biti prevaziene samo izlaskom izvan i iza istorijskog sistema kojem i potekoe pripadaju. Da upotrijebimo tehniki jezik prirodne nauke, ono to se dogaaje da se sistem rava, to jest, uvia da njegove osnovne jednaine mogu biti razrijeene na dva dosta razliita naina. Ovo moemo prevesti na jezik svakodnevice tako to emo rei da se sistem suoava sa dva alternativna rijeenja za svoju krizu, od kojih su oba potpuno mogua. Efektivno, lanovi sistema su grupno pozvani da naprave

119

istorijski izbor kojim e alternativnim putem krenuti, to jest, koja vrsta novog sistema e biti izgraena. Poto postojei sistem ne moe vie adekvatno funkcionisati unutar svojih odreenih parametara, pravljenje izbora u vezi sa izlaskom iz sistema, o budunosti sistema (ili sistema, mnoina) koji treba biti izgraen, je neizbjeno. Ali, potpuno je nepredvidljivo ta e uesnici grupno izabrati. Proces ravanja je haotian, to znai da svaka mala akcij a tokom ovog perioda veoma vj erovatno moe imati znaajne posljedice. Uoavamo da sistem nekontrolisano oscilira pod ovim okolnostima. Ipak, u jednom momentu, on naginje na jednu stranu. Uobiajeno, treba da protekne dosta vremena prije negoli se napravi definitivan izbor. Ovo moemo nazvati periodom tranzicije, one iji je rezultat dosta nesiguran. Na kraju, pojavljuje se jasan ishod i tada uoavamo da se nalazimo u drugaijem istorijskom sistemu. Savremeni svjetski sistem u kome ivimo, sistem kapitalistike svjetske privrede, se trenutno nalazi upravo u takvoj krizi, i to stanje traje ve neko vrijeme. Ova kriza moe potrajati jo nekih dvadeset i pet do pedeset godina. Poto je jedna od glavnih osobina to da se suoavamo sa nekontrolisanim oscilacijama svih onih struktura i procesa za koje znamo da su nerazdvojni dio postojeeg svj etskog sistema, uoavamo da su i naa kratkorona oekivanj a, samim tim, veoma nestabilna. Ova nestabilnost moe dovesti do ogromne nervoze i nasilja dok ljudi pokuavaju da zadre steene privilegije i hijerarhijski poloaj u veoma nestabilnoj sitaciji. U principu, ovaj proces moe dovesti do drutvenih sukoba koji poprimaju veoma neprij atan oblik. Kada je ova kriza otpoela? Genaze fenomena su uvijek naj raspravlj anij a tema u naunikom diskursu j er se uvij ek mogu nai pretee i predznaci bilo ega u bliskoj prolosti, ali, naravno, takoe i u veoma dalekoj prolosti. Jedan od moguih momenata gdje moemo poeti ovu priu o savremenoj krizi sistemaje svjetska revolucija iz 1968., revolucija koj a je znaajno uznemirila strukture 120

svjetskog sistema. Ovaj svjetski dogaaj je oznaio kraj dugog perioda liberalne vladavine, samim tim dislocirajui geokulturu koja je uvala neoteene politike institucije svjetskog sistema. Dislokacija ove geokulture poremetila je osnove kapitalistike svjetske privrede i izloila ih punoj snazi politikih i kulturnih okova kojima je uvijek bila podvrgnuta, ali od kojih je u prolosti bila donekle zatiena. ok iz 1968., na koji emo se vratiti, nije, ipak, sam po sebi dovoljan da objasni krizu u sistemu. Ve due vremena su postojali strukturalni trendovi koji su poinjali da doseu svoje asimptote, i samim tim onemoguavali da se prevaziu ponavalj anj a potekoa u koje bilo koji sistem zapada usljed sopstvenih ciklinih ritmova. Tek kada shvatimo kakvi su ovo trendovi i zato se tekoe, koje se stalno ponavljaju, vie ne mogu lako razrijeiti, tek tada moemo razumijeti zato i kako je ok iz 1968. inicirao disoluciju geokulture koj a j e drala sistem zaj edno. U neprekidnom pohodu za akumilisanje, kapitalisti konstantno trae naine kojima mogu podignuti prodajne cijene svojih proizvoda i smanjiti trokove proizvodnje. To ne znai da proizvoai mogu samovoljno podii cijene na bilo koji nivo. Ogranieni su sa dvije stvari. Prva je postojanje konkurentnih prodavaa. Upravo zato je stvaranje oligopolija toliko vano, zato to smanjuju broj alternativnih prodavaa. Drugaje nivo efektivne potranje - koliko novaca imaju kupci, u cjelini - i izbori koje muterije prave jer je njihova kupovna mo ograniena. Nivo efektivne potranje prvenstveno zavisi od svjetske distribucije primanja. Oigledno, to svaki kupac ima vie novca, to ona ili on mogu vie kupiti. Ovaj ednostavna inj enica predstavlj a neizbjenu i stalnu dilemu za kapitaliste. Sa jedne strane, oni ele da profitiraju to je vie mogue, i samim tim ele da minimiziraju koliinu vika koji odlazi ikome drugom, na primjer njihovim zaposlenima. Sa druge, neki kapitalisti moraju dozvoliti neku koliinu redistribucije stvorenog vika-vrijednosti, ili e, u cjelini, 121

biti premalo kupaca proizvoda. Stoga, povremeno, neki proizvoai favorizuju poveanje kompenzacije za zaposlene da bi stvorili viu efektivnu potranju. S obzirom na nivo efektivne potranje u bilo kom momehtu, o izborima koji potroai naprave odluuje ono to ekonomisti nazivaju elastinost potranje. Taj pojam se odnosi na vrijednost koju svaki kupac pripisuje na alternativnu upotrebu njenog ili nj egovog novca. U oima kupaca, kupovina varira od nezamj enj ive do potpuno neobavezne aktivnosti. Ovakve procjene su rezultat uzajamnog odnosa izmeu individualnih psihologija, kulturnih pritisaka, i psiholokih zahtjeva. Prodavci mogu imati samo minimalan uticaj na elastinost potranj e, iako marketing (u naj irem smislu te rijei) je dizajniran upravo da bi odslikao izbor i interes kupaca. Konani rezultat za prodavca j e da on nikada ne moe podii cij enu iznad nivoa gdj e bi a) konkurencij a mogla prodati j eftinij e, b) kupci ne bi imali dovoljno novca da kupe proizvod, c) kupci bi bili spremni da odvoje upravo toliko novca za trgovinu. Sa obzirom na ugraeni plafon do kog se moe dii nivo prodajnih cijena, proizvoai uobiajeno potroe veinu svoje energije u naporima (za akumulacijom kapitala) da pronau nain kojim bi redukovali trokove proizvodnje, i ta strategija se esto naziva efikasnou proizvodnje. Da bismo razumjeli ta se deava u savremenom svjetskom sistemu, moramo obratiti panju na razloge zbog kojih su se, uprkos svim naporima proizvoaa, trokovi proizvodnje vremenom podizali irom svijeta, i to je, samim time, suavalo marginu izmeu trokova proizvodnje i moguih prodajnih cijena. Drugim rijeima, trebamo razumjeti zato se konstantno smanjivao prosjeni nivo profita svuda u svijetu. Postoje tri glavna troka proizvodnje za bilo kog proizvoaa. Proizvoa mora kompenzovati osoblje koje radi u preduzeu. Proizvoa mora kupiti sirovine koje su potrebne za proizvodni proces. I proizvoa mora platiti poreze koji su mu 122

odreeni od strane bilo koje, i svih vladinih struktura koje imaju ovlaenje da ih nametnu na odreene proizvodne procese. Trebamo pojedinano analizirati svaki od ova tri troka, i moramo obratiti naroitu panju na pitanje zato je svaki od njih neprestano rastao tokom longue duree kapitalistike svjetske privrede? Kako poslodavac donosi odluku o tome koliko treba da plati radnika? Mogu postojati zakoni koji odreuju minimalni nivo nadnica. Sigurno postoji i uobiajeni nivo nadnica u bilo kom datom vremenu i na bilo kojem datom mjestu, iako je taj nivo podvrgnut konstantnoj reviziji. U principu, poslodavac bi gotovo uvijek elio da ponudi cifru koja je nia nego ona koju bi zaposleni htio da primi. Proizvoa i radnik pregovaraju o ovome; bore se u vezi sa ovim pitanjem, konstantno i neprestano. Rezultat bilo kog od ovih pregovora ili borbi zavisi od snaga koj ima raspolau obj e strane ekonomskih, politikih i kulturnih snaga. Zaposleni mogupostatijaisubjekatupregovorima, ukoliko su njihove vjetine rijetke. Takoe, uvijek je prisutan i element ponude i potranje koji odreuje nivoe kompenzacije. Zaposleni mogu ojaati svoj u poziciju tako to e se zajedno organizovati i ukljuiti u sindikalne akcije. Ovo se ne odnosi samo na radnike iz proizvodnje (kako kvalifikovane tehniare tako i nekvaiifikovane radnike) nego i na manaderske kadrove (kako znaajne menadere tako i kadrove srednjeg znaaja). Ovo jepitanje ekonomske snage koja je interna za svako proizvodno preduzee. Takoe, postoji i eksterni dio. Cjelokupno stanje ekonomije, kako lokalno tako i irom svijeta, odreuje nivo nezaposlenosti i samim tim odreuje koliko je oajna bilo koja od snaga, bilo koje od ove dvije proizvodne jedinice, koliko je oajna da doe do dogovora u vezi sa nivoom kompenzacija. Politike snage proizilaze iz kombinacije politike mainerije i ugovora unutar dravnih struktura, snage sindikalne organizacije radnika i nivoa do kog zaposleni treba da osiguraju podrku menadera i kadrova srednjeg ranga da bi kontrolisali zahtjeve 123

obinih radnika. A ono to podrazumjevamo pod kulturnom snagom - obiaji lokalnih i nacionalnih drutava-je obino rezultat ve postojeih politikih snaga. U principu, sindikalna mo radnika, u bilo kojoj proizvodnoj oblasti, uz pomo organizacije i obrazovanja e se vremenom poveavati. Represivne mjere mogu biti koritene da se ogranie efekti takvog organizovanja, ali tada se javljaju trokovi povezani sa tim poduhvatima - moda vie nadnice, moda vee kompenzacije kadrovima, moda potreba da se zaposli i plati ljudstvo koje e izvravati represiju. Ako pogledamo najprofitabilniju oblast proizvodnj e - oli gopolistike firme u vodeim sektorima - vidimo daje dodatni faktor u igri to to izrazito profitabilne firme ne ele da izgube proizvodno vrijeme zbog nezadovljstvaradnika. Kao rezultat ovoga, nivoi kompenzacij e u takvim firmama se vremenom poveavaju, ali, prije ili kasnije, iste ove proizvodne jedinice se poinju suoavati sa poveanom konkurencijom i samim tim trebaju da ogranie poveanja cijena, to rezultira niim stopama profita. Postoji samo jedna znaajna protivmjera koja bi mogla zaustaviti ovako inicrani nekontrolisani rast kompanzacij a - odbj egle fabrike. Premjetanjem proizvodnje u zemlje gdje su trenutni trokovi proizvodnje znatno nii, poslodavac ne samo da dobija jeftiniju radnu snagu, ve dobija politiku snagu u zoni iz koje se preduzee djelimino iseljava, zato to postojei zaposleni mogu postati voljni da prihvate nie nadnice ne bi li tim sprijeili daljnji 'odliv' poslova. Naravno, tu postoji i negativni aspekt za poslodavca. Ako ne bi bilo tog aspekta, proizvodna jedinica bi bila preseljena mnogo ranije. Ta oteavajua okolnost su trokovi preseljavanja. A u ovim drugim zonama, transakcioni trokovi su uobiajeno vii - usljed poveane udaljenosti potencijalnih kupaca, slabije infrastrukture, i viih trokova 'korupcije' - t o jest, neplaniranih kompenzacija za one koji nisu zaposleni. Razlika izmeu kompenzacionih trokova i transakcionih trokova se odvija na ciklian nain. Transakcioni trokovi najee 124

se smatraju za primarno znaajne u vremenima ekonomske ekspanzije (Kondratieff-ova A-faza) dok se kompenzacioni trokovi smatraju za primarno znaajne u vremenima ekonomske stagnacije (B-faze). Ipak, moemo se zapitati zato onda uopte postoje zone niih trokova kompenzacije. Razlog zato ima veze sa veliinom ne-urbane populacije u datoj zemlji ili regiji. Gdjegod je procenat ne-urbane populacije veliki, tu postoji znaajan procenat ljudi koji su djelimino, ili ak najveim dijelom, izvan najamne ekonomije. ak i promjene naina na koji se zemlja u ruralnim oblastima koristi moe natjerati neke osobe da odu. Za takve osobe, mogunost rada za nadnice u urbanim krajevima uobiajeno predstavlja znaajno poveanje cjelokupnih primanja domainstva iji su oni dio, ak iako su nadnice znaajno manje od svjetskog standarda kompenzacija. Stoga, makar i u prvom momentu, ulazak takvih osoba u najamnu snagu je dogovor u kome obje strane dobijaju-poslodavac dobijato da mora platiti manje za kompenzaciju, a zaposleni dobijaju via primanja. U takvim zonama, nadnice su nie ne samo za nekvaiifikovane radnike nego, takoe, i za kadrove. Periferijske zone uglavnom posjeduju jeftiniju radnu snagu i manje zakonski regulisane standarde rada pa su stoga i zarade za kadrove nie negoli u centralnim zonama. Problem je to to odnos politikih snaga poslodavca i zaposlenih nije isklesan u kamenu. Ovi odnosi evoluiraju. Najprije, novo-urbanizovani zaposleni se suoe sa potekoama pri adaptiranju na urbani ivot i samim tim su nesvjesni svoje potencijalne politike snage, ali ovo stanje neznanja ne traje vjeno. Sigurno, u toku sljedeih dvadeset i pet godina zaposleni, ili njihovi potomci, e se prilagoditi realnosti nove situacije i postati svjesni da su njihove kompenzacije niske u odnosu na svjetski nivo. Reakcija na novo stanje je organizovanje u sindikalne akcije. Poslodavac se tada ponovo suoava sa uslovima od kojih je teio da pobjegne tako to je najprije premjestio svoja proizvodna postrojenja. Nakon nekog vremena, 125

u predstojeem periodu ekonomske stagnacije, proizvoa moe ponovo pokuati sa taktikom 'odbjegle fabrike'. Vremenom, ipak, broj zona u kojima ovo odreeno rijeenje za problem narastajueg nivoa kompenzacija moe biti izvreno postaje sve manje i manje u kapitalistikoj svjetskoj privredi. Svijet se u velikoj mjeri de-ruralizovao, najveim dijelom zbog ovakvog oblika ograniavanja trokova kompenzacije putem premjetanja proizvodnih procesa. U zadnjoj polovini dvadesetog vijeka dolo je do radikalnog smanjenja procenta svjetskog stanovnitva koje ivi u ruralnim oblastima. A prva polovina dvadeset i prvog vijeka prijeti da eliminie preostale depove gdje je skoncentrisana znaajna koliina ruralnog stanovnitva. Kada vie ne bude zona u koje fabrike mogu pobjei, nee vie biti naina da se znaajno redukuju nivoi kompenzacija za zaposlene irom svijeta. Neprestani rast nivoa kompenzacije nije jedini problem sa kojim se proizvoai suoavaju. Drugi je ulaganje sredstava. Pod ulaganjem sredstavaja podrazumjevam i maineriju i sirovine za proizvodnju (bez obzira da li su one takozvani svjei materijali ili polu-obraeni i obraeni proizvodi). Proizvoa ih, naravno, kupuje na tritu i plaa ono to se za nj ih mora platiti. Ali, tu su i tri skrivena troka koj e proizvoai moda ne moraju platiti. To su trokovi odlaganja otpadaka (naroito toksinih materija), trokovi obnavljanja svjeih sirovina, i ono to se generiki naziva infrastrukturni trokovi. Postoje mnogi naini kojima se mogu izbjei ovi trokovi, i neplaanje ovih trokova je bio glavni element u smanjivanju trokova za ulaganje sredstava. Primarni oblik zaminimiziranje trokova odlaganjaje bacanje, to jest, ostavljanje otpada na nekoj javnoj teritoriji sa minimalnom brigom, ili bez ikakve brige da se taj otpad preisti. Kada su ovi otpatci toksini materijali, rezultat toga, uz zagaenje, su i izuzetno tetne posljedice za ekosferu. U jednom momentu, posljedice zagaenja i tetnih posljedica poinju predstavljati drutveni problem, i kolektiv je prisiljen da se tim pozabavi. Ali zagaenje i 126

tetne posljedice poinju polako da podsjeaju na odsustvo ruralnih zona u okolini. Proizvoa se uvijek moe preseliti u novu oblast, samim tim eliminiui problem, i tako moe nastaviti sve dok se ove 'nezagaene' oblasti ne iscrpe. Upravo ovo je ono to se deavalo irom svijeta u kapitalistikoj svjetskoj privredi. Teku drugoj polovini dvadesetog vijeka, problem iscrpljivanja teritorij a za odlaganje otpada je istinski poeo da bude shvatan kao drutveni problem. Problem obnavljanja sirovinaje paralelan problem. Kupac sirovina ouobiajeno nije zainteresovan da one budu na raspolaganju na dui rok. A prodavci su ozloglaeni po svojoj spremnosti da dugorona rijeenja podrede kratkoronim dobitcima. Tokom pet stotina godina, ovo je dovelo do sukcesivnih iscrpljivanja i poveanjatrokova nabavke takvih sredstava. Ovi trendovi su samo dj elimino zaustavljeni tehnolokim napretkom u stvaranju alternativnih resursa. Dva iscrplj ivanj a - prirodnih sirovina i mj esta za odlaganj e otpada - u po slj ednj ih nekoliko decenij a su postale tema znaaj nog drutvenog pokreta za zatitu ivotne sredine i Zelenih, koje su traile intervenciju vlada da bi se zadovoljile kolektivne potrebe. Ali, da bi se zadovoljile ove potrebe, potreban je novac, i to dosta novca. Ko e sve to platiti? Postoje samo dvije realne mogunosti - kolektiv, putem plaanja poreza, i proizvoai koji koriste svjee sirovine. U mj eri u kojoj proizvoai trebaju da pokriju te trokove - to je ono to ekonomisti nazivaju interrializacijom trokovatrokovi proizvodnje rastu za individualnog proizvoaa. Konano, tuje i problem infrastrukture, termin koji se odnosi na sve one fizike institucije van proizvodne jedinice koje ine potrebni dio proizvodnog i distributivnog procesa - putevi, transportne usluge, komunikacione mree, siguronosni sistemi, nabavka vode. Svi oni su skupi, i postaju sve skuplji. Ali opet, ko plaa sve te raune? To moe biti kolektiv, putem plaanj a poreza, ili individualne firme, to znai poveanje trokova. Trebali bi 127

napomenuti da u onoj mjeri u kojoj je infrastruktura privatizovana, te trokove plaaju individualne firme (ak i ako druge firme ostvaruju profit korienjemte infrastrukture, aki ako individualne osobe plaaju poveane trokove za korienje). Pritisak da se internalizuju trokovi za proizvoae i njihove firme predstavlja znaajan porast trokova proizvodnje koji, vremenom, nadmauje iznos zarade kojuje omoguio napredale i pobolj anja u tehnologiji. Ova internalizacij a trokova izbj egava suoavanje sa narastajuim problemima sa kojima se suoavaju ove firme zbog kaznenih mjera koje im nameu sudovi i zakonodavna tijela zbog tete kojuje prouzrokovala nebriga. Trei troak koji se vremenom poveavao je troak poreza. Porezi su osnovni element bilo koje drutvene organizacije. Uvijek su bili, i uvijek e biti porezi jedne ili druge vrste. Ali ko ih plaa, i u kojoj mjeri, je tema neprestane politike borbe. U savremenom svjetskom sistemu postoje dva osnovna razloga za oporezivanje. Jedan je da se dravnim strukturama obezbijede sredstva da bi one posjedovale slube sigurnosti (vojske i policijske snage), izgradile infrastrukturu, i zaposlile birokratiju sa kojom bi mogla obavljati javne usluge kao i ubirati poreze. Ovi trokovi su neizbjeni, iako je oigledno da mogu postojati snane i iroke razlike u shvatanjima ta bi se trebalo potroiti i gdje. Ali, postoji i drugi razlog za oporezivanje, dosta noviji razlog (pojavio se u znaajnoj mjeri tek u prethodnom vijeku). Ovaj drugi razlog je posljedica politike demokratizacije, kojaje dovela do zahtjeva koje je graanstvo uputilo dravama, a to je da im se obezbijede tri glavne beneficije, koje su se poele shvatati kao neto na ta imaju pravo: obrazovanje, zdravstvo, i garancije za doivotna primanja. Kada su ove beneficije prvi put bile obezbjedene u devetnaestom vijeku, dravni trokovi su bili dosta mali i postojali su samo u nekoliko zemalja. Tokom dvadesetog vijeka, definicija onoga to j e oekivano da drave prue i broj drava koj i j e pruao neke beneficije je neprestano rastao u svakom od ovih polja. Danas, 128

izgleda daje gotovo nemogue potisnuti ove trokove nazad, u suprotnom smjeru. Kao rezultat narastajuih trokova (ne samo u apsolutnom smislu ve i kao proporcija svjetskog vika) za obezbjeivanje sigurnosti, izgradnje infrastrukture, i pruanja graanima beneficija obrazovanja, zdravstva i garancija za doivotna primanja, nivo oporezivanja, kao dio trokova, je neprestano rastao za proizvoaka preduzea svuda, a i nastavie da raste. Dakle, tano je da su sva tri troka proizvodnje - kompenzacij e, ulaganj a i porezi - neprestano rasla tokom zadnj ih pet stotina godina i naroito tokom tokom posljednjih pedeset godina. Sa druge strane, prodajne cijene nisu bile u stanju da prate taj trend, uprkos poveanoj efektivnoj potranji, a sve to zbog neprestanog poveanj a broj a proizvoaa i samim tim nj ihove stalno obnavlj ane nesposobnosti da zadre uslove oligipolije. Upravo to je ono to se misli pod izrazom smanjenje profita. Zasigurno, proizvoai se neprestano trude da ove uslove okrenu u suprotnom smjeru, i trenutno upravo to i rade. Da bismo shvatili granice njihovih sposobnosti da to urade, moramo se vratiti na kulturni ok iz 1968. U godinama nakon 1945., svjetska privreda je prisustvovala najveoj ekspanziji proizvodnih struktura u istoriji savremenog svjetskog sistema. Svi ovi strukturalni trendovi o kojima smo govorili -trokovi kompenzacije, trokovi ulaganja, porezi - takoe su naglo porasli kao posljedica takvog stanja. U isto vrijeme, antisistemski pokreti, o kojima smo prethodno raspravljali, postigli su nevjerovatan progres u ostvarivanju svojih prvih ciljeva- da dou na vlast u dravnim strukturama. U svim dijelovima svijeta, izgledalo je da ovi pokreti uspjevaju da izvre korak jedan u planu koji se sastoji iz dva koraka. U irokom sjevernom djelu od centralne Evrope do istone Azije (od rijeke Albe do rijeke Jalu), vladale su komunistike partij e. U pan-evropskom svijetu (Zapadna Evropa, Sjeverna Amerika, i Australazija), socijal-demokratske partije (ili njihovi ekvivalenti) su bilina vlasti, ili su se smjenjivali na

vlasti. U ostatku Azije i veem dijelu Afrike, pokreti za nacionalno osloboenje su doli na vlast. Au Latinskoj Americi, nacionalistiki/ populistiki pokreti su preuzeli kontrolu. Dakle, godine nakon 1945. postale su period velikog optimizma. Ekonomska budunost je izgledala svijetlo, i narodni pokreti svih vrsta su naizgled postizali svoje ciljeve. U Vijetnamu je izgledalo da mala zemlja, koja se borila za nezavisnost, dri hegemonsku silu, Sjedinjene Drave, pod kontrolom. Savremeni svjetski sistem nikada nije izgledao tako dobro toliko velikom broju ljudi, osjeanje iji je efekat stimulisao, to osjeanje je na mnogo naina bilo i stabilizirajui efekat. Ipak, preovladavalaje osnovna i narastajua zabluda koju su irili upravo antisistemski pokreti koji su bili na vlasti. Ostvarenje Drugog koraka ove dvo-korane formule - promjeniti svijet - u stvarnosti je izgledao mnogo dalje nego to su mnogi ljudi predvidjeli. Uprkos globalnom ekonomskom rastu svjetskog sistema, jaz izmeu centra i periferije je postao vei nego ikada. I uprkos tome to su na vlast doli antisistemski pokreti, ogromni revolucionarni elan, koji je bio sveprisutan tokom perioda mobilizacije, naizgled je odumirao im bi antisistemski pokreti doli na vlast u bilo koju zemlju. Pojavila se novo-privilegovana klasa. Od obinih ljudi se sada trailo da iniciraju militantne zahtjeve pred vlast za koju se tvrdilo da ih predstavlja. Kada je budunost postala sadanost, mnogobrojni prethodno strastveni militanti iz ovih pokreta su poeli da oklijevaju, i konano su postajali disidenti. Ono to je dovelo do svjetske revolucije iz 1968. bila je kombinacija dugo-postojeeg bijesa u vezi sa funkcionisanjem svjetskog sistema i razaaranja u kapacitet antisistemskih pokreta da transformiu svijet. Eksplozije iz 1968. sadrale su dvije teme koje su ponavljane doslovno svuda, bez obzira na lokalni kontekst tih tema. Jedna od njih je odbacivanje hegemonske moi Sjedinjenih Drava, istovremeno sa kritikom na raun Sovjetskog Saveza, za kog se tvrdilo daje bio suparnik Sjedinjenih Drava; da Sovjeti u 130

stvari tajno sauestvuju u svjetskom poretku koji su uspostavile Sjedinjene Drave. Adrugaje da tradicionalni antisistemski pokreti nisu ispunili svoja obeanja kada su doli na vlast. Kombinacija ovih kritika, tako esto ponavljanih, stvorilaje kulturni zemljotres. Mnogobrojni ustanci su se podizali kao Feniks, ali nisu postavile mnobrojne revolucionare iz 1968. na vlast, ili su uspjeli u tome, ali samo na kratko. Ipak revolucije su stvorile legitimitet, i osnaile osjeaj, razaarenje ne samo u stare antisistemske pokrete ve i u dravne strukture koje su ovi pokreti uvrivali. Dugorona vjera u neizbjenost evolucije pretvorila se u strahove daje svjetski sistem moda nepromj enj iv. Ovakva promjena u svjetskom rasploenju, daleko od toga daje uvravala,ytaftM' quo, u stvari je izvukla politiku i kulturnu potporu ispod nogu kapitalistike svjetske privrede. Potlaeni ljudi vie nisu bili sigurni daje istorija na njihovoj strani. Samim tim,oni vie nisu mogli biti zadovoljni postepenim pobolj anjima, vjerujui da bi plodove ovih promjena mogli vidjeti tek u ivotima svoje djece ili unuadi. Vie nisu mogli biti ubijeeni da, u ime bolje budunosti, odloe albe na svakodnevni ivot. Ukratko, mnogobrojni proizvoai kapitalistike svjetske privrede su izgubili skriveni stabilizator sistema, optimizam potlaenih. I ovo se, naravno, dogodilo u najgorem momentu, kada je smanjenje profita poinj alo da postaj e vidno i veoma ozbilj no. Kulturni ok iz 1968. poremetio je automatsku dominaciju liberalnog centra koji je upravljao svjetskim sistemom jo i prije svj etske revolucij e 1848. Desnica i lj evica su konano osloboene svojih uloga zagovaraa centristikog liberalizma i bile u stanju da uspostave, ili bolje reeno, ponovo uspostave, svoje radikalnije vrijednosti. Svjetski sistem je uao u period tranzicije, i desnica i ljevica su bile odlune da iskoriste narastajui haos i da osiguraju da e njihove vrijednosti preovladati u novom sistemu (ili sistemima) koji e se jednom pojaviti iz ove krize. 131

Izgledalo je daje momentalni rezultat svjetske revolucije 1968. bilo ozakonjivanje ljeviarskih vrijednosti, najvie u oblasti rase i seksa. Rasizam je bila osobina kojaje uvijek i svuda bila prisutna u savremenom svjetskom sistemu tokom itavog njegovog postojanja. Zasigurno, njegov legitimitetje dovedenupitanje tokom zadnja dva vijeka. Alije tek nakon svjetske revolucije iz 1968. otpoela sveobuhvatna kampanja protiv rasizma - jednu su vodile same potlaene grupe, i taj pokret se razlikovao od onog koji su prethodno vodili liberali koji su pripadali vladajuoj klasi - kojaje postala centralni fenomen svjetske politike scene, i pokret je poprimao oblike aktivno militantnih 'manjinskih' identitet grupa koji su se javljali svuda, ali se javljao i u obliku pokuaja da se rekonstruie svijet znanja, da teme koje proizilaze iz hroninog rasizma postanu osnovne za intelektualni diskurs. Zajedno uz ove debate u vezi rasizma, bilo bi teko da ne spomenemo znaaj sekusalnosti za svjetsku revoluciju iz 1968. Bez obzira da li govorimo o zakonima koj i se odnose na pol ili na seksualne preferenece, i konano na transpolni identitet, uticaj 1968.jebiodajena povrinu izbilo ono to j e bila spora transformacija seksualnih obiaj a u prethodnih pola vijeka i da se dozvoli da ona eksplodira na svjetskoj drutvenoj sceni, stvarajui ogromne posljedice za zakon, za uobiajeno ponaanje, za religije, i za intelektualni diskurs. Tradicionalni antisistemski pokreti su primarno naglaavali pitanja snage drave i snage ekonomskih struktura. Oba pitanja su u militantnoj retorici iz 1968. donekle izgubila na vanosti zbog mjesta koje je dato pitanjima rase i seksualnosti. Takvo stanje je predstavljalo istinski problem za svjetsku desnicu. Za desniare, geopolitika i ekonomska pitanja bila su unekoliko laka za analiziranje nego to su to bila sociokulturoloka pitanja. Ovo je bilo zbog pozicije centristikih liberala, koji su bili neprijateljski nastrojeni prema ikakvom podrivanju osnovnih politikih i ekonomskih institucij a kapitalistike svj etske privrede, ali koj i su 132

bili latentne, ako ne i manje militantne, pristalice sociokulturnih promjena koje su zagovarali militanti u revolucijama iz 1968. (i kasnije). Kao rezultat ovoga, post-1968. reakcijaje u stvari bila podijeljena, izmeu, sa jedne strane, pokuaja vlasti da se ponovo uspostavi red i rij ee neke od momentalnih potekoa narastajueg smanjanjaprofita, i, sa druge strane, unekoliko slabije organizovane, ali mnogo ee kulturne kontrarevolucije. Veomaje vano da napravimo razliku izmeu dvije vrste problema i samim tim dvije vrste stratekih saveznitava. S obzirom daje u ovom periodu svjetska privreda ula u dugotrajnu Kondratieff-ovu B-fazu, koalicija centristikih i desniarskih snagaje pokuala da smanji narastajue trokove proizvodnje na sve tri komponente trokova. Pokuavali su da smanje trokove kompenzacije. Pokuavali su da re-eksternalizuju trokove ulaganja. Pokuavali su da smanje poreze koji su investirani u fondove socijalne drave (obrazovanje, zdravstvo, i doivotno zagarantovan dohodak). Ova ofanziva se odvijala u mnogo oblika. Centar je napustio temu developmentalizma (kao oblika prevazilaenj a globalne polarizacije) i zamjenio ga sa temom globalizacije, koja je u principu pozivala na otvaranje svih granica da bi se mogao odvijati slobodan protok dobara i kapitala (ali ne i rada). Taer reim u Ujedinjenom Kraljevstvu, i Regan reim u Sjedinjenim Dravama prednjaio je u propagiranju ove politike, koja je nazvana 'neo-liberalizam' kao teorija, i 'Vaingtonski konsenzus' kao politika platforma. Svjetski Ekonomski Forum u Davosu je bio centar zapromovisanje ove teorije, a Meunarodni Monetarni Fond (MMF) i novoformirana Svjetska Trgovinska Organizacija (STO) postale su glavni primjenjivai Vaingtonskog konsenzusa. Ekonomske potekoe sa kojima su se, od 1970-ih naovamo, suoile vlade svuda po svijetu (a naroito na jugu i u bivoj komunistikoj zoni) prozrokovale su stanje u kome je bilo ekstremno teko da ove drave, u kojima su vladali stari 133

antisistemski pokreti, odole pritiscima za 'strukturalno prilagoavanje' i otvaranje granica. Kao rezultat ovoga, postignuta je ograniena koliina uspjeha u sniavanju trokova proizvodnje irom svijeta, ali je uspjeh bio daleko ispod oekivanja i nadanja zagovornika te politike, i daleko ispod onoga stoje bilo potrebno da se okona smanjenje profita. Sve vie i vie, kapitalisti su traili nain da profitiraju oblastima finansijskih spekulacija radije negoli u oblasti proizvodnje. Takve finansijske manipulacije mogu rezultirati velikim zaradama za nekolicinu uesnika, ali one ine svjetsku privredu veoma nestabilnom i podlonom velikim oscilacijama moneta i zaposlenja. U stvari, one su jedan od znakova narastajueg haosa. Na svjetskoj politikoj sceni, svjetska politika ljevica je sve vie zastupala stanovite da su rezultati sekundarni ciljevi, a sve vie poinjala organizovanje 'pokreta svih pokreta' - ono to je poelo da se prepoznaje kao Svjetski Drutveni Forum (SDF), koji se po prvi put okupio u Porto Alegre-u i esto se o njemu govori pod tim simbolom. SDF nije organizacija, ve sastajalite militanata raznog porijekla i ubjeenja, koji uestvuju u mnotvu akcija, od kolektivnih demonstracija koje se odvijaju svuda po svijetu ili samo regionalno, ili onih lokalnih, a koje su organizuju irom svijeta. Njihov slogan 'drugaiji svijet je mogu', izraava njihov stav da se svjetski sistem nalazi u strukturalnoj krizi, i da su politike opcije otvorene i stvarne. Svijet se sve vie suoava sa borbom koja se na mnogo frontova odvija izmeu idejaDavosa i ideja Porto Alegrea. Dramatini napad Osame bin Ladena na Svjetski Trgovinski Centar 11. septembra 2001., simbolizirao je jo jednu indikaciju svjetskog politikog haosa i prekretnicu u politikim savezima. On je omoguio desniarima, makar onima koji su htjeli da prekinu veze sa centrom, da se zalau za program koji se zasnivao na unilateralnim izjavama Sjedinjenih Drava o vojnoj snazi kojom raspolau i koje su bile kombinovane sa pokuajima da se potisnu 134

rezultati kulturne evolucije svjetskog sistema koj i su se dogodili nakon svjetske revolucije iz 1968. (naroito u oblastima rase i seksualnosti). U toku ovog procesa, pokuali su da likviriraju mnoge geopolitike strukture koje su bile uspostavljene nakon 1945, a koje su oni vidjeli kao neto to oteava ostvarivanje njihovih politikih ciljeva. Ipak, ovi pokuaji su zaprijetili da pokvare ve postojeu i narastajuu nestabilnost u svjetskom sistemu. Ovo je empirijski opis haotine situacije u svjetskom sistemu. Sta moemo oekivati od ovakve situacije? Prva stvar koju trebamo naglasiti je da moemo oekivati, i to ve vidimo, nekontrolisane oscilicije na svim institucionalnim poljima svjetskog sistema. Svjetska privredaje podlona akutnim spekulativnim pritiscima na institucije, koje se nalaze van kontrole glavnih fmansijskih institucija i kontrolnih tijela, kao to su centralne banke. Velika koliina nasilja izbija svuda, u manjim ili veim dozama, i tokom relativno duih vremenskih perioda. Niko vie nema snage da efektivno ugui takve erupcije. Efikasnost moralnih ogranienja, koje su tradicionalno nametale i drave i religiozne institucije, je u velikoj mjeri umanjena.. Sa druge strane, injenica daje sistem u krizi ne znai da on ne pokuava da nastavi funkcionisati na svoj uobiajen nain. Jer on to pokuava. Dokle god uobiajeni naini proizvode sekularne trendove koje se pribliavaju asimptotama, nastavljanje tim uobiajenim nainima samo pogorava krizu. Ipak, nastavljanje djelovanja tim uobiajenim nainima e vjerovatno biti oblik ponaanja veine ljudi. To i ima smisla na veoma kratak rok. Uobiajeni naini su poznati naini, i oni obeavaju kratkorone beneficije, inae u suprotnom ne bi bili uobiajeni naini. I upravo zbog injenice da su oscilacije sve nekontrolisanije, veina ljudi trait e svoju sigurnost tako to e nastavljati sa svojim ponaanjem. Naravno, sve vrste ljudi e traiti srednjerone naine prilagoavanja sistemu, i tvrdie da e oni olakati postojee probleme. Ovo je, takoe, uobiajeni nain, i u sjeanju veine ljudi on se 135

urezao kao nain koji je funkcionisao u prolosti i koji bi opet trebalo isprobati. Problem je to takva srednjeronaprilagoavanja imaju slab efekat u sistemskoj krizi. Na kraju krajeva, upravo to je ono za ta smo rekli da definie sistemsku krizu. I drugi e pokuati da krenu ovim putevima transformacije, esto ih predstavljajui kao srednjerona prilagoavanja. Nadaju se da e iskoristiti prednosti koje im pruaju nekontrolisane oscilacije koje se dogaaju u periodu tranzicije, te da e uspjeti da pokriju rupe u spolj anj osti gl avnih promj ena u nainima funkcionisanja, i nadaju se da e to gurnuti proces na jednu stranu ovog rascjepa. Upravo ovaj posljednji oblik ponaanja bie najvaniji. U trenutnoj situaciji, 0 svemu ovome govorimo kao o borbi izmeu ideja Davosa i ideja Porto Alegrea. Ova borba jo uvijek nije u centru panje veine ljudi. I naravno, mnogi od onih najaktivnijih u ovoj borbi moda uvide daje korisno da skrenu panju sa intenziteta ove borbe i njenih istinskih ciljeva, u nadi da postignu neke ciljeve a da ne izazovu suprotstavlj anj a koj a bi otvoreno obj avlj ivanj e ovih cilj eva moglo izazvati. Samo ovoliko se moe rei o borbi koja se tek poinje odvijati, borbi ija je jedna glavna karakteristika kompletna neizvej snost u vezi ishoda, a druga karakteristika j e nej asnost borbe. Moe se pomisliti daje ona sukob fundamentalnih vrijednosti, ak 1 'civilizacija', ali samo dok ne identifikujemo dvije strane u smislu postojeih ljudi, rasa, religioznih grupa, ili drugih istorijskih udruenja. Glavni element u debati je nivo do kog e se ijedan drutveni sistem, u ovom sluaju onaj kog izgraujemo, nagnuti na jednu ili na drugu stranu ve dugo postojeih centralnih pitanja u vezi drutvene organizacije - slobode i jednakosti - pitanja koja su blie povezana nego to je drutvena misao u savremenom svjetskom sistemu bila spremna da potvrdi. Pitanje slobode (ili 'demokratije') je u naem svijetu oznaeno sa toliko hiperbola daje ponekad teko shvatiti koji su to problemi na kojima se zasniva to pitanje. Moda bi bilo korisno 136

da napravimo razliku izmeu slobode veine i slobode manjine. Sloboda veine nalazi se u nivou u kom kolektivne politike odluke u stvari odslikavaju preference veine, a koje su suprotstavljene preferencama manjih grupa koje bi mogle, u praksi, kontrolisati proces donoenja odluka. Ovo nije samo pitanje takozvanih slobodnih izbora, iako nema sumnje da su regularni, poteni, otvoreni izbori neophodni, ak su i vie nego dio demokratske strukture. Za slobodu veine potrebno je aktivno uee veine. Ona zahtjeva da veina ima pristup informacijama. Ona zahtjeva nain kojim bi se stavovi veine stanovnitva mogli prenijeti na stavove veine u zakonodavnim tijelima. Teko je povjerovati da je ijedna postojea drava u savremenom svjetskom sistemu potpuno demokratska u sprovoenju ovakve politike. Sloboda manjine je dosta drugaija stvar. Ona predstavlja prava svih individua i grupa da se zalau za svoje preference u svim onim oblastima u kojima ne postoji opravdanje da veina drugim ljudimanametne svoje preference. U principu, veina drava u savremenom svjetskom sistemuje usvojila pravo da manjine budu osloboene od preferenci veine. Neki su ak hvalili koncept ne samo kao negativnu zatitu, ve i kao pozitivni doprinos izgradnji istorijskog sistema na mnogo razliitih polja. Prioritet tradicionalnih antisistemskih pokreta bio je ono to zovemo sloboda veine. Svjetski revolucionari iz 1968. posvetili su veliku panju pitanju proirivanja slobode za manjine. ak i ako pretpostavimo da se svaki graanin zalae za slobodu, to je ishitrena tvrdnja, postoje ogromne i beskrajne potekoe u odreivanju granice izmeu slobode veine i slobode manjina-to jest, u kojim oblastima i pitanjimajedna ili druga imaju prednost. U borbi za sistem (ili sisteme) koji e naslijediti na postojei svjetski sistem, pojavie se fundamentalni rascjep izmeu onih koji e htjeti da proire obje slobode - kako veine tako i manjine - i onih koji e traiti naine da stvore ne-slobodarski sistem pod maskom da preferiu ili slobodu veine ili slobodu 137

manjina. U takvoj borbi, postaje jasno kojaje uloga neprovidnosti u toj borbi. Neprovidnost dovodi do konfuzije, a to pogoduje zalaganj ima onih koj i ele da ogranie slobodu. Jednakost je esto predstavljena kao koncept koji je u sukobu sa konceptom slobode, naroito ako pod tim podrazumjevamo relativnu jednakost pristupa meterijalnim dobrima. U stvari, ona je druga strana istog novia. Do nivoa do kog postoje nejednakosti koje su vrijedne, nemogue je zamisliti stanje u kome je podjednaka teina data svim osobama koje procjenjuju preference veine. I nezamislivo je da e sloboda manjina biti u potpunosti ispotovana ako ove manjine nisu jednake u oima svih ljudi -jednaki drutveno i ekonomski s ciljem da postanu i politiki jednaki. Ono to se postie insistiranjem na konceptu jednakosti je da se ukae na potrebne pozicije iz koje e veina biti u stanju da ostvari svoju slobodu i ohrabri slobodu manjina. Prilikom izgradnje sistema (ili sistema, mnoina) koji e naslijediti postojei, mi emo izabrati ili hijerarhijski sistem koji prua, ili dozvoljava, privilegije zasnovane na poloaju u sistemu, bez obzira koliko taj poloaj bio dodijeljen (ukljuujui i meritokratske kriterije), ili za relativno demokratski, sistem koji je zasnovan na relativnoj j ednakosti. Jedna od velikih vrlina postoj eeg svjetskog sistemaje to, iako nije razrijeio nijednu od ovih dilema - daleko od toga - to j e sve vie dovodio te dileme na povrinu. Gotovo da nema sumnje da su ljudi, svuda u svijetu, svjesniji ovih problema danas negoli prije jednog vijeka, da i ne govorimo o stanju prije pet vijekova, Oni su svjesniji, voljniji, da se bore za svoja prava, i postaju sve skeptiniji prema retorici monih. Bez obzira koliko polarizovan sistem bio, ovo je, u najmanju ruku, pozitivno dostignue. Period tranzcije iz jednog sistema u drugi je period velikih borbi, velike neizvjesnosti, i velikog ispitivanja validnosti struktura znanja. Najprije, moramo pokuati da jasno razumijemo ta se deava. Zatim moramo donijeti odluku kojim putem elimo da svijet krene. 138

I, najzad, moramo smisliti kako da djelujemo u sadanjosti tako da moda moemo uticati na to da krenemo putem koj im elimo. O ova tri zadatka moemo misliti kao o intelektualnim, moralnim i politikim dunostima. Oni su razliiti, ali su tijesno povezani. Niko od nas ne moe da se iskljui iz ijedne od ovih dunosti. Ako to uinimo, onda samo pravimo tajni izbor. Zadaci pred nama su veoma teki. Ali nam nude, individualno i kolektivno, mogunost da stvaramo, ili da makar doprinosimo stvaranju neega to bi moglo bolje zadovoljiti nae kolektivne potencijale.

139

GLOSARIJ
Ovo je rijenikterminakoji sukorieni uovoj knjizi. Rijenik koncepata nije obian rijenik. Ne postoji definitivno znaenje za veinu pomenutih termina. Razliiti intelektualci ih redovno definiu i koriste na drugaiji nain. Posebni nain korienja je esto zasnovan na razliitim osnovnim premisama ili teorijama. Ono to ovdje imamo je lista termina koje ja koristim na naine na koje ih koristim. Neki od ovih naina korienja termina su prihvaeni standard. Ali, u nekim sluajevima, moj nain korienja moe biti znatno drugaiji od onoga kog koriste drugi autori. U nekoliko sluajeva, ja sam naznaio moj nain korienja termina u odnosu na nain korienj a drugog termina jer smatram da su ta dva termina odnosni par. Svi ovi termini su veinom ve definisani, eksplicitno ili implicitno, u tekstu. Ali. za itaoca moe biti korisno da bude u stanju da se na njih pozove brzo i precizno. aktivnost znanja, neutralni termin koji se odnosi na bilo koju akademsku ili naunu aktivnost, termin koji ne zauzima stav o dvije kulture. antisistemski pokreti, ovaj termin sam stvorio da bi njime zajedniki oznaio dva koncepta koji se koriste jo od devetnestog vijeka: drutveni pokreti i nacionalni pokreti. Ovo sam uradio jer sam smatrao da obje vrste pokreta imaju neke znaajne zajednike osobine, te da obje vrste predstavljaju paralelne oblike pruanja jakog otpora postojeem istorijskom sistemu u kome ivimo, ukljuujui i elju da se sistem zbaci. asimptota, matematiki koncept koji se odnosi na liniju koju odreena krivulja ne moe dosei u ogranienom prostoru. Najee se koristi kada se govori o krivuljama iji se 141

redni broj mjeri u procentima, i gdje 100 posto predstavlja asimptotu. azijski nain proizvodnje, Karl Marks je stvorio ovaj termin da bi govorio o onome o emu drugi misle kao o centralizovanim imperijalnim sistemimaorganizovanim oko potrebe da se pribave i kontroliu sistemi navodnjavanja za agrikulturu. Za Marksa, osnovna stvar je bila to to su se ovi sistemi nalazili izvan onoga to je on mislio da su univerzalni progresivni nizovi sukcesivnih 'oblika proizvodnje', to jest, razliiti naini putem kojih su sistemi proizvodnje bili organizovani. centar-periferija, ovo je odnosni par koji je prvi put poeo biti opte upotrebljavan nakon to gaje upotrijebio Raul Prebisch i Ekonomska Komisija Ujedinjenih Nacija za Latinsku Ameriku tokom 1950-ih s ciljem da opiu osovinsku podjelu rada u svjetskoj privredi. Termin se odnosi na proizvode, ali je esto koriten i kao skraenica za zemlje gdje su takvi proizvodi dominantni. Osnovni stav ove knjige je daje nivo u kom su proizvodni procesi monopolizovani, a samim time i profitabilni, glavni element po kome se centralni procesi razlikuju od periferijskih. cirkulacionist - produkcionist, ovi termini imaju smisla samo u okviru ortodoksne marksistike kritike analize svjetskih sistema. Neki marksisti tvrde da je a Marksa sistem proizvodnje bio glavna definiua osobina oblika proizvodnje. Samim tim, svak ko bi elio da izrazi osnovni znaaj trgovine je 'cirkulacionist' a ne 'produkcionist'. Da li su ovi stavovi bili Marksovi, to je pitanje za ozbiljnu raspravu. Ada analiza svjetskih sistema moe biti oznaena kao 'cirkulacionistika' je neto to analitiari svjetskog sistema negiraju. domainstvo, u analizi svjetskog sistema ova rije ima posebno znaenje i oznaava grupu osoba (uobiajeno izmeu tri i deset ) koje ' skupljaju' mnotvo razliitih prihoda tokom dugog vremenskog perioda (recimo trideset godina). Novi lanovi 142

uu u grupu a stari umiru. Domainstvo nije nuno rodbinska grupa i ne ive nuno svi zajedno, mada se esto deava oboje. drutvenipokret,ova fraza je nastala u devetnaestom vijeku i prvobitno je koritena da se bi se govorili o pokretima koj i su promovisali interese industrij skih radnika, kao to su sindikati i socijalistike partije. Kasnije, termin je poprimio ire znaenje, i odnosio se na sve vrste pokreta koji su bili zasnovani na aktivnostima lanstva i ukljueni u obrazovne i politike aktivnosti. Danas, uz radnike pokrete, enski pokreti, pokreti za ouvanje ivotne sredine, anti-globalizacijski pokreti, i pokreti za prava homoseksualaca i lezbejki se nazivaju jednim imenom, drutveni pokreti. drutveno vrijeme, ovaj koncept, na kome je naroito insistirao FernardBraudel, sugerie da bi analitiar trebao gledati na drugaije vrste privremenosti koje reflektuju drugaije drutvene realnosti. Braudel je napravio razliku izmeu dva najee koriena drutvena vremena: kratkog vremena 'dogaaja' koje su koristili idiografski akademici i 'vjenog' vremena nomotetikih drutvenih naunika. On j e vi e volio da koristi dva druga drutvena vremena za kojaje smatrao da su vie vana: struturalno vrijeme koje je bilo dugotrajno i odslikavalo neprekidne (ali ne vjene) strukturalne stvarnosti, koje je nazivao longue duree; i ciklino vrijeme rasta i pada koje se odvijalo u okviru datog strukturalnog vremena. drava, u savremenom svj etskom sistemu, teimin drava predstavlja ogranienu teritoriju koja tvrdi da posjeduje suverenitet i uticaj nad svojim podanicima, koji se sada nazivaju graani. Danas, sve oblasti zemlje na svijetu (osim Antartika) ulaze u okvir granica neke drave, i nijedna teritorijalna obast ne ulazi u granice vie od jednedrave (iako se ponekad vode rasprave oko granica). Drava posjeduje zakonski monopol nad upotrebom orujau okviru svojih teritorija, i ona je odreena zakonima drave. 143

dvije kulture, termin koji je izmislio C.P. Snow tokom 1950-ih. Odnosi se na dvije dosta razliite 'kultur' -radije, epistemologije - u humanistikim disciplinama i prirodnim naukama. Rascjep, ponekad poznat kao 'razvod', nauke i filosofije je kompletiran tek krajem osamnaestog vijeka, i ponovo je postao relevantan krajem dvadesetog vijeka. egzogeno, pogledaj endogeno. ekonomizam, ovo je kritiki termin, koji sugerie da neko insistira na davanju ekskluzivnog prioriteta ekonomskim faktorima pri objanjavanju drutvene stvarnosti. ekstrenalizacija trokova, Termin koji ekonomisti koriste da bi govorili o aktivnostima koje omoguavaju da proizvoa ne plati odreene trokove proizvodnje, ve da isti budu 'eksternalizovani' na daige ili na drutvo kao cjelinu. elastinost potranje, termin koji ekonomisti koriste kada ele da govore o stepenu prioriteta koji kolektiv individua daje kupovini odreenih namirnica umjesto drugih namirnica, bez obzira na cijenu. endogeni-egzogeni, ovaj par se odnosi na izvor glavnih varijabli koje objanjavaju drutvenu akciju, bez obzira da li su oni interne ili eksterne prema onome to je definisano kao jedinica drutvene akcije. epistemologija, grana filosofske misli koja raspravlja o pitanju kako znamo ono to znamo i kako moemo provjeriti istinitost naeg znanja. evrocentrizam, ovo je negativan termin koji se odnosi na bilo koju tvrdnju da su obrasci koji su otkriveni prilikom analize pan-evropske istorije i drutvene strukture univerzalni obrasci, i samim tim, implicitno, model za osobe u drugim dij elovima svijeta. feudalizam, ovo ime se uobiajeno daje istorijskom sistemu koji je preovlaivao u srednjevjekovnoj Evropi. To je bio sistem parcelizovane moi, u kome je postojala ljestvica 144

lordova i vazalakoji su razmjenjivali drutvene obaveze (naprimjer, korienje zemlje u zamjenu za neku vrstu otplate plus drutvenu zatitu). Koliko dugo je ovaj sistem postojao u Evropi i da li su slini sistemi postojali u drugim djelovima svijeta su teme znaajne akademske rasprave. geokultura, termin koji je, po analogiji, skovan sa geopolitikom. Odnosi se na norme i oblike diskursa koji su unutar svjetskog sistema irom prihvaeni kao legitimni. Ovdje tvrdimo da geokultura ne poinj e postoj ati automatski sa poj avom svjetskog sistema, ve da se, radije, ona mora stvoriti. geopolitika, termin iz devetnaestog vijeka koji se odnosi na udruivanje i manipulisanje moi unutar meudravnog sistema. globalizacija, ovaj termin j e izmilj en tokom 1980-ih. Uobiajeno se misli da se on odnosi narekonfiguraciju svjetske privrede koja je tek odnedavno poela da postoji, a u kojoj je pritisak na sve vlade da otvore svoje granice za slobodan protok dobara i kapitala neuobiajeno jak. Ovo je rezultat, kako se tvrdi, tehnolokih izuma, naroito u oblasti informatike. Termin je preporuka koliko i opis. Za analitiare svjetskog sistema, ono to je opisano kao neto novo (relativno otvorene granice) se, u stvari, ciklino ve pojavljivalo tokom istorije savremenog svjetskog sistema. graansko drutvo, ovaj termin, stvoren u ranom devetnaestom vijeku, postao je veoma popularan u posljednjim decenijama dvadesetog vijeka. Prvobitno, koriten je kao antinomija 'drave'. U tom periodu, u Francuskoj je postojala razlika izmeu le pays lgal (zemlja, ili drava, zakona) i le pays reel (prava zemlja, ili graansko drutvo). Pravljenje ove razlike podrazumjevalo je da, do nivoa do kog dravne institucije nisu odraavale sliku drutva (svih nas), je drava na neki nain bila nelegitimna. U zadnjih nekoliko godina, termin je koriten ue da bi oznaio puni kapacitet 'nevladinih organizacija' i sa sobom je 145

nosio stav da drava ne moe biti potpuno demokratska osim ukoliko ne posjeduje snano 'graansko drutvo'. Termin je takoe koriten da oznai, naroito u ovoj knjizi, sve one institucije koje nisu usko ekonomske ili politike. hegemonija, ovaj termin je esto neobavezujue korien da bi oznaio vodstvo ili dominantan poloaj u politikoj situaciji. Antonio Gramsci, italijanski komunistiki teoretiar, pratei zakljuke Machiavelli-a, insistirao je na ideolokoj i kulturnoj komponenti, gdjeje stanovnitvo, na neki nain, davalo legitimitet vodstvu, stoje bio proces koji je on vidio kao neto krucijalno u omoguavanju odravanja elite na vlasti. U analizi svjetskog sistema ovaj termin imajo ue znaenje. On se odnosi na one situacije u koj imaj edna drava kombinuj e ekonomsku, politiku i finansij sku superiornost u odnosu na druge snane drave, i samim tim, takoe, posjeduje vojno i kulturno vodstvo. Hegemonske sile defmiu pravila igre. Definisana na ovaj nain, hegemonija ne traje dugo, i autodestruktivnaje. hermeneutika, prvobitno, ovaj termin se odnosio na akadamsku interpretaciju biblijskih tekstova. Termin se sada vie odnosi na epistemologiju koja dozvoljava analitiaru da se identifikuje sa, i objasni znaenje drutvene akcije, umjesto da analizira uz pomo nekog seta 'objektivnih' oblika znanja, recimo statistike analize. heuristika, Eksplorativni metod zarazrijeavanje problema koji pomae pri saznavanju, a da uz to, ta saznanja ne moraju nuno biti definitivna. identiteti, vidi statusne grupe. ideologija, uobiajeno, pod ovim se misli na koherentni set ideja koje se zalau za odreenu perspektivu. Termin moe biti korien ili neutralno (svako ima ideoloko stanovite) ili negativno (drugi imaju ideoloko stanovite, kojem je suprotstavljena naa nauka i akademska analiza). U analizi svjetskog sistem, ovaj termin se ue koristi da oznai koherentnu strategiju u 146

drutvenoj arena iz koje se mogu izvui politiki zakljuci. U ovom smislu, ideologije su postojale samo od Francuske Revolucije naovamo, nakon egaje bilo potrebno da se napravi koherentna strategij a u vezi sa neprekidnim zahtjevima za politiku promjenu, i postojale su samo tri ideologije: konzervativizam, liberalizam i radikalizam. idiografski-nomotetiki, par termina koji je izmiljen u Njemakoj krajem devetnaestog vijeka s ciljem da se opie ono to se nazivalo Methodenstreit (bitka metoda) meu drutvenim naunicima, onakojaje odslikavalapodjelu akademije na dvije kulture. Nomotetiki akademici su insistirali na metodama koji su se mogli ponavljati, 'objektivnim' (radije kvantitativnim) metodama i smatrali daje njihov zadatak da pronau generalne zakone koji su objanjavali drutvenu stvarnost. Idiografski akademici koristili su u velikoj mjeri kvalitativne, narativne podatke, smatrajui sebe za humaniste, i preferisali su hermeneutike metode. Njihova glavna briga je bilo objanjavanje, a ne zakoni, prema kojima su, u najmanju ruku, bili skeptini. (Obratite panju daje idiografski drugaije od ideografskog. 'Idio' je prefiks izveden iz grkog i oznaava specifini, individualni, osobeni; samim tim idiografski oznaavanain odnosa prema odreenim opisima. 'Ideo' je prefiks izveden iz latinskog i oznaava sliku, oblik, ideju; samim tim ideografski oznaava nain odnosa prema ne-alfabetskom sistemu pisanja, kao to je kinesko pismo). infrastruktura, putevi, mostovi, i druge drutvene strukture koje se shvataju kao osnovne potpore sistema proizvodnje i trgovine. istorijske drutvene nauke, vidi jednodisciplinarnost. istorijski (drutveni) sistem, analitiari svjetskog sistema sukoristili ovu kombinaciju, 'istorijski' i 'sistem' u jednoj frazi, da naglase da su svi drutveni sistemi u isto vrijeme sistemski (imaju trajne karakteristike koje mogu biti opisane) i 147

istorij ski (imaju trajne evoluirajue ivote tako daje svaki momenat drugaiji od prethodnog). Ova paradoksalna stvarnost ini drutvenu analizu tekom, ali ako se ta kontradikcij a zadri u centru analize, onda su rezultati plodniji i realistiniji. jednodisciplinarnost, ovaj termin bi trebalo jasno razlikovati od multi ili trans- discipilnarnosti. Zadnji termin se odnosi na trenutno popularne ideje da bi vei dio istraivanja bio bolje obavljen ukoliko bi istraivai kombinovali vjetine dvije ili vie disciplina. Jednodisciplinarnost se odnosi na uvjerenje da, makar to se drutvenih nauka tie, danas ne postoji dovoljno intelektualnih razloga da se uopte pravi razlika izmeu separatnih disciplina, i da bi, umjesto toga, sav rad trebao biti smatran za j ednu disciplinu, koj a se ponekad naziva istorij ska drutvena nauka. kadrovi, ovaj termin se u tekstu koristi da bi se govorilo o svim onim osobama koje nisu ni na vrhovnim komandujuim poloaj ima drutvenog sistema, niti meu velikom veinom koj a zauzima poloaje na dnu drutvene ljestvice. Kadrovi obavljajumenaderske funkcije i uobiajeno primaju kompenzaciju iji je nivo izmeu onih na vrhu i onih na dnu. Premamom miljenju, danas se 15 do 20 posto svijetske populacije irom svijeta nalazi u ovoj grupi. kapital, ovo je ekstremno kontroverzan termin. Najee se koristi da bi se govorilo o dobrima (bogatstvu) koja su, ili mogu biti, iskoriena da bi se investiralo u proizvodne aktivnosti. Takva dobra su postojala u svim poznatim drutvenim sistemima. Marks je koristio 'kapital' ne kao esencijalni, nego relacioni termin, koji postoji samo u kapitalistikom sistemu, i koji se manifestuje samo u kontroli nad sredstvima za proizvodnju a koji je suprotstavljen osobama koje daju radnu snagu. kapitalizam, meu akademicima, ovo je nepopularan termin jer je povezan sa marksizmom, iako je, u smislu istorije ideja, ova povezanost u najboljem sluaju samo djelimino tana. Ferdnard Braudel je rekao da ovjek moe izbaciti kapita148

lizam kroz prednja vrata ali da e se on vratiti nazad kroz prozor. Ja definiem kapitalizam na poseban nain: istorijski sistem ijaje glavna osobina prioritetna beskonana akumulacija kapitala. kapitalistika svjetska privreda, glavna tvrdnja ove knj ige je da kapitalizam moe postoj ati samo u okviru svjetske privrede. Dakle, savremeni svjetski sistem je kapitalistika svjetska privreda. klasna borba, stalni rascjep u savremenom svjetskom sistemu izmeu onih koji kontroliu kapital i onih koje taj kapital zapoljava. komparativna prednost, David Ricardo, engleski ekonomist iz devetnaestog vijeka, tvrdio je da, ak iako bi drava proizvodila dvije robe po cijenama koje su nie nego i u jednoj drugoj zemlji, jo uvijek bi prva drava imala prednost ukoliko bi koncentrisala svoju proizvodnju na samo jednu robu, onu koja od dvije ima najnii trokove prozvodnje, i kada bi trgovala tom robom s ciljem da od druge drave dobije drugu robu. Ovo se zove teorija komparativne prednosti. Ricardo je ovo odslikao na primjeru Portugala koji bi se trebao skoncentrisati na proizvodnju vina i trgovati njim za tekstile, iako je on proizvodio tekstil po niim cijenama nego to ih je proizvodila Engleska. Na ovoj teoriji se zasniva veina argumenata za globalizaciju. konzervativizam, jedna od tri osnovne ideologije savremenog svjetskog sistema od Francuske revolucije naovamo. Konzervativizam ima mnogo verzija. Dominantne teme su uvijek ukljuivale akutni skepticizam u vezi sa zakonskim promjenama i naglaavanje mudrosti tradicionalnih izvora autoriteta. Kondratjejevljevi ciklusi, ovo su osnovni ciklusi ekspanzije i stagnacije kapitalistike svjetske privrede. Ciklus, koji se sastoji od takozvane A-faze i B-faze, najee traje pedeest do ezdeset godina. Mnogobrojni ekonomisti su problematizovali pitanje samog postojanja ovih ciklusa. Meu onima koji koriste koncept, vodi se aktivna debata u vezi pitanj a ta obj anj ava 149

ove cikluse i naroito o pitanju ime se objanjava rast iz B-faze u A-fazu. Ciklusi su dobili ime po Nikolai Kondratieffu, ruskom ekonomisti koj i j e o nj ima pisao tokom 1920-ih (iako nij e bio prvi koji ih je opisao). Sam Kondratieff nazivao ihje dugim talasima. liberalizam, kao termin i stvarnost, pojavio se poetkom devetnaestog vijeka kao suparnik konzervativizmu. U frazeologiji tog vremena, liberali su bili Partija Pokreta, konzervativci PartijaReda. Termin 'libaralizam' ima najire znaenje koje je mogue zamisliti. Za neke on danas oznaava, naroito u Sjedinjenim Dravama, ljeviare (ili u najmanju ruku 'NewDeal' Demokrate). U Velikoj Britaniji, Liberalna Partija zauzima centar izmeu Konzervativaca i Laburista. U veem dijelu kontinentalne Evrope, liberalne partije su one koje su ekonomski konzervativne ali nisu klerikalne. Za neke, osnovu liberalizma predstavlja suprotstavljanje mijeanju drave u ekonomiju. Ali, od kraja devetnaestog vijeka, mnogobrojni 'liberali' su sebe proglasili za reformiste koji se zalau za socijalnu dravu. Za druge, liberalizam odslikava brgu za individualne slobode, i samim tim voljnost da se ogranii sposobnost drave da potisne ova prava. Krajem dvadesetog vijeka pojavio se i termin neoliberalizam, koji je dodatno zakomplikovao stvari, a on se najee odnosi na konzervativnu ideologiju koja naglaava znaaj slobodne trgovine. Kao jedna od tri ideologije (pogledaj ideologija) koje pominjem u analizi svjetskog sistema, liberalizam je primarno centristiki, i naklonjen je neprekidnoj (ali relativno) sporoj evoluciji drutvenog sistema, irenju obrazovanja kao osnovi za graanstvo, meritokratiji, i davanju prioriteta ulozi kvalifikovanih specij alista u formiranj u j avnih zakona. longue duree, vidi drutvena vremena. manu militari, latinska fraza koja znai 'silom'. meritokratija, nedavno stvorena fraza koja znai da se ljudima poloaj dodijeljuje na osnovu zasluga, umjesto 150

na osnovu porodinih veza, drutvenih pozicija, ili politikih udruivanja. monopol-oligopol, monopol j e situacij a u koj oj postoji samo jedan prodava na tritu. Istinski monopoli su veoma rijetki. Ono to se ee javlja su oligopoli, u koj ima postoje samo nekoliko, uobiajeno dosta velikih, prodavaa na tritu. esto se ovi veliki prodavci dogovore da odrede cijene, i tada situacijapostaje gotovo istakao i monopol. Poto su monopoli, pa ak i oligopoli, veoma profitabilni, oni esto postaju auto-destruktivni kada im cijene snize novi konkurentni koji ulaze na trite. nacija-drava, de facto ideal koji sve, ili gotove sve, moderne drave tee da dosegnu. U naciji-dravi, moe se rei da su sve osobe iste nacionalnosti i samim tim da dijele odreene osnovne vrijednosti i obaveze. Pripadnost naciji se drugaije definie u raznim zemljama. Ona gotovo uvijek znai da se govori istim jezikom. esto znai da svi pripadaju istoj religiji. Tvrdi se da nacije imaju iste istorijske veze koje, kako se uobiajeno tvrdi, prethode pojavi dravne strukture. Veliki dio ovoga, mada ne sve, je mitologija. Gotovo nijedna drava u stvarnosti ne postaje istinska nacija-drava, iako samo mali broj njih to priznaje. nacionalni pokreti, takoe poznati kao nacionalistiki pokreti i pokreti za nacionalno osloboenje. Ovo su pokreti iji je cilj definisanje 'nacije' kojaje, kako pristalice pokreta tvrde, potlaena od strane druge nacije, ili zbog toga to ih je druga nacija kolonizovala, ili zbog toga to su njihova 'nacionalna' (esto podrazumijevajui i lingvistika) prava ignorisana unutar drave, ili zbog toga to su osobama odreene etnike grupe, koja objavljuje svoju 'nacionalnost', pripisan inferiorni drutveni i ekonomski poloaj unutar drave. Nacionalni pokreti su esto traili formalnu nezavisnost potlaene nacije, to jest, odvajanje iz drave za koju tvrde daje tlaitelj. nejednaka razmjena, Arghiri Emmanuel je izmislio ovaj termin tokom 1950-ih da bi odbacio koncept 151

komparativne prednosti David Ricardo-a. Emmanuel je tvrdio da, kada se proizvodi koji imaju nisku cijenu rada (periferijski proizvodi) razmjenjuju za proizvode gdje su cijene rada visoke (centralni proizvodi), odvija se nejednaka razmjena koja ide od periferije ka centru, ukljuujui tu i transfer vika-vrijednosti. Emmanuel-ova knjiga je izazvala znaajnu dozu kontroverzije. Mnogi su prihvatili koncept nejednake razmjene a da pritom nisu prihvatili Emmanuelovo objanjenje definicije takve razmjene i ta se sve moe uvrstiti pod taj termin. nomotetski, vidi idiografski-nomotetski. oligopol, vidi monopol. osovinska podjela rada, termin koji se koristi da bi se artikulisao stav daje element koji kapitalistiku svjetsku privredu dri jedinstvenom nita drugo do nevidljiva osovina koja vee centralne i periferijske procese (pogledaj centar-periferija). partikularizam, vidi univerzalizam-partikularizam. periferija, vidi centar-periferija. pleme, ovo je temin koji suu deventaestom vijeku izmislili antropolozi da bi oznaili jedinicu unutar koje su se svrstavali veina pred-pismenih ljudi. U drugoj polovini dvadesetog vijeka termin je bio podloan ekstenzivnoj kritici, a kritiari su tvrdili da je on skrivao ogroman broj vanih oblika sistemskih ureenja. poluperiferijske drave, poluperiferijski proizvodi ne postoje, iako postoje centralni i periferijski proizvodi. Ipak, ako se izrauna koji procenat dravne proizvodnje je centralni, a koji periferijski, uoava se da neke drave imaju relativno ujednaenu distribuciju, to jest, one centralne proizvode prodaju perijerijskim zonama i periferijske proizvode prodaju centralnim zonama. Stoga moemo govoriti o poluperifijerijskim zemljama, i uoavamo da one imaju posebnu vrstu politike i da igraju odreenu ulogu u funkcionisanju svjetskog sistema. 152

pozitivizam, ovaj termin je izmislio francuski mislilac devetnaestog vijeka, Auguste Comte, ovjek koji je takoe izmislio termin 'sociologija' da bi opisao ono toje radio. Za Comtea, pozitivizam je znaio ne-teoloku, ne-filosofsku naunu misao (ukljuujui drutvenu analizu) i on je bio osnova modernosti. Na irem planu, pozitivizam je poeo da oznaava privrenost naunikom nainu rada koj i je koristio metode koji su najbolje bili predstavljeni u fizici (makar je Njutonova fizika ostala, u najveem dijelu, neosporavana meu prirodnim naunicima sve do drugog dijela dvadesetog vijeka). Ukoliko su koriteni na ovaj nain, pozitivizam i nomotetika metodologija (vidi idiografskinomotetiki) su u velikom dijelu sinonimi. proleteri-buroazija, termin 'proleteri' poeo je biti koriten krajem osamnaestog vijeka u Francuskoj da bi opisao obine ljude, po analogiji sa antikim Rimom. U devetnaestom vijeku, termin je korien specifinije da opie (urbane) najamne radnike koji vie nisu imali pristup zemlji i samim tim su zavisili od svojih primanja. Proleteri, i za drutveni pokret i za radikalnu ideologiju, shvatani su kao drutveni neprijatelji buroazije u modernoj klasnoj borbi. Termin 'buroazija' je koriten jo od jedanaestog vijeka. Prvobitno se odnosio na stanovnike gradova, naroito na one individue srednjeg drutvenog stalea (manje od aristokrata ali vie od kmeta ili obinog radnika). Termin je primarno povezivan sa zanimanjima trgovca i bankara. Od devetnaestog vijeka naovamo, buroazija, kao termin je promjenila poloaj od srednjeg do najvieg ranga, i to se odvijalo dok je, u isto vrijeme, znaaj aristokratije opadao. Termin 'srednje klase'je esto zamijenjen za buroaziju, osim to onnajee ukljuuje veu grupu osoba. radikalizam, uz liberalizam i konzrvativizam, ovo je trea od velikih ideologija devetnaestog i dvadesetog vijeka. Radikali vjeruju daje progresivna drutvena promjena ne samo neizbjena ve i izrazito poeljna, i to bi se bre dogodila, to bi 153

bilo bolje. Oni su takoe vjerovali da drutvena promjena ne dolazi sama po sebi ve treba biti potpomognuta od strane onih koji njome najvie dobijaju. Marksizam (u svojim mnogobrojnim vrstama) je radikalna ideologija, ali ni u kom sluaju nije jedina. Anarhizam je jo jedna od njih. Krajem dvadesetog vijeka, pojavilo se jo mnogo pretendenata koji su tvrdili da zagovaraju radikalnu ideologiju. savremeni svjetski sistem, svjetski sistem u kome ivimo, iji korijeni seu sve do esnaeastog vijeka, u Evropi i Amerikama. Savremeni svjetski sistem je kapitalistika svjetska privreda. Takoe pogledaj svjetski sistem. sindikalna akcija, opti termin koji oznaava bilo koju akciju u kojoj se ljudi zajedno grupiu da bi odbranili svoje zajednike interese. Sindikat predstavlja odlian primjer. Doista, postoje i mnogi drugi oblici radnike sindikalne akcije. Ai druge osobe, ne samo radnici, se mogu ukljuiti u sindikalnu akciju. sistem, doslovno, neka vrsta povezane cjeline, sa internim pravilima i nekom vrstom kontinuiteta. U drutvenoj nauci, korienje ' sistema' kao deskriptivnog termina se osporava, naroito od strane dvije grupe akademika: idiografskihistoriara koji esto sumnjaju u postojanje drutvenih sistema, ili, u najmanju ruku, smatraju da drutveni sistemi ne predstavljaju primarna objanjenja istorijske stvarnosti; i onih koji vjeruju daje drutvena akcija rezultat individualnih akcija (esto nazvani metodoloki individualisti) i da ' sistem' nije nita drugo do suma ovih individualnih aktivnosti. Korienje termina 'sistem' u drutvenoj nauci podrazumjeva vjeru u postojanje takozvanih karakteristika koje se pojavljuju. Vidi, takoe, istorijski (drutveni) sistem. slobodno trite, prema klasinoj definiciji, trite na kome postoje mnogobrojni prodavci, mnogobrojni kupci, savrene informacije (svi prodavci i kupci znaju sve o varijacijama cijena), i nepostojanje politikih ogranienja za furikcionisanje trita. Samo mali broj trita, stvarnih ili virtuelnih, su ikada zadovoljili ovu definiciju. 154

statusne grupe, ovaj terminje standardni prevod na engleski termina koji je izmislio Max Weber: stande. Weberov termin j e izveden iz feudalnog sistema, u kome se mogla napraviti razlika izmeu razliitih stande, ili stalea (aristokratija, svetenstvo, obini ljudi). Weber je proirio termin da bi njim pokrio drutvene grupacije koje su postojale u modernom svijetu a koje nisu bile zasnovane na klasi (etnike grupe, religiozne grupe, i tako dalje) i koje su pokazivale odreene vrste solidarnosti i identifikacije. Krajem dvadesetog vijeka poeo se koristiti termin 'identiteti', i on je oznaavao manje ili vie istu stvar, ali, moda je sada vie panje posveeno njihovom subjektivnom karakteru. suverenitet, koncept meunarodnog prava koji je poeo biti ire koriten u esnaestom vijeku. Odnosi se napravo drave da kontrolie sve aktivnosti unutar svojih granica. To jest, suverenitet porie pravo podregiona da se suprotstave centralnoj dravi, kao i pravo bilo koje drave da se mijea u unutranje poslove suverene drave. Prvobitno, nosilac suvereniteta je bio monarh kao jedini vladalac nad dravom. Nakon Francuske revolucije, narodje, sve vie i vie, postajao suveren. svjetska privreda, svjetska imperija, svjetski sistem, ovi termini su povezani. Svjetski sistem nije sistem svijeta, ve sistem koji je svijet i koji moe biti, i najee je bio, lociran u oblasti koja je manja negoli itava planeta. Analiza svjetskog sistema tvrdi da su pravila po kojima funkcionie drutvena stvarnost u kojoj ivimo, i ija nas pravila ograniavaju, najveim dijelom takav drutveni sistem (drugaiji od sada izumrlih minisistema koj i su nekada postoj ali na zemlj i). Analiza svj etskog sistema tvrdi da su, do sada, postojale samo dvije vrste svjetskog sistema: svjetske privrede i svjetske imperije. Svjetske imperije (kao to su Rimsko Carstvo ili Han Kina) su velike birokratske strukture sa jednim politikim centrom i osovinskom podjelom rada, ali sa nekoliko kultura. Svjetsku privredu predstavlja velika osovinska podjela rada sa nekoliko centara i nekoliko kultura. U engleskom, 155

crtica je nuna da bi se oznaili ovi sistemi. 'Svjetski sistem', bez crtice, sugerie daje u istoriji svijeta postojao samo jedan svjetskisistem. 'Svjetska privreda', bez crtice, je koncept koji veina ekonomista koristi da opie trgovinske odnose meu dravama, a ne integrisani proizvodni sistem. svjetske religije, ovaj koncept se poeo koristiti tokom devetnaestog vijeka da bi se opisao ogranien broj religija koje postoje u veim oblastima, a to je suprotno od religioznih struktura plemena. Standardna lista religija ukljuuje, u najmanju ruku, Hrianstvo, Judeizam, Islam, Hinduizam, Budizam i Taoizam. velika pria, termin kritike koji koriste postmodernisti da bi ukazali na sve one oblike analize koji nude dalekosena objanjenja za istorij ske drutvene sisteme. viak-vrijednosti, ovaj termin ima teko nasljee kontroverze i ponekad okultnih debata. Sve to pod njim podrazumjevam u ovoj knjizi je koliina stvarnog profita koji proizvoa ostvaruje, a to moe izgubiti usljed nejednake razmjene. vodei proizvodi, novi koncept koji se koristi meu ekonomistima koji tvrde da vodei proizvodi postoje u svakom dobu, i da su vodei zato to su veoma profitabilni, relativno su monopolizovani i imaju veliki uticaj na ekonomiju (takozvane nazadne i napredne veze). S obzirom na injenicu da donose veliki profit, proizvoai neprestano tee da na trite unesu nove vodee proizvode koji e biti konkurentni, i u jednom momentu odreena industrija prestaje biti vodea. Vrijeme Prostor, novostvoreni termin. Kapitalizacija i spajanje dva termina koji odslikavaju stav da za svaku vrstu vremena postoji odreena vrsta drutvenog prostora. Stoga, u drutvenoj nauci o vremenu i prostoru ne bi se trebalo misliti odvojeno, ne bi se trebali mjeriti odvojeno, ve bi trebali biti vjeno povezani u ogranienom broju kombinacija. 156

univerzalizam-partikularizam, ovaj par odsli- kava razliku interesovanja nomotetikih i idiografskih akademika. Univerzalizam je tvrdnja da postoje univerzalne generalizacije u vezi sa ljudskim ponaanjem, to jest, one koje su istinite bez obzira na vrijeme ili mjesto. Partikularizam je tvrdnjada takve univerzal- nosti ne postoje, ili da u najmanju ruku nisu relevantne u vezi sa odreenim fenomenom, i daje, samim tim, uloga drutvenog nau- nika da objasni kako odreeni fenomeni ili strukture funkcioniu.

157

BIBLIOGRAFSKI VODI
Za itaoca koji eli da se podrobnije bavi ovom temom, sastavio sam bibliografski vodi iz etiri dijela: 1 ) moja druga djela, koj a se bave istim argumentima o kojima sam pisao u ovoj knjizi; 2) djela drugih analitiara svjetskog sistema, koji predstavljaju ove argumente na donekle razliit nain; 3) djela iji je fokus kritikovanje analize svjetskog sistema; 4) ona djela prethodnika koja su najrelevantnija, naroito ona na koja sam se pozivao u ovom tekstu. Ovo nije kompletan vodi, ve samo poetak. 1. Djela Imanuela Volerstina Postoji kolekcija dvadeset osam lanaka, koji su izdati izmeu 1960.i 1998., a koj a sadri moje eseje koj i se bave irokim spektrom tema koje potpadaju pod rubriku analize svjetskog sistema. Ime knjige je je The Essential Wallerstein (New Press, 2000). Teme kojima sam se bavio u poglavlju 1. su zasnovane na zakljucima komisije kojom samjapredsjedavao, Open the Social Sciences (Stanford University Press, 1996), kao i na moj oj knjizi Unthinking Social Science (2d d., Temple University Press, 2001), i The Uncertainties of Knowledge (Temple University Press, 2004). Teme u poglavljima 2-4 se zasnivaju na mojim knjigama The Modem World-System (3 vols, to date, Academic Press, 1974, 1980,1989) i Historical Capitalism, with Capitalist Civilization (Verso, 1995). Takoe, postoje jo tri kolekcije esejakoje je izdao Cambridge University Press: The Capitalist World-Economy (1979), The Politics of the World-Economy (1984), i Geopolitics 159

and Geoculture (1991). Novija kolekcija, The End of the World as We Know It (University of Minnesota Press, 1999), objanjava vezu izmeu epistemolokih i substancionalnih pitanja analize svjetskog sistema. Dvije knjige govore o specifinim temama. Jedna je Antisystemic Movements (with Giovanni Arrighi and Terence K. Hopkins, Verso, 1989). Druga je Race, Nation, Class (with Etienne Balibar, Verso, 1991). Na kraju, analiza sadanjosti i budunosti, kojom se bavim u poglavlju 5., zasnovana je naknjigamakoje je izdao New Press: After Liberalism (1995), Utopistics (1998), and The Dclin of American Power (2003). Takoe, postoji i kolekcija eseja koju smo sakupili Terence K. Hopkins i ja, pod imenom Trajectory of he World-System, 1945-2025 (Zed, 1996). Kompletna bibliografija se nalazi na internet adresi http://fbc.binghamton.edu/ cv-iw.pdf 2. Djela analitiara svjetskog sistema Ovdje pominjem samo one osobe koje sebe identifikuju kao osobe koje koriste analizu svjetskog sistema. I pominjem samo ona dj ela koj a su irokog spektra (umj esto dj ela koj a su empirij ske studije odreenih situacija). S ciljem da ne bih napravio nepoeljne distinkcije, poredau autore po abecednom redu. Janet Abu-Lughod, \Be/ore European Hegemony: The World-System, A.D. 1250-1350 (Oxford University Press, 1989). Ova knjiga pokuava da ispria priu o korijenima savremenog svjetskog sistema koji seu dalje nego to je zapisano u The Modern World-System. Samir Amin, Accumulation on a WorldScale: A Critique of the Theory of Underdevelopment (Monthly Review Press). Izdata na francuskom 1971., ova knj i ga j e vj erovatno naj ranij i primjer kompletne prezentacije svjetskog sistema savremenog 160

kapitalizma. Novije djelo o pitanju budunosti svjetskog sistema je Obsolescent capitalism: Contemporary Politics and Global Disorder (Zed, 2003). Giovanni Arrighi, The Long Twentieth Century: Money, Power, and the Origins of Our Times (Verso, 1994). Uprkos nazivu djela, ova knjiga govori o razvoju savremenog svjetskog sistema putem dugih ciklusa akumulacije, od trinaestog vijeka pa do danas. Takoe, knjiga Arrighi and Beverly Silver (plus others), Chaos and Governance in the Modem World System (University of Minnesota Press, 1999), je komparativna studija sukcesivnih hegemonslh tranzicija. Chris Chase-Dunn, Global Formation: Structures of the World-Economy (Basil Blackwell, 1989). Teoretisanje u vezi struktura kapitalistike svjetske privrede. Takoe, knjiga Dunn and Thomas D. Hali, Rise and Demise: Comparing World Systems (Westview, 1997), je najbolji pokuaj da se uporede vie vrsta svjetskih sistema. Arghiri Emmanuel, Unequal Exchange : A Study of the Imperialism of Trade (Monthly Review, 1972). Odbijanje Ricardo-ve teorije zajednikih beneficijakoje prua meunarodna trgovina, ova knjiga je lansirala termin i koncept 'nejednaka razmjena'. Andr Gunder Frank, World Accumulation, 1492-1789 (Monthly Review, 1978). Najjasnija i najpotpunija prezentacija njegovih stavova iz ranijeg perioda njegovog stvaralatva. Njegovo poznije djelo, ReOrient: Global Economy in the Asian Age (University of California Press, 1998), sadri i radikalni revizionizam, i tu on tvrdi daje tokom pet hiljada godina postojao jedan svjetski sistem, daje Kina, veim dijelom, bila centar tog sistema, i da u njemu kapitalizam nije bio smisaon koncept. Pogledaj kritiku ReOrient i tri eseja Samir Amin, Giovanni Arrighi, and Immanuel Wallerstein u Review 22, no. 3 (1999). 161

Terence K. Hopkins and Immanuel Wallerstein, WorldSystems Analysis: Theory andMethodology (Sage, 1982). Eseji Hopkins-a su glavni metodoloki eseji napisani u tradiciji analize svjetskog sistema. Peter J. Taylor, Modernities: A Geohistorical Interprtation (Polity, 1999). Interpretacija nekih geokulturnih trendova u savremenom svjetskom sistemu. Dodatno, postoje i godinje konferencije Politike ekonomije svjetskog sistema (PEWS) sekcije amerike socioloke asocijacije. One rezultiraju izdavanjem jednog ili vie izdanja svake godine izdatih pod imenom Political Economy of the World-System Annuals by Sage from 1978 to 1987, a onda i kao Studies in the Political Economy of the World-System by Greenwood from 1987 to 2003. Od 2004., njih izdaje Paradigm Press. Takoe, postoje i dva kvartalnaasopisakojiobjavljujumaterijale iz tradicije analize svjetskog sistema. Prvi je Review (Journal of the Fernand Braudel Center for the Study of Economies, Historical Systems, and Civilizations), a drugi je elektronski asopis Journal of WorldSystem Research, http://jwsr.ucr.edu. Na kraju, objavljena je i kolekcija esnaest eseja, koje je izabrao Thomas D. Hali, pod imenom A World-Systems Reader (Rowman and Littlefield, 2000), kojaukljuuje iroki obim stavova o raznim temama. 3. Kritike analize svjetskog sistema U ovu sekciju su ukljueni samo oni autori koji su posebno kritikovali analizu svjetskih sistema zbog njenih raznih nedostataka. Veina ovih kritika se poj avila kao lanci u asopisima radije negoli knjige. Najranija kritika, ujedno ijedna od najpoznatijih, je ona Robert Brenner-a u New Left Review. Namijenjena je stavovima Paul Sweezy-ja, Andre Gunder Frank-a, kao i meni i ta kritika je 162

obnovila ortodoksni produkcionizam, englesko-centristiki marksizam Maurice Dobb-a. Nedugo zatim, pojavila su se dva znaajna kritika osvrta u The Modern World-System (vol. 1), od strane lanova 'dravoautonomistike' kole: Theda Skocpol, "Wallerstein's World Capitalist System: ATheoretical and Historical Critique," American Journal ofSociology 82, no. 5 (March 1977): 1075-90; iAristide Zolberg, " Origins of the Modem World System: A Missing Link, " World Politics 33, no. 2 (January 1981): 253-81. Skocpol i Zolberg su javno izjavili da su na njih uticali stavovi Otto Hintze-a. Kulturalistike kritike su takoe bile neprestane. Najranije i najkompletnije su bile one koje je napisao Stanley Aronowitz, "A Metatheoretical Critique of Immanuel Wallerstein's The Modern World-System," Theory and Society 10 (1981): 503-20. Dosta drugaije su bile kritike koj e su napisali neki akademici iz Treeg Svijeta, akoje su se zasnivale na stavu da analiza svjetskog sistema nije odbacila eurocentrizam. Pogledajte Enrique Dussel, "Beyond Eurocentrism: The World System and the Limits of Modernity," in F. Jameson and M. Miyoshi, eds., The Cultures of Globalization (Duke University Press, ), 3-37 Dok su kritike tvrdokornih pozitivista bile ustre, rijetko su uzimane kao dovoljno ozbiljne da bi se smatrale za sistematsku kritiku analize svj etskog sistema. 4. Relevantna djela: prethodnici ili uticajna djela drugih analitiara svjetskih sistema. I ovdje emo autore navesti po abecedi, samo jedno ili dva glavna djela. Perry Anderson, Lineages of the Absolutist State (New Left Books, 1974). Djelo koje se bavi istorijom rane moderne Evrope koje tvrdi daje absolutizam bio oblik feudalizma. 163

Anne Bailey and Josep Llobera, eds., The Asiatic Mode of Production: Science and Politics (Routledge and Kegan Paul, 1981 ), je dobar uvod u debatu. Fernand Braudel, Civilization and Capitalism, 15th to 18th Century, 3 vols. (Harper and Row, 1981-84). Klasini metodoloki lanak, koji je prvi put objavljen u Annales tokom 1958, ima tri prevoda na engleski, nejednake validnosti. Najbolji je u Peter Burice, d., Economy and Society in Early Modern Europe (Routledge and Kegan Paul, 1972). Ludwig Dehio, The Precarious Balance: Four Centuries ofEuropean Power Struggle (Alfred A. Knopf, 1962), koncizan i vaan pregled geopolitike savremenog svjetskog sistema. Frantz Fanon, The Wretched of the Earth (Grove, 1968), je glavno teoretsko djelo koje opravdava upotrebu nasilja od strane pokreta za nacionalno osloboenje. Otto Hintze, The Historical Essays of Otto Hintze, edited by Robert M. Berdahl (Oxford University Press, 1975). Najuticajnije djelo u dravo-autonomistikoj koli istorijske interpretacije. R. J. Holton, d., The Transition from Feudalism to Capitalism (Macmillan, 1985). Ovo djelo sadri Dobb-Sweezy debatu, kojoj su doprinijeli i mnogi drugi. Nikolai Kondratieff, The Long Wave Cycle (Richardson and Snyder, 1984). Novi prevod poznatog eseja iz 1920-ih. Karl Marx, Capital (1859), i The Communist Manifest o ( 1848) su najvjerovatnije najrelevantnija djela. William McNeill. Ovaj autor se uobiajeno smatra za najranijeg autora 'svjetske istorije', koja naglaava neprekidnost ljudske istorije i uzajamnu povezanost svijeta koja see"duboko u prolost, anajbolji uvod u njegova djela napisao je sa svojim sinom J. R. McNeillom, Human Web: A Bird's-Eye View of World History (W. W. Norton, 2003).

164

Karl Polanyi, The Great Transformation (Rinehart, 1944). Njegovo najvanije djelo koje se smatra za klasiku je kritika stava da se trino drutvo moe uopte smatrati za prirodni fenomen. Raul Prebisch. Prvi izvrni sekretar Ekonomske Komisije Ujedinjenih Nacija za Latinsku Ameriku, najee se smatra za inicijatora centar-periferija analize svjetske privrede. Veoma mali broj njegovih djela je preveden na engleski. Najbolji pregled njegovih djela moe se nai u Towards a Dynamic Development Policy for Latin America (UN Economie Commission for Latin America, 1963). Trotomna kolekcija na panskom je izdata pod imenom Obras, 1919 -1948 (Fund. Ral Prebisch, 1991). Ilya Prigogine, The End of Certainty: Time, Chaos, and the Laws of Nature (Free Press, 1997), je posljednja i najjasnija prezentacija njegovih stavova. Naslov djela govori najvanije o djelu. Joseph Schumpeter, Business Cycles, 2 vols. (McGrawHill, 1939), najrelevantnije od svih njegovih knjiga, u njoj zastupa stav da dugi ciklusi nisu otpoeli u devetnaestom vijeku, ve, radije, u esnaestom. Adam Smith. The Wealth of Nations, napisano 1776., je esto citirano ali rijee itano djelo, to je velika teta. Marks je rekao da nije marksista, a Smith sigurno nije bio smitista. Max Weber, General Economie History (Collier, 1966), najbolja knjiga Weber-ove analize istorijskog razvoja modernog svijeta. Eric Wolf, Europe and the People without History (University of California Press, 1982), naglaava da istorij a i sudbina ne-evropskih naroda zavisi od savremenog svjetskog sistema.