You are on page 1of 20

Univerzitet u Sarajevu Filozofski fakultet Odsjek za historiju

Adela Omanovi

Ilirski narodi Istone Hercegovine (seminarski rad)

Mentor: Prof. dr. Salmedin Mesihovi

Student: Adela Omanovi

Sarajevo, 2013.

SADRAJ:

Uvod.....................................................................................................................3 Etnografska slika Istone Hercegovine...............................................................4 Naresi ..................................................................................................................7 Ager Epidauritanes..............................................................................................10 Glindicioni ..........................................................................................................12 Melkumani ..........................................................................................................13 Deremisti.............................................................................................................14 Daorsi .................................................................................................................15 Zakljuak.............................................................................................................17 Literatura ............................................................................................................18

I.

UVOD

U dugom historijskom razdoblju koji je prethodio antikom periodu na prostoru dananje Bosne i Hercegovine formirane su brojne narodne zajednice. One su inile sastavni dio etnike skupine koji se u historijskim izvorima i nauci definie pojmom Iliri. Ove etnike zajednice ostavile su duboki trag na teritoriji na kojoj su ivjele, a s druge strane i regije u kojima su ivjeli, odnosno prostorni okvir, znatno su doprinjeli oblikovanju samih naroda. U ovom radu cilj je bio prikazati historijski razvoj, teritorijalni razmjetaj, kao i neke aspekte materijalne i duhovne kulture ilirskih naroda koji su nastanjivali prostor dananje Istone Hercegovine. Zbog toga je pri izradi rada primjenjena tematska metoda, ali budui da je dat i kratak historijat svakog naroda koritena je i hronoloka metoda. Bosanskohercegovaka antika nauka jo uvijek ne raspolae djelom koji bi na sintetiziran nain dao prikaz razvoja svih aspekata ilirskih naroda Istone Hercegovine. Zbog toga su pri izradi rada koritene sinteze koje prikazuju razvoj Ilira u irem smislu kao to je sinteza Aleksandra Stipevia, te monografija BiH u antiko doba Ive Bojanovskog, kao i nauni radovi koji istrauju pojedine aspekte ilirske kulture. Tu je rije o djelu Envera Imamovia Antiki kultni i votivni spomenici na podruju Bosne i Hercegovine, te Esada Paalia Antika naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini. Znatan doprinos o ovoj tematici dala je Irma remonik koja je svoje radove objavljivala u GZM, koji je ujedno i najznaajniji asopis za prouavanje date teme. Pored nje, znaajan doprinos dali su Almir Mari i Amra ai te Vukosava Atanackovi-Salki. Pri formulaciji strukture rada vodilo se rauna o tome da se izdvoje glavni segmenti ove tematike. Tako je u prvom poglavlju dat kratak prikaz razvoja ilirskih naroda u prethistorijsko i antiko doba, a zatim je svakom narodu posveeno posebno poglavlje. Na kraju je dat zakljuak te prikaz koritene literature.

II. Etnografska slika Istone Hercegovine


Za prostor Istone Hercegovine moe se rei da od najstarijih vremena predstavlja sponu izmeu Mediterana i kontinentalnog dijela Balkana. U geografskom smislu taj prostor je omeen na sjeveru planinom Bitovnjom i planinskim prevojem Ivan sedlo, a na jugu dopire do Trebinja i Neuma. Na zapadu je granica rijeka Neretva do Mostara, a na istoku svojom cjelokupnom teritorijom granii sa Crnom Gorom. Na osnovu toga se moe zakljuiti da u njen sastav ulaze teritorije dananjih opina: Konjic, Jablanica, Kalinovik, Nevesinje, Gacko, Bilea, Stolac, Trebinje, Ljubinje, Neum, te istoni djelovi opina Ravno i Mostar.1 U prethistorijsko i antiko doba ovaj prostor inio je sastavni dio geografske cjeline koja se u historijskim izvorima najee spominjala pod imenom Ilirija, a njeno stanovnitvo Iliri.To stanovnitvo nije bilo jedinstveno, nego sastavljeno od srodnih etnikih zajenica, odnosno naroda. Etnika slika predrimske Hercegovine u njenoj protohistorijskoj fazi dosta je nejasna, ne samo zbog odsutnosi izvora i njene razliite interpretacije, nego i zbog promjena koje su se zbivale unutra naroda: neki su se manji narodi stapali sa veima, druga su odselila u blie ili dalje krajeve, kao na primjer Autarijati koji su se odselili istono od Drine. Izvori koji govore o etnografiji Ilira mogu se podijeliti na dvije osnovne skupine. Prvu skupinu inili bi izvori koji se odnose na doba politike samostalnosti Ilira i poetak principata, te u nju bi se ubrajali Polibije, Livije, Strabon, Apijan i Kasije Dion.2 Veina nabrojanih pisaca od naroda Istone Hercegovine spominje samo Daorse to ne udi jer se ve na prvi pogled moe uoiti da se radi o piscima grkog porijekla koji dogaaje opisuju po savremenim izvorima i djelimino iz vlastite spoznaje. Zahvaljujui njihovim zabiljekama moe se sa sigurnou utvrditi da su upravo Daorsi u helenistikom svijetu bili sinonim za ilirski etnos dananje Istone Hercegovine. 3 Izuzetak iz prve skupine pisaca predstavlja Apijan koji u etnografiji Ilira donosi novinu iznosei puno iru lepezu ilirskih naroda u odnosu na svoje prethodnike i savremenike. Za razliku od njih on spominje i Melkumane (Merromnoi), Narese (Narso) i Glindicioni (Glintidones), narode koji su u ranoj antici naseljavali geografski prostor Istone Hercegovine.4

1 2

ai, 2011, 3 ai, 2012, 98. 3 Isto, 99 4 ai 2011, 25

Drugu skupinu izvora inili bi pak izvori koji govore o Ilirima pod rimskom okupacijom. Predstavnici ove skupine su Plinije Stariji i Ptolomej. Veliko enciklopedijsko djelo Plinija Starijeg, Naturalis Historia, daje najkompletnije podatke za prouavanje etnografije rimske provincije Dalmacije, koja se dijelila na tri konventa. Jedan od ta tri konventa jeste i Naronitanski konvent koji je u administrativnom smislu obuhvatao cijelo podruje Istone Hercegovine. Ovom konventu prema svjedoenju Plinija Starijeg su pripadali sljedei civitatesi: ...Cerauni decuriis XXIIII, Daversi XVII, Desitiates CIII, Docleatae XXXIII, Deretini XIIII, Deraemistae XXX, Dindari XXXIII, Glinditiones XLIIII, Melcumani XXIIII, Naresi CII, Scirtari LXXII, Siculotae XXIIII .5 Podatke o broju dekurija Plinije je preuzeo iz ranocarskih slubenih popisa. Kao posljedica trgovakih veza sa Grcima, od kraja V stoljea meu ilirsko stanovnitvo su poeli prodirati utjecaji koji su omoguili prelazak na novi i organiziraniji nain ivota. Na toj osnovi dolo je do formiranja prvog etno - nacinalnog saveza kod Ilira koji je u IV stoljeu prerastao u prvu ilirsku dravu.Toj dravi pripadali su i narodi Istone Hercegovine, od kojih se jedino u izvorima spominju Daorsi.6 Veliku ulogu u u ilirskoj dravi imao je ilirski narod Ardijejci, koji su po G. Zippelu i osnivai te drave.7 Ardijejci su u svom povijesnom razvoju proli kroz nekoliko faza. U period eljeznog doba naseljavali podruje gornje Neretve, odakle su se nakon sukoba sa Autarijatima povukli u jugoistonu Hercegovinu i formirali centar na Gatakom polju.8 U kasnijem periodu Ardijejci su pod svoj utjecaj stavili veliki dio istonojadranske obale. Njihova hegemonija je zahtijevala i povlaenje odreenog broja njihovih snaga prema jugu, tako da nakon toga na prostoru Istone Hercegovine na scenu stupaju zajednice koje su tu ivjele prije ardijejskog zaposjedanja, kao to su Naresi, Melkumani, Deremisti.9 Istona Hercegovina je pod rimsku vlast dola u vrijeme Oktavijanovog ilirskog rata (35.33.g.st.e.). Apijan u svojim Ilirikama u ovom konteskstu spominje i ilirske narode Narese i Glindicione kao narode koji su Oktavijanu pruili neto jai otpor.10 Inae, u ranocarsko doba na podruju istone Hercegovine ivjeli su ilirski narodi: Naresi, Daorsi, Glindicioni, Melkumani, Plereji, Deremisti, i svi su u administrativnom pogledu bili pod jurisdikcijom Naronitanskog konventa.

5 6

Plin, III, 139-144 Bojanovski 1988,25 7 Isto, 27 8 Mari, 2012, 45 9 Isto,46 10 Bojanovski, 1988, 32

Etnika homogenost se ogleda u jedinstvenoj onomastici, koja je tipina za jugoistono ilirsko onomastiko podruje, a takoer i u jedinstvenoj materijalnoj i duhovnoj kulturi.11 Poetci urbanizacije istone Hercegovine poeli su za vrijeme Flavijevaca. Uz koloniju Epidaur, na ovom podruju epigrafski je potvren samo municipium Dilluntum u Stocu. Najvei broj peregrinskih civitatesa bio je urbaniziran tek u vrijeme Karakale 212.god.12

11 12

Bojanovski, 1988, 75 Isto, 75.

III. NARESI
Etnika komponenta Naresa razvijala se u gornjem toku rijeke Neretve kroz svoj viestoljetni proces historijskog razvoja i etnogeneze. Kontinuitet ivota u gornjem toku rijeke Neretve, see jo u najranije razdoblje razvoja ljudske zajednice. Povezanost ovog djela Bosne i Hercegovine s istonojadranskom obalom je najznaajnija karakteristika njihovog kulturnohistorijskog razvoja. 13 Prvi put ovaj ilirski narod spominje se u kontekstu Oktavijana i ilirske kampanje (35 - 33. g. p. n. e). O vojnoj kampanji pie Apijan iz Aleksandrije u djelu Illyrike. Apijan za Narese koristi naziv Narsioi.14 Apijan pie da Naresi pripadaju onoj grupi ilirskih naroda o ijem porijeklu ne postoje pisani izvori, niti neke predstave mitolokog karaktera, kao to postoje za neke druge ilirske narode. Dalje govori da Naresi spadaju u grupu naroda koji su Oktavijanu pruili neto jai otpor (ergo de meizoni eleftesan) za vrijeme njegove ilirske kampanje.15 Osvajanje i potinjavanje je jedno od stratekih ciljeva nove vlasti. Oktavijanova ilirska kampanja se vrila iz vie vojnih operacija koja su se odvijala na dosta velikom teritoriju. Apijanov podatak je znaajan jer pokazuje da su Naresi zbog teritorijalne udaljenosti od veih urbanih cjelina imali manje dodira s Rimljanima te su tee prihvatili njihovu vlast. Iako ih izvori ne spominju za oekivati je da su Naresi uestvovali i u Batonovom ustanku (6 - 9. g. n. e.).16 Imajui u vidu da su Iliri koji su ivjeli na dolini gornje Neretve preivljavali zahvaljujui stoarstvu, a znamo da su visoki porezi bili glavni razlog pokretanja Batonovog ustanka, loginim slijedom dogaaja za oekivati je da su i Naresi uestvovali u Batonovom ustanku. Na osnovu Plinijvog svjedoenja jasno se vidi da su Naresi bili najbrojniji ilirski narod Istone Hercegovine. Prema Plinjijevim podacima njihova populacija se kretala izmeu 15.300 i 20.400 ljudi. Broj od 102 dekurije znai da su Naresi, bili rasprostranjeni na velikom prostoru, cijelom podruju gornje Neretve, te moda jo nekim susjednim oblastima. Neki im ak pripisuju i ramsko prozorsko podruje. Billi su jedno od najjaih naroda u naronitanskom konventu .17

13 14

Mari, 2012, 56 App., III. 16 15 Ibidem, 16 16 ai, 2012, 106 17 Mari, 2012, 65

Zbog brdsko planinskog karaktera podruja gornje Neretve vrlo je vjerovatno da je velika populacija koja je pripadala ovom narodu morala imati vie ivotnog prostora nego to im je to omoguavala njihova matina teritorija tako da su se vjerovatno vremenom irili i na susjedne oblasti, kao to je ramsko prozorska. U historijskim izvorima nemamo podataka koji neposredno govore o teritoriji Naresa. Ukoliko se ima u vidu kako je izgledao raspored drugih ilirskih naroda u dolini rijeke Naron ili Neretve najlake e se teritorija Naresa. Naravno, rezultati do kojih se doi na ovaj nain predstavljaju samo opu sliku teritorijalnog okvira u kojem su ivjeli Naresi, a sve zbog toga to jednostavno nema izvora bilo koje provenijencije (pisana graa, materijalna graa, tradicija) koji bi govorili o granicama Naresa, osim u nekom posrednom smislu, a do kojeg treba doi koristei analogiju. Koristei se navedenim metodama i saznanjima do kojih je nauka dola o drugim ilirskim narodima iz neposredne blizine Naresa, moe se donekle stvoriti opu sliku o teritoriji Naresa i odrediti sa kojim su to ilirskim narodima graniili. Na sjeveroistoku i jugoistoku graniili su sa dva manja ilirska naroda. Prvi su bili Melcumani, koji su svoj centar imali na Gatakom polju, a sa kojima su graniili negdje oko izvora Neretve. Drugi narod bili su Glindicioni. 18Oni su svoj centar imali na Nevesinjskom polju, a sa Naresima su imali zajedniku granicu negdje oko dananjeg Glavatieva. Prema uobiajenom tumaenju rasporeda ilirskih naroda u Naronitanskom konventu, zapadni susjedi Naresa bili su Deretini, dok su Ardijejci ivjeli na donjoj Neretvi. U carsko doba, meutim preseljeni su zbog svog buntovnog ponaanja u neplodnu unutranjost uz lijevu obalu Neretve prema Cetini.19 Susjedi Naresa bili su i Daorsi koji su naseljavali neretvansku dolinu od Bijelog Polja do Gabele s Biem Poljem, Dabrovim i Popovim Poljem te Stolac sa irom okolinom i izlaskom na more kod Slanog. Dananjim rjenikom reeno podruja koja su Naresi naseljavali podrazumjevali bi podruja Konjica, Kalinovika, Jablanice, te dijelova opina Prozor-Rama i Nevesinje. Navedeno podruje odlikuje se brdskim reljefom, pa stoga i ne udi to je primarno zanimanje Naresa bilo stoarstvo. 20 Poput veine ilirskih naroda i Naresi su svoj kulturni procvat doivljeli u III stoljeu nove ere. Njihovo etniko ime pojavljuje se na dva epigrafska spomenika. To su spomenici pronaeni u Gatakom polu i u Prijepolju u Crnoj Gori. Oba spomenika potiu iz II stoljea kada je odrediti granice

18 19

Mari, 2012, 66 ai, 2012, 101 20 Isto, 100

etnika slika kod Ilira bila jo uvjek jaka. Spomenik iz Gatakog polja podignut je mladoj eni koja je bila udata za jednog od Melkumana. Drugi spomenik pronaen u Prijepolju napisao je rob. Domaa ilirska imena koja su najee nadijevali Naresi u rimsko doba su: Boio, Laiscus, Dazas, Iacus, Mandeta, Pines, Temus i Pinnius.21 Na nekim imenima (Posaullonis, Boio, Dazas) koja su prisutna na natpisima s njihove teritorije javljuju se posebni znakovi kojih nema u latinskoj abecedi ili grkom afabetu. Ta imena nisu mogla da se prilagode latinskom izgovoru i njegovom morfolokom sistemu te su ti znakovi odraz njihovog ilirskog jezika i mogu se ak protumaiti kao naznake ilirskog pisma. Njihova imena pripadaju tipinim ilirskim imenima koja su nadjevana u doba kraljevstva. Dodjela graanskog prava poinje u Hadrijanovo doba, a relativno veliki broj stanovnika ovog djela rimske provincije Dalmacije rimsko graanstvo dobija u vrijeme Marka Aurelija i Lucija Vera.22 Trea i posljednja faza romanizacije dostigla je svoj vrhunac Karakalinim konstitucijama. Procesom romanizacije Naresi sve vie podlijeu tekovinama rimske civilizacije. Kao jedan od dokaza da je na prostoru srednje Neretve postojalo municipalno sredite moe se uzeti i Jupiterova posvetna ara iz Ceria kod Konjica.23 Na podruju Panika je pronaeno naselje iz rimskog perioda , a veina predmeta koji su pronaeni spadaju u poetak kasne antike tanije III vijek .24 Irma remonik u radu Neto o antikim naseljima u okolini Konjica govori o potovanju Venere, meu ilirskim narodima. Tako je, u blizini Konjica pronaen reljef ( veliine 40 x 68 cm) u profiliranom obliku koji prikazuje Veneru.25 Inae, nalazi Venera na naem podruju Istone Hercegovine nisu mnogobrojni. Na podruju Konjica naeni su tragovi Jupiterovog kulta,26 najee smatranog za zatitnika vojske. Do sada je pronaena samo jedna posvetna ara, u Ceriima kod Konjica. Nastala je krajem III. ili poetkom IV. stoljea i njeni dedikanti su stranci (Petronije Maksim i Sever), ije zanimanje nije navedeno na ari. U gornjem toku Neretve kult se javlja kasnije i vjerovatno biva potisnut od strane Mithrinog kulta u IV. stoljeu. Na kraju vezano za Jupiterov kult treba istai, da nema potvrde o kultnoj zajednici Jupitera sa nekim drugim boanstvom na teritoriju Istone Hercegovine.

21 22

ai, 2012, 102 Isto, 109 23 Isto, 105 24 remonik, 1960, 182 25 remonik, 1954, 186 26 Imamovi, 1977, 130

Jupiter nije bio jedino boanstvo koje je potovano kod Naresa. Na podruju Potoka u blizini Mostara pronaen je spomenik boici Junoni.27 O postojanju municipija na podruju Konjica govorio bi i Mitrin kult. etiri Mitrina spomenika koji su pronaeni u gornjm toku rijeke Neretve dovode do zakljuka da Konjic, Lisiii i Potoci ine prostorni trougao u ijem se okviru potovao boanstvo Mitra.28 Potvrda o samostalnom kultu boice Junone nalazi se na votivnom spomeniku pronaenom u Potocima kod Mostara. To je jedan od samo dva takva spomenika naena na podruju Bosne i Hercegovine. Dedikant ove posvetne are bila je enska osoba italskog porijekla, Junija Varena. Njen kult nije bio vezan za jedno podruje, ve su ga ene spontano slijedile iz vlastitih potreba za boanskom zatitom. Ujedno ara iz Potoka je jedini votivni spomenik sa istonoherecegovakog prostora, iji je dedikant ena. Na podruju Konjica u XIX. stoljeu naen je antiki votivni spomenik posveen istonjakom boanstvu Mithri. Imamovi smatra da se ovaj spomenik ubraja meu najljepe antike spomenike ove vrste, jer je sa obe strane oslikan. potie iz IV stoljea nove ere.
29

Ovaj spomenik najvjerovatnije

IV. AGER EPIDAURITANES


Danas se u historijskoj nauci smatra da je Trebinje sa irom okolicom ulazilo u sastav Epidaura, najjunije rimske kolonije na istonoj obali Jadranskog mora. Literarnih i epigrafskih potvrda za pripadnost Trebinju ageru epidauritanske kolonije nema, ali bi u prilog toj tezi govorila znaajna arheoloka nalazita. To je, prije svega, cesta koja je iz Cavtata izlazila u Glavsku te preko Trebinja vodila do prijevoja Roca u Krtinju, granine take izmeu Trebinja i Ljubinja.30 Zahvaljujui povoljnom geografskom poloaju, tj. poloaju povoljnom za pomorsku i kopnenu trgovinu, Epidaurum je postao najznaajniji rimski grad izmeu Neretve i Boke Kotorske. Nalazio se poput Porea, Raba i Zadra na poluotoku Ratu u dananjem Cavtatu. Pod snanim uticajem helenistikog, a potom i rimskog svijeta ubrzo je prerastao u jaki ekonomski imperij s razvijenom trgovinom, zanatstvom i manufakturom, te se razvio u znaajan pomorski i trgovaki centar. Stanovnici Epidaura su od poetka veinom bili italskog porijekla (Aelii, Anvelni, Hordionii, Iulii, Vibi) i dr. Vremenom se pojavljuju i graani domaeg porijekla meu kojima se

27 28

Imamovi, 1977, 133 ai, 2012, 106 29 Imamovi 1977, 278 30 Bojanovski, 1988, 76

10

izdvajaju familije Pomentini i Mardi, meu njima i Fronto Turbo Pubilicus servus domo Epidauro koji je bio pretorijanski prefekt i Hadrijanov priijatelj. Poznat je po izuzetnoj vitekoj karijeri. Domaeg porijekla su i familije koje u svom cognomenu imaju rije Turbo a potom i Fronto. Po miljenju historiara J. Wilkesa domae stanovnitvo bili su i Aelii sa hadrijanskim civitetom. Prvi, na natpisima poznati, domoroci sa ovog podruja koji su dobili civitas, stekli su taj status za vrijeme vladavine cara P. Elija Hadrijana (Publius Aelius Traianus Hadrianus, 117 138. god. n. e.).31 Zbog toga oni imaju gentilno ime Aelii. Zbog blizine jakog rimskog centra do romanizacije je dolo bre nego u sjevernijim dijelovima provincije Dalmacije. Epigrafska graa nam ne otkriva puno o tome jer je loe ouvana. Na jednom do sada neobjavljenom nadgrobnom spomeniku sauvao se carski genitilni nomen Aelius koji vjerovatno potjee iz vremena cara Hadrijana.32 U njegovom su periodu peregrini iz zalea Epidaura mogli dobiti rimsko graanstvo. Colonia Epidauritana se razvila na teritoriju nekadanje plerejske civitas, koju Strabon lokalizira jugoistono od Ardijejaca.33 Plinije im ne navodi broj dekurija, to znai da u vrijeme kada je bio formiran Naronitanski konvent vie nisu postojali kao autonomna peregrinska civitas. Nakon to se u Epidauru dedukcijom formirala kolonija, i u ovom regionu je poela izgradnja makadamskih cesta, svakako u reiji vojske, ali je u tome pothvatu morala uestvovati i lokalna cura viarum u Epidauru, koja je odravala i nadzirala novoizgradene komunikacije. Putnom mreom Ad Zizio Leusinio i Ad Zizio Epitauro koja ini jedinstven sistem, po miljenju Bojanovskog, upravljalo se iz jednog centra i to iz Epidaura. U dananjem Trebinju se vjerovatno nalazila putna stanica Asamo, dok je u Ukiu po svemu sudei bio antiki Ad Zizio.34 Tako se dosta brzim tempom, vrila sistematizacija cestovne mree, najprije za potrebe dravne uprave i vojske, a kasnije i za potrebe stanovnitva i saobraaja uope.35 Ponaeni bogati epigrafski nalazi nas uvode u poznavanje urbanog arela i gradskog ivota. Budui da se Epidaur kontinuirano razvijao postao je urbaniziraniji od ostatka rimskih naselja. Blizina velikog urbanog centra povlaila je za sobom i dolazak velikog broja stranaca. Tu su se vjerovatno nalazila i imanja epidaurske elite. Naime, u Popovom polju je pronaen

31 32

Bojanovski, 1988, 77 Isto, 77 33 Strab. VII 5,5 34 Bojanovski, 1976, 67 35 Bojanovski, 1974, 19

11

natpis na kome se spominju etiri roba stranog porijekla. Prisustvo tog sloja ljudi moralo je biti uslovljeno postojanjem odreenog imanja na prostoru Popovog polja. Istonu granicu agera Epidaura trebalo bi traiti na gornjoj Trebinjici, koja ini granicu izmeu Hercegovine i Crne Gore. Treba napomenuti da istona granica agera Epidaura ide priblino dananjoj granici Hercegovine prema Crnoj Gori. Sjeverna granica Epidaura mogla bi se traiti ako povuemo liniju od vrela Trebinjice kod Bilee do Gornjeg Krtinja gdje je Epidaur graniio sa Dilluntumom, a potom bi vodila junije do Bilee. Kada je u pitanju donji tok rijeke Trebinjice nije ostalo zabiljeeno koji je ilirski narod naseljavao to podruje. Mogue je da se radi o ostacima Ardijejaca ko je su 135. godine Rimljani prognali iz Istone Hercegovine.36

V. GLINDICIONI

Nevesinjsko polje je imalo pogodan prirodni poloaj za preuzimanje prometa sa mora u planinsku unutranjost zemlje. Najvei broj naselja rimskog tipa na podruju Nevesinjskog polja pronaena su u Biogradu, Zovora dolu, Lukavcu, Kifinu selu, Postoljanima, Presjeci, Luci te su povezana funkcionalno za rimsku cestu i promet na njoj.37 U Kifinu selu se razvilo najvee rimskodobno naselje na Nevesinjskom polju. Na podruju Nevesinjskog polja nisu evidentirani numizmatiki nalazi. Jedino je Plinije pisao o ovom stanovnitvu. Iz Orahovice (Slato) potie jedini nadgrobni natpis na kojem se spominju Aelius Maximus et Aelia Tatta koji su postavili epitaf keri Aeliae Marcellae.38 Na osnovu onomastike jasno se vidi da su spomenik podigli peregrini koji su rimski civitat dobiliu vrijeme cara Hadrijana. Otac i ki imaju rimska imena Elije Maksim (Aelius Maiximus) i Elija Marsela (Aelia Marcella) dok majka jo uvijek ima ilirski praenomen Tata (Tatta). Ilirska onomastika se due zadrala kod ena, jer su ene due uspijevale odrati svoj etniki identitet u odnosu na muke lanove porodice. 39 Ovaj natpis je znaajan jer u prvom redu govori o romanizaciji koja je u II stoljeu zahvatila i peregrinske oblasti u planinskoj unutranjosti zemlje.

36 37

ai, 2011, 33 Bojanovski, 1988, 106. 38 Isto, 107. 39 ai, 2011, 64

12

U djelima antikih pisaca Glindicioni nisu mnogo zastupljeni. O njima pie Plinije koji svoje civtates navodi abecednim redom, onako kako ih je naao u slubenim papirima. On navodi da su Glindicioni brojali 44 dekurije. Prema broju dekurija bili su drugi po brojnosti ilirski narod Istone Hercegovine, odmah iza Naresa.40 Apijanov podatak da je Oktavijan sa Glindicionima imao potekoa upuuje da su Glindicioni ivjeli u tee pristupanim krajevima, a takvo je bilo i Nevesinjsko polje. Prema tome Glindicioni bi bili istoni susjedi Naresa, a na istoku su graniili sa Melkumanima. O kasnijem razvoju njihovog civitatesa nema nikakvih podataka. U II stoljeu je uznapredovala romanizacija. Zbog nedostatka pisanih podataka koji bi govorili o stanovnitvu koji je naseljavao ovaj teritorij jedino na osnovu epigrafskih natpisa na spomenicima moe se pratiti proces romanizacije ilirskog naroda Glindicioni. Na osnovu spomenika koji je pronaen u dolini rijeke Zalomke zakljuuje se da ovaj natpis pokazuje vei stepen romanizacije jer na njemu imamo pojavu carskog gentilnog nomena. 41

VI. MELKUMANI Na podruju Gatakog polja, teritoriju naseljenom jo od II milenijuma stare ere, ivjeli su Melkumani. Za taj ilirski narod Plinije navodi da su u ranocarsko doba brojali dvadeset etiri dekurije. Zbog prostora koji naseljavali, tj. prostorne granice izmeu primorske i planinske Hercegovine, Melkumani su se najee bavili nomadskim stoarstvom. Iz te injenice izvodi se razlog zbog ega ovaj ilirski narod nije ostavio znaajne urbane ostatke. Pod Oktavijanovu vlast Melkumani dolaze 33. g. p. n. e., ali i pored priznavanja rimske vlasti ovaj ilirski narod se nastavio baviti svojim tradicionalnim nainom ivota, tj. nomadskim stoarstvom. U historijskoj nauci se smatra da su Melkumani 212. godine dobili rimski civitet. Zbog teritorijalne izoliranosti imali su mnogo manje dodira s Rimljanima, nego je to bio sluaj sa ostalim ilirskim narodima Istone Hercegovine. Iz tog razloga su oni tee primali rimsku vlast. Imajui u vidu plodnost kojom obiluje Gatako polje izvjesno je da bi Melkumani jasno eljeli naglasiti svoju granicu u odnosu na suparnike Deremiste. Takvo isticanje vlastitog teritorija najlake se moglo postii uz pomo meanih natpisa koji su postavljani uz suglasnost rimske vlasti.42

40

Broj od etrdest i etiri dekurije prema Gabrievievoj formuli broji od 6 600 -8 800 ljudi, dalje; Mari, 2012, 64 41 ai, 2012, 65 42 Isto,

13

Na osnovu spomenika pronaenom u Koritima moe se ustanoviti da je lokalna melkumanska aristrokratija rimsko graanko pravo dobila u vrijeme Hadrijana ili Antonija Pija. To je bio nadgrobni spomenik jedne bogate porodice koja je ak imala i jednog porodinog roba. Kroz ovaj teritorij su prolazile dvije rimske komunikacije: Panik Bilea Gacko - Foa i cesta Nevesinje Gacko - Niki. Rimska cesta Panik- Bilea-Gacko- Foa je ustvari prastara saobraajnica.43 Ova stara komunikacija vodila je od Bilee prema sjeveru. Nedaleko od Koblje Glave sjekla je modernu saobraajnicu te se preko Cernice sputala u Gatako polje. Tragove ove rimske ceste zatro je kasniji promet.44 U njenoj blizini iskopani su bogati prilozi grke proizvodnje iz 5 st.p. n. e., srebreni nakit i prstenje, dva bronzana grko ilirska ljema, bronzane ukosnice igle i fibule. Na Gatakom polju dosad su ustanovljeni tragovi antikih naselja (ruevine, groblje, novci).45 Najvie materijalnih ostataka antike naeno je u Kazancima u krajnjem istonom dijelu Gatakog polja gdje se ono granii sa susjednom Crnom Gorom. Tu se u podruju Dobrog Dola na lokalitetu koji ima karakteristian naziv Trgovita vide bogati ostaci veeg antikog zdanja, gdje je naeno najvie antikih ostataka. Meu njima se nalazi jedna arula bez natpisa, kamena greda i stupe.46 Na lokalitetu Uzdoblje (Dobri do) pored vee nekropole steaka pronaeni su ostaci rimske zgrade, jedan prelomljeni stup od graevine i ornamentisani Kornis. Pretpostavlja se da je u Trgovitu bila i villa rustica. U blizini Trgovita u podnoju Brljevske glavice naen je sluajno 1984. godine jedan rimski spomenik s epigrafskim natpisom. Natpis na ovom spomeniku je itljiv i glasi: Temus(filae) B(a)/tonis fil(io) Narensai /Annaeiann(orum) XXV hic sita est.47 Po miljenju Antackovi - Salki ovaj natpis bi u prevodu znaio: Temus(ki) Batonova, sina iz naroda Narensai (iz porodice) Anneai, umrla je u dvadeset petoj godini ivota. Ovdje je zakopana.48 Ovaj natpis je vaan jer su sva imena u tekstu ilirskog porijekla.

43 44

Bojanovski, 1976, 38 Isto, 38 45 Paali, 1960, 65 46 Antackovic- Sali, 1990, 7 47 Isto, 8 48 Isto, 8

14

VII. DEREMISTI

Po miljenju Bojanovskog, Deremisti su vjerovatno ivjeli nedaleko od Daorsa jer je jedan Daors oenio Deremistkinju, najvjerovatnije negdje izmeu Stoca i Bilee, konkretno u Dabarskom polju s Fatnicom i Planom. Na tom podruju, na lokalitetu u Paniku, u blizini Bilee, pronaen je epigrafski spomenik na kojem je osim manjeg dijela natpisa koji ukljuuje nekoliko slova u svakom redu, sve ostalo propalo.49 Pored ovog spomenika na podruju Bilee pronaeni su i spomenici u Dobrievu, Fatnici i Koritima. Na spomeniku pronaenom u Fatnici moe se prepoznati prisustvo domae onomastike. Sa svojih XXX dekurija bili su brojniji od Daorsa sa kojima su mogli imati politike pa i upravne odnose prije rimske okupacije, ali i kasnije. Naime, sredite civitas Deraemistae treba traiti u Plani gdje je naeno dosta rimskih ostataka. Posmatrajui epigrafsku grau stie se dojam da su Daorsi i Deremisti bili dosta kulturoloki slini.50 Uslovio je to geografski poloaj njihovog teritorija koji ih je upuivao jedne na druge, ali i blizina naprednijih grkih i rimskih kulturnih centara. Ovaj ilirski narod je i prije rimskih osvajanja bio veoma napredan, a razlog tome je njihov kostantni dodir sa helenistikim svijetom. Zahvaljujui povoljnom geografskom poloaju uticaj helenizma na ovo poduje bio je velik, ali se u nauci smatra da su i pored ovog razloga Deremisti preko Daorsa, sa kojima su i graniili primili odreeni stepen helenistike kulture. O uticaju helenizma na Deremiste svjedoe brojni epigrafski natpisi na nadgrobnim spomenicima. Svakako, najpoznatija je tzv. Vojnika diploma iz Salone (CIL XVI 38).51. Pomen imena ovog Ilirskog naroda zabiljeen je novom spomeniku kojom se veteranu Venetusu Ditiusu, njegovoj supruzi Madani Plarentis i sinu Caiusu dodjeljuje rimsko graanstvo. Za ovaj brani par jasno u tekstu natpisa pie da su Deremisti. Izuzev toga, znaajno je i to to kod navoenja imena vojnog veterana vidimo i dalje helenski utjecaj jer je navedeno i ime najgovog oca Daversa(o) koji nema nikakve direktne veze sa ovim natpisom. Takva formula je karakteristina za Ilire koji su nekoj fazi razvoja svoje zajednice bili pod helenskim utjecajem.Takoer, ovaj natpis je znaajan izvor za praenje romanizacije. Prva
49 50

Bojanovski, 1977, 70 Bojanovski, 1988, 90 51 Vojnike su diplome poseban pravni dokument kojim se dokazivalo rimsko graansko pravo, a dobivali su ih vojnici koji su prethodno bili peregrini, odnosno slobodni ljudi bez graanskoga prava. Dalje, Demicheli, 2012, 47

15

generacija rimskih graana u pravilu ima ilirska imena dok ve njihovi potomci poinju prihvatati rimska.52 Deremisti su pripadali Naronitanskom konventu.

VIII. DAORSI Veina antikih pisaca od naroda Istone Hercegovine spominje samo Daorse, to ne udi jer su to uglavnom bili helenistiki pisci, a Daorsi su u helenistikom svijetu bili sinonim za ilirski etnos dananje Istone Hercegovine.
53

U IV stoljeu su uli u sastav ilirske drave, ali

su 168. g. p. n.e. preli na stranu Rimljana. Tim inom su dobili immunitatem. Tokom Oktavijanovih ilirskih ratova (33 - 35g. p. n. e.) ostali su vjerni Rimu. Ta lojalnost izazvala je bijes od ostalih ilirskih naroda, ponajvie Delmata, koji su spalili njihovu prijestolnicu na Oaniima kod Stoca. Kako su u vojnom pogledu bili slabiji od Delmata, morali su plaati porez u itu i u stoci.54 Od svih naroda sa podruja Istone Hercegovine najvie su pod uticajem helenizma bili Daorsi. Ta injenica je kod ovog ilirskog naroda dovela do ranijeg prelaza iz starijeg u mlae eljezno doba. Naseljavali su lijevu (junu) obalu Neretve, a njihova glavna naseobina bili su Oanii na strmom brdu iznad Stoca u dolini rijeke Bregave, gdje su pronaeni novci Daorsa.55 Daorsi su narod koji je prvi poeo kovati svoj novac, autohtoni novac na istono jadranskom podruju. Novac potie iz II stoljea i bio je kovan po uzoru na grki. Vanost novca je bila velika, znaila je neovisnost naroda Daorsa ali i potvrdu da su imali razvijen obrt, kulturu i trgovinu sa drugim narodima. Na njihovom novcu prikazani su brodovi sa kljunom i vesla.56 To bi, po Imamovievom miljenju, znailo da su na svoj novac stavljali amblem koji je simbolizirao njihove najvanije aktivnosti, pomorstvo.57 Sjedite Daorske peregrinske civitates, koja uglavnom odgovara srednjovjekovnoj arhontiji Humskoj nalazilo se u Oanima kraj Stoca. Njezin je kontinuitet u rimsko doba nastavljao municipium Diluntum. Ne postoje odreeni podaci kada je Diluntum bio podignut u rang municipija. Jedini su izvor za tu temu natpisi koji su se sauvali u skromnom broju, a na kojima od

52 53

ai, 2011, 31. ai, 2012, 99 54 Bojanovski, 1988, 91 55 Wilkes, 2001, 207 56 Imamovi, 30 57 Isto, 30

16

carskih gentilicija dolaze samo Flavii i Aelii. Po njima bi se moglo zakljuiti da Diluntum municipalni status stekao od Flavijevaca.58 Zbog visokog stepena urbanizacije u Stocu je naeno dosta epigrafskih spomenika od stranaca, preteno italskog porijekla. U Popovom polju je naen natpis u kojem se spominju etiri roba stranog porijekla. Iako su bili narod sa najmanje dekurija na njihovom teritoriju je ostalo najvie arheolokih ostataka. Imamovi pie da je na podruju Stoca pronaeno pet votivnih, tj. posvetnih natpisa. Pronaen je spomenik posveen rimskom bogu Marsu. Natpis glasi Matri Augusto, to bi mogli prevesti rijeima uzvienom Marsu. To je ujedno najei epitet koji se pojavljuje na votivnim spomenicima posveenim Marsovom kultu. Pored spomenika posveenom bogu Marsu na prostoru Stoca pronaena je i ara na podruju Hodova koja je jako loe ouvana. Zapoinje posvetnom formulom I(ovi) O(ptimo) M(aximo).

58

Bojanovski, 1988, 101

17

IX. ZAKLJUAK

Na osnovu prethodno izloenih injenica moe se zakljuiti da je prostor Istone Hercegovine vrlo znaajan za upoznavanje najranije bosanskohercegovake historije. Kao to je u radu izloeno, tu regiju naseljavali su neki od najznaajnijih ilirskih naroda, poput Ardijejaca i Autarijata, a ulazla je i u sastav prve ilirske drave, najvanije politike tvorevine koju su Iliri uope formirali. Zahvaljujui toj injenici ovaj dio Bosne i Hercegovine bio je vie nego i jedan drugi izloen drugaijim kulturnim utjecajima i novom nainu ivota. O tome prije svega svjedoi najznaajniji spomenik helenistike kulture u Bosni i Hercegovini, a to je Gradina na Oaniima kod Stoca, sjedite ilirskih Daorsa. Pored njih, prostor Istone Hercegovine naseljavali su ilirski narodi Naresi, Glindicioni, Melkumani te Deremisti. O ovim narodima u predrimsko doba, osim njihove teritorijalne rasprostranjenosti i nekih usputnih podataka znamo veoma malo. Antiki pisci koji su ostavili najvanije pisane podatke o ovim narodima spominju ih najprije u kontekstu rimskih osvajanja ovog prostora. Tako se po prvi put spominju Naresi i Glindicioni u Apijanovim Ilirikama kao narodi koji su Oktavijanu pruili neto jai otpor. Prostor dananjeg Trebinja ulazio je u sastav vrlo vane kolonije ager Epidauritanis iz koje se najprije irio proces romanizacije ovog podruja. Inae je u Istonoj Herceovini proces romanizacije zapoe prije nego u drugim djelovima antike BiH. Vrlo vaan aspekat prouavanja antikog perioda u naoj zemlji je i prouavanje epigrafskih spomenika. Na prostoru Istone Hercegovine pronaen je znatan fond ove grae. Pomou nje naunici su u stanju da izvuku zakljuke o procesu romanizacije, svakodnevnom ivotu ali i o vjerovanjima i kultovima prisutnim na ovom podruju. Tako moemo zakljuiti da su na prostoru Istone Hercegovine u antikom periodu bili razvijeni rimski kultovi, poput kulta
18

boga Marsa o emu svjedoi votivni spomenik pronaen u Stocu, ili kult Jupitera iji su tragovi pronaeni u Konjicu. Na teritoriji koju su naseljavali Naresi takoer su pronaeni ostaci Mitrinog kulta. Sve ovo govori da je prostor Istone Hercegovine u prethistorijskom i antikom periodu imao bogatu materijalnu i duhovnu historiju. Njeno izuavanje predstavlja vrlo vaan doprinos bosanskoj hitorijskoj nauci.

IZVORI
Apijan 2005.: Marjeta ael Kos, Appian and Illyricum, Situla 43, Narodni muzej Slovenije, Ljubljana. Plinije Stariji 1976.: prijevod Mate Suia u dodatku Antiki pisci u knjizi Antiki grad na istonom Jadranu Zagreb. Strabon 1976.: prijevod Mate Suia u dodatku Antiki pisci u knjizi Antiki grad na istonom Jadranu Zagreb.

LITERATURA BOJANOVSKI 1988. : Ivo Bojanovski, Bosna i Hercegovina u antiko doba, ANU BiH, Djela, LXVI, CBI, 6. Sarajevo. ATANACKOVI SALI 1990.: Vukosava Atanackovi Sali, Rimski epigrafski spomenik iz Kazanaca kod Gacka, Hercegovina, VII - VIII, 7 13, Mostar BOJANOVSKI 1974.: Ivo Bojanovski, Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji Dalmaciji, ANUH, Djela, XLVII, CBI 2. BOJANOVSKI 1976. : Ivo Bojanovski, Gatako polje u antici, Tribunia, knjiga II, 17 -44. Trebinje. BOJANOVSKI 1977. : Ivo Bojanovski, Rimski natpisi iz doline trebinjice, Tribunia, knjiga III, 67 -98. Ttrebinje REMONIK 1960.: Irma remonik, Predhodna istrivanja na rimskom lokalitetu na Paniku, GZM, Tom XV - XVI N.S. Arheologija, 173 -184. Sarajevo REMONIK 1954.: Irma remonik, Neto o antikim naseljima u okolini Konjica, GZM, N.S. Arheologija X, 179 - 188. Sarajevo

19

DEMICHELI 2012.: Dino Demicheli, Svjedoci porjekom iz Salone na vojnikim diplomama, Zagreb IMAMOVI 1977.: Enver Imamovi, Antiki kultni i votivni spomenici na podruju Bosne i Hercegovine, Sarajevo. MARI 2012: Almir Mari, Gornja Neretva u prethistorijsko i antiko doba, Rukopis magistarskog rada, Sarajevo PAALI 1960.: Esad Paali, Antika naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini, Zemaljski muzej, Sarajevo. AI 2012.: Amra ai, Kulturno - historijski razvoj ilirskog naroda Naresa (civitas Narensium), ANU BIH, Godinjak CBI 41, Sarajevo, 97-112 AI 2011: Amra ai, Antiki epigrafski spomenici istone Hercegovine, Rukopis magistarskog rada, Sarajevo WILKES 2001.: J.J., Wilkes, Iliri, Split.

20