You are on page 1of 34

АРХЕОЛОГИЈА

CO L O NIA  F L A VIA 

Сл.

ано

рам

ан

ад

ел

од

цен

тра

лно

то

гра

дск

оп

одр

ачј

е

Н

а тлото на Скопската Котлина,
десетина илјади години една
цивилизација сменува друга. Во текот на тој
континуиран, незапирлив процес, во непрекинатата низа
цивилизации кои се надслојувале, римската оставила длабоки траги.
Историјата на Скопје во римскиот период се идентификува со таа на градот
Скупи, чии урнатини се археолошко сведоштво кое трае во просторот и времето.
Сепак, материјалните остатоци, дополнети дури и со штурите податоци од античките
историски извори, современите патеписци и натписите, не се доволни за да се реконструира
севкупната, вистинска слика за луѓето и живеењето во римскиот град Скупи. Тие се само далечно
ехо, истргнати коцки од мозаикот што го преживеале незапирливиот заб на времето, преку кои се
насетуваат обрисите од една неверојатно сложена приказна. За да се разберат содржината и суштината на
приказната, да се реконструира реалниот живот на минатото, неопходно е да се употреби голема имагинација која
ќе ги оживее творештвото, креативноста, емоците, мислите, сетилата, соништата, стремежите на некогашните
жители на Скупи - наши претци, чии судбини се нераскинливо вградени не само во археолошките остатоци, туку во
самите нас и нашата колективна меморија.
Сместен на просторот, распнат меѓу истокот и западот, северот и југот, Скупи бил предизвик за бројните
освојувачи, добронамерни патници, и трговци. Без оглед на причините и мотивите, сите тие тука на ова тло
препознавале услови и можности за живеење и опстанок.
Скупи се наоѓа во централниот дел на Скопската Котлина на 5 км северозападно од Скопје, во непосредна
близина на селото Злокуќани, на југозападната падина од Зајчев Рид, лево од утоката на Лепенец во Вардар. Според
површината (44 ха),3-4/2012
Скупи е најголемот римски град во Република Македонија, а воедно и единствениот со статус
на римска колонија, што е највисок самоуправен ранг што еден провинциски римски град можел да го добие.1

3-4/2012

3-4/2012 

3-4/2012

Ленче Јованова 

 SC UPINO R UM
ГРАДОТ НА
МРТВИТЕ
ПО КР А j

ГРАДОТ
НА ЖИВИТЕ

1 Приближната географска
положба била одредена уште
од Птоломеј во II век од н.е.
(Ptol., III 9,  ); Evans A., 188,
79–17; Mikulčić I., 1970, 131 11; Mikulčić I., 1971, 3 –8;
Mikulčić I., 1973, 29 – 3;
Микулчиќ И., 1973(а), 22 27; IMS VI, 13 – ; Кораќевиќ
Д., 2002, 1 - 177; 

7

Доаѓањето на римјаните и основањето на граДот

Археолошките наоди упатуваат на континуирано живеење на
просторот од идниот град Скупи и непосредната околина во бронзеното и
железното време (XII до VI век пред. н.е.). Периодот на раната антика
претставува
археолошка празнина (хијатус) од цели пет века (V- I век пр.
Сл. 2 Керамичен сад (урна)
н.е.) без материјални докази за случувањата на овој простор. Античките
од доцнобронзеното време
извори даваат малку податоци за населбите и градителството во
предримскиот период во регионот на Скопската Котлина.2 (сл. 2)
Прапочетоците на римсСл. 3 Југоисточен бедем (IV век) и делови од постара станбена градба - домус киот град се поврзуваат со
поместувањето на римските
легии на север од римската
провинција Македонија кон
крајот на I век пред н.е. За
претпоставката дека во Скупи
бил лоциран легиски логор на
една од легиите, Петтата
македонска (V Macedonica) или
Четвртата скитска (IV Skythica),
иако историски можна, досега
нема реални археолошки или
епиграфски докази, а како
главни аргументи се сметаат
конфигурацијата, формата,
димензиите и одредени
фортификациски елементи на
обѕидието. Прашањето за статусот на основната агломерација како легиски логор или
2 Liv. LXI 19, 7 - 11; XXVI, 2, 3;
цивилна населба во првата половина на I век, останува отворено.3 (сл. 3)
Papazoglu F., 199, 127 - 13, заб.
На поинтензивна колонизација и урбанизација може да се смета по формирањето на
119 - 123, Микулчиќ И., 1982, 17 3; Кораќевиќ Д., 2002, 37, ;
провинцијата Мезија во 15 година од н.е., иако нема точни податоци за случувањата и
Јованова Л., 2008, 198 - 200;
процесите при консолидацијата на римската власт во новоосвоените области.4
3 Mócsy A., 1970,  - 0; Mikulčić I.,
Нема сомневање дека за просперитетниот и забрзан развој на базичната агломерација
1982, 3 - 37; IMS VI, 2, 7, 7;
Микулчиќ И., 1999, 132 - 13;
од пресудно значење е трансформацијата во самоуправна дедуктивна колонија. Точната
Mikulčić I., 1970, 131 - 11; Mikulčić
I., 1971, 73 – 80; Mikulčić I., 1973, година на основањето на колонијата не е позната. Со подигањето на статусот на населбата
29 - 3;
во ранг на колонија - Colonia Flavia Scupinorum во времето на Флавиевците (69 - 96) 
Tacitus, Ann. I 80, IV ; Mirković M.
Веспазијан или Домитијан,5 со дедукција на ветерани (ислужени војници) од легиите:
199, 27 - 31; IMS II, 23-2; Иванов
Седма клавдиева (VII Claudia), Петта македонска (V Macedonica), Петта алауда (V Alaudae)
Р., 1999, 23 - 2; 
Се поприсутно е мислењето дека
и Четврта македонска (IV Macedonica), на кои како награда им била доделувана земја на
основањето на колонијата треба да просторот на пошироката градска територија, што се поклопува со територијата на Скопссе поврзе со времето на Веспазијан
ката Котлина, создадени се услови првобитната населба да прерасне во комплексен урбан
(IMS VI, 2 - 2; Dušanić S., 199, 
2);
римски град со сите управни и други цивилни и верски објекти кои одговарале на новите 
IMS VI, n° 39, 1, 3, , 8, 9, 1, 2,
услови и прилики. (сл. 4) Како и да е, градот го носи епитетот Флавија (Flavia), а неговите 
3, , , , 7, 21 (VII Claudia),
граѓани, како носители на римското граѓанско право, биле впишани во трибата Квирина 
1 (V Alaudae), 3 (V Macedonica),
39 (IV Macedonica); Móscy A., 1970,
(Quirina), истата на која припаѓаат и Веспасијан и неговите синови. Името на колонијата е 
8; IMS VI, 2 - 2; Dušanić S., 199,
Скупи (Scupi), но на натписите најчесто се среќава како Colonia Flavia Felix Dardanorum, 
2
односно Colonia Flavia Scupinorum во скратена или развиена варијанта. Мислењата на
7 Микулчиќ И., 1982, 3 - 8;
Микулчиќ И., 1999, 137 - 10; ;
лингвистите се разликуваат околу потеклото и значењето на името на градот. Припаѓа на
Koraćević D., 1989, 102 - 10;
латинската сфера на влијание, каде латинскиот е службен јазик, но присутни се и натписи
Кораќевиќ Д., 2002, 2 - , 11 1; Jovanova L., 200(b), 17 – 2; на грчки јазик, поради близината на регионите од грчката сфера на влијание.6 (сл.5)
Јованова Л., 2008, 203 - 208;3-4/2012
Според имињата зачувани на натписите и начинот на погребување во империјалниот

3-4/2012 

8

3-4/2012

период, може да се заклучи дека во Скупи било присутно население со мешана, сложена
етничка и социјална структура. Римското, односно италското население во најголем број го
чинат доселените ветерани, кои по потекло се од пределите на денешна Италија, Далмација,
Истра, Франција, Шпанија и Сирија, и по правило се носители на високи цивилни и свештенички и градски функции. Присутно е и доселено романизирано население, од кои најбројни се еленизирани ориенталци од Мала Азија и доселеници од Македонија, Егеја и Тракија.
Секако дека доминантно било романизираното автохтоно население. (сл. 4, 5, 8)

развој (поДем и паД) на граДот

Во раниот и средниот царски период градот
интензивно се развива, напредува и опстојува
како важен административен, верски и транзитен
центар на провинцијата Горна Мезија. За прв пат
во историјата на ова тло се формира вистински
град со сите урбанистички и цивилизациски
одлики на високо развиените римски градови.
Урбанистичките одлики, инфрастуктурата и
високото комунално станбено ниво на живеење
(водовод, канализација, развиена улична мрежа
со поплочени улици, јавни купатила, подно
греење, подови со мозаици, осликани ѕидови,
застаклени прозори), го сместуваат највисоко на
цивилизациската скала на провинциските римски
градови. Топографијата на Скупи мора да се
набљудува паралелно и еволутивно низ сите
временски етапи, во кои градот бил формиран, се
развивал, опстојувал и замрел, од цивилна населба или логор во просперитетна римска
колонија, преку провинциска метропола до доцноантичко село. (сл. 6)
Градот Скупи бил однапред планиран според римските урбанистички
начела. За разлика од другите римски градови во Р. Македонија, единствено
Скупи припаѓа на категоријата градови од т.н. тип urbs quadrata, со типичната
римска урбанистичка структура и концепција, бидејќи се работи за новооснован
град кој не лежи над постара урбана населба. Поради конфигурацијата на теренот
обѕидието има полигонална форма на неправилен четириаголник (738 х 590 м) со
површина од 44 ха. Во склад со урбанистичката структура, улиците биле
поставени според ортогонален систем, паралелни со ѕидовите на обѕидието (сз/ји
- јз/си). Тоа подразбира две главни улици: кардо максимус (cardo maximus) и
декуманус максимус (decumanus maximus), кои се сечат под прав агол и мрежа од
помали улици паралелни со нив (cardines и decumani), меѓу чии пресеци се
наоѓаат градските квартови (insulae). Низ целиот историски развој градот ќе ја
задржи основната урбанистичка структура со иста поставеност на улиците,
градежните комплекси и архитектонски градби, но димензиите и содржините на
градските квартови се менувале во различните временски периоди, што е
потврдено со позицијата на истражените градби од различни временски периоди.7
(сл. 6 и 7)
Поради неистраженост мошне е тешко да се определи урбаниот лик на
градот во претфлавиевскиот период, пред и за време на основањето на колонијата
до крајот на III век. Најстариот историски период, археолошки и натаму останува
во мрак. Интерната структура на таа рана агломерација, центарот на јавниот живот и
локацијата на главните архитектонски комплекси се сосема непознати. Можеме само да
Сл. 6 Истражен дел од
улицата
кардо максимус (?)

Сл. 4 Надгробен споменик на кој
се споменува припадник од
легијата VII Cl.

Сл. 5 Надгробен споменик на кој
се спомнува името на градот –
Colonia Flavia Scupinorum 

9

Сл. 8. Надгробен споменик посветен на Г. Семпрониј Лупо – дуумвир и квестор

Сл. 7. Дел од централно
градско подрачје со
истражени улици

констатираме магла низ која се наѕираат обѕидието, контурите на театарот, ѕидови од
неколку функционално недефинирани градби, гробни целини од западната и источната
некропола, околу 250 епиграфски споменици, бројни археолошки наоди, штури податоци
од историските извори и сл.8 (сл. 3, 6, 4, 5 и 8)
Од бројните епиграфски споменици дознаваме за административното и општественото уредување на градот. Скупи имал градски совет (ordo decurionum), чии членови биле
избирани на јавни избори од редот на највидните претставници на градската
аристократија. Изборот на висока градска функција била работа на престиж и углед, за
која не следувал паричен или друг вид надомест. На врвот од хиерархиската скала на
градската управа се наоѓале двајца управници, односно градоначалници (duumviri), кои
биле избирани од редот на градските декуриони. Нивниот мандат траел една година.
Во редот на високите службеници се едилите (aediles) со мандат од една година, кои
се грижеле за редот, спокојството, хигиената во градот, снабдувањето со прехранбени
продукти, надзор над јавните градби и др. Контролата и управувањето со градските
финансии, како и собирањето на даноците биле во рацете на квесторите (questores).
Освен цивилните функции, како носители на свештенички функции се среќаваат
аугури и понтифекси. Во градот постоело и здружение на свештеници – августали
(augustales), кои се грижеле за одржување и почитување на царскиот култ. Освен
градските магистрати, тука живееле и бројни трговци, ситни градски чиновници,
занаетчии и градскиот плебс. Населението, освен слободни граѓани, го чинат и бројни
ослободеници и робови со различни права и должности.9 (сл 8)
По административните и воени реформи на Диоклецијан (284 - 305) кон крајот
на III век и основањето на провинција Дарданија во текот на IV век, Скупи повторно
доживува голем економски и урбанистички подем, односно станува главен верски,
културен, економски и административен центар за целата област. Во однос на истра-

3-4/2012
3-4/2012 

0

3-4/2012

жувачките работи во доцноантичкиот период имаме обратна слика, односно истражени се
неколку градежни комплекси, но наспроти тоа, иако парадоксално, нема податоци каде се
наоѓале некрополите од V-VI век.
Затоа, кога зборуваме за урбанистичкиот изглед на Скупи, тоа првенствено се однесува на изгледот на градот во доцноантичкиот период, односно од крајот на III до крајот на
VI век. Делумно или целесно се истражени: дел од југоисточниот бедем, цивилна базилика,
делови од градска вила, делови од неколку луксузни резиденцијални комплекси, житница
(хореум), две градски бањи, делови од улична мрежа, две христијански базилики, градба со
апсида и делови од неколку градби со неутврдена намена.10 (сл. 1 и 9)
Во 518 година Скупи настрадал во катастрофален земјотрес. Новите историски услови, големото економско осиромашување, социјалните промени и бројните миграции довеле
до демографски промени во текот на V-VI век, кои предизвикале промени во развојот и
структурата на градот, што е изразено преку неговата варваризација, дезинтеграција и рурализација, така што Скупи постепено од високо развиен урбан центар ќе се трансформира во
рурална населба. По скромната обнова во VI век, урбаното и организирано живеење конечно замира кон крајот на VI век, во времето на Маврикиј Тибериј, кој според колективниот
наод од монети завршува во 582/3 год.11 Меѓутоа, археолошките наоди упатуваат дека
животот на овој простор, иако во скромен обем, продолжил сѐ до раниот среден век, до XXI век од н.е.12 Идните истражувања на овој значаен локалитет треба да дадат одговори на
многу засега отворени прашања и претпоставки за топографијата и урбанизмот на градот.
Сепак, одолевајќи им на бројните разурнувања и пљачкосувања, Скупи докажал дека
не може да биде наполно разурнат и уништен. Во пазувите на плодните злокуќански и бардовечки полиња и под современите градби, скриени се тајните на некогашната стварност,
битни за одгатнување на културната историја на Скопје, Македонија, па и пошироко Балканот. Ако археологијата има цел да ја разоткрива одамна минатата стварност, тогаш археолошките истражувања на некој начин претставуваат средба меѓу двата света, минатиот и
сегашниот, кои понекогаш добро се разбираат, а понекогаш се потполно туѓи и неразбирливи. Во таа смисла сепулхралната археологија, односно истражувањето на некрополите –
градовите на мртвите – носи поинаква, специфична комуникација со предците.
Сл. 9. Панорама на дел од централното градско подрачје

8 Микулчиќ И., 1982, 3 - 8;
Микулчиќ И., 1999, 137 - 10;
Кораќевиќ Д., 2002, 2 - , 11 1; Jovanova L., 200(b), 17 – 
2; Jovanova L., 2008, 203 - 21;
9 IMS VI, 2 -28;
10 Микулчиќ И., 1999, 2 - 28;
Koraćević D., 1989, 101 – 107;
Кораќевиќ Д., 2002,  - 1;
Јованова Л., 2008 (а), 19 – 2, 3 –
78; Oncevska Todorovska M., 2009,
7 – 8; Ончевска Тодоровска М.,
2011, 3 – 378;
11 Ончевска Тодоровска М., 200, 29
- 2;
12 Кораќевиќ Д., 2002, 1 - 173;
Јованова Л., 2008 (a), 2 – 2; 3 ;

граДот на мртвите

Погребувањето е една од најконстантните, најконзервативните, најинертните, архетипски категории во човековото битисување, каде и покрај еволутивните промени и надворешните влијанија, најдолго се зачувуваат традицијата и верувањата на населението.
Погребувањето е еден од основните показатели на етно-културниот идентитет и континуитет, што овозможува следење на одредена популација во текот на подолг временски период.
Според тоа, погребувањето (начинот и формите) е една од најзначајните компоненти во
сакралната структура на секоја популација.
Сл.10. Топографски план на Скупи
Понекогаш зачудува и длабоко потресува непроменливоста
на човековиот искон,
таму во гробот од пред
многу години и денешната иста човекова природа изразена преку
постојаната потреба да
ја добие својата вечност преку гробот.
Некрополите, како повеќеслојна, многузнаковна ризница се особено податливи, бидејќи претставуваат директна рефлексија на
верувањата, духовноста, стремежите и
потребите на жителите
на Скупи. Преку проучување и толкување на
погребните обичаи и
ритуали, археологијата
се трансформира во социологија и антропологија.
Како што смртта е составен дел на животот, така и градот на мртвите е нераскинлив
дел од градот на живите. Во римскиот период, како впрочем и денес, гробиштата – некрополите (градовите на мртвите), секогаш се наоѓале надвор од населбите. На излезите,
односно влезовите во градовите, од двете страни на пристапните патишта се оформуваат
градски некрополи (алеи со гробови и гробници). Ова правило е потврдено на градските
некрополи на Скупи, кои биле лоцирани покрај главните пристапни патишта кои влегувале
и излегувале од градот, согласно важечките урбанистички правила.13 Топографските согледувања, археолошките истражувања и случајните наоди го потврдуваат ова правило. Има
индиции за постоење на некрополи на сите четири страни од градот, но поинтензивно се
истражувани само делови од југоисточната и северозападната градска некропола. Во
претходниот период некрополите биле именувани во однос на обѕидието на градот како
источна, западна, северна и јужна. Сепак, поисправно е некрополите да се именуваат во
однос на страните на светот како североисточна, југоисточна, југозападна и северозападна.
Проучувањата на урбаната топографија на Скупи упатуваат дека поставеноста и организацијата на некрополите соодветствува со урбанистичка структура и уличната мрежа на
14
градот. (сл. 10)

3-4/2012

3-4/2012 

2

3-4/2012

Југозападна некропола (Јужна некропола)
Според конфигурацијата на теренот и поединечните инцидентни наоди, југозападната
некропола се лоцира на тесниот простор југозападно од градот сѐ до левиот брег на Вардар.
Границите на некрополата кон запад и југ тешко може да се определат, поради големиот
речен нанос, но и локацијата на с. Злокуќани и други современи објекти. До неодамна во
високиот профил на природниот насип формиран од меандрирањето на Вардар, јужно од
претпоставениот градски ѕид, беа видливи остатоци од гробови.15
На потегот низводно од утоката на Лепенец во Вардар, сѐ до местото каде во минатото
биле видливи остатоците на античкиот мост, во последните неколку децении се откриени
повеќе надгробни споменици и саркофази.16
Десно од утоката на Лепенец во Вардар, како и во
алувијалната рамница на десниот брег на р. Вардар, во
неколку наврати при градежни работи откриени се помали групации на гробови и надгробни споменици.17 Поделени се мислењата околу нивната припадност. И. Микулчиќ смета дека се работи за мали приватни некрополи на
имотите на раните колонисти во Скупи.18 Д. Кораќевиќ
наодите од населба Карпош покрај ул. Партизанска ги
определува како дел од јужната раноцарска некропола на
Скупи.19 Во последната деценија на овој простор се откриени уште неколку надгробни споменици кои, за жал, не ја
разрешија погоре поставената дилема околу припадноста
на гробовите.20 (сл. 4, 8)
Североисточна некропола (Северна некропола)
Се лоцира на североисточната падина на Зајчев рид.
Речиси воопшто не е истражувана и тешко е да се определат границите на протегање и периодот на користење.
Инцидентните наоди упатуваат дека југоисточната некропола полека од јужната падина се проширила кон североисточниот срт на Зајчев рид, така
што во доцноантичкиот период веројатно дошло до спојување на двете некрополи –
североисточната и југоисточната.21
Северозападна некропола (Западна некропола)
Лоцирана е северозападно од градот, но димензиите и границите на некрополата не се
утврдени. Кон исток некрополата веројатно се протегала до северозападниот бедем на градот, додека западната граница на некрополата останува отворено прашање. Во 1960 година
било преземено првото, сондажно истражување на овој локалитет.22 Подоцна, локалитетот
го забележал и И. Микулчиќ при своите топографски истражувања.23 Во последните дваесетина година интензивно археолошки се истражува само мал простор од некрополата (40
х 18 м), кој се наоѓа на околу 120 м од северозападниот градски одбранбен ѕид. Северозападната некропола е повеќеслојно наоѓалиште, со неколку содржински и хронолошки разновидни културни хоризонти, почнувајќи од доцнобронзеното време до доцноантичкиот
период - XII век пред н. е. до VI век.24 (сл.11)
Структура и организација на Северозападната некропола
Утврдени се неколку културни хоризонти: 1. некропола со биритуално погребување од
преодниот период (од доцнобронзеното до раножелезното време, XII – X век пред н. е); 2.
некропола од римскиот империјален период со биритуално погребување (II – III век); 3.
архитектонски структури и слоеви од римскиот империјален период (II – III век); 4. антички
пат кој од запад водел кон Скупи (II – V век); 5. отпадна депонија од занаетчискиот центар
покрај западниот бедем (III – IV век); 6. некропола со скелетно погребување од доцноантичкиот период (IV век); архитектонски структури и археолошки слоеви од доцноантичкиот
период (V – VI век). (Сл 12)
Во оваа пригода ќе се задржиме само на римската некропола, од која досега се

Сл.11. Северозападна
некропола со автентично
зачувани надгробни
споменици

13 Toynbee J. M. C., 1972, 73 – 7
1 Mikulčić I., 1971, 3 - 8;
Микулчиќ И., 1982, ; Кораќевиќ
Д., 2002, 189 - 193; Jovanova L.,
1993, 191 - 201; Jovanova L., 200, 
2 - 3
1 Mikulčić I., 1971, 78; Кораќевиќ
Д., 2002, 2 - 27, 192;
1 Кораќевиќ Д., 2002, 192 - 193; IMS
VI, n° , 11, 17, 71, 70;
Jovanova L., 2012, во печат;
17 IMS VI, n° 30, 3, 8, 120, 78, 79, 
; Спасовска Димитриоска Д.,
1991, 221 -22
18 Mikulčić I., 1971, 7
19 Кораќевиќ Д., 2002, 192 - 193
20 Каламадеска Михаилова Д. Лилчиќ В., 1993, 1 - 1;
Jovanova L., 2009, 181 – 192;
21 Mikulčić I., 1971, 78; Јованова Л.
– Ончевска Тодоровска М., - во
печат
22 Šuković N., 190, 90
23 Mikulčić I., 1971, 7 – 78
2 Јованова Л., 1992, 192 – 199;
Jovanova L., 2002, 193 – 207;
Jovanova L., 200, 2 – 3 

3

Сл.12. Гроб со скелетно погребување од
доцнобронзеното време

Сл.13. Гроб со кремација со стела во полуисправена
положба

истражени околу 300 гробови. Организационата поставеност, стратиграфијата на вкопување, типологијата, гробните ритуали, и хронолошката припадност на гробовите, упатуваат на континуирано погребување со мали
прекини од средината на II до средината или евентуално крајот на IV век.
Вертикалната и хоризонталната стратиграфија на вкопување остава можност за постоење два различни хоризонти на погребување, кои ќе бидат
издиференцирани по дефинитивната анализа на сите наоди и сознанија.
Гробовите од примарното, хронолошки постарото ниво на погребување, се
датираат од средината на II до крајот на III или, евентуално, до почетокот на
IV век. Подоцна, по краток прекин и затрупувањето на ова ниво со отпаден
материјал од претпоставениот занаетчиски центар, истата локацијата во
текот на IV век повторно се користи за погребување. Горната хронолошка
граница на погребување не е утврдена, бидејќи во гробовите од тоа ниво
нема дарови, кои би биле сигурен репер за датирање.
Истражениот дел од постариот хоризонт на некрополата е само мал
сегмант од фунерарното јадро на планирана градска некропола, организирана покрај северозападниот градски одбранбен ѕид. Досега се откриени
седум автентично зачувани камени надгробни споменици, кои се поврзани
со конкретни гробови со кремација. Ова е единствен случај на територијата
на Скупи каде може да се идентификуваат конкретните
личностите кои биле погребани во гробовите. (сл. 11, 13 и 14).
Спомениците се поставени во четири реда, дијагонално еден на
друг, ориентирани со фронталната страна кон главниот пат кој
од запад водел во Скупи и се надоврзувал на главниот градски
декуман (decumanus maximus). Истиот пат потоа продолжувал
кон исток, поминувал низ југоисточната некропола и
продолжувал кон Стоби.25 (сл.10 и 11)
Од седумте примарно зачувани надгробни споменици, пет
се надгробни стели, типолошки вообичаени за подрачјето на
Скупи.26 Другите два споменика се од типот на т. н. монументи
(monumentum), односно монументи со надгробни олтари. Тие во
основа имаат сложена скалеста конструкција од повеќе камени
сегменти во неколку нивоа, на која како завршница е поставен
надгробен квадер (cippus). Овој тип на споменици нема непосреден
претходник во локалната сакрална и сепулхрална традиција и е донесен
елемент со јасно препознатлива италска компонента. Нашите примероци
претставуваат поедноставена локална варијанта со крајно редуциран декоративен опус и упростена конструктивна шема.27 Првичниот импулс за појавата на овој тип на надгробни споменици го направиле доселеници од Аквилеја и Салона.28 Во регионот на Скупи пронајдени се околу десетина надгробни квадери, но без сигурни податоци за припадноста кон овој тип монументални споменици.29 Кај некои конструктивната шема над квадерот – кипот,
завршува со посебен сегмент во форма на тродимензионално обликувана
шишарка.30 (сл. 8, 11, 14)
Хоризонтот, кој се поврзува со надгробните споменици, се карактеризира со биритуално погребување. Истражени се 24 гроба со кремација, 20
со инхумација и 29 гробови на новороденчиња и сосема мали деца.31
Гробовите се поставени во паралелни редови, без заемни оштетувања
на гробниот простор. Имаат приближно иста ориентација СЗ/ЈИ, соодветна
на поставеноста на надгробните споменици и правецот на протегање на
спомнатиот пат, што во основа е компатибилно со урбанистичката мрежа на
градот.

3-4/2012
Сл.14. Монумент со гроб со кремација

3-4/2012 

3-4/2012

Сл.15.Гробови со скелетно погребување поставени во редови

Погребувањето во овој хоризонт континуирано продолжило сѐ до крајот
на III, односно почетокот на IV век, при што некрополата се ширела од југ
кон север, односно од исток кон запад, што дозволува да се следи
трансформацијата, начинот и ритуалот на погребување. Во текот на II век и
првата половина на III век доминира погребувањето со кремација, а иако
поретко, паралелно со кремацијата се практикува и погребувањето со
инхумација. Во текот на III век инхумацијата почнува постепено да
превладува, за да кулминира кон крајот на III, односно почетокот на IV, кога
инхумација станува единствен начин на погребување. Планиметријата и
организацијата на некрополата остануваат исти. Гробовите се поставени во
редови со идентична ориентација како постарите гробови. Освен
доминацијата и бројноста, типологијата на гробовите со скелетно
погребување станува поразновидна. Постепено се менува погребниот ритуал,
што е изразено преку осиромашувањето или недостатокот на гробни дарови.
Овие манифестации во основа се резултат на промените во економската и
социјална структура на населението, но не треба да се исклучат и промените поврзани со
верувањата во задгробниот живот. (сл.15)
Во тој период доаѓа до краткоетраен прекин на погребувањата во примарниот хоризонт и затрупување на просторот со разновиден отпаден материјал од работилниците од
претпоставениот занаетчиски центар, кој се наоѓал западно или евентуално во самиот град.
Оваа појава веројатно треба да се поврзе со историските случувања карактеристични за тој
период, односно некој од варварските продори, или династичките превирања кон крајот на
III или почетокот на IV век. Подоцна, во текот на IV век, истиот простор повторно се
користи за погребување, при што гробовите се вкопуваат во слоевите од отпадната депонија. Се применува скелетно погребување, најчесто во обични гробни јами, или јами означени со примитивна конструкција. Некрополата нема планска организација, така што гробовите имаат различна поставеност и ниво на вкопување, со чести заемни преклопувања и
оштетувања. Горната хронолошка граница на погребување не е утврдена, поради отсуството на карактеристична гробна архитектура и дарови во гробовите.
Југоисточна некропола (Источна некропола)
Најистражена е југоисточната некропола на градот, каде во повеќе наврати се вршени
археолошки истражувања, при што досега се откриени околу 5200 гробови. Првите
систематски истражувања ги иницирал и отпочнал И. Микулчиќ во 1970 - 1971 г. Основна
цел била да се истражи источната периферија на градот, постоењето на југоисточниот
градски ѕид, локацијата, обемот, временската и просторна дисперзија на некрополата.32 И.
Микулчиќ смета дека Југоисточната некропола е најголема со јадро од 30 ха и вкупна
површина од 50 ха. Поновите археолошки истражувања и случајни наоди упатуваат дека
треба да се смета на голема и бројна некропола и на северозападната страна. Притоа биле

2 Jovanova L., 200, 2; Jovanova L.,
2008, 20 - 208
2 IMS VI, 37 – 0, 3 - 1; Móscy A.,
1970, , 7 – 8, fig. 20; Dobruna
Salihu E., 2003, 73 – 3; Jovanova
L., 2012, во печат;
27 Toynbee J. M. C., 1971, 79 - 82, 12,
23 - 2; Јовановиħ А., 198, 12 13; Klemenc K. – Kolšek V. - Petru
P.., 1972, 9 - 23; Cambi N., 198, 1 107; Cambi N., 200,  – 7,  – 
, 81 – 82, 88 – 89, 101 – 103;
Starac A., 199, 70 – 72; Starac A.,
200, 21 – 2; IMS VI, 2, n˚ 8, , 
1; Cermanović Kuzmanović A., 1990,
227 – 228;
28 IMS VI, 2, n° 8, , 1;
29 IMS VI, 0, n° 28, 0, 2, , 9, 7,
78, 79, 121, 127; Спасовска
Димитриоска Г., 1991, 221 - 2;
Каламадеска Михаилова Д. –
Лилчиќ В., 1993, 1 – 1;
Jovanova L., 2012, во печат;
30 Cumont F., 192, 219; Salihu E., 1990,
20, note 78; Каламадеска
Михаилова Д. - Лилчиќ В., 1993,
1 – 1;
31 Jovanović A., 200, 2; Зотовиħ Љ. Јордовиħ Ч., 1990, 111 - 113; Korać
M. – Golubović S., 2009, 13;
Mihajlović V., 2011, 23;
32 Mikulčić I., 1970, 131 – 11; Mikulčić
I., 1971(a), 3 – ; Mikulčić I., 1971, 
3 – 8; Микулчиќ И., 1982, ;

Сл. 16 Југоисточна некропола – панорама 

Сл.17 Гроб со скелетно
погребување од железното
време

Сл.18 Планиметрија на
гробовите во однос на
римскиот пат

истражени 244 гробови, од кои 214 од римскиот период и околу 30 од средновековниот.33
На просторот на Југоисточната некропола, интервенирано е со заштитни истражувања од
помал обем во периодот од 1973 до 1994 година, при што се истражени вкупно 66 гробови.34 Во 1996 и 1998 година преземени се пообемни заштитни археолошки истражувања,
при што со новоистражените 352 се достигна број од 660 гробови.35 Во периодот од 2008 до
2012 година, со мали прекини се реализираат најобемните заштитни истражувања на
просторот на југоисточната некропола. На простор од околу 3 ха, најдени се околу 4700
гробови, со што вкупниот бројот на истражени гробови се искачи на 5200.36 (сл. 16 )
Структура и организација на југоисточната некропола
Во прашање е планирана градска некропола, организирана во однос на југоисточниот
градски одбранбен ѕид и главниот пат кој од Скупи водел кон исток, поточно од Скупи кон
Стоби. Со најновите истражувања (2010 - 2012 година) приближно се утврдени источната и
јужната граница на некрополата. Источната граница се наоѓа на оддалеченост од околу 1 км
од југоисточниот бедем,37 додека јужната граница се наоѓа на околу 150 м јужно од обѕидието на градот, што би требало да се поклопува со брегот на тогашното течение на реката
Вардар. Северната граница не може со сигурност да се определи, бидејќи некрополата се
шири по падината на Зајчев Рид сѐ до северниот срт, каде веројатно се преклопува со североисточната некропола. Има показатели кои упатуваат дека овие две некрополи (југоисточната и североисточната) всушност треба да се посматраат како една целина, односно
единствена некропола.38 Сегашните сознанија упатуваат дека на оваа страна од градот се
наоѓала најголемата и веројатно најатрактивна градска некропола, која со прекини била во
употреба од доцнобронзеното време до раносредовековниот период, односно од XII век
пред н. е. сѐ до средината на XII век од н. е.39
На просторот на југоисточната некропола издвоени се гробови од четири хронолошки
различни хоризонти на погребување. Најстари се гробовите од преодниот период, доцнобронзено-рано железното време (XII – X век пред н. е), кои се компаративни со гробовите
од истиот период најдени на северозападната некропола.40 Подоцна, погребувањето продолжило и во железното време. Најдените 18 гробови се датирани во периодот на VIII - VI век
пред н. е. Тие биле дел од поголема некропола, која била речиси наполно уништена при
подоцнежните погребувања во римскиот период. Според типологијата на гробовите, оваа
некропола се споредува со слични некрополи од тој период од регионот на Скопје и Р.
Македонија.41 (сл. 17)
По хијатусот
од цели шест века,
на истиот простор
продолжува погребувањето во римскиот период.
Истражените околу
5200 гробови имаат
континуитет на погребување од средината на I до
средината на IV век. Во римскиот
империјален период (средината на I
– средината на III век), застапено е
биритуално погребување со кремација и
инхумација. Доминираат гробови со кремација, иако веќе од крајот на I век се појавуваат и
гробови со скелетно погребување. Подоцна како
резултат на одредени општествени, економски, социолошки и идеолошки промени, инхумацијата постепено
добива примат, односно доживува потполна доминација од

3-4/2012
3-4/2012 

3-4/2012

крајот на III и во првата половина на IV век.42 (сл.18)
На четвртиот, најмлад хоризонт му припаѓаат околу 30 гробови од раносредновековниот период.
Гробовите од римскиот период се поставени во редови со речиси идентична
ориентација, одредена според патот кој од исток, односно од Стоби водел кон Скупи и
се врзувал со градскиот декуман (decumanus maximus). Како што посочивме погоре,
западниот крак од истиот пат е откриен на северозападната некропола. Според хоризонталната и вертикална стратиграфија, типологијата и хронологијата на гробовите,
погребувањето на некрополата се движи од исток кон бедемите на градот. Сегашните
сознанија упатуваат дека првично бил трасиран патот, а погребувањето почнало
непосредно потоа северно и јужно од него. И оваа некропола, слично како северозападната, се одликува со одреден урбанизам, односно организирана планиметрија, која
соодветствува на урбанистичката градска мрежа. Во почетниот период, индивидуалните гробови и гробните парцели биле поставени на извесно растојание од патот,
организирани во паралелни редови со правилен, симетричен распоред, без меѓусебни
нарушувања. Подоцна, со текот на времето, поради недостиг на простор, а веројатно и
поради ексклузивноста на просторот во близина на патот се зголемува густината и
слоевитоста на погребувањата. Ретки се нарушувањата на гробниот простор, особено
кај гробовите од истиот временски период, а доколку ги има максимално се почитуваат
скелетните остатоците од постарите погребувања, кои најчесто повторно се погребуваат во новите гробови.
Засега, во рамките на некрополата не се утврдени издвоени простори за селективно погребување на одредени групи население, според професионална, социјална,
етничка, религиска, идеолошка или друг вид припадност.

погреБУвање со КремаЦија

Основен начин на погребување во раноримскиот период е кремацијата (спалувањето на умрените). Постојат големи разлики во самиот ритуал, што се манифестира
преку различните форми на гробни конструкции, гробни дарови и др. Преку нив, се
расчитуваат најсуптилните карактеристики, сличности и разлики во верувањата на
жителите кои ги практикувале. Истражувањата на градските некрополи во Скупи,
потврдуваат дека и на нашата територија доминира погребувањето со кремација.
Сепак, тешко е да се каже дали се работи за прифаќање на римскиот погребен
ритуал, или за продолжување на старата локална традиција на погребување, при што
домородното население сепак во нешто изменета форма ја зачувува својата индивидуалност.
Типологијата на гробовите со кремација на северозападна и југоисточна некропола е речиси идентична, при што југоисточната некропола има не
само хронолошка, туку и квантитативна и квалитативна предност
во однос на формата и конструкцијата на гробовите.43 (сл.19 – 26)

Погребување во јами со запечени ѕидови
Најчесто се практикува погребување на кремираните
остатоци во обични плитки јами со запечени ѕидови.44 Може да се
одделат два основни типа со повеќе подваријанти:
Тип I - Во првиот тип се опфатени гробовите со едноставни
правоаголни или елипсести јами со запечени ѕидови и дно, на кое
се положени остатоците од кладата (кремираните коски од
покојникот, кои често се помешани со остатоци од карбонизирано
дрво, пепел и горетини). Најчесто врз нив се положени гробните
дарови. (сл.19)
Тип II - Во вториот тип се опфатени гробовите од т.н. етажен

33 Микулчиќ И., 197, 89 - 102, T. I - XII;
Микулчиќ И., 197, 109 - 13, сл. 1 - 78;
Микулчиќ И., 1979, 2 - 28, T. I – V;
Микулчиќ И., 197(а), 127 - 11; Mikulčić
I., 197, 191 – 210; Микулчиќ И., 1982, 
3 Koraćević D., 1973, 7 - 7; Кораќевиќ Д.,
1977, 171 - 17; Koraćević D., 1977(a), 193
– 198; Билбија М., 1978, 131 - 133;
Ивановски М. – Винчиќ Ж., 1988, 1 17; Јованова Л. – Михаилова Д., 1999,
203 - 28
3Носител на програмата за истражување
беше Заводот за заштита на
спомениците на културата на град Скопје
под раководство на Јованова Л. и
Михаилова Каламадеска Д.
3 Носител на Програмата за истражување е
Музејот на град Скопје под раководство
на Л. Јованова.
37Источнта граница приближно се
поклопува со раскрсницата меѓу улиците
8-Септември, Скупи и автопатот Е-.
Просторот на маркетот Хубо-Реплек е
најисточната точка каде досега се
најдени гробови од оваа некропола
(податоци добиени од НУ Конзерваторски
центар Скопје во чија организација се
реализирани заштитни археолошки
истражувања во 2012 година).
38 Јованова Л. - Ончевска Тодоровска М., во
печат;
39 Микулчиќ И., 197, 89 - 102, T. I - XII;
Микулчиќ И.,197, 109 - 13, сл. 1 - 78;
Микулчиќ И., 1979, 2 - 28, T. I – V;
Јованова Л. – Михаилова Д., 1999, 203 28; Јованова Л., 2008, 199 - 200; Ристов
К., 200, 1 – 1ч 
0 Јованова Л., 2008, 199 - 200; 
1 Јованова Л., 2008, 199 - 201; Ристов К.,
200, 87 - 97, 1 - 1; Митревски Д.,
1997, 70 - 13, 187 -211; 
2 Микулчиħ И., 197, 99, Јованова Л. –
Михаилова., 199, 23; Јовановиħ А.,
198, 99, 11, 128 - 129, Jovanović А.,
200, 23 – 3; Mihajlović V., 2011, 1 – 30; 
3 Јованова Л. – Михаилова Д., 1999, 20 20 
За овој тип гробови на просторот на
поранешна Југославиаја главно се
користи терминот гробови од типот Мала
- Копашница Сасе според епонимните
локалитети: Мала Копашница кај
Лесковец во Србија и Сасе кај Сребреница
во Босна (античка Domavia).

Сл.19 Гроб со кремација – обична јама со запечени ѕидови 

7

Сл.20. Гроб со кремација од етажен тип

Сл.21. Гробови со кремација со двосливен покрив

Сл.22.Гроб со кремација со оѕидан втор етаж

тип - големи правоаголни јами со запечени ѕидови кои верикално
или косо се спуштаат кон дното во кое е всечена помала јама со
запечени ѕидови, која е исполнета со остатоците од кладата.
Гробните дарови можат да бидат положени во вториот етаж или
на дното од горниот етаж. (сл. 20)
Во рамките на двата основни типа, може да се одделат неколку варијанти во зависност од начинот на покривање на јамата,
односно вториот етаж:
Непокриена јама или втор етаж (сл.19)
Јама или втор етаж покриени со рамен покрив (тули, камени
плочи) (сл. 24)
Јама или втор етаж покриени со двосливен покрив (тули,
камени плочи) (сл. 21)
Втор етаж покриен со ѕидана комора (сл. 22)
Во некои случаи и кај двата типа се среќаваат неколку подваријанти
Горното ниво на гробната јама може да биде обрабено со
камен венец или конструкција од камења, веројатно во функција
на надземно одбележување или упростена симболична форма на
могила. 45 (сл. 23)
Над гробната јама се наоѓа ѕидана платформа, чија намена сѐ
уште не е утврдена. Претпоставуваме дека ги обединувала функциите на надгробен белег и простор за пост-погребни ритуали. Кај
некои од платформите надворешните рабови се обѕидани со периболос (ограден ѕид).
Просторот (квадратен или правоаголен) околу централно
поставениот гроб (гробови) е ограден со венец од камења (периболос). (сл. 24)
Во последните четириесетина години, овој тип гробови предизвика голем интерес во научната јавност и доби свое место како
типолошко-хронолошка, па дури и етно-културна појава.
Карактеристичен е за еден поширок регион кој во основа ги
опфаќа централно-балканските простори (просторот на речиси
цела Горна Мезија: Подунавје, Поморавје и Горно Повардарие,
делови од провинциите Дакија и Тракија: регионот на Долно Подунавје, дел од Југоисточна Панонија, дел од провинција Македонија: Средно Повардарие и дел од провинција Далмација). Иако
се хронолошки и типолошки добро третирани, во зависност од
регионот и истражувачот се употребуваат различни термини за
класификација, кои често може да доведат и до забуни. Така се
оперира со термините: гробови со кремација без урни,46 гробови од
типот Мала - Копашница Сасе, според епонимните локалитети,47
гробови јами со горење, скалести гробови48 и др.
Овој тип гробови тешко може да се идентификува како римски и најчесто се интерпретира како духовна манифестација на
автохтоното население во зависност од истражувачот и територијата од интерес. Така, досега најчесто се поврзувани со одреден
етнос како келтски,49 илирски,50 тракиски,51 дакиски,52 трибало мизиски со тракиски елементи53 и дако - мизиско - дардански.54
Поделени се мислењата околу местото на спалување на
покојникот, односно причината за запекување на ѕидовите на
гробните јами. Според едното мислење, запекувањето на ѕидовите

3-4/2012
Сл.23.Гроб со кремација обрабен со камен венец

3-4/2012 

8

3-4/2012

од јамите е последица на спалувањето на покојникот во самите
погребни јами, па гробот е истовремено местото на спалување и
погребување (bustum).
Поголемиот број истражувачи ја прифаќаат тезата за одделување на местото на спалување од местото на погребување. Запекувањето на ѕидовите е последица на очистување и осветување на
гробниот простор – лустрација со ритуален, свет оган. За таа цел,
јамите се обложуваат со дрвена конструкција (даски, гранки, дебла), која се прицврстува со железни клинци за ѕидовите. По палењето, остатоците од горењето се чистат и отстрануваат од внатрешноста на јамата. Покојниците пред погребувањето се палат на
издвоена трајна или времена клада (ustrinum). Кремираните коски
по ладењето се погребуваат во однапред приготвената гробна јама
Сл.24. Гробен простор ограден со периболос
(обична или етажна). (сл. 25)
Сметаме дека гробовите од овој тип најдени во некрополите
во Скупи, го потврдуваат мислењето за одвојување на местото на
спалување од местото на погребување. Докази за тоа се големината на јамите, дебелината на запечените ѕидови (2 – 5 см), остатоците од изгорената дрвена облога, железните клинци од облогата,
количеството, состојбата и местоположбата на остатоците од кладата и др. Досега, и покрај големиот број на истражени гробови
на некрополите во Скупи не се најдени остатоци од заедничката
клада (ustrinuм).
Чинот на спалување и запекување на гробните јами, освен
ритуалното, култно значење, веројатно има и практична намена за
зацврстување ѕидовите како супституција за гробна архитектура.
Потврда за тоа наоѓаме кај голем број од гробовите во Скупи,
Сл.25 Југоисточна некропола – панорама на гробови со кремација
пред се кај гробните јами со поголеми димензии, кои пред обложувањето и запекувањето биле премачкувани со слој глина. (сл. 20, 22, 39)
Сметаме дека проблемот на овој тип гробови во нашата научна јавност сѐ уште не е 
Микулчиќ И., 1979, 2; Jovanova
доволно елабориран, особено генезата и еволуцијата, кои веројатно се резултат на еден долг
2002, 197 – 199 
Срејовиħ Д., 19, 3;
процес од постарата локална традиција на централнобалканскиот простор, со различни 
7 Гарашанин М., 198,  - 3;
влијанија од новата римска култура и пракса. Засега, хронолошки најстари се гробовите од
Јовановиħ А., 198, 100 - 112;
Скупи и Стоби, па од тие причини предност му се дава на овој простор при барањето
Baum - Srejović D., 19, 7 - 31;
Зотовиħ Љ., 198, 19 - 30;
фунерарен претходник, како и етно - културен континуитет на носителите на овој начин на 
8 Гетов Љ., 1970, ;
55 
9 Ságy К., 19, 7, 110 – 112;
погребување. Во Р. Македонија овој тип гробови досега е познат од повеќе локалитети: 
0 Гарашанин М., 198,  – 3;
Скупи - Југоисточна и Северозападна некропола,56 Стоби – Западна некропола, 57 Дрезга – 
1 Гетов Љ., 1970, ;
58
59
60
Куманово, Јокуш – Св. Николе, Демир Капија. 
2 Protase D., 192, 173 – 197; 
3 Микулчиќ И., 1979, 2;
При барањето генетски претходник на овој тип гробови во предримскиот период, не Јовановиħ А., 198, 10 – 110;
праведно е запоставен пајонско-пелагонискиот простор. На локацијата Марвинци – Јужна 
Jovanović А., 198, 109; 
Микулчиќ И., 1979, 2 - 2;
некропола, откопани се околу 15 гробови со кремација (всечени во карпа, со запечени
61
Јованова Л. – Михаилова Д., 1999,
ѕидови и стилизиран етаж) датирани во IV век пред н. е. По својата сепулхрална и сак203 - 28, Jovanova L., 2002, 193 –
рална суштина тие може да бидат патоказ за разрешување на генезата и насоките на шире207; Jovanova L., 200, 2 – 3; 
7 Mikulčić I., 1973(a), 71 - 83;
ње на овој тип гробови. Засега на просторот на Средното Повардарие и Пелагонија постојат
Wesolowski A., 1973, 97 – 12;
основните елементи коишто, дали под влијание од надвор, или како резултат на некои поШурбановска М. – Здравковски
Д., 199, 91 - 112; Николова Е.,
длабоки општествени, економски или културолошки промени, условиле развиток и транс2008, 27 - 2, 2 - 2;
формација на едноставните гробни јами со кремација до елаборираниот гробен облик. Засе8 Петрова Е., 1990, 13 - 10;
Николовски Ѕ., 200, 231 - 20;
га сѐ уште не се јасни механизмите на влијание од просторот на Средното Повардарие кон 
9 Здравковски Д. – Шурбановска
север - Скопска Котлина, но сепак треба да се размислува за позасилени заеднички влијаМ., 1983, 11 - 118; 
0 Вучковиħ Тодоровиħ Д., 191, 20
нија и меѓусебни проникнувања, како и за можни поместувања на автохтоните етнички
- 23; Sokolovska V., 1978, 93 –
агломерации во предримскиот период. Во оваа насока, сметаме дека од особено значење за
110; 
1
разрешување на посочениот проблем се наодите и сознанијата добиени со новите археоСоколовска В., 1982, 177 - 18; 

9

Сл.26 Погребување во урна

Сл.27 Гробови со скелетно погребување

лошки истражувања на некрополите во Стоби и Марвинци, каде
може да се следи континуитет на погребување од предримскиот
во римскиот период. Колку и да се големи промените што ги
носи романизацијата на планот на социјалната, културната и
етничката структура на домородното население, тоа сепак во
нешто изменета форма ја зачувува својата индивидуалност,
особено во погребните ритуали кои се најконзервативни и еден
од основните показатели на етнокултурниот континуитет. Сепак,
освен овие традиционални аспекти не помалку важни се и новите
културни влијанија и пракса, модата, законската регулатива и др.
Погребување во јами со незапечени ѕидови
На југоисточната некропола, освен јамите со запечени ѕидови, најдени се помал број обични гробни јами со незапечени
ѕидови, исполнети со интензивни горетини и остатоци од кремираниот покојник. Гробовите од овој тип најчесто се сметаат како
придружни, споредни во однос на основните двата типа на јами
со запечени ѕидови, кои се вообичаени за скупските некрополи.62
М. Гарашанин овој тип на гробови го означува како тип Мала
Копашница – Сасе III, што е прифатено од поголем број истражувачи од просторите на поранешна Југославија.
Погребување во урни
Мошне ретко се среќава депонирање на изгорените остатоци
во урна, што е карактеристичен римски обичај. Најдени се околу
десетина погребувања во урни, кои најчесто се положени директно во земја или поретко во гробовите со кремација. Во функција
на контејнери за депонирање на кремираните коски се користат
најразновидни садови, како керамички или стаклени садови,
камени и оловни сандачиња, што е во зависност од социјалноекономскиот статус на покојникот. Овој тип на гробови не е карактеристичен за подрачјето на Скупи, и веројатно треба да се
поврзе со римската фунерарна пракса како резултат на интензивната романизација.63 (сл.26)

сКеЛетно погреБУвање

Сл.28 Индивидуално скелетно погребување во обична јама

3-4/2012 

2 Микулчиќ И., 1979, 2 - 29;
Гарашанин М., 198,  - 7; Јовановиħ
А., 198, 110 – 112; 
3 Микулчиќ И., 197, 93, Јовановиħ А.,
198, 118 - 120, 10 - 13; Спасовска
Димитриоска Г., 1991, 22, 227ч 
Јованова Л., 2002, 202; Јовановиħ А.,
200, 2; Зотовиħ Љ. - Јордовиħ Ч.,
1990, 111 - 113; Korać М. – Golubović S.,
2009, 13; Mihajlović V., 2011, 23;

3-4/2012

70

3-4/2012

Паралелно со кремацијата и на двете некрополи се практикува скелетното погребување. Ориентацијата на гробовите се
вклопува во општата шема на организација на некрополите.
Ретки се нарушувањата на гробниот простор, особено кај гробовите од истиот временски период, а доколку ги има максимално се почитуваат скелетните остатоците и наодите од постарите
погребувања, кои најчесто повторно се погребуваат во новите
гробови. (сл 27 - 33)
Најчесто се применува индивидуалното погребување, а
сосема ретка е појавата на заедничко погребување на двајца или
повеќе покојници во ист гроб. Покојниците, најчесто се погребани во испружена положба, со раце положени покрај телото или во
предел на стомакот, карлицата или градниот кош. (сл.27, 28 и 29)
На северозападната и југоисточната некропола најден е голем број гробови на новороденчиња, или сосема мали деца. Со
ова е потврдено правилото, карактеристично за римскиот империјален период, децата да не се кремираат, но горната старосната
граница не е утврдена.64 На подрачјето на Горна Мезија, ова

правило уште во раните фази на римскиот империјален период се применува за децата до
15 години. Понекогаш, малите деца, а особено новороденчињата, се погребани заедно со
возрасните.
Најраните гробови со скелетно погребување, кои се датирани кон крајот на I век се
најдени на Југоисточната некропола. Во тој период тие се само спорадична појава и обично
се поврзуваат со влијанието на верувањата и култовите од исток, донесени на нашето тло
преку војската и доселениците (трговци, занатчии), од источните провинции.65
Овој начин на погребување постепено се интензивира во текот на II - III век, така што
кон крајот на III, односно почетокот на IV век целосно доминира на градските некрополи
на Скупи. Сметаме дека промената на начинот на погребување од кремација во инхумација
треба да се третира како сложен, долготраен, поширок културно-демографски процес, што е
резултат не само на иницијалниот импулс на доселениците од источните земји, туку и
последица од збирните економски, социјални и религиозни промени во општеството.66
Типологија на гробовите со инхумација
За разлика од суштественоста на начинот на погребување (инхумација или кремација)
и погребните ритуали, разновидните гробни конструкции и применетите материјали се
показател на социо-економскиот статус на покојникот и локалните особености.
Се издвојуваат неколку основни гробни форми:
• слободно вкопани покојници во обични гробни јами. (сл. 28)
• покојници погребани во дрвени ковчези
• гробна јама покриена со рамен или двосливен покрив (дрвена даска, тули,
Сл. 29 Погребување со неколку
камени плочи) (сл. 29)
покојници во камен сандак
• гроб во форма на циста од тули или камени плочи (сл. 27, 29 и 34)
• гробна јама со малтерисана внатрешност
• гроб во форма на ѕидана конструкција од тули, камен и малтер (сл. 30)
• камени саркофази67 (сл. 31)
• оловни саркофази (сл. 32)
Најден е релативно голем број на камени саркофази од регионот на Скупи – околу 40. Поголемиот број се најдени во
автентична положба на југоисточната некропола, или во непосредна близина. Речиси сите му припаѓаат на т. н. малоазиски тип,
односно упростена локална варијанта без декорација, освен слободни акротерии на аглите од капакот, кои понекогаш се украсени
со полупалмети. Кај некои примероци натписното поле е издвоено
во форма на tabula ansatae. (сл. 31)
Погребувањето во оловни саркофази е исклучително ретка
појава на скупските некрополи. Досега се најдени осум оловни
саркофази на југоисточната некропола. (сл.32)
Во рамките на секој од типовите забележани се варијанти, а
најдени се гробови кои според некои елементи отстапуваат од
Сл.30 Гроб со скелетно погребување во ѕидана конструкција
основниот тип, или пак се комбинација на два или повеќе типа.
Групно секундарно погребување
На југоисточната некропола забележена е појавата на секундарно погребување на скелетните остатоци од повеќе покојници
во иста гробна јама. Најдени се неколку гробни јами со групно
(колективно), секундарно погребување, во кои бројот на поединечни скелети или делови од скелети варира од неколку до повеќе од
четириесетина. Засега нема логичен одговор за оваа појава. Претпоставуваме дека автентичните, примарни, индивидуални гробови
се наоѓале на друга локација во рамките на некрополата или надвор од неа, но подоцна, од некоја за нас сѐ уште непозната причина, биле есхумирани и повторно, секундарно, колективно погСл. 31 Погребување во камени саркофази

71

ребани во заедничка гробна јама. Не е забележена селективност
во однос на половата и старосната припадност на секундарно погребаните скелетни остатоци во рамките на ист гроб. По правило,
ниту во еден од овие гробови не се најдени гробни дарови, што
би ја олеснило нивната хронолошка припадност. (сл. 33)

ограДени гроБни простори
(area maceria cincta)

Сл. 32 Погребување во оловни саркофази

Најдени се десетина оградени гробни простори (квадратни,
правоаголни) со различни димензии. Поголемиот број од гробните простори се поставени во низа на иста оддалеченост од
античкиот пат, на приближно исто меѓусебно растојание, што е
уште еден доказ за планираната организираност на некрополата.
Според бројот на погребаните покојници, тие може да бидат
индивидуални или колективни (семејни ?) (Toynbee 1971, 73 100). Во рамките на оградените простори нема селективност во
однос на применетиот начин на погребување (инхумација или
кремација), половата, старосната или статусната припадност на
покојниците, гробните конструкции и дарови, употребените
материјали и др. (сл.34)

гроБ со масовно погреБУвање

Сл. 33 Гроб со групно секундарно погребување

На источната периферија од југоисточната некропола
откриен е полукружен ров со масовно погребување. Во рамките
на истражуваниот опфат најдени се скелетни остатоци од 185
покојници. Конечниот број на скелети не е утврден, бидејќи
погребниот ров продолжува на соседната парцела со нерегулирани имотно правни односи. Положбата и соодносите меѓу скелети се условени од формата и димензиите на погребниот ров.
Покојните биле збиено редени во најмалку два нивоа во различни
насоки на поставеност. Поголемиот број биле положени во различни положби, најчесто на грб или стомак, а поретко на страна,
при што черепите и екстремитетите често имаат неприродна поставеност. Кај голем број од скелетите забележена е појавата на
врзување на рацете на грб, а кај помал број е присутно врзување
на нозете. (сл. 35)
Местото и начинот на погребување, бројноста, поставеноста
и испреплетеноста на поединечните скелети и екстремитетите,
наведуваат на помисла дека причината за масовното погребување
била предизвикана од насилно предизвикана, неприродна смрт на
покојните, што е потврдено со антрополошко - судско медицинската експертиза на остеолошките остатоци. Кај голем број од
скелетите има наоди на насилно предизвикана смрт со декапитација, што упатува на можна егзекуција на голем дел од групата.68
Локацијата на погребниот ров на источната периферија од некрополата е показ за можна намерна изолација од официјалниот дел
на некрополата. Начинот на погребување и положбата на покојните отстапува од важечките погребни обреди и прописи, што е
доказ за општествено отфрлување на покојните, односно некој
вид екскомуникација од локалната заедница или неприпадност
кон неа. Недостатокот од гробни наоди ја отежнува хронолошката

3-4/2012
Сл. 34 Ограден гробен простор (area maceria cincta)

3-4/2012

72

3-4/2012

определба на гробот со масовното погребување. Сепак, одредени индиректните показатели
(наодите од отпадната депонија во која делумно е вкопан погребниот ров) упатуваат дека
како terminus post quem за масовното погребување треба да се смета крајот на III век –
почетокот на IV век. Историското и временското лоцирање на наодот бара студиозно
проучување на историско- општествените и
воени прилики во Римското царство, односно
регионот на Балканот и
Скупи во периодот на
доцната антика (од крајот
на III до крајот на VI век).
За таа цел потребно е да
се идентификуваат сите
случувања кои би биле
можна причина за смртта
на масовно погребаните
поединци. Сето тоа би
требало да овозможи да
се направи целосна
реконструкција на
конкретниот настан.

Сл. 35 Гроб со масовно
погребување

ознаЧУвање на гроБовите

По правило над гробовите се поставуваат надгробни споменици со епитаф со цел за
вечно паметење и спомнување на покојникот. Во Скупи, правилниот, организиран распоред
и ретките нарушување на физичкиот интегритет на гробовите од истиот временски хоризонт на погребување, упатуваат на заклучок дека поголемиот број гробови веројатно биле
означени со разновидни надземни обележја. Надгробни белези се ретко зачувани, поради
што се претпоставува дека најчесто биле изработени од нетрајни материјали од органско
потекло кои се распаднале. Во функција на трајни белези најчесто се употребува еден или
групација од повеќе камења поставени во близина или над гробот. Гробовите со кремација
понекогаш се означени со поголеми вертикално поставени камени плочи, кои може да се
однесуваат на еден или група гробови. (сл. 36) Наменски изработените, камени, надгробни
споменици (епиграфски или анепиграфски), ретко се откриваат во примарната местоположба со автентичната употреба. Најчесто се секундарно повторно употребени како
конструктивни градежни елементи во гробната архитектура на доцноантичките гробови,
или во градбите во Скупи, или на различни локации во пошироката околина. Единствено на
просторот на северозападната некропола се најдени автентично зачувани надгробни споменици кои се поврзани со конкретни гробови.69(сл. 11 и 14)
Надгробните споменици од Скупи не се одликуваат со голема типолошка разновидност, при што се разликуваат четири основни типа (надгробни плочи, надгробни стели,
надгробни олтари и саркофази) со по неколку варијанти во рамките на типот.70 Сепулхралните споменици од Скупи, не се дел од локалната сакрална и сепулхрална традиција на
претходните периоди. Тие се донесен елемент со јасно препознатлива италска компонента
со одредени влијанија од хеленистичкиот југоисток. Појавата на камени споменици се
поврзува со периодот на формирањето на колонијата Скупи, во втората половина на I век
од н.е. На надгробните споменици од Скупи видливо е влијанието на македонските работилници.71 Тешко може да се поврзе одреден тип на надгробен споменик со одреден тип на
гробови. Во Скупи разликите во тектониката, морфологијата, орнаментиката и материјалот
од кој се изработени спомениците се повеќе одраз на социјално-економскиот статус на
покојникот или дедикантите, отколку на неговата етничката припадност. Социјалното 

Микулчиќ И., 197, 89 - 99;
Јованова Л. – Михаилова Д., 1999,
23; Јовановиħ А., 198, 12 - 129;
Jovanović А., 200, 33 – 3; 
Срејовиħ Д., 192/193, 72 - 73;
Микулчиħ И., 197, 99, Зотовиħ
Љ., 1970, 9; Зотовиħ Љ., 198, ;
Јовановиħ А., 198, 99, 11, 128 129, Јованова Л. – Михаилова Д.,
1999, 23; Morris I., 1992, 31 – 70;
Jovanović A., 200, 23 – ; Korać
M. – Golubović S., 2009, 17,
Mihajlović V., 2011, 1 – 2; 
7 Трухелка Ћ., 1929, 80; Грујиħ Р.,
193,  - 10; Микулчиќ И., 197,
111 - 11, fig. 3. ; Микулчиќ И.,
197, 93 - 9 T. IV 8. 10; VI 17; IMS
VI, n˚ 30, 3, 18, 19, 1;
Dobruna Salihu E., 2003, 391 - 39;
Dobruna Salihu E., 200, n˚ 28 –
287. fig. 2 – 27; Спасовска Г.,
1973, 273 - 279; Спасовска
Димитриоска Г., 1991, 221 - 22,
сл. 1 - 3; Каламадевска Михаилова
Д. - Лилчиќ В., 1993, 12, бр. 2;
Jovanova L., 2012, in print. 
8 Благодарност до др Фаница
Велјановска, мр Мимица Велова
Граорковска и др Александар
Станковски за сознанијата од
првичните антрополошко - судско
медицински проучувања. 
9 Јованова Л., 1992, 191 -199;
Jovanova Л., 2002, 193 – 19;
Jovanova Л., 200, 2 – 3;
70 Móscy А., 1970, 3 - 7, Abb. 20; IMS
VI, 37 – 0; Jovanova, 2012 во
печат, Јованова Л., 2012, во печат;
71 Móscy А., 1970, , 7, 8;
Петровиħ П., 197, 122 – 123;

73

диференцирање на покојните, обично се согледува според големината и квалитетот на надгробниот споменик. Најчесто, но истовремено и најскромно надгробно обележје се хоризонталните и
вертикални камени плочи и надгробните стели.
(сл. 4, 5, 8, 11, 13 и 31)

гроБни Дарови

Сл.36 Надземно означување на гробовите

Сл.37 Поставеност на гробните дарови во гроб со кремација

3-4/2012
Сл. 38 Поставеност на гробните дарови од надворешната страна на конструкцијата

3-4/2012

7

3-4/2012

Гробните дарови во сите гробови (кремација
или инхумација) се со идентична содржина и
продукција, главно од локална провениенција.
Гробните дарови кај гробовите со кремација
најчесто се положени врз остатоците од кладата,
на дното од првиот или вториот етаж, а понекогаш и од надворешната страна покрај капакот и
тоа најчесто на аглите. Речиси задолжително се
среќаваат стомни, ламби и кадилници, а поретко
други керамични и стаклени садови. Обично
немаат траги на горење и ставани се во гробот по
чинот на погребување. Предметите за лична
употреба, како накит, делови од облека, монети и
други утилитарни предмети (детски играчки,
орадија, медицински и козметички инструменти и
алатки, гореле заедно со покојникот, поради што
се слабо зачувани. (сл. 19, 20, 22 и 37)
Кај гробовите со инхумација речиси задолжителен прилог е бронзена монета во устата или
дланката, додека другите дарови, најчесто ламбите, керамичките и стаклените садови, се положени од надворешната страна или во гробната
конструкција. Предметите за лична употреба
(накит и делови од облеката) обично се наоѓаат
според местото на намена. Голем број гробови со
инхумација немаат дарови, па од тие причини
понекогаш е тешко да се определат хронолошки,
освен според местоположбата, гробниот облик и
конструкцијата. (сл. 27, 28, 38 – 40)

погреБен ритУаЛ

На некрополите во Скупи паралелно се
практикува погребување со кремацијата и инхумација. Вообичаено, гробовите со кремација се
поврзуваат со автохтоното население, а гробовите
со инхумација со доселеници од југоисток или
ослободеници. Сепак, таквото генерално толкување е тешко прифатливо. Во империјалниот
период, независно од начинот на погребување,
инхумација или кремација, како и применетиот
ритуал на погребување, присутна е истата религиозна идеја при извршувањето на погребните
обичаи и сфаќањето на задгробниот живот.
Гробот, во сите случаи, е времено престојувалиш-

те на покојниот, преку кој се одржува траен контакт меѓу живите и мртвите, и единствено место од
каде може да се стигне во царството на мртвите.
Потврда за тоа е присуството на имбрекси и
тубулуси во функција на цевки за либација. (сл. 39)
Потврда за тоа е и присуството на садови (амфори,
стомни), имбрекси, тубулуси или цевки (глинени,
оловни) за течни жртви над гробот (либација).
Покојникот ја задржува потребата од течна и
цврста храна, манифестирана преку присуството на
разни видови садови во гробот. Ламбите ја
потврдуваат потребата од светло во гробот, како и
за осветлување на патот на покојниот во
подземниот свет. Во гробови се присутни и монети
(обол) за плаќање на патарината за премин во
царството на мртвите. (сл. 40)
Сл.39 Гроб со кремација со цевка за либација
Тоа е периодот кога сите покојници, независно од своите дела, добри или лоши, имаат божествени заслуги, што е потврдено со присуството на
посветата на Боговите Мани (Dis Manibus) на најголем број од надгробните споменици од Скупи.72
Гробовите се сметани како еден вид храм на боговите Мани во кои се трансформираат покојниците.
Во иста функција е и појавата на златни ливчиња
(emblema) во некои од гробовите, што претставува
симболочна дивинизација на покојникот со традиција уште од хеленистичкиот период. Оваа појава е
честа во гробовите и со кремација и со инхумација
од Скупи и поширокиот градски регион на колонијата Скупи, но се среќава и на други локалитети во
Р. Македонија и пошироко на Балканот.73 За ова
сфаќање на светот на мртвите нè известува Кикерон
кој вели: Дајте им го на боговите Мани она што им
Сл.40 Скелетно погребување со
припаѓа, тоа се луѓе кои го напуштиле животот. Сметајте ги за божествени суштества.
монета во устата
Гробот истовремено е единственото место од каде може да се стигне во царството на
мртвите. Од тие причини многу важно е покојникот да биде погребан и да добие гроб за
да му се обезбеди мирен задгробен живот и должното внимание од наследниците кое ги
заслужува.74 Оној којшто не бил погребан според прописите, немал трајно
престојувалиште, па неговата душа била осудена на вечно лутање.
Државата, односно градот, го контролирале одржувањето на гробиштата. Гробот е
свето место за чие одржување се грижи семејството, пред сè машките наследници. Во
текот на одредени празници (државни и приватни) на гробовите на покојните претци им
се носи цвеќе, храна и пијалак и се обавуваат посмртни обреди. Приватните празници се
поврзани со обреди, кои членовите на семјството ги извршувале на роденденот, денот на
смртта, или на некој друг значаен датум од животот на покојниот.
72 IMS VI 1982,  – 1;
Доколку покојниот нема директни наследници, за погребните обреди се грижеле
73 Микулчиќ И., 197, 93 - 9; Петрова Е.,
специјализирани погребни здруженија (collegium funeraticum). Тие биле организирани на
1990, 13; Спасовска Димитриоска Г.,
професионална или религиска основа, но секогаш со заедничка општествена цел, да се
1992, 221 - 2; Гарашанин М., 193, 
0; Јовановиħ А., 1978, 9 - 0; Popović
обезбедат средства за погребалните трошоци на своите членови и нивната поширока фаИ., 200, 7 – 7;
7 Cicero, De leg. II, 9/22; Toynbee Ј. M. C.,
милија, кои во текот на животот плаќале членарина за погребните трошоци и пост-пог1971, 33 - ; Zotović Lj., 1970, 21;
ребните обреди. Во Скупи е потврдено верско здржение на култори (cultores), кое исто7 Jovanova L., 200, 19 – 11; Јованова
времено е поврзано со почитувањето на култот на Херкул и професионално здружение
Л., 2008, 212 – 21;
на sodales macelli, кое е поврзано со дејноста на макелумот (зелен пазар).75 (сл. 41)

7

заврШни согЛеДУвања

Истражените околу 6000 гробови од
југоисточната и северозападната некропола
заедно со бројните гробни дарови најдени
во нив, претставуваат добра основа за идни
научни проучувања поврзани со локацијата,
урбанизизацијата, планиметријата и организацијата на некрополите, начините на погребување, гробните форми, типовите на
гробни конструкции, погребните и постпогребните ритуали и обреди, верувањата,
религиозноста, хронологијата, генетските и
антрополошки карактеристики, етничката и
социјална припадност на покојните, нивото
на романизација на населението, ритуалите
поврзани со полагањето на гробни дарови,
продукција на локалните занаетчиски работилници, трговските врски манифестирани
преку импортот на предметите, уметничките и естетски критериуми на населението и
др.
Погребувањето е една од најконстантните, најконзервативните, најинертните
категории во човековото битисување и еден
од основните показатели на етно-културниот идентитет и континуитет, каде и покрај еволутивните промени и надворешните
влијанија, најдолго се зачувуваат традицијата и верувањата на населението. Според
тоа, погребувањето е една од најзначајните
компоненти во сакралната структура на секоја популација. Големото влијание и промените кои ги носи романизацијата се рефлектираат пред сѐ на економски и социјален план, преку прифаќањето на донекаде
унифицираната материјална и духовна
култура, како и формирањето на стандардите, вкусот и естетиката на живеење. Утврдувањето на етничката структура на населението во урбан центар каков што е Скупи
претставува мошне сложен и комплексен
проблем, за чие решавање се потребни
долготрајни, обемни и детални компаративните проучувања на сите релевантни показатели и компоненти поврзани со
погребувањето.

Сл.41 Споменик на кој се
спомнува здружение на
култори

ЛитератУра
Baum M. - Srejović D., 19, Novi rezultati ispitivanja rimske nekropole u Sasama, Članci i građa za kulturnu istoriju
Istočne Bosne VI, Tuzla, 7 – 31;
Билбија М., 1978, Нови археолошки наоди од Скопје и околината, Maced. Acta Archaeol. , Прилеп, 131 – 133;
Cambi N., 198, Salona i njene nekropole, Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru, sv. 2 (12), Zadar, 1 – 107;
Cambi N., 200, Kiparstvo rimske Dalmacije, Split
Cermanović Kuzmanović A. 1990, Grobnica jedne ugledne porodice u Kolovratu kod Prijepolja, , Arheološki Vestnik 
1, Ljubljana, 227 – 23;
Cicero, Marcus Tullius, De Re Publica, De Legibus, Cambridge University Press 1928, Loeb Classical Library, an English
translation by Clinton Walker Keyes
Cumont F., 192, Sur le symbolisme funéraire des Romains, Paris
Dobruna Salihu E., 2003, Plastika decorative dhe figurative e gurit në Dardani gjatë kohës romake, sepulkrale dhe e
kultit, I, Prishtine
Dobruna Salihu E., 200, Plastika decorative dhe figurative e gurit në Dardani gjatë kohës romake, sepulkrale dhe e
kultit, II, Prishtine
Dušanić S., 199, The frontier and the hinterland: The role of Scupi in Domitian’s wars on the Danube, Roman Limes
od the Middle and Lower Danub, Belgrade, 1 – 1;
Garašanin M. et D., 193 Krst, Tarinci, helenistički grob pod humkom, Arheološki Pregled , Beograd, 0;
Garašanin M., 198, Razmatranja o nekropolama tipa Mala Kopašnica – Sase, Godišnjak Centra za balkanološka
istraživanja ANUBIH IV, Sarajevo,  – 3;
Грујиħ Р., 193, Скопска Митрополија, Споменица православног храма Св. Богородице у Скопљу, Скопље,  – 
;
Гетов Љ., 1970, Погребални обичаи и гробни сображения у траките през римската епоха (I – IV в.),
Археологияя XII/1, София 1970, 1 – 9;
Evans A., 188, Antiquarian Reserches in Illuricum, Parts III - IV, Scupi, Skopia and Birthplace of Justinian,
Archaeologia vol. 9,79 - 17, Westminster
Иванов Р., 1999, Долнодунавската одбранителна система между Дортикум и Дуросторум от Август до
Маврикий, Софиа

3-4/2012

Авторот е раководител на
истражувањето, археолог
кустос советник во
Музејот
3-4/2012 на град Скопје

7

3-4/2012

Ивановски М. – Винчиќ., Ж. 1988, Источна некропола 1982,
Maced. Acta Archaeol. 9, Скопје, 1 – 17;
IMS vol. VI, 1982, Dragojević Josifovska B. 1982, Inscriptions
de la Mésie Supérieure (IMS), vol. VI, Scupi et la région de
Kumanovo, Beograd
Јованова Л., 1992, Скупи - Западна некропола, Maced. Acta
Archaeol. 13, Скопје, 191-199;
Јованова Л. - Михаилова Д., 1999, Скупи - Источна
некропола 199, 203 – 28, Maced. acta Archaeol. 1,
Скопје
Jovanova L., 2002, The disposition of Scupi (Colonia Flavia
Scupinorum) in relation to the necropolises from 1st - 3rd
centuries, in: The Roman and Late Roman City, Sofia, 318
– 321;
Jovanova L., 2002(a), Colonia Flavia Scupinorum - Western
necropolis grave forms and rituals, Histria Antiqua vol. 8,
Pula, 193 – 207;
Jovanova L., 200, Scupi from the 1st to the 3rd century
according to new archeologial und epigrafic evidence –
Römische Städte und Festungen an der Donau, Akten der
Regionalen konferenz - 2003, Filozofski fakultet Beograd,
Beograd, 13 – 11;
Jovanova L., 200, Colonia Flavia Scupinorum: Topography,
disposition and structure of the city and its necropolises
from the first to the third century AD, Homage to Milutin
Garašanin, SASA Special Editions, Belgrade, 17 – 38;
Јованова Л., 2008, Скупи - Colonia Flavia Scupinorum,
Топографија и урбанистичка структура I - III век,
Maced. acta Archaeol. 18, Скопје, 197 – 222;
Јованова Л., 2008 (a), СКУПИ, Colonia Flavia Scupinorum
(водич за Скупи), Скопје
Jovanova L., 2009, New veteran of the Legion VII (Claudia ?)
from Scupi with origin from Aquileia, Macedonian
Heritage, 3 - 3, Skopje, 181 – 192;
Jovanova L., 2012, Sepulchral monuments from Scupi (Colonia
Flavia Scupinorum), (International Scholarly Conference:
Funerary sculpture of Illyricum and Neighbouring Regions
of the Roman Empire, Split 27th – 30th September 2009),
Split 2012 (in print);
Јованова Л. - Ончевска Тодоровска М., Скупи “Траса за 10 КВ
вод за приклучок на БСТС 10/0. КВ КОСМОФОН Зајчев Рид”, Македонски археолошки преглед, бр. 2, во
печат.
Јовановиħ А., 198, Римске некрополе у Југославији,
Београд
Jovanović A., 200, Prologue to the Research of Inhumation in
Moesia Superior in the First to Third Centuries A.D,
Гласник САД 22, Београд, 23 – ;
Каламадеска Михаилова Д. - Лилчиќ В., 1993, Надгробниот
циппус од Карпош и осврт на слични наоди од
Македонија, Жива Антика 3, Скопје, 11 – 1;
Klemenc, J. – Kolšek, V. - Petru, P. 1972, Antične grobnice v
Šempetru, Ljubljana
Koraćević D., 1973, Skupi, severna i istočna nekropola,
Arheološki Pregled 1, Beograd, 7 – 7;
Кораќевиќ Д., 1977, Состојбата на археолошките
ископувања на Античко Скупи, Maced. Acta Archaeol. 3,
Прилеп, 13 – 177;
Koraćević D., 1977 (a) Jedan interesantan nalaz sa istočne
nekropole Skupa, Živa Antika 27, Skopje, 193 – 198;
Koraćević D., 1989, Urbanizam i arhitektura Skupa u svetlosti
arheoloških iskopavanja, Lihnid 7, Ohrid, 101 -107;
Кораќевиќ Д., 2002, СКУПИ, Градска територија, Скопје
Korać M. – Golubović S., 2009, Viminacium 2, Više Grobalja,
Beograd
Лилчиќ В., 2001, Македонскиот камен за боговите,
христијаните и за животот после животот, том I, Скопје

Liv. Titus Livius, Ab urbe condita, Periochae (Livy, History of
Rome, Loeb Classical Librarary, Cambridge - London 1997
Mihajlović V., 2011, Inhumacija u ranorimskom periodu na
Centralnom Balkanu: odraz društveno – ideoloških
promena? Istraživanja br. 22, Novi Sad, 13 – 30;
Митревски Д., 1997, Протоисториските заедници во
Македонија, Скопје
Mikulčić I., 1970, Skupi – istočna nekropola i j/i sektor gradskog
bedema, Arheološki Pregled 12, Beograd, 131 – 11;
Mikulčić I., 1971, Teritorija Skupa, Živa Antika XXI/2, Skopje
1971, 3 - 8;
Mikulčić I., 1971 (a), Skupi - istočna nekropola 1971, Arheološki
Pregled 13, Beograd, 3 – ;
Mikulčić I., 1973, From the Topography of Scupi, Archaeologia
Iugoslavica, XIV, Beograd, 29 – 3;
Микулчиќ И., 1973(а), Местоположбата на античко Скопје,
Историја X – 2, Skopje, 22 – 27;
Mikulčić I., 1973 (b), The west cemetery excavations in 19,
Studies in the Antiquities of Stobi I, Beograd, 97 – 12;
Микулчиќ И., 197, Доцноримски гробови од Скупи,
Годишен зборник на Филозофскиот факултет во Скопје
2, Скопје, 109 – 13;
Микулчиħ И., 197, Раноримски скелетни гробови из Скупа,
Старинар XXIV – XXV, 1973 - 197, Београд, 89 – 102;
Микулчиќ И., 197(а) Римски ламби од Скупи, 1970,
Годишен Зборник на Филозофскиот факултет во Скопје
кн. 27, Скопје, 127 – 11;
Mikulčić I., 197, Antičko staklo iz Skupi-a i ostali makedonski
nalazi, Arheološki Vestnik SAZU XXV, Ljubljana, 191 – 210;
Микулчиќ И., 1979, Неилирски елементи меđу скупским
налазима на прелазу из предримског у римско доба,
Сахрањивање код Илира, Научни скуп САНУ, VIII,
Београд, 2 – 28;
Микулчиќ И., 1982, Скопје со околните тврдини, Скопје
Микулчиќ И., 1999, Антички градови во Македонија, Скопје
Morris I., 1992, Death - ritual and social structure in classical
antiquity, Cambridge
Mirković M., 199, The Iron Gates. and the roman policy on the
Moesian Limes 33 – 117, Roman Limes on the Middle and
Lower Danube, Belgrade, 27 – 0;
Mócsy A., 1970, Gesellschaft und Romanisation der römischen
Provinz Moesia Superior, Budapest
Николова Е., 2008, Стоби - Западна Некропола,
истражувања 199 година, Maced. acta Archaeol. 18,
Скопје, 27 – 270;
Николовски З., 200, Некрополата Дрезга, с. Лопате Куманово, истражувања 1998 - 2000, Maced. acta
Archaeol. 17, Скопје, 231 – 21;
Ончевска Тодоровска М., 200, Остава на монети од Скупи,
Македонско наследство 23, Скопје, 29 – 2;
Oncevska Todorovska M., 2009, Thermal facility in Skupi, NI
Institute for protection of the monuments of culture and
Museum – Strumica, From the Symposium “Water, Life
and Pleasure” in 2008, Strumica, 7 – 8;
Ончевска Тодоровска М., 2011, Новата голема
ранохристијанска базилика од Скупи, Maced. acta
Archaeol. 17, Скопје, 3 – 377;
Papazoglu F., 199, Srednjebalkanska plemena plemena u
predrimsko doba, Posebna izdanja Centara za
balkanoloska istazivanja, Akadenija Nauka i Umetnosti
Bosne i Hercegovine XXX, Sarajevo
Петрова Е., 1990, Дрезга - Куманово во светлината на
новите проуčуванја на северно - македонскиот
простор, Maced. acta archaeol. 11, Скопје, 13 – 10;
Петровић П., 197, Палеографија Римских натписа у Горњој
Мезији, Београд

Popović I., 200, The find of the Crypt of the Mausoleum:
Golden Jewellery and Votive Plaques, in Šarkamen: A
Tetrarchic Imperial Palace, Belgrade, 9 – 82;
Protase D., 192, Considerations sur les rites funeraires des
Daces, Dacia n.s. VI, Bucuresti, 173 – 197;
Птол. Ц. Птолемаеи Геограпхиа, (ед. Цх. Мüллерус, Вол. И,
Париссиис 1883)
Ристов К., 200, Праисториските некрополи во Варвара и
Орешани - слика на протоисторијата во скопско,
непубликувана магистерста работа, Скопје
Ságy K., 19, Die Ausgrabungen im Römischen Gräberfeld von
Intercisa im Jahre 199, Intercisa I, 19, Budapest
Salihu E., 1990, Borova sisarka kao dekorativni motiv
sepulkralne plastike rimskog doba i njezina simbolocka
tradicija u podrucju Dardanije, Arheološki Vestnik 1,
Ljubljana, 23 –23;
Соколовска В., 1978, Археолошки истражувања во Демир
Капија, Maced. acta archeol. , Prilep, 93 – 110;
Sokolovska V., 1982, Isar - Marvinci, Sahranjivanje u predrimsko
doba, Živa Antika 32/2, Skopje, 177 – 18;
Спасовска Г., 1973, Надгробен натпис на M. Valerius Marinus,
decurio на колонијата Scupi, Историја 9 - 10, 2, Скопје
1973, 273 – 279;
Спасовска Димитриоска Г., 1991, Заштитно ископување на
римската некропола на ул. “Партизанска” Скопје,
Maced. Acta Archaeol. 12, Скопје, 221 – 2;
Срејовиħ Д., 19, Римске некрополе раног царства у
Југославији, Старинар XIII – XIV, 192 - 3, Београд, 9
– 8;
Starac A., 199, Rimske nadgrobne are u Puli i u Istri, Opuscula
archaeologica 19, Zagreb, 9 – 9;
Starac A., 200, Depictions in relief on funerary monumentsat
the Archeological Museum of Istria at Pula, Pula 200
Šuković N., 190, Scupi, Arheološki Pregled 2, Beograd, 90;
Tacitus Tacitus Annales (Tacitus, The Annals of Imprial Rome,
Michael Grant, Penguin, London 19, rev. ed. 198)
Toynbee J. M. C., 1971, Death and burial in the Roman World,
London
Трухелка Ћ., 1929, Археолошке белешке из Јужне Србије,
Гласник скопског научног друштва кнј. V – 2, Скопље,
71 – 8;
Вучковиħ Тодоровиħ Д., 191, Античка Демир Капија,
Старинар XII, Београд, 229 – 29;
Weselowski A., 1973, Burial customs in the west cemetery,
Studies in the Antiquities of Stobi I, Beograd, 97 – 12;
Здравковски Д. - Шурбановска М., 1983, Извештај од
заштитното ископуванје на ХА Мавровица во с.
Немањица - Светиниколско, Зборник на Археолошкиот
музеј на Македонија X - XI, Скопје, 111 – 118;
Зотовиħ Љ., 198, Некрополе спаљених покојника на
територији Горње Мезије, Лесковачки Зборник VIII,
Лесковац, 19 – 30;
Зотовиħ Љ., 1970, Промене у формама сахранјиванја
забележене на територији Југославије у времену од I
до VI века, Лесковачки зборник X, Лесковац, 19 – 2;
Зотовиħ Љ., 198, Јужне некрополе Виминациума и
погребни обреди, Viminacium 1, Пожаревац, 1 – 0;
Зотовиħ Љ. - Јордовиħ., Ч. 1990, Viminacium I, некропола
Више Гробаља, Београд
Шурбановска, М. - Здравковски Д., 199, Римски гробови од
Западната некропола во Стоби, ископување 1992,
Maced. acta Archaeol. 1, Скопје; 91 – 112;

* Фотографиите ги изработи Станимир Неделковски од
Музејот на град Скопје

77

Слика 1

Igor Kuzmanoski

САДОВИ СО ЛИЦЕ 
rosopomorfnite sadovi, tkn. „sadovi so lice“, se specifi~en
tip na rimskoto grn~arsko proizvodstvo kade bazi~nite crti na
~ove~koto lice se plasti~no pretstaveni vrz osnovnata forma
na kerami~kiot sad.1 Nivnata rudimentarna izvedba se izdvojuva od anti~kata umetni~ka tradicija na antropomorfni vazi i sadovi koi naj~esto se
izrabotuvani vo kalap. Se javuvaat vo re~isi site rimski provincii, vo
periodot od I do po~etokot na V vek n.e., me|utoa se mnogu poretki vo odnos
na drugite kerami~ki tipovi. Otkrivani se vo gradski naselbi, voeni kampovi, no najmnogu na nekropolite i vo grobovite, poradi {to se i tesno
povrzani so pogrebniot kult.
So poslednite obemni za{titni iskopuvawa vodeni na prostorot od
Jugoisto~nata nekropola, brojot na ovoj tip na sadovi od Skupi se zgolemi
na sedum.2 Site primeroci poteknuvaat od prostorot na negovite nekropoli
i od samite grobovi. Od niv tri, celosno za~uvani, se otkrieni vo zatvore ni grobni celini, site kremacii. Drugite primeri se vo fragmenti, od koi
dva se vo dobra sostojba i na koi pretstavenoto lice re~isi celosno se sogleduva, a drugite dva se vo sosem mali fragmenti koi ne davaat dovolno elementi za rekonstrukcija i na likot i na sadot.
Otkrivaweto na prosopomorfnite sadovi vo Skupi e isklu~itelno
va`no, kako za sledeweto na kulturnite specifiki od raniot `ivot na rimskata kolonija, taka i za zbogatuvaweto na sevkupniot korpus na ovoj tip na
sadovi od celata imperija.
Vo slednite redovi, preku na{ite primeri, }e se obideme da go razgle dame pra{aweto dali vo stiliziraniot lik od ovie sadovi postoi osnova da
se sogleda izvesen obid za konkretizacija, odnosno namera da se portretira
konkretna individua.

P

1 Mitova-Đonova D., 1972, 203-211;
Brukner O.,1981, 3-3;
Braithwaite G., 198, 99-131;
Nikolić S. - Raičković A., 2008,
13-13; Kuzmanoski I., 2011,
283-298.
2 Rakovoditel na
istra`uvawata na
Skupskite nekropoli e
Len~e Jovanova, kustossovetnik vo Muzej na
grad Skopje, na kogo vo
ovaa prilika £ se
zablagodaruvam poradi
otstapeniot materijal.

3-4/2012

3-4/2012

78

3-4/2012 

 ОД СКУПИ -

Слика 2

Портретни обиди
или
типизирани ликови
Opis
Prviot primerok e izraboten ra~no (slika 1). Ima forma na pehar, so
izdol`eno jajcevidno telo.^ove~kiot lik e modeliran direktno od istata
glina na sadot, pred pe~eweto. Ve|ite se postaveni vedna{ pod rabot, blago
reljefno izvle~eni, so popre~ni kratki vre`ani crtki koi gi ozna~uvaat
vlaknencata. O~ite se pretstaveni so dve polukru`ni ispap~uvawa na koi
ima po edna dlaboka horizontalna crtka za ozna~uvawe na klepkite. Nosot
e dolg, tenok, izvle~en vo visok reljef, so mali zaseci strani~no, za nozdrite. Bradata e kuso potstrigana, vo gorniot del ozna~ena samo so kratki
vre`uvawa, dodeka dolnata polovina e predadena vo nizok reljef, povtorno
so vre`ani crtki. Ustata e tesna i blago otvorena, postignato so malo
vdlabnuvawe, a pod nea ima mala vertikalna bradi~ka. Pome|u ve|ite i bradata se predadeni u{ite so dve la~no izvieni lenti, na toj na~in zaokru`u vaj}i go celosno likot na sadot.
Vtoriot primerok e izraboten na grn~arsko trkalo so ovoidna forma
(slika 2). ^ove~koto lice e modelirano na gorniot del. Zatvoreno e vo
srcevidna forma definirana od ve|ite i bradata koja na dolniot kraj
zavr{uva vo tesna, koso izvle~ena kozja bradi~ka potencirana so dolgi

79

zakoseni zaseci. La~nite ve|i i strani~nata
brada se izraboteni od tesna reljefna lenta
izbrazdena so sitni vre`uvawa, a sli~ni
vre`uvawa se izvedeni i po rabot na reljefno izvle~enite u{i koi se perforirani i na koi visat bronzeni obetki so
listoviden privrzok. O~ite se predadeni
so dva koncentri~ni kruga so to~ka vo
sredinata, a ustata preku eden horizontalen zasek na koj edvaj se nasetuva dolnata usna. Nad nea se pretstaveni mustakite so plitki kru`ni pe~ateni vdlabnuvawa vo koi ima reljefni bradavi~ki,
a istiot ornament e grupiran i pod
u{ite vo grozdovidna forma, verojatno
povtorno so namera da prika`e prika~eni
obetki. Vo sredinata na liceto dominira
golem, reljefno izvle~en nos, koj na likot
mu dava naglasen grotesken izgled.
Tretiot celosno za~uvan sad e izraboten
na grn~arsko trkalo i ima forma na pehar so
ovoidna forma (slika 3). ^ove~kiot lik e modeliran na gornata tretina od sadot, vedna{ pod rabot.
Od gore e vookviren so ve|ite, pretstaveni preku {iroka la~na reljefna lenta nezna~itelno izbrazdena za naznaka
na vlaknencata. Levo i desno od nea se u{ite, visoko la~no izvle~eni.
O~ite se kru`ni, reljefno aplicirani, a me|u niv nosot so ostar klunest
profil. Ustata e predadena so visoko izvlekuvawe na gornata usna, blago
la~no podviena nadolu, davaj}i mu seop{t pateti~en izgled na likot.
Fragmentot e izraboten na grn~arsko trkalo. Ima izgled na {olja, a
crtite na ~ove~koto lice se dopolnitelno nalepeni preku celoto telo na
sadot (crte` 1). Site detali na likot se reljefno izvle~eni. Ve|ite se
predadeni so dve la~ni lenti koi se slevaat vo silno istaknat, tesen nos.
Levo i desno od nego se bademastite o~i na koi se pretstaveni i zenicite, a
uvoto e so polukru`na forma. Ustata, so blago senzualnite usni, e pojako
otvorena i na likot mu dava op{t vpe~atok na iznenadeno lice.
Vtoriot fragment pretstavuva del od val~esto
telo na sad izraboten na grn~arsko trkalo
(crte` 2). Facijalnite crti zalepeni za yidot
na sadot otkrivaat visoki, horizontalno
spoeni ve|i, ~ii vlaknenca se nazna~eni so
zbieni i zakoseni kratki vre`uvawa, normalen blago izvien nos i reljefna lenta za
u{nata {kolka. Karakteristi~no e {to vo
ovoj slu~aj o~ite ne se voop{to pretstaveni, iako ovoj nedostatok vizuelno se
nadopolnuva preku gustite vre`uvawa na
izvle~enite ve|i.

Слика 3

Цртеж 1

3-4/2012
3-4/2012

80

3-4/2012

Карактеристики

„Sadovite so lice“ naj~esto imaat
forma na pehar ili {olja, obi~no so
mali dimenzii od desetina santimetri
do stomni so pogolem format.
Izrabotuvani se ra~no ili na grn~ars ko trkalo so crtite aplicirani vo
tehnika na barbotin, plasti~no obraboteni od samiot yid na sadot, no i so
vre`uvawa i pe~ateni intervencii vrz
detalite od likot. Stilski, obrabotkata na likot se dvi`i od ednostavni,
sumarni i stilizirani crti, do poelaborirani, realisti~ni detali koi
ponekoga{ odat i do izrazit naturalizam. Liceto mo`e da bide so brada i kosa, no mo`e da bide i bez niv.
Sepak kaj pogolem broj od ovie sadovi imame naglaseni deformacii na
izvesni detali od likot, koi mu davaat karikaturalno-grotesken izgled.
Licata mo`e da bidat so naglaseni o~i, deformiran, svitkan nos, isplazen
jazik, so prika~eni obetki na u{ite, no ne retko pridru`eni i od drugi
detali aplicirani vrz niv kako {to se falus, gu{ter, zmii i drugo.
Dispozicijata pak na liceto mo`e da bide preku celata povr{ina na sadot,
so {to vizuelno samiot sad dobiva forma na glava ili, voobi~aeno, se
postavuva na gornata polovina ako se raboti za pogolem sad.
Vo osnova na vizuelnoto istaknuvawe na prosopomorfnite crti na
~ove~koto lice vrz sadot le`i fenomenot na maskata.3 Vpro~em maskata e
prisutna i vo samata geneza pri pojavata na licata vrz sadovite na italsko
tlo. Na najranite urni od tipot „kanopi“ vo Etrurija, maskata so ~ove~ko
lice se aplicirala dopolnitelno vrz yidot na kerami~kiot sad.4 Izneseno e
mislewe deka i kerami~kite maski koi se pronajdeni vo rimskite grobovi
ili vo nivna blizina, i potvrdeni vo mnogu oblasti od Rimskoto Carstvo
vo periodot od I do III vek, bile dopolnitelno pricvrstuvani vrz yidovite
na urnite.5
Kaj golem broj od licata-maski se sogleduva su{testvena i formalna
sli~nost koja predo~uva postoewe na izvesni standardni tipovi koi im
bile poznati na zanaet~iite {to gi izrabotuvale ovie sadovi podednakvo,
spored sopstvenoto se}avawe ili prototip, ili spored upatstvata na nara~atelite. Vo osnova, tie prika`uvaat tipizirani likovi ~ii karakteristiki i atributi gi nabroivme podolu vo tekstot.
Sepak, edna {iroko prisutna pojava voo~liva na prika`anite lica
dosega ne bila poseriozno razgleduvana pri ikonografskata obrabotka na
ovie sadovi. Se raboti za licata kaj koi dominira mrtove~kiot izgled,
naglasen preku zatvorenite o~i i ne retko podotvorenata usta i kaj koi e
o~igledna tendencijata da se pretstavi po~inata individua, so {to oblikuvanoto lice dobiva pe~at na posmrtna maska (slika 1). I tokmu tuka i kaj
niv, iako generalno izvedeni grubo, stilizirano i {ematizirano, preku
delumniot realisti~ki izraz i poedini naturalisti~ki detali na liceto
(dolg, tesen nos, gusti ve|i itn.) se javuva dilemata dali postoi izvesna tendencija kon portretna izobrazba na pretstaveniot lik?
Posmrtnata maska e fenomen koja se javuva vo razli~ni istoriski periodi i koja pretstavuva del od tradicijata na prakti~no site regioni i na -

Цртеж 2

3 Mitova-D`onova D., 1972,
208-209; Brukner O., 1981,
3; Braithwaite G., 198, 12. 
Brendel O.J., 1978, 107.
5 ZotoviØ Q. - JordoviØ ^.,
1990, 33.

81

rodi. Nejzinata uloga kako memento za pokojnikot e napravena so
cel da se spre~i minlivata egzistencija i fizi~koto dekomponirawe na teloto. Nezavisno od stepenot na realizmot so koj e pretstaven likot, generalno e prifateno misleweto deka posmrtnite maski
se izrabotuvani so intencija da li~at na samiot pokojnik. Zlatnite
maski od „Trebeni{ta“, verojatno kako i nivnite mikenski prethodnici, i pokraj {ematiziraniot pristap, bile napraveni so namera
da se za~uva, odnosno imitira likot na diviniziraniot pokojnik.6
Vrz posmrtnite lica-maski od na{ite sadovi nesomneno vlijanie izvr{ila i re~isi istovremenata pojava na gipsenite veristi~ki maski koi bile kalapeni direktno od licata na pokojnicite i
postavuvani isklu~ivo vo nivnite grobovi.7 Na sli~en na~in i
voso~nite maski na predcite od aristokratskite familii, koi bile
isto taka oformeni direktno od nivnite lica i koi{to se nosele
na pogrebnite povorki, mo`ele da izvr{at likovno i idejno
vlijanie vrz voobli~uvaweto na likovite od na{ite sadovi.8
Portreti? 

Kuzman P., 1997, 12.
7 Carroll M., 200, 38-39.
8 Iako naukata denes nema dadeno
definitiven odgovor dali ovie
maski bile posmrtni ili se
izrabotuvale dodeka licata bile
seu{te `ivi, se smeta deka dvata
tipa bile podednakvo zastapeni i
upotrebuvani vo gorespomenatite
celi. Op{irna diskusija za ovoj
problem so citirana literatura
vidi kaj: Pollini J., 2007, 237-28.
9 Kuzmanoski I., 2011, 290-293.
10 Nekolku primeri imaat i vre`ano
ime na zadniot del na sadot koj
osven mo`nosta toa da se odnesuva na grn~arot, ima golema verojatnost da go ozna~uva i imeto na
pokojnikot: Nikolić S. - Raičković A.,
2008, 137, T. I, .
11 Mansuelli G.A., 19, 0, 188.
12 Gimbutas M., 193, 79. 3-4/2012

Spored dominantnata veristi~ka tradicija portretot podrazbira identi~nost, odnosno potpolna sli~nost so subjektot ~ija
pretstava e predmet na izrabotka. Vo toj kontekst, izvesnata doza na
naturalizam zabele`liva kaj nekoi od licata na prosopomorfnite
sadovi mo`e da bide indikator za portretna namera na izrabotuva~ite na ovie likovi, iako naturalisti~kite detali na pretstavenite lica ne se sami po sebe dovolen pokazatel deka se raboti za
konkretna li~nost. Tie, isto taka, mo`e podednakvo da govorat za
ve{tinata so koja se „poigruva“ majstorot grn~ar pri kreiraweto
na „sadovite so lice“.
Tuka veruvam od krucijalna pomo{ e poznavaweto na samoto
zna~ewe na ovie likovi, odnosno odgovorot na pra{aweto kogo tie
vsu{nost pretstavuvaat? Vo edna prethodna studija iznesov hipoteza deka se raboti za lica koi gi pretstavuvaat predcite, odnosno
manite od „onoj svet“ postaveni vo ramkite na grobnata celina za
za{tita na pokojnicite od vlijanijata na lo{ite sili.9 Vo toj kontekst, tipiziranite crti na likovite mo`at da se sfatat kako odraz
na sfa}aweto za kolektivniot entitet vo bitisuvaweto na zadgrobnite du{i ~ija invokacija na nadgrobnite spomenici e sumirana vo
terminot Diis Manibus. Me|utoa, so sè poizrazenata verba vo za~u vuvawe na individualniot identitet na po~inatiot vo svetot na
mrtvite, sosema e vozmo`no vo odredena faza, kaj izvesen broj na
primeri, posebno kaj licata so posmrtni maski, da e ostvarena namerata za nalepuvawe na nekoja karakteristi~na crta od pretstavenata persona koja ja vozdignuva pojavata na likot do stepen na port ret.10 Na toj na~in soodnosot pome|u posebnoto so op{toto, izrazena
preku individualnosta na pokojnikot so kolektivniot entitet na
predcite, dobiva likovna refleksija vo karakteristi~nite crti
nalepeni vrz tipiziranata osnova na likot od sadot.
Mo`ebi poadekvatna primena za na{ite „lica“ bi bila upotrebata na terminot „portret so namera“ koj go zastapuva G.A. Manseli
preku primerot so antropomorfnite etrurski „kanopi“.11 Spored
toa, tie ne pretstvuvaat portreti vo sovremena smisla na zborot,

3-4/2012

82

3-4/2012

odnosno ne se mimeti~ki odraz ili sli~nost, tuku preku primitivni i stilizirani voop{teni crti koi verojatno sodr`at
izvesen sovremen prifatliv kriterium za identifikacija,
imaat namera da izobrazat odredena individua. Vo istata smisla, iako ne terminolo{ki, verojatno razmisluva i M. Gimbutas
koja za pomeranskite „urni so lica“, nezavisno od nivnata krajna stilizacija na izrazot, go doka`uva portretniot karakter na
istite so faktot {to na sadovite ne se sre}avaat dve podednakvo identi~ni lica.12 Idiosinkretizmot na ovie urni sepak
mo`e da se objasni so pri~ina {to izobrazbata na facijalnite
crti se izvr{uvala isklu~ivo ra~no i spored individualnata
ve{tina na grn~arot potpren vrz sopstvenata fantazija vo
kreiraweto na likot, a bazirana na zna~eweto na idejata za
prosopomorfniot sad.
Slabata varijacija na facijalnite crti, no i ~estoto povtoruvawe na oddelni morfolo{ki elementi ja otvoraat
mo`nosta za razgleduvawe na na{ite „lica“ i kako na eden vid
znakovni simboli, odnosno semanti~ki portreti. Tie, iako ne
gi imitiraat karakteristikite na nivnite nositeli, preku
stilskite odliki i ikonografski belezi mo`ebi uka`uvaat na
opredelen op{testven rang ili status koj bi bil lesno prepoznatliv za sekoj sovremenik vo Rimskata Imperija. Ekskluzivniot status na ovoj tip na sadovi e potvrden i so toa {to od
pribli`no pet iljadi istra`eni grobovi vo nekropolite od
Skupi, vo niv se otkrieni samo tri. Primerot od sl. 3 e pronajden vo centralniot grob vo edna od gradbite ozna~eni kako
„Memorii“ koi se rasporedeni ~elno pokraj glavniot pristapen
pat koj vodel kon rimskiot grad i koi sekako im pripa|ale na
nekoi od negovite vidni gra|ani.
* * *
Zasega, poseriozna intencija kon portretirawe spored tradicionalnoto sfa}awe za realizam edinstveno mo`e da se
detektira kaj licata so posmrten izgled. Drugite polisemi~ki
aspekti na terminot „portret“ povrzani so ovie likovi sepak
}e mora da ostanat nere{eni dodeka ne se razjasni potpolno
vistinskata funkcija i zna~ewe, odnosno samata ontologija na
„sadovite so lice“.

Avtorot e arheolog kustos vo Muzejot na grad Skopje,
rakovoditel na sektor vo istra`uvaweto

Bibliografija
Braithwaite G., 198, Romano-British Face
Pots and Head Pots, Britannia, Vol.
15, 99-131.
Brendel O.J., 1978, Etruscan Art, New
Haven: Yale University Press.
Brukner O., 1981, Rimska keramika u
jugoslovenskom delu provincije Donje
Panonije, Beograd.
Carroll M., 200, Spirits of the Dead,
Roman Funerary Commemoration in
Western Europe, Oxford University
Press.
Gimbutas M., 193, The Balts, London.
Kuzman P., 1997, Umetnosta na
Trebeni{ta, Skopje.
Kuzmanoski I., 2011,
Prosopomorfni sadovi od
Skupi - Razgledi okolu
fenomenot „sad so lice“, MAA
(Macedoniae Acta Archaeologica) br.
20, Skopje, 283-298.
Mansuelli G. A., 19, Etruria And Early
Rome, London.
Mitova-D`onova D., 1972, Glineni
urni s izobra`enie na
~ove{ko lice ot Mizi®, IAI
(Izvesti® na arheologi~eski®
institut) XXXIII, Sofija, 203211.
Nikolić S. - Raičković A., 2008,
Prosopomorphic vessels from Moesia
Superior, Starinar LVIII, Beograd, 1313.
Pollini J., 2007, Ritualizing Death in
Republican Rome: Memory, Religion,
Class Struggle, and the Wax Ancestral
Mask Tradition’s Origin and Influence
on Veristic Portraiture, vo: Nicola
Laneri (ed), Performing Death, Social
Analyses in Funerary Traditions in the
Ancient Near East and Mediterranean,
The University of Chicago, 237-28.
ZotoviØ Q. - JordoviØ ^., 1990,
Viminacium 1 - Nekropola
Vi{e Grobaqa, Beograd.

83

Лена Поповска

ТОАЛЕТНИ

СТАКЛЕНИ
Н

иту една општествена наука не може да ги разбере постапките на човекот, без
во основа да ја анализира неговата потреба за убавина. Проучувајќи ги
неговите дела, односно артефактите кои говорат за тоа отсекогаш присутно
чувство, се стигнува до заклучок дека човекот може да ја перцепира, да ја интерпретира,
или да ја создава убавината.
Процесот на откривање и создавање на стаклените предмети веројатно се должи на таа
иста потреба да се задоволи љубопитноста, или пак потребата за естетска сензација.
Основата на таа претпоставка особено се потврдува ако се земе предвид дека најраната
употреба на стаклото (крајот на 3 милениум п.н.е.) била во декоративни цели, како замена
за полускапоцени камења, во вид на мали монистра, или помали декоративни предмети.
Практичната намена на стаклестата материја, односно продукцијата на стаклени садови,
како амбалажа за миризливи масла и козметички производи, почнува значително подоцна,

3-4/2012
3-4/2012

8

3-4/2012 

САДОВИ
ОД ИСТОЧНАТА НЕКРОПОЛА НА СКУПИ
во доцниот 16 или раниот 15 век п.н.е. 1 Водечки производствени центри на новиот материјал биле Египет и Сирија. Во втората половина на 1 милениум п.н.е. ќе дојде до зголемување на трговијата на големи дистанци, а со тоа и ќе се прошират пазарите за пласман на
производите од стакло. Земјите околу Медитеранот ќе го прифатат со одушевување овој
производ, заедно со материјата која била спакувана во него.2
Стаклените садови кои служеле како реципиент за ваквите етерични масла биле со
мали димензии, што укажува на големата вредност на супстанцијата којашто се чувала во
нив. Стаклото со својата мазна површина и непорозност на ѕидовите, се покажало како
идеален материјал за чување на скапоцената миризлива материја, од праисторијата до денес. Тоа не дозволува промена на мирисот или, пак, вкусот на содржината, па со овие карактеристики лесно ја добило битката и со најквалитетните керамички или метални садови.
Популарноста на стаклените тоалетни садови бележи постојана нагорна линија, за

1 D. F. Grose 1989, .
2 Ibid. 9, -, 7; R. A.
Grossmann 2002, 

8

својот процут да го доживее во текот на римскиот период. За тоа придонеле и новите технолошки откритија. Револуција во стакларската индустрија претставува откритието на техниката на дување на стакло. Со неа се забрзала продукцијата и се зголемила достапноста на
стаклените садови. Тие веќе не биле луксуз достапен единствено на богатите, туку чест
производ кај поголем дел од населението.3 Со дувањето на стаклената маса во калап, покрај
можноста за широк спектар на форми и орнаменти, се создала можност и за стандардизација на волуменот на реципиентите, па трговците имале попрецизна претстава за количеството на стоките со кои тргуваат.
Бројот на наодите на стаклени садови од Р. Македонија во римскиот период ја следи
општата тенденција на зголемување. Тоа особено се потврдува на некрополите на Скупи.
Честата застапеност, како и релативно големата бројност на стаклени садови во 1 век н.е.,
покажува дека стаклото станало стандарден домашен материјал, а биле продуцирани садови
во речиси секоја форма и величина. Дел од овие стаклени садови се со мошне висок квалитет, близок до садовите од големите стакларски центри, додека дел се со просечен или
слаб квалитет, како производ на помали стакларски работилници. При ископувањата на источната некропола на Скупи и со анализа на гробните прилози, може да
се увиди дека стаклените садови се доста чест прилог во истражените гробови.
Типовите на наоди потврдуваат дека утилитарните стаклени предмети,
како и ексклузивните садови со особен квалитет, биле користени и во
секојдневниот живот, и во сепулхралната пракса. Не постои тип на
стаклени садови кој бил користен исклучиво при фунерарните ритуали.
Приложувани биле садови за миризливи масла, козметички,
фармацевтски садови (унгвентариуми, арибалоси, амфорисци),
реципиенти за течност, (шишиња), реципиенти за излевање на
течност, (бокали), како и за пиење (чаши, пехари). Постојат случаи на
наоди на стаклени садови надвор од гробните целини, кои укажуваат
на тоа дека, покрај како прилози во гробовите, стаклени садови биле
користени и за дел од погребните ритуали, кои вклучувале
приложување на течност и храна. Истите потоа биле кршени или
оставани врз гробните конструкции или пак покрај гробовите.

садови изработени со слободно дување

Доминантен начин на изработка на стаклените садови од оваа некропола е слободното дување. Тоа, во основа, не е зачудувачки ако се земе предвид нивното датирање од
3 D. F. Grose 1989, 21-22; C.
1 до 4 век.4 Во тој период дувањето на стаклото доминира како техника, како поевтин, а
Isings 197, 1; R. A. Grossmann
воедно и далеку полесен начин на изработка. Сепак, другите техники не исчезнуваат, иако
2002, 22; E. M. Stern, B. SchlickNolte 199, 81.
садовите изработени во нив се застапени во неспоредливо помал број.
Особено популарни стаклени садови во антиката биле унгвентариумите. Како што е 
Најголем дел од хронолошки
очекувано, тие ја сочинуваат најбројната и најразновидната група на стаклени садови на
чувствителните предмети,
металните наоди, вклучуваjќи
Источната некропола на Скупи. Своето име, унгвентариуми, го добиле според латинскиот
ги и монетите, кои би дале
збор unguentum, кој означува миризливи, козметички или фармацевтски супстанци. Според
најпрецизни податоци за
тоа, називот, во основа произлегува од нивната функција, а не определува конкретен облик.
хронолошкото детерми нирање на погребувањата, а
Сепак, со текот на времето, терминот станува монополизиран од формата, па во современавоедно и на стаклените
та наука зборот „унгвентариум“ означува конкретен тип на стаклен сад.
садови, се сè уште во фаза на
конзервација. Поради тоа тие
Во стручната литература унгвентариумите се поделени на различни начини, под разне се употребени при
лични
типови и групи кои се именувани со различни имиња. Некои автори се склони кон
датирањето на опфатените
наоди. Датирањето на
диференцијација и на најмалите варијанти како автономни форми, а други бројот на типови
поединечните типови на
го сведуваат на минимум, а разликите ги означуваат како поттипови, или воопшто не ги
стаклени садови е изведено со
компаративен метод, односно
коментираат. Бидејќи за производството на овој тип садови е користена техниката на слоаналогии за истите, како и со
бодно дување на стаклото, физички било невозможно да се направат два идентични сада,
датирање на дел од
така што одредени разлики во облиците се јавуваат поради начинот на работа, а не поради
предметите кои потекнуваат
од истите гробни целини.
3-4/2012 тоа што садовите припаѓаат на различен тип или група.

3-4/2012

8

3-4/2012

Според разликите во формата на реципиентот, унгвентариумите кои потекнуваат од
источната некропола на Скупи се диференцирани во 6 типа и тоа: полусферични, конични,
ѕвонолики, тубуларни, сферични и унгвентариуми со кружни вдлабнувања на реципиентот.
- Садовите коишто му припаѓаат на типот на полусферични унгвентариуми (сл.1 и 2)
се одликуваат со заоблен до благо коничен реципиент, чија што најголема широчина е на
средината, или во долната третина. Кај нив се јавуваат незначителни разлики во изведбата
на формата на реципиентот од примери со повеќе елипсовиден (сл.1) до такви со понагласено кружен пресек (сл.2). Овој тип садови на источната некропола на Скупи се присутни
во периодот од втората половина на 1 век до првата половина на 2 век, што не отстапува од
генералното датирање на овие унгвентариуми.5
- Коничните унгвентариуми (сл.3-6) ја претставуваат далеку најбројната група со застапеност од околу 40% од вкупниот број на унгвентариуми. Овој тип садови се одликуваат
со конична форма на реципиентот, кој е најширок во долната третина. Кај нив се јавуваат
разлики како во формата на реципиентот, така и во соодносот на реципиентот и вратот.
Според тоа, има садови со високо конично тело, со нагласен преод од вратот кон реципиентот и садови со ниско конично тело без воопшто одреден преод од вратот. Што се
однесува на соодносот на реципентот и вратот, тој се јавува во однос 1:1, 1:2 или 1:3,
односно реципиентот и вратот се со иста височина или, пак, височината на вратот е околу
два пати или три пати во однос на онаа на реципиентот. Најчеста застапеност на коничните
унгвентариуми од Скупи има во втората половина на 1 и во текот на 2 век, а присутни се до
првата четвртина на 3 век.6
- Унгвентариумите со ѕвонолик, односно конкавно профилиран реципиент се варијанта на коничните унгвентариуми (сл.7 и 8). Кај нив се јавува поголема или помала нагласеност на профилацијата на ѕидовите на телото. Станува збор за унгвентариуми кај коишто
реципиентот е низок и најширок во долната третина. Телото преминува во долг цилиндричен врат со премин кој е повеќе или памалку потенциран. Овие наоди се присутни на
Скупската некропола во втората половина 1 и низ целиот 2 век.7
- Тубуларните унгвентариуми (сл.9-11) се одликуваат со тесно тело, односно реципиент кој нема многу поголема широчина од вратот. Телото е со елипсовидна до благо
конична форма, најшироко во долната третина. Дното е рамно, или сосема благо вовлечено,
или пак кружно заоблено, поради што нивното поставување во вертикална положба е невозможно. Кај нив се констатираат разлики во соодносот на реципиентот и вратот и тоа:
унгвентариуми со повисок реципиент од вратот (сл.9), примероци со еднаква височина на
реципиентот и вратот (сл.10), како и примери со повисок врат од реципиентот (сл.11). Се
произведувале релативно долг период, односно широко се датирани од 1 до раниот 3 век,8
при што наодите со повисок реципиент во однос на вратот имаат најрана датација во однос
на другите унгвентариуми од овој тип. Оние, пак, со повисок врат во однос на реципиентот,
ја следат тенденцијата на зголемување на вратот и лимитирање на реципиентот во подоцнежното производство, односно достигнуваат до втората половина на 2 и првата четвртина
на 3 век.
- Под типот сферични унгвентариуми (сл.12) се вброени оние унгвентариуми кои се
одликуваат со кружен, односно сферичен реципиент. Тие се јавуваат во доста широк хронолошки распон, односно од втората половина на 1 до 4 век,9 додека наодите од Скупската
некропола, според контекстот во кој се најдени, се сместуваат во доцниот 2 и во текот на 3
век.
- На Источната некропола на Скупи се јавуваат и унгвентариуми со топчесто тело кое
има 4 кружни вдлабнувања од страните, поради што неговиот пресек добива блиску до
квадратна форма (сл.13 и 14). Станува збор за садови кои не се често застапени низ римскиот свет. Датирани се во 3 и првата половнина на 4 век.10
Унгвентариумите со различна форма, како и преодните и хибридните форми чијашто
датација практично се поклопува, сведочат за истовремена и паралелна употреба на два или
повеќе типови. Тоа се потврдува со наоѓањето на повеќе унгвентариуми од различни типо- 

G. De Tommaso 1990, 8; A.
Цермановић-Кузмановић, О.
Велимировић- Жижић, Д.
Срејовић 197, 1-17; М.
Bucovala 198, ; S. Petru
1972, T.LIV, sl.21; I. Lazar 2003,
178,187,19-19, sl. 0; I. Fadić
1989, 21-23; Idem. 200, 39,
kat.9; V.Šarović Svetek 198, 28, 
8, kat. 180, T.XVI, sl., T.XIX,
sl.3; V. Damevski 197, 3, T.1,
sl.; M.A. Ružić 199, 22-23, 8,
T. XV, sl. 3; С. Дрча 1999-2000,
21, кат., Т.VI, сл.; F. Tartari
200, 73-78, T. IV, sl. 9, 97, 99,
T. V, sl. 101-110. 
Л.Јованова, Д. Михаилова,
1999, 203-28; G. De Tommaso
1990, -7; I. Lazar 2003, 18318, 19, sl. 0; Z. Buljević 200,
89; C. Isings 197, 2-3; M.
Veličković 197, 18, sl 9;
А.Аντωνάρα 2009, тип.131,
302-30; Гυάλίνο Кόσμο
2010, кат.199, кат.0,
271,33.
7 I. Fadić 1989, 37, kat.12; Idem.
200, 81, 11, 12; G. De
Tommaso 1990, 9; S. Petru
1972, T.CVI, sl. 20-2, 29-3; F.
Tartari 200, 0-7, Форма 2,
T.III, sl. -80, Т.IV. 81-82; Idem.
200,, Т.XLI, sl.118; M.A.
Ružić 199, 2, T. XVI, сл.9; М.
Bucovala 198, 102.
8 Z. Buljević 1999, 7; I. Lazar 2003,
17-180, 19; Z. Gregl, I. Lazar
2008, 8-8, 127-133, T. 17, sl.
3-; I. Fadić 1989, 37, 0,
kat.119; Idem 200, 77-80, 11,
kat.119; V.Šarović Svetek 198,
2-27, Т. XIV, sl.2-7; F. Tartari
200, 2-7, T. II-III, sl. 8-3;
Idem. 200,3- , T. XLI, sl.
101-102; М. Bucovala 198,
12-12.
9 C. Isings 197, 22; G. De Tommaso
1990, ; I. Lazar 2003, 197; F.
Tartari 200, 97-100, Т.9, сл.1813; A. Цермановић-Кузмановић,
О. Велимировић- Жижић, Д.
Срејовић 197,170.
10 I. Lazar 2003, 193-19, 197, сл. 1,
тип.8..18; V.Šarović Svetek 198,
29-30, , кат. 119, Т.13 сл.1; M.A.
Ružić 199, 33, кат.-7, Т.22,
сл.3-; I. Fadić 1989, 32-33, форма
1, кат. 8-8; Idem. 200, 3,
форма 1, кат. 8-8; М. Bucovala
198, 9-9; А.Аντωνάρα 2009,
31-318.

87

ви во една гробна целина, што е релативно честа појава на оваа некропола.
Во групата на козметички садови изведени во техниката на слободно дување спаѓаат и
арибалосите (сл.15) и амфорисците (сл.16 – недостасува едната рачка). Станува збор за едни
од најчестите тоалетни шишенца во римскиот свет, кои во стакло се јавуваат како имитација на бронзени или керамички примери. Содржеле масла или ароматични супстанции и
биле наменети за употреба во бањите. Потврда за тоа наоѓаме и на претставите на сликаните вази. (сл.17) Посетителите на себе ги носеле прицврстени за појасот, закачени на бронзени рачки или синџир. Еден таков наод од Скупи (сл.16) има рачки кои биле меѓусебно
поврзани со синџирче од стаклени нишки, составено од седум поврзани алки.11 Овој тип на
реципиенти за тоалетни супстанци егзистираат од 1-3 век, а мошне ретко се среќаваат во 4
век12, а додека на источната некропола на Скупи се јавуваат во релативно раната фаза од
нивното постоење, односно во последната четвртина на 1 век.

садови изработени со дување на стаклена маса во калап

Со спојување на две техники, техниката на дување и техника на калапење на стаклото,
односно со можноста за формирање и декорирање на садовите со дување на стаклена маса
во калап, на мајсторите им бил овозможен отворен простор за облици и величини како и
широки можности за декоративни мотиви, од едноставни шематизирани форми, до претстави со најситни детали. Новата техника на дување во калап достигнала особено голема популарност при изведувањето на малите козметички амбалажи.
Малите садови во форма на урма се меѓу најчестите наоди на стаклени садови дувани
во калап од 1 век.13 Вакви примери се наоѓани низ целата територија на римското царство,
со особена концентрација на локалитетите на Источен Медитеран.14 Декорацијата е изведена со пластични, брановидни испакнатини и канелури кои, притоа, го имитираат изгледот
на збрчкана кора на зрела урма. На некои садови наборите се постилизирани, додека повеќето се изведени толку реално, што некои автори наведуваат како можност калапот да бил
изработуван од самиот плод15, иако не постојат археолошки докази кои би ја поткрепиле таа
теорија.
Ваквиот натуралистички изглед го забележуваме и кај трите примероци од Скупи (сл.
18-20). Тие се дувани во дводелен калап кој воообичаено остава трага по должина на реципиентот, но со прецизната изработка кај еден од Скупските примероци тој шав е одлично
сокриен меѓу наборите кои имититраат кора на сува урма.16 Овој тип садови почнал да се
произведува кратко пред средината на 1 век и опстојувал на пазарот до раниот 2 век.
Садовите со форма на урма од Скупи се откриени во гробови, кои според приложените
хронолошки чувствителни наоди се сместени на крајот на 1 и почетокот на 2 век17. Нивното
датирање се потврдува и според аналогните примери.18 Со тоа датирањето на овој тип
садови од Скупи соодветствува со последната фаза на поставените хронолошки рамки од
датирањето на овој тип садови воопшто.
Уште две мали садчиња кои потекнуваат од оваа некропола, спаѓаат во категоријата
стаклени садови дувани во калап. Тоа се два амфорисци, изработени од квалитетно стакло,
но со различен облик на реципиентот и различна декорација. Едниот (сл. 21) има
елипсовидно тело со 12 хоризонтални пластично изведени ребра19, а вториот (сл.22) има
овоиден реципиент со декорација со канелури и вегетабилни орнаменти20 (сл.23). За нив,
според другите хронолошки чувствителни наоди од гробните целини од кои потекнуваат,
како и според аналогните примери21 и хронолошките рамки на приозводство на овој тип
садови, а во исто време, имајќи ги предвид општите податоци за развојот на градот, би
можеле да претпоставиме датација во втората половина од 1 век, односно во времето на
Флавиевците.
Со оглед на фактот дека реципиентите изведени во оваа техника, како оние во форма
на урма, така и амфорисците со различна декорација, во науката најчесто се определени
како источно-медитерански производи22, со голема доза на веројатност можеме да кажеме
3-4/2012 дека примерите од Скупи се увезени од некоја од бројните и со долга традиција

11 Една од рачките недостасува,
поради што не може да се види
нивната изворна поставеност, па
податокот на Микулчиќ дека со
синџирчето биле поврзани
рачките е единствената слика
која може да се добие за изгледот
на амфорискот.
12 I. Mikulčić 197,19; Idem, 197,
90-91, 19, T.VIII/29; C. Isings,
197, 79-80; G. De Tommaso,1990, 
; I. Lazar, 2003, 171-172, сл. 9,
тип 8.3.2. и 8.3.3; I. Fadić, 1989, 3
и 38, форма 2, кат. 101;
Idem,200, 71, форма 2, кат. 101;
V.Šarović Svetek, 198, 2, Т. 12, сл.
2-3; M.A. Ružić, 199, 21; М.
Bucovala, 198, 81-83; N. Kunina,
Ancient Glass in the Hermitage
collection, 300-301, сл.228.
13 E.M. Stern, 199, 91; Whitehouse D.,
2001, 19.
1 E.M.Stern, 199, 93; Guldager Bilde
P. - Poulsen B., 2008, 29.
1 E.M.Stern, 199, 92.
1 Л.Поповска, 2011, 300.
17 I.Mikulčić, 197, 19.
18 D.Whitehouse, 2001, 7; E.M.Stern,
199, 93; P.Guldager Bilde B.Poulsen, 2008, 29; G.De
Tommaso,1990, 8; А. Аντωνάρα,
2009, 280-281, 8; Idem. 200,
7-7; N.Kunina, 1997, 280-281,
сл.1-18.
19 I.Mikulčić, 197,19-19
20 Л.Поповска, 2011, 30.
21А.Аντωνάρα, 2009, тип.11, 2727, Idem. 200, 7, сл. 2, 117;
Гυάλίνο Кόσμο 2010, 2,
кат.18; E.M.Stern, 199, 12-13
(авторката дава листа на
локалитети од каде потекнуваат
садови од овој тип); D.Whitehouse,
2001, 3; N.Kunina, 1997, 280, сл.
8, кат.10-11.
22 E.M.Stern, 199, 12;
D.Whitehouse, 2001, 3.
23 Л.Поповска, 2011, 30.

88

3-4/2012

3-4/2012

работилници на Истокот.23
И покрај тоа што дел од тоалетните садови би можеле со прилично голема сигурност да бидат атрибуирани на големите стакларски работилници, потеклото на
поголемиот број на стаклени садови од Источната некропола на Скупи сепак не е извесно. Поради самата
природа на материјалот, логично е да се претпостави
дека транспортот на готови производи на големи оддалечености бил мошне комплициран. Од друга страна, со
суровото стаклото особено многу се тргувало, благодарение на нагласената комуникација и големиот проток
на информации во римскиот период, како и миграциите
на занаетчиите кон сите делови од царството. Тоа придонело за ширење на начинот на изработка, во голема
мера олеснет по пронаоѓањето на техниката на дување
на стаклото, како и појава на сличен репертоар на типови на садови, што особено важи за унгвентариумите.
Веројатно треба да се смета на поголем број работилници кои го произведувале овој вид садови во сите делови
на Римското царство.
Врз основа на досегашните откритија и анализи на
материјалот, како и севкупните сознанија за античкиот
град Скупи, можеме да претпоставиме дека постоело локално производство на стаклени садови. На ваква претпоставка нѐ упатуваат бројните примери на одреден тип
предмети, чија што форма практично се повторува, како
и некои други археолошки откритија. Иако во основа
нема физички докази за постоење на конкретна работилница за стакло, ниту докази за нејзината локација или
време на функционирање, сепак, одредени ситуации
јасно укажуваат на тоа. Имено, со ископувањето на повеќе локации на Скупи, Источната, Западната некропола, како и делови од градската територија, се среќаваат и
отпадни материјали од занаетчиските работилници од
градот. Меѓу другото, констатирана е релативно голема
количина на стаклен материјал, полуфабрикати, како и
голем број парчиња необработено, сурово стакло. Овие
податоци даваат посредни докази за тоа дека во Скупи
постоело локално производство на стаклени садови.
Останува на идните ископувања на скупската градска
територија директно да покажат постоење на една или
повеќе работилници за производство на стаклени
предмети.

Avtorot e arheolog kustos vo Muzejot na grad
Skopje, rakovoditel na sektor vo
istra`uvaweto

Б и Б Л и ог р а Фи ј а
Аντωνάρα, A.,
- Pωμαϊκή και Пαλαιοχϱιστιανική
Υαλουϱγία, 1ος αι. π.Х. – ος αι μ.Х.
Пαϱαγωγή και Пϱοϊόντα, Тα αγγεία
από τη Θεσσαλονίκη και την πεϱιοχή
της, Аθήνα 2009.
Antonaras, А.,
- Glass Vessels from Roman and Early
Christian Thessaloniki and its
Surroundings (1st century BC - th
century AD), Annales du 17ème congrès de AHIV, Antwerp, 200.
Bucovala, М.,
- Vase antice de sticla la tomis,
Constanta 198, .
Buljevic, Z.,
- Rimski stakleni balzamariji iz Salone,
Magisterska radnja, Zagreb 1999
(необјавено)
- Stakleni balsamariji iz Salone, Drobci
antičnega stekla, Ljubljana 200.
Veličković, M.,
- Tipologija I hronologija rimskog stakla
iz Budve u zbirci narodnog muzeja u
Beogradu, Ljubljana 197.
Гυάλίνο Кόσμο, Θεσσαλονίκη 2010
Gregl, Z., Lazar, I.,
- Bakar, Staklo iz rimske nekropole,
Zagreb 2008.
Grose, D. F.,
- Early Ancient Glass, The Toledo
Museum of Art, New York 1989.
Grossmann, R. A.,
- Ancient Glass, New Haven 2002.
Guldager Bilde, P., Poulsen, B.,
- The temple of Castor and Pollux II.:
The finds, Roma 2008.
Damevski, V.,
- Pregled tipova staklenog posuđa iz
italskih, galskih, mediteranskih i porajnskih radionica na području Hrvatske
u doba rimskog carstva, Antično steklo
u Jugoslaviji, Arheološki vestnik 2,
Ljubljana 197, 3.
De Tommaso, G.,
- Ampullae Vitreae, Contenitori in vetro
di unguenti e sostanze aromatiche
dell’Italia Romana (I sec. a.C. – III sec.
d.C.), Roma 1990, 8.
Дрча, С.,
- Римско стакло у Нишком музеју,
Гласник САД 1-1, Београд 19992000.
Isings, C. ,
- Roman Glass, Groningen 197.
Јованова, Л., Михаилова, Д.,
- Скупи – Источна некропола,

истражувања 199 г., Мacedoniae
Acta Archaeologica 1, Скопје 1999,
203-28.
Kunina, N.,
- Ancient Glass in the Hermitage collection, St. Petersburg 1997.
Lazar, I.,
- Rimsko steklo Slovenije, Ljubljana
2003.
Mikulčić, I. ,
- Antičko staklo iz Skupia I ostali
Makedonski nalazi, Arheološki vestnik
XXV, Ljubljana 197.
Petru, S.,
- Emonske Nekropole, Ljubljana 1972.
Поповска, Л.,
- Стаклени садови дувани во калап
од Скупи, Мacedoniae Acta
Archaeologica 20, Скопје 2011, 299308.
Ružić, M.A.,
- Rimsko Staklo u Srbiji, Beograd 199.
Stern, E. M.,
- Roman mold-blown glass: the first
through sixth centuries, Toledo 199.
Stern, E. M., Schlick-Nolte, B.,
- Early Glass of the Ancient World, 100
B.C. – A.D. 0, Ostfildern 199, 19.
Tartari, F.,
- Prodhime Qelqi Të Shekujve I-IV të
erës sonë në Shqipëri, Durrës 200.
- La Nécropole du I-IV S C. De notre ère
à Durrachium, Durrës 200.
Fadić, I.,
- Rimsko Staklo Argyruntuma, Zadar
1989.
- Argyruntunm u odsjaju antičkog stakla, Zadar 200.
Hervas, A.C.,
- Vidrios romanos, Museo de San Isidro,
Madrid 200.
Цермановић-Кузмановић, A.,
Велимировић- Жижић, О., Срејовић,
Д.,
- Античка Дукља, некрополе,
Титоград 197.
Chapot, V.,
- Daremberg, C. – Saglio, E., D.A.G.R., TZ, 1919, 91-198.
Šarović Svetek, V.,
- Antičko staklo u Jugoslovenskom delu
provincije Donje Panonije, Novi Sad
198.
Whitehouse, D.,
- Roman Glass in the Corning Museum
of Glass, Vol. 2, New York 2001.

89