Sie sind auf Seite 1von 30

Reinhard FRIELING

Put ekumenske misli. Uvod u ekumenologiju

BIBLIOTHECA FLACIANA

SVEZAK X

Reinhard Frieling Put ekumenske misli. Uvod u ekumenologiju

RECENZENTI

dr. Davorin Peterlin dr. Zrinka Nikoli Jakus

UREDNIK

dr. Lidija Matoevi

Reinhard FRIELING

PUT EKUMENSKE MISLI


Uvod u ekumenologiju
PREVELA

dr. Marina Miladinov

Matija Vlai Ilirik


ZAGREB, veljaa 2009.

Teoloki fakultet

NASLOV IZVORNIKA Der Weg des kumenischen Gedankens. Eine kumenekunde, von Reinhard Frieling. Gttingen, Vandenhoeck & Ruprecht, 1992. NAKLADNIK Teoloki fakultet Matija Vlai Ilirik, Radieva 34, Zagreb ZA NAKLADNIKA dr. Lidija Matoevi PRIJEVOD Marina Miladinov TEOLOKA REDAKCIJA Lidija Matoevi TEOLOKO-JEZINA LEKTURA Ruben Kneevi PRIJELOM I GRAFIKA PRIPREMA Teofil Dereta OPREMA KORICA Mario Anii i Jele Dominis, _ured TISAK I UVEZ Grafiki zavod Hrvatske, Radnika cesta 210, Zagreb Vandenhoeck & Ruprecht, Gttingen, 1992. za hrvatski prijevod Teoloki fakultet Matija Vlai Ilirik, Radieva 34, Zagreb, 2009. Sva prava pridrana. Ni jedan dio ove knjige ne smije se bez odobrenja nakladnika reproducirati ili prenositi u bilo kojem obliku, ni na koji nain, elektroniki ili mehaniki, ukljuujui fotokopiranje, snimanje ili pohranjivanje u bazu podataka. Izdanje ove knjige pripomogli su novanom potporom: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske Goethe-Institut Inter Nationes
/The translation of this work was supported by a grant from the Goethe-Institut that is funded by the Ministry of Foreign Affairs./

CIP zapis dostupan u raunalnom katalogu Nacionalne i sveuiline knjinice u Zagrebu pod brojem 692222

SADRAJ

PREDGOVOR HRVATSKOM IZDANJU (L. Matoevi) ......................................... 11 PREDGOVOR NJEMAKOM IZDANJU .................................................................. 13 UVOD ............................................................................................................................. 16 Ekumenska misao od 1. do 19. stoljea ..................................................................... 16 PRVI DIO ....................................................................................................................... Ekumenski pokret u 19. i 20. stoljeu ........................................................................ I. Ekumena kao pokret i institucija ............................................................................ 1. U kontekstu novovjekovne internacionalizacije ............................................ Sekularni svijet ................................................................................................. Crkve u sekularnom svijetu ............................................................................ Konfesionalni savezi ........................................................................................ 2. Poetak interkonfesionalizacije ........................................................................ Pretee pokreta ................................................................................................ Poeci pokreta (1910.-1920.) ......................................................................... 3. Razdoblje svjetskih crkvenih konferencija (1920.-1948.) ............................ Pozivi na jedinstvo ........................................................................................... Izmeu optimizma i kriza ............................................................................... Misijske konferencije ....................................................................................... Svjetske crkvene konferencije za praktino kranstvo .............................. Svjetske crkvene konferencije za vjeru i ustroj Crkve ................................. Na putu prema Svjetskom vijeu crkava ....................................................... 4. Svjetsko vijee crkava (RK, 1948.-1991.) ..................................................... Identitet RK-a ................................................................................................ Nain rada RK-a ............................................................................................ Teita generalnih skuptina: Amsterdam 1948., Evanston 1954., New Delhi 1961., Uppsala 1968., Nairobi 1975., Vancouver 1983., Canberra 1991. 5. Ekumenska mrea ............................................................................................. Globalne crkvene zajednice ............................................................................ Regionalni crkveni savezi ................................................................................ Globalne ekumenske organizacije (biblijska drutva, Evaneoska alijansa i dr.) ..................................................................................................... 31 31 32 32 32 34 36 38 38 41 44 45 46 49 50 55 60 62 64 66 68 86 87 87 89

VI

SADRAJ

Transkonfesionalni pokreti ............................................................................. 96 Nove konfesije? ................................................................................................. 101 6. Ekumena u Njemakoj ....................................................................................... 101 II. Konfesije i ekumena ................................................................................................. 106 1. Rimokatolika crkva i ekumenski pokret ........................................................ 106 Rim kao ekumena: Prvi vatikanski koncil (1870.) ....................................... 106 Ekumenizam povratka: od Leona XIII. do Pija XII. ................................... 107 Nagovjetaji katolikog ekumenizma (1930.-1960.) ................................... 110 Katolika naela ekumenizma (Drugi vatikanski koncil) ............................ 115 Praktino ostvarenje ekumenizma (1965.-1992.) ........................................ 118 2. Pravoslavne crkve i ekumenski pokret ............................................................. 124 Sestrinske crkve ............................................................................................ 124 Enciklike o pitanju jedinstva (1902. i 1920.) ................................................ 125 Lausanne 1927. ................................................................................................ 126 Moskva i Amsterdam 1948. ............................................................................ 127 New Delhi 1961. ............................................................................................... 128 Svepravoslavne konferencije ........................................................................... 129 Lima 1982. ......................................................................................................... 129 Bilateralni dijalozi ............................................................................................. 131 3. Anglikanske crkve i ekumenski pokret ............................................................ 133 Organska unija .................................................................................................. 134 Tolerancija i svetost .......................................................................................... 135 Bilateralni dijalozi ............................................................................................. 135 4. Starokatolika crkva i ekumenski pokret ......................................................... 136 5. Luteranske crkve i ekumenski pokret .............................................................. 137 Propovijedanje istog evanelja .................................................................. 137 Ekumeninost luteranstva ........................................................................... 138 Svjetski luteranski savez i ekumena ............................................................... 140 6. Reformirane crkve i ekumenski pokret ............................................................ 141 7. Baptistike crkve i ekumenski pokret .............................................................. 143 8. Metodistike crkve i ekumenski pokret ........................................................... 144 9. Ostale evaneoske slobodne crkve i ekumenski pokret ................................ 146 10. Unionistike crkve i ekumenski pokret ............................................................ 148 11. Neovisne crkve i ekumenski pokret .................................................................. 151

SADRAJ

VII

DRUGI DIO .................................................................................................................... 153 Ekumenski pokret i ekumenska teologija .................................................................. 153 I. Liturgijski pokret i ekumenska duhovnost ............................................................. 154 1. Prvi poeci u 19. stoljeu (Evaneoska alijansa; APUC; omladinski, studentski i misijski pokret) ..... 154 2. Molitve za jedinstvo (Pokret za vjeru i ustroj Crkve; rimokatolika Molitvena osmina; noviji razvoj) ....................................................................................................... 156 3. Prepreke ekumenskoj duhovnosti (pobonost i nauk; na primjer: tovanje svetaca i molitve svecima) ............ 160 4. Razvoj od Drugoga vatikanskog koncila (sveeniki ekumenizam; konfesionalno mjeoviti brakovi) ........................ 162 II. Biblijski pokret i tumaenje Biblije ......................................................................... 166 1. Preduvjeti ............................................................................................................. 166 2. irenje Biblije ....................................................................................................... 167 3. Potpuna pouzdanost i vrhovni autoritet: doprinos Evaneoske alijanse 169 4. U skladu sa Svetim pismom: razvoji unutar Svjetskoga vijea crkava ...... 170 5. Sveto pismo, predaja i crkveno uiteljstvo: doprinos Rimokatolike crkve 174 6. Novo itanje: kontekstualna tumaenja Biblije (teologije osloboenja, materijalizam, feminizam, psihoanaliza)......................................................... 178 III. Doktrinarni pokret i doktrinarni konsenzus ....................................................... 183 A. Zajedniki vjerovati i ispovijedati ........................................................................... 183 1. Unaprijed dano jedinstvo u Kristu (Lausanne 1927., Edinburgh 1937.) 184 2. Krist i njegova Crkva (Lund 1952.) ................................................................... 185 3. Hijerarhija istina (Drugi vatikanski koncil) ................................................. 187 4. Zajednika izjava o nadi ..................................................................................... 187 5. Zajedniki ispovijedati jednu vjeru ............................................................... 188 6. Daljnji dijalozi ...................................................................................................... 189 B. Euharistijsko zajednitvo ......................................................................................... 190 1. Zatvorena i otvorena priest ............................................................................. 191 2. Nauk o euharistiji (od Lausanne 1927. do Lime 1982.) ................................. 192 3. Bilateralni dijalozi (Leuenberka konkordija; katoliko-pravoslavni dijalog; katoliko-anglikanski dijalog; katoliko-luteranski dijalog) ............ 196 4. Dogovori o euharistijskom zajednitvu u EKD-u ........................................... 201

VIII

SADRAJ

C. Sluba u Crkvi ..................................................................................................... 1. Multilateralni dijalog RK-a (od Lausanne 1927. do Lime 1982.) .............. 2. Bilateralni dijalozi ............................................................................................... 3. Papinska sluba ................................................................................................... 4. Ordinacija ena ...................................................................................................

202 202 207 211 212

D. Koncepcije o jedinstvu ............................................................................................. 214 1. Ponovno ujedinjenje: organska unija ili federacija? (Lausanne 1927.) ........ 215 2. Confederation, Intercommunion, Corporate Unity (Edinburgh 1937.) .............. 215 3. Svi na jednome mjestu (New Delhi 1961.) ................................................... 216 4. Koncilijarno zajednitvo (Uppsala 1968.) .................................................... 217 5. Pomirena razliitost (Svjetski luteranski savez u Dar-es-Salamu 1977.) 218 6. Zajednitvo s papom .......................................................................................... 219 7. Jedinstvo Crkve kao koinonia (Canberra 1991.) .......................................... 219 8. Ekumena konsenzusa i ekumena u suprotnostima ................................ 220 IV. Misijski pokret i misijske teologije ......................................................................... 222 1. Od zapadne misije do svjetske misije (od Edinburgha 1910. do San Antonija 1989.) ................................................................................................... 222 2. Evangelizacija i humanizacija ............................................................................ 225 Metoda povijesti spasenja ............................................................................ 225 Metoda povijesti obeanja ........................................................................... 227 Evangelikalno-ekumenistiki spor .......................................................... 230 3. Misija i dijalog ..................................................................................................... 231 Katoliki razvoj ................................................................................................. 232 Evangeliki razvoj ............................................................................................. 234 Dijaloki program RK-a ................................................................................ 235 V. Socijalni pokreti i socijalna etika ............................................................................. 239 1. Crkve i socijalno pitanje ..................................................................................... 239 2. Rasprave o etici Kraljevstva Bojeg (Edinburgh 1910.; Stockholm 1925. i Jeruzalem 1928.) .............................................................................................. 241 3. Katoliki staleki drutveni poredak (enciklike iz 1891. i 1931.) ................. 243 4. Srednji aksiomi (Oxford 1937.) ......................................................................... 244 5. Odgovorno drutvo (Amsterdam 1948.; Evanstone 1954.) .......................... 246 6. Pravedno, participacijsko i odrivo drutvo .................................................... 249 Crkva i drutvo: teologija revolucije (eneva 1966.) ................................ 250 Crkva i drutvo: budunost ovjeanstva u znanstveno-tehnolokom svijetu ................................................................................................................. 251

SADRAJ

IX

Svjetska misija i evangelizacija: spasenje, drutvena pravednost i svjetska zajednica ............................................................................................. 252 Vjera i ustroj Crkve: jedinstvo Crkve i jedinstvo ovjeanstva ................. 252 7. Katoliki socijalni nauk: civilizacija ljubavi ...................................................... 253 8. SODEPAX: zajedniki odbor RK-a i Rima za drutvo, razvoj i mir ............ 256 9. Koncilijarni proces za pravednost, mir i ouvanje stvorenja ......................... 257 VI. Mirovni pokret i etika mira .................................................................................... 260 1. Mirovne slube i pravedni rat ........................................................................ 260 2. Rat je nespojiv s Kristovim nazorom (Stockholm 1925.) ........................... 262 3. Problemi meunarodnog poretka (Oxford 1937.) ......................................... 264 4. Rata po Bojoj volji ne smije biti (Amsterdam 1948.) ................................ 265 5. Izmeu nuklearnog pacifizma i revolucionarnog nasilja (eneva 1966.) .... 266 6. Zloini protiv ovjeanstva (Vancouver 1983.) ........................................... 269 7. Koncilijarni proces za pravednost, mir i ouvanje stvorenja (Dresden, Stuttgart, Basel, Seoul 1988.-90.) ..................................................................... 270 8. Paralelni razvoj u rimokatolianstvu ................................................................ 271 VII. Drutveno-kulturni pokreti i kontekstualne teologije ...................................... 275 1. Povijesni razvoj .................................................................................................... 275 Pravoslavni razvoj ............................................................................................. 275 Katoliki razvoj ................................................................................................. 276 Evangeliki razvoj ............................................................................................. 278 2. Kontekstualne teologije .................................................................................. 279 Latinoamerike teologije (teologije osloboenja; teologija puke religioznosti) ..................................................................................................... 279 Azijske teologije (Indija; Japan; Kina; Koreja; Filipini) ................................ 283 Afrike teologije (muntu i kranska vjera; zajedniko sudjelovanje; konfesionalni naglasci; drutveno-politika teologija) ................................ 284 Ekumenski savez teologa Treega svijeta (EATWOT) ................................. 286 3. Partikularnost i univerzalnost: to dri kranstvo na okupu? .................... 288 Rezultati i izgledi ........................................................................................................... 292 LITERATURA ................................................................................................................. 298

11

PREDGOVOR HRVATSKOM IZDANJU


Krajem 2008. u ediciji Teolokoga fakulteta Matija Vlai Ilirik ugledao je svjetlo dana i trei svezak Ekumenske povijesti Crkve. Time je hrvatskoj javnosti postao u cjelini pristupaan pregled crkvene povijesti prepoznatljiv po jedinstvenome metodolokom pristupu. Rije je o priruniku koji je nastao kao rezultat suradnje grupe autora iz razliitih kranskih konfesija. Dakako da je nain pisanja povijesti Crkve pri kojemu prikaz odreenih dijelova crkvene prolosti nadzire partner iz druge konfesije te pritom daje kritike zamjedbe tekstu svojih kolega ujedno, u odreenom smislu, i ekumenski pothvat. Utoliko i objavljivanje studije Reinharda Frielinga, Put ekumenske misli, predstavlja logino nadovezivanje na projekt izdavanja trosveane ekumenske povijesti Crkve. Ne zaobilazei povijesni prikaz razilaenja unutar kranstva, kao ni prikaz ekumenskih nastojanja unutar kranske Crkve koji su bili prisutni od ranih stoljea njezina postojanja, studija R. Frielinga poglavito se usredotouje na prouavanje ekumenskih nastojanja od kraja devetnaestog stoljea do osamdesetih godina dvadesetog stoljea. Ova studija pritom nudi daleko vie od prikaza razvoja ekumenizma na razini meukonfesionalnih doktrinarnih diskusija i doktrinarnih dokumenata, nastojei ekumenska nastojanja promatrati kroz iroku prizmu stremljenja unutar kranstva: socijalnih, mirovnih te misijskih pokreta, omladinskih pokreta, pokreta duhovne obnove, biblijskih i liturgijskih pokreta Frielingova studija, nadalje, na izuzetno trezven nain razmatra ekumenska nastojanja u kranstvu pri emu su, koliko je to mogue unutar jednoga takvog djela, obuhvaene sve kranske konfesije i denominacije u kontekstu irih drutvenih, politikih, ekumenskih te kulturnih dogaanja devetnaestoga i dvadesetog stoljea. Osim s rezultatima ekumenskih nastojanja ovaj Frielingov rad itatelja upoznaje i s problemima i konkretnim ogranienjima pred kojima stoji ekumenski pokret, a koji predstavljaju poput npr. do danas neprevladanoga pitanja razliitih koncepcija o jedinstvu koje su prisutne u kranskim konfesijama znaajan problem u meukranskom dijalogu. Vjerujemo da e ova interdisciplinarna studija koja predoava mnogostrukost ekumenskog nastojanja diljem svjetskog kranstva te pokazuje interes za interakciju svijeta i Crkve kao bitnog imbenika na ekumenskom putu biti znaajan doprinos i ekumenizmu u Hrvatskoj.

12

PREDGOVOR HRVATSKOM IZDANJU

Stoga je s radou predajemo hrvatskoj javnosti uvjereni da e biti od koristi ne samo kao udbenik na teolokim fakultetima, ve da e pobuditi interes za ekumenizam kako kod intelektualaca, tako i u irem krugu vjernika. Lidija Matoevi U Zagrebu, povodom Svjetske molitvene osmine za jedinstvo krana, sijenja 2009.

13

PREDGOVOR NJEMAKOM IZDANJU


to je ekumenizam?
U osnovi se tog termina nalazi grka rije oikein = stanovati. Njezin particip pasiva, oikumene, upotrebljavao se ve u 5. stoljeu prije Krista za naseljeni svijet; prema tome, isprva je imao svjetovno znaenje. U novozavjetnom razdoblju dijelom je oznaavao samo Rimsko Carstvo (Lk 2: Da se provede popis svega svijeta ekumene). U slubenoj crkvenoj govornoj uporabi ta je rije dospjela u vezu sa sinodama (koncilima), pri emu je prvi koncil u Niceji 325. pod time podrazumijevao Crkvu itavoga Rimskog Carstva, a njegovi ekumenski zakljuci pretendirali su na sveopu crkvenu valjanost. Kada se raspalo Bizantsko Carstvo, termin je izgubio svoje politiko znaenje i zadrao samo crkveni smisao. Ekumena je sada bila sveopa Crkva. U 6. stoljeu carigradski je patrijarhat uzeo naziv ekumenski kao oznaku za primat asti uz onaj rimskoga pape. Starocrkvena vjeroispovijedanja nazivala su se i ekumenskim simbolima. U 19. stoljeu prvi put susreemo rije ekumensko u krugovima Evaneoske alijanse i CVJM-a, kao oznaku za usmjerenje koje eli prevladati tradicionalne granice nacija, konfesija, klasa i slino. Na poticaj Nathana Sderbloma (nadbiskupa Uppsale) uvrijeio se u 20. stoljeu naziv ekumenski pokret za nastojanja crkava oko ujedinjenja. Imenicu ekumenizam uveo je Yves Congar 1937. godine. Njegova knjiga Chrtiens dsunis (Razjedinjeni krani) imala je podnaslov Principes dun cumnisme catholique. Na Drugom vatikanskom koncilu taj se pojam potvrdio unato otporu njemakih sudionika koji su u uvoenju bilo kojeg -izma vidjeli omalovaavanje i trend prema statinosti umjesto dinaminog razvoja. Dekret o ekumenizmu definirao je pod br. 4: Pod ekumenskim pokretom shvaaju se djelatnosti i pothvati koji se u skladu s razliitim potrebama Crkve i okolnostima vremena pokreu i usmjeruju prema promicanju jedinstva kran.1 U toj katolikoj definiciji ekumensko je poneto usko usmjereno na unutarnje crkveno jedinstvo. Svjetsko ili Ekumensko vijee crkava (RK) ipak je uvijek isticalo da kransko jedinstvo nema samo po sebi crkvenu svrhu, nego slui svjedoanstvu i sluenju svijetu. Ono je 1951. godine pojasnilo da se izraz ekumensko ispravno upotrebljava onda kada se odnosi na cjelokupni rad sveope Crkve u navijetanju evanelja itavome svijetu (izjava iz Toronta). ***
Cjeloviti navodi iz dokumenata Drugoga vatikanskog koncila ovdje i dalje preuzeti iz: Drugi vatikanski koncil, Dokumenti, VII izdanje, Popravljeno i dopunjeno, Zagreb, Kranska sadanjost, 2008. Nap. ur.
1

14

PREDGOVOR NJEMAKOM IZDANJU

U ovom uvodu u ekumenologiju eljeli smo prikazati put ekumenske misli u 19. i 20. stoljeu. Povukli smo najvanije povijesne smjernice i omoguili pristup ulomcima iz vanijih tekstova. Budui da ni strunjaci jo uvijek nemaju potpuni pregled nad obiljem ekumenskih dogaaja i tekstova, morali smo od poetka odustati od pretenzije na potpunost. Za sadrajne i formalne kriterije izbora bila su mjerodavna sljedea promiljanja: 1. U vidokrugu smo imali itavo svjetsko kranstvo i zato procesi na globalnoj razini imaju prednost u vie pogleda u odnosu na veoma znaajnu ekumenu u Njemakoj. Izbor tekstova stavlja u prvi plan rezultate velikih svjetskih crkvenih konferencija i doktrinarnih proglasa Rimokatolike crkve; ipak se ukazuje i na crkveni i teoloki pluralizam koji nadilazi te slubene tekstove. 2. Ekumensku misao svakako treba shvatiti kao djelovanje Duha Svetoga; duhovni korijeni i teoloki impulsi ne mogu se previdjeti. Ali istodobno se ta misao razvila i u kontekstu ope politike, drutvene i kulturne povijesti. Stoga u njezinu prikazu vanu ulogu igra i interakcija svijeta i Crkve, svjetovnih pokreta i ekumenskog pokreta. Prvi dio sadri pregled povijesti ekumenskog pokreta. Pretee Svjetskoga vijea crkava i njegova povijest isprva stoje u prvom planu, a nakon toga prikazuje se daljnja ekumenska mrea i doprinos pojedinih konfesija. Ekumenska misao ivi u dijalektici pokreta i institucije. Drugi dio opisuje u sedam poglavlja teoloki razvoj ekumenske misli. Pritom e upasti u oi da su mnoge stvari o kojima se danas gorljivo raspravlja ve temeljno promiljene u neko ranije doba. Struktura tih dvaju dijelova treba olakati sagledavanje povijesnih i sustavnih procesa u kontekstu. injenica da je tu i tamo dolo do ponavljanja ili da e se itatelj morati zadovoljiti unakrsnim referencijama, nije se mogla izbjei. 3. to se tie ekumenskih studijskih dokumenata, javlja se problem povijesne klasifikacije: ak ni tekstovi koje su izradila slubeno postavljena povjerenstva ne jame da su reprezentativni za dotine crkve. Recepciju ekumenskih dokumenata esto su ometali razni imbenici. Konsenzus ekumeniara esto je nailazio na odluan otpor drugih. Oni koji su sudjelovali u dijalogu uglavnom su u iscrpljujuim debatama i objanjavanjima proli kroz proces uenja koji nedostaje njihovim konfesionalnim sudrugovima bez ekumenskih iskustava. Stoga mnogi ekumeniari ive u nekom svijetu za sebe i tee uzdizanju svojih iskustava i svoje ekumenske teologije u normu koju bi crkvena vodstva naposljetku trebala i slubeno potvrditi. Na njihovoj su strani i lanovi crkvene zajednice, kojima se meukonfesionalni sporovi ve odavno ine neshvatljivim teolokim natezanjima. S druge strane, u svim crkvama i to esto upravo u njihovoj aktivnoj jezgri ivi dobar dio krana koji se boje ekumenskih dodira i smatraju

PREDGOVOR NJEMAKOM IZDANJU

15

da ekumena ugroava njihov crkveni identitet. Stoga, uza sav napredak u ekumeni, nije na vidiku nikakvo kranstvo bez konfesija, barem ne u dogledno vrijeme to jedni doivljavaju kao krizu i slijepu ulicu, dok su drugi ravnoduni prema konfesionalnom problemu u institucijama tako dugo dok su krani i njihove crkve spremni i sposobni u to je mogue veem zajednitvu svjedoiti i sluiti svijetu. Ni te dvije tendencije nisu novost, nego su stare koliko i ekumenski pokret. Dobro je, pa ak i neophodno imati ekumenske vizije i razvijati utopije, inae se u ekumenskom pokretu nita nee pokretati. Ali je takoer dobro i neophodno trezveno sagledavati realnosti u rascijepljenom kranstvu koje se polako ujedinjava i zatim, s obzirom na svjetovne izazove i probleme ovjeanstva, poduzimati angairane i konkretne korake za poboljanje ekumenskog zajednitva. Reinhard Frieling

16

UVOD
Ekumenska misao od 1. do 19. stoljea
Crkva ima svoje korijene u izraelskom narodu, starozavjetnom Bojem narodu. Njezina su osnova Isusov dolazak i njegov navjetaj o Bojem kraljevstvu. Apostoli su shvaali Crkvu kao novi Boji narod, zasnovan Bojom objavom u Isusu Kristu i utemeljen u djelovanju Duha Svetoga pri navijetanju evanelja Isusa Krista i slavljenju sakramenata krtenja i euharistije. S tim povijesnim podrijetlom istodobno su normativno postavljeni konstitutivni elementi Crkve: Boja rije i sakramenti. Sve drugo to pripada Crkvi jest konzekutivno i pridrueno je konstitutivnom kako bi mu sluilo: ustroj Crkve te forme i formulacije njezina svjedoanstva u svijetu. Svijest Pracrkve o jedinstvu Govori li se na taj nain o normativnosti podrijetla i razlikuje li se izmeu konstitutivnih i konzekutivnih elemenata Crkve to ve upuuje na konfesionalni problem. Jer dok protestanti spoznaju tu razliku u izvornome novozavjetnom svjedoanstvu, katolici i pravoslavci ubrajaju i strukturalna pitanja, osobito hijerarhijsku podjelu slubi, u konstitutivne elemente Crkve, koje je neopozivo uspostavio Bog, odnosno Isus Krist. Oni za to u Novom zavjetu vide barem naznake, koje su se dalje razvijale pod vodstvom Duha Svetoga, dok protestanti govore o ranom katolianstvu, koje je donijelo neto novo. Tu se susreemo s metodolokim problemom koji do danas odreuje ekumenski pokret: razliite egzegeze Novoga zavjeta obiljeavaju konfesionalnu sliku povijesti i crkava, kao i obrnuto: dananji konfesionalni identitet odreuje tumaenje Svetoga pisma. Jedinstvo Crkve opisuje se u Novom zavjetu kao zajednitvo: koinonia, dok se imenica jedinstvo ondje uope ne pojavljuje. To je zajednitvo Duha Svetoga, koje se pokazuje u ispovijedanju Isusa kao Krista. A s vjerovanjem u Isusa Krista neposredno je povezan i poziv na meusobnu slogu i ljubav. Svijest o jedinstvu izraena je u razliitim formulacijama vjeroispovijedanja, od kratke formule Isus je Kyrios (= Gospodin; Rim 10,9; 1 Kor 12,3) do duih krsnih vjerovanja, na primjer u predoblicima naega takozvanog Apostolskog vjerovanja. Kransko zajednitvo unutar mjesnih zajednica vjernika iskazivalo se i u zajednikom bogosluju, ukljuujui sakramente krtenja i euharistije. Meusobno zajednitvo mjesnih vjernikih zajednica izraavalo se pak u uzajamnom priznavanju vjeroispovijedanja, krtenja i euharistije. Zbirka novozavjetnih spisa,

UVOD

17

kao kanon, postala je u 2. stoljeu odreenom pravnom normom za zajednitvo krana. U tim je spisima zabiljeeno apostolsko prasvjedoanstvo i Crkva vjeruje da je ondje neopozivo sadrano evanelje, Boja rije. Kao i svaka ljudska zajednica, i Pracrkva je od poetka imala predstavnike koji su joj sluili na osobit nain: slubenike, koji su bili nadleni za navijetanje Boje rijei, podjeljivanje sakramenata, vodstvo zajednice i akonat. Do danas se konfesije spore oko toga moe li se iz mnogostrukosti struktura tih slubi izvesti neka bitna razlika izmeu slubenika i drugih pripadnika Bojeg naroda (= laika). Za sveope jedinstvo Pracrkve vano je da je prvi veliki sukob bio rijeen na takozvanom koncilu: crkva, apostoli i starjeine (Dj 15,6), koji su kao stupovi uivali velik ugled (Gal 2,9), sastali su se u Jeruzalemu, u apostolskom izvoritu Crkve, i donijeli zakljuke u Duhu Svetom (Dj 15,28: Zakljuismo Duh Sveti i mi). Takvo koncilijarno zajednitvo postalo je vanom strukturom u kranstvu, budui da su se otada zajednika pitanja rjeavala na raznim geografskim razinama putem sinoda (grki) ili koncila (latinski), pri emu su se tijekom stoljea razvile znatne razlike s obzirom na njihov oblik i autoritet. Raskoli u Staroj Crkvi Napetosti i raskoli postojali su u kranstvu od samoga poetka. Pritom razlikujemo izmeu shizme i hereze. Shizma je raskol unutar Crkve zbog razlika u pogledu crkvene stege i crkvenoga reda. Hereza (krivovjerje) jest zabluda u pitanjima vjere, koja dovodi do iskljuenja iz crkvene zajednice. (Pojam hereza izvorno je bio vrijednosno neutralan i dolazi od grke rijei hairesis = izbor. Njemaka rije Ketzer vjerojatno je potekla iz naziva za heretike katare u 13. stoljeu.) Nakon odvajanja krivovjeraca koji se spominju u Novom zavjetu, osobito gnostika, dolazilo je od 2. stoljea nadalje, izmeu zapadnog i istonog kranstva, do takvih neslaganja u pogledu odreivanja datuma Uskrsa da je crkveno zajednitvo privremeno ukinuto. Raskid izmeu Rima (Viktor I.) i maloazijskih crkava uspio se ipak izgladiti zahvaljujui viestrukim pokuajima posredovanja. Daljnji je raskol kranstvo doivjelo kada su u 2. stoljeu montanisti, u 3. stoljeu novacijanci, a u 4. i 5. stoljeu melitijanci i donatisti izgradili zasebne crkve. Te pokrete karakterizirao je prije svega etiki rigorizam, jer oni su osuivali mlaku pokorniku stegu u Crkvi. eljeli su Crkvu istih, ispovjedatelja i muenika, to u velikoj kranskoj Crkvi, koja je postupno jaala, vie nije bilo zajameno. Te skupine shizmatika nestale su tijekom povijesti. Od velikoga su znaaja bili i sporovi oko kristolokih i trinitarnih pitanja u 4. i 5. stoljeu. Arije je nauavao podreenost Sina Bojega, Isusa Krista, Bogu Ocu i govorio je samo o slinosti izmeu Oca i Sina. Ekumenski koncil u Niceji 325.

18

UVOD

formulirao je, meutim, u svome vjerovanju da je Sin Bog od Boga, svjetlo od svjetla ... iste biti s Ocem. Arijevci su osueni kao heretici, ali su se odrali sve do kraja 5. stoljea te su, izmeu ostaloga, odigrali ulogu u germanskoj misiji. Crkveni raskol koji do danas ima odjeka donijeli su nestorijanci i monofiziti u 5. stoljeu, kada je koncil u Kalcedonu 451., suprot njima, dogmatizirao nauk o dvjema Kristovim naravima (boanskoj i ljudskoj), koje se nepomijeano i nepodijeljeno spajaju u hipostazu. Nestorijanci i monofiziti odrali su se do danas kao predkalcedonske ili staroistone pravoslavne crkve (na primjer Kopti). Oni pripadaju Svjetskom vijeu crkava, a 1990. godine dolo je nakon petnaest stoljea do zajednikih kristolokih iskaza bizantsko-pravoslavnih i predkalcedonskih crkava, koji bi trebali dovesti do potpunoga uzajamnog priznavanja. Konstantinovski obrat: Crkva i drava Svijest o jedinstvu kranstva dobila je od 4. stoljea sasvim novu dimenziju, kada je kranstvo postalo dravnom religijom Rimskoga Carstva. Postojale su, dodue, kranske crkve i izvan Carstva, na primjer u Perziji, Gruziji, Armeniji i Etiopiji, ali ekumenski koncili dravne crkve prisvajali su univerzalnu valjanost u definiranju vjere. Rimsko-bizantska dravna crkva stekla je vrhunsku vanost kada je car Konstantin upregnuo Crkvu u svoju carsku politiku. Budui da je trebao jednodunu Crkvu, sazvao je Prvi ekumenski koncil 325. godine u Niceji. Zatim je oko 326. objavio prvi kranski zakon protiv heretika, koji itav niz kranskih skupina proglaava sektama, uslijed ega im se oduzimaju mjesta okupljanja i predaju u ruke katolikoj Crkvi. Crkveno jedinstvo na taj je nain nametnuto dravnim sredstvima trajni i tragini element ekumenske misli u iduim stoljeima! Na univerzalnom putu Crkve dolo je do znaajnoga razlikovanja izmeu njezine unutarnjosti i izvanjskosti. Za ono izvanjsko trebao je biti nadlean car: za strukturu, organizaciju, red i zatitu Crkve. Ono unutarnje, dakle nauk, bogotovlje i slino, Crkva je trebala regulirati sama putem svojih predstavnika. Kada je 380. godine car Teodozije proglasio kranstvo dravnom religijom, pitanje jedinstva Crkve bilo je pravno utvreno za idua stoljea, jer heretici, prema carskom zakonu, nisu imali pravo na postojanje.
1. Car Teodozije, 380.: Svi narodi nad kojima blago i umjereno vladamo trebaju, jer to je naa volja, ustrajati u religiji koju je boanski apostol Petar predao Rimljanima [tu slijedi vjeroispovijedanje u Trojedinoga Boga]. Samo oni koji slijede taj zakon mogu se nazivati katolikim kranima, jer

UVOD

19

tako mi nalaemo; ostali, koje smatramo ludima i be-zumnima, neka na sebi nose kletvu heretikoga nauka. Takoer se njihova mjesta okupljanja ne smiju nazivati crkvama. Naposljetku neka ih snae boanska kazna, ali i naa kaznena pravda, koja je na nas prenesena boanskim sudom. (Iz: Codex Theodosianus XVI., 1, 2.)

Jedinstvo drave i Crkve dobilo je svoj izraz na ekumenskim koncilima. Bili su to dravni koncili koje su sazivali isprva rimski, a kasnije istonorimski carevi; oni su bili najvia instanca kranskog pravovjerja (ortodoksije i katolianstva). Osobito prva etiri ekumenska koncila (Niceja 325., Carigrad 381., Efez 431. i Kalcedon 451.) imaju do danas obvezujui karakter u veini crkava, bilo zbog autoriteta tih koncila kao takvih (kako smatraju Pravoslavna i Rimokatolika crkva), bilo zbog njihove formulacije vjere u Boga, Krista i Duha Svetoga, kao u Trojedinoga Boga, u skladu sa Svetim pismom. U vrijeme prvih etiriju ekumenskih koncila izgraena je i patrijarhatska struktura kao naelo uobliavanja kranskog jedinstva; ona se pak oslanjala na sustav metropolija i biskupski crkveni ustroj. Kanon 28 kalcedonskog koncila podijelio je dravnu crkvu na pet patrijarhata: Rim i Carigrad s odreenom prednou u odnosu na Aleksandriju, Antiohiju i Jeruzalem. Pritom je znaaj tih gradova u Carstvu oito bio golem. Rim je za pape Leona I. ipak poeo pretendirati na dogmatsko prvenstvo, budui da je Petar navodno bio rimski biskup te su pape nasljednici tog voe u apostolskom kolegiju. Istoni patrijarhati, meutim, nikada nisu priznali tu rimsku ideju te su u Rimokatolikoj crkvi uvijek vidjeli samo latinski ili zapadni patrijarhat. S obzirom na Pracrkvu i progone krana u prvim trima stoljeima nastalo je, dakle, neto novo u dravnoj crkvi: iz Bojega naroda nastao je kranski narod Carstva. Crkva je sudjelovala u vlasti, to je postalo oito u liturgijskom odijevanju njezinih dunosnika.

Istono-zapadni raskol i pokuaji ujedinjenja


Kako su se od 5. stoljea istoni i zapadni Rim sve vie razdvajali, tako su se otuivali i zapadni i istoni krani. Uzajamno priznanje pet patrijarhata kao sestrinskih crkava, koje je preivjelo mnoge napetosti i suparnike situacije, posljednji se put izrazilo kao sveopa zajednica na Sedmom ekumenskom koncilu u Niceji, 787. godine. U 9. stoljeu napetosti su se zaotrile u vie pogleda, izmeu ostaloga zbog nadlenosti u bugarskoj i slavenskoj misiji, kao i dogmatski, zbog zapadnoga dodatka izraza filioque u vjeroispovijedanje (Duh Sveti proizlazi od Oca i od Sina), te liturgijski, zbog primjene kvasnoga ili beskvasnog kruha.

20

UVOD

Proglaenja izopenja 1054. godine Godine 1054. uzajamna proglaenja izopenja konano su zapeatila lom. U pravnom smislu to se izopenje danas smatra dvojbenim, budui da je rimski kardinal Humbert u buli izopenja koju je sveano poloio na oltar sv. Sofije naveo samo patrijarha i njegove pomonike, a patrijarhovo protuizopenje pogodilo je samo autore bule izopenja. Prema tome, pravoslavne crkve kao takve i Rimokatolika crkva kao takva, sa svim njihovim lanovima, nisu uope bile navedene. Ali stvarna posljedica bila je kraj crkvenog zajednitva izmeu istonih patrijarhata i rimskog patrijarhata. U istonom pravoslavlju opstao je u naelu model patrijarhata s autonomnim sestrinskim crkvama kao ekumenska svijest o jedinstvu, dok su u Rimu pretenzije na prvenstvo toliko ojaale da se Rimokatolika crkva poela smatrati jedinom i sveopom Kristovom Crkvom, od koje su se istone crkve navodno odcijepile. Stapanje politikih i crkvenih interesa dovelo je u razdoblju koje je uslijedilo do toga da su bizantski carevi morali ozbiljno prihvatiti politiku realnost papinstva i ak su zatraili papinsku pomo za obranu od islamskih prijetnji. injenica da je potreban zajedniki neprijatelj kako bi se razdvojena kranska braa privela zajednikom djelovanju otada je postala bitnim sastavnim dijelom ekumenskih tenji za ujedinjenjem. Pad Carigrada 1204. godine Kriarski ratovi mogli su biti ekumenski poticaj za nove kontakte, ali su zavrili katastrofom, izmeu ostaloga i u odnosima izmeu pravoslavlja i katolianstva. Godine 1204. zapadni su kriari u etvrtom kriarskom ratu osvojili Carigrad uz strahovito ubijanje, pljakanje i silovanja. Kada je ondje uspostavljeno Latinsko Carstvo, papa je postavio i latinskog patrijarha s ciljem da preoblikuje grku crkvu prema rimokatolikim mjerilima. Bizantski patrijarh bio je prisiljen otii u progonstvo. Ta latinizacija Carigrada, koja je potrajala do 1261., izazvala je u pravoslavlju ok koji je do danas ostao duboko usaen i koji gui u zametku svaku pravoslavnu tenju za ujedinjenjem s Rimom. Rimokatoliki ekumeniari danas istiu aljenje zbog takvoga razvoja situacije. Unija u Lyonu (1274.) Pokuaje zbliavanja ekumenskog patrijarhata i Rima poduzimao je vie bizantski car nego predstavnici Crkve i teologije. Zbog politikih prijetnji islama,

UVOD

21

car Mihajlo Paleolog dobio je pristanak patrijarha za pregovore o uniji. Oni su zavrili tako to je car (odnosno njegov opunomoenik) na koncilu u Lyonu 1274. pristao uz vjeroispovijest koju mu je predoio papa. Ta vjeroispovijest praktiki je znaila priznanje gotovo svih rimokatolikih zahtjeva i nije naila ni na kakav odjek u pravoslavnim crkvama. Kada se Rim jo politiki postavio na stranu hegemonistikih planova Karla Anuvinskog, glavnog neprijatelja bizantske neovisnosti, unija zakljuena u Lyonu konano je propala. Vjeroispovijest koja je nazvana po Mihajlu Paleologu ipak je vana za tadanje shvaanje ekumene i za rimokatoliko shvaanje jedinstva, a postala je i uzorom za kasnija unionistika nastojanja na koncilu u Firenci (usp. Neuner-Ross, 929). Priznanje posebnog prvenstva istonih patrijarhatskih crkava trebalo je umiriti pravoslavce, ali oni se nisu nikada sloili s time da njihova prava odreuje neka rimokatolika majinska crkva. Tako su unija u Lyonu i credo istonoga cara bili rezultat politike popustljivosti i rimokatolikog shvaanja ujedinjenja, a ne ekumenska unija. Unija u Firenci (1439.) U 15. stoljeu preduvjeti i rezultati unionistikih nastojanja na koncilu u Firenci 1439. nisu bili bitno drugaiji od onih u Lyonu 1274. Bizantu je trebala politika pomo protiv prijetnje islamskih progona. Ovaj put, meutim, kljuna figura nije bio car sam, nego je uz njega stajao dojmljiv broj od 200 pravoslavnih sudionika na koncilu koji su se ondje sastali s vie od 300 rimokatolikih biskupa. Rezultat je utvren u dogmatskoj odluci koja je izrazila uzajamno razumijevanje razliitih liturgijskih tradicija, kao i pravoslavnu toleranciju zapadne filioque formule i prije svega papinskog primata. Odmah su, meutim, prosvjedovali biskup Efeza i metropolit Moskve, a u pravoslavnim je istonim crkvama unija naila na golem otpor te nikada nije prihvaena. Sudionicima na koncilu predbaeno je da su se dali nagovoriti na izdaju pravoslavlja uslijed papinskoga pritiska i podmiivanja. U katolikoj se teologiji koncil u Firenzi ocjenjuje, meutim, kao pravi ekumenski koncil te se sve do danas na nj gleda kao na primjerno crkveno ujedinjenje bez stapanja i apsorpcije (usp. Zajedniko rimokatoliko/evangeliko-luteransko povjerenstvo: Einheit vor uns, Paderborn/Frankfurt 1985., 22: Katolika crkva ne identificira se vie kroz svoju latintinu). Ta katoliko-ekumenska interpretacija zanemaruje, meutim, iskaze o papinskom primatu, ne samo u zakljucima iz Firence, nego osobito u dogmi Prvoga vatikanskog koncila 1870., koja nauava da je sveopa papinska sluba konstitutivna za jedinstvo Crkve. U Firenci je reeno:
2. Odreujemo da sveta Apostolska Stolica i rimski biskup imaju prvenstvo nad itavim svijetom; nadalje, da je rimski biskup nasljednik sv. Petra, apostolskoga

22

UVOD

voe, i pravi Kristov namjesnik, poglavar sveope Crkve te otac i uitelj svih krana; da mu je u sv. Petru od Gospodina naega Isusa Krista dana potpuna vlast da bude pastir itave Crkve, njome vlada i upravlja, kao to to sadre izvjea o pregovorima s opih crkvenih skupova i svete pravne norme. (Neuner-Ross, 434)

Crkve u uniji s Rimom Za pravoslavne istone crkve nastojanja oko ujedinjenja s Rimom vie nisu, nakon koncila u Firenci, dolazila u obzir. Drugaije se, meutim, oblikovala rimokatolika ekumenska politika. Na osnovi firentinske doktrinarne odluke Rim je pokuao potaknuti unionistike pokrete unutar istonih crkava. Od 1622. rimska Kongregacija za irenje vjere bila je nadlena i za istona crkvena podruja te je ondje postavila, kao i na misijskim podrujima, sveenike i redovnike u svrhu katolizacije. Ako je podruje bilo dovoljno veliko, uspostavljena je i zasebna hijerarhija, koja se shvaala kao pravovaljana istona crkva i koja je, unato vlastitom istonom obredu, priznavala rimokatolike dogme i papinski primat. Na taj je nain dolo izmeu 16. i 18. stoljea na tlu pravoslavnih patrijarhata do nastanka paralelnih i suparnikih patrijarhata. Pravoslavcima je to do danas nepodnoljivo, dok je Rim tada slavio unije kao ponovno sjedinjenje s rimskom majkom Crkvom te se jo i danas poziva na slobodu vjeroispovijesti i savjesti. Zanemarujui prosvjede svih drugih crkava, Katolika crkva esto se postavlja kao ekumenski model za crkveno jedinstvo. Jedinstvo postignuto uklanjanjem heretika Imperijalno shvaanje Crkve, koje je od konstantinovskog obrata odreivalo dravnu crkvu, intenziviralo je ideju o jedinstvu do te mjere da za kransku egzistenciju izvan te crkve vie nije bilo mjesta. Netolerancija koja je zapoela za cara Teodozija 380. godine dosegla je vrhunac u razvijenom srednjem vijeku, kada je papa Grgur 1231. uspostavio Svetu inkviziciju za progon heretika, a car Friedrich II. proglasio je 1232. svoj ozloglaeni zakon o hereticima, koji ih je stavljao na istu razinu s politikim pobunjenicima, nalaui njihov progon i unitenje. Jedinstvo Crkve trebalo je dakle ouvati uz pomo procesa protiv heretika, koje je provodila crkvena inkvizicija. Istodobno je dravna instanca brinula za jedinstvo Crkve i drave, kao i za pogubljenja. Kakva ekumena! Povod za progone heretika bila je pojava katara i valdenza u 12. stoljeu. Zatim su u progonima stradale i mnoge takozvane vjetice, a 1415. i Jan Hus, koji je na koncilu u Konstanzu osuen i spaljen na lomai.

UVOD

23

3. Car Friedrich II.: Ukaz o hereticima (1232.) Vrenje vlasti, koje nam je Nebo povjerilo, kao i uzviena carska ast, koju nam je dodijelio Bog, zahtijevaju da primijenimo tjelesni ma, koji je u naim rukama za razliku od sveenikih, protiv neprijatelja vjere i istrjebljenja kvarne hereze, kako bismo taj zmijski rod, t sinove bezvjerstva koji preziru Boga i Crkvu te na neki nain nagrizaju majinsko krilo, progonili uz pravednu kaznu. Mi neemo trpjeti da ti tetni ljudi dalje ive. (Kirchen- und Theologiegeschichte in Quellen, sv. II, 132)

Osnova za takvo miljenje i djelovanje bila je teologija koja je na Crkvu i njezin autoritet jednostrano prenijela pogrjeno shvaenu kristologiju vladavine. Jedinstvo Crkve i drave bilo je prije svega naslijee staroga poganskog naina miljenja u Rimskom Carstvu, iz kojega je sad nastao Corpus Christianum, dok sjeanje na starozavjetne teokratske modele vjerojatno nije imalo tolikoga znaaja. Te apsolutistike ideje bile su presudne za idua stoljea, kako u mnogim prisilnim pokrtavanjima, tako jo i danas u misaonom blagu reformacijskih crkava. Slobodu vjeroispovijesti i savjesti donijeli su tek pripadnici slobodnih crkava s anglosaskog podruja i humanistiki prosvjetitelji iz kontinentalne Europe.

Reformacija i ekumena
Reformacija i crkvena nastojanja oko ujedinjenja u 16. stoljeu dogodili su se u kontekstu tradicionalnog odnosa izmeu Crkve i drave. Ondje gdje bi reformna nastojanja dospjela pod sumnju hereze, primjenjivali su se srednjovjekovni zakoni protiv heretika, a car i knezovi bili su odgovorni za zatitu Crkve i obvezni na svoj nain pokuati ouvati jedinstvo Crkve i drave. Pri nastanku konfesija u 16. stoljeu izvorite i kljune toke svakako su bila teoloka pitanja vjeroispovijedanja. Jednako je, meutim, bila vana i povezanost crkvenog djelovanja i politikog udruivanja. Jer djelujui subjekti esto su bile politike instance, koje su slijedile i vlastite interese moi. Ta povezanost vjeroispovijedanja i saveznitva, koja je svoje arite imala u Njemakoj, istodobno je sprjeavala aktivnije prenoenje reformacije na romanske zemlje. Nakon otvaranja crkvenog procesa protiv Martina Luthera kao heretika (sasluanje pod vodstvom kardinala Cajetana u Augsburgu 1518.) Luther se morao opravdati pred carem i dravom na carskom saboru u Wormsu 1520. Iduih su godina carski sabori ponovno bili mjesto na kojemu su stalei pokuavali ouvati jedinstvo: u Speyeru 1529. sa zakljucima i slubenom Protestacijom, u Augsburgu 1530. s Augsburkim vjeroispovijedanjem i

24

UVOD

protuspisom Confutatio pa sve do Augsburkoga carskog sabora 1555., koji je konano oduzeo nadlenost starim zakonima protiv heretika, priznao razliite vjerske stranke i svakom zemaljskom gospodaru priznao pravo da odreuje konfesiju svojih podanika i izgoni inovjernike: Cuius regio eius religio. (Tko vlada, odreuje religiju svojih podanika.) Slino se postupilo i u onim zemljama koje nisu pripadale Svetom Rimskom Carstvu njemake nacije. Za ekumenski pokret vano je prije specifinih pitanja obratiti pozornost na razlike u ekumenskoj slici povijesti koja do danas prevladava u katolikoj i evangelikoj literaturi. Katolika se crkva, s obzirom na svoj identitet, predstavlja kao Crkva od koje su se drugi odcijepili; samu sebe smatra Crkvom, a druge zasebnim konfesijama (ovaj termin poeo se, meutim, koristiti tek u 19. stoljeu!). Evangelike su pak crkve uvjerene da u 16. stoljeu nisu nastale nikakve nove crkve, nego da se Crkva reformirala prema mjerilu svoga izvorita, to jest da se utemeljenje evangelike crkve nalazi u prakranstvu. Inovacijama i odcjepljenjima reformatori su prije smatrali dodatke i iskrivljavanja u srednjovjekovnoj Crkvi. Zbog svoje dogmatske fiksacije na Rim i papinstvo upravo su takozvani stari vjernici u reformacijskom razdoblju bili odmetnici od kranstva. Jedinstvo prave Kristove Crkve otkriva se iskljuivo u istom propovijedanju evanelja, a ne u povijesnom kontinuitetu mone rimske institucije. Slikovni prikazi konfesionalnih genealogija jasno pokazuju te povijesne predodbe (v. str. 25). Reformacija i istone crkve Do slubenih dodira s pravoslavnim istonim crkvama nije dolo. Tek su u razdoblju od 1574. do 1581. evangeliki profesori teologije iz Tbingena vodili prepisku s ekumenskim patrijarhom, koja je, meutim, prekinuta kada se evangelika strana nije dovoljno jasno pokazala suglasnom sa starocrkvenim ustrojem Crkve. Pokuaji ujedinjenja unutar reformacije Reformacijski pokret nije bio jedinstven u teolokom i geografskom pogledu, tako da se pod zatitom zemaljskih gospodara i u slobodnim carskim gradovima postupno razvilo vie reformacijskih crkava, i to etiri glavna usmjerenja: luterani, reformirani (u Velikoj Britaniji poznati kao prezbiterijanci i kongregacionalisti), anglikanci te anabaptistiki pokret i spiritualistike skupine kao lijevo krilo reformacije. Pokreti za unutarnje evangeliko ujedinjenje imali su samo djelominog uspjeha. Valja istaknuti sljedea nastojanja:

UVOD

25

Razliiti prikazi podrijetla kranstva


Pravoslavne crkve Rimokatolika crkva Reformacijske crkve Pravoslavne crkve Rimokatolika crkva Reformacijske crkve

1517. 1517.

1054. 1054.

1529.

vjerski razgovor u Marburgu izmeu Luthera i Zwinglija: znatno pribliavanje, ali bez sporazuma o nainu Kristove prisutnosti u euharistiji. 1536. Wittenberka konkordija (Melanchton i Bucer o euharistiji) 1540. eka braa i Kalvin 1535.-1552. Cranmer u Engleskoj nastoji postii koncil nerimokatolikih crkava 1570. konsenzus u Sadomiru u Poljskoj (kalvinisti, luterani, eka braa) 1578.-1631. francuski hugenoti potiu ujedinjenje svih nerimokatolikih krana 1817. Staropruska unija izmeu luterana i reformiranih (unija koju je kralj odredio za jedinstvenu crkvenu upravu uglavnom luteranskih ili reformiranih zajednica) 1817. i dalje vjeroispovijedna unija izmeu luterana i reformiranih u Badenu i Nassauu

26

UVOD

Staroistone Pravoslavne Starokatolici Katolici Anglikanci Metodisti Vojska spasa Luterani Bratska zajednica Ujedinjene crkve Reformirani (prezbiterijanci / kongregacionalisti) Valdenzi Husiti / eka braa Baptisti Pentekostalci Anabaptisti / menoniti Neovisne crkve

Vee danas postojee crkve

UVOD

27

Ta nastojanja oko ujedinjenja nisu, dodue, probudila openiti osjeaj o meusobnoj pripadnosti reformacijskih crkava, budui da je i meu njima dolazilo do estokih sukoba. Takozvana zemaljska crkvena uprava olakavala je konfesionalna i provincijalistika odvajanja i zasebne razvoje, u kojima ba i nije bilo ekumensko-univerzalne svijesti. U Velikoj Britaniji odvojile su se od anglikanske dravne crkve skupine nonkonformista ili dissenters, iz kojih su se, izmeu ostaloga, razvile i slobodne crkve. Emigracijom u Ameriku anglosaski protestantizam dodatno se rascijepio na mnotvo samostalnih denominacija, kod kojih su se ekumenske ideje javile tek u sklopu modernoga ekumenskog pokreta u 19. i 20. stoljeu.

Evangeliko-katoliki razgovori o uniji


Nastojanja oko ujedinjenja s Rimokatolikom crkvom nisu izostala niti nakon carskoga sabora u Augsburgu 1530., ali su uglavnom bila ograniena na rad nekolicine teologa i openito su imala neto vei znaaj samo kada su se dogaala u vezi s carem i zemaljskim knezovima ili pod njihovom vrhovnom vladavinom. Vjerski razgovor u Regensburgu, 1541. Melanchton i Bucer, s jedne strane, te Eck i Gropper, s druge, pokuali su na poticaj cara Karla V. i s papinskim legatom Contarinijem postii dogmatsku ravnoteu. Sloili su se oko unionistike formule o opravdanju koja se, meutim, u kontroverzno-teolokom smislu mogla itati na razliite naine; stoga su istu odbacili i Luther i rimska kurija. Nije dolo do ujedinjenja po pitanju nezabludivosti koncila, transsupstancijacije (euharistijske pretvorbe) i papinskoga primata. Nakon mjesec dana pregovori su proglaeni neuspjehom. Taj je razgovor pokazao da kompromisne formulacije u nauku o opravdanju nisu same po sebi dostatne za konsenzus u nauku ako se istodobno dogaaj opravdanja kao Boji sud i milost nad ljudima ne bude odnosio i na Crkvu i na njezine slubenike, budui da su oni istodobno pravednici i grjenici, kao i svaki drugi kranin. Augsburki interim, 1548. Nakon vojne pobjede u Schmalkaldskom ratu car Karlo V. elio je do zajednikog koncila ponovno uspostaviti vjersko jedinstvo u Carstvu barem nekim

28

UVOD

privremenim rjeenjem, odnosno interimom. Na namjetenom carskom saboru izraen je u suradnji s Johannesom Agricolom, kao jedinim evangelikim teologom, tekst s 26 lanaka koji je, meutim, protestantima nudio samo neke ustupke. Interim se nije uspio gotovo nigdje potvrditi. Pokuaj da se iz dravnoga interesa postigne ekumensko ujedinjenje bez supstancijalnog sudjelovanja crkava pokazao se od poetka beznadnim. Vjerski mir u Augsburgu, 1555. Na carskom saboru u Augsburgu 1555. vie se nije radilo o jedinstvu vjeroispovijesti i o uniji, nego o dravno-pravnom priznanju Rimokatolike crkve i pristaa Augsburkog vjeroispovijedanja iz 1530. Iz te pravne zatite ostali su iskljueni ve ranije okrutno progonjeni anabaptisti, kao i svi pristae zrike i enevske reformacije. Prema tome, tu nije moglo biti govora o ekumenskoj toleranciji. Ali tu su ipak, prvi put nakon cara Teodozija (380.), priznate dvije vjerske stranke unutar jedinstva Crkve i drave. Rimokatoliki koncil u Tridentu (1545.-1563.) proglasio se u meuvremenu reformnim koncilom, koji se bavio opravdanim interesima reformacije, ali je u svim kontroverzno-teoloki presudnim pitanjima potvrdio rimokatoliki nauk i osudio reformacijske nauke i njihove pristae: anathema sit, neka bude iskljuen. Konfesionalni apsolutizam obiljeio je idue stoljee s protureformacijom i meukonfesionalnim ratovima u kontinentalnoj Europi i Velikoj Britaniji. Konfesija i nacionalna kultura poele su se stapati i stoga opa duhovna klima nije bila pogodna za ekumenska razmatranja o ujedinjenju. Vjerski razgovor u Thornu, 1645. Prvi znaajni pokuaj unije dogodio se u Poljskoj, gdje je kralj Vladislav IV., suoen sa estokim konfesionalnim sukobima izmeu katolika, luterana i reformiranih, pozvao 1645. na vjerski razgovor u Thorn. Svaka je strana trebala iznijeti svoj nauk, miroljubivo i bez uvreda, kako bi se zatim zajedniki potraila ravnotea. Meutim, na 36 sjednica nije se dospjelo dalje od poetne faze razgovora. Reformirani su prikazali svoj nauk kao katoliki, izjavivi kako je Rimokatolika crkva izopaila temeljni nauk o vjeri. Ta izjava izazvala je estoke rimokatolike prosvjede, tako da je zbog beskompromisnosti obiju strana razgovor prekinut nakon tri mjeseca.

UVOD

29

Teoloko-ekumenske linije
Iako je od 16. stoljea jedva bilo unionistikih razgovora meu crkvama, kod mnogih se krana unato preteno konfesionalistikoj epohi ouvala tenja za mirom ili ak jedinstvom (usporedi prije svega nastojanja oko ponovnog ujedinjenja Spinole, Molanusa, Leibniza i Bossueta [1683.-1701.]). Mnoga teoloka strujanja i sveopi intelektualno-povijesni razvoj prelazili su granice pojedinih konfesija i nacija. Humanizam je donio ekumenskoj misli tri teoloka usmjerenja: (1) Erazmo i Georg Calixt (1586.-1656.) isticali su ranokransko naelo tradicije: jedinstvo kroz consensus quinquesaecularis, priznanje prvih pet stoljea; (2) evangeliko-biblicistiki humanizam usredotoio se na temeljne lanke vjere koji su nuni za spasenje i na toj je osnovi trebalo ostvariti toleranciju i unije; (3) socinijanizmu je bilo dovoljno jednostavno etiko evanelje kao osnova za ujedinjenje. Prosvjetiteljstvo je sa svojim kritikim racionalizmom i liberalizmom relativiziralo apsolutni konfesionalizam. Ipak su se stvarne kranske ideje o slobodi savjesti i vjeroispovijesti potvrdile tek nakon to su ih isprva sustavno zastupale samo evaneoske slobodne crkve. Ideja o toleranciji zahvatila je i prosvijeene vladarske kue. Friedrich Veliki izjavio je kako svatko treba dostii blaenstvo na svoj nain. Ali dok su evangelike crkve, openito gledano, zauzele pozitivno stajalite prema novovjekovnoj povijesti sloboda i prosvijeenosti, Rimokatolika se crkva drala prilino rezervirano, istiui negativne strane liberalne autonomije uma i gledajui u prosvjetiteljstvu prvenstveno propadanje vjerske supstance i crkvenog autoriteta. Pijetizam je unato svojim regionalno raznolikim obiljejima bio (i ostao) od 17. stoljea neto poput duhovnog ekumenskog pokreta u protestantizmu. Kranski ivot s osobnim doivljajem nanovoroenja vaio je za osnovu zajednitva Boje djece (brae po vjeri, koja su nanovoroena, za razliku od brae po crkvi, koja su izvanjski krtena). Na pijetistikoj osnovi razvile su se mnoge meunarodne veze. Zinzendorf (1700.-1760.) je u kriu Isusa Krista vidio toku sjedinjenja za sve krane. Postojee konfesije opisao je kao trope (trop = figura, zamjena stvarnog izraza slikovnim), ime ih je istodobno priznao i relativizirao. Iz te se ideje razvila u ekumensko-ekleziolokom smislu takozvana teorija ogranaka: konfesije su ogranci na stablu kranstva. Crkveni pokuaji ujedinjenja uvijek su se, kao i crkveni raskoli, otkrivali kao skup teolokih, kulturnih i politikih pitanja i odnosa. Put ekumenske misli svakako je bio doista uzak. Poetkom 19. stoljea kranstvo je jo uvijek bilo konfesionalno razbijeno i podijeljeno na brojne nacionalne crkve koje nisu njegovale nikakvo meusobno zajednitvo. U teolokom je smislu posvuda

30

UVOD

vladala polemika s tek poneto irenizma, kao i mnogo samopotvrivanja uz malo tolerancije. Rimokatolika svjetska crkva vodila je uglavnom zaseban ivot. Ponekad je stupala u dodir s pravoslavnim istonim crkvama, ukoliko su politike okolnosti bile povoljne, ali tu nikada nije bilo prave tenje za ujedinjenjem. Protestantizam je ivio provincijalistiki i tek je kroz misijski pokret iskusio prve osnove globalne svijesti. Tek je s plimom sveopega internacionalizma kranstvo postupno steklo ekumenske obzore. Konfesije su sada traile vie zajednitva, budui da se poveavao pritisak izvana, od okoline koja se sve vie sekularizirala. Je li, meutim, openito iskustvo o tome da nita ne povezuje tako snano kao zajedniko neprijateljstvo prema neemu dovoljna osnova za kransko jedinstvo? Ili ekumenska ideja ima neku drugu podlogu, a ekumenski put neki drugi cilj?