You are on page 1of 363

UDC 903.1/;4 "6373" (497-15-[262.3-11) YU ISBN. 86-7123..

023-6
1 BOSNE 1 HERCEGOVINE
DJELA
KNJIGA LXVII
CENTAR ZA ISPITIVANJA
Knjiga 7
BLAGOJE GOVEDARICA
- v
HANO BHONZANO DOBA NA PODHUCJU
v
ISTOCNOG JADHANA
Urednik
Alojz Benac,
redovni Clan Akademije nauka i umjetnosti
Bosne i Hercegovine
Sarajevo 1989.
UDC 903.1/.'4 "6373" (497-15-[262.3-11)
YU ISBN 86-7123-023-6
ACADEMIE DES SCIENCES DES ARTS DE
BOSNIE-HERZEGOVINE
MONOGRAPHIES
LXVII
CENTRE D'ETUDES BALKANIQUES
Livre 7
BLAGOJE GOVEDARICA
t' AGf DU BRONZf ANCifN DANS tA RfGION
Df t' ADRIATIQUf Df t'fSJ
Redacteur
Alojz Benac,
membre de l'Academie des sciences et des arts de
Bosnie-Herzegovine
Sarajevo 1989
UVODNI DIO
Uvod
Metodoloski pristup
SADRZAJ
KULTUR:NE REGIJE, KULTURNE CJELINE 1 OTVORENI PROBLEMI
1. Podrucje sjevernog Jadrana
7
13
Geografski okviri i istorijat istrazivanja . 21
tip kulture . 25
Dalj1i razvoj ranog bronzanog doba na krasu - tip Ciclami-Mitreo 64
Problem ranog bronzanog doba lstarskog poluostrva 71
datacije arhaicnog horizonta kastelijera 81
11. Podrucje srednjeg Jadrana
Geografske karakteristike i istorijat istrazivanja 87
Srednjojadranski tip kulture 94
cetinske kulture 109
Protocetinski facijes 113
Cetinska kultura 129
Dinarska kultura 145
111. Podrucje juznog Jadrana
Geografske karakteristike i istorijat istrazivanja . 173
i protocetinski nala:zi na Jadranu 178
Dalji razvoj kulture ranog bronzanog doba na juznom Jadranu 189
Nalazi cetinskog tipa . 189
Nalazi dinarskog tipa . 191

1. Uvod
Geneza i njihovi medusobni odnosi
Prva faza ra:nog bronzanog doba (potfaze Br. la, Br.
kompleks
Protocetinsbl facijes i pojave tumula na Jadranu
Druga faza ranog bronzanog doba 11)
Cetinska ku1tura .
Treca faza ranog bronza:nog doba (Br. III)
Dinarska
199
199
203
203
211
218
218
225
225
111. ekonomske osnove i socijalnih odnosa okvirima
skog 231
ZAVRsNA RAZMATRANJA
Mjesto i jadranskog kruga sirim evropskim okvirima 241
251

Popis nalazista na kartama
Skracenice

Registar cjelina
Registar
253
271
273
277
301
305
UVODNI DIO
UVOD
Krasko podrucje obale i njenog zaleda, kao dio
jad:ranskog basena i najsjeverniji Sredozemnog predstav1ja
jednu i specificnu na siri prostor
zapadnog Balkana
1
Tako Citavog
slicna se dobrim dijelom zadrzala sve do nasih .dana.
gra:nica ovog podrucja jasno f.iksirruna oba-
lom !i jadranskim ostrvima. prema predstavlja
Soca, odakle po6inje predio sasvi1m
karakteristika. Linija koju orz;nacava tok ove uglavnom predsiav-
lja i razmede, mada disNJUkcija u ovom nikada nije
bila :naglasena tako jasno kao sto to :izrazeno IU pri:rodne sre-
dine. odnosno granicu ovoga predstavlja
doblna MaN. U razdvajanje toliko potencir(IJI1o
koliko Kako cemo u kasnijem iz-
vidjeti, svi arheoJoski pokazatelj1i svjedoce da barem pred-
ilirskim najveCi dio sjeverne ristoc-
nojadranskog dok uglavnom
tisana ka Egeji (sl. 1).
Prema tome, moze se reCi da grani1ce ovog podrucja na sjeve-
i relativno stabilne 1i jasne veCini pra-
veliki predstavlja granica prema
odnosno geografsko i pod-
rucja od zapadnog Balkana i prostora.
da odnosi na reJaoij.i raz1iCitim
promjenama koje se metodima veoma tesko preci-
:oi:rati, to se i ova pokazuje veoma kompleksnom. tom pro-
dosta rijeOi u ovdje cemo samo na-
glasiti da na ovoj relacij.i naJveCim dijelom zavisilo od
i nacina stanovnistva. Pri tom do
posebnog izrazaja dosao sastav i ,sklop ovog dijela Bal-
kana. Naime, rijetka podrucja kojima izra:leno takvo jed.instvo
p11irodnih kao sto ovdje slucaj. Blago, alri ,i medi-
uzeg veoma dobro
svjezina pojasa Skem s:to posebno pogo-
1 u arheoloskoj, i terminologiji jugoslovenska jadranska obala
uglavnom se uzima kao istocna, za razliku od italijanske obale koja se
kao zapadna. Ni jedan od ovih termina ne odgovara stvarnoj geografskoj situaciji,
jer se Jadransko more pruza pravcem sjeverozapad-jugoistok. Medutim, mi smo se
iz prakticnih razloga u ovom radu sluzili terminologijom, koju sva-
kako treba shva!titi uslovno.
7
duje stocarskoj privredi sezonskog tJipa, koja dominantna naro-
6:i:to u ranijim postneolitskim Tokom tJih u ovaj
bez sumnje, u1azio jedan mnogo siri predio u zaledu
nego sto to slucaj u neolitskom periodu i uopste u uslovima gdje
preov'laduje zemljoradnja ili, pak, privreda koja orijentisa:na na more.
1-----
2-
Sl. 1 - Podrucje i!stoenog Jadrana i jadranskog (1 - granica
isto6nojadranskog k:ruga, 2 - granica prodora medi:teranske vegetacije)
Fig. 1 - Redion de l'Adriatique onimtale et du cercle culturele adocatique
(1 - f>rontiere du cercle ou11Jurel de C'Adriatique, 2 - ]rontiere de
de la vegefation mooiJterraneeune)
Potrebno odmah naglaJsilti da uski obalni pojas tokom veCine
perioda u mjeri naseljen, vee pri-
marni prostor u ovom smislu predstavlja jadransko zalede, cija si-
kako smo prethodno promjenama u
periodima. Dovoljno samo .da se kartiraju arheoloski lokaLitet1i sa
8
ovog podrucja, cemo vidjeti da samoj obali tokom Oitavog raz-
od paleoHta sve do prvog pr. n. gotovo
potpuno naselja i vrste n,e da. more
nije bilo kao Jedan od a1I cmJenica da
su lokaoije ili v'i5e uvucene u i orijenti-
prema kopnu.
Podaoi raspolazemo pokazuju da tokom neolita na
ovom podrucju bbla zastupljena mjesovita prirvreda, u kojoj su u po-
lov ,i nibolov, posebno sakupljanje
razvoja ovog perioda sve v.ise do izrazaja dolazi domestifikaoija
flore <i faune, odnosno zemljoradnja i urzgoj stoke S. t v i
1980, 73-95). Za razliku od toga, U bronzanodopskim nala7!istima pot-
preovladuju ostaci pripitomljen;ih jednim .dije-
lom su i cerealije, dok su nalazi morske faune sasvim ri-
jetki. jasan znak da u tim periodima more nije pri-
interesa vec su prije
svega, kopnu.
Prva naselja na obali i prekomorski poduhvati u vecoj
mjeri se javljaju tek u vrijeme .talasokratije na Jadranu, dok
do preokreta u ovom dolazi u vrijeme helenizma i Dim-
ske okupaaije. U vezi sa tJim ne smije se 1i,spustiti iz vida da taj
preotkret nije kao posljedica razvoja, vec u punoj
mjeri faktorima. Sve to ukazuje da u prethodnim
more sluzi1o kao resurs i
i to u:glavnom za saobracaj, za sto ovaj dio
razudenosti ti dobroj zastJicenostJi obale, narooito
komunikaoija koja relat1iv'no rano
jeste pravac srednji Jadran - Monte Gargano. Ovaj pre-
komorski put se koristi vec od neolita, njegova upotreba
i u ranom dobu.
Prirodne pruzaju povoljne ne samo za pri-
morski saobracaj vec su veze duz najveceg dijela listocnojadran-
skog prostora ostvarlj;ive li brojnim komun:ikacijama koje se
krecu sa morskom obalom. obalne i priobal-
najkracu egejskog i sireg mediteran-
skog podrucja sa Alpima i Evropom. uslovljeno
dinarskog plamnskog s,istema, koji prohodan smje-
ru istok-zapad, sjeverozapad-jugaistok, dok su iz ri.stih raz-
1oga sa sirim baLkanskim zaledem ri. Panonijom. Pri-
rodne ovoj relaoijli su uglavnom doline rli-
jeka i koji sijeku ovo podrucje pravcem
ovo su samo prirodnri. preduslov:i, iskorisce-
nost i od ovih komumkacijskdh pravaca bili su u znat-
mjeri od .raz,voja u odredenom
ovom i sirem evropskom i mediiteranskom prostoru.
Ovih nekoliko ops.1Jih iznijeli smo u oilju potpunijeg
pod,rucja kao <geografskog kulturolos-
kog pojma, u prostora na kome
i razvijao se kompleks bronzanog doba, koji glav-
9
na tema nase rasprave. S tim u vezi treba odmah reCi da rano bronza-
no doba spada u red slabije obradenih 1i poznatlih
kulturno.;istorijskog razvoja ovoga podrucja. Razlo:zJi ovakvom su
visestruki, na ovom mjestu navescemo koja nasem mislje-
nju, najvaznija. U prvom redu to veoma slaba i !i.stra-
zenost ranijih postneolitskih perioda, odnosno eneo.bl.ta, ranog i srednjeg
bronzanog doba, i to posebno na prostoru :istocnog Jadrana, ali i na
preosta1om dijelu zapadnog Balkana, kao i na alrpsikom podrucju i u sje-
vernoj Italiji, koj1i se takode nalaze u susjedstV1U ovoga pod-
rucja. Brugi razlog lezi u nedovoljnoj tipoloskoj i atrak-
tivnosti raspolozivog materijala, koji sve 'donedaV1llo nije pruzao do-
voljno mogucnosti za cjelovito d. si,stematsko proucavanje ovog razdob-
lja. tom moramo imati u vidu da ovo doba predstavlja
p:ocetnu jednog novog perioda i da prirodi po-
priMe kompleksnih ku1turnih perturbacija i tako da
za sagledavanje citavog tog procesa neophodna veoma i raz-
novrsna dokumentaci,ja. TreCi uzrok slijedi .kao direktna 1i logicna po-
sljedka prethodna dva, te zbog slabe istrarenosti i atipicnosti ras-
polozive grade potreban interes strucnjaka za sintetsku obradu
ove iako evidentan znacaj tog perioda za
tadasnji i kasniji razvoj ovog dijela Evrope. U cje-
lini gledajuci, do sada se ovim bavio veoma mali broj auto-
ra, i to uglavnom pojedinacno i parcijalno.
Uzmemo li obzir ove objektivne okolnosti, blce nam potpuno
razumljiva da rano doba na prostoru
Jadrana sve donedavno jedrna od velikih nasoj i
arheoloskoj nauci, te da su se prve cjelovitije sintetske obra-
. de ove grade pojavile tek krajem prethodne decenije. Naime, tek su
novija 1istraZiiV'anja na ovom i na okolnom prostoi1u omogucila izdva-
janje odredenih kulturnih cjeHna i jedan pristup ovoj
matici, tako da ovo razdoblje sve manje predstavlja u ev-
ropskoj i balkanskoj praistoriji . Prekretnicu u ovom smislu predstavlja
si>ntetska obrada materijala cetinske kulture, koju objavio I. Marovic,
1976. godine, kao i kratka ali vrlo jezgrovita studija Covica La
prima media eta del bronzo sulle coste orientali dell'Adriatico sul
suo retroterra v i 1980, 5-18), u kojoj prvi put na
moderan i metodoloski dobro zasnovan naci!n predstavljena veOina
nih iz okvira ove Dalji znacajan korak ka pot-
punijem razmatranju i sagledavanju kulturnog razvoja na ovoj relaciji
usko vezan za rad na ediciji Praistorija jugoslavenskih zemalja. Pro-
ranog doba jadranskog podrucja obuhvacena
uglavnom u IV [ manji!m dije1om u III tomu. J?ijeloyi ove edici-
je koji su posveceni iz ovog domena su kao
zultat rada eminentnih jugoslovenskih autora v
1983, 103-170; I. Marovic- Covic, 1983, 191-231; S. Gab-
rovec, 1983, 21-38; S. Dimitrijevic, 1979, 317-329), si-
zahvacene posebno se 1istice doprinos Covica. Ta-
kode potrebno istaCi udio I. Marov.ica, koji se uz CoviCa najvise
bavio ovom kako .u ovoj ediciji tako i u cjelokupnom
radu.
10
Uz brojne veoma znacajne ri !indikativne kojima to-
kom kasnijeg izlaganja dosta rijeci, skrecemo i na dva bit-
na nedostatka, koji se narooito na ranog bron-
zanog doba kojoj orvdje rijec. Naime, ovom djelu obraden
prostor koji granicama danasnje Jugoslavrije
i, mada se tom okviru nalazi najveCi dio istocnojadranskog prostora,
dosljednim pridriavanjem orve koncepcije rispustena Trscan-
skog krasa i sjeverne koja kao granicne veoma
na kulturnog razvoja jadranske regije. Posebno znaea-
jan Trscanskri kras, na kome obavljena obimna ristrazivanja i otkri-
vena brojna stratiHkovana nalazista. Pokazalo se da bez cjelovitog po-
znavanja i prezentacije te grade ne mozemo pravilno niti
obraditi rano bronzano doba Ctitavog sjevernog dijela istocnojadranskog
Slicna situacija i sa sjevernom Istina, ovaj pro-
stor mrnogo istrazen odnosu na Trscanski kras i ostale dije-
love istocnojadranske regije, ali treba astaoi da taj najjuzniji dio ovog
kulturnog kruga ujedno i najpodesrnjli za veze sa sirom
srednjeg i istocnog Baikana, kao ri za kontakte sa egejskim podrucjem.
Sva novija istrazivanja da ranom upra-
vo ovo podrucje predstavljalo vrlo istocnog Jadrana s.a
ovim oblastima. Uz neke druge momente koje mozemo
smatrati posljedioom aktue1nog stanja istratenost.i Oini
se da i izostavljanje granicnih oblasti, jedan od
razloga sto su u Praistoriji jugoslavenskih zemalja i sjevei1lli Jad-
ran slabije obradeni u odnosu na sredis.nj1i prostor ove regije.
nedostatak kao posljedica razlicitih po-
gleda na pra!istonijskog ku1turnoistorijskog razvoja,
sto dosta razumljirvo publikacijama koje su djelo veceg broja auto-
posebno kad su pitanjru tako osjetljiva koja oznacavaju
prelaz u novi period. U ovom se pokazala posebno
tako da ostao dosta pocetni horizont ovog
razdoblja. naroCito izrazeno u odnosu na ko-
ju pojedini autorri smatraju eneoHtskom pojavom, dok se nekima
tu .radi najranijoj bronzanodopskoj Tako ova do-
sta sumarno obradena u III tomu ove publikacije, tj. u knjizi koja se
odnosi na eneolitski period, ;iako autor S. Dimitrijev:iC na tom
iznosi izrioito stanoviste da kultura riz vremena ranog
zanog doba (S. D i i t r i v ti 1979, 328). I u IV tomu izostala
detaljnija obrada te kulture, S. se svom prikazu bronza-
nog doba istocnoalpske reg.ije uglavnom na kulture razrvije-
ranog doba, mada i njegovom miSljenJu
kultura barem jednim svojim dijelom pripada ovom periodu (S. G b-
r v 1983, 24 i d.). Sa druge strane, u ,istom Covic i I.
Marovic varijantu ove koja se ja:vlja na srednjem Jadranu
ukljucuju u okvire cetinske ku1ture kao od komponenata njene
prve faze, ostajuCi pri tom cvrsto na da se i u hronolos-
i u kulturnom smislu radi enoolitskoj pojavi (I. r v -
v i 1983, 196-197).
Sve ove nedosljednosti su posljedica
istrazenosti ove mada su jednim dijelom proistekle i [ ,z
11
same koncepcije ove publikacije. Na ovom mjestu dh navo-
dimo ne s da se umanji vrijednost priloga iz Praistorije,
vec da bismo neke od koji su prisutni u na-
soj i evropskoj arheoloskoj i s smo se susretali tokom na-
stajanja ovog djela. P11i tome nam grada i stavovi iznesenli u ovoj
cdiciji u velikoj mjeri i oslonac. Primjer ljub-
ljanske kul.ture posluzio samo kao ilustraoija koji
raju u vezi sa vremenslcim i opredjeljenjem kraja eneolita ri
pocetka ranog bronza:nog doba ne samo na ovom vec i u
mnogo okvi:rima. pocetka ranog doba,
kao i sama bez sumnje mnogo paz-
nju, te cemo ovim pitanjima u kasnijem tekstu posvetiti dosta prostora.
kratkom djela sintetskog karaktera kojima
manje ili v:ise cjelovito obradena problematika ranog bronzanog doba,
podrucja, valjalo dodati i stU'diju Z. BrU'siCa Ene-
olit i rano broncano doba sjeverozapadnom Balkanu. U dijelu
dije koji se odnosi na primorsko podrucje izneseno dosta zanimlji-
zakljucaka i sak.upljen ve1ik:i broj podataka, ko-
j'i su nam od velike koristi ovom radu. Na zalost, ovo djelo jos
objavljeno, te ostalo nepristupacno siroj javnosti
2

Na kraju, potrebno se ukratko osv,rnu1Ji i na djelo N.
Das adriatische in Vor- und Friihbronzezeit, koje objavljeno
jos 1939. godine. U ovoj studiji veoma siroko geograf-
sko podrucje koje ukljucuje citav jadranski basen, ali ;i Jonskog
mora, d'io i istocnu Sicilije. Mectutim, u
tom okvi'1.-u problema:tika ranog bronzanog ,doba ,istocnog Jadrana naj-
slab:ije zastupljena i obradena i,z prostog razloga sto autor nije imao
nikakve podatke k:ultur.i ranog bron:zanog doba ovog
dijela Jadrana, izuzev nekih odranije poznatih nalazista iz Istre i Trscan-
skog krasa. Sa danasnjeg se re6i da koncepcija ove
d,ije i .izneseni podaci ne znacajniji dopr.inos pvo-
a cavanju ove problematike, jer okv,ire jadranskog kulturnog kruga
sas\<lim razlicit'i:h kompleksa. U tom po-
glodu neprihvatljiv stav autora kome bi u jadranski krug
ukljuC!iti zapaclni Balkan., i to vec od neolitskog doba. No,
bez obzira na sve mora se konstatovati da ovo djelo
stavlja pokusaj sintetske obrade ranog doba jadranskog
podrucja, rezaltati su u potpanosti adekvatni
gradi i ove
2 Radi se magistarskoj radnji Z. odbranjenoj na Filozofskom fa-
1972. godine. ovog djcla nalazi se Filo-
zofskog
12
PRISTUP
Prije nego predemo na ra:zmatranje same ranog .
doba istocnojadranskog neophodno iznijeti ne-
preze:ntacije grade, naro6ito u pogledu
stupa metodoloskim li bu-
du6i da u najveooj mjeri odredilo pravac i blt-
no na koncepciju ovoga djel.a.
svim na koje nruilazi1i tokom
ove materije, jedan od svakako onaj koji se odnosi na
odredenje karaktera doba k.Jruo izdvojenog
u razvoja istocnojadranskog pod-
Stoga vec ovom neSto vise reci
toj i nasem u tom tim prije s1o
ta pitanja naCin rijesena ne samo na istoCnom
vec i 6itavom zapadnom i na mnogo sirem
NaroCito ostali razgranicenja d.
ranog bronzanog i eneolitskog perioda, koji nepo-
Tako se kao jedno od namece i pitanje pro-
cesa transformacije eneolitske bronzanog doba. U vezi
sa tim neophodno bi bilo razluCiti da 1i period koji rano
bronzano doba treba da predstavlja prelaznu kojoj
jos uvijek eneolitski kulturni sadrzaji, u kojoj istovremeno
dolazi do nastanka elemenata koji uvode u novo
sko ra21doblje ili pak, to pocetak doba
te rijeci, kome vise nema tragova prethodnog perio-
da, vec i tipoloskom i sirem istorijskom smislru potpuno domini-
novi
Veoma vazno pitanje da kultu11e ranog bronzanog doba
da ove ili samo od njih i kome od
ovih trebalo dati prednost. U se sve
ove mogucnosti, ali vezi sa njihovim ne postoji neki me-
todoloski zasnovan i stav, vec opredjeljenje u velikoj mje-
zavisno od stanovista razlioi,tih arheoloskih tradicija, skola i autorri-
teta. Tako se jednom dosta ve1ikom dijelu Srednje Zapadne Evrope
ne vodi .mnogo racuna tim vec gla;vnu odredniou u ovom
predstavlja pojava proizvoda od bronze, odnosno uklapanje u
hronoloski sistem Reineckea. na
per.iodizacija veooj Hi manjoj mjeri bazirana na
stima lokalnog razvoja i gdje aspekti smo prethodno govorili
13
dolazc v1se do izrazaja. Tako mozemo reCi da metodolosko odredenje
koje prihvaceno u Madarskoj, podrazumijeva obuhvatanje pret-
hodno navedene komponente, s tim sto se daje prvom krite-
rijumu. koje su na ovom opredijeljene prvu i dru-
ranog doba (Mak6, Nyrseg,
her-Csepel i Nagyrev), u n:ajvecoj mjeri 1imaju pre1azni karatkter,
dok bi tek u trecoj fazi ovoga perioda preovladiivali elementi
dopskog karaktera Nagyrev, i druge: up. N. 1 i z,
117-146; G. n d i, 1982, 165-180).
Sasvim suprotam sta!V u cehoslovackoj litera-
turi. autorima, pocetak bronzanog doba na tom ve-
se za klasi6nu koja svim svojim
tikama predstavlja h v 1-
d k, 1982, 225-227). da ni jedno od ovih dijamet-
ni ni u hrono1oskom po-
odrednicama sistema Reineckea, vec madar-
rano doba najveCim dijelom prethodi faZJi Br. dok
pocetak doba cehos1ovackoj periodizaciji odgo-
varao etapi Br. zavrsnoj fazi ovog perioda, prema Rei-

Nesto drugacija situacija i
gim i ranog doba na
egzistirra i .relativno dugotrajna prelaz-
na faza kojoj Cernavoda III i Cotofeni. Rano bronza-
no doba otpoCinje sa grupom G1i:na III - Schneckenberg, koja takode
mjeri ima prelazni karakter. etapama ovog perioda
tipicne bronzanodopske grupe, kao sto Peri-
Tei i dr. (S. i n R n, 1968, 45-128; R n,
1975, 145-158; 1981, 157-170).
U i primaran znacaj u ovom pogledu dat
vezama sa egejsko-anadolskim Tako se rano bronzano doba
Ezero) poklapa sa
11 Anado1iji (G. G r g i v et 1979, 487-514), do.k bi prva
faza ovog perioda (Maliq IIIa) ug1avnom bila para1e1na sa
III Grckoj (F. r n d i, 1982, 204-209; G r a-
s i 11, 1983, 724-726).
Na Balkana ovo odredenje se u najvecoj mje-
ri izvodi na sistema Reineckea. Ist1na, novije
ima i nekih zasnovanih drugacijim k11iterijumima, ali kako
smo vidjeli na jos nema jasnijeg opredje-
Ll
Kad istocnojadranski prostor, treba naglasi:ti
da razrjesenja zavrsetka eneolita i pocetka
ranog bro:nzanog doba na po-
odnosno na baZJi hronoloskih i paralela sa pod-
i si,s,tem. Reineckea, nije dao odgova-
rezultate. se da se ono ne ni rijesiti na tim osnovama.
Kako poz:nato, Reineckeov sistem oformljen ovog vijeka,
i to prvenstveno za juzne Njemacke W. r r ti g g
1959, 5-14). vnJeme izneseno dosta rezervi
vezi sa aplikacije ovog sistema kao osnove za periodiza-
razvoja samo na sirem vec i na samom ma-
tlicnom (W. 1978, 14, 21-23; h v 1 d k, 1982,
226)3. Narooito kritikovane determinante pocetka bronzanog
doba. C:ini se da W. sasvim ru pravu kada kaze da pojava bronze
jeste vaz.na odrednica pocetka novog perioda, a1i 'svakako moze
jedina, niti glavna determi.nanta ovom (W. 1978, 22). U
svakom nije svejedno da lii pojava bronze na odredenom pod-
pracena i sirim preobrazajima libl ne, sto
re6i da se ne moze imati isti odnos prema rane produkcije
bronze i prema gdje se ovi produkti kao
iz prve, i:bl trece ruke. U Hniji, moze se posta-
pitanje da li bronze uopste neophodan za
definisanje kraja eneolita i pocetka bronzanog doba, u pod-
rucjima koja prirodnih resursa koja udaljena od
velikih centara rane bronze. U Madarskoj, Bu-
garskoj, ni na egejskom taj nije
od znacaja
4
Takode neophodno da li nedo-
statak ili njena krajnje pojava, samo do-
statna odrednka i znak da odredeno podrucje jos uvijek u eneoliot-
!ili se tom moLra voditi i ne-
kim drugim
Sva ova pitanja mjeri se odnose na na-
stanka i razvoja ranog bronzanog doba istocnog jadranskog podrucja,
na od njih lizucavanja dala zadovoljavajuce
odgovore. U sve se vise da u ovom smlislu neophod-
no mnogo vise paznje posvetiti aspektima i
uopste specificnostima razvojnih tendenoija odredenog podrucja nego
opste periodne i hronoloske sisteme. S obzirom na oso-
ben geografski polozaj iiStocnog Jadrana - na Medite-
rana i srednje Evrope -, te na izlozenost ovog prostora uticajima iz
ova kruga, u raz;matranjnna smo da u
najvecoj razmotrimo veze i odnose sa objema
Sasvim razumljivo da smo se pri tome morali osla-
njati na Reineckeov i na egejsko-anado1slci sistem. Medu-
tim, pokazalo se da jedna od speci.f.iooosti ovoga podrucja i tome
sto se na ne potpunosti prirmijeniti ni jedan od ovlih
baznih hrornoloskih sistema, pogotov.u ne kao osnovna period:izacijska
odrednica. Iz tog razloga, njihov znacaj, kao .Uostalom i u hro-
noloskih sdstema Madarskoj, i Rumuniji, na koje smo se
takode morali oslanjati, sveli smo na razmatranja pa-
ralela, vidu da hronoloska cilsto'V'remenost ne mora
sama sebi znaCiti i U stvari, prak-
nekim hronoloskim i terminoloskim vezanim za pocetak
bronzanog doba vidi v i 9-13.
4
Na ovim prostorima prvim fazama ranog bronzanog doba metalni pro
izvodi se jos od bakra, Egeji bronza se znacajnijoj mjeri
tek od perioda. Up. N. l i z, 1968; h n i k, 1985;
r n i g n, 1974.
15
sa pokazala da hronoloski sistemi nisu nista drugo do odredeni ne-
ophodni modeli cija validnost srazmjerna veliCini terito-
rije na kojoj se Iz toga da se u pogledu
periodizacije u puno:m oblmu racunat:i samo na kompleks odlika
lokalnog razvoja i na uze sisteme koji su na toj bazi izve-
deni. Razumljivo, objektivnost svega toga u najvecoj mjeri uslovlje-
na istrazenosti datog podrucja.
Na sadasnjem stupnju poznavanja ove jos uvijek
smo daleko od razrjesenja navedenih pitanja i od izirade
jednog cjelovitog sisterna koji u punoj odgovarao slici kultur-
nog razvoja o,rog dijela Jadrana, ali smo da istrazivanja
trebalo mnogo vise u tom pravcu. Samo se na taj naei<n moze
odgovarajuca realna osnova za jedno svestrano kom-
pleksa razvoja na tom i precizi,ranje hronoloskih,
i svih dragih odnosa sa drugim i U
cilju jedne ske baze za ovakav pristup nastoja1i
da u okviru ranog bronzanog doba istocnog jadranskog
podrucja obuhvatimo sve elemente ove problematike, pocev od
nagovjestaja novog perioda, koji su jos uvijek di-
jelom u eneolitskom kulturnom miljeu, sve do potpunog pre-
rastanja kulturu punog, od:nosno sred:njeg doba. tom
smo pokusali da sam proces prerastanja eneolitske kulture
doba sagledamo u kontekstu drinamicnih
odnosa i problmanja koja su zahvatila ovaj dio EVirope, imajuCi uvi-
jek u vidu odraza tih istocnog
U vezi sa koncepcijom ovog rada, vec smo naglasili
cje1ine podrucja istocnog
Jadrana, bez obzira na danasnje granice i ne-
nivo ovog prostora. znaCi da ovdje
deno Citavo podrucje od rijeke Soce do rijeke Mati, sto u vazdusnoj
li.niji iznosi oko 650 km duzine
5
Normalno, u tom okviru i zalede,
koje, iako dosta zadire u izvan uzeg jadran-
skog podrucja geo.grafskom predstavlja prostor od
nog za ovog kulturnog
Naime, situaoija u ovom dijelu Balkana
jasno pokazuj e da se kulturni .razvoj ovoj relaciji ne poklapa sa pri-
i kHmatskim geografske regije. S obzirom na tema-
11iku kojom se bavimo, razumljivo da smo u ovom prednost
morali dati aspektima, oni nesumnjivo potvrduju da go-
tovo c.itav srednji pojas dinarskog planinskog si1stema tokom cjelokup-
ranog doba gravitira jadranskom Pre-
ma arheoloskoj gradi, linija razgranicenja jadranskog podrucja
sa onj,ma isla bi od Cividale Ital:iji, preko
iznad nove i Postojne, odakle se suzava prema da
na tom i sla hrbatom ove planine. Dalje se jadranski
opet i polje,
koljeno sa nalazistem u Varvari i, bluCi Konjica,
s Poredenja navescemo da ukupna duZ:1na jugoslovenske jadranske
obale iznosi 6115,9 km. Od toga 2 092,4 km otpada na obalu kopna, 4 023,5
obala ostrva (Veliki geografski atlas Jugoslavije, 182, Zagreb 1987) .
16
gore i Durmitora, do visova Komova, zatim vrhova Prokleti-
ja i planina sjeverne i2:lazi na do1inu rijeke Mati (v. sl. 1)
6

Ovdje treba skrenuti na odstupanje koje rS'ffiO ucini.bl. u
vezi rsa naseljima lg i Parte. nalazista su smjest ena na
barju, dakle izvan okvira, ipak smo ukljuciH u ovaj rad. Pri
tom smo rimali u vidu da se tu .radi najznacajnij1i'ffi centrima ljub-
ljanske te da blsmo njihovia:n izostavljanjem izgublli
kompleksa, koji inace u potpunosti orijen-
tisan na jadransko podrucje. Osrim toga, i samo barje u
ovom veoma povezano sa i
Trscanskim krasom i bez u znacajnoj doprirnijelo raz-
ovog dijela Jadrana, te se ne moze iskljuciti ni da
i to podrucje, barem vrijeme ricrltergralni dio
jadranskog kruga.
Na citavom istoonog Jadrana do sada konstatovano
preko stotinu nalazista u kojima iunedu ostalog, i mate-
ranog bronzanog doba
7
Vec cjelokupne te grade pred-
stavljalo problem za sebe. No, posto osnO'VIIli cbl.j ovog rada sin1etska
obrada navedene problematike, smo se oprecbljelili za sistematizaciju
i nalaza cjelina svim
gdje to bilo

pri tom su mjeri


apostrofirana i kartirana sva naLazista. detaljan
opis i svih tih nalazista smatraLi smo bala-
stom na ovom jer ona manje ili vise poznata iz postojece
literature. Ni riznosenje novog materijala nije nam ovdje bio
shodni cilj, mada toga tamo gdje to potrebno i
dio ovog rada ima cetiri osnovna odjela. U
koji slijedi nakon ovoga poglavlja, .iznesene su osnov-
karakteristike razvoja glavne jadranske :re-
gije: sjeverni, i Jadran. su uk1jueene geografske od!Jike
podrucja, istorijat nalazista, te prezentaoija
njihove grade, kao 1i otvorenih veza-
za nedovoljno istrazene aspekte iz ovog domena. Prezentaoi-
odnosno kompleksa, njihovih varijanti
i grupa, obuhvaceni i hronoloskri ok-
viri, a1i bez sireg zalazenja njihove geneze i nastanka.
pitanja cjelovito obradena trecem dijelu rada, nakon iznosenja
grade.
Olaksavajuca okolnost ove materije bila u tome
se rasprostiranja veCine cjelina, od-
redenih cjelina, poklapa sa ovim geog,rafski:m re-
6
Prema etnografskim podacima stocarskim komunikacijama u ovom di-
jelu Balkana, jadranski kulturni krug se poklapa sa stocarskim kretanjima me-
s ,tim s.to ova ob.uhvataju nesto .sire .podrucje. ovome
vise rijeai obrade asrpekata kuHura ranog bronza-
nog doba sa ovoga
7 U ovog rada kartirana 122 lokali'teta sa materijalom ranog bron-
zanog doba. Prema nasoj ev:idenciji to i ukupan broj nalazista ovog peri
oda koji su do sada otkriveni na podrucju istocnog Jadrana.
U vezi sa metodoloskim principma definisanja odredenih kulturnih cje-
lina vidi L. 1 i n, 1982.
17
gijama, narocHo u pogledu ZahvaljujuCi to-
me, u izlaganju smo mogli dosta konsekventno da se prblrzavamo ovo-
ga kulturno-geografskog redoslijeda. Osnovni cilj ovog d<ijela rada
da se sistematski prezentira postojeCi materijal i, u okviru raspolo-
'hivih pruzi jedan kontinuirani pregled :kulturnog razvoja
od pocetka do kraja ranog bronzam.og doba u svakoj od regija po-
naosob.
U trecem odjelu, koji nosi naslov Kulturno-istorijski aspekti,
smo nesto nacin izlaganja. S da ovaj dio
rada u najvecoj mjeri ima sintetski karakter, u njemu su obradene op-
,'ite karakteristike razvojnih faza ovog perioda, ali ne vise u okviru po-
regija vec na Citavom jadranskom podrucju kao siroj cjelini.
Tu su posebno obradeni problemi vezani za nastanak kulturnih cjeli-
koje saCinjavaju jadrarnski kulturni krug, njihovi medusobni odno-
si, te socio-ekonomski i drugi aspekti 'kulturnog razvoja.
u cetvrtom, zavrsnom dijelu obuhvacena su pitanja vezana za
mjesto i znacaj istocnojadranskog kruga u kontekstu kulturnog razvo-
ja na balkanskom, mediteranskom i evropskom podrucju, kao i
opsta zakljucna razmatran.ia.
18
KULTURNE REGIJE, KULTURNE CJELINE
1 OTVORENI PROBLEMI
1. PODRUCJE SJEVERNOG JADRANA
GEOGRAFSKI OKVIRI 1 ISTORIJAT ISTRAZIVANJA .
Ovo podrucje obuhva:ta najveCi 1dio Slovenackog krasa, Trscanski
i Goricki ikras, te Istru, Kvarner i primorje, kao i ostrva
sjevernog Jadrana. Granica prema sjeverozapadu jasno definisana
rijelkom Socom, pocinje Furlans'ka nizija, tj . prostor koji ima
drugaCije geog.rafske Najisturenija taoka ovog dijela
jadranskog primorja rprema unutrasnjosti 1su vrata, preko
kojih direktna veza sa barjem. Od Postojne
se ovaj prostor dolinom Pivlke, preko Ilirske do Rijeke,
da na vecem dijelu Kvarnera i u Veleblta obuhvatao samo
oba1ni pojas sa os1Jrvima. same obale, ovo tlo veCinom
niski kras 200 do 400 m, rjede i do 500 nadmorske s tim
da se ta visina postepeno povecava narocito granicnim
Alpama, Gorskom i na podrucJu Veleblta, pre-
ma Lici d r i 1957, 9). U sredisnjem dijelu ovog podrucja
isticu se jedino Ucke i Cicarije, koji sa visinom i do 1400
cine mocnu na iz i Slovenackog krasa na Istar-
sko
Geoloski :sastav omedenog prostora dijeiom
kredni i vapnenac i dolomit, sredisnjem podrucju Istre, u
Soce i olko Postojne, zastupljena podloga koja obra-
zovana u i kao movski talog d r i 1957,
9-13). Na terenima viaga tla veca, vegetacija buJnija, sto
daje zelenu boju pokrajine, za ra:zliku od okolnog kraskog pod-
rucja, koje zbog rastresite i podloge ogoljeno
i kome su izrazene sve odlike ovog geoloskog ti1pa - skrape, vrtace,
doline, kao i neoblcno veliiki broj peCina i jama v i i 1922,
40-41; Herak, 1957, 11-13).
Na ostrvima, na samoj obali i u dolinama rijeka Soce, Vipave,
Rizave, Dragonje, i Rase klima submediteranska. Niski ikras
predstavlja sa torplim
zimama i ljetima. Klimatski rezim i na periferiji
takode pod snaznim Mediterana, ali na veeim visinama
vec dosta izrazene odlike srednjoevropsko-alpsike klime W r
r, 1957, 15-19).
U cjelini gledajuCi, ovaj mali smjesten na vrhu
najsjevernijeg zaliva mora (Caput Adriae), predstavlja
u evropskim razmjerama veoma vaznu i dodira nekoliko
velikih se mjeri razliciti
i elementi i Evro-
pe, karpatskog basena i sireg prostora Istocne Evrope. Na
ovom mjestu se i vrlo
cija koje tokom praistorijskog naroeito pocetnim
fazama doba, Na prvom
mjestu navescemo koja ovom
dijelu ide uz i preko Kvarnera, da zatim, napu-
stivsi produzila dolinom Reke podno Cicarije i zalede
Trsta, time primorja
i egejskog sa sjevrnom Italijom i srednjom Evropom. Druga
vafua vodi iz sjeverne Italije, preko Trscanskog i Slo-
venackog krasa, ikroz i Notranj sku do
barja i dalje, uz ka i karpatskom Od
skog barja, preko celjske odvaja se pravac ka
Alpa {F. Bajzelj, 1957, 217; S. Gabrovec, 1983,
tom smislu prolazniou predstavlja i Soce.
Zanimljivo da Istra ostaje strani i svih ovih
kao rezervat, zatvoren Uckom i Cicarijom
kako cemo vidjeti, talkva tokom ranog
doba imala dosta uticaja razvoj ovog
Pocetak koja od za
kojom se ovd.ie bavimo rpada u osmu XIX vijeka i
za R. F. engleskog ambasadora
U djelu Notes of tl1e Castellieri or prehistoric ruins of the Istriim
peninsula (R. F. r t 1874, 385-388) dao prvi pregled pra-
istorijskih sa Trscanskog krasa, Istre i
ostrva. Mada Burtonov pristup ovoj nije
njegov rada na ovak-
vih
javnosti praistorijske u pe-
ikrasa
u z, 1877). Medutim, za dalji razvoj
ovom tlu veoma 1883. kada i
Marchesetti postao Muzeja Trstu
(Museo Civico di Od tada, gotovo Citavih 40 go-
dina proteze se njegova i sistematska istrazivacka
arheoloskom planu. najvise posvetio
grade i sistematskom iz cega djelo 1
Castellieri preistorici di Trieste della regione Giulia r h e-
s t t i, 1903)' koje i predstavlja za
i zeljeznog doba sjevernog Nekako isto
vrijeme {1885. g.) svoju istrazivacku otpoceo i
njema6ke u Trstu. Za razliku od Marchesettia,
se vise u peCinama i od nekih 20
obavio ' ' eHkog peCinskih naselja. Izmedu ostalog,
Moser izveo i prva istrazivanja Grotta Cotariova, Grotta Caterina,
Grotta dei Ciclami, Grotta del Pettirosso i Grotta koje
cesto spomanjane nasem svojih istrazivanja
mirao Der Karst und seine Hohlen s r, 1899). Ma-
terijal sa njegovih iskopavanja zalost, najveCim dijelom
ljen. Jedan manji dio
od toga i samo iz Grotta del Pet-
tirosso.
Veoma znacajna, mada ne i tako istrazivanja
od 1909. do 1923. godine na ostrvima
i Istri. Za posebno vrijedni podaci
dkolini kao i Javor}lke-Gromace Brioni-
ma G n i r s, 1925, 11-27, 40-43).
Nakon prvog svjetskog rata intenzitet arheoloskog istrazivanja
na ovom dosta Iz tog perioda vrijedni spomena radovi
R. Battaglie, koji obavio znacajnih istrazivanja peCinama,
gradinama i na Citavom sjevernog Jadrana (R.
Battaglia- Cossiancich, 1915, 19-39; R. Bataglia,
1920, 1926, 1959).
Od pedesetih ovoga vijeka nastaje zamah istrazi-
vackog rada novonastalim geopolitickim uslovima. Dok istraziva-
nja gotovo zavisna od aktivnosti
iz Trsta i svjetskog rata najveCi
dio podrucja sjevernog Jadrana pripao te se a!ktiv-
nost mjeri istrazivaCi iz i Zagreba.
Na Slovenackog krasa intenzivna istrazivanja pe-
Cinskih naselja. No, do sada publiikovano veoma malo iz
zanog doba Korosec, 1956, 3-64; F. Leben, 1959, 231-249).
Posebno :koja obavio F. Leben, ali ona
najveCim dijelom da raspolozivi podaci krajnje
fragmentarni . Dosta brojna istrazivanja na Istre obavio BaciC.
Posebno znacajna iskopavanja pecinama Cingarela, Srbani
i Trogrloj peC'ini, na gradina, kao sto Limska Makadanj,
Vrcin i dr., Javorike-Gromace, te Zamnjak.
tim, sva ova iskopavanja, onih Trogrloj 1
do sada obradena niti objavljena i
1956, 323-328; 1960, 197-210; 1978, 161-168).
Ovdje treba navesti i i:straZivanja koja obavili Malez i V.
Mirosavljevic pecinama Istre, Kvarnera i Mada interes
ovih prvenstveno na starije periode, i
nesto materijala iz ranog bronzanog .doba, narocito Vlaskoj peCi na
i Jami na Sredi na 1 z, 1955, 283-289;
1956, 316-324; V. i r s v 1 v i 1960, 204-218; N. t r i
1979, Tav. 24).
Na TrscanSikog krasa poslijeratnom izveden
niz revizionih isrkopavanja peCinskim i gradinskim naseljima,
takode obavljena istrazivanja na nekim novim kao sto
Grotta degli Zingari (G. r z 1 i n i, 1972, 57-103), Grotta della
23
(D. Cannarella- Re ,divo, 1983, 47-70) i Grotta
clel'Ansa (G. 1979, 19-46), sto posebno znacajno,
veCina tih novih istrazivanja vecoj ili manjoj mjeri
tome, prvi smo da raspolazemo
nijim i stratigrafski dobro fiiksiranim materijalom, sto
i sintetski prikaz nekih cjelina
kojima cemo govoriti narednom
24
KLASICNI TIP KULTURE
tip definisan tek nedavno kao
nesto modifiikovana i prosirena varijanta Dimitrijevicevog a1pSikog tfa-
cijesa (S. D i m i t i v i 1967, 8-19; G v e-
d r i 1989). istrazivanje ovog tipa, kao i ljub-
ljanske cjelini, ima predistoriju, za otkrice
i bogatih sojenicarsikih naselja s podrucja
barja.
Izuzetno znacajni, brojni i raznovrsni sa is-
kopavanja na lokalitetu Studenec-lg (1875-1877), svaka:ko u
red onih arheoloskih koja znacajnoj mjeri dala
pecat evropslke praistorij sJke ovih nalaza
bavio se velrki broj vodecih praistoricara iz prve polovine ovog vije:ka,
izmedu ostaHh i Hoernes, Reinharth, Mengin,
W'ilvonseder, kao i G. tog mate-
rijala Hoernes jos krajem proMog vijeka r n s,
1898, 173). i hronoloske paralele nalazima iz Ljubljanskog
on trazio na veoma sirokom prostoru, od
trakaste keramike do egejskog basena. Nesto kasnije, no-
vim nalazima na alpskom i panonskom Hoernes u
da blize precizira te nalaze iz Ljub-
ljanskog krug istocnoaJpskih sojenica, cije
okvire i slavonsko-sremski Mondsee,. Altersee;
kao i jos neka srodna nalazista r n s, 1915, 337-346). Ovaj
Hoernesov stav ostao dugo vremena aktuelan i imao dosta
caja kasnija ove
U ovom veoma indikativna razmatranja Mengina,
koji nalazima iz barja izdvaja
veze za i 'koja odgovarala
vrpcaste 'keramilke n g i n, 1925, 763). Medutim, ovo, sustini
ispravno zapazanje nije naislo na siri prijem u krugovima zaintereso-
vanih specijalista onoga vremena.
G. 1pripada za postojanja uskih veza
barja sa slavonskom Pri tom on, kao i pret-
hodno Hoernes, nastanka citavog ovog kompleksa traZio na
egejskom (G. h i 1 d 1929, 213, 219).
Dalji kora:k izraza nalaza iz Barja
Mengin svom radu iz 1931. godine. On tada prvi put
naziv istovremeno
25
za krug slavonskih nalazista avodi termin >>vucedolska kaltara, nagla-
savajuCi time potreba razdvajanja ove dvije kulturne tvorevine
n g i n, 1931, 54). Za razlika od prethodno navedenog stava Men-
gina, ovaj njegov zakljacak imao mnogo sretniju termin
>>ljubljanska kao oznaka za cjeldkupni fandas nalaza iz Ljab-
ljanskog barja, siro'ko prihvacen narednom periodu.
Svakako vrijedno paznje misljenje Wilvonsedera izneseno
1940. kojim se kaltura kara!kterise kao varijanta
vucedolske W i l f n s d r, 1940, 11). stanoviste
podvrgao kritici R. Lozar, takode jedan od zaslaznih istraZivaca kal-
Ljubljanskog barja. njemu kaltura morala imati
primaran znacaj nastanka vucedolskog kalturnog kompleksa (R.
L z r, 1941, 16). Medatim, kasnija istrazivanja sa opovrgla ova kri-
tiku i potvrdila lacirdnost Wilvonsederovog misljenja, koje to treba
naglasiti, izneseno vrijeme 'kada slavonski materijal mnogo
poznat od ljubljanskog.
Prema R. Lozaru, najznacajnije komponente okvira
ske sa kalture kaglastih zatim vrpca-
ste keramike, te badenske kaltare i kaltare pehara. On ta-
kode govori odnosima Ljubljanskog barja sa sirim prostorom, ne
iskljacuje ni veza sa jadranskim podrucjem, mada sa
ovog tipa na to vrijeme sasvim (R. L o"z r,
1941, 20-34).
U svom kasnijem rada Lozar pokasao da
nala:za iz barja, i to
pretrpostavke (R. L z 1942, 85---'-94).
On razlikuje tri faze naselja na siroj lokaciji
koje su, njegovom bile klimatskim promje-
nama. Ne moze se da ova razmatranja mjeri
zasnovana na materijalnim ddkazima i metodoloski prih-
vatljiva, ali veoma indikativan Lozarov zakljacak prema kome
od svih naselja Igu druga kolonija, kojoj ba-
nal<>.zi i kerami'ka ukrasena >>VI1pcastim Kako cemo
kasnije vidjeti, veCina elemenata upravo za nas,
tip
Veoma moglo se reci i rpreloman momenat
iz barja sistematska iskopava-
tel-naselja koja obavio R. R.
1938. (R. R. S m i d t, 1945). grada iz ovog
dala .ie podataka relevantnih, os-
talog, i za cjelovitije kom-
pleksa i

barja. Stratigrafija Vucedola takode


dijelom starije i mlade
faze nalazistu Studenec-Ig, sto od kljucnih 'kompone-
u narednom istrazivanja ove
sasvim pristup ovom pitanju oznacen rado-
vima U svojoj studiji iz 1956. ona prvi
pat ukazala na srodnost materijala iz Iga,
koji tada smatrala nalazistem iz okvira vucedolske, sia-
26
vonske i do tada poznatih nalaza sa jadranskog -
Grotta del Pettirosso, Jami na Sredi, Grapceva spilja, Rubez
r s 1956, 369-378). Nesto kasnije ona materijal iz
naselja podijelila faze r s 1959,
105). Stariju (grUipa lg 1) povezala 'sa badenskom
dok mlada faza lg 11) odgovarala kasnoj zvonastih
pehara i jos nekim srodnim Korosec dalje naglasava da
lg 11 predstavlja koja se jasno
od prethodnog etnoJkulturnog horizonta. Svoja razmatranja vezi sa
definisanjem Ig Korosec ukljuCivanjem
njene okvire citavog niza nalazista sa srednjojadranskog podrucja (Gra-
dina Sveti Spas, Biskupija, cetinski Tradanj, gradina
Vrpoljac r s 1962, 213-238).
U misli, koja dovela do definicije
naseg klasicnog tipa ne smije prilog
F. Lebena iz 1967. godine, u kome prezentiran sav do tada poznati
materijal iz pecina Trscanskog 'krasa (F. Leben, 1967, 43-83), kao
ni katalog nalaza iz Iga, koji su priredili i Korosec r o-
s 1969). Mada teoretskom ne donose nista posebno novo,
ta dva djela znacajnoj mjeri rdoprinijela cjelovitom
nalaza kojima na ovom rijeci.
SljedeCi bltan korak studiranju ove ucinio
S. DimitrijeviC, se prije svega na rezultate istrazivanja
Korosec, kao i na neke nove nalaze '(S. DimitrijeviC, 1967, 8-19). On
detaljno Korosec samostalnosti grupe lg 11, po-
jos vise cjelovitost. Nalaze starije grupe lg
1, Dimitrijevic opredijelio o'kvire kompleksa.
to izveo zakljucak prema kome se termin
ska moze odnositi samo na nalaze tipa lg 11, jer oni daju
jedne definisane i samosvojne cjeline, za od pret-
hodnih horizonata barja, koji su dijelovi i
nekih jos starijih koniipleksa. Ovako
Dimitrijevic rpodijelio na dva regiorialna tirpa: alpski i jad-
ranski. Alpskom pripisao nalaze iz lga 11, jedan grob iz Linz-
Schar1inza, nekoliko karakteristicnih nalaza iz naselja Vinomer, kao i
jedan keramicki iz pe6ne U okvire jadranskog
tipa u'kljucena ista nalazista koja ovom na-
vodi i Korosec.
S. Dimitrijevic se jednom od svojih rposljednjih radova ponov-
no na obrazlazuCi
i !kulture (S. D i m i t r i v i 1979,
317-328). U njegovi stavovi ovom pogledu ostali isti, s
tim sto novoj studiji facijes potkrijepljen jos nekim,
otkrivenim . i objavljenim nalazima (Danceva peCina,
Mala Pazhok).
Ovakva definicija kulture i svodenje starog Mengi-
novog termina na nalaze tipa lg 11 arheoloskoj
i svi novi nalazi govore tome rprilog. jzneseno
dosta zamjerki u pogledu Dimitcijevicevog hronoloskog opredjelje-
nja cemu vise rijeCi blti kasnijem
27
kao i u pogledu opravdanosti regionalne podjele ove na
koji predlozio ovaj i koji dokumentovan pojedinaenim,
mahom dosta nalazima G v d r i 1984, 95-98;
1989).
U ovom dosta relevantnih podata!ka istrazi-
vanja koja obavljena nekoliko na jadranskom
znacajna i indikativna reviziona iskopavanja
peCinama na Trscanskom 'krasu, otkrice Vaganaoke peCine Vele!bltu,
naselja vrtaci Otisic-Vlake, Ravlica peCine, kao i jos nekih nalazis'ta u
Dalmaciji i Hercegovini, cemu detaljno govoriti u kasnijem
tekstu. Ovoga puta otkriveni stratiHkovani nalazi, sto
da1o dosta za komplek!snije sagledavanje podrucja raspro-
stiranja i tendencija cjelini, posebno
njenih, sada vec bez dileme reci, jadranskih nalazista.
Pokazalo se da nalazi ovog tipa s podrucja sjevernog Jadrana predstav-
jedinstvenu cjelinu sa Dimitrijevieevim aJpskim .facijesom, CineCi
integralni dio podrucja. Citav taj prostor po-
vezan zajednickim razvojem vec od vremena kul-
ture Ig I, ljubljanska koja hronoloski neposredno slijedi
taj horizont, razvijala se na tom istom prostoru u svojoj najcistijoj,
Za ra2Jli!ku od toga, tipa iz obla-
srednJeg 1 Jadrana pCikazUJe lokalnog ka-
raktera, sto blti prikazano prili'kom obrade raz-
voja ovih regija.
PODRUCJE 1 VA:ZNIJA NALAZisTA
tip ljublja:nske
na barja, mladen horizontu naselja Ig i na-
selju Parte (karta 1:1, 2; Korosec, 1969; Z. Harej, 1978,
75-94; 1982, 31-100). 'koncentracija nalazista s;;.
materijalom ovog facijesa konstatovana na Trscansikom krasu (ka-
rta 1:3-17). Na ovom sloievi i nalazi su
peCina, jednom i ll gradini. u susje-
dnom, Slovenackom koji slabije istrazen od prethod-
nog, ljubijanski nalazi se, prema raspolozivoj
pojedinaono {Tominceva jama, Roska spilja) i
Postojnskoj predjami 1:18-19; r s 1956, VIII:2,
IX:1; F. Leben, 1959, 231-149; 1975)' .
U Istri ova zastupljena samo sa jednim keramic-
kim fragmentom peCinama Cingarela, Srbani, kao i
(karta 8, 9, 17)
2
Slicna u kvarnerskom gdje su
do sada dbavljeni samo nalazi ovog tipa iz pecine Jami na
1 Ovdje iZIUIZimamo nalaze dz koje Korosec pri-
pisala kulturi ro s 1956, 369, V: 1), jer se pokazalo
da pripadaju Retz-Gajary (S. D i m i t r i v i 1979, 346-350).
z N. .t r i 1979, 228-229. Keramitki fragment tipa iz
Nezwkc1urna nedav.no grobova iz zeljeznog do-
ba i ,to na .nivou zdravice izvan konteksta nekropole. Prerna doblve-
JjUJbai2:Ilo56u Mihovdlic, radi se kupi visokoj ljevka-stoj
nozi sa ukrasima.
28
Sredi sa ostrva Cresa i iz Vlaske peCi kod Senja r s 1956,
375, 4:3; N. t r i 1979, 237, XXV:1, 4).
Veoma znacajno nalaziste 1klasicnog tipa kulture ot-
kriveno nedavno Vaganackoj pecini, istocnom rubu planine
1:22; S. Fo1renbaher- Vranjican, 1985,
1-21). Na ovom lokalitetu materijal relativno dobro
i stratigrafski te taj na6n dosta ,
jasno odredeno geografsko i ku'ltumo razgranicenje ove i srednjojad- '
ranske varijante
Time iscrpljen repertoar nalazista klasicne ljub-
ljans1ke kulture na podrucju gdje se ona javlja 1kao jedna koliko-toliko
organska i povezana cjelina. Medutim, keramicki oblici u kojima su
sadrzane odredene tipoloske kara:kteristike ovog facijesa susrecu se
pojedinacno i na nekim dosta udaljenim podrucjima - u gornjoj Au-
striji na lokalitetu Linz-Scharlinz {R. Pittioni, 1954,241, 167:
54), u nalazistima Castel1o di Gesso (G. n t n r i r
s h i - S 1 1982, 107, Fig. 32), Sa:nt'Ilario i
u sjevernoj u Vinomeru kod Metlike (R. L z r, 126-
132), kao i u peCini Hrustovaci, u sjeverozapadnoj Bosni n
1962, 153, 32:4). Kako vec u uvodnom dijelu navedeno, neke od
ovih nalaza S. Dimitrijevic pripisao svom a1pskom tipu ljubljanske
kulture, pojedini autori skloni da u ovaj kulturni krug ukljuce i
navedene nalaze iz sjeverne Italije
4

Postoji vise momenata koji idu u prilog ovakvom opre-
djeljenju. Tome se, prije svega, protive rezultati svih novijih istraziva-
nja, koji pokazuju da su intencije rasprostiranja ovog facijesa, kao i
kulture u cjelini, od podnozja jugoisto6nih Alpa,
odnosno od Ljubljanskog barja 1ka i jugoistoku, duz jadranske
obale. Nalazi ovog ti!pa izvan tih dkvira su ikraj'nje spora:dicni i redo-
vno drugaCijem kulturnom Kon!kretno, u slucaju Linz-
-Scha:rlinza radi se grob,nom nalazu i kakav
se uopste ne susrece na prostoru gdje kultura sigurno po-
tvrdena5. Pripisivanje toga groba ljubljanskoj :kulturi nametalo i
uvodenje jednog, u ovim okvirima nepoznatog elementa duhovne kul-
ture, sto, s obzirom na dosta nejasnu situaciju u pogledu naCina sa-
hra:njivanja na klasicnom ljubljanskom podrucju, moze dovesti do pre-
judiciranih, mobla i do pogresnih zakljuca:ka u vezi sa ovim kultur-
nim aspektima. Jos manje opravdano i prihvatljivo ovdje Uikljucivati
podrucje :sjeverozapadne Bosne, i to na osnovu jednog keramiokog
fragmenta, koji se sa moze dovesti u vezu sa-
mo preko opstih ikarakteristika na:Cina ukrasavanja, radenog maniru
kulture zvonastih pehara, koji se susrece veoma sirokom evropskom
prostoru. Slicna situacija i sa drugim prethodno naveden:im nalazi-
ma. U nekim od ovih slucajeva vjerovatno se radi tragovima odrede-
Objavijeno katalogu Preistoria Protostoria nel Reggiano, Reggio ne1'
1975, F1ig. 45, F1ig. 58: 9.
4
N. Pet .ric, 1979, 228., nalaze doz Sant'Ila:rio pripisuje Ijubljanstk:oj kuHuri.
U vez;i sa ovim vidjeti k11itiCki osvr.t R d m i 11 i, 1983, 79-87.
s U pi,tanju jedan grob iz okvtira Einzelgrabkultur. Up. i t t i n i,
1954,
29
30
,. pe6ine
ll[radine
8 palafit1
'V abri
,.,,.
"'18
Karta 1 - NalaziSta klasicnog tipa ljubljanske kulture
Carte 1 - Stat.ions du type classique de la culture de j u l j a n a
nih kontakata koje su nosioci klasicnog tipa ljubljanske kulture os-
tvarili sa drugim kulturnim cjelinama na jednom sirem i, u etno-kul-
turnom pogledu, raznorodnom podrucju. Drugo pitanje karaktera
tih veza, cemu cemo kasnije vise govoriti.
Prema tome, podrucje klasicne ljubljanske 'kulture ne se mo-
glo prosiriti izvan okvira omedenih sjevernom jadranskom obalom ri
ni .na tom prostoru ova kultura nije svada
podjednako zastupljena, vec se izdvajaju dvije zone koncentracije -
barje i Trscanski kras; podrucja rjede zastUJpljenosti, kao
sto su Slovenacki kras i te Notran}ske, Istre i Kvar-
nera, gdje kultura konstatovana sasvim sporadicno. Ova-
kva situacija bez sumnje, dobrim dijelom posljedica stanja istra-
zenosti, te s na opsti trend sirenja 1kulture duz
jadranske obale, njene 'dalje potvvde treba ocekivati, prije svega, na
podrucju SlovenaC>kog krasa, Kvarnera i Medutim, sire pri-
sustvo ove kulture na podrucju Istre veoma vec
spomenute geografske izolovanosti ovoga po1uostrva. Prema dokumen-
taciji kojom sada raspolazemo, Istra najvjerovatnije ostala
sfere sirenja ljubljanske kulture.
NAciN STANOVANJA
Sva do sada poznata nalazista koja se sa sigurnoscu mogu pripi-
sati klasicnom tipu kulture, predstavljaju ob-
jekte. ZahvaljujuCi tome u smo da damo cjelovit pregled
ti<pova stanista, mada treba reCi da njihov nije ni sirok niti
raznovrstan. NajveCi bro.i naselja smjesten u peCinama koje su skon-
centrisane kraskom podrucju sjevernog Jadrana. U jednom s1ucaju
radi se pod stijenom (abri, riparo), nalazi ljubljanskog
tipa konstatovani su i u jednom gradinskom naselju sa ovoga podruc-
ja. Naselja u Ljubljanskom su sojenicarskog tipa (up. kartu 1).
Prema tome, nosioci klasi6nog tipa 1kulture u izboru
mjesta stanovanja uglavnom su se zadovoljavali mogucnostima koje
pruzala priroda, dok su kompleksni gradevinski poduhvati
ni samo u izuzetnim slucajevima, prije svega na barju,
odnosno na prostoru gde kulturni razvoj ovog facijesa u svakom
pogledu dostigao najvise domete. Ovaj iskonski princip prilagodavanja
prirodi, svojstven najstarijim ljudskim zajednicama, veoma dugo se
odrzao sirem mediteranskom prostoru, i u kraskom pojasu jad-
ranSikog primorja, gdje se peCinska stanista u velikom broju koriste
tokom Citavog dugo trajanje ove 'konzer-
vativne tradicije ne mora i znak zaostalosti u kulturnom razvoju,
vec taj u najve6oj mjeri uslovljen geografskim i klimatskim
pogodnostima ovoga kraja. NajveCi
1
broj istrazenih pecin:skih naselja
iz okvira ove kulture poznat na podrucju Trscanskog krasa, te se na
ovom primjeru najbolje mogu sagledati sve relevantne karakteristike
ovih naselja.
31
Pe6inska naselja, ili bolje reCi stanista, sa ovog tla se
sastoje od jedne prostorije sa sirokim koji
rava dotok ikoliCine spoljne svjet1osti i tap1ote.
pe6ne i pogodna za stanovanje, njena velicina se
Sl. 2 - Ulaz peCinu Cl"otta deg1i Zingari
Fig. 2 - Entree .dans la degli Zingari
krece od onih malih dimenzija - Sm 7m, kakva Grotta del Pettine
di do prostora srednje veliCine - 20m kao sto
Grotta Caterina. Sasvim rijetko zaposijedane peCine veli'kih di-
menzija Grotta

jer se zivot odvijao pred-


njem (sl. 2-4).
U koji
vatrista, ali tragova ni'kakve cvrsce
tekture. 'uredenja i vezi sa
organizacionom ovih naselja, veoma jos jedan
na koji istrazivanjima nije obracena potrebna
paznja. se veoma pogodnom nekih od pe6nskih na-
selja sa ovog Grotta Cotariova, Grotta dei Ciclami i Grotta de1
Pettirosso na stjenovitog kras
1
kih vrtaca i pred
njihovim ulazima otvara sc ravni, stijenama vrtace,
cije 'dimenzije do 1000

i vise {s1. 3). Zaravnjeno dno vrtace


dkolni prostor duboko do lSm, te za-
od vjetnova i sklonjeno nepozeljnih posjetilaca. Sasvim
logicno pretpostaviti da ovaj prostor imao
'pecinske Mozda drzana stoka, nije
da i taj dio naseljen, vrtaca na sred-
GroHa dimenz.ije 300 m 120 m od naj-
kraskih pecina na
32
njeg Ja:drana i 1 s v i - G v e
1
d r i 1986, 51-71).
U prilog tome govore i probna iskopavanja koja obavljena ,na pla-
vrtace ispred Grotta del gdje konstatovan
sloj, istina, iz nesto mladeg perioda
7

'
Sl. - T1ocrt i presjek pecine Gruta Ootariova 1 koja se
nalazi ispred nje Cannrelbl)
Filg. - Plan et section de la Cotaniova et vallee se
'trouvant devant elle (selon CannareHa)
Ova pretpostavka se punoj mjeri moze odnositi i na Riparo
di Percedol, koji takode smjesten na prostrane vrtace, s ob-
zirom na zastitu pruzala natklonjena stijena, vrlo vje-
rovatno da naselje nije ograni,ceno samo uski prostor stjeno-
vitog zatklona, vec obuhvatalo i odredeni dio platoa vrtace. Prema
tome, u cjelovitijeg razmatranja i sadrzaja ovih na-
selja, neophodno obav;iti istrazivanja i na
vrtaca koje se nalaze ispred
pecine s Trscanskog krasa i sireg klasicne
ljanske posebnih karakteristika izvan elemenata
za ovaj tip stanista. Trebalo mozda jos istaci samo stra-
tegijski z,nacaj Vaganacke peCine, ikoja se nalazi na istoenom
podrucja ovog facijesa, smjestena na planinskom oda-
kle se dobro jadranska Podveleblt-
kao i prolaz ikoji vodi od morske obale ka ove planine.
Jedino do sada gradinsko naselje na iklasicne
Castellazzo di Doberdo. Ova gradina smjes-
tena na prostranom blizini :rijeke Soce, odnosno na gra-
7 Ova J!Sikopavanja obavio G. Stacul 1972 godine, jos niSiu ob1av1jena.
Up. D. Cannarella, 1979, 74.
33
nici Krasa i (karta 1 :3). Mada kulturni sloj dosta
poremecen i spran, moze se reci da nalazi pripadaju najsta-
rijem horizontu naseljavanja gradine
8

naselja Ig i Parte u barju sve-
mu predstavljaju izuzetnu pojavu ne samo u okviru ovog facijesa vec
i u ljubljanskoj kulturi uapste. Prema raspolozivim u Cita-
vom ovom krugu jedino ova dva naselja, posebno ono u Igu, imaju
ikompleksne i trajne aglomeracije sa elementima organizo-

"l
Sonda
L
:Sl. 4 - Plan peCine Grotta Caterina Cannarelli i Pittiu)
Fig. 4 - Plan de la Grortta (selon Cannarella et Pitti)
vanog druStvenog zivota, kao sto su zanatstvo, trgovina i sl.
Cinjenica da su ovi, za sada ljub-
1kulture, izrasli u sasvim razliCitom od
koji se, u odnosu cjelokupnu teritoriju ove kulture, nalazi
krajnjoj sjeverozapadnoj 'periferiji. Prosperitet barja i
razvoj upravo u ovom bez sum-
nje posljedica pogodnog geografskog polozaja ove regije, kao i okol-
nosti da su se bas na ovom prostoru u to doba preplitali veo111a
kulturn.i tokovi. je da ni prije
s Nalazi ras.polazemo poticu sa povrsine i do . nisu objavljeni.
Smjesteni su per BAAAS Trst:u.
34
ni kasnije nije dostiglo tako visok nivo

razvoja kao u
vrijeme ove ikulture (up. S. G r v 1983, 30).
Dezmanova dokumentacija ne sadrzi dovoljno elemenata . rele-
vantnih za sag1edavanje arhitekture i naCina organizacije sojenicarskih
nase1ja sa ovog podrucja. Ali, na osnovu rezu1tata nekih novih istrazi-
vanja na kao i prema ana1ogijama sa ovakvim nase1jima s po-
drucja i sjeveme Italije, moze se reci da Ig i Parte posjeduju
sve kara:kteristike savremenih sojenicarskih ag1omeracija podignutih na
mocvamom t1u R g t h, 1974, 83-88). Nase1je og-
radeno ko1jem u t1o, sto predstav1ja specifican oblik for-
tifikacije, moZda i zastitu od pop1ava. Osnove kuca su dobro izo1o-
vane i odignute od t1a vertika1nim iko1jem. Na podu su ognji-
sta sa podlogom od g1ine i kamena. Oblici kuca nisu one
su cetverougaone, sa zidovima od p1etera
1jenog blatom i krovovima prekrivenim s1amom (up. S. G r v
1983, 30-31).
U cjelini g1edajuci, naCin stanovanja 'nosilaca ove lku1ture um-
nogome identican onome iz prethodnih perioda. Jedina novina
ovom smis1u zaposijedanje gradinskog po1ozaja u te se
moze zak1juCiti da ovom pog1edu k1asi6ni tip 1jubljanske 'ku1ture
nastav1ja neo-eneolits'ku
POGREBNI
Prema dosadasnjim istrazivanjima na podrucju k1asi6ne
1janske ku1ture, ne moze se govoriti nekim jasno pogre-
bnim obicajima, jer nam nije poznata nekropo1a, niti
grob koji se sa sigumoscu mogao pripisati ovoj ku1turi. Ova kon-
statacija se ne odnosi samo na ovo vrijeme i na ovu ;ku1turu, vec se
moze reci da su podaci naCinu sahranjivanja fragmentami
i prethodnim periodima, kao i u dobrom dije1u kasnijeg razvoja na
citavom ovom prostoru. Medutim, to ne zna:Ci da su nam nepoznati
kaikvi antropo1oski ostaci koj:i predstavljati ku1ta
mrtvih ikod nosi1aca k1a:si6ne 1jubljanske iku1ture. Naprotiv, samo na
podrucju Trscanskog krasa poznato preko dvadeset na1azista sa os-
teo1oskim na1azima koji se od eneo1ita do ze1jez-
nog doba. No, tu se radi isk1jucivo 'pe6nama i dubokim jamama u
kojima su 1judske kosti najcesce na1azene u po1ozaju i
u krajnje nejasnom hronoloskom i ku1turnom kontekstu. U ovom pog-
1edu najvise paznje na1azi iz peCine Ablsso Giovanni Cesco,
koja, stvari, predstav1ja jamu 143 (D. r i n i, 1975, 48
-49). Na od 14 jednom hodniku nadena
velrka 'ko1iCina 1judskih kostiju. U ma1oj prostoriji, odvojenoj
jednom kamenom pregradom, ot1kriveno oko 200 kostiju koje pri-
padaju 5-6 odras1ih i jednom ado1escentu. Uz njih su na-
dene i keramicke posude medu kojima se, prema navodu D. Oannarelle,
istice jedna vaza sa tipicnom za 1jubljansku Ova
jama na1azi se u blizini Grotta de1 Orso n n r 11 1979, 108).
U vezu sa ljubljanskom ku1turom takode se dovode S'ke1eti dvi-
je individue :i uz njih nadeni prilozi iz nasipa u Grotta (S. n-
d r 1 t t i - F. S t r d i, 1964, 87-94). Moguce da ovom ku1-
35
turnom horizontu odgovara i grob iz jedne u Ripparo
Zaccaria, koji nema priloga, inace dkvirno datiran u eneolits'ko
(V.Calza- D. 1974, 93).
Ostali antropolosk:i nalazi iz pe6na s podrucja Trscanslkog krasa,
kao npr. , grob iz Grotta del Pettine di Gabrovizza (G. r z 1 i n i ,
1983, 36-38), i dr., ne mogu se hronoloski odrediti, te bi mogli
pripadati kako ovom ta:ko i nekoin nesto ranijem ili, pa:k, nesto ka-
snijem
Na preostalom podrucju iklasicne ljubljanske antropo-
Joski ostaci iz ovog poznati su u mnogo manjoj ali
se, s obzirom na istrazenost Slovenackog krasa, i ve-
i ovdje oce!kivati situacija slicna onoj na Tr-
scanskom Ovdje izdvojiti podata!k koji navodi Leben,
kome su u jami rov) nadena tri ljuds'ka ske-
leta sa
1
keramickim prilozima ukrasenim u 'kultu-
re {F. L n, 1975, 151). Skeleti iz Predjame u Postoj'ni
tnije pr.iJpadaju nesto kasnijem r s 1956, 15),
pojedinacnim antropoloskim nalazima iz Iga ne ni-
kakve podatke, te za sada na ne mozcm:J racunatl S.
G r v 1983, 31) .
Kako vec pocetku navedeno, ipOdaci kllltu u okvi-
ljubljanske su jos uvijek :malobrojni, i oni koji-
ma ra:spolazemo nisu u mjeri dokumentovani niti 'da
se osnovu njih mogli izvlaciti cjeloviti zakljucci u vezi sa ov.im
veoma vaznim duhovne 'kulture. Medutim, cinjenica da
otkrivena nijedna nekropola grob u klasicnom smislu te rijeci,
daje mogu6nost za pretpostavku da su nosioci u ok-
viru u znatnoj mjeri odstupali od normi koje se
smatraju za postneolitska Izmedu ostalog, iz-
gleda da su upraznjavali i jedan dosta sahranjivanja
mrtvih u naseljima i peCinama, u!kljucujuCi tu i
u i Takva situacija upucuje autohtoni sU'p-
strat i na ritualne koji su na ovom
u mnogo vremenu, mozda vec u koji prethode ene-
olitu i neolitu.
MATERIJALNA KULTURA
U dosadasnjim istrazivanjima ove svi aspe-
kti razmatrani su u na ma-
terijal iz barja, odnosno na osnoYu iz Iga i,
vrijeme, iz nalazista u Partama. zbog ne-
dostatka stratigrafskih pdkazatelja 'nije moguce determinisati je-
dan cjelovitiji repertoar vec se sa vise si-
moglo samo na :krug izrazitih, uglavnom keramic-
kih i cija se samosvojnost tako reci sama
tala. Kad su u manje tipicni produlkti, kriterijumi za njihovo
izdvajanje i sve korrsckvence koje iz toga p roizilaze, ostali su
manje i .iasni. u cvrscih nerijet'ko
se primaran znacaj prictavao koji
36
ali se pokazalo da svim karalkteristikama
izlaze iz sfere tipicne produkcije

Ti nedostaci
su, bez jedan od giavnih uzroka brojnim u ve-
zi sa nastanka, geneze, hrono1oskog polozaja i drugim
nim aspektima ove
U dosadasnja iskustva pokazala da se de-
termrnacija kara'kteristicnih proizvoda koji bi predstavljati pri-
bazu za proucavanje ove ne moze na
naCin obaviti samo nalaza iz <barja, bez ob-
zira na brojnost i raznovrsnost na tom iz-
razena. U tom neophodni zatvoreni nalazi , jednoslojna
viseslojna nalazista sa izdiferenciranim slojevima, toga
ni Partama. U ova nalazista radi se vise-
faznim nase1jima bez vertikalrne .stratigrafije (up. R. Lo z r, 1942,
85-94; Z. r 1978, 75-94; 1982, 31-100), te za inter-
preostaje samo tipoloska analiza nalaza, Ciji do-
meti, ka<ko dobro poznato, dosta ograniceni i nesigurni, Iz tih raz-
loga preciznije detinicije materijalne i ostalih
nih aspekata ovog facijesa, neophodno vise paznje posvetit'i i re-
istrazivanja u peCinama Trscans<kog tkrasa, gdje tipicni
u jednom dosta jasnom stratigrafskom kon-
Pri tom potrebno nagla:siti da dosadasnja iskorpavanja
peCinama sa ovog podrucja bila prava
steta sto podaci jednom veoma vaznih istrazivackih po-
samo preliminarno objavljeni. prije svega, na
istrazivanja u Grotta dei Ciclami (F .. ,L g n i, F. S t r d i, 1963,
31-38), Grotta del Pettine di Gabrovizza (G. r z 1 i n i, 1979,
35-42) i jos Ciji materijal krajnje
rpostojece nalaze uvjerili smo se da sadrze broj-
ne i za izuzetno podatJke. Neki od ovi'h na-
laza kolega iz Trsta, prvi
objavljeni dkviru ovog rada
10
;
Prema tome, treba ocekivati da nova i istrazivanja
u peCinama sjevernojadranskog krasa dati jos dosta jasnih stratigraf-
skih cje1ina za ove problemati,ke. No, tesko da
se i nesto izmijeniti sustine odnosa Ljub-
ljans'kog barja, kao izrazitog sredista, i Krasa, kao periferije
ove Cinjenica da nalazi ovog tipa kraskim pecinama
mnogo siromasniji i manje na Ig i Parte, ali to, s
obzirom na karakter peCins'kih stanista i dosadasnjih istrazi-
vanja, ne da Za kojom se ovdje
9
Radi se keramici Li:tzen - tri!pa i jos elementima, cemu
vise r1ijeci p:riilikom obrade hronoloskih ove
10
Radi se nalazima iz Riparo di Percedol i GroHa dei Ciclami
IV: 4, 7; V: 2; 1, 2; 1, 5) , koji s.u smjesteni Sopnintendenza per BAAAS
koleginicama F. . .Scotti li Montagnari na dozvo1i za
i objavljivanje ovih nalaza. Uz to treba naglasiti da iz Grotta
dei .(F. F. 1963,
F.ig. 1-4; F. 1967, 4-7; <F. 1968, V: 1-7, 12, 16-26;
Vl: 1, 13-15, itd.) krajnje tako da crtefi
uopste ne odgovaraju originalima.
37
bavimo mnogo podatak da nalazi na Krasu pred-
stavljaju dominantan izraz kulture slojeva ,kojima pripadaju, te tako
cine znacajnu stratigrafsku dopunu materijalu iz Bar:ja, stvarajuCi ti-
me osnovu za jedno 1kvalitativno novo i cjelovitije razmatranje kom-
pleksa vezanih za ovu kulturu.



' 1

6.<:.i:-. ;:
1
. . .
,. .. '!.' /, . : Q.,
1: .. , ' ,. :/ .. # .! <.;./ .. .:.:.<; .. -<.-/ .;, .:' // ..'. / 1 11$\
, 1 .',/.'. '.' h.'-- - Q- . I..V
.. ..,....,. ' ......... 'f( -l..' ' ....

,. -. -r'? 1
. - .. ". . , ' : (i '
,,
Sl. 5 - Stratigrafija pecine Grotta del Mitreo Staculu)
Fig. 5 - Stratigraphie de la Grotta del Mitreo (selon Stacul)
Od znacaja nalaza kul-
ture i onih tipa Ig I, koju omogucavaju slojevi peCina kra-
sa. Odnos ovih kultura najjasniji u Grotta Cotariova, gdje ljub-
ljanskoj kulturi rpripadaju slojevi i ,dok materijal tipa Ig I za-
stupljen u sloju (up. L n z 1974, 53-61). U prilog vremen-
skoj distinkciji pojave i raznorodnosti ovih dviju kultura govori i si-
tuacija u Grotta del Petine ,di Gabrovizza, gdje nema na-
laza, materijal t1pa Ig I zastupljen u sloju (G. r z 1 i n i,
1981, 40) . Sa druge u Grotta del Mitreo nije zastupljena kul-
tura Ig I, vec relativno bogatim slojevima prethodi neolit-
ski horizont, koji od ovih sedimenata odvoj en sterilnom na:slagom
(s1. 5; up. G. S t u l, 1972, 39-48). Na taj nacin prvi put
stratigrafski potvrdena diferencijacija ka:snovucedolske 'kulture tipa Ig
I i ljubljanske kulture, odnosno grupe Ig koju su na osnovu tipo-
loske analize nalaza iz barja, izveli Korosec i S. Di-
mitrijevic.
38
U okviru materijalne dominira
keramicko posude. Dosta cesto su na1azene i raznovrsne utilitarne a1at-
ke od kosti, kamena i kremena r s pass.), dok
meta1no oruzje i orude, <kao i nakit, spada medu veoma rijetke i izu-
zetne na1aze.
Prema stratigrafsko.i u krakim pecinama i tipo1oskim
na1aza sa Citavog k1asicne u
ovog facijesa razHkuju se dvije sukcesivne faze raz-
voja. za takvu internu periodizaciju razvoja ove da1a
de1 gdje se jasno dva
ska Naime, s1oj ove peCine is!k1juCivo ti-
picnom 1jubljanskom 'ddk su sloju 5 uz ove ele-
mente u znacajnoj mjeri i neki oblici
(s1. 5; U!p. G. S t u 1, 1972, 44-45). Sli6na i u
mima i 2 degli (G. z 1 i n i, 1972, i
u sloja Grotta Tartaruga, gdje se jasno izdvajaju dva nivoa
(nivo 4 i 5) sa materija1om (up. D. n n
11 - R 'd i v 1981, 50). U Caterina i u Vaganackoj
peCini zastup1jeni samo na1azi odgovaraju s tarij.im
skim prethodnih peCina (sl. up. D. n n r 11 -
Pitti, 1981, 11-22; S. Vranjican, 1985,
1
i voo ' . )
11 i
Sl. 6 - Stratigrafija sonde u Grotta Caterina i Pittiu)
Fig. 6 - Stratigraphie de la la Grotta Caterina
(selon Cannarella et Pitti)
39
10-11), sto vec sa:mo rpo ukazuje na razlicit intenzitet zivota kao
na jednu od kojima se razlikuju dvije razvojne faze
ove kulture.
ZahvaljujuCi jasnim odnosima slo-
jeva u tim nalazistima moglo se izvrsiti preciznije opredjeljenje hori-
zonata sa ljubljanskim materijalom u Grotta dei Ciclami, u kojoj su
nalazi ovoga tipa relativno brojni i raznovrsn:i, ali i tako
stratigrafski (up. F. L gn i - F. S t r d i, 1963, 31
-38). Time takode omogucena jasnija definicija i nekih drugih peCin-
skih s Trsanskog krasa, gdje pokretni arheoloski mate-
rijal u cjelini dosta siromasan i poremecen. ovi poka-
zatelji su blli znacajan putokaz za odgovarajucu periodizaciju nalaza
iz lga 11 i Parta, kako cemo nesto kasnije vidjeti, opravdanost takve
podjele potvrduju brojne analogije iz okvira srednj-ojadransikog ljub-
facijesa, kao i iz drugih savremenih 1kultura u i daljem
susjedstvu.
STARIJA FAZA
Prvoj, starijoj, faZii pripadaju sljede6i slojeVIi i
- najveCi dio nalaza iz Iga 11
11
;
- dio nalaza iz Parte
12
;
- sloj 6 u Grotta del Mitreo (G. 1972,44, Fig. 12:6-8);
- prelaz ,iz 5. u 4. sloj u Grotta dei Ciclami (F. L g n i - F.
S t r a d i, 1963, 37-38);
- sloj 3 u Grotta degli Zingani (G. Marzolini, 1972,74-78,
Fig. 10:1-6);
- sloj 3, nivo 10 i sloj 4 u sondi u Grotta Caterina (D. n-
n r 11 i t t i, 1981, 20-22, Fig. 5:3-5, 9);
- sloj nivo 5 u Grotta Tartaruga (D. n r ll -
R d i v 1981, 50, Fig. 2:5);
- slojevi i u sondi 1 i pojedinacni nalaZJi 1iz sonde 3 u Grot-
ta Cotariova L n z 1974, 57-58, Fig. 2:3, 4, 15, 19);
- osnova tzv. sloja doba u del Pettirosso
r s 369-371);
- najstariji sloja 6 u (S. F r n-
baher- Vranjican, 1985, 10-11, 3:11, 5:1-5).
tipoloskim karakteristikama, ovoj fazi odgovaraju i pojedinae-
ni nalazi iz Riparo di Perc"edol, Grotta Visogliano br.
1. i br. 2, Grotta delle Gallerie, gradine Castellazzo di Doberdo
i peCine J.ami na Sredi
13

11
r s 1969, 33-36; 54-57 i pass.
12 Z. r 1978, 61-75; 1982, 31-100.
13 Nalacz iz kiJparo di Percedol prvi put se u ovom radu 111
: 3). Za up. G. Marzol ini, 1969, 83-97, Fig. Sl. 10 na str. 95;
Gr. delle Gallerie: F. Leben, 1%7, 1:16; Jami na Sredi: Korosec,
1956, 375, IV: 1-3; dok materijal iz gradine Doberdo, koji. se nalazi u Soprin-
per BAAAS u jos nije objavljen.
40
Keramicki
Keramicka produkcija starije faze ove kulture relativno boga-
ta i lzrada posuda dosta kvalitetna, mada nedostaje fina
i polirana keramika. zastupljeno posude dobrog i srednjeg
kvaJiteta izrade, pos,ude <="d slabo pecene !i zemlje rjede
su u U ovom okviru razlikuju se sljede6i karakterist!ionli obli-
ci:
- Posude sa 1optastim tijelom i malim, ljeV\kasto izvijenim,
vratom spadaju u red najtipicnijih i najbolje zastupljenih kera-
mickih formi. Prelaz iz tijela u vrat ja:sno profilisan, dno
moze neizd1ferencirano, odnosno ravno ili omfa:los.
Najcesce su to amfore na cijem dijelu su dvije
male horizontalno busene supkutane U manjoj mjeri su
zastupljene varijante sa sirokim traksatim drskama koje
ispod oboda i se gornjem dijelu trbuha. Nisu ri-
jetki ni primjerci bez drski. Ovaj tip posude u lgu i u Parta-
ma najcesce bogato ukrasen, dok su na kraskom sje-
vernog Jadrana nesto brojniji primjerci bez ornamentike, sa ve-
Cim supkutanim ili trakastim drskama. kvalitetu izrade ove
amfore pripadaju boljoj vrsti keramike (sl. 7:2, 5, 9; 1:1; 11:5;
111:2-5, IV: 4, 7, 8; V: 2-9, 11; Vl: 4-7).
- slican prethodnom predstavljaju pos,ude sa loptastim
tijelom i relativno kratkim, cilindrionim vratom. Najcesce se
javljaju sa supkutanim drskama, zastupljeni su i primjerci bez
drski. Dno rjede neizdiferencirano. Ovaj na
klasicnom ljubljanskom mnogo rjedi od prethodno na-
vedenog tipa kvalitetu izrade pripada dobroj keramici,
ima i grubo radenih, narocito Krasu (sl. 7:1; 1:4; 11:1;
IV:l; Vl:10).
- VrceV!i sa loptastim tijelom !i blago i:zJdvojenim, ljevkasto
izvijenim vratom, sa jednom tra:kastom koja pocinje od
oboda. Spadaju 'll rjede oblike, uglavnom se javljaju sa orna-
mentisanim primjercima 111:1).
- d) Jednu deformisanu varijantu posuda tipa predstavljaju
sa vrecastim tijelom, izvijenim vratom i naspramno
postavljenim supkutanim Ovakve posude, rpravilu,
nisu ukrasavane, dno najcesce omfalos tipa. Pripadaju grub-
ljoj keramici i zastupljene su samo u lgu 11:6).
- Konicne zdjele sa ili za:debljanim i unutra ukose-
nim obodom spadaju medu izrazite ove faze iklasicne ljub-
ljanske kulture. Zavisno od naCina dna, razlikuju se
tri osnovne varijante:
- el) zdjele sa ravnim dnom, veoma su brojne na citavom ovo:m
podrucju (sl. 7:7; IV:2, 9);
- zdjele sa neizdi,ferenciranim, dnom takode
dobro zastupljene (sl. 7:10;
- kupe na visokoj ljevkastoj nozi, dosta su brojne na Ljub-
ljanskom barju (sl. 7:12; 6) , dok na sjevernom Jad-
poznat samo jedan nalaz iz Nezakciuma u lstri;
41
Sve ove varijante konicnih zdjela cesto su ukrasavane, na-
roCito kvalitetnije radeni primjerci koji se i najcesce susrecu.
- f) Kuglaste posude vrata, sa malim otvorom, najcesce bez
drski ili sa malim rozastim drskama. Dno zaobljeno iil omfa-
los. lzraduju se i u kvalitetnijoj i keramickoj vrsti,
u slucaja cesto su ornamentisane. Ove posude dosta su dobro
zastupljene na Citavom prostoru klasicne kulture
11:3, 4).
- g) duboke zdjele sa ostrim prelazom izmedu ko-
nusa. Najcesce su bez drski, ponekad su na lagano izvijenom
vratu postavljene trakaste ili supkutane drske. Kvabltetno su ra-
dene i zastupljene (sl. 7:6; 1:3; 11:2).
- h) Konicne zdjele sa ostro prelomljenim i uvucenim
obodom spadaju u rjede, ali veoma karakteristicne Cesto
su ornamentisane sa spoljne strane i na gornjoj povrsini oboda
(sl. 7:4; 1:5). kvalitetnije radenoj keramici.
- i) Plitke Cinije sa dnom i niskim, vertikalnim zi-
dovima su od rijetkih grubih i masivnih formi koje na
osnovu postojece moguce identifikovati. Cesto
su dosta dobro su na Citavom ovom
podrucju (sl. 7:11; 11:7, V:10).
- Medu oblicima posebno se istice jedna zdjela
zvonastog oblika iz Iga 1:6), kao i jajastog tijela sa ma-
sivnom i ostro izvijenim kratkim vratom iz
sloja u VI: 1).
Ornametika kvalitetne keramike
U kvabltetnije radene keramike llaJCesce se primje-
njuje tehnika otiskivanja niti, otisci tockica, zi,gosanje i ubadanje, mno-
go rjede urezivanje i sasvim Rijedak slucaj
mjene samo jedne tehnike, vec se one mahom kombinuju: otiskivanje
niti, ili tockica, sa zigosanjem i ubadanjem, urezivanje sluzi
kao pojedinih ornamentalnih frizova, ili Citavih kompozioija.
Polozaj ornamentike podlijeze strogoj pravilnosti, sto jedan od
kulturnog kompleksa, ali dje-
Hmicno uslovljeno i posuda koje se ukrasavaju. Na amfora-
ma i drugim loptastim ornamenti se javljaju na
tu, gornjoj trbuha i na drskama. Povrsina oboda se rjede ukra-
sava, donji dio trbuha i dno ovakvih posuda nisu ornamentisani. Na
konicnim zdjelama motiva nesto Jedno-
stavne zdjele sa ili ravnim dnom najcesce su ukrasene na
obodu i na dijelu spoljne koja se neposredno nadovezuje na
rub posude IV:2, 9). Na kupama na visokoj noZ!i ukraseni svi
dijelovJ recipijenta, izuzev unutJ"asnjosti noge IV:6). Pri
unutrasnje povrsine ovih kupa cesto zastupljena krastasta dioba pro-
stora, sto potsjeca na neke prethodne

Zvonasti pehar iz lga
takode istupa iz okvira, na njemu ukrasena citava spolj-
na povrsina, od oboda do dna 1:6).
14
Ovakva dioba prostora s-usrece 'Se u vucedolskoj i njoj srodnim kultu-
rama, up. S. Dimitrijevi c, 1979,
42
Repertoar ukrasnih motJiva nije previse sirok niti raznovrstan, ali
su ornamentalne kompozicije veoma i :impresivne. Najcesce se
radi sirim ili visestrukih, gusto poredanih nizova otis-
nute niti, koje su prosarane l.ili uskim, negativnim cikcak-
trakama ubodima 1 : 1,3-5, 111 :
1-5). lsto tako, omiljeni su frizovi t!Zih ili sirih cikcak-traka, izvedeni
na naoin sHcan prethodnim 111: 1). Osim ovog fr:iz-
nog rasporeda motiva, zastupljena i zonalna ornamentike,
u kom slucaju ukraseni razudeniji, sa vise praznih povrsina.
Nerijetko se i zonalnog ukrasavanja i horizon.-
talnih frizova 111 : 3-5).
Cest motiv su jednosrtruk!i i1i vi.sestruki rnzov-i viseCih trouglova
koji su ' <izvedeni tehnikom otisaka ni,ti i1i tockica i .rasporedeni tako da
se razli<Citi efekti poZJi:tivnih .i negativnih ukrasa 1 : 1,3, 111:
IV: 4,5). Vise6i trouglovi se samostalno javljaju na obodu ri ispod ruba
konicnih zdjela IV: 3,9), dok su ostalim slucajevima najcesce dio
razliCitih zonalnih i kompooicija. Jedan od manje omiljenih mo-
tiva su samostalne, uske trake izvedene zigosanjem, otiskivanjem ni:ti
ili tockica, sasvim izuzetno i urezivanjem 1 : 6, IV: 3,6, V: 11). Ta-
kode, sasvim sporadicno javljaju se i ukrasi, i to na
srednjeg kva1iteta izrade V: 1,5 Vl : 10).
Ornamenti su cesto ispunjeni sto u kom-
sa razudenim kompozicijama daje izuzetno impresivan efekat
Oipkaste povrsine.
Ukrasavanje grube keramike
Kako se moglo V'idjeti :iz prikaza repertoara keramickog posuda,
veCina u okv:iru starije faze klasicnog tJipa kulture
izraduje se i u kvalitetnijim i u grubljim verzijama, sasvim grubo li
masivno posude samo sporadicno konstatovano. razlike nisu to-
H1ko primjetne u al:i nji:hova diferencijacija u ovom smislu
jasno potencirana kvalitetom izrade, dimenzijama i naroCito naCinom
ukrasavanja. Posude se u manje ukrasavaju, i to
mahom plasticni:m ornamentima, odnosno tehnikama koje se uops:te ne
primjenjuju u okviru kvalitetne keramitke. Omiljene su plasticne trake
bez dodatn:ih ukrasa, ili sa nizov.ima utisnuca izvedenih prstom pak,
nekim Ovakve trake cesto su postarvljene sa spoljne stra-
ne oboda posude, cime se posrtize efekat prstenasto
sto jedna od izrazitih ove ku1ture Vl: 1; up.
r s 1969, 62-64, 66). Plasticne se nalaze na prelazu iz
vrata u trbuh mnogo rjede su ovakve trake vertikalno postav-
ljene. Nizovi otisaka prsta, mogu i samostal-
ni kao i visestruki nizovi ili neuredno naba-
cana 11 : 4).
U okviru grube od navedenog sistema ukra-
savanja odstupilo se samo u slucaju jedne taone iz Grotta Caterina
V : 10) koja ornamentisana tehnikom i motivima za
posude finije izrade.
43
44




Sl. 7 - starije faze k1as,i6ne kulture
Fig. 7 - de la phase plus ancienne de la culture
de classique
Orude i oruzje
Za razliku od posuda, koje u znacajnoj mje11i za-
stupljeno na Citavom klasicne kul:ture, te svo}im
tipoloskim karakteristikama i polozajem daje relativno
mogucnosti za proucarvanje ove kulture, orude i oruzje nadeno
u mnogo manjoj i to su mahom manje tipicne i hronoloski sla-
osjetljrive forme. Najcesce se tu radi jednostavnim i
predmetima koji veoma dugo traju, te ih nije moguce preciznije dete!r-
minisati. Tako, kamene sjekire sa perforacijom, koje tra-
ju od gotovo do kraja bronzanog doba, mo:lemo smatrati ob-
likom koji pripada i i mladoj fazi ovog kulturnog facijesa.
Slicna situacija i sa od jelenskog roga, kostanim silima ri
iglama za sivenje, koji su moraH u svakodnevnoj tokom
ove faze. lsti slucaj sa kremenim strelicama trougaonog [ Hs-
tastog oblika sa trnom za usadivanje Xl: 7-9), koje su nalazene u
slojevima faza u pe6inama, koje su naro-
cito u naselju lg.
Prvoj i:azi se sa sigurnosti mo:le p11ipisati kostano silo sa
drskom iz lga 1 : 2).
Ne nikakve konkretne podatke metalnom o,rudu
i oruzju na mada nekim izgleda da ih
i tamo (up. D. n n r 11 1979, 62), te se u ovom pogledu za
sada samo na nalaze iz lga i na njihove tipo1oske ka-
U ovom su tipa bakarnih
Prvom tipu pripadaju bodezi Hstastog oblika sa uskim, du-
trnom r s 1969, 105 : 6, 10). Drugi tip su
bodezi sa jasno iz.diferenciranom ostrioom, dugim trnom ii
sa istaknutim rebrom duz osl!rice (sl . 7: 8; Vl : 2,3). Tre-
cem tipu sa ostricom i uskim
Ciji izvi.ieni u krilaca - Randleisten (sl. 7 : 3;
Vl: 4).
Listasti bodezi svim svojim karakte11is1:!ikama pripadaju vre-
koje prethodi te bez sumnje,
lg

Bodezi dru,gog i treceg tipa Hpo1oski su mladi od pret-


te se toj osnovi mogu pripisati Kako
pokazuju relativno analogije sa sireg podrucja kojima cemo
kasnije govoriti, takvi bodezi fazi ove koja
se hronoloski i stratigrafski nadovezuje na lg 1.
Nakit
dijelovi i drugi oblici nakita su najslablje
ti, i tom malom broju nalaza veCinom tesko obavHi kakvo
preciznije opredjeljenje. tipi:can nalaz koji svojim tipoloskim
pripada ovoj fazi kostana aplikaoija za pojas iz lga, na
kojoj se isticu ukrasne perforacije Xl: 1). RazliCiti privjesci i drugi
ukrasi od zivotinjsMh zuba Vl: 8,9), pripadati i
ovoj i narednoj etapi razvoja klasicne kulture.
JS U vezi sa i opredjeljenjem listastih bodeia liz
lga vidi S. 1979,315.
45
MLADA FAZA
Kako vec navedeno, za
tipa time ,i za izdvajanje
nJe-';le mlade faze, cini stratigrafska diferencijacija nalaza ovog Npa
pecrnama s Trscanskog krasa. Uz to ti stratigrafski poka-
zatelji mjeri potvrdeni t
1
ipoloskim nalaza. U
od posebnog znacaja novi kojim
se mladi horizonti tim nalazisHma, koji ta-
ove odnosno Ig
i Parte.
Ovoj fazi sljedeCi slojevi i na1azi:
sloj 5 Grotta del Mitreo (G. S t l, 1972, 44, Fig. 5 : 1,2;
12 : 1-5;
stariji horizont s1oja 4 Grotta dei Ciclami (F. L g n n i
- F. Stradi, 1963, 38);
- sloj 2 Grotta degli Zingari (G. r z 1 i n i , 1972, 74-78);
- sloj nivo 4 Grotta (D. n n r 11 -
R d i v 1981, 50, Fig. 1 : 9,11; 2 : 1-3);
- sloj i Grotta Cotariova L n z 1974,
62-64, Fig. 3 : 1,12; :
- rpojedinacni nalazi iz Grotta del'Ansa (G. r z 1 i n i, 1979,
Fig. 12 : 1,2);
- pojedinacni nalazi iz Grotta Gigante (S. n d r 1 t t i -
F. S t r d i, 87-90; 1972, 109-115);
- pojedinacni nalazi iz praistorijskog sloja Postojnskoj pred-
jami r s : IX : 1);
- dio nalaza iz Parte (Z. 1978; 1982, pass.);
""'--- manji broj na1aza iz Iga r s 1969, pass.).
Keramicki
Za od keramicke starije faze, koja okarak-
j ednim jasno i homogenim stilom, te relativno veH-
kim bogatstvom formi i ttkrasa, primarno obiljezje loncarstva mlade
razvojne etape ove jeste heterogenost stilskih elemenata, kao i
starih i ornamentike. Uz tipicne oblike koji
naslijedeni iz prethodnog sada se odredeni no-
vi tipovi stranog i porijekla, koji
i tipicnog stilskog izraza kalture.
46
- Na prvom navescemo keramicke oblike 'koji ti-
picni za prethodno se i ovoj fazi.
koni6ne zdjele sa ravnim Hi obodom : 5- ti-
povi i iz prethodne faze) i loptaste posude sa ljevkas-
tim ili sa ravnim vratom : 3,6; : 3-7). Ovi
se na citavom klasicne
- Najkarakteristicnija nova forma vrcevi sa visokim cilin-
drCinim vratom. Obod ili, sto cesce, izvijen.
Prelaz iz vrata takode jasno profilisan. Drska tra-
kasta, pocinje ispod oboda i zavrsava se na gornjem
ha. VeCinom bez ornamenata, se na citavom
naroCito peCinama Trscanskog krasa {sl. 8 : 1; VIII :
1,8; IX : 2). U ovom izdvaja se varijanta sa ostro izvije-
nim obodom, koja zastupljena samo na {sl. 8 : 2,9;
VIII : 2,9; : 1,2).
- vrcevi sa izvijenim kratkim vratom i jed-
nom trakastom drskom .koja malo prelazi abod. moze
ravno ili omfalos. Najcesce Partama
i kraskim peCinama {s:I. 8 : 4; IX : 1; : dO'k u
nesto rjedi, tamo i jedini ukraseni .primjerci (sl.
8 : 7; VII : 1,2). se kvalitetnijoj i keramici.
- d) Konicne zdjele sa ravnim i1i prosirenim obodom, na kome
dvije naspramne, rozaste ili jezicarste drske, sa perforaoija-
ma za provlacenje Mahom bez dob-
ro Parta:ma i nesto na (sl. 8 : 3,5;
: 4,7, VIII : 5).
- Male, poluloptaste zdjele sa astro izvijenim obodom ta-
kode veoma karakteristicna forma ikoja samo
slojevima peCina na Krasa (sl. 8 : 8;
4,5).
Posebne keramike na raspoloziJVe dokumen-
tacije nismo mogli identifikovati. U vezi sa ovim izgleda
da se vecina prethodno tipova keramickog izvodi i u
bolje radenim li varijantama.
Nacin ukrasavanja
Na koje naslijedeno iz prethodne faze, kao i na nekim
oblicima, su istovetne tehnike i motivi kojima
takvo starijoj etapi ove VII: 2-6,
VIII: 3,4,6). osnovnim karakteristi.kama tog manira ornamentike
vec dovoljno rijeoi u tekstu, te nema potrebe da sve to
ovdje ponavljamo. posebna karakteristika ove faze tom
istice se jedino naglasena
Na oblicima koji se prvi na ovom sada
ornamentika dosta rijetka 1i U cjelin:i
urezani kao sto cikcak-traka ispod oboda .i metopna kompo-
zicija na gornjem vrca iz Iga VII : 1), zatim zlijeb-
ljene linije ispod oboda zdjela !i koje
samo na Krasu VIII: 2; 1, 2, 4, 5). U jednom 'konstatova-
ni ho11izontalni i rrizo\ni 1inija VIII : 6).
47
48
)
L].
... ,_ ;",:
/ "f
; 9
Sl. 8 - tabela mlade faze ,klasi6ne kulture
Fig. 8 - Tableau de la phase plus recente de la culture de
classique
Orude i oruzje
Kako vec konstatovano prilikom izlaganja prve farze
kulture, nalazi tipi1cnog oruzja i oruda u ovom ok-
V'iru su veoma rijetki. Ista jos u vecoj mjeri, odnos.i se
i na mlade razvoja ove Osim jednostarvnih kamenih
sjekira, kostanih alatki i strel.ica, koje se susrecu u slojevima
i ove i prethodne faze XI: 7-9), orvom mladem mogu se
pripisati jedino sila sa zadebljanjem (sl. 8: 6;
XI: 2-6).
Nakit
Na podruCju sjevelt'nojadra:nskog krasa nisu konsrtatovani nakakvi
nakita, ne samo iz okvira ove faze, vec u s1ojevima
kulture u cjelini. Nesto bolja situacija u ovom pogledu na Ljubljan-
skom barju. Relativ,no brojni kostani zaponci iz Iga tipolos-
kim i analoglijama sa sireg podrucja, pripadaju drugoj fazi
razvoja klasicne ljubljanske kulture XI : 10).
KULTURNI 1 OKVIRI
i hronoloskog polozaja klasicnog tipa
u dosadasnjoj arheoloskoj razmatrana
uglavnom u okviru Dimitrijevicervog alpskog tipa, odnosno u sklopu gru-
pe Ig sa sjevernojadranskog prostora pri
tom pridavano malo ili :nimalo znacaja.
Misljenja ov.im pi,tanjima, kao 'i drugim aspektima ove
znatnoj mjeri su divergentna i, mada stav da se
ovdje radi njegova eg-
zistencija se traZ!i u jednom dosta vremenskom intervalu, koji
se, prema hronologiji, proteze od kasnog eneolrita do kraja
1anog doba. Uz to tistaCi da nikakvih pokusaja
interne iako se ovoj pripisuje pr1sustvo elemenata
po11irjekla i hronoloskog po1ozaja, te se moze sma-
trati da podjela na dViije razvojne etape, koJu smo iznijeli
materijalne kulture, poduhvat u ovom smislu. No, pri-
je nego predemo na detaljnije ;i hronoloskog
mjesta ovih etapa, potrebno nesto vi,se reCi stavovima.
Oni, bez na odredene protiiVrjecnosti i nedostatke, Ci<ne
laznu polaznu bazu u razmatranjima ovih problema.
Korosec, kojoj svakako pripada veoma istaknuto
istrazivacima u radovima iznije"
la misljenje se ova grupa cjelini smjesta u rano
doba, prema Reineckeovoj hronologiji ro s 1959, 99-105).
Takav izveden na paralela sa mladom fazom kul-
ture zvonastih pehara u i sjever.noj Italij1, te sa grupama Rag-
elsdorf-Oggau-Loretto, starijom unjeti6kom kulturom, kao i na os-
novu elemenata tipa Litzen i Krisapostarg, koji su u
nasciju Ig i koji, takode ljubljanskoj

49
Z. Vinski isto tako dosta znacaJa uticajima kulture zvo-
nastih pehara s istocnih Alpa, narocito u pogledu porijekla
metalne industrije iz Iga (Z. V .i n s k i, 1961, 7-8).
U kasnijoj kat.alosko.i obradi nalaza iz Iga i Korosec su se
opredijelili za nesto drugablju vremensku determinaciju ove
r s 1969, 22-23). Ovoga nalazi tipa Ig vise se
sa i Remedello krugom, te se analogno tome li data-
cija ove pomjera u vrijeme koje u cjeliini prethodi fazi Reinec.ke
Br. Zanimljivo da se pri tome i dalje insistira srodnostima sa
kao i Litzen Kisapos-
tag, koje glavni oslonac za datac:iju ovog mate-
rijala. Veze sa Remedello ovom uglav-
nom na slicnostima kremenoj r s 1969, 23).
Medutim, tog tipa se na vrlo velikoj teritoriji i u do-
sta sirokom hronoloskom R. 1 t t i n i, 1954, 227-274,
passim; R. r i n i, 1972, Fig. 1 : 145-148; h n i k, 1978,
IV, te su takve analogije vrlo i U vezi sa tim
treba reCi da Remedello istrazivanjima sve 111a-
nje potvrda, neki dovode pitanje i
g l i n i - L. F s n i, 1982, 348-350). Povezivanje
ske sa ovim svakom se veoma pi'o-
Sa strane, nalaza tipa
koje prethodi Br. hronologi-
ji, pokazalo se jer se radi jednoj alpskoj varijanti
unjeticke koja starija od ove Reinec-
keove faze n d r k, 1967, 389-446). za
ovako tipa Litzen i Kisapostag ostali
nejasni i do sada nepotvrdeni.
nedosljednost interpretacija, o-
s donekle korigovala svoje stavove, se za
odnosno grupe Ig kasni eneolit i po-
cetak ranog doba hronologiji. Glavni
za ove i u dobu sada Litzen
keramika, koja prema ovom Korosec odgovara fazi Rei-
necke Br. r s 1975, 191).
U znatnoj mjeri drugacije od prethodnih misljenje S. Dimitri-
jevica. ovdje se radi heterogenoj kulturi (Mischkul-
koja nastala u kontinentalnoj Sloveniji vucedolskoj osnovi,
snazno ucesce Glockenbecher elemenata, koji su ovdje prispjeli iz
Srednje Evrope, povlaceCi za sobom i neke starije
te (kulture vrpcaste keramike i kuglastih amfora). objas-
njena koegzistencija ornamentike zvonastih pehara i sa
loptastim tijelom. Udio komponente,
vise se ogleda u konienih zdjela, kao i
talnim kompozicijama. Prema ovom u
cjeHni pripadala periodizaciji Reineckea,
jer se ovdje radi jednom povratnom i relativno kasnom
kulture zvonastih pehara s Ceske i Slovacke. Dimitrijevic da
lje .naglasava da nije neophodno u ove okvire ukljuCivati
koja nastala pod uticajem
50
u kom slucaju morala i nesto kasnija od ove ku1ture
16
U najkra-
6m crtama, osnova D:imitrijeviCevog stava da kul-
tara jedna posteneolitska pojava, eneolitska retardacija u vri-
jeme punog ranog bronzanog doba (S. D i i t r i v i 1967, 8-19;
1979, 317-329).
Neke nove poglede u vezi sa ovim pitanjima
prilikom kompleksne obrade materijala iz barja r-
z i n g r, 1984, 13-63). Nalaze tipa Ig 11 on opredijelio u VI fazu
kulture barja. U Citavom ovom okviru Parz'>i:nger uvazava
jedino samosvojnost grupe lg 11, potvrdujuCi .Hme koju su
inaugurisali Korosec i S. Dimitrijevic. Najvise znacaja pogledu
kulturnog i hronoloskog opredjeljenja ove grnpe on pridaje paralelama
s :i podunavskog podrucja i vezama sa grupama
protunjetice, Kosihy-Caka, Na:gyrev, Nitra, Hatvan, Vinkovci i
dr. Na toga se u cjelim.i datira u eta-
pu ranog doba, odnosno u vrijeme Rei.necke Br. U vezi sa
ovim potrebno naglasiti da Parzinger u potpunosti ostaje na pozicijama
sistema koji se primjenjuje na podrucju Njemacke,
zapostavlj.ajuCi pri tom druge periodci:zacije, koj'ima se kulture
Kosihy-Caka i dat:iraju u starije i
c1rugih grupa koje navodi otpocinje u koje prethodi Reinec-
keovoj fazi Br. Takve datacije dobro i u arheolos-
koj literaturi najvecim dijelom te se u ovim relacijama
njih svakako mora
Medutim, veoma i takode paznje
geiovo zapazanje u vezi sa polozajem Litzen
Naimc, smatra da se ovog tipa moraju odvojeno posmat-
rati, Cimc podupire koju sa izvjesnom dozom iz-
nio i S. Dimitrijevic. Imajuci u vi1du ne samo Litzen-keramiku iz Iga i
Barja vec i nalaze ovog t:ipa sa sireg tc u novije vrijeme opstc
ove keramike u Br.

Parzinger
clolazi do zakljucka .da se Litzen mora izdvoj:i,ti iz okvira ljub-
ljanske kulture. U tom smislu on predlaze :izdvajanje jedne mlade farze
koju kao lg odnosno barje VII r z i n-
g r, 1984, 45).
ove osim navedenih, bavlli su se i
jos neki autori, kao F. Leben, Bregant, Z. Harej, te istrazivaCi pe6na
krasa G. Stacul, F. Legnani, D. Cannarella, te S. Fo-
Vranjican i N. Petric. Medutim, predmet njihovog interesa
su parcijalni aspekti ove kulture, vezani za
iz tog okvira, u svojim se
16 Slicno misljenje vezi sa nasrtankom ti N.
Majnaric..Pandzic. N. Majnaric-Pan.dzic, 1976,
Detaijn:ije vezi sa nastanka, razvoja dataoije Litzen-kera-
mike vidi Vinski- 1983, 484--491.
51
oslanjaju na prethodno iznesene stavove
18
Iz tih razloga moze se reCi
da misljenja koja smo prethodno iz:nijeli u punoj mjeri ilustruju do-
sadasnja razmatranja kulturnog i hronoloskog polozaja nalaza !iz okvira
k1asicne kulture i evoluciju istrazivanja ove
Iz svega iznesenog p:roizilazi da se u ovom smislu najviSe znacaja
pridaje sljedecim komponentama:
veze sa kompleksom kulture zvonastih pehara s alpskog pod-
rucja, sjeverne Italije i iz Srednje Evrope;
veze sa protounjetickim krugom i njemu srodnim grupama
(Oggau-Loretto, Nitra i dr.);
elementi kultura Kosihy-Caka, Litzen, Polada, Ki-
sa:postag i Hatvan.
Analogije iz okvira komponente su te
cemo prvom mjestu Naime, sve okolnosti
da se takvih 1karakteristika ne mogu pripisivati kul-
turi. Ta:kvo moze se potvrditi odblkama,
niti relacija:ma, u prilog tome ble zastup-
obli'ka ovog tipa u ku1ture.
Litzen-keramika i elementi ti!pa koji su sa njom
povezani, veoma rijetka ovom okviru, ni u
stratigra:fski potvrdena istovremena pojava ovakvih elemenata i tipic-
nog materijala. Pojedinacni Litzen-keramike zas-
su u Igu, ka:o i u Vagana:ckoj peCini, dok ih podrucju
Krasa uopste nema. Ti nalazi u Vaganackoj peCini pripadaju mladim
VI sloja .i jasno 'SU izdvojeni od materijala,
koji se u pocetnom ovoga stratuma (S. F r n a-
her-P. Vranjican, 1985, 10-11,T.S: 6).Takavpolozajupotpu-
nosti odgovara pojavi ovakve kera:mike drugim podrucjima i njenoj
dataciji u Br. fazu, te ne nalazimo nikakvog opravdanja za
njenu raniju dataciju Barju, u smislu opredjeljenja Korosec. U
tom pogledu Cini se mnogo razloznije smjestanje Litzen-keramike u
.iednu zasebnu, najmladu ,fa:z:u kulture ianskog baria, kako pred-
laze Parzinger. Pretpostavka uticaju kulture nasta-
nak ovog t]pa keramike veoma privlacna
19
, ali se takode tesko
odrzati zbog relativrno velike vremenske distance koja dijeli ove dvije
pojave.
Slicna situacija sa nalazima tipa Ha:tvan koje navodi Parzinger
r z i n g r, 1984, 43, 6 :20). Tu se, u stvari, ra:di jednoj
varijanti unjetiokog tipa rkoji pripada vremenru Br. u ovom ok-
IS F. L n, 1975, 149-151; 1979, 34-35; r g t, 1975, 7-114.
rezultatima istrazivanja sjevernojadranskog kra:sa vec bllo dosta govora,
oYdje treba izdvojiti Z. Hareja, .koji prihvata tipoiosku materi-
jala grupe Tg 1 i Ig 11, ali, nasuprot sv.im os,talim smatra da
njima nema .razlike (Z. ,r 1978, 75-94; 1982, 1936,
114-119). Ovakav stav .nije :nri.iblm potvraen na Barju, kako smo pokazali, srtra-
tig,rafija peci,nskil1 nascl na krasu
diferencijacii:Ju :i na sa:sv1m suprotne zakljuCke.
19 str. 50, 51 i nap. 16, 17 ovom rpoglavlju.
52
viru se javlja sasvim sporadicno, i to samo u Igu
20
Ovi, kao i pret-
hodni elementi, mogu govoriti u prilog rduzem trajanju naselja Igu,
ali u jednoj kasnijoj fazi, koja nema nista zaje'dnickog sa
kulturom.
Sa druge strane, su odrzive i paralele sa ,kulturom Kosihy-
Caka, na cemu takode insistira Parzinger. Na:lazi koji se tom
navode dovoljnoj mjeri karalkteristicni da mogli
ment za ovakve tvrdnje (up. r z i n g r, 1984, 43--44, 7: 14, 15),
osim toga, sasvim ja:sno utvrdeno da kultura Kosihy-Caka pripada
kasnovucedolskom kompleksu i grupe Ig I, te sumnje,
starija od ljubljanske kulture V 1 d r, 1966, 245-336; S. D i i-
trijevic, 1979, 311-312; N. Kalicz, 1984, 93-108).
Ana1ogijama sa na:Sli potvrde u pos-
tojecem materijalu. Kostane alatke_ i drugi iz Iga ikoje i
Korosec dovode u vezu sa ovom pripadaju i du-
formama, rkoje, uz to, nemaju mnogo zajednickog sa oblicima
tipa (up. 1969, 22-23).
Neki autori klasiCnu ljubljansku kulturu dovode sa :kul-
turom Polada. Mediutim, sve Cinjenice pokazuju da keramicka i
na produkcija Polada tipa ni tipoloski, ni hronoloski :ne odgovara
ljanskoj kulturi, vec u cjelini mlada od nje. Prema pojedinim me-
talnim nalazima, kojima cemo nesto viSe govoriti, izvjesni
dodiri na ovoj relaciji moguci su samo u momentu zavrsetka ljubljan-
ske i nastanka Polada kulture, u jednom kratkom ral'Jdoblju
koje u Br. Reineckeu.
Prema tome, otpadaju svi elementi koji sa sigurnoscu pripadaju
bronzanom hronologiji, i argu-
menti nalagali datiranje kulture u okvire Reine-
ckeove faze Br. Uikazali smo, takode, i na neodrzivost povezivanja
ove kulture sa grupama Kosihy-Ca!ka i Remede1lo, te ta:ko otpada i
jedne previse rane datacije u smislu poveziva:nja sa vuce-
dolskim i drugim njemu savremenim kompleksima.
Preostaju komponente i odnosno kultura zvanastih pe-
i protounjeticki krug, kome pripa:da veCina grupa navedenih u
okviru komponente sa kojima tipa ljubljanske
kulture zaista pokazuju dosta
kompleksi koje smo ovdje predstavili kao komponente
i u stvari su :dva sukcesivna i genetski povezana horizonta, od
kojih prvi determinise nasu stariju fazu, drugi mladu fazu klasicne
kulture. -
Kultura zvonastih pehara prostire se veoma sirokom
toru od sjeverozapadne Afritke, gotovo do mora,
tajuci Citavu jugozapadnu, zapadnu, 'lcao i veci dio Sred:nje Evr<ope,
odnosno Spaniju, Portugaliju, Francusku, Holandiju, ostrva,
Irsku, alpsko podrucje, najveci dio Italije, 'dobar dio Njemacke,
Slovacku, juznu Po1jsku i dio srednje Panonije. Iako njen razvoj rpada
jednom relativno 'krat'kom vremenu s prelaza iz eneolita bronzano
20
i Korosec su ove opredijelili okvire grupe Ig I; up.
Korosec, 1969, 29:5.
53
doba, ova svirn svojirn karakteristikarna, bez rpred-
stavlja od najizrazajnijih i najekspanzivnijih tvorevina praisto-
riJske evropske civilizacije.
Veze klasicnog facijesa sa ovorn evi-
dentne i jasno vidljive tehnici ukrasavanja 'kao i ve6ni
rnotiva i kornpozicija, i ove
takode pripada zvonastih pehara. koje ne spori
nijedan najvise karaktera
odnosa ovirn kultura:rna predstavlja ra:zlilka
odnosno Cinjenica da se tipicni zvonasti pehari
sasvirn sporadicno. Osirn toga, ovorn
predstavlja i slabo pogrebnih na klasicnorn
poznato da daleko najveCi broj nalaza
zvonastih pehara potice iz grobova. No, treba reci da
preciznije razrnatranje odnosa na ovoj relaciji dijelorn otezano
i nejasnocarna vezanirn za zvonastih pehara,
narocito njenog nasta:nka, hronoloskog
polozaja i interne per,iodizacije. Tek novija istraziva:nja nesto
vise jasnoce vezi sa veorna :pitanjirna. Mada su mnogi
iz tog okvira jos otvoreni (W. 1978, 97-206),
se veCina slaze da se razvoj zvonastih pehara
odvijao tri osnovne faze, od sve podjedna!koj
rnjeri niti i potpunosti
na citavorn prostiranja ove


Za se ovdje bavirno od prirnarnog
podrucje koje vecoj ili rnanjoj rnjer,i sa klasicnirn ljub-
ljanskirn to sjeverna Italija,
a1pski prostor, Srednja Evropa i Ra:di la:kseg sagledavanja
odnosa ovoj relaciji, karak-
teristike razvoja ove kulture tirn
Starija faza, ili stil, predstavlja klasicnu
zvonastih rpehara. zvo-
nastih pehara i izvedenirn otiskivanjern narnotane niti ili
tockiCa na .citavoj spoljnoj povrsini U rnetalnoj ka-
rakteristicna pojava bodeza sa sirokirn i relativno kratkirn
trnorn, na cijoj ostrici naJcesce forrnirano rebro.
tzv. daggers, odnosno bodezi tipa 1 klasifikaciji
i Matouseka n - V. t s k, 1978, 66). Ovakvi
bodezi dosta brojni Srednjoj Evropi, naroCito C:eskoj i Moravskoj
V. t s k, 1978, 73), takode znacajnoj rnjeri
Za:padnoj i Jugozapadnoj Poznati prirnjerci ovog
tipa ostrvirna s 1984, Fig. 2: 10, 14)),
donje Rajne N. Lanting- Va 'n Waals, 1976, 33,
Fig. 25), r n l et al., 1979, Fig. 1 : 1,2) i na
(R. 1977, Fig. 74, 101). Uz to
se i bodezi sa jezicastorn drskorn.
21 Per.iodizacija kompleksa zvonastih pehara, koja narednom
tekstu blti prezentirana, zasnovana na stavov.ima sljedecih G 1 a-
ine, 1967, 113-119; 1976, 366-367; Bill, 1976, 89-91;
1984, 108-410.
54
rpo Kuni i Matouseku, koj.i za:stup1jen i na sjeverno-
pontskom prostoru, u kulturi, u Ukrajini, na Kavkazu,
jugoistocnoj i na podrucju istocnog Mediterana u n
- V. t u s ek, 1978, 66-67, 73)
22
razvoj ove faze
u ve1ikoj mjeri podudaran na Citavom podrucju ovog
Na prethodno omedenom ova faza
dobro izrazena Rajne i 11, 1976, 85-90; 1984,
159-174), u Ces'koj Neustupny, 1984, 107-120), te u juznoj i
Francuskoj 1967, 113-119; 1984, 177; Bi11,
333-350).
Druga faza taikode zastup1jena na najvecem
ovog podrucja. Sti1ski i vremenski dosta jedinstvena, mada obi-
1jezena promjenama u odnosu na prethodnu etapu. Njene
osnovne su smanjenje ucesca tipicnih zvonastih formi
i prisustvo drugih obHka rposuda, kao sto su 1optaste amfore,
ovoidni lonci, konicne zdje1e nogama, te vrcevi sa jednom trakastom
drskom. .ie u odnosu na prethodni period.
Osim k1asicnih
1
kompozicija, pojav1juju se cikcak-tra:ke izvedene nega-
organizacija motiva, u cjelini vise se
ornamentise dio posude. U ovoj ytapi se jav1jaju kostani 1ucni
ukrasi, i tipicni oblici nakita.
Kara:<kteristican i da1ji razvoj Tako se, osim pret-
navedenih bodeza tipa l<< i Il<<, koji su prisutni i ovoj fazi,
pojavljuju nove forme, kao sto su kratki trougaoni bodezi sa dugac-
kim uskim - tip III<<, rpo Kuni i te ma1i bodezi
sa kratkim - tip IV<<, Kuni i Matouseku n -
V. t s k, 1978, 66-68, 73). Radi se O'd
bakra, tri bo,deza tipa III nadena u Bilany
(Ces,ka), Ledce i Smo1in (Moravska), koji su izradeni od bronze, te
to najstariji bronzani predmeti na podrucju Srednje Evrope
u n - V. t u s k, 1979, 81). ovoj fazi pri-
padati i jos neki bakarni nalazi, prije svega pojedini na!kita koji
pripada materijalnoj komplcksa, a:li, za raz-
liku od bodeza, postojeca do'kumentacija ovom mnogo
manje pouzdana.
Ova faza se cesto kao prelazna, njen nastanak
velikoj mjeri uslov1jen uticajima kasne keramike iz
Srednje i Istocne Evrope, kao i 1kontaktima sa vucedolskim ikomplek-
som23. Elementi ku1tura veoma <prepoznat1jivi naroCito u poje-
dinim novim formama i ornamentici. Iz tih raz-
loga se mog1o pretpostaviti izvoriste impu1sa koji doveli
do dezintegracije stila<<' odnosno rk1asicne kulture
zvonastih pehara, koja svojoj izvornoj formi prisutna samo
etapi Srednje Evrope, oda<k1e se
22 Na aitiranom mjestu ovi autori iznose porije.klo i
izvor Siroke di.fuz1je ovo,ga tipa t:rebalo trablti u:pravo na podrucju [sto-
cnog Mediterana.
23 odnosima kulture zvonastilh pehara sa lokalnim ku1turama srednjeg
i kasnog eneolita centralnoj Evropi v.idi l s v - S t i k v 1976,
167-177.
55
taj novi mijesani stil sirio dalje ka zapadnom :i jugozapadnom dijelu
kontinenta. Na sirem srednjoevropskom prostoru u ovom vremenu
otpocinje i formiranje regionalnih grupa kulture zvonastih pehara, kao
sto Glockenbecher-Csepel grupa u (R. S h r i r -
1 i z, 1984, 183-216).
Treca, kasna faza predstav1ja period pune regionalizacije ku1-
ture zvonastih pehara, u kome do1azi do 2Jnacajnije po1arizacije razvoja,
tako da se u prethodno naznacenom okviru jasno. izdvajaju dvije cje-
line u kojima su izrazene razliCite razvojne tendencije. Jedno
podrucje Siednje Evrope, drugo prostor Zapadnih Alpa, te istocne
i juzne Fl-ancuske.
U Srednjoj ova faza se jasno izdvaja u odnosu na pret-
hodni razvoj, potpunim nestankom zvonastih formi i
Hpi6ne >>Glockenbecher ornamentike. Karakteristiena raznolikost
keramickih formi, medu kojima nisu rijetki i potpuno novi U
metalurs'koj od prisutni su samo bodezi tipa
IV, kao novi tip jav1jaju se minijaturni bakarni bodezi koji ne-
maju trna vec se drska pricvrsCiva1a sa dvije do cetiri nitne. Takvi
bodezi su se vjerovatno razvili kao jedna degenerisana varijanta bodeza
tipa lV. Jeda:n od su i sila sa rombltnim
to su prisutni ukrasi, Armschutzplatte i
tzv. Begleit (W. r r ii g g 1960, 15-17,
4; S h u r t, 1974, 17, I: 16). Na tom prostoru ova faza, u
stvari, oznacava potpunu ku1ture zvonastih pe-
hara, do punog izrazaja do1azi
sa svojim (R. i t t i n i, 1954,
260-267) i Straublng un d t , 1958, I) i Nitra
Schubert, 1974, 15-18; 1984,
299-306), koje se na ovim etapi u MadarS!koj
odgovara mlada faza G1ockenbecher-Csepe1 grupe, ali ovdje genet-
ska veza sa buduCi da
u tom okviru vec e1ementi Nagyrev komp1eksa (R.
Schreiber-Kalicz, 1984, 142-147).
Sasvim drugaciji ovo vrijeme odvija se u jugoistocnoj
Francaskoj i u zapadnoj Svajcarskoj G tl i 1 in 1984, 178; i 11,
1976, 85-89; 1984, 163-166; Ch. S t r m, 1976, 261-270). Na tom
podracja izrazene promjene kao u Srednjoj Evrapi, vec
; da1je 11 punoj mjeri oblici, i
tako da gotovo razlike keramickoj
ove i faze. tome, -prodtrkcija ovog
se podudara sa periodom Sred.-
Evropi, vec gotovo fazi kaiko
u tako i u metalurskoj Prema bo-
dezi zapadnoevropskog tipa, tipa I, i
Matouseka, u mjeri su prisutni u tre6oj fa:zi ku1ture zvonastih
pehara odnosno u pirinejskoj G u i-
1 i n 1967, 115). Medutim, taj fakat ne mora znaclti da u pitanju
hronolos
1
kih sistema su ovdje u vec to
prije posljedica objekt'ivnih kulturno-istorijskih okolnosti zahva-
ljujuCi kojima taj dio zahvacen promjenama kojima
56
iz1ozen srednjoevropski prostor. Iz tih razloga sasvim
1jivo neometano trajanje starih tokova razvoja i vrijeme trece faze,
odnosno daba pirinejske grupe.
Prema tome, nastanak i razvoj kruga koji
karakteristican za zvonastih pehara Srednjoj
Evropi i koji oznacava kraj ove tom
odgovara treeoj fazi Francuskoj, ali mnogo vise hrono1os-
kom nego Sa tipo1oskog stanovista, i sirem
period koji se kao treca faza
zvonastih pehara Srednjoj Evropi vise i ne pripada ovom
pravom te rijeci, vec oznarcava razdob-
lje egzistencije genetski moze vezana
za ovaj komp1eks, ali osnovi predstav1ja jedan novi kvalitet
i pomak ka brozanog Za od toga,
na jednom dosta sirokom od i dalje zivi k1a-
sicna G1oc'kenbecher njena egzistencija se na tom prostoru
bez produ:Zava sve do pocetlka faze Reinecke Br. Ova
eneo1itska tradicija na tom velikoj mjeri
i tokom Citavog Br. perioda, te to s pravom
obiljezava kao horizont G i 1 i n 1967,
116-117; 1984, 178).
U citavom ovom okviru najmanje jasan razvoj zvo-
nastih pehara na sjeverne Italije (Uip. g ih i - L.
F s n i, 1982, 343-354; L. r f i 1 d, 1974, 73-77). Budticj da
se to podrucje na Srednje Evrope i
te da vjerovatno iz1ozeno uticajima iz Qlba ova kru-
ga, na ovom mora1a bit.i veoma komp1eksna, naro;Cito
vrijeme trece faze zvonastih pehara. Razmatranje ove
lematike otezano i slabom istrazenos6u, te tek novije
vrijeme prvi s'istematizacije grade sa ovog
periodizaciji Vigliardi, i na tom se mogu izdvojiti tri razvojne
faze ove V i g 1 i r
1
d i, 1980, 270-274).
Prva faza pripada kas.nom sadrzi k1asicne
zvonaste oblike i na Lom-
bardije na1azistima Santa Cristina, Ca'di Marco, Rocc:o1o
Brescian'i i Legna:nello.
faza odgovara1a fina1nom i ranog
bronzanog Razvija se na na kome nared-
nom nastati Polada. Kara:kteri'sticna na-
lazista Monte Covolo, Sant'Ilario, i Fonti.no, te ma-
terijal t.ipa na Sardinij;i.
Treca faza pripada ranom odnosno
Polada. U se na1azista Rocca di Ri-
vo1i, Montesei di Serso, Asciano, Panigale i Tanaccia di
Brissighella.
U sa zvona:stih pehara Srednje i Jugozapad-
ne Evrope, prva fa:za iz okvira 'periodizacije Vigliardi odgovara1a
internacionalnom faza paralelna sa drugom i tre-
57
etapom kuiture zvonastih pehara Srednjoj Evropi i juznoj Fran-
cuskoj, s tim sto nije moguce obaviti precizniju diferencijaciju u ovom
okviru. Tu spadaju jos i na1azi iz Castello di Gesso, i kao
i Ca'di Marco, gdje nadena i jedna posuda protounjetickog tipa (up.
G. 11 i n i, 1898, XI : 10), te ovo na1aziste mora1o prirpadati
samom kraju ku1ture zvonastih pehara, ne njenom pocetnom hori-
zontu, ka,ko to
Treca faza pocetnim horizontom mog1a zahvatiti vrije-
me zavrsetka te kraja pirineJske i G1ocken-
becher-Csepel grupe, dok najveCim dijelom izlazi1a iz ovih okvira i
pripada1a vremenu k1asicne Po1ada ku1ture, odnosno
me horizontu. Da se sa krugom 'kasne kulture zvonastih pehara
mogli dovesti tl vezu od najranijih na1aza Polada tipa, pokazuje
situacija 'di i Lago di gdje ovakvi odgo-
varaju samom kraju prot,ounjetickog horizonta ili su, pak, neposredni
produkt tradicije tog tipa (up. R. r i n i, 1972, 19, Fig. 3; 10: 140-,-
148; R g t h, 1975, 21).
Ako se sada vratimo pitanju k1asicne ljubljanske ku1ture
i ovog :ku1turnog komp1eksa, vidjecemo da starija faza po-
kazuje najvise slicnosti sa na1azima druge etape ku1ture zvonastih pe-
hara u Srednjoj Evropi, <kao i sa koji karakterisu drugu i
trecu fazu ove na prostoru zapadno od Alpa. slicnosti se
u najvecoj mjeri odnose na tipicnu ornament'i'ku,
1
koja
sadrzi gotovo sve karakteristike ovog horizonta Glockenbecher kom-
pleksa. U Citavom tom okviru takode 'Se susrecu dosta bliske analo-
gije dubokim zdjelama I : 3; : 2) i kupama na nozi
IV:6; up. Guilaine, 1967, 117, Pl. 27, 37:2;
1974, Pl. 11). u ovom krugu na1aze se i brojne analogije
zvonastoj posudi iz Iga I : 6; up. G u i 1 i n 1967, 32 : 1 itd.).
Posebno treba nag1asiti slicnosti starije faze sa ma-
terija1om prve etape Glockenbecher-Csepel grupe u Madarskoj. Tu mis-
limo na veCinu vodecih na konicne zdjele, zdje1e sa
uvucenim obodom I: 5; IV: 2, 3, 5, 9) i na njihovu
(up. R. 1 i z- S h r i r, 1976, 8 : 1; 9: 3, 4). U tom okviru
su konstatovane i najblize analogije ukrasima drske sila od kosti iz
Iga 1 : 2; up. R. Schreiber-Kalicz, 1984,141, XL:24).
Bakarni bodezi iz Iga VI: 2-4) veoma su znacaJni, kako ll
pog1edu hronoloske pozicije ove etape klasicne
ku1ture ta!ko i u smis1u jasnijeg geografskog opredjeljenja Glocken-
becher uticaja koji su ovdje prisutni. Naime, nema nrka!kve sumnje
da bodezi iz Iga rpripadaju tipovima iz okvira metalurske
ku1ture zvonastih pehara. Tu 6njenicu vec konstatovao R. Lozar (R.
L z r, 1943, 66-71), takvo i mis1jenje Z. Vinskog (Z. V i n s k i ,
1961, 7-8). Bodezi sa sredisnjim rebrom VI: 2, u osnovi odgo-
tipu west-european dagger, tipu I iz okvira klasi-
fikacije Kune i Matouseka. Analogije ovom na1azu susrecu se na cita-
vom podrucju kulture zvonastih pehara od
ostrva (up. s 1984, 38-40, Fig. 2: 10, 14) do polu-
ostrva (R. r r i s s n, 1977, Fig. 74, 101). Dosta nasim
primjercima su i bodezi ovog tipa iz Fontbou'fse, Bounias i jos nekih
58
u Francuskoj {up. r n 1 et al., 1979, 37, Fig.
1 : 1, 2) ali, u cjelini gledajuCi, paralele susrecu se u o'kviru
Glockenbecher 'kulture s podrucja Srednje Evrope (up. u n
F. Matouse'k, 1978,67, Obr. 1:1-3, 56). imaju
nesto ostrije naglaseno rebro, cemu spadaju u razvijenije
forme ovog tipa, slicno nalazu iz Predmosti (up. u n - F. a-
t u s k, 1978, Obr. 1 : 1), te prije odgovarati mladim primjercima
koji su u drugoj fazi nego iz pocetnog stadijuma
ove kulture. Bodez sa sjeCivom i trnom sa krilima VI: 4)
ne uklapa se Kune i Matouseka, jer
njihovog i >>IV tipa. Naime, veliCina i ob'l'.i'k odgo-
dok krilca i zatupast oblik ravne ostrice
karakteristicni za IV tip (up. - F. t u s k, 1978,
Obr. 1: 8-9, 11, 22). Prema velicini i proporcijama, primjera'k iz Iga
vise na stariji tip koji zastupljen prvoj i drugoj
fazi Glockenbecher Odlike mladeg tipa, koje su sadriane u
primjerku iz Iga, iskljucuju mogucnost pripadnosti prvoj fazi, te u
ovom slucaju dolazi u obzir samo druga etapa ove kulture, sto bi u
potpunosti odgovaral'o dataciji prethodnog bodeza west-european tipa.
S obzirom na dosta pou:z!danu klasifikaciju i hronolosko opredje-
ljenje bodeza iz okvira srednjoevropske kulture pehara, te
relativno br'ojne analogije pomocu kojih smo datirali iz Iga,
to smatramo vrlo znacaj,nim indikatorom u smislu pre-
ciznijeg odredenja ostalih nalaza koji karakterisu stariju etapu ljub-
ljanske kulture. ImajuCi u vidu i tipoloske karakteristi<ke keramic'ke
moze se sa dosta sigurnosti reCi da ova faza
istovremena sa drugom etapom kulture zvonastih pehara. Pri tom
svi relevantni elementi na veze sa srednjoevropskim
i sa prvom fazom Gloc'kenbecher-Csepel grupe Madarskoj. Medutim,
ove moze se
potpunosti iskljaciti ni odredena veza sa
Ti konta!kti mora1i iCi preko kako smo
pokazali, tom barem za sada nika'kve
tom U svakom
Evrope, sa kojim preko
Alpa i U'koHko sa
Evropom, to su najvjerovatnije bili ta-
kode faze, i vrijeme grupe, koja
sa i sa mladom
jos
U etapa :klasi,cne
i polozaja zvo-
pehara i druge s evropskog veoma
su amfore iz Dubnialka iz okvira


Ove amfore tipoloskom starijoj ro-
na pocetak kompleksa
d r e :k, 1967, 430, Obr. 5: 2). Posto ovim kompleksom okara'k-
citava treca, 'kasna faza zvonastih pehara u Srednjoj
Evro>pi, iz t'Oga jasno proizilazi da etapa prethodi
dok mlada paralelna sa njim.
59
Ka:ko vec navedeno, u tom zavrsnom periodu kultura zvona-
stih pehara nije jedinstvena na citavom podrucju. Dok su u
Srednjoj Evropi i u lstocnim Alpama u punoj mjeri izrazeni novi
impulsi protounjetickog tipa, u Zapadnim Alpama i u
Francuskoj, razvoj se najveCim dijelom na:stavlja na starim
osnovama. Klasicno 1jubljansko rpodrucje u tom pog1edu ostaje nekako
na puta; prisustvo kera:mickih oblika i ornamentiike poka-
zuje da se u odredenoj mjeri nastav1jaju razvojne tenden-
cije, novih e1emenata istovremeno upucuje na snazne kul-
turne
Vreev.i sa cilindricnim vratom i }optastim VIII : 1)
jedna su od vodecih formi protounjeticke .ku1ture i njenih sjevernoalp-
skih varijanti i rani (R. i t t i n i, 1954,
260-273, passim; u n d t, 1958, 1: 2, 4, 6, 12). U ove ok-
vire, spa:daju i tog tipa iz Sl:blkoviceva u S1ovac-
koj V 1 d r, 1976, 220, 2 : 1).
U vezi sa ovim da se vrcevi sa cilindricnim
vratom, onih iz Parte VIII : 8; IX: 1-2), susrecu i okvi-
m1ade faze Glina kao i u njenom Jigod.in
tipu (up. n i 1k, 1985, 49, 2: 4, 10, 15; 4: 2). Medutim,
tesko pretpostaviti da medu ovim na1azima ima veza, vec
to prije pos1jedica pojave elemenata
na istocne Panonije i Karpata. Da protounjeticki
prisutni i na tom pojedini na1azi iz okvira Glocken-
becher-Csepel R. 1 i z- S h r i r, 1976, 15 :
16: 1; 19: 20/ 1).
Konicne zdje1e sa drs
1
ka:ma i zaravnje-
nom ta'kode su tipicne ovom i
najbrojnije analogije nalazima iz Parte i Grotta degli Zingari VII : 4,
7; VIII : 5) se prethodno navedenoj grupi i
najran'ijim iz (up. R. i t t i n i, 1954,
191 : 1, 192: 67; n d t, 1958, 1: 5, 7).
Prethodna dva predstav1jaju vodece mla-
doj fazi klasicne ku1ture, tzv. pra-
tece u ku1turi pehara kera-
vrsta doziv1java najsnazniji razvoj trecoj f::tzi ove
njeno prisustvo u protounjetickoj predstavlja jedan od
se ta
(up. n d r k, 1967, 444--446).
vrcevi iz lga VII : 1) i i
gotovo odgovaraju iz Opatovice
Rajhradu (up. n d r k, 1967, 411, sl. 19: 1).
Bakarna sila sa poput onih iz Iga
Xl: 2-6), takode su produkt kasne .ku1ture zvonastih (R. L o-
i. r, 1943, 65-66). Nalazi tog tipa cesti podrucju Slo-
vacke, ovdje cemo navesti iz nalazista Tvrdosevice,
sno iz starije faze grupe Nitra S h Ll t, 1974, 12,
17, 1 : 16). ovog tipa zastupljeni i fazi Glocken-
grupe R. 1 i z-S h i 1976, 208,
60
18 : 235), kao i 'll najranijim iz (up. u d t,
1958, 1 : 11) . Ti nalazi su izradeni od bakra i datirani u razdoblju
koje neposredno prethadi fazi Reinecke uz njih se susrece i
dosta keramioki:h oblika koji odgovaraju mladim forma-
ma. Si'la slicnog oblika korrstatovana su i u sjevernoj Italiji - u po-
cetnim rkulture Polarda, narocito u
Montesei di Serso i Lago di Ledro (R. r i n .i, 1972, Fig. 10 : 140-
143; R g t h, 1975, 21 : 13-16), zatim u juznoj Francuskoj
G u i 1 i n 1972, 60-62, Fig. 14: 1-10, 12). Ovi primjerci su iz-
radeni od bronze i svakako od prethodno navedenih, datiraju
se u vrijeme nastan'ka faze Reinecke odnosno u doba poeetka Epi-
campaniforme sila od najvjerovatnije
u usrkoj vezi sa metalurskom produkcijom trece faze kulture zvonastih
pehara i na ovom prostoru predstavljaju 'llastavalk te tradicije.
U vezi sa zaikljuccima potrebno napomenuti da su rom-
bakarna sila zastupljena i na jednom sirem .
slicna situacija i sa bodezima iz okvira starije 1faze kul-
ture. Tako se nalazi ovog tipa susrecu u naseljima Ezero i Sv. KirHovo,
u jugoistocnoj Bugarskoj (up. G. 1. G r g i v et al ., 1979, Obr. 107
: d, 109: d, z,; V. i 'l i 1949, 22 : 13, 14), zatim u okviru
kulture jamnih i N. h r n i 'k h, 1980, Fig.
4: 5, 7-18; 5: 1-3, 12, 13; 8: 6-12), kao 'i dalje na istoku, sve
do zapadnog lrana (G. 1. Georgiev et al., 1979, 182), Datkle, radi se
'koji se susrecu na veoma sirdkim prostranstvima, te na
ovom mjestu ne mozemo zalaziti u sira razmatranja pri-
marnog porijekla ovih oruda i pitanja prio:r;iteta zapadne,
odnosno istocne grupe nalaza. No, navedenih bodeza u dkvi-
ru prve id faze kulture zvonastih pehara, kao i veoma siroka za-
stupljenosti sila sa u dkviru protounjetickog
kruga i u njemu srodnim
1
kulturama s podrucja Srednje .i Jugozapadne
Evrope, siguran da su ovakvi siroko odomaceni na tom
prostoru. S obzirom na sve ostale u kulturi,
Cini se da opravdano nalaze iz lga smatrati direlktnom po-
sljedicom uticaja iz tog kruga, analogije iz Ezera i drugi
primjerci ovih nalaza s prostora Istoene Evrope, u slucaju
imali hronolosku kao' vremenski paralelan feno-
men, do'k za neke cvrsce veze na ovoj relaciji, za sada,
pouzdanih pokazatelja.
Kostane kopce za pojas u obli'ku trna iz lga Xl : 1, 10) ne-
maju analogija u susjedstvu. slicne ljubljanskim
susrecemo tek u dkviru kulture Strzyzov u Poljskoj i u nalazistu Bra-
schov-Schneckenberg, pripada mladoj fazi kulture GHna 111-Schne-
ckenberg (up. h n i k, 1977, XV : 13; 1985, sl. 5: 30).
vrijeme 1koje odgovara mladoj fazi.
S1icna situacija sa kostanom za pojas iz lga. Ta-
kve aplikacije se pojedinacno susrecu u razlicitim dijelovima Evrope.
Dva primjerka ovog oblika nadena su u mogili N. a-
d r - 1 i k v, 1976, 51 : 16, 17). pojasna oblo-
ga ovog t.ipa zastupljena u nalazistu Vasterbjers na i u
Haj.dmooru u Schleswig-Holsteinu. ta su iz okvira kul-
61
ture Schnur keramike (up. s 1 r, 1969, 270, 6: 25-26).
Prirnjerci iz Bilanova pripadaju pocetku bronzanog doba, i to jednoj
dosta arhaicnoj fazi u kojoj snazno prisutna tradicija kulture ku-
glastih amfora. Manja a<plikacija iz Bilanova gotovo u potpunosti od-
govara onoj iz Iga, te se cini njeno smjestanje u okvire
starije faze tklasicne kulture.
Posude sa ostro izvijenim vratom tipa kao na 1, 2, 4, 5
ne nalaze se nigdje izvan sireg podrucja kulture, kako
kasnije vidjeti, ovakve forrne su na srednjojadran-
skom prostoru. Zanimljivo da takvih nalaza u
barju, te to jedan od elemenata koji ukazuje da veze Barja i sje-
prostora u ovom nisu tako intenzivne kao
sto to slucaj u prethodnom periodu.
U cjelini gledajuCi, razvoj mlade faze kulture na nje-
nom podrucju u najvecoj prodororn ele-
menata protounjetickog tipa s prostora Istocnih Alpa, kao i prisustvom
oblika ikoji se vezu za srednjojadransko podrucje. svoj pr'ilici, u
vrijeme treee faze kulture zvonastih pehara, na prostoru donje Aus-
trije, Slovacke i Moravske, dolazi do formiranja jednog novog kultur-
nog zarista, odakle ekspanzija u vise pravaca, narocito pre-
ma jugozapadu, oznacavajuCi zavrsetak 1kompleksa kulture zvonastih
pehara na tom prostoru. Ovaj .u znacajnoj rnjeri zahvatio i
,klasicno ali ne u rolikom da u potpu-
nosti anulirao elernente starog razvoja, kao sto to slucaj u Ba-
i1i u Istocnim Alpama. lsti su snaznog uticaja na
ku1turni razvoj podrucja srednjeg Jadrana, u znacajnoj su do-
prinijeli i formiranju kulture Polada, koje uslijedi1o pri kraju ovog
Odredenu ulogu u tim preobrazajima morala imati i mla-
da faza klasicne kulture, barem kao posrednik u prenosenju
ovih elemenata ka sjevernoj Italiji i duz istocne obale.
ImajuCi u vidu raspolozive moze se reCi da egzi-
stencija klasicne pada u vrijeme koje u potpunosti
prethodi razdoblju Reinecke Br. odnosno periodu ranog
doba, konvencionalnoj,
ljans!ka faza odgovara horizontu,
vremenu druge faze
1
kulture zvonastih s ko-
jom pokazuje i najvise Druga faza klasicne kul-
odgovarala horizontu
kulturnom smislu ona predstavlja jednu izmedu
srednjoevropskog kruga i zapadnoevropske kulture zvo-
nastih pehara, i to njene kasne trece faze.
Ovo razdoblje se u arheoloskoj literaturi razlicito
tklasicnoj periodizaciji, ikoja se uglavnom oslanja na sistem Reine-
ckea, to period zavrsnog, odnosno f.inalnog eneolita. Medutim,
ovom vremenu egzistiraju pojedine kulturne cjeline koje veCina au-
tora smatra Takve su, na primjer, grupe H!opice-
-Vesele, Somogyvar-Vinkovci, Glina
i Bilanovo. Osim toga, u ovo doba, najmanju ruku sa
mladom fazom, jos neke kulture koje
62
vodece vrijeme faze Br. prije svega,
(kao pocetni horizont i njoj srodna grupa
-Loretto, Nitra, vjerovatno i Polada.
Prema to vrijeme etape ranog
nog d'Oba Rumunije, odnosno doba mlade faze Glina
i Jigodin grupe, sto odgovara podjeli ovom
Machnik i koji dovodi sa grupom
R m n, 1981, 163-164, 2; h n i k,
1985, 49). madars'koi hronologiji, to vrijeme faze ranog
bronzanog doba. Tako N. Kalicz smatra da vre-
menski paralelna sa ovom fazom bronzanog doba Madarske.
nasih israzivanja potpunosti takve s tim sto
se pO'ka;zalo da na ovoj relaciji jos preciznije opredjeljenje:
starija faza odgovara prvoj etapi Glockenbecher-Csepel gru-
pe (faza Br. ddk m1ada faza pripadala vremenu
Br. Madarskoj, odn'osno mladoj Glookenbecher-Csepel
kojoj k.ao i na uglavnom
tipicni elementi zvonastih pehara N. l i z, 1982, 142
-146).
63
DALJI RAZVOJ RANOG BRONZANOG DOBA NA -

Ovdje rijeci elementima razvoja na
sjevernog Jadrana koji usiijecHo neposredno nakon
odnoono koji odgovara fazi Br. etape Br.
Reineckeu. Istra i ovom predstavlja za sebe,
te posebno obradena.
Mada gotovo svim peCinskim stanistlirma sa ovog tla postoje
slojevi i nalazi koji da Zivot njima traje i tokom
tog perioda, do sada nije cjelovitijih razmatranja niti pokusaja
obrade ove Pojedinaonim aspektima iz ovog ok
vira vise se bav>iJ.i ita>lijanski u vezi sa determinacijom
nalaza s Trscanskog i Furlanskog krasa (R. r n i, 1983, 66;
r t t i, 1983, 69-70), ka i Korosec i F. Leben na
Slovenackog s 1956, 3-54; F. L n, 1975, 145-155).
tom se ostalo na kraj:nje ocjenama
tipicnih nalaza, izvjesne naznake veza ovog sa
Polada i trajanja zivota u 'i u vrijeme horizonta ka-
stelijera, odnosno razdoblju koje italijanski autori karakteriSu kao
bronzano doba R d i 11 i, 1983, 79-87) . U moze
se reCi da u kome, nakon relativno
jasne u v>mjeme krasko svoj
tolikoj mje:rJ da izdvoj:i>ti
tipicne forme :i oblike koji bi razvoj ranog do-
ba od kraja do kastelijera.
Detaljna analiza postojeceg materijala, posebno novih
istrazivaa1ja na sirem podrucj.u sjevernog oi barja,
samo djelimicno potvrduje ovakve konstatacije. Naime, stoji cinjenica
da ovom dolazi do daljeg opadanja razvoja, sto
stvari, nastavak dezintegracije koji otpoceo drugoj
{:azi 1i koji u ovom dosao do iz-
razaja. Takva ne karakterise samo .razvoj na
vec i na citavom koji prethodno klasicna ljub-
ljanska i s.ire. barje sigurno vec
bilo znaeaj sredista, d.zgleda da pri nije doslo fo:r-
nekog novog snamog centra koji nosHac daljeg osobe-
nog razvoja na ovom prostoru. Prema tome, ne moze se vise govoriti
zajednickom i daljim na relaoiji
64

"'

Karta 2 - tipa
2 - Stations du Ciclami-Mitreo
65
barje -=- sjeverni Jadran. Pocetak podvajan}a ova dva podruc]a paCfa
vec u mladoj etapi .razvoj u ovom vremenu od-
vija se odvojeno, uz smanjenje intenziteta zivota u ova podrucja.
ne moze se potvrditi konstatacija potpunom ne-
tipicnih nalaza koji mogli pruziti kakve informacije u
vezi sa razvojem Krasa u ovom vremenu.
Kako cemo vidjeti, ovdje se susrecu neke dosta karakteristicne kera-
micke forme, koje su zastupljene u veCini peCinskih naselja toga geo-
grafski i kulturno relativno izdvojenog podrucja. No, otezavajuca okol-
nost ovom smislu tome sto su ovdje mahom u pitanju povrsin-
ski horizonti koji su dosta poremeceni naknadrrim intervencijama ili,
pak, neki izdiferencirani slojevi, te se od svih nalaza u ve6i[1i
moze racunati samo tipicne hronoloski osjetljive oblike.
Vodeca nalazista ovog kulturnog facijesa Grotta dei Ciclami, Grotta
del i Grotta Relativnim i raznovrsnoscu
t'ipicnih nalaza poseb.no se isticu dei Ciclami i del Mitreo,
te smo ta dva nalazista kao eponimne 1okali-tete za etapu
razvoja sjevernojadranskog Krasa. Medutim, najjasnija stra-
tigrafska situacija konstatovana Tartaruga. U sloju ove
peCine nivoi 2 i koji su okarakterisani materijalom ovog tipa, direk-
tno preslojavaju mladu fazu, koja 4.
U drugim i ona na
lozive moze se obaviti precizna i sasvim jasna strati-
grafska kulturnih horizonata ovog facijesa i odnos
prema starijim i mladim stratumima. No, prethodno iznesena situacija
u Grotta Tartaruga, kao i tipoloske odlike mater<ijala ipak daju
konkretniju osnovu, prije svega za stratigrafskog odnosa
sa zatim ri za utvrdivanje i kul-
okvira ovoga facijesa.
IznoseCi sve ove podatke, ne smijemo ispustiti iiz v,i,da fakat da
siromastvo nalaza ipak jedna od karakteristika ovoga
lja, sto mnogo vise naglaseno na prethodno razdoblje. Vec
jedno povrsno poredenje sa kulturom i cinjenica da su
ova horizonta zastupljena istim nalazistima, do-
voljno za konstataciju da takvoj nije stanje
istrazenosti, vec su to najveCim dijelom morale objekti,vne
i istorijske okolnosti, koje sa dovele do znacajnog pada i osiromasenja
No, bez obzira koji cemo od ovih faktora smatrari
cinjenica da dokamentacija zaista ne daje
mogucnosti za jedno cjelovito i S'in.tetsko razmatranje kalturnog razvoja
ovoga razdoblja, kako to moguce sa prethodnom
kulturom, ili sa savremenim kulturama sa srednjojadranskog podrucja,
kojima kasnije Iz tih razloga, u razmatranju ove pro-
za sada cemo se na pokusaje identifikacije nekih
zajednickih odlika .razvoju, kao ri na razmatranje kontaka-
ta prastanovnika ovog tla sa drugim koji su to-
kom Br. Al-A2, Reineckeu. istrazivanja na
i na susjednim podrucjima pokazati da li situacija koju cemo ov-
66
dje prezenuirati stvarno odraz objektivnih samo posljedi-
ca nedovoljnog poznavanja elemenata relevantnih z:a ,razmatranje ove

Na osnovu kriterijuma koje smo prethodno i:znijeli, ovom tipu se
pripisati slojevi i horizonti dz sljedecih nalazista (v. kartu 2):
- stariji segmenui sloja 4 u Grotta del MiJtreo (G. S t u 1, 1972,
Fig. 6:6, 8, 10);
- sloj 2 i u Grotta (D. n n r ll -
R d i v 1981, 49, Fig. 1:2, 4-7);
- mladi horizont sloja 4 u Grotta dei Ciclami (F. L g n n i
- F. S t r d i, Fig.
- najstariji sloja 2 i horizonti 7-9 sloja III u sondi
Grotta Caterina (D. n n r 11 - i t t i, 1981, Fig.
4:5, 5:1, 2);
pojedini nalazi :iz s1oja u Grotta Azzurra (F. L n, 1967,
60-61, 13-15; 16:4);
- pojedini nalazi iz Grotta Gigante (S. n dr l t t i - F.
S t r d i, 1972, 109-115, 6-8; Fot. 2);
- pojedinacni nalazi iz Vlaske peCi (N. t r i 1979,
4);
nalazi iz mladeg horizonta sloja u Vaganackoj pecini (S.
Forenbaher Vranjican, 1985,
MATERIJALNA KULTURA
Materijalna tipa Ciclami-Mitreo u najvecoJ
okarakterisana keramickim posudem. Drugi uipovi nalaza, kao sto su
oruzje i nakit, otkriveni su u mnogo manjoj mjeri i pri-
padaju atipi6nim i neosjetljiv:im formama svakodnev:ne upo-
trebe. U ovom smislu i:stice se jedino bronzano si1o sa kostanom
drskom iz sloja 4 Grotta dei Cklami XIII:2).
Karakteristicno da se u keramicke produkcije ovog ti-
pa uopste ne javlja kvalitetno radeno, odnosno fino posude, vec se radi
keramici srednjeg kvaLiteta, iz,uzev tipova g, koj'i pripadaj.u
keramickoj Medutim, u ovom okviru razlikuje se relati:vno veliki
broj oblika, koje navodimo sljedeCim redoslijedom:
- vrcevi sa trbuhom, ci1indr;icnim vratom :i ostrlje
izvijenim obodom. Karakteristicna jedna masivna trakasta
drska koja poCinje ispod oboda, zavrsava se na gornjem dije1u
Dno ravno XII:2);
- posude sa velikim loptastim trbuhom, sirokim
vratom i izvijenim obodom. Dno ravno, drske nisu
kcnstatovane Xlll:4);
- duboke, cilindricne ili ljev,kasto profilisane zdjele sa siro-
kim ravnim dnom XIII: 1);
67
- d) amfore sa trbuhom i ostrim prelazom u ljev-
kasto profilisani vrat. Dvije trakaste drske poCinju sa
oboda i zavrsavaju iznad prelaza u donji konus. Dno ravno
XIII:5);
- vrcevi slicni prethodnim amforama, ali sa jednom drskom

- f) posude sa loptastim ostrim prelazom
u cilindricni vrat, sa jasno izdvojenim obodom. Karakteristicna
su jedna, ili dvije trakaste drske tipa, pocinju sa oboda,
zavrsavaju na gornjem dijelu trbuha. Dno ravno XII:1, 5);
- g) od grublje identifikovani su lonci sa jezicastim
drskama loptastog ili jajastog tijela, sa ravnim dnom XII:4;

Ukrasavanje posuda n!ije cesto u okviru keramicke produkcije ti-
pa Ciclami-Mitreo. Posebno zanimljivo da se vrlo rJjetko
bolje radena Izuzetak ovom smislu posude tipa >>f, koje
cesto blnijama na vratu, gornjem dijelu trbuha
i na drskama XII:1, 5). Ponekad i pocetak izvijenog oboda
XII:1). Ovakve se javljaju na
prelazu iz trbuha vrat ili na trbuhu kod posuda tipa d i
XIII:5, 6).
Grubo se plasticnim od-
nosno koji u ranom dobu na
veoma prostoru. su najcesce nizovi prstom
ispod oboda, na drskama i na plasticnim trakama. Ono sto
posebno karakteristicno tipa jeste jedno vece
koje se redovno javlja na sredi.ni jezicastih drski XII:4;

KULTURNI 1 OKVIRI
Keramicki inventar tipa Ciclami-Mitreo u ti<poloskom i
skom dosta heterogen i upucuje na veze ovog podrucja sa
razlicitim cjeHnama sa jednog dosta velikog prostora. Me-
na cemo izdvojiti tipa koji velikoj
mjeri na forme iz faze kia
sicne Posuda ovog tipa li.z Grotta Cater.ina XII:2)
gotovo u odgovara prethodnim Jedi-
no nesto drska, kao i stratigrafski polozaj ovog na-
laza, govore da se ovdje jednoj evoluiranijoj formi i kasnijem
SHcne tipoloske i ovog tipa iz Vlas-
ke PeCi N. t r i 1979, 4).
Za razliku od prethodnih, tipa f
i bez elemenat na ovom
brojno zastupljene, a)i veoma i
XII: 1, 5). i ove posude gotovo potpu-
nost:i keramici cetinske koju poznajemo kao vode
68
Br. na podrucJu srednjeg Jadrana
24
Nije
iskljuceno da se ovdje radi i direktnom sa cetiifiskog podru-
cja, narocito fragmenta drske sa XII:5, dok posuda sa
XII:1 vec mogla predstavljati lokalnri proi1zvod izraden u ce-
ti.nske
Oblici tipa d i koje u nesto veeem broju Oi-
tavom ovom prostoru, imaju najbolje analogije u okvi1ru grupe Wiesel-
burg na sjevero]stocnih Ova forma spada medu vodece
toj grupi (up. R. i t t i ni, 1954, 204:4; 216:6; 218:1; 219:2,
6, 10, 12; 220:4; 221). Tom pripadati i nalaz iz Lago Lucone
Haliji (R. r 1971, 1:2), sa kojim najvise slicnosti
i1z Vaganacke peC:ine XII:3) . Vrijeme nastanka
R. Pittioni faz.u Reinecke Br. s tim
da ona traje tokom citavog lranog bronzanog doba,
(R. i t t i n i, 1954, 308). sva nova iistraZivanja
da se ovdje radi kulturnoj grupi koja dosta kla-
sionoj te se njeno datiranje svodi uglavriom na
mladu etapu faze Br. S h u r t, 1974, 36-42).
'U ni-voa 2 i 3 sloja u Grotta naden:i 1onci
sa jezicastim drskama utisnucem prsta u
XII:4; XIII:3). Ovakvi oblici spadaju u i manje tip.iCne forme
keramicke tipa ali se cesto susrecu na ka-
stelijerima sa sireg prostora sjevernog Jadrana. Njihova pojava u ovom
relativno kontekstu, zajedno sa nalazima tipa
dobar pokazatelj polozaja tih oblika u ovom
i sirem
ljevkaste i zdjele (tip XIII:1) dosta
ceste okviru Polada, gdje se u razdoblje Br.
(R. Peroni, 1971, Fig. 18:13-20; R. Perini, 1972, Fig.
8:109, 110; F.ig. 9: 136; R g t h, 1975, 33, 34 id.), no treba reCi da
su takvi zastupljeni i alpskom u prethodno
{R. i t t i n i, 1954, 321, 225).
Bronzano silo sa drskom od kosti iz GrotJta dei Ciclarmi XIII :2)
ima dobre analogije na jugozapadne Slovacke, u okVJiru
banovo tipa. Schubert ovakve nalaze na tom opredlije1io
pocetak njegove trece faze ranog bronzanog doba, sto odgovaralo
iz potfaze Br. u Reineckeovoj hronologiji
S h r t, 1974, 21, 6:7). Jedno silo ovog ti>pa nadeno u mla-
dim grobovima iz i opredijeljeno koja
pripada fazi (up. u n d t, 1958, 12).
Dakle, tip sadrzi sljedece komponente:
- lokalna tradicija mlade faze klasione
- elementi cetilnske
- sa sireg al:pskog i medu
kojima
- d) elementi Polada.
24 Up. 1. r v i - v i 1983, 191-231, kao i cetinskoj
ovom radu.
69
U hronoloskom smislu, dvije komponente uglavnom odgova-
raju razdoblju Reinecke Br. Al, dok nala2'i tipa pripadali
mladem razdoblju, odnosno faz:i Br. Elemente kulture Polada ne
mozemo datirati u ovom okviru, jer se radi oblicima koji
su karakteristicni za potfaze etape Br. odnosno za citavo rano
b>ronzano doba klasicnoj, juznonjemackoj hronologiji.
Nehomogenost kulturnog ma:terija:la, slaba stratigrafska izdiferen-
oiranost slojeva i cinjenica da se u okviru relativno malog
broja nalaza susrecu elementi sa razlicitih i cesto medusobno dosta
udaljenih podrucja, daje izvjesne kulturno-istorijskom
teru ciju smo kulturu obiljeZiH kao tip Na:ime,
sve indicije ukazuju da se ovdje ne radi nekoj integ.ralnoj k>ulturnoj
cjeHn, nego grupaciji stanica koje nisu slruzile za duze stanovanje, vec
samo za povremeni boravak manjih ljudskih zajednica. Najvjerovat-
nije se radi sezonskim boravcima stocara. Pri tom se Cini da kul-
turni identitet ovog facijesa nastao kao posljedica uticaja raznih grupa
ljudi sa alpskog podrucja, iz sjeverne Italrije i sa srednjeg Jadrana, koji
su ovuda prolazili, da im pri tome nije bilo u cilJu duze zadrzavanje
na ovoj teritoriji, vec ostvarenje medusobnih kontakata. Pogodan geo-
grafski polozaj i komunikacijski znacaj ovog podrucja imao u
tome veoma ulogu.
70.
PROBLEM RANOG BRONZANOG DOBA ISTARSKOG POLUOSTRVA
fako su arheoloska podrucju Istre, kao i u drugirn
sjevernog otpocela vec u drugoj proslog vi-
jekaJ t#tj rad uglavnorn istrazivackirn zahvati-
rna, te do sada veoma rnalo relevantnih podataka kul-
ovoga tokom praistorijskog doba. U red naj-
spada i period se ovdje bavirno. da
i ti dijelorn ostali nepoznati naucnoj
javnosti rnjeri nasih i mo
gucnosti sagledavanja ove Iz tih razloga do sada nije
argurnenata za 'nastanka i razvoja ra-
nog doba Istre, tek u novije vrijerne ucinjeni
odredeni napori u srnislu pokusaja sistematizacije postojece grade i
cjelovitije nekih aspekata razvoja iz ovog
okv:ra.
Prvi u ovorn smislu ucinio N. Petric 1979. g. u svojoj
Introduzione alla preistoria dell'Istria
25
rnisljenju,
prelaz iz rano doba podrucju Istre obiljezen
kulture, dok rano ,doba, koje
tokorn perioda Reinecke Br. predstavljeno jednorn specificnorn
6ije osnovno obiljezje keramika ,sa rnetlicastim
Prva pojava kerarnike sa ukrasirna pada vec neolitsko doba,
prerna PetriCu, takvi oblici svoj puni procvat dozivljavaju upravo
tlu Istre, i to tokorn ranog bronzanog doba (N. t r i 1979, 224). Ove
tvrdnje Petric podupire stratigrafskirn polozajern rnetlicaste kerarnikc
Srbani i Cingarela, gdje kako on tvrdi, zajedno
sa kulture, kao i situacijorn u naselju Javorikc
- Grornace gdje su u sloju sa ovakvorn nade-
na dva mala trougaona bodeza od Ovaj autor dalje navodi da
rnetlicasta u Istri veorna dobro zastupljena tokorn faze
doba Reineckeovoj kako u peCinskirn
tako i u gradinskirn naseljima, s obzirom na nalaza ovog tirpa
na Brionima (Javovike-Gromace), za ovu manifestaciju predlaze na-
ziv brionska (N. t r i 1979, 233-236).
Covic u cetvrtom tomu Praistorije jugoslavenskih zemalja
dao dosta analizu nalaza, koji njegovom misljenju
25 Postoji i srpskohrvatska verzija ove (N. t r i 1978, 441-464),
ali smo se izdanjem koje pot

71
karakterisu pocetak bronzanog doba na tlu Istre v 'i 1983, 114-
-132). On prihvata Petricev zakljucak, kome metlicasta keramika
izraz kulture pocetne etape ovog perioda, ali pri tom njenu
egzistenciju ogranicava samo u okvire faze Reineckeu. raz-
prema Covicu, oznacavalo prvu fazu ranog bronzanog doba
Istre (Istra I). U taj okvir ulaze sljedeca nalazista:
- mladi horizont naselja Javorike-Gromace, sloj h (2,00-
2,40 m) u Trogrloj srednji s1oj (1,90- 2,75 m) u peCini
Srbani, dio nalaza iz pe6ine Cingarela (poremeceni sloj do 0,40
m vjerovatno i tumuli Marin dol i kod
Pule.
Druga faza- Istra odgovara Reinecke Br. A2/Bl
i donosi krupne promjene u kulturnom razvoju ovoga podrucja. Nju
obiljezava pocetak masovnog naseljavanja gradina, keramika kasteli-
jerskog tipa i ucvrsCivanje tumula kao osnovnog tipa spomenika u ok-
viru sahranjivanja. osnovu za izdvajanje ove faze Covic na-
vodi materijal iz sljedecih nalazista:
- gradine Vrcin, Mordele, Magornjak i Bonkastel; sloj od 0,90
do 1,80 m u Trogrloj peCini, te tumule Zamnjak i Maklavun.
prethodno navedena autora u svojim najvise
se oslanjaju na peCina Srbani. Ci:ngarela i Trogrle peCine,
kao i na otvorenom, Javorike - Gromaee, te na nalaze iz gra-
dina sa ovog podrucja. treba naglasiti da raspoloziva do-
iz ovog okvira dosta manjkava, se radi prob-
i Od svih ovih nalazi-
sta objavljeni su nalazi iz peCine i peCine Cingarela, dok
preostala jos uvijek nepristupacna siroj naucnoj jav-
nosti, smjestena u muzeju u Puli i jednim dijelom
u Muzeju brionskog otocja na kao i u Museo Civico di Sto-
ed Arte u Ovdje izuzimamo nalaze iz koje navodi
Covic i koji su u manjoj ili vecoj mjeri objavljeni, cemu nesto
kasnije vise rijeci.
Medu racunajuCi i ona objavljena i neob-
javljena, samo u pecini konstatovan relativno jasan slijed
slojeva. ov.dje se radi dosta peCini koja
nije narocito pogodna za duzi boravak, istra:Zivanja su u cjelini
rezultirala ma1obrojnim i netipicnim
(up. i 1978, 163-168). Ulaz u peCinu vertikalan, zatim se
pod uglom od 45, te ne obezbjeduje odgovarajuCi kontakt sa
spoljnom sredinom, sto inace neophodan preduslov za sva peCinska
naselja na jadranskom podrucju. Da ova peCina vrlo rijetko
posjecivana svjedoCi i neznatna koli6ina nalaza, narocito u
nizim od 1,40 to najveCi dio sloja koji se kao prezentant
ranog bronzanog doba Istre. Od ove sve do dna pe-
Cine u okviru istrazenog prostora veli6ine 3,5 1,55 m nadeno samo
87 fragmenata. edini nalaz koji se sa vise moze
pripisati ranom posada sa ljevkastim vratom i
cetiri drske XIV:6) nadena na 0,90-1,20 m
72
i 1978, 166). mogao pripadati i trbuha
posude sa tipa kao na XV:6, koji kon-
statovan na 1,80-2,00 u gotovo steril:noj slo-
jeva i h
26
znaoiti da pe6ina upravo u
rijetko posjeCivana. Inace, Bacic da su
donji u najvise ke-
ramike, u i pogledu odredljl_vi,
on u smislu sklon opredjeljenju u kasnog neolita
i 1978, 168).
Istraziva.rnja u Srbani obavljena su od ulaza, uz
rub dna peCine
27
Na tom ,dijelu otvoren 1 koji i.de
od do z:i,da peCine i ima duzinu 3-4 Dostignuta du-
4,35 ali nije o11kriveno i dno kulturnog sloja. Stratigrafija u
ovom ro'Vu dosta nejasna. Sa vise moglo se racunati
sredisnji prostor rova, dok su s1ojeVIi u uz stjenovi-
te zidove peCine nisu pri-
ovi u sloju, te nije obavljeno preciznije odvajanje
Tako se koljenaste drske sa ploCicom javljaju ri u povrsin-
.sloju, i 1,90-2,10 Metlicasta zastup-
ljena u od povrsine do dna dostignute dublne. Frag-
keramike XIV:4) naden otprilike u sredini sloja,
na dublni od 2,15-2,40 sto nije najnizi s1oja sa
kako to naveo N. PetriC i Cime podupire rsvoje hro-
opredjeljenje metli6aste (up. N. t r i 1978, 453).
Covic prvoj fazri ranog bronzanog doba Istre pripisao sloj od 2,75
do 1,90 to su sedimenti u se zajedno susrecu pojedinacni
nalazi kulture, koja, njegovom misljenju,
horizontom dopire do pocetka faze Reinecke Br. i kolje-
naste drske sa koje veCina autora datira u srednje bronzano
doba, i Covicu takvi ne bi stariji od faze Br.
od pocetka njegove druge etape ranog bronzanog doba Istre
Covic, 1983, 112-126).
Nalazi iz peCine Cingarela koje Covic opredijelio u prvu
fazu ranog bronzanog doba Istre (Istra 1), kako vec navedeno, po-
ticu iz poremecenog sloja Covic, 1983, 117; Bacic, 1956,
323).
Medu brojnim istarskim nije poznata nijedna
u kojoj jasan slijed kulturnih slojeva. moze
se reCi da kerarnioka ni u slucaju nije otkrivena na
prostoru Na toj povrsini redovno se susrecu
nalazi tzv. "kulture rkastelijera, dok se nalazi
nizim padinama brda ispod gradina VrCin, Vrcevan, Markadanj, _Pra-
26 Prema analogijama s prostora srednjoj.adranskog zaleda, takvi ukxasni
clementi se mogu datirati u mlade faze Br. (up. v i 1965,
Govedarica, 1982,123,T.II:S).
27 Svi podaci koii se ovom navode vezi sa neobjavljenim istrazi-
vanjima na Istre, autora koja se na-
lazi Arheoloskom Istre i brionskog otocja na Brioni-
ma, djelimicno od saopstenja kolega BaciCa, Mihovilic,
- Matijasic i \'itasoviCa, na im i ovom prilikom srdacno za-

73
disel, Limska gradina i dr. Najcesce tom i neo-
litska rotba, i to iz svih faza neolita, pocev od najstarije
Ne moze se tvrditi da i metlicasta keramika pripada najstarijim
neolitskim horizontima, ali sve okolnosti da ona odgovara
jednom koje prethodi bronzanom i kome
naseljavane nize padine brda. U svakom ne postoje nikakvi
dokazi hronolos'kim i kontf1ktima tih naselja sa gradln-
skim te dovodenje metlicaste keramike sa gra-
dinskim naseljima i sve konsekvence iz toga proizilaze, krajnje

Podaci koje vezi sa stratigrafskim i hronoloskim
polozajem metHcaste keramike Javorike - Gromace na Bri-
onima, takode veoma Na nam stoji samo
izvjestaj Gnirsa i nalazi koji materijala koje
on na tom obavio pocetkom ovog vijeka i koji s ob-
zirom na istrazivanja, krajnje


Prema tome, nijedno od nalazista koje prethodni navo-
de i koje poznajemo na Istre, ne dovoljno ar-
za opredjeljenje metlicaste keramike Br. Reine-
na insistira N. PetriC, odnosno vrijeme koje, prema
odgovara prvoj etapi ranog bronzanog doba Istre (faza Br.
Tome prHog jos manje govori na sirem
Jadrana. Ka'ko smo vidjeli, nalazistima Trscanskog krasa metlicasta
keramika se samo iznimno javlja slojevima
mladim horizontima uopste nije
Pitanjima kao i i polozaja
metlicaste !keramike posljednje intenzivnije se bavio Cec-
canti n t i, 1981, 17-30). Prema njegovim
ovakva keramika citavoj sjevernoj Italiji. Znacajna kon-
centracija nalaza ovog tipa se Emiliji i
Cito sjeverozapadnoj Toskani i Liguriji. Izvan Italije ovakvi nalazi
dosta kasnog i ranog
kompleksa, odnosno ranom Madarske, posebno
grupama Mak6, Nyirseg i Hatvan. Cecanti dalje iznosi da se ova ke-
ramiika Toskani i Emiliji javlja jednom dosta
eneolita, kao prateca lokalnih facijesa koji se
na tradicijama Lagozza, zastupljena i starije faze
zvonastih pehara. oblicima i izvodenja metli-
casta keramika sa ovog najvise slicnosti sa primjer-
cima iz. okvira Mako.
Prema toj nema nikakvih indicija egzistenciji ovakve
keramike vrijeme faze Reinecke Br. na Italije, ta-
kav hronoloski polozaj cjelini i nalazi s krasa.
U Cotariova keramika se zaje-
dno sa materijalom tipa Ig I, koji pripada komple-
(S. Dimitrijevic, 1979, 304-317). Slicna Grot-
zs Rezultati revizionih iskopavanja koje na ovom lokalitetu obavio Ba-
cic nisu objavljeni, dokumentacija i istrazeni materijal koji smjesteni
brionskog otocja na Brionima ostali nam nedostupni.
74
ta Azzura, Riparo Zaccaria i u veCini drugih peCina sa ovog podrucja
(up. D. Cannare11a- G. Cremonesi, 1967, 294; V. Ca1za
- D. n n r 11 - S. F 1 g 1976, 1), dok na1azi iz Grotta
de1 Mitreo odgovarali jednom jos ranijem mozda i neolitu
(G. S t u 1, 1972, 45). Sve to upucuje da ni ovakvi na1azi
skom ne mladi od horizonta lg 1. ..-.
Ovakva datacija najvjerova1:nije odgovarala i pogledu egzis-
tencije metlicaste keramike na Istre. Iako stanje istrazenosti
ne daje sire mogucnosti za katkve egzaktne situacija na
svim okolnim na takvo hronolosko opredjeljenje
barem kad vrijeme masovne pojave 'keramike sa takvim
nacinom

Pri tom se, s obzirom na specifican polozaj
i izolovanost istarskog mora ostaviti otvorenom
i mogucnost izvjesne retardacije i trajanja ovakve kerami-
ke pocetnom etape Br. ali vezi sa tim
treba sacekati objavljivanje rezultata revizionih istrazivanja
Javorike - Gromace, kao i nova iskopavanja drugim
1okalitetima, koja mozda podatke ovom
No, ni tom ovakva keramika se ne mogla kao baza
za definisanje cjeline, brionske koju na ovim
osnovama da izdvoji N. Petric. Ovdje se radi gruboj i prate-
coj keramickoj koja ni kom ne moze nosilac stila,
niti glavni prezentant razvoja.
Iz svega sto vezi sa ovom izneseno u pret-
tekstu, da raspoloziva krajnje frag-
i Ll svakom nedovoljna za kakve cjelovite i eg-
zaktne ll vezi sa razvojem kulture doba
Istre. Prema tome, tesko se mogla prihvatiti opredjelje-
nja koja su ovom N. Petric i Covic. Izdvajanja kul-
cjelina i etapa koje ovi predlazu nema odgova-
okviru postojece narocito pogledu
starijih faza doba, te nam, sadasnjem nivou poz-
navanja ove kakvo konkretnije opredjeljenje tom
smislu izgleda u najmanju preuranjeno.
razvoj na tlu Istre vrijeme od-
nosno u periodu koji PetriCu odgovarao prelazu iz eneolita u
doba, za sada gotovo potpunosti nepoznat. Na
osnovu i krajnje fragmentarnih nalaza ovog
tipa u peCinama Cingarela i Nezakciumu
30
, ne moze se u
ovom smislu nista 'konkretnije reCi, ako se uzme obzir
i nejasan kontekst u kome su nadeni. U vezi
sa tom sporadicnom pojavom keramike tipa Cini nam se
najprihvatljivije objasnjenje da se radi importu sa pros-
tora klasicne
29 na citavom sjevernog smatra-
mo da slicnosti sa metlicastom keramikom s Panonije, koje
navodi N. Petric (N. t r i 1979, 234-235), od

30
Nalaze iz Danceve koje ovom N. Petric, nismo
obzir, jer dovoljnoj mjeri karakteristicni N. t ri 1979,
Fig. 6).
75
U narednom razdoblju, koje odgovaralo fazi Reinecke Br.
odnosno Covicevoj etapi Istra 1, situacija nije nista P01kazali
smo da se sa brionskom ikulturom, u smislu definicije N. Petrica, ne
moze racunati, na ovom tlu nisu zastupljeni ni nalazi tipa Ciclami-
-Mitreo, koji kara:kterisu razvoj tokom ovog na preostalom
dijelu sjevernojadrans:kog podrucja. Kako cemo vidjeti, ni pojava tumu-
la u ovom vremenu talkode nije sa sigurnoscu potvrdena, te ovom
periodu za sada mozemo pripisati samo spomenute bodeze
iz Javorike- Gromace XV: 2, 3), uz napomenu da kultur-
ni kontekst u kome su nadeni dosta nejasan i nesiguran. Ovi bodezi
imaju najblize analogije na podrucju sjeverne Italije. Posebno su im
slicna dva bodeza iz palafita Cisano r - L. F s n i,
1980, Fig. 37: 2, 4). Radi se istog i pribliznih
zija kao i primjerci iz juzne Istre, sa dvije perforacije. Bodezi ovog
tipa ne pripadaju najranijim trougaonim :primjercima od bronze !k:oji
SU kratki, 'Sa sirokom bazom i imaju direktne prethodnike U 1ba:karnim
bodezima iz okvira trece faze zvonastih pehara, vec predstav-
ljaju nesto vitkije i koji su halebarde.
Dakle, ne samom pocetku faze Reineoke vec se
egzistencija ogranicava na nesto kasnije ali jos uvijek u Olk-
viru te faze.
Nesto vise podata:ka posjedujemo u vezi sa razvojem u vrijeme
etape Reinedke Br. U ovom smislu posebno zanimljiv
iz Zamnja:ka 'kod Rovinja (sl. 9). Radi se humci sastavljenoj od ka-
menja sacuvane visine 2 m i precnilka 13 m. Prema podacima Ba-
cica i 1960, 197-200), ovaj tumul formiran u
kruzne platforme sa podzidom na ivicama. U sredisnjem
dijelu te se grob sacinjen od vertikalno postavljenih
kamenih ploca, od kojih su poduzne duge oko manje, bocne
ploce su uvucene unutra. Na, taj nacin zatvoren unutrasnji prostor
groba u oblrku romba dimenzija 1m 0,70m, koji sa poduzne
strane ima spoljne ispuste. Dno groba prekriveno sljunkom
donesenim sa morske obale, 'koja udaljena nekoliko kilometara,
pokrov cinila masivna ploca dimenzija 1,65m 0,95m. u su
konstatovani veoma fragmentovani ostaci pokojnika koji su, s obzi-
rom na dimenzije morali blti u polozaju. BaCic pret-
postavlja da su ove sahrane obavljene sU:kcesivno, te da se ovdje radi
grobnici i 1960, 199).
Osim u nadena i jedna ogrlica od spiralnih
bronzanih kari6ca sa dvije jantarske perle XIV: 2). Medutim, taj
nalaz ne mozemo smatrati grdbnim prilogom u smislu, jer
se, bez sumnje, radi dijelu licne opreme jednog od pokojn1ka.
pican prilog u ovom slucaju izvan to posuda
sa cetiri drske XIV: 2), koja polozena uz ploce juznog
ispusta. Takvi su veoma rijetki na sjevernojadranskom podru-
cju, te se kao analOgije s ovoga tla mogu navesti samo pojedinacni
primjerci,
1
kao sto nalaz iz Trogrle peCine XIV: 6) i neke slicne
forme iz kojima kasnije vise rijeCi. Takav tip po-
suda kara'kteristican na podrucju Podunavlja, naroCito u okviru
moriske varijante kasne Nagyrev kulture, koja se datira u zadnju fazu
76
ranog bronzanog doba rc i 1960, 199; v i 1983, 131
-132; G i r i 1984, 33-51, V: 1-4, 6). Prema tome, ova po-
suda najbolji oslonac za dataciju tumula iz Zamnja:ka, zajedno
sa prethodno navedenim srodnim nalazima, predstavlja prvu sigur-
niju potvrdu prisustva elemenata tipa na ovom podrucju.
otkr1veni dio kamenog poda
Sl. 9- Tlocrt tumula Zamnjaku BaCieu)
Fig. 9 - Plan du tumulus :Zamnjak (selon Bacic)
Br. pripadati slucajno nadeni bodez iz
Pirana, koji, kao i onaj iz Garice na XIV: 5; XV: 1), vjero-
vatno potice iz Z. Vinski na neparan broj za'kovica i
na bodeza iz Garice, sto su,
njegovom odli!ke bodeza italskog tipa.
se na Uenzea, isti smatra da pri-
mjeraik iz Pirana najbliZi ronskom (Z. V i n s k i, 1961,
14).
Daleko veCi problem predstavlja hronoloska
iz okoline (Monte Bomblsta i Marin rdol). Radi se
ma sa cista-grobovima
1
kojima bili zgrceni pokojnici. svim ele-
mentima sahranjivanja, oni sa srednjo-
jadranskog podrucja, gdje ta'kvi grobni spomenici veoma brojni
gotovo citavom ranom i kasnije. Nozevi iz ovih
XV: 4, 5) ta:kode dosta tipoloskih srodnosti sa na-
lazom ovog tipa iz Bitelica (1. r v i - v i 1983, 206
-207).
najvise analogija tim na jos juz-
nijem i na egejskom gdje se oni
jednom veoma sirokom vremenskom Najranija pojava no-
zeva ovog tipa konstatovana Koumasi, i to u
77
No, na nisu poznati stariji od 1
najcesce se susrecu citavog perioda r
1 g n, 1974, 27, 125, 13 : 636). Nalaz iz akropolja Malthi u Mese-
niji opredije1jen u pocetne faze perioda (N. V 1 i n, 1938,
367-368). Slicno i noz iz nase1ja Eutresis
G 1 d n, 1931, 105, Pl. VI : 2), dok noz iz groba 25 u Sesklou
opredije1jen u (G. h i 1 d 1950, 70, Fig. 36; V. i-
1 i 1957, 77). Za razliku od toga, nalazi iz datirani su
u srednji i kasni period (N. G. L. n d, 1967, 83; 1974,
142). Najsjeverniji nalazi ovog tipa poznati su u Velikoj Cuki
kod Nisa, ali njihova datacija nije u potpunosti


nikakve sumnje da se ovdje radi orudu porijek-
la koje se postupno od juga ka sjeveru. Na to ukazuje i
pojave u na iz
okoline Pu1e najvise sliicnosti imaju sa nozevima iz s1oja Ma1iq Illc i iz
1 i sa podrucja Ma,ti, sto jasan znak da su ovi egejski uti-
caji sjeverni Jadran stigl,i preko (up. r k u t i, 1970,
: 4,7). Posto se radi re1ativno velikoj prostornoj di,stanci, va1ja1o
i ovdje racunati na izvjesnog zakasnjenja, te se na1azi iz
Istre ne bi datirati u prije samog kraja ranog
Pri bi iz Monte s obzirom da tipo-
nesto razvijeniji, moZda mogao ici i u pocetak srednjeg bronzanog
doba
32
U s1ucaju, sve oko1nosti jasno pokazuju da
nikakvih koji upuCivali na potrebu datacije tumu1a iz
okoline Pule u Br. Reineckeu, te otpada mogucnost
koju u ovom iznio Covic v i 1983, 120).
Iz svega sto smo iznijeH u tekstu i sto
ce dokumentovati raspolozivim materija1om, proizilazi da podrucje
Istre tokom veceg dijela bronzanog doba dosta
koji nije rezu1tirao odrede-
nih 1oka1nih niti vec se uglav-
predstav1ja kao krajnja periferija i margina kulturnih
ovoga perioda. U tom pogledu Istra pokazuje velike slicnosti sa susjed-
nim tipom U trenutku nezahvalno iznositi eg-
zaktniji sud tom fenomenu, vjerovatno pru-
ziti jos dosta zasada napoznatih koji u
ovom smis1u. No, neka bude dozvo1jeno iznosenje jedne pretpo-
stavke u vezi sa sadasnjoj situaciji, na stagnaciju istarske
ku1ture u vrijeme ranog doba mogla su s1jedeca dva
faktora:
- prvi usko lokalnog karaktera i odnosi se na geografsku izo-
lovanost i ovoga poluostrva;
D. G r s n i n, 1954, 58, XXXVII : 4,6; 21, Fig. 4, iznosi mis-
ljenje ovaj nalaz ne bi mogao biti mladi od penioda. Medutim,
G r s n i n, 1958, 71, 11 : 1, ovaj noz u okvire grupe Pa-
racin, sto, bez sumnje, zalazi u l.H
Osim navedenog nalaza iz Bitelica, noz slican ovome otkriven u
I abrija Crvena stijena. tim nalazima vice rijeci prilikom obrade podrucja
srednjeg i juznog
18
- drugi vezan za sire podrucj.e [ postepeno Opadanje znacaja
alpskog prostora, koje sve vi,se dolazi do izrazaja tokom razvo-
ja ovog perioda.
Naime, nema nikakve sumnje da kulturni razvoj ne samo u Is-
tri vec i na Citavom podrucju sjevernog Jadrana u velikoj zaV'isno-
sii od alpskog podrucja i od koji su s1:!izali iz tog
pravca. svemu sudeCi, u periodu kulture g1avni
tokovi kulturnog razvoja u ovom dijelu .sve manje upuceni
na ovaj prostor, sto imalo posljedice razvoj citavog sje-
vernojadranskog basena. Do izvjesnog inten21iviranja zivota na podrucju
Istre dolazi u vrijeme masovnog naseljavanja gradina. No, ova tema
od sireg znacaja njome se Istra u punoj mjeri ukljucuje u
nu zavrsne faze ranog bronzanog . doba Citavog sjeverno-
jadranskog prostora, te biti cje1ovito obradena u narednom tekstu.
79


80
01
.., peCine
gradine.
8 tumuli
v abri
C)naselja tipa
ostala
Karta 3 Nalazista ranog bronzanog doba Istre i pocetnog
kastelijera
Carte 3 - Stations de l'age du bronze ancien en Istrie et de
l'horizon des castelliers
PROBLEM DATACIJE ARHAICNOG HORIZONTA
KASTELIJERA
Pitanje pocetka naseljavanja gradina, Hi ka:stelijera,
kako se ova praistorijska utvrdenja na podrucju najcesce nazivaju,
predstavlja jedan od kljucnih u periodu prelaza iz ranog u
srednje bronzano doba na kul-
turni razvoj ovog horizonta slabo kako strat,i-
grafski tako i te su nasa znanja u frag-
S1abo poznavanje odgovarajuce grade
uzrok koje su izrazene u vezi sa 'i
ovog horizonta, treba reCi da su slicna
ilazenja prisutna i u pog1edu kulturnog razvoja u eg-
zistencije nase1ja ovog tipa.
Na ne zalaziti u sira proble-
razvoja gradinskih nase1ja tlu, jer nas to
odvelo daleko izvan okvira se ov,dje i koja se do-
tice faze perioda kastelijera. No, pnije nego predemo na
:si're hronoloskog 1i ku1turnog opredje1jenja tog horizonta,
neophodno nag1asiti da su grad,ine na podrucju, kao
i na i sirem prostoru,
nantan tip naselja veceg dije1a bronzanog i ze1jeznog doba. Na
tu Cinjenicu ukazao vec i Marchesetti, to da1o osnova
da na1aze iz ovog okvira izdvoje kao poseb,nu ku1turnu cjeli-
nu, koja nazvana ku1tura kastebljera R d i 11 i, 1972,
7-15; 1974, 483-488). ova kultura egzistira na pod-
rucju Fur1anije (FriuHa), Venecije Du1ije (Venezia Giu1ia) i u
razdoblju od ku1ture do okupacije ovih Di-
jeli se na dvije osnovne faze, od kojih prva odgovara1a
druga dobu R d i 11 i, 1974, 483-485)
33

Mada znatan broj pristalica, naroaito
autorima r d r 11 i, 1983, 87-90), ovo opredjeljenje dosta
osporavano, jedan broj autora ga u potpunosti odbacuje (N. t r i
1978, 452-454; v i 1983, 116). U smislu posebno se ist:i-
ce kriticki pvikaz ku1ture kastelijera, koji nedavno iznio N. Petric
i u ukazano brojne nedostatke i propuste, kao
33
Ovakva definicija razvoja li ,doba
na prostoru 1sjeverrrog Jadrana odgovara dete:rminaoiji tzv. ",gradin-
ske za zapadnog BaLkana svojevremeno izveo Ko-
rosec istraZii1vanj1ma r s 1946, 7
1950, 244 td; v i 1965, 30-32). UkljuCivanje Dalmacije ove okvire pot-
purro bez sto se vidjeti obrade srednjeg ad-rana.
81
i neodrzivost kojom se postojanje ove
(N. t r i 565-566).
U pokazalo se da na sadasnjem poznavanja ove
iz citavog okvira kastelijera sa vise
jedino na vec fakat da su gradine dominantan
tip ovim Svaki daljeg na
toj osnovi, i definicija, ciji glavni nosilac Radmill>i,
neminovno vodio ka jednostranom i razmatranju
razvoja koji se na ovom odvijao tokom dugog razdoblja
egz:i:stencije kastelijera. Imajuci to u vi,d.u, smatramo da u ovom mo-
donosenje cjelorvitijih zakljucaka u
vezi sa tim pitanjima te nam se smislu obiljezavanja ovog razdoblja
cini objektivnijim jedan relativno termin - period kasteH-
jera - koji jedan s ciljem da se i:;:-
prejudiciranog (G. S t u l, 1983, 56;
Moretti, 1983, 75-80; Karo,uskova-Soper, 1983, 1-6
i passim.). termin cemo i mi razmatranju ove pro-
u koji nas ovdje to
arhaiOni horizont perioda kastelijera.
Mada kako smo vec istakli, arheoloska dokumentacija u ovom
pogledu veoma fragmentarna, dobrim dijelom prihvaCe:no
misljenje pocetni horizont kastelijera vremenu sred-
njeg doba. Nosioci ovog opredjeljenja su italijanski autori,
koji se u dosadasnjem radu najvise i bavili orvom
R d m i lli, 1974, 483-488; R. r 1983, 66; r .d
ll i, 1983, 92, L n z 1977, 25-89; 1981, 87-92).
prezentirane 'ideje jedne srpecificne kulturne cjeline veza-
ne za novom tipu naselja, odnos:no u gradinama, bez sumnje
dosta doprinijelo ovakvom frontalnom podvajanju kultura iz ok-
vira ranog brozanog doba i kastelijera.
zaostreno novije vrijeme liznosenjem nekih indicija koje
potrebu ranijeg horizonta kastelijera. Posto-
janje zajednickih slojevima peCinskih naselja i gradina-
ma, vec samo na korelacije i potrebu
hronoloskih i odnosa medu ov.im raz-
norodnim Kako smo vidjeli is-
tarskih gradina, postoje misljenja prema kojima masovno
nje ovih otpocelo tokom ranog .doba, cak i
jednom dosta ranom >koji fazi Br. Rei-
neckeu, cemu insistira N. Petric.
U prethodnom u dovoljnoj mjeri na neodrzi-
\IOSt Petriceve hronologije. datacija rprve etape perioda kaste-
lijera Br. koJu rpredlozio CoviC v i
1983, 122-127), jednu na ovom
Prema ho11izont koji pocetak masov-
nog naseljavanja gradLn.a Istri, okarakteri,san. sljedecim
kim
82
- kon.:icn.e zdjele sa rprosirenim :i ka llkosen.im
obodima vi 1983, 126, XIV:
- duboke amfore sa kratk1m ljevkastim vratom ii trakast!i.m !ili
kao na XIV: 6;
- posude sa maHm tra.ikastim odnosno drskama, koje mo-
gu b>iti slijepe ili ekstremno razvucene XVI: 5);
- d) vrciOi sa jednom iili dvije koljenaste ko1e po-
cinju ispod oboda ili sa oboda, malo ga prelazeci XVI: 1);
- trakaste drske koje se suzavajru prema vrhu i prelaze obod
XVI: 2);
- f) prvi primjerci drski sa ovalnom ti.Li trougaonom ploeicom,
kao i najraniji primjerci bradav.icastih 'ispupcenja okruzenih ka-
nelurama Covic, 1983, 126; XIV: 6,7);
- g) veliki zemljani v i 1983, 127, sl. 10: 8);
- h) grubo posude, kao sto :fu jajasti d lonci sa mablm
dugmetastim sa potkovicastim drskama ukrase-
nim utisnuCima prstom i rjede barbotin ornamentima
v i 1983, 126-127).
Na prvom mjestu isticemo zdjele sa koso obodima .
(tip koje su konstatovane u gradilni Ovakw oblici su ru cje-
Hn:i, narocito nacinu formiranja oboda, dosta arhaicne forme, koje
svoje imaju u keramickoj prodrukcijd ku1ture. U
ovom naselju susrecu se i trbusasH lonci sa maHm dugmetastim ispup-
XV: 6), koji se, kako smo vlidjeH na primjerku iz Trogrle
pec.ine, dat.iraju u Br. Osim toga, na potrebu dosta rane
datacije vremena osnirvanja ovog naselja upueuju i arhaicne minijatur-
ne sjekire od kamena v i 1983, 125, Sl. 10: 4). Sve su to na-
lazi koji se ne SU'srecu na gradinama sa ovog podrucja i
ukazuju da naselje u Vrcinu spada u red rijetkih gradina, poput
Castellazzo di cije osn:ivanje prethodi horizontu ka-
stelijera. Ni Covi'c ne iskljucuje mogu6nost jedne dosta rane datacije
pocetka naseljavanja u Vrcinu, mobla vec u vrijeme odgovara fazi
Reinecke Br. v i 1983, 118). Medutim, dok postojeca
mentacija pokazuje da kastelijer u egzistira samo u
naselje u Vrcinu traje kroz mnogo duZi period,
i u doba arhai,cnog horizonta kastelijera.
Ve6na drugih koje <smo prethodno naveli susrece se u ka-
stelijerima i peeinama sa Trscanskog krasa, kao .i na sirem prostoru
sjevernog Jadrana. da ovo podrueje sada obuhva-
ceno zajednickim razvojem, sto nije slucaj ni
niti u vrijeme tipa Ciclami.-Mitreo, da ne govorimo Istri,
Ciji razvoj sv:e .do ovog svemu sude6i, imao specificne,
usko lokalne odlike.
Posude tipa su U peaini i
1978, 5), na gradlini Mordele L n z 1977, 111: 1) i u
grad!ini Nji1vice t t i, 1978, Fiig. 2: 1). Dosta slicnosti sa ovim
recipijentima, naroeito u gornjeg dijela, pokazruje nalaz iz
tumula u Zamnjaku, koji datiran u Br. XIV: 1). SHc-
na situacija sa posudama tipa koje su nadene na gradini Mordele
v 1983, 126) d u Castelliere degli Elleri L n z 1981,
21 kod koj1ih su takode karakteri,stiene drske
83
Nalazi ovo'g tipa iz gradina Njivice .i El1eri opredijeljeni su u
srednje doba, i to na osnovu dosta analogija,
treba da se kod ovih gradina, kao i u slucaju analogija koje
se u navode, radi naseljima sa poremecenom
jom i (up. sl. 10). U stvari, od svih
navedemh oblika, samo posuda iz Trogrle pe6ine nadena u sigurni-
jem stratigrafskom kontekstu- na 0,90-1,20 m, odnosno u gor-
njem dijelu sloja koji Corvic pripisao drugoj fazi ranog
doba Istre. No, vec smo napomenuli da se ovdje rctdi dosta
nom i atipicnom peCinskom naselju, te nam ni ova podatctk ne moze
od sire koristi. .
Vise oslonaca ovom mada se radi indirektnim poka-
zateljima, pruza nam stratigrafija gradine Slivia. Ova gradina spada u
red rijetkih naselja ovog tipa sa sacuvanom stratigrafijom
u kome zivot trajao dosta dugo (G. S t u 1, 145-162). Naj-
raniji horizont gradine Slivia, prema datumima,
pripada pocevku XV v. pr. sto sasvim sigurno odgovaralo
srednjem bronzanom dobu. Cinjenica da u ovoj gradini nisu nadeni
oblici tipa upucuje da oni prethode ovom razdoblju. Ako se
uzmu u obzir tipo1oske sa iz Zamnjaka, kao i
drske koje su reminiscencija na cetinske oblike iz vre-
mena Br. Al i iz okvira tipa Ciclami-Mitreo, se sa dosta sigurnosti
pretpostaviti da i ovi oblici pripadaju jednoj kasnijoj fazi ranog
zanog doba. Time blla potvrdena Coviceva datacija, ali samo djeli-
micno, jer svim pokazateljima, ovi nalazi pripadaju kraju faze Rei-
necke ne Citavom tom kako navodi ovaj autor.
Medutim, ovakva -dataoija ne se mogla odnositi na preostale
koje Covic pr,ipisuje tom horizontu i smo ovdje
kao tirpove d-g. Posude sa koljenastim drskama sa prosirenjem na
84
gornjem bradavicasta kanelurama, trakaste
drske koje se ka te zemljani tronosci, veoma brojni
najmladim slojevima peCina i gradinama sa orvog Pojedini
od ovi
1
h kao sto sa kanelurama,
dardni repertoar srednjeg brornzanog doba na sirem podrucju
R. D r h s l r- i z i 1983, XXXVII : 6), za data-
na ovom posebno vazna Oinjenica da se u gra-
dini Slivia, Ciji nastanak ne moze prethoditi srednjem bronzanom dobu.
Prema italijanskoj hronologiji, ovakvi oblici tipicni tek u mladoj
fazi srednjeg i pocetku kasnog bronzamog doba r d r I 1 i,
1983, 87-97).
, .Ne .ulazili u pitanje opravdanosti ovako niske datacije ko-
jom se trajanje ovih oblika i na posljednje faze bron-
zanog doba. Ono sto za nas jeste pitanje opredje-
ljenja njiihove prve pojave, kako vidjeli, sve okolnosti
da to moglo prije pocetka bronzanog doba.
U hronoloskog polozaja grube keramike, smo na-
veli tipa h<<, na danasnjem poznavanja ove
matitke ne se donositi konkretniji zakljucci. U
koji mogli egzistirati i ranom i srednjem
bronzanom vec
kao i barbotin ukrasi, koji, prema dosadasnjim sazna-
njima, ne mogli prelaziti srednje bronzano doba.
No, ovim nismo iscrpili sve forme koje se pocetnom
kastelijera, koje se mogle rdatirati rano brozano doba.
Ovom najvjerovatnije pripadati nalazi iz sloja
(sloj 4) Castelliere San kao i istog tipa iz naj-
mladeg horizonta sloja 4 Grotta del Mitreo. Mada i ovi horizonti
italijanskoj literaturi orpredijeljeni srednje bronzano ima
dosta indicija ikoje na njihove ranije datacije.
prije svega, mislimo 4 sloj Ponte San koji dosta
arhaicno, naroCito kremena i jez,icaste
drske sa sredini, koje kako smo vidjeli, stratigrafski i
hronoloski dobro fitksirane okviru tipa Ciclami-Mitreo XII : 4;
XIII : 3). Materijal istih karakteristika dosta brojan i Castelliere
degli Elleri, te se i tom tipploski mogao izdvojiti jedan
rani horizont koji vremenski cetvrtom Ponte San
i sedimentima rpeCinskih naselja. Osim prethod-
no navedenih tipa zastupljeni recipijenti sa loptastim
i vratom, onih iz sloja 4 Grotta del Mitreo
predstavljenih na XIII : 4, zatim trbusi sa
ma, koji se datiraju vrijeme faze Br. te
vrcevi sa rozastim drskama L n z 1981, 4: 3-
12, 13; 15: 1-7, 10, 11).
bronzanom prethodi i sloj
Riparo Zaccaria, koji takode sadrzi slicne prethodnim XVI : 3),
kao i neke forme koje se pripisati kasnom Polada
XVI: 6).
Svakako, jedan od najznacajnijih nalaza koji govore prilog
starijoj dataciji arhaiernog horizonta perioda kastelijera, jeste
85
bodez iz Kortinskog kastelijera
34
Ovaj bodez svim tipo1os'kim karak
teristika:ma odgovara posljednjoj fazi ranog bronzanog doba, tj. m1adoj
etapi razdoblja Reinec'ke Br. XVI: 4). Naime, ovaj period
datirani bodezi veoma iz Donje Doline i Svete Jane (Z.
Vinski, 1961, 16).
Nasa a:na1iza pokaza1a da se poceta:k masovnog
nase1javanja kaste1ijera ne moze opredijeliti period koji
se uoblcajenoj periodizaciji smatra srednjim bronzanim ,dobom,
niti ,distancirati od nase1ja m1adim horizontima sa
ovog podrucja. U ovom va1ja i sa nesto ranijim raz
odnosno sa fazom Br. ali, svoj prilici, ne i s pocerkom
te etape, kaiko to smatra CoviC, vec sa vremenom koje blize nje-
nom Na sadasnjem istrazenosti ove problematike,
mozemo izdvojiti na1aze iz sest gradina, dvije peCine i iz jednog abrija,
koji mogli prethoditi srednjem bronzanom i .. pripadati najra-
nijem perioda kastelijera. Radi se s1jedeCim na1azistima
(v. 3):
- s1oj 4 Castelliere Ponte San (R. G r d 1 - G.
S t 1, 1978, 65-81);
- jedna ranija faza naselja gradini VrCin r s k v
S r, 1983, XXXI-XXXII; v i 1983, 125-126);
- bodez iz Kortins'kog kastelijera
35
;
- najraniji na1azi iz gradina Morde1e S n 1966, 317,
V: 20-22), Elleri L n z 1981, 4: 13; 21 : i Nji-
vice r t t'i, 1978, 10-26);
- najm1adi horizont s1oja 4 u Grotta de1 Mitreo (G. S t u 1,
1972, 44, Fig. 7);
s1oj na od 0,90 do 1,20 m u Trogr1oj peCini i
1978, 163-168; v i 1983, 117);
s1oj iz di Zaccaria {V. 1 z ,et all., 1974, 88-90,
Fig. 3: 2, 4).
Na kraju ponovno podvuCi cinjenicu da se u isrtom
dobu jos uvijek koriste i stara pectnska nase1ja, za sud tome sta
uvodenje gradina, kao veoma u naCinu stanovanja, znaci
u odnosu na ku}turu ranog doba ovoga podrucja, potrebno
sacekati rezu1tate narednih istra:Zivanja koja neop-
hodno izvesti na gradinama i u peCinama sa ovog t1a.
34 Bodez otkriven u kulturnom sloj.u ove gradine, koja se u bliZJini
Kopra. Na zalost, keramicki naden zajedno sa istra-
zivanja koja obavio V. 1973. g., sasvim atipican, te 'Se ne mofe
nista rooi okolnostima ovog nalaza. Bodez smj,esten u Muzej.u u Kopru.
Kolegama V. Sribar.u i Zupanciou zahvaljujem na i na doovoli za
obradu i objavlji,vanje ovog
Neobjavljeno, vddi nap. br. 34.
86
11. PODRUCJE SREDNJEG JADRANA
GEOGRAFSKE 1 ISTORIJAT ISTRA:liVANJA
. Srednjojadransko podrucje obuhvata prostrani priobalni pojas
od odnosno od Nina i Zrmanje na do
Bokokotorsikog zaliva na i ostrva, kao i jedan
dosta siroki pojas U tom 'dkviru nalazi se sjevema Dalma-
cija sa povrsi i Kninskim vratima 'kao tac-
korri ika zatim srednja Dalmacija s;;t Bos-
nom i zapadnom Hercegovinom, te Dalmacija sa istocnom Her-
cegovinom1. .
U ovom jadranskog sve for-
macije dinarskog krasa, pocev od krsa sa skrapama,
vrtacama i pecinama (holdkarst), do zelenog krasa, 'kome tlo nesto
manje golo i (merokarst). U se nelkoliko
kara'kteristicnih cjeHna. Najravniji dio sjevema Dalma-
cija sa niskim ogoljenim krasom do 300 m visine (Ravni kotari, Sikra-
dinska i Kistanjska povrs, Promina). Slicne ima i predio
mina donjoj Hercegovini Stoca i s
tim sto povrsi ovom pojasa formirane
prostranije i polja (Popovo polje). dolina rijeka Krke,
Neretvei Treblsnjice, ove Povrsi i jedina podrucja gdje
vegetacija prodrla nesto dalje od
pojasa. Na ostalim dijelovima prodor sredozemnih
visoki planinski masivi, tkao sto Mosor i Biokovo, koji
se kao mocna brana mora i
1
kopna.
Niske povrsi i sastavljene od mladih sedimentnih sti-
jena koje nabrane tokom neogena i djejstvom
spoljasnj.ih sila preobracene izrazilte povrsi. Usljed izdiza:nja tla, koje
poeelo krajem pliocena, rdospjele na pri tom
su rasclanjene plitkim dolinama i . vrtacama. u tom
imali voden'i tokovi koji su djelovali struk-
linija dinarskog pravca. Pri tom se na povrsima odrzali
humovi, koji postedeni od erozije, ddk isusene i pret-
vorene polja, sto naroCito izrazeno hercegovackim
Na isti nacin nastale nesto
t Prema geografskoj podjeli, sjeverna Dalmacija zaurzima prio-
balm prostor [zmedu rijeka Zrmanje i srednja DalmaciJa se proteze od
do Neretve, juzna Dalmacija od Neretve do Boikokotwskog zaJ.i:va.
87
last u istocnoj Hercegovini (podrucje Bilece i Plane), s sto su ru-
dinske povrsi izdignute i dosezu do 700 visine,
Povrsi sjeverne kao i i Rudine
pripadaju dijelu dinarskog krasa, ali zbog razliCite
visine Rudina u znatnoj mjeri su drugaCije od
prve dvije Tako se u i
izuzetno spusta ispod nule i zahvaljujuCi one se odlikuju
preko ljeta ovdje uspijevaju
kulture. Rudine cesce negativne vrijednosti,
te su okara:kterisane i Medu-
u pogledu prirodnih uslova i pogodnosti za zivot, vise se isticu
razlike udolina i povrsi. Bilo da se ra:di krasu, Hu-
ili dna vecih vrtaca, uvala i polja uvijek su pod
i te su pogodna za
i oko njih dana:s postoje veca ili stalna naselja.
Nasuprot 'krecnjacke povrsi, i grebeni su dosta ogoljeni
i Ll slucaju prekriveni i koji su preko ljeta
suvi i sveli ozelene jedino u Na da-
nas stalnih naselja, vec se posjecuju sezonski radi kosenja trave i
ispase.
Pojas 'koji se nastavlja na povrsi i planine, kao i
na hercegovacke su Bila i Bila predstavljaju i
visoke uvale, ponekad i citave (Dinara, Sator)
ikojih su velika kraska polja. Na prelazu iz polja
u Bila su povrsi izbrazdane Prosjecna
Bila iznosi 1500 o'ko 900 (Duvanjsko polje), s sto se
ta visina iduCi ka moru postepeno (Livanjs'ko polje - 700
Sinjsko polje 300 Posto su visa od Povrsi i i
od Rudina, Polja u veCini nize i vecu pa-
davina. Flora na okaraikterisana dok
na cetinari. Zbog periodicnih poplava nizi dijelovi
polja se ne obraduju, vec sluze .za ispasu,
se prakti:kuje u uz rubove, gdje su stacioni-
rana i stalna naselja. Pristranci Polja su pod i u
pod s na izrazenu visinu i
vegetaciju, Bila nisu stalno naseljena, vec sluze za kosidbu i sezonsku
ispasu stoke. Ove su sastavljene od i eocenskih
krecnjaka, za na:stanak su 'podjednako vazna i ra:s-
jedi. Pri su rasjedi dinarskog pravca posluzili kao predispozicija
za stvaranje prostranih udolina iz kojih su nastala polja.
Na hercegovacke i Rudine nadovezuje se Vi-
sokih povrsi i Brda. su najvisi dijelovi dinarskog krasa, prelkriveni
i (zeleni kras, ili
Povrsi dosezu visinu od 1500 Brda
1
koja se iz njih izdizu su prave
planine visoke i do 2500 dinarski kras ujedno
najvise prodire u unutrasnjost zapadnog Balkana i one sigurno
cjelini ne pripadaju Cinje-
nica da planinski vrhovi ovog pojasa predstavljaju geografsku
du podrucja jadranske i panons'ke gravitaoije, ukazuje da
i u Citav njihov juzni dio (Prenj, Lelija, Maglic,
88
Zelengora, Lebrsnik) okvire jadranskog Za ova>k-
ima i jos nekih pokazatelja, naroCito
ljene tradic'ije stocarskih kretanja, kasnije biti vise rijeCi.
U cjelini od Povrsi i tlo se postepeno dize,
na ove formacije se Rudine, Bila i Polja i krajnjem
Visoke povrsi i Brda. razli'ke
dovele do velikih prirodnih i geografskih raznolikosti ovom olk-
Tako i Povrsi, kao i Citav obalni pojas, pod snaz-
nim mediteranske klime. Bila i Polja jos
pod istim rezimom, ali sa mnogo nizim dok klima
visokim povrsima i ima planinski, odnosno alpski
karakter. upravo te razlike raznovrsne veze
ovim kako prirodnom, tako i
Tako zbog razliika toploti i pritiska, s visokih
planina snazna prema donoseCi vedro
vrijeme i snizenje i obratno, jesen i proljece vlazni vjet-
rovi s prema donoseCi otopljenje i
padavina. Zbog stepenastog terena jadran-
ske ta ista voda se rijekama i podzemnim tokovima opet vraca
more. Sa aspekta ove veze se tradiciji najvise
odrazavaju stalnim stocarskim kretanjima i razmjenama dobara ikoje
to


srednjojadranskog uglavnom
dinarskog planinskog sistema, koji
brojne pravcem Paralelno sa
ovima se i glavna istocnojadranska morska koja
ovom vodi Peljesac i srednjojadran-
skih ostrva kanala i Kvarnera. Trans-
verzalne veze toliko prirodnim okolnostima, tako
da se kontakti mogli ostvariti dolinama rijeka
ili, pak, preko pojedinih pogodnih brdskih prevoja i prolaza. Na isti
naCin predisponirani kontakti sa sirom se
,posebno istice transverzala koja ide dolinama Neretve i Bosne, CineCi
ovog dijela Jadrana sa Panonijom. Takode, veoma
i Kninska
vrata, odakle preko Batosnice i Une krece ka
Bosni, sa jedne strane, istovremeno kontrola velikog
dijela sjeverne i srednje Dalmaoije, sa strane.
Jedina transjadranska za znamo ranom
bronzanom i starijim periodima, polazila upravo sa ovoga
i isla preko Hvara, i Lastova
Koliko nam poznato, prvi spomen pra:istorijskih nalazista sa
ovog datira vrijeme prve polovine XVII vijeka i odnosi se
na grobne koje V. Prodic svojoj hronici ostrva Braca,
da se njima sahranjivali Grci (v. S. t v i 1963,
37-380). Od tada trebalo da protekne gotovo Citav vijek da se
z Sire odlikama srednjojadranskog krasa vidi: v i i _1922! _48-56;
z. Milojevic, 1953, 41-44; Roglic, 1953, 45-58; VuJovilc, 1953,
36-39.
89
shvatilo da praistorijskih ci\'i1izacija.
se vidi iz prepiske 1717. godine vodili Salecic,
1
kanonik
Korculi i Karamanic-Matijasev-ic, viski opat. Naime, Salecic oba-
vjestava viskog opata otkrio neke na ovaj
odgovara da se narodi koji ovdje zivjeli prije
Grka i (S. L i 1886, 17-19).
P.ocetaik iskopavanja praisto11iJskih nalazista vezan takode za
podrucje Dalmacije i datira vrijeme XIX vijeka. to
amaterski
1
kojima nam nije ostalo gotovo nimalo
podataka (v. S. t v i 1963, 42-43). lsto se odnosi
na izvjesta:je istrazivanjima koja krajem tog obavili poje-
dini poznati evropski kao, npr.,
lmotskog, koje izveo Szombaty (v. 1. 1 i 1892, 10, 21).
Prve znacajnije podatke koje posjedujemo odnose se na peCinu
Tradanj. F. Scarpa pocev od 1888. godine, u navrata pre-
kopao veCi dio ove peCine do od 3 m. Prema dostupnim
tokom tih radova dosta materijala, medu kojim i
keramika iz ranog bronzanog doba, i to mahom na samoj povrsini i
prvom sloju, do 0,30 Prema Scarpinom opisu, slojevi do
od 2 (F. S r 1888, 13; 1890, 180). lsti
autor i prve opseznije podarke istrazivanjima Grapcevoj
spilj.i (F. S r 1888, 149).
Veoma znacajne podatke i fortifikacije, kao i
povrsinskim nalazima iz praistorijskih gradina s podrucja Duvanj-
skog polja i sa sireg prostora Hercegovine, ostavio nam W. Radim-
sky u od 1890. do 1895. godine
3

Godine 1899. V. CurCic abavio prva istrazivanja na gradini
Varvara. Tom .ie iskopana relativno velika povrsina. Medutim,
ni tada, kao ni na:knadnim istraZivanjima koja isti obavio
1912. godine, istrazeni svi sedimenti naselja, vec otkri-
ven samo sloj 1kasnog bronzanog doba (V. Curcic, 1900, 99-118).
Jedino su jedna kamena sjekira i jedan tipicni kremeai
siljak ukazivali da tu moralo i starijih stratuma, sto
djelimicno potvrdeno kasni.iim revizionim iSkopavanjima v i
1978,
Godine 1904. Colnago izveo manja probna na
gradini u Medvidi kod Benkovca, odakle potice dosta nalaza iz vremena
od eneolita do rimskog {v. S. t v i 1983,
lz perioda prije prvog svjetskog rata potice i jedan broj
nih nalaza, medu kojima posebno treba istaCi
1
bronzane bodeze iz Gnoj-
nice kod Mostara (V. 1909, 5, XVIII: 4) i iz Topolja kod
Knina (S. to v i 1972, 29, Sl. 8), kao i dvije bronzane sjekire
iz istog nalazista (1. r v i 1953, 128, IV : 5,
istrazivanja u periodu dva rata obavljena
Grapcevoj spilji, gdje su radovi otpoceti vec krajem proslog
vijeka. G. Novak na ovom lokalitetu otpoceo iskopavanja jos 1912.
W. R d i m s k 1890, 1-4; 1891, 13, 18-35, 161-162, 175-180, 188-189;
1894, id.; 1895, 219-231.
90
godine, ali se i rada posebno godine
1936, 1937, i 1939 (G. N v k, 1955, 17-25).
Uz to istaCi radove W. na sjeverne Dal-
macije. Godine 1928. on obavio istraiivanje kod
Kistanja, posebno paznje vrijedna njegova istrazivanja gradina
i iz gradine Sveti Spas koje objavio 1932. go-
dine (W. t t 1 r, 1932, 354-364; 128, 32). Takode od ve-
Hkog znacaja, naroCito za dalja ovom
podaci gradinama s polja koje sistematskim
Mandic n d i 1935, 7-12).
lz ovog datira i otkriCe pecine kod
Naime, 1925. godine prilikom dna ove peCine za
vode, nadena velika kolicina ikeramike. Stratigrafski :podaci tim
nalazima prema tipolos'koj analizi obavio Z. Bru-
sic; najstarija faza zivota peCini pada vrijeme ranog bronzanog
doba (Z. r s i 1972, '13).
Ovdje sva!kako treba navesti i nalaz zlatnog naki.ta koji
otkriven 1939. godine - Privlaci,
1
koji, kako cemo vidjeti,
pripada pocetnim fazama ranog bronzanog doba Z. V i n s k i, 1959,
209-213).
U svjetskog rata, godine 1942, R.admilli
otpoceo istrazivanja spilje Raca na koje nastavio
G. Novak 1953. godine. U ovoj peCini otkriveni nalazi koji
od neoHta do rimskog doba. Sloj nije do kraja dokopan, podaci
stratigrafiji (v. S. t v i 1983, 277).
praistorijska istrazivanja, kako tako i
ispitanih nalaziSta, na ovom obavljena
od drugog svjetskog rata do danas. Za ranog bronzanog
doba od posebnog interesa radovi koje navesti hronoloskim
redom:
- Zavrsna istrazivanja Grapcevoj koja obavljena
od 1947. do 1952. godine (G. N v k, 1955, 59).
- lskopavanja kod Knina, gdje 1951. godine pri-
likom istrazivanja srednjovjekovne nekropole otkriveni ostaci naselja
j_z ranog ddba (1. r v i 1952, 85-89; Z. r s i
1972, 52-53).
- lstrazivanje na Cetinske krajine, koja
obavio 1. Marovic od 1953. do 1968. godine, kao i iskopa-
vanje pojedinacnih na Cetini i
Hvara, koja isti obavio novije <doba (1. r v i 1963,
5-81; 1976, 55-73; 1980, 9-23; 1984, 29-52; 1985, 5-35).
- Zelene peCine, koje Benac obavio 1955. go-
dine. U otkriven koji odgovara
ranog <bronzanog 'doba n 1957, 82-83, 11).
- Sonda:Zna islkopavanja peCini Skarin Samograd kod Drnisa,
koja obavio 1. Marovic 1958. godine i .ciji samo prelimi-
narno (1. r v i v i 1983, 202-214; Z. ru-
91
s i 1972, 53-66). U njoj su, ostalog, otkriveni snazni slojevi
sa nalazima iz ranog bronzanog doba.
- Reviziona iskopavanja na gradini Varvara godine 1960. i 1963,
.koja obavio D. Basler, i 1967. i 1978. godine, koja izveo Covic.
Ovim istrazivanjima otkriveni su stariji sedimenti naselja i utvrden
kontinuitet zivota od eneolita 'kraja bronzanog doba v i
1978, 6-52).
- Istrazivanja u peCini Gudnji na Peljescu, koja izvela S.
Petrak od 1963. do 1968. Rezultati ovih istrazivanja do sada nisu
cjelini objavljeni (v. N. t r i 1976, 305; S. D i m i t r i v i 1979,
368). Uvidom u materijal koji smjesten u Gradskom muzeju u Dub-
uvjerili smo se da u ovom peCinskom stanistu postoje i slojevi
ranog bronzanog doba.
- Jugoslovensko-americka istrazivanja u okviru istrazivackog
projekta Treblsnjica, koja obavljena u oko1ini Bilece i
1967. i 1968. godine. Tom prilikom otkriveno nekoliko sa
iz ranog bronzanog doba. Rezultati su parcijalno objavljeni
v i 1980, 35-38; 1982, 7-25).
- Sonda:lno istrazivanje u peCini Skarina Draga 'kod
koje obavljeno 1970. godine. U toj pecini otkriveno dosta nalaza
iz pocetnih faza doba (Z. r u s i 1972, 76-77).
- viseslojnog naselja Cair 'kod Stoca u vremenu
od 1973. do 1975, u 'kome otkriveno bogato naselje ranog bronzanog
doba (V. Atanackovic-Salcic, 1976, 83-90).
- Probna istrazivanja na gradinama u poljima jugozapadne
Bosne, koja su izveli Benac i Govedarica od 1973. do 1979. godine.
Naselja ranog bronzanog doba o1!krivena su u Velikom na Pri-
vali, u Malom gradcu u Vucipolju i u gradini na G v e-
d r i 1982, 115-128, 161-162).
- Sistematsko sa'kupljanje grade u okolini Posusja, koje
vremenu od 1953. do 1976. obavio Orec. Na tom podrucju Orec
izmedu ostalog, otkrio veCi gradina i tumula s poeetka bronzanog
doba r 1978, 181-251).
- Sondazna iskopavanja gradinskih naselja Necajno i SoviCi u
zapadnoj Hercegovini, koja obavio Covic 1975-1979. godine. Radi
se jednoslojnim naseljrima koja odgovaraju mladim fazama ranog i
pocetku srednjeg bronzanog doba. Rezultati ovih istrazivanja rprelimi-
su objavljeni v i 1980, 12-13; 1983, 138-154).
- Sondaina i sistematska :iskopavanja u Ravlica rpeCini, koja
obavio Marijanovic vremenu od 1977. 'do 1980. godine a-
r i n v i 1981, Ranom
1
bronzanom dobu rpripadaju slojevi
III i IV.
- Istrazivanje Milosevica i Govedarica u Otisic-
Vlake kod Sinja, koje obavljeno 1985. godine.
odgovara pocetnoj fazi ranog bronzanog doba i 1 s v i -
Govedarica, 1986, 51-70).
Osim ovih istrazivanja koja su vec zavrsena ili su objavljivanjem
u odredenoj mjeri postala pristupacna za obradu na ovom mjestu,
92
trebno da izvodenje nekoliko veoma
znacajnih istrazivackih sa cijim smo
samo informativno upoznati, 'koja bez
me dopunitli. poznavanje kojoj ov.dje rijec. Radi se
iskopavanjima Veloj spilji na koja vodi Ceeu>k, istra-
.Zivanj.ima i peCina okolini Stoca i Capljine, kojima ruko-
vode MarijanoviC i Z. gradinskih naselja
Sinjskoj krajini, koje Mflosevic, G. Protic i Gove-
darica, te na Hercegovine, koje vodi
Z. Zeravica.
Na spomenuti veliiki broj pojedinacnih i
cajnih nalaza koji ovom prije svega, mislimo
na one koji se ovom spominjati, to povrsinski kera-
micki nalazi iz Badnja i iz gradina Guvnine i glavica kod
Stoca, te iz naselja na otvorenom Grckom
kod nalazi !iz Danila, iz Pra-
patnice i iz Sinja i dr.
93
LJUBLJANSKE KULTURE
Definicija srednjojadranskog tipa ljubljanske kulture prvi put
se predlaze na ovom mjestu, te se istorijatu istrazivanja ovako pos-
tavljenog nema sta posebno reCi. Cjelokupna problematika
prisus,tva kulture podrucju Jadrana u dosadas-
istrazivanjima razmatrana uglavnom uopsteno ili kao
marginalna tema prilikom proucavanja drugih kulturnih cjelina
i sirih problema (up. r s 1962, 213-238; v i 1980,
5-6; 1984, 111-112). Tako danas ne raspolazemo nijednom sintetskom
studijom koja posvecena ovim izuzev ra-
dova S. koji Cine prve i do sa:da jedine pokusaje sistema-
tizacije nalaza ovoga tipa i koji ka:ko vec naglaseno, rezultirali
determinacijom u jadra:nskog facijesa
(S. D i m i t r i v i 1967, 8-19; 1979, 321-329). Moglo se
reCi da ovakvo opredjeljenje prihvaceno ocl strane veCine autora,
ali samo nacelno i bez ulazenja detaljnije razmatranje problema iz
ovog okvira. Naime, iako sve donedavno fond nalaza ovog tipa
podrucju srednjeg veoma mali, njihove jasne tipolos'ke
upuCivale su na sa 'klasicnom
te odredeno elemenata ovom 'llije
u jednom dovodeno u pitanje. Medutim, veoma
narocito krajnje nejasan stratigraf-
ski polozaj nalaza, uslovili su mnoge sumnje u pogledu toga
prisustva. U nije moguce jasno da li
se ovdje radi cjelovitoj kulturi ili, pak, samo pojedinim elementi-
ma u jednom lokalnom kulturnom kontekstu 'koji mogli
kovani uticajem, importom i drugim sekundarnim faktorima G o-
v d r i 1985, 95-98).
Dimitrijevicevo se u vrijeme sve vise ospo-
rava, neki nalaze ovog tipa u cjelini ukljucuju u druge kul-
turne okvire (1. Marovic, 1976, 55-71; 1. Marovic- Covic,
1983, 196). U tom kontekstu dovedena u pitanje regionalna
pripadnost kulture sa ovog podrucja, 'kao i podjela
predlozio S. Dimitrijevic. Na neodrzivost ova:kve podjele u pogledu
sjevernog Jadrana vec smo ukazali obrade iklasicne
kulture, relativno intenzivnim istrazivanjima koja su
posljednje vrijeme obav1jena tlu srednjeg danas smo
mogucnosti da mnogo svestranije i cjelovitije razmotrimo ovu prob-
te da predlozimo izdvajanje jedriog specificnog facijesa koji
kara:kterisao razvoj na ovom
94
Kvalitativno nov pristup ovoj problematici ornogucen prije
svega, istrazivanjima u Ravlica pe6ni i u vrtaCi Otisic-Vlake (up.
r i n v i 1981, 1-54; i 1 s v i - G v 'd r i
1986, 51-70). OtkriCe relativno kulturnih slojeva sa materi-
jalom tipa u tim nalazistima, rpokazalo da se ovdje ne
radi kratkotrajnom rprisustvu pojedinacnih i elemenata,
vec se u ovom smislu mora racunati sa jednom definisanom kulturnom
cjelinom koja duze egzistirala i ostvarila odredeni stepen ikulturnog
razvoja. Osim toga, ovoga puta otkriveno dovoljno karakteristicnog
materijala koji prvi put omogucuje razmatranje ma-
terijalne produkcije ljubljanske kulture sa ovog podrucja i njenu argu-
mentovanu konfrontaciju sa nalazima iz okvira klasicne ljubljanske
Na ovim osnovama moguce stratigrafski i tipoloski doku-
mentovati dvije sukcesivne etarpe razvoja ove 1kulture, te u tom pogledu
podrucje srednjeg Jadrana pokazuje slijed razvoja koji u osnovi odgo-
vara onome na klasicnom ljubljanskom prostoru. Ka:ko cemo vidjeti,
starija faza i ovdje homogenim kulturnim
ma i klasicnim uz odredene lokalne speci-
ficnosti koje orpravdavaju izdvajanje posebne srednjojadranske varijan-
te ove kulture. U etapi dolaze do izrazaja novi, raznorodni kul-
turni irnpulsi koji, kao i podrucju, nagovjestavaju zavr-
setak razvoja i nestanak te kulture. Medutim, dok teritoriji klas!icne
kulture nakon faze nastaje dalje stag-
nacije kulturnog razvoja, na prostoru srednjeg Ja:drana situacija
obrnuta. Sa otpoCinje kulturni
uspon i jedan novi i kompleksniji razvoj, 'koji do punog izrazaja
doCi u narednom narocito u okviru cetinske kulture.
Kulturni horizont koji na srednjem Jadranu odgovara m:ladoj
fazi donosi niz inovacija, od su neke strane ljub-
ljanskoj kulturi, istovremeno su od veliikog znacaja za naredni razvoj
na ovom podrucju, narocito u pogledu nastan'ka vec srpomenute cetin-
ske kulture. lz razloga ovaj horizont kao protocetinski
facijes i obraden 1kao posebna jedinica u okviru razmatranja prdb-
lematike cetinske kulture. Prema tome, termin srednjojadranski tip
ljubljanske kulture i svi podaci kojima rijeci na ovom
odnose se samo na materijal koji odgovara starijoj, tipicnoj
skoj fazi.
NALAZisTA I PODRUcJE
Nalazista srednjojadranskog tirpa ljubljanslke kulture susrecu se
na prostoru centralne i juzne Dalmacije, ukljucujuCi tu i zalede, od-
nosno Dalmatis'ku zagoru, te za;padnu i Hercegovinu. Tom kru-
gu pripadaju i ostrva srednjeg adrana, medutim ona su u cjelini vrlo
slabo istrazena, ta:ko da u ovom smislu za sada mozerno racunati
na Hvar i Korculu. Najisturenija nalazista prema za;padu 1ocirana su
oko rijeke Krke, te se izmedu ovog facijesa i prvog nalazista klasicne
kulture prostire relativno veliko podrucje sjeverne Da:lma-
cije, na kome za sada ne rpoznajemo nalaze iz ovog okvira. Prema istoku,
granica prostiranja ovog tipa kulture jos manje jasna.
95
Nalazista iz ovog <kruga susrecu se u okolini Stoca, Peljescu i na
sirem podrucju istocne Hercegovine, te sasvim sigurno da se rijeka
Neretva u ovom smislu ne moze uzeti kao faktor limitacije, jer ona u
svom clonjem toku i ne predstavlja ni'kakvu znacajniju prirodnu pre-
preku. U tom pogledu uzimamo podrucje istocne Hercegovine kao
oblast ka jugu gdje se nalazista ovog tipa javljaju u nesto
vecem broju, prirodnu i kulturnu granicu prema juznom Jadranu u
ovom slucaju su predstavljali kanjon
ce i zapadni Bokokotorskog zaliva.
Na ovom prostoru danas poznato 18 nalazista u kojima
manjoj ili vecoj mjeri nalazi ove varijante
(v. 4). Ovdje se, kao i na 'klasicnom
radi iskljucivo lokalitetima. Od toga osam
pecins'kih stanista, cetiri gradinska cetiri vrtaci, je--
dan abri, kao i tipa.
U ovaj okvir spadaju slojevi i iz sljedecih lokaliteta:
- veliki dio iz sloja IIIa Ravlica XVIII : 6;
XIX : 6, 9; : 4; XXI : 2, 9);
- iz sloja III i IV Grapceve spilje
XVIII : 1; XIX : 8; : 1; XXII : 2)
4
;
- iz sloja I


- iz r i v i 1978,
177-179, I : 1; 1982, 217-225);
- iz kod XXII : 1;
N. t r i 1981, 1-8, 2 : 1-2);
- iz tzv. sloja (N. t r ic,
1976, 305);
- iz Hateljske i iz i
glavica XXII : 7)
6
;
- Vela spilja


- naselje u vrtaci Otisic-Vlake XVII : 1-8 i d. do
passim.);
- nalazi u vrtaCi XIX: 10);
- povrsinski vrtacama iz i iz vrtace Mi-
hoViilovica ograda kod Klrsa
8
;
4
Stratigrafija ovoj pecini 1izvedena prema CD
6,7, se ovi slojevi n:alaze na 1,22-1,69 m. Ispod ove
sterilni sloj koji dijeli neolitske i postneolitske horizonte, G. N v k 1955, 31-32.
5
Radi se povrsinskom kome se materijal
tttrnog sadrzaja hronoloskog polozaja, n 1957, 82-83, Na-
lazi tipa najveCim dijelom objav1jeni, smjesteni Ze-
maljskom Sarajevu.
6
r 1i n v i 1982, 217-225. Materijal iz Hateljske peCine i gra-
dine ni}e objavljen, nalazi se Zemalj<skom
7
Neobdavljeno. Istrazivanja kojima rukovodi jos
8
iskopavanj.a praistorijskih na Bisko donjem
CeHne (1986) rekognosciranjem pos,tojanje grupe vrtaca na cijoj
povrsini konstatovallli nalazi koji srednjojadranskom ljub-
ljanske kulture. Isto tako, na visoravni pored Klisa, vrtaCi Mihovilovica og-
96
.,
..
. ,.,
+'
..

"
"
"
'".

>
"'

." " "

. ..,
" .s

v
>()
"" "
'() ..
"
"'
"'
&
,Q ..
" "
"
..,
"
>
Q

Karta 4 - srednjojadranskog tipa d.w1ture
Carte 4 ---' Stations du type de l'Admatique centrale de la culture de
/'' 97
gradina Sveti Spas (W. t.t t t 1 r, 1932, 32/1 : 1-19);
- pojedinacni nalazi iz peCine


- najmladi nalazi iz sloja gradine u Varvari
10
;
- pojedinacni nalazi sa lokaliteta Slime r 1978, 194
-195).
Najvise podataka i najbogatije nalaze dalo naselje u vrtaci
Otisic-Vla:ke, 'koje predstavlja jednoslojno nalaziste sa materijalom is-
kljucivo ovog tipa; zatim viseslojno naselje u Ravlica peCini, gdje
ovi nalazi stratig11afski fiksirani u odnrosu na starije i mlade
horiz.onte. Neka 'dosta vazna i bogata nalazista u kojima ma-
terljal ovog facijesa relativno dobro zasturpljen, kao sto npr., peCina
i g.radina Sveti Spas, samo su 'sumarno objavljena, te smo i
pored ostvarenog u postojeCi ma:terijal, mogucnosti da se kori-
stimo samo fragmentarnim i podacima. Na na-
lazistima, kao sto Vela spilja na Korculi, Hateljs!ka peCina i gradina
Guvnine kod Stoca, istrazivanja jos te iz raz-
loga na ovom mjestu nece sire razmatrana.
NAciN STANOVANJA
U izboru i naCina stanovanja nosilaca srednjojadranskog
tipa najvise izrazena stara mediteranska tradi-
cija zaposijedanja pecina, odnosno lokacija koje vec svojim
pogodnostima sve za duzi boravak uslovima
primitivne egzistencije. Istovet,ni i u okviru klasi-
cne ljubljans'ke u tipa Ciclami-Mitreo, vidjecemo da
takav i !kod vecine .kultura ranog bronzanog doba s
jadranskog podrucja.
Gradine 'SU i . ovdje sporadicno u mada Sll nesto cesce
nego klasicnoj osobenost ovog facijesa for-
miranje naselja na otvorenom, nezasticenom prostoru. Narocito ka-
rakteristicno stanovanje vrtacarria, i to u onima koje sasvim
povezane ni sa gradinama, niti sa peCinama, vec
samostalna i na poseba:n naCin na:selja.
Za razliku od klasicnog podrucja, na ovom prosto-
ru nisu poznata sojenica:rska naselja, se ni ta:kva mogucnost ne
u potpunosti iskljuciti. Naime, velikom sojenicarskom
koje otkriveno na lokaciji na Cetiili u Sinjskom polju, kon-
statovani Sll 'boga:ti s1ojevi iz zeljeznog i 'kasnog doba, ali
treba reci u ovom jos istrazeni svi kulturni sedimen-
ti11. Inace, primjer Dugisa na podrucju srednjeg Jadrana,
rada, 1988. godine otkriven marterijal 1tipa, kao i ,tragovi gradevine
u suhooidu. Podaoi ovim istra.Zi.vanjima jos nisu objavljeni, su za-
hvaljujuci predusretljivos,ti kolega Milose'Vica i G. Protica.
Up. z. 1972, 73-76; Covic, 1983, XV:9.
Up. Covic, 1978, 1: 5; 5, 6; IV; V: 1, 4, 5; VII; VIII: 1, 7, 9;
IX : 2; XIV: 7. .
11 Istraiiyanja na ovom Marovic 1956 gqdine, ali re-
zultati jos nisu objavljeni. $. t v i. 1983, 278.
98
jer ovakva naselja strana mladeg bronzan:og doba i
kasnijim periodima na ovom te ne osnove pomisao da
ga osnovali nosioci na svoje
velike centre No, za ove primamljive
pretpostavke treba sacekati nastavak i&kopavanja, sto na ovom lo-
neminovno treba1o
Kako vec naznaceno, ovom se prema dosadasnjim sa-
znanjima pripisati slojevi i nalazi iz 8 peCinskih nase'lja. Redov-
no visesloj,na stanista cija egzistencija mahom otpocinje
neolits!kom materijal pripada gornjim
i fazama zivota u tim pecin:ama, ali to nikako zane-
marljivi sedimenti vec cesto dosta snaini ,slojevi, kao u RavHca peCi-
ni, Gudnji, Vel'oj spilji Mardjanovic, 1981, 36---41;
N. t r ic, 1976, 305)
12

5 10 20,..
---N
- - - - - - granice kulturnog sloja
Sl. 11 - Tloort R.avHca peCine sa dstraienom
Fig. 11 - Plan de la 'Ravlica pe&na avec 'la surface recherchee (selon
Pdlozaj peCine :kojoj se namjeravalo zivjeti izarbran pomno i
znalaC'ki, sto postojanje svih rkoji
neophodni za boravak. primjer za to mi'krolokacija
Ravlica pecine pri visoke i litice, iznad iz-
vora Tihaljine i na koje 'dobar pregled i
1
brz kon-
1
2 Kako vec navedeno, .istraZivanja Veloj Sipiljli SIU u
te nisu Prema informaciji Coouka, sloj IU ovoj
peCini .doslta snliZan i akarakterisan i
Kolegi Coouku zahvaljujem na ov.im podacima.
99
takt sa pitomom dolinom te Istina, pcCina za sta-
novanje moze se samo i iskustvu nosilaca
ove evidentno da oni u ovom pogledu najcesce slijede
iskustva generacija i samo zaposjedaju davno ocla-
lokacije.
Naseljavane peCine su uglavnom srednjih Najmanja
Zelena peCina, cije su 25 50m, Ravlica
sa otvora 38m i dubinom od 95m. Medutim,
climenzije peCine nisu ovom od znacaja, se
zivot odvijao na uz ulaz, odnosno ll koji ima
direktan kontakt sa spoljnom akolinom (sl. 11).
Od arhite'ktonskih ostataka konstatovana samo
sta. nalazima iz Ravlica peCine, nad vatristima su bile
kcije od kolja, koje sluZile za vjesanje posuda u kojima se kuvalo
Marijanovic, 1981, 11). Iste konstrukcije
zastupljene i na sirem ove te tom mo:Zda
lezi objasnjenje postojanja velikog sa
ma. Takve drske mogle samo za kojom
posuda nosena i, ovakvim vjesana.
U ovom do sada nije sa postojanje
naselja u to cesto na
takvu ima peCina
ali, podacima, u njoj nije zastu-
pljen ovaj horizont
13
No, su odgovarale stano-
nosilaca ove ali ovdje u pitanju
ja naselja, najvise podatatka daje nalaziste Otisic-Vlake.
Na se1a Otisic se
sa do i
do Od toga 12 na uzoj lokaciji
Vlake i Ll svima su ostaci. koja
do sada obavljena samo na ovakvom nalazistu, pokazala
su da se ovdje koja isklju-
Civo (sl. 12). Istog
su i nalazi iz Relativno sna-
kulturni sloj vrtace i brojni nalazi u upucuju
i borava:k ovom mjestu. Usljed
nije sa kuca i drugih objekata, ali
mozemo da ovdje
postojala (up. i 1 s v i
G v d i 1986, 56-59, sl. 4, 5).
Male ove i lokaciji Otisic-Vla'ke, po-
kazuju da u mogla zivjeti samo ljudska zajed-
nica, jedna se ovdje izdvo-
u koje su zajedno
le jedno Naselja ovog tipa i ovakve nisu poznata
Prema uvidu postojeCi materijal i na osnovu do sada obja'Vljenih po-
dataka ovom nalazistu, ovdje iz okvira samo
sloj sa nalazima koji odgovaraju vremenu mlade faze klasicne kul-
ture. Na ovom prostoru to :ie hor,izont protocetinskog faoijesa, kome cemo kas-
nije govoriti.
100
izvan okvira srednjojadranskog tipa prema na-
lazima iz vrta,ca i primjer Otisica na ovom
nije

/).
(fi}
81


(21
D



1 4 5m
Sl. 12 - Hoevt vrtaee Otisic-Vla:ke Milosevi6u i Govedarioi)
Fig. 12 - Plan de la vallee Otisic-VIake {selon Milo5evic et Govedarica)
karaJkteru gra:dinskih naselja ovog facijesa veo-
ma ma1o relevantnih podataka. U gradinama i Sveti Spas
ljanski pocetnim fazama naseljavanja. Ti horiwnti
veli:koj mjeri poremeceni kasnijom gradnjom, te veoma tesko
sta odredenije reci organizaciji tih naselja. Slicna i sa
naseljem na otvorenom koje konstatovano na
Slime r 1978, 194-195). Ov-dje
nalazi otkriveni na povrsini, doblvanja konkretnijih
cija potrebno izvrsiti odredena detaljnija istraiivanja na ovoj zani-
mljivoj lokaciji.
101
POGREBNI
sahranjivanja i elementima pogrebnog rituala
nosilaca ovog facijesa nemamo nikakvih podataka. Cinjc-
nica da do sada nije otikriven nijedan trag ovog ritusa koji se
mogao smjestiti u ove okvire, te to onemogucava kakve egzaktnije
za:kljucke vezi sa tim No, moze se reCi da ovaj fa:kat
cije Ll nesto
konkretnijem vec konstatovali pogrebnim obicajima na klasic-
kao i u opstim odlikama nacina
vanja u ova facijesa. Sve to islo u prilog lokal-
faktora, barem kao odnosno komponente
ljubljanskom kompleksu. Naravno, ovo su samo manje-vise indircktni
i uopsteni indrk.atori, Ciji pravi se moze sagledati tek
sa svim osta1im sto
prilikom procesa i citavog
skog kompleksa.
MATERIJAI,NA KULTURA
U produkcije tipa
'preovladuju keramicke posude. vrste
laza su veoma rijetke, to su uglavnom
i kostane alatke koje veceg hronoloskog i
Jedini kameni privjesak i sje-
kira iz naselja Otisic-Vlake XIX: 3, 4), te strelica koja
predstavlja nalaz iz vrtace XIX : 1). Prema
tome, i za proucavanje ovog
facijesa predstavljaju i ornamentika, koje
sljedeCim redom:
- Najcesca i forma sa ti-
jelom, ili konveksno i kratkim cilin-
dricnim koji se zavrsava ovalno
Na gornjem dijelu su dvije postavljene sup-
kutane drske, koje mada ima i
kalno izrade ovi spadaju bolju
u n.ajvecem ornamentisani, dobro su za-
stupljeni Citavom ovom (sl. 13: 1; XVII: 1-6,
8; XXI: 4).
- Posude sa loptastim tijelom i ili ostrije naznacenim pre-
lazima u ljev!kasto vrat. Drske i dna rrisu sa
konstatovani, s obzirom slicnost sa tipom, nije
iskljuceno da im horizontalne supkutane drske i ravna
ili koveksna dna. Cesto ukrasavane i u kvalitetniju ke-
ramicku robu. Zastupljenost relativno dobra (sl. 13 : 5;
XVIII: 1-4; XXI: 2; XXII: 1, 2, 5).
102
Konicne zdjele sa zaravnjenim i prema
nim obodom. se dvije osnovne
cl) Zdjele sa naznacenim ravnim, ili konveksnim dnom, sa
drskama koje pocinju gornjem di-
jelu i zavrsavaju na obodu. Drske takode mogu biti tu-
nelaste i sasvim rijetJko trakaste. Poznati su takode primjerci
bez Ova varijanta 'konicnih z;djela izraduje se i u lkvalitet-
nijoj i u keramici. Bolje radeni primjerci su cesce or-
namentisani, u cjelini ovakvi su dobro zastupljeni na
citavom rpodrucju (sl. 13: 4, 7; XIX: 6; XXI:
5, 7-9; XXII : 4).
- Kupe na visokoj ljevkastoj nozi spadaju u red broj,nije zasturp-
ljenih obli.Jka. Radene su kvalitetno i veoma cesto ukrasene. Ni-
potVrrdeni primjerci sa drska:ma (sl. 13 : 10; XIX 2, 7, 8, 9).
- d) Loptaste posude bez vrata sa malim jednostavnim ili rprstenasto
otvorima. Nisu nam poznati primjerci sa drskama,
veoma neoblcan iz Ravlica pe6ne, kod koga na tr-
buhu postavljen kljunasti otvor za izlivanje sadrzine. Ovaj oblik
se izraduje i u i u grubljoj keramici, rijetko
ukrasen. Najbrojnije zastupljen u Otisicu-VIake i u Ravblca
peCini (sl. 13: 8; XVIII: 5-8).
- Bikonicne zdjele sa ostrim prelazom izmedu konusa i
lagano izvijenim vratom. Naj-cesce su drski, rjede sa traka-
stim drskama, sasvim rijetko sa vertikalnim drska-
ma pri (up. S. D i i t r i v i 1979, JfLI: 5). Kva-
litetno radene, ali su dosta rijetko ukrasene XXI: 6). U
na rprethodno navedene oblike, ovakve posude mno-
go rjede na:lazene. specificnu posuda ovog tipa
predstavlja bogato rprimjerak sa ostro rprelomljenim i
unutra povucenim obodom (sl. 13: 2; XXI: 1).
- f) Plitke cinije (tepsije) sa masivnim dnom i vertikalnim,
niskim zidom (sl. 13: 9; XVIII: 9). kera-
mick'Oj i za sada po:zJnate samo malom primjera-
s podrucja Cetinske krajine.
- g) Medu pojedinaonim posebno se istice jedan keramicki
predmet, slican >>l})intaderi, iz gradine Da:kulina glavica 'kod Sto-
ca XXII: 7).
- h) Za:nimljivo da ovom okviru konstatovani veliki kera-
mioki lonci ziodova, vec gruba keramrka iz-
ra:Zena u kvalitetu izrade, ne i dimenzijama. U ovom smis1u
mogu se izdvojiti pojedinacni fragmenti ukraseni i
plasticnim trakama XXII: 6, 8).
Ukrasavanje keramike
Ukrasavanje keramike okviru srednjojadranskog tirpa ljubljan-
ske kulture veoma bogato i karakteristicno, te, kao i na klasiooom
ove kulture, predstavlja jednu od odlika materijal-
ne prodU:kcije. Od tehnika u ukrasa-
vanje toclci:cem ili utiskivanjem ni1Ji, i zigosanje. Rjede se
primjenjuju barbotino ornamenti i ,drugi plasticni ukrasi. Ove tehni-
ke se vrlo cesto i to urezivanje sa zlijebljenjem, zi,gosa-
103
104
Sl. 13 - T1poloska tabela srednjojadranskog tipa ljubljanske kulture
Fig. 13 - a l e a u typologique du type central adria<tique de la
ou1ture de Ljubljana
njem i sa otisnutom niti, zatim zigosanje sa otisnutom niti, te otiski-
vanje niti sa zlijebljenjem. Jedino se u vecoj mjeri javlja
samostalno.
se ornamentise gornji dio posude, izuzev kupa na
nozi, gdje se ukrasava Citava povrsina recipijenta. Medu motivi-
ma rkarakteristicni su ili vise pravi1nih, mrezastih
ili cikcak-ureza, oiviceni horizontalnim prugama na ramenu posude,
sa nizovima vertikalnih linija na Takva
ornamentika se susrece na ramenu posuda tipa XVII : 8),
dok vrat ovih posuda najcesce ukrasen snopom vertikalnih .Zlijeb-
ljenih linija XVII : 2, 3). Ta.kode veoma brojni siroki >frizovi, sa-
stavljeni od visestrukih nizova niti ili tookica na vra-
i gornjem dijelu posuda tipa XVIII: 1-4). Ponekad
su ovi ornamenti izvedeni i tehnici XXII : 1, 2, 5).
Na nekim oblicima su raznovrsne je-
dnostrukih visestrukih traka izvedenih urezivanjem i zigosanjem,
tako da Cine raznovrsne efekte negativnih i pozitivnih ornamenata.
Posebno bogat repertoar ukrasnih motiva i kompozicija na
objema varijantama konicnih zdjela. Na obodu najcesce
.niz visecih trouglova koji formiraju u:kras crkcak-trake, ili
cikcaik.,snopovi koji obratan efekat, sve to pone!kad bordi-
rano poprecno srafiranim trakama XIX: 1, 2, 3, 7;
XXI: 7-9). U okviru ornamentalnih na zdjele
no su dominantni viseCi u sa sirokim frizom
sto poredanih ili sa cikcak-traikama 2-4, 7). Omiljen
motiv takode i nizovi horizonta1nih traka sa
XIX : 2, 8). se ristice ornamentika jedne zdjele koja u
cjelini izvedena tehnikom XVII : 7). Visoka stopa ikoni-
cne najcesce ukrasena metopnim motivima ili vertikalnim ni-
zovima tra:ka XIX: 2, 7, 8). U kupa na nozi
se isti motivi krsta:sto rasporedeni XIX: 7, 8).
Medu rplasticnim u!krasima prstenasta
na obodima, kao i plasticne trake na 'kojima cesti nizovi
izvedenih nekim instrumentom XVIII : 5, XXI : 3, 5; XXII :
Slicna javljaju se i samostalno na obodima i na drska:ma
XVIII : 8; : 5). U prstenasto
na naglaseno dubokom rkoja ide ispod njega
XXI : 5). Takode rije1Jki 'barbotino zastupljeni na donjem
dijelu pojedinih posuda XXII : 8).
OKVIRI
Znatne koliCine zajednickih kera:mickih i ornamentike po-
ovaj facijes sa klasicnom sto oprav-
dava njegovo opredjeljenje u sire okv,ire ove ta Cinjenica ne-
ima i vrijednost. Keramicke forme, kao
sto loptaste posude sa ljevkastim vratom i njihova ornamentika
(tip sl. 13: 5; XVIII: 1-4), konicne zdjele i kupe na viso:koj
Il()zi {tip i sl. 13 : 3, 4, 7, 10; XVII : 7; XIX: 2,
1-7 i d.), prstenasto obodi XVIII: 5, XXI: 3), gotovo
105
su identicni vodeCim keramickim starije faze klasicne ljub-
ljanske kulture. Tu ta'kode spadaju i kuglaste posude bez vrata (tip
d, sl. 13: 8; XVIII: 5, 7, 8), su dosta brojne i zastu
pljene u ova podrucja.
Odredene razlike u oblioima, kvalitetu izrade i
veooj ili manjoj zastupljenosti motiva, kao npr.,
kod konicnih zdjela (tip su ovog facijesa raznovrsni-
je, bolje radene i bogatije nego 1na klasicnom
skom podrucju, nisu u ovom pogledu od primarne vaznosti. U sluca-
ja radi se tipiCnim oblicima i te ove razlike ne
mogu imati hronoloskog znacaja. Medutim, ove i druge lokalne
karakterisHke kojima nesto kasnije vise rijeci, veoma su zna-
cajne u smislu sagledavanja karaktera odnosa medu ovim facijesima
i udjela odredene loka1ne tradicije u njihovom oblikovanju i razvoju.
pitanja punoj mjeri zalaze u domen kompleksne nas-
tanka i geneze 1kulturnog kompleksa u cjelini i pojedinih
njegovih varijanti, sto detaljno razmotreno u trecem dijelu ovo-
ga rada, nakon prezentacije ljubljanskih nalaza s prostora juznog Ja-
drana, odnosno nakon zaO'kruzenja cjeline i
drugih kultura sa jadranskog podrucja.
Istovremeni razvoj srednjojadranskog facijesa i sta:rije faze kla-
sicne u najvecoj mjeri nalazi iz naselja
Otisic-Vlake. Na tom nalazistu zastupljena samo starija ljubljanska
roba, nema nijednog na1aza koji upucivao na trajanje
ovih oblika u smis.lu razvoja mlade etape na klasienom
prostoru, sto na ovom podrucju odgovaralo hori-
zontu (up. i 1 s v i - G v d r i 1986, 51-71). Istog
karaktera najveci dio ljubljanskih nalaza iz sloja Illa u Ravlica pe-
Cini, mada se tu pojavljuju i pojedinacni elementi protoce1'1nskog tipa,
sto ukazuje na mogucnost nesto duzeg trajanja ovog naselja
na Otisic-Vlake r i an v i 1981, 36-40, 52-54).
Prema dostupnim podacima, moze se reCi da srednjojadranski
tip ljubljans'ke 'ku1ture u svom cistom zastupljen i na srednjo-
jadranskim ostrvima, kao i u peCini Gudnja, na Peljescu. Nalazi iz
Gudnje su posebno znacajni, jer se tu radi nesto oeuvanom
sloju koji neposredno slijedi horizont kanelovane keramike, odnosno
nakovansike kulture. Prema N. t r i u, sloj u ovoj pe-
cini predstavlja kasni eneolit i prelaz rano bronzano doba (N. e-
t r i 1976, 305). Ako se pokaze tacnom tvrdnja S. Dimitrijevtica da
u peCini Gudnji postoje dva jasno izdiferencirana horizonta sa marte-
rijalom ikulture, onda ova peCina jos jednu, u
slucaju veoma stratigrafsku potvrdu nasoj periodizaciji
ovog ljubljanskog facijesa
14

14 Ovakav zakljucak u vezi sa Stratigra:fskim polozajem nalaza
u Gudnji iznio S. D i m i t r i v i u tomu Praistorije jugoslavenskih zema-
lja, 1979, na str. 368. Moramo reCi .da uvlidom u iz ove peei-
ne Il!i!smo mogli potvrditi tu veoma rkon:stataciju. Medutim, konacan
sud ovom pitanj.u moci se donijeti tek nakon detaljne obrade i
nja svih nalaza ,iz ove peCine, te i ova mogucnost za sada mora ostati otvorena.
106
Srednjojadranskom tipoloski potpu-
nosti nalazi iz Grapceve spilje na Hvaru XVIII:
1; XIX: 8; 1; XXII: 2), ali njihova stratigrafska mno-
go manje jasna, te ovom samo sire opredjeljenje.
Naime, Grapcevoj spilji ovakvi iznad
log sterilnog sloja koji, kako navodi G. Nova!k, predstavlja
neolita i mladih horizonata ove pecine (G. N v k,
1955, 31-32). da neolitskog sloja i horizonta koji
pripada postoji vremenski sto
moglo i jedino logicno objasnjenje stratigrafske
ovoj peCini. Jos kompleksniji po1ozaja ljubljanskih nalaza
Badanj, Zelenoj, ViHnoj i Mociljskoj pecini, gradini Sveti
Spas, kao i jos lokalitetima iz ovog dkvira. U svim ovim
o1!kriveni poremecenim ili povrslinskim
slojevima, tipolosiki nalazima iz naselja Oti-
sic-Vlake, odnosno starije faze klasicne ljubljanske
Forme koje speC'ificne lokalne produkte ovog faci-
jesa, kao posude tipa odnosno amfore sa cilindricnim vratom i
mrezastim ornamentima, verti'kalne drske i or-
namentika XVII : 1-8; XXI : 9), za sada najbolje poznate
nalazistima centralne Dalmacije i njenog zaleda. U pose-
bno .zanimlj
1
iv

nalaza iz s1oja Varvara zastupljene po-


sude tipa sa mrezastom i 1zlijebljenom ornamentikom, zatim prste-
nasti obodi, kupe na nozi, konicne zdjele sa prosirenim obodima, tt"
jedna a:mfora sa v i 1978, 16
-27, I : 5; : 5, 6; III : 5, 6; IV; V : 4, 5; VII; VIII : 6, 7 itd.). Svi
ti .ablioi dobre analogije Otisic-Vla!ke, Ravlica peCini
IIIa, kao i na drugim nalazistima ovog ono sto ovom
narocito lkarakteristicno i sto predstavljati izrazirtu
jeste potpuni nedostata:k klasicne
mentilke. tome se Varvara izdvaja i na nalazista
ovog facijesa, sto se moZda moze objasniti rpo1ozajem tog naselja na
krajnjoj periferiji ovog i snaznom
dicijom. U svakom ovdje se radii znacajnom centru
kcije i sirenja robe karaktera.
polozaj ovih Lokalnih, srednjojadranskih elemenata,
jasno definisan Ravlica peCine i vrtace Otisic-Vlake.
Kako smo Vlidjeli, sloj naselja Otisic-Vla:ke u odgovara sta-
rijoj fazi U pecini
iskljucivo IIIa, te time cirtav ovaj
kontekst jasno odijeljen od prethodnih i kasnijih horizonata.
Potrebno da se ove forme, kao i elemen1Ji
njojadranskog tipa ljubljanske susrecu i narednom proto-
ali jednom novom Medutim,
ni tada ne prelaze vrijeme fa:ze Reinecke Br.
Ovdje treba istaCi veoma kompleksno pitanje hronoloskog opre-
djeljenja ovih oblika Nalazi ovog tipa se
u ovoga naselja ikontekstu sa lisicic'ke tradicije,
.robom badenskog i Na:kovana tipa, te sa kasnog
Covli.c ovaj s1oj u cjelini datirao finalni eneoHt, od-
107
nosno koje neposredno prethodi fazi Reinecke Br. ne
insistirajuci pri tom na sagledavanju odnosa medu ovim
i hronoloski divergentnim komponentama t v i
1978, 45-54). S obzirom na prethodno iznesenu situaciju, smatramo
da ovi nalazi mogu p11ipadati samo zavrsnom horizontu ovog sloja, od-
nosno razdoblju koje neposredno slijedi kasnoj kulturi.
Karakteristike keramickih oblika upucuju na opredjeljenje tog horizonta
u okvire srednjojadranskog tipa kulture, odnosno u vri-
jeme koje odgovara egzistenciji naselja Ot!isic-Vlake. Mogucnost pro-
duzenog trajanja ovog sloja do pocetka faze Br, Reinec'keovoj
hronologij1i, na insistira Covic, za sada se ne moze potvrditi
buduci da tu protocetinski elementi,
1
koji na ovom prostoru
horizont ko.Jii neposredno prethodi toj fazi.
Svi prethodno izneseni elementi pokazuju da se moze racunati
na veli:ki stepen i istovremenu eg21istenciju srednjoja:dransikog
facijesa i sta:rije faze klasicne kulturre. Time
definisane i sire relacije ovog facijesa u okviru druge
faze kulture zvonastih pehara Srednje Evrope, odnosno naj-
ranije postvucedolsko Ova:kva dataoija se unekoliko razli-
kuje od opredjeljenja autora koji su se bavili ovom
tikom. Tu prvenstveno mislimo na dataciju Dimitrijevicevog
tipa <kultUJre u vrijeme 1koje prema uobicajenoj periodizaci-
ji odgovara zavrsnom eneolitskom horizontu i vremenu neposredno
prije faze Reinecke Br. koje u novije vrijeme siroko zastuplje-
.no Covic, 1983, 112; Marij anovic, 1981, 52-54; to-
v i - 1. r v i 1983, 196-197)
15
Podjelom ove va-
rijante u dvije razvojne faze, pokazalo se da u tom okviru egzistira
jedna samostalna starija etapa koja okarakterisana iskljuCivo kla:si-
cnom <robom i koja se mora hronoloski i kulturno dis-
tancirati od mladeg horizonta, gdje se uz ove elemente javljaju i 'broj-
.ni novi sadrzaji. apredjeljenje 'i datacija zastupaju pret-
hodno navedeni autori, u stva11i se odnosi na mladi horizont, 'koji smo
mi terminom facijes. Nasa sta11ija etapa, ko-
ja predstavlja tip ku1ture, pojavljuje se
kao jedan novi i u ovom kontekstu do sada nepoznati kulturni hori-
etapa odgovara starijoj faZJi klasicne kulture i vre-
menskom
1
izmedu kraja kasnog vucedolskog kompleiksa, od-
nosno zavrsetka tiJpa kao sto su lg 1, Mak6-
-Kosihy-Caka, sa jedne strane, i pocetka protocetinskog horiz:anta, sa
druge
1s Hronolo8ko opredjeljenje jadranStkog tipa kulture vrijeme
Br. koje !Zastupao S. Dimitrijevic (S. D i m i t r li v i 1979, 319, 328) ni-
smo ovdje ob!Zir buduCi da rezuJ.tati svih novijili istraZivanja ne idu u
prilog ova;ko kasnoj dataciji.
108
KULTURE
Do otkrica prvih na1aza tipa dos1o vec davne 1888.
godine u pecini Tradanj 'kod (F. S rp 1888, 13; 1890,
180-181). za1Jim nekoHko kerambl)kih posuda ovog tipa nadeno
na sasvim drugom podrucju, u tumulima (F. F i 1
1894, 723-724, s1. 5-7; 736, s1. 28, 29) i u gradini Kotorac kod Sara-
jeva16. Do po1ovine ovog vijeka ruslijedilo jos nekoLiko nalaza s po-
drucja Dalmacije - u tumu1u iz Ervenika (W. u t t 1 r, 1932, 359,
s1. u (1. r v i 1952, 85-89), te u Markovoj sprilji
G. N v k, 1959, Xl: 1; XVII: 4; 1968, XXIII: 4). Medurtim,
sve su to pojedinacni na1azi, razasuti na jednom re1a1Jivno sirdkom
prostoru i najcesce u stratigrafski nejasnom kontekstu, te su bez obzira
na izrazite stilske npr., pehara iz Kotorca, 1dugo vreme-
na ostali ku1tu:mo i hrono1oski nedeterminisani. Tek su sisrtematska
istrazivanja tumu1a oko izvora rijeke Cetine, koja obavio 1. Maro-
vic u vremenu od 1953. do 1968. godine, da1a dovo1jno
podata:ka, Cime skrenuta paZnja 'naucne javnosti na mogucnost si-
gurnijeg opredje1jenja ISvih ovih na1aza i na njihovu pripadnost jed-
noj specificnoj, do tada nepoznatoj ku1turi.
Nakon objave prvih rezu1tata istraZivanja na podrucju
(1. r v i 1963, 5-80) nastana:k ove kulture, njen razvoj i hro-
no1osko odredenje, postali su predmet proucavanja veHkog au-
tora. lznesena su brojna i cesto vr1o divergen1Jna mis1jenja, i pored
nesumnjivih dostignuca, mnoga pitanja iz ovog jos uvijek su
otvorena, te za ovu i danas vlada interes.
Prvi ika i opredje1jenju ove cje-
line ucinio Benac. Bazirajuci se na i osobl-
na1aza iz Kotorca i sa rizvora on zak1jucio da se ovdje
radi izrazito karakteristienoj tvorevini koja nasta1a na
ali se njena egzistencija
pok1apa sa Reinecke Br. odnosno sa koje
konvenciona1noj period!izacijli odgovara dobu. Be-
nac da1je pred1aZe Kotorac - Cetilna kao najprik1adniji na-
ziv za ovu ku1turnu grupu, nag1asavajuci podjedrnaki zrnacaj juz-
i podrucja u nastanku i
razvoju n 1963, 25
1
i d.).
16
Nalaze s Kotorca iskopao V. Skarlic 1912. g., njihovo prvo objav-
ljivanje UJslijedilo 1940. g. Korosec, 1940, 77, fig. 1. itd.).
109
Manje odreden stav ovom iznio Covic u svojoj
Od Butmira do Tom Covic najvise paznje
posvetio stilskim keramicke proizvodnje iz ovog okvira.
U tom okarakterisao kao
ranog bronzanog doba Balkana, ostavlja-
otvorenim pitanja i i
opredjeljenja ove pojave v i 1976, 91-95).
Nesto od bllo misljenje I. ko-
je ovaj iznio na
iz domena ove problematike (I. v i 1976, 67-71).
Marovic oznaCio kao
i srednjeg bronzanog doba Dalmacije, koncentraciju
nalaza Cetine, da se ova
na obiljezi terminom >>cetinska Vazno napome-
da okvire ove ubraja i
posude ali se oprc-
djeljenja najvise oslanja na tipoloske pojedinih metalniJ1
nalaza iz sa ovog
S. Dimit11ijevic sa njego-
vim tipom Dosljedno tome on
ove pojave smjesta faze Reineake odnosno vrijeme
ranog bronzanog doba periodizaciji, s tim sto su
prostor sireg zaleda, dok su ovi
njegovom oblast blizu obali (S. D i i t i-
j v i 1979, 368).
Sasvim prcthodnim misljenje S. Batovica.
ovaj prihvata i teritorija1no opredjeljenje ove
ali pri tome on O'vdje prije svega vidi lasinj1ske te
na toga izvodi da cet'inska
starijeg eneolita Dalmacije (S. t v 'i 1975, 108). Cinje-
nica da Batovic svojim razmatranj,.ima uopste ne u me-
talne nalaze koji bili glavni oslonac hronoloskom
ove
Ka!ko se moze vidjeti, navedeni stavovi cesto razliCiti,
bitnim elementima i S'to najveCim di-
jelom posljedica labilnosti i rastegljivosti ra:spolozivih polazisrnih ar-
No, treba naglasiti da to i sasvim objektivan sta-
nja istrazenosti ove koje Citav od
pocetaka razmatranja ove sve do vreme-
na. Svi prethodni stavovi zasnovani na studira-
nalaza iz koje ovom posebno tesko
loski i

dok bltni izvor
macija - materijal iz naselja - postao u mjeri
tek posljednje vri_ieme.
Novija istrazivanja na ovom i na potvrdila
stanovista I. Marovica mationog ove
11 Kako cemo iz ikasnijeg izlaganja vidjetJi, u okviru sahranj,ivanja
nosi!laca cetinske sirem te rijeci, prilo11i uglavnom ostavljeni
u vec nas,ipu sto umnogome otezava njihovu determinaoiju.
110
te njegov termin cetinska od strane veCine aru-
tora. Takode, konkretniji podaci vezi sa
ove i njenim hrono1osk!im polozajem, s<to pret-
hodnom bllo U ovom po-
sebno ra<zrjesenje odnosa i cetinske
S tim vezi indrikativno misljenje Covica, kaji da se
nece moCi odrzati teze kojima i cetinska
dvije pa:ralelne i istovremene pojave, jer
prethod<i fazi Prema izvjestan
zam 1samo zavrsne faze i etape
cetinske v i 1983, 111-112). Ova:kav stav osnovi
potvrden i nasim sto jednim dije1om pret-
hodno i hranoloskim apredjeljenjem srednjoja-
dranskog tipa
hronoloska
i ceuinske I. Marovic
i CoviC Praistorije jugoslavenskih zemalja. Tom
prvi znacajnlijoj mjeri abavljena anaLiza svih as-
pekata ove i nalaze iz grobova i 1z naselja (I.
v <i - v i 1983, 191-231). Posto se ovom
radi ujedno i najcjelovi!tijim !koja
osnovno polaziste i razmatra:njima ove
da se na ovom nesto detaljnije osvrnemo na
bltne postavke navedene
Prema I. i ra:zvoj cetinske odvijao
se sljedece tri fa:ze:
- P.rva faza na}veCim dijelom odgovarala koje
se prema hronologij
1
i pripisuje kasnom do-
i pocetak etape Br. Reineckea. Ova po-
cetna etapa cetinske elementima jad-
ranskog kasnog eneolita, se istice keramika
sa karakteristicnom ornamentikom ljubljanske Uz to se
i cetinski oblici, ali bez ukrasa, misljenju ovih
vec se i prvi primjerci bogatije ukrasenog ce-

- faza predstavlja cvjetnu razvoja
u kojoj su svi oblici i koji
Hrono1oski ona odgovarala
najvecem dijelu faze Br. i jednom faze Br. sto
da gotovo citavo rano bronzano doba
hronologiji. Uz tipicne cetinske elemente ovdje se i prvi
primjerci oblika stranih avoj kao sto su po-
sa sjekirastim drskama i gruba keramika otiscima
prsta, koja postati mnogo narednom
- Treca faza pripada Br. odnosno vre-
menu i odgovara ranog bronzanog
doba. nalaza koji fazu znatno manji u
na prethodni stupanj, primjerci tipicne cetinske kera-
sasvim rijetki.
111
. a:q.aliza cjelokupnog materijala sa ovog kao
i do sada nepozna:tih ana:Lognih nalaza sa jednog veoma sirokog
prostora, .pokazala da se navedena periodizacija uglav-
nom moze p11ihvatiti, ali sa:mo kada su u pitanju prve qvije faze. Me-
dutim, za jzdvajanJe trece faze cetinske kulture nismo nasli
odgovarajuce potvrde u postojecoj dokumentaciji. Vec su i autori
ove periodlizacije naznaCili da u toj posljednjoj etapi dolazi do znacaj-
nih promjena . u materijalnoj produkciji cetinske kulture. Nasa
2Jivanja su, pa:k, pokazala da obim i znacaj promjena nastaju
pocetkom ove rfaze tako velriki da oznacava cjelovitu ku1turnu smjen.u,
odnosno zavrseta:k cetinske ku1ture. U svari, u tom raZJdoblju nrustaje
jedma 'Sasvim nova cjelina koja rslijedi ce1iinsku ka-
ra:kteriS.uCi posljednju etapu ranog i starije srednjeg bron-
zanog doba ovog tpodrucja. Iz tih razloga nasoj obradi
cetinske obuhvacene samo prve dvije faze iz o'kvilra pe-
riodizaoije I. Marovica i Covica,
1
karaJk!teristrkama razvoja u
vremenu njrihove trece faze, koja, prema rezultatima nasih istrazivanja,
odgovara jednoj novoj kultumoj cjelini, cemo govoriti pi1ili-
kom obra:de te 1kulture.
U vezi sa izlaganjem potrebna jos jedna na-
Horizont koj'i prethodno rnavedenoj periodizaciji odgovara
prvoj faz,i cetitnske kulture rdefinisa1i smo kao protocetinski fadijes,
-kako.je to vec obra:de srednjojadranskog tipa lj:u!b-
lja:nske 'kulrture. smo htjelri rda dis-
ovog od kla:sicne, odnosno razvijene
cetrinske kulture, ikoja kwra:kterise rdrugu Marovicev:u i Covicevu fazu.
Marda protocetinsk:Ji faoijes, bez sumnJe, usk!o povezan sa cetinskom
kul,turoin, narocito u rpogledu njenog rna:stanka, ovdje su evidentne i
ileke druge komponente, posebno izrazena organska veza
sa _ prethodnom, ljubljansikom ku1turom. Osim toga, ovom
dol;;t2Ji do inovacija na planu rduhovllle kulture, sto od
velikog znacaja ne za ku1turu vec i. za sirri razvoj
tura bronzanog doba oitavog ovog podrucja. Sve su to elemenrti koji
ukazuju na spec;ifican polozaj i zna:caj ovog horizonta. Sa
druge i 'svi drugi elementi koji rkarakte-
risu razvijenu ce1Ji!nsku zastupljeni su uglavnom u
.koje su prethodni autori oznacili drugu fazu, te se cetiJnska
kultura u pravom smislu 'te rijeOi moZ!e razma:trati samo u okviru tog
perioda.
Imajuoi sve to u vidu, smat:rali smo ispravnim da
se ove dvije faze razdvoje i razmatraju. Tako u narednom
problematika cetinsrke ku1ture analizirana u okv:iru dvije
izdvojene od kojih se prva odnosi rna protocetinsiki facijes,
druga na !kultturu u klasicnom smislu.
11:2
FACIJES
NALAZisTA I
Najveca koncentracija nalazista 'i naj,bojniji nalazi protocetin-
tipa 1ronstatovani na srednje Da}macije 'i u njenom
neposrednom Do sada vecoj i1i manjoj mjeri
nalazi iz dva naselja i iz humki, ove oikvi-
re spadati i gradinsko utvrdenje Oiji nalaZ!i .do sada
publikovani. Radri se sljedecim nalazistima 5):
- sloj od 2,70 m do 2,00 m peoini s.karin Samograd;
- pojedtinaOni nalazi iz s1oja Illa Ravlica peCini;
- nalazi iz Grabovici na
- grob iz Blato na Cetini;
- grobo'VIi tbr. i 5 riz tumu1a 1, grobovi 1-4 iz 4 i
nalazi iz tumula 8 .k:od Metikovica;
- grobovi iz br. 19 i u &udinama, grobovi iz
2 SpareVIinama, te grob .iz Sus.tine gomile Bajagicu, sve
na izvoru Cetine;
- nalazi iz gradrine Okmuglo kod Sinja.
Pet nalazis,ta sa mate:nijalom ovog tipa otkriveno sjevernoj
Dalmacij
1
i (peCine Tradanj, i S'karina Draga, tumul iz Nina -
Privlake, faza sahranjtivanja 2, i 8 Vrsima
Nina), tri konstatovana Hercegovini (groboVIi ii
iz 1 i br. 1 iz 2 Orahu
1
kod Bilece, 1
i 1 na - Przine kod Gaaka)
18
,
te cjelini poznajemo sedamnaest lokaliteta
facijesa. Od rtoga sest naselja i jedanaest grobnih nalazista. Prema
tome, do sada poznartoj grobni nalaii,
posebno da se radi sa cista
grobov,ima, se sada prv;i na ovom U
18 i najmanje grobova.
NAciN STANOVANJA
Kako vec ranije naglaseno, ldkaliteti
red manje poznatih tnalazis>ta

facijesa. U tom
raspola:Zemo 'samo sa odredenim, dosta podaoima koji se
18 I:straZivanje u okolini Gacka obavio Z. 2: r v i 1986. godline
u okiviru rada na Praistorijski tumuli podrucju Herce-
govine. su jos u toku, te nisu objavljeni. Kolegi :l:eravici za-
hvaljuje na ovim podacima.
113
~

"
~
'()
"

"



v
1
il4

.s
"
"
...
""


1 1
11
Karta 5 - Nalazisra protocetinskog facijesa
Carte 5 - Stations du faoies ,de Protooetina
odnose na pet aglomeraoija, od cega oetir,i peoinska .i jedno gradin-
sko naselje. na:se1jima posebno ono ru
Skarinom kako bogatstvu nalaza i protocetinsikog
sloja tako i opstim osobinama same peCinske lokacije
19
Ova pe6ina
smjestena na dna vrtace ciji preenik oko 40 m. Iznad
uskog (eiko 6 m siri<ne) se stjenoviti :z!1d vrtace,
koji ovom dosta visok i strm. Za od ulaza,
trasnjost peCine prilicno i nj-ene dimen:zJije 48 25
UkUJpna s1oja 7 Poeetak pa-
da u vr1ijeme ranog neolita, protocetins
1
kri s1oj
izmedu 2,70 ri 2,00 m. nam nikakvi
armtektons'ki niti drugi tragovi organiizaoije proto-
cetin:skog naselja. Medutim, ova pe6ina se posebno istice svojom mikro-
loikacijom na vise podsj.eca na sjevernojadran-
nego na prethodni
No, ni vrsena nika:kva istJrazivanja na vrta-
ce, te se rne moze reci tog u
protocetinskog naselja 14).
naselju Tradanj veoma malo podataJka.
Ulaz avu peCinu nalaZJi se na padilni :i!sr1Joimenog br-
da, koje se izdize u 'kanjonu donjeg tdka rijeke l<!rke. Njena unutrars-
-8
Sl. 14 - pocine Skanin Sarm.ograd
Fig. 14 - Plan de la .grotte Skarin Samograd (selon Bru>sic)
1
9 Podaci rnaselju skarinom preuzeti i.z Z. Bru-
S'iea (Z. r s i 1972, 53-54).
115
njost dosta prostrana, kulturni sloj koji ovdje konstatovan,
istrazen do dublne 3 m. Protocetinski nalazi u pore-
mecenom povrsinskom sloju, uglavnom do 0,30 m (:Z. r u s i
1972, 66-67).
Ravlica pe6ina, kojoj bilo vise rijeCi prilikom obra,de pret-
hodnog, srednjojadranskog tipa kulture, dala zanemar-
ljiv protocetinskog tipa Mar>ijanovic, 1981,
XXVII : 3, 4, 7), isVi slucaj i sa peCinom Skarina Draga (Z. r u-
s i 1972, 76), tako da ova nalaZJista nisu predstavlja-
la neke vaznije stanice nosilaca ovog facijesa.
Nesto vise uopstenih podataka organizacij'i protocetinskih na-
selja pruza gradina Okruglo u Radesicu kod Sinja. Sondazna istra:l!i-
vanja koja su nedavno obavljena na ovom lokalitetu, pokaz>uju da
ovdje jednoslojno fortiblcirano naselje, bez i1nter-
vencija, te se sav otkriveni keramicki materijal kao i sistem fortifika-
oije, mogu sa sigurnoscu opredijeliti ove okvire. U pitanju rela-
tivno prostrana aglomeracija utvrdena jednostavnim kamenim bedemli-
ma polukruznog oblika. Medutim, tragovi stambenih zgrada drugih
unutrasnjeg uredenja naselja nisu ni ovdje konstatovani
20

POGREBNI OBicAJI
Svi raspolozivi podaci pogrebnim nosilaca proto-
cetinskog faoijesa su za sahranjivanje u tumu1ima. Iako se od
relativno velikog broja od o'ko 150 tumula koji su na srednjojadran-
skom podrucju do sada istrazeni, ovom horizontu mogu pripisati na-
lazi iz samo 18 ovakvih grobnih spomenika
21
, njihove jasno izrazene
kara.kteristike daju dosta mogucnosti za sagledavanje osnovn>ih ele-
mena1:a ovih veoma vaznih aspekata duhovne kulture.
Radi se iskljucivo skeletnom sahranjivanju. Grobovi su naj-
cesce polagani u pojedinacno razmjestenim tumulima, u
slucajeva konstatovane su i grupe od dva tri tumula (Ograde kod
Metkovica, Orah kod Bilece i Rudine na >izvoru Cetine). '1e6nom se
u tumulu nalazi samo jedan grob iz okvira ovog facijesa, odnosno iz
perioda primarnog sahra:nj,ivanja. Medutim, slucajeva da se
jednoj humki polaze i vise grobova, kao tumulima 1 i 4 iz Ograda,
gdje su konstatovana dva, odnosno cetiri groba, u tumulu 1 iz Oraha
koj<i dva groba ili humki br. 19 iz Rudina i onoj
iz Grabovice, gdje postoje >indicije da facijesu pr]pa-
daju tri, odnosno cetiri groba. su ujedno i sve primarne sahrane
u ovim humkama.
20 Sondaina istraiivanja na gra:dini obavljena 1985 g., u
okviru rada na Istrazivanje gracHnskih naselja na podrucju Sinjske
krajine, kojim G v d r i i i 1 s v i Materijal jos
nije objavljen.
21 Ov;dje smo ob,zir samo objavljene nalaze, medutim, time nije
iscrpljen broj poznatih sa nalazima protocetinskog tipa. Uv,idom ne-
matenijal koji deponovan Arheoloskom muzeju Splitu, utvr-
dili smo da ovakve nalaze sadrze ,i tumuli sa >sljedecih Rudine 43,
85, Lukovaca 70, Oitluk-Gomile vise lada 1 i 2, Ogradice
1. U od tih bilo visekratne sahrane, kao, npr., Ogradice 1
i c!Itluk-Gomile vise Lada 2.
116
Bilo da se radi jednom ili v1se grobova, oni redovno lo-
cirani centralnom na prvobitnoj povrsini tla ili naj-
nizim partijama nasipa. Grobovi u ciste, odnosno malih ka-
menih sastavljenih od pet ploca (Steinkistengrab). Od toga
su cetiri postavljene vertikalno, pravougaon'i ili
trapezoidni prostor prosjecne velioine 1,10 0,60 m, peta ploca
polozena na njih i crni pokrov groba (sl. 15). Nema podataka po-
sebnoj grobne osnove, vec pokojnici najvjerovatnije po-
lagani na zateceno prirodno tlo i1i u okviru nasipa.
u ova:ko grobnim skrinjama polagani pokojnici
u zgrcenom polozaju, na desnom ili lijevom boka. U grobu nema ni-
kakvih tragova paljenja.
Nakon zatvaranja groba i u toku nasipanja obavljane
sa jos neke ritualne radnje okvira kojih razbijane keramicke
Tragovi tih obreda se najcesce sasreca u groba, to
su i jedini nalazi koji kaltarno i hronolosko
grobova, jer az same pokojnike ostavljani prilozi
22

Za nasipanje koristen materijal zavisnosti
od m.i!kroldkacije tumula. Posto su hamke najcesce podizane brdima
i dragim uzdignatim polozaj
1
ima, kamenje koga u ovom
kraskom podrucju ima iz Grabovice jedan od
jetkih koji SLl podignati 'Ll polja. Na:sut zemljom i ka:menjem, sto
takode odgovara sastavu okolnog terena.
Osim ovih osnovnih elemenata pogrebnog ri:taala, koji zaje-
dnicki sahra:nama iz okvira facijesa, gra:ditelji ovih
sa nekim obavljali jos specijalne ritualne
koje prethodile pocetku podizanja i sahranjivanja
tome svjedoce ostaci vatrista u humus
1 iz Oraha, 1kao i fragmenti na
Citavom prostoru Ovaj i inace mnogo
Citava oivicena jednim
u sredisnjem nad vatriStem, izgradena jedna
kruzna platforma precnika 8,5 i 0,50 m. Ova konstrukcija
od kamenih ploca Ciji su formirani pravil-
nog podzida. Grobovi i postavljeni na povrs,ini plat-
forme (sl. 15, 16). Na su i grobo-
vi iz Grabovice, s tim Sto se ovom
mi izgradenoj od zemlje i kamena. Postojanje ovakvih
vec smo konstatovali u ,iz Zamnja:ka u Istri, vidjecemo da
su zastu:pljeni i u Medutim, u tim sluca-
jevima radi se materijala i nesto kasnijoj fazi bron-
zanog doba, te ove specificnosti, bez sumnje, nasljed-
stvo iz vremena horizonta.
22
Ni u jednom od do sada otkrivenih grobova ovog faoijesa nisu sa si-
grobrn prilozi. Podatak pJ1ilozima iz groba
Blato na Cetini (I. Marovic, 1980, 9-10) nesiguran jer se radi
i Izuzetak u ovom grob iz
- Pvivlaci, jer nadeni nakit najvjerovatnije dio opreme
pokojnika, ali ise nejasnih okolnosti ni ova pretpostavka ne moze pot-
potvrditi.
11 7
U centralnom 1 iz Ograda otkriveni ostaci vat-
rista, koje onog iz prvobitni U
ova slillcaja vjerova:tno se radi tragovima osvjecenja i
oCiscenja prostora
1 2m

)
,/\-v";

.. . "-......... .:;
Sl. 15 - 1 u Orahu Covicu)
Fig. 15 - Plan du tumulus 1 Orah (selon covic)
ritus nosilaca protocetinskog facijesa
sahranjivanje jednog pOikojnika okviru groba. Sa-
mo tl grobu br. iz 1 o1Jkrivene dvije lobanje,
odnosno tragovi sahrane jednom
118
stojanjru parcijalnog sahranjivanja tesko bilo sta odredenije reei,
s obz<irom na 1os:u antropoloskih


Naknadno istom grobu konstatovano samo
u rijetkim slucajevima, i tada su u veoma veHke
distance, te se primarne i 'dovo-
Sl. 16 - Pogled na tumul 1 u Orahu
Fig. 16 - Vue Ie tumulus 1 Orah
diti vezu. Dobar primjer u ovom smi!slu tumul iz gdje
su svi primarni reutilizirani. Medutim, tom obavlje-
na dog,radnja konstrukcije da se novi mogli
u ispruzenom stavu. Nema 1nikakve sumnje da taj ritus ne-
ma zajedniakog 'Sa obredom sahranjivanja protocetinskog faci-
jesa, niti njemu rku1tura, vec pripada nekom mnogo ka:snijem
vremenu, mozda i srednjem {up. I. r
1
o v i 1980, 11 i d.).
MATER:IJAI.;NA KULTURA
Osnov:ni fundus nalaza protocetinskog facijesa, kao
i u veCini kultura, predstav}ja posude. Uz
to vrlo rijetko nalazeno oruzje i orude od 'kamena ili 'te :na-
kit od kamena i z'lata.
23 U ovom smislu ne mogu .blJti I. Marovica i
Covica postojanju parcijalne u nek1m od grobova njihove prve i
druge faze cetinske {I. Marovic- Covic, 1983, 204), jer se
ovdje prije raditi slaboj i propadanju skeleta. Kako
poznato, ,kamena kons:trukcija 'i nije predstavljala znacajniju pre-
preku faktorima, 'te u njima proces i propadanja
blo veoma <izra.Zen.
119
Keramicki
Repe,rtoar keramickog ovog facijesa znacajnoj mjeri
okarakterisa:n formi koje nasbljedene iz okvira pret-
hodnog tipa ljubljanske ali pri tome u cje-
lini novi koji tipicni za ovo i ovaj
turni horizorrt. u navescemo sav lkarakteristicni ke-
materijal 'koji na raspolozive
izdvojiti.
- vrcevi sa tijelom i cilindricnim, vi-
sokim vratom, te ostro izvijenim obodom koji od vrata
cesto odvojen linijom. Karakteristicna jed-
na traikasta ili drska tripa. Dno
no ili omfialos (sl. 17 : 14-15; XXIV : 1,
- mali zvonasti vrcevi sa ili ravnim dnom, sa
jednom trakastom i1i drskom XXIV : 8, XXV : 7).
ovim oblicima se jedan ukraseni vrc
naden na 2,00 m (sl. 17 : 11;
XXIII : 2); .
- zdjele sa prosirenim i zaravnjenim bez
.drski iH sa drskama (sl. 17 : 1, 13;
1; XXVI: 6, 7);
d) razliCitog oblika, sa prstenasto
nim obodima (sl. 17 : 9; XXIV : 4; XXV :
- amfore sa cilindrionim vratom, loptastim i sup-
ku:tanim drskama (sl. 17 : 8; XXIV : 7);
. - f) sa loptastim tijelom i ili ljevkasto izvije-
nim vratom (sl. 17 : 7; XXIII : 3-5; XXIV : 2; XXV : 2,
3, 5, 6; XXVI : 12, 13);
- g) lonci jajastog sa jezicastim drskama
xxv: 1);
- h) specificnim istice se jedna
plocica sa drskom slicna pintaderi, iz
Skarinog Samograda XXV : 4).
Ukrasavanje posuda
Kako tako se i maniru
vanja protocetinskog facijesa jasno dva razlicHa st'i-
la. ukrasi na posudama tipa f, koji
i formi i ornamentici po1Jpunosti ljubljanskoj
odnosno njenom srednjojadranskom XXIII : 4, 5; XXIV :
3-7, XXV: 4-7; XXVI: 6, 7, 12, 13; up. XVII-XXII). KarGI!kte-
da. ovim oblicima cesce
nego neornamentisani primjerci. Jedino se konicnim zdjelama
pojedinacni kao npr., zdjela iz Skarinog Samo-
grada, Ciji ornamentalni motivi
horizonta i vec nastanak klasicnog cetinskog na-
cina koji do izrazaja doCi narednom
XXIII : 1).
120
Ostale 1keramicke tilpicnom protocetinslkom sti-
lu ukrasavanja, koji veoma siromasnom ornamentikom,
izvodenom

dubokog ureziva:nja, odnosno i sa-


svim sporadircno tehnikom zigosanja. Na:jces.Qi ukras okviru ovog
strila horizontalna urezana linija na prelazu vrata .i oboda
vrceva 't'irpa i ispod oboda konienih ZJdjela i jos nekih
XXIV: 2, 8; XXIII: 1-3). Taikode su bradavi,ca:sta is-
pupeenja koja se ponelkad na:surprot drske na vr-
cevima XXIV: 8; XXV: 7). Nesto o:rm:a:mentrka za-
stupljena jedino na vec spomenutom iz Skarinog Sa:mogra:da.
Tu se radi dosta nemamo i grubo izvedenim urezanim Hnijama, ko-
je teku6e '.rombove. SpolJne ovih rombova na nekim
mjestirma rprate nizovi uboda. Drska ukrasena sa dva
para vertikalnih linija, na niz plitkih koji
miraju XXIII : 2 elementima, ovi ukrraJSi
odgovaraju motivima sa prethodno navedene zdjele iz . na-
selja XXIII : 1). Karakteristicno da su suda nadena
na dubini 2,00 odnosno na zavrse1Jro sloja Slkiari-
nog Samograda, 1te svemu nagovjestavaju prelaz ka cetinskoj
turi i klasicnoj produkoiji. .
Ovom hmizont'U pripa:dati i gruba keramicka roba
sa pla:sticnim i .razliCitim iz odgovarajucih s}oje-
va naselja i tumula sa ovog XXIV: 2, 4).
Ostali nalazi
U okviru facijesa nalaza su veoma ri-
jetke. vec a:la:tke, kao
sto su jednostaVIIle kamene sjekire XXVI: 4), 1kostane mo-
tike, sila i slicni obHoi, koji se ni rpo cemu ne od
nih nalaza ovog t,irpa u drugim savremenim ,.iJli, starijim i
kulturama
24

Medutim, posebnu pa:Znju rSJkurp nalaza od zlata iz Ni-
na-Privlake, slucajno o1Jkriven 1939. godine. Nesigurne okol-
nosti nala:zJa ucinHe su da ovo znacajno otkrice bude zaposta-
vljeno, prema onom sto u arheoloskioj li!tera:turi izneseno, jos
uvijek prisurtne nedO'Umice vezi sa tirpom nalazista iz koga ovi
predmeti poticu, k.ao i sa njihovim hrono}oskim i vredno-
vanjem25.
U pirtanju su sljedeca 33 predmeta:
- ogrHca od dvadeset punolivenih bllkonicnih perli razlioi-
te veli6ne. D'llzina najmanje perle 1,9 cm, najvece
2,2 cm (sl. 17 : 4; XXVI : 1);
24
Svi nalazi ovog tipa poticu iz protocetinskog sloja peeine Skarin Samo-
grad. materdjal uglavnom nije objavljen, .smje5ten u Arheolo8kom mu-
zeju u Sp1i11u.
25
zlatnih na1aza iz - P,rivlake do sada detaljnije
razmatrao ,sam.o Z. te smo se i mi obrade ovog materijala u
najveeoj mjeri oslanjali na rezultate njegovih {up. Z. V i n s k i, 1959,
209-213).
121
122
2

'
Sl. 17 - tabela facijesa
F.ig. 17 - t:ypologique ,du faoies de Protocetina
'- --r.- .. .. :

<
;
}
""


- dva punolivena konicna sa u ob-
liku slova V. Precnik 1,1 veeeg
2,00 (sl. 17 : 2; XXVI : 2,
- devet plocica od iskucanog valovitog od kojih su se-
pravougaonog oblika (tip kao na XXVI : 8-10),
dvije su sa ta&.ica
uz rub (sl. 17 : 5; XXVI : 11). Tri plooice pri
dvije perforacije. Du.Zina ovih plocica od
5 do 10
- d) dvije nar1U!kvke od is
1
kucam.e zice,
pravougaonog presjeka XXVI : 5).
Ovaj 1s1kup karak!teristikama predstavlja zenski
nakit. Na to sasvim jasno upu6uje ogr1ica od 2'1latnih perli.
seeaste plocice su, svoj prilici, dio pektora:la, ostale plocice su
predstavljale vjerovatno na pojasu iil na
dijelu odjece. No, nije isikljueeno da su ploCice pravougaonog
narocito one sa kako to pretpo-
staV1lja Z. Vinski (Z. V i s rk i, 1959, 209-213).
Prema ovdje se radi nalazu koji potice
iz jednog groba u tumu1u. kasnije su ovi podaci doveden!i
u pitanje, te Citav nalaz okarakterisan kao zlatna ostava. Osnovni raz-
log za odustajanje od opredjeljenja infor-
kojoj na podrucju 1ne postoje te
hi ovaj na:laz ne poticati iz jednog takrvog kontek-
sta26. No, terena Z. Brusic na navedenoj
lotkaciji konstatovao vise jedna od njih dosta osteeena,
te upravo iz te porticat!i. ovaj
jedinstveni na1az
27

Mada porijekLo ovih nala:za vjerovatno nilkada nece b.:i!ti sa si-
gurnoscu utVJrdeno, mi se opredijelili za
za za'kljuca'k da se ovdje radi Na oprav-
da:nost ovaikvog opredjeljenja upucuje vise relevantnih .. Po:'i-
je svega, to iskaz ,kJoji v1dio i prvi skre-
nuo pamju na njih, to su terenski podaci Z. Brnsica, taj
iskaz potvrduju, i, na k!raju, to karakter na1aza, upucuje
da u pitam.ju komplet na'kita koji pripadao jednoj zenstkoj
i v}erovatno p11ilozen sahrane uz pdkojnika.
Analogije sa skeg podrucja, kojima tkasnije blti vise
pokazuju da ovaj i kulturno odgovara
facijesu.
KULTURNI 1 HRONOL08KI OKVIRI
Prisustvo keramickih i tJipicnih za srednjo-
jadranski tip ljublj.arnske kulture, ja:san znaJk proto-
facijesa sa su loptaste sa dilindri-
ili drskama i nj.ihova karatkteri-
Z. V n s kJ, 1959, 209-213 i tamo navedenu Iiteraturu.
Z1 Z. r u s i 1972, 89 :i nap. 244, kao i usmena istog autora.
123
sticna ornamentika, kao i konicne zdjele i posude sa prs1enasto za-
obodima XXIII : 4; XXIV : 3-5; XXV : 4-6; XXVI :
7, 12, 13). VeCina tih elemenata dovodi ovaj horizont u vezu i sa si-
rim pros1'orom komplek!sa. u ovom
konteks1'u su veoma brojno izrazeni keramick!i koji ovaj facijes
povezuju sa mladom fazom ku11'ure na njenom
Ti elementi su posebno znacajni jer pruzaju dosta moguc-
nosti za preciznije kulturno i hronolosko opredjeljenje protocetinskog
horizonta, prije svega u odnosu na srednjojadranski tip,
kao i na sire okvire ovoR; kulturnog kompleksa. U ovom smis1u
kativni su vrcevi sa loptastim tijelom i cilindricnim koji
prisutni u facijesu XXIV : 1), kako smo vec naz-
nacili, takve posude su jedan od obl:i!ka u mladoj fazi klasicne
Narocito su brojni u Partama i Grotta dei Ciclami
(up. VIII : 1, 8; IX: 1, 2; 3). Takvi u osnovi
tzv. Begleit keramici .. cije primarno porijeklo u okviru
zvonastih pehara na podrucju zastJupljenost
u njenoj kasnoj fazi, odnosno u protounjeti6kom kompleksu i
a1pskim varijantama Oggau-Loreto i rani

Posrednik u pre-
nosenjru tih uticaja do bez sumnje
klasicne ili, nosioci fazc
ove
Nes,to drugaCija situacija sa istog oblrka, sa
ostro izvi'jenim obodom oivicenim Hnijom XXIV: 2,
8; XXV : 3). U tipoloskom smislu ti jednu speol-
ficnu Begleit, odnosno protounjeti6kog tipa. Vrcevi
i zdjele sa ovakvim ukrasima zastupljeni su u slojevima mlade faze
klasicne kulture, i to samo na prostoru Jadra-
na u Grotta dei Ciclami, del VIII :
9; : 1, 2, 4, 5), ali nalazi poticu iz
okvira. Jasan stratigrafiski i kontekst ovih nalaza sjever-
nom Jadranu oslonac za proto-
fac
1
ijesa. Meduti!m, Cinjenica da su ovakvi brojn'iji i
u cjelini bolje radeni na prostoru srednjeg Jadrana, upucuje da na-
stanak i razvoj ove varijante vrceva protounjetickog tipa tre-
ba traziti upravo u okviru protocetins:kog facijesa, odakle su se
rili na dio klas
1
icnog podrucja.
Posude zvonastog oblika kakve susre6emo u na Cetini,
Grabovici i u Samogradu XXIII:2; XIV:9; XXV:7), vec
svojom osnovnom formom upucuju na kulturu zvonastih pehara, kako
to napominje i I. Marovic. Medutim, ovaj autor te pripisao
cetinskoj kult.uri, ih u vrijeme faze Reinecke Br. (I. r o-
v i 1980, 9. i d.). Nismo uspjeli naCi direktne analogije posudama ovih
treba reei da i ova forma dosta podsjeca na Begleit kera-
miku kasne kulture zvonastih pehara. NajviSe srodnosti sa ovim obli-
cima pokazuju pojedini nalazi iz sloja 5 Grotta Mitreo
kao i iz okvira tipa Oggau-Loretto (up. R. i t t i 'n i, 1954, 185:5,
190:2). podaci idu u prilog nesto ranijoj dataciji, dok u kulturnom
28 ovome detaljnrije vidi u poglavlju kulturnim i hronoloskim okvirima
klasicnog tipa kuHure, str. 60.
124
na Sve to da se ov-
dje rad,i iz okvira facrijesa, ne iz klasicne
cetinske kako to iznos:i 1. Marovic.
Pojedine forme i rukrasi dz keramickog protocetinskog
facijesa dosta dobre analogije i na jednom 1sasvim
okviru mlade faze Gl:ina 111 - Schneckenberg. Radi
se vrcevima sa cilindricnim vratom i jednom trakastom drskom, za-
tim posudama sa prstenasto obodima, te peharima sa
ljevkastim vratom i trakastim. drskama i jos ,sHcnim oblicima
koji taeikastim ubodima i linijama, maniru ve-
oma s1icnom protocetinskom (up. Machnik, 1985, 32, 2:10,
15, 16, 19; 3:14, 21). Vrcevi ovog tipa znacajnijoj pri-
kulturi Glina 111 - Schneckenberg, njlihova poja:va ovom
vjerovatno se moze pripi,sati iz protounjet1ckog kruga,
te se samo os,novu toga ne moglo govoriti vezama sa
jadranskim Ovo tim prije sto ti oblici Sedmogradu
tipicnom Glina 111 - MedUJtim, pre-
ostali navedeni i njihova ornamentika mnogo vise osnove
za kontakata i na ovoj relacij:i. S
obzirom na slabo poznavanje razvoja u o;vom na
sirem zapadnog Balkana, sadasnjem ne
mogli objasn1ti nacin ostvarenja tih veza, ali na sva-
kako treba U ovom mozda va:lniji hrono1oski sin-
hronizam na ovaj nacin uspostavljen, koji vremen-
faoijesa :i njegovu :istovremenost sa
mladom fazom klasicne Naime, prilikom razmatra-
nja hronoloskih okvira klasicne ljubljanske konsta-
tovali smo neke elemente koji zajednicki mladoj fazi ove
i Gblna 111 - Oinjenica da ta:kve srodnosti po-
stoje 1i na relaciji protocetinski faoijes - 111 - Schneckenberg
dobra potvrda vremenske egzistencije ovih
horizonata.
Posebno zanimljiva sa nalazima iz Nina-Pri-
vlake. Z. i ovom navodi odredene sa
pehara, takode na analogije :i sa drugih podrucja,
naroei<to sa egejskog i s'ireg istoenomediteranskog prostora (Z. V i n s k i,
1959, 209-213). Sa danasnjeg stanoVJista ove problematike,
moze se re6i da mnostvo razloga na prima:t ove druge kompo-
nente. Naime, ogrlica od zla:tnih perbl.' veoma bli-
srodnost sa zlatnom ogrlicom ovog tipa iz kraljevske grobne ka-
mere R 26 sa zapadnoj Grckoj (up. W. D r f 1 d,
1927, 217-223, Beil. 61ai1). Tome treba dodati zlatne perle
iz os,tave Troja llg, koje 1naveo :i Z. Vinski (Z. Vinsk,i, 1959, 211),
kao i perle istog oblika od zla:tnog Hma iz ostave Poliohni, te druge
brojne analogije ovim perlama iz ranog i srednjeg bronzanog doba Ege-
je, na koje Parovic-Pesikan r v i s 'i k n,
1985, 20 1i nap. 5). Na istom Parovic-Pesikan da ana-
logije trakama od zla:tnog lima i iz Nina-Privlake postoje
29 Up. poglavlje Podrucje s<jevernog Jadrana, s:1Jr. 60.
125
u iz Molhosa i Platanosa na koji pripadaju
II-III. sve to u vidu, da se ra-
cunati na veze facijesa sa koje
svoj prilici, izvoriste tog tipa nakita.
. No, vratimo se opet R<< iz nekropole Steno na
ll okviru postoje i sire analogije protoce-
tinskog facijesa, se da te paralele pruzaju dobre osnove za
ciznije hronolosko opredjeljenje veza na ovoj Na to
vec R 26, koji datiran u III (N. G. L.
m n d, 1974, 129-142). U
closta su brojni i cista-grobovi u su
na naCin identican ritualu protocetinslcog tipa. toga, svi tu-
iz ove od
ploca, one iz 1 u Orahu. Na kraju, da i pojc-
llini iz nekropolc Steno dosta slic-
sa
(up. W. D r f 1 d, 1927, 10-15). NavodcCi sve ove
mozcmo sc oteti utisku da u puno ova-
gdje dva toliku koli-
srodnih kao to slucaj sa i
Leukada. srod-
ovog
u kakva sa 33 >>R u
nismo svc analogijc
koje
roCito u doba III perioda. U jos navesti da
sa cista i u
(N. 1939, 161, Fig. 22:1, 2), na Peloponczu
1 n, 1976, 73-79), grobovi ovog tipa poznati su i u Siriji
i u Anadoliji D u s, 1977, 37-47; 1. s d 1979, 57; G o-
v d i 1987, 67-69).
U kontckstu takode, paznju jos
neke pojave lcoje ove i uda-
ljenije podrucja. Radi se nalazi-
ma iz i iz naselja Borg sa
Malte. U ovoj zastupljeno posude koje i obli-
i ukrasnih motiva koje
pokazuje dosta slicnosti sa
su zdjele sa zvonasto koje mogle
dosta analogije iz i Bla-
ta na Cetini (up. 1934, XXII:10). Uz to su u
prisutni oblici i tipa (Ibld.,
XXI, 13, 18; XXIV:3). U slucaju posebno su zanimljivi
brojni nalazi posuda sa rusticn,im iz en
znatan znacajn'i'h sa
i posuda sc i ovdje na
(up. u r 1923, IX:5, 6, 7, 10, 18, 19). U en
veHki broj objekata, sto uz navedene
jasan znak ovoga naselja koje
III periodu. D. Evansa,
126
sredno pretho,di en Nadur D. v n s, 1953, 44) ito se Cini pri-
hvatlj:ivim, s da toj nekropoli dosta rizrazene i odHke kul-
pehara.
Prema tome, protocetinski facijes mogli sinhronizovati sa
naseljem Borg en dok Tarxien nekropola vremenski odgova-
rala U tom trebalo pomisljati na mo-
izvjesnih elemenata zvonastih pehara i iz
ovog pravca, preko Italije i Jadranskog mora. Da ova pretpostav-
ka nije bez ikakve osnove, vidjecemo obrade nalaza
skog tipa s Jadrana, ima nekih elemenata
koji na veze sa i centralnt>g Mediterana.
Pri veoma morale imati obalne narocito, prio-
balne morske da one najsire
za ostvarenje kontak.ata na ovim relacijama.
U vezi sa ovim razmatranj<ima jos da
protocetitnskog i Bo:r:g en tipa konstatovani okolini
S.irakuze na i to te u nekropo1ama Matrensa.
Plemmirio, Cozzo i Thapsos. Brea te nalaze sasv.im :isprav-
no povezao sa malteski!m ali taj on
smjesta vrijeme koje odgovara LH perioda Grckoj (up. L.
r 1960, 134; 1962, 47-48, 68, XVI:1, 2, 4-6). No, takv.o
llronolosko opredjeljenje tesko p.rihvatljivo se obzir i
ist.razivanja koja jasno ukazuju na b.rojne srodnosti Tarxiena i
Borg Nadura sa 111 perioda na grckom kopnu
30

U okvira protocetinskog facijesa,
smatramo da sada5njem momentu bilo donositi kon-
kretnije tipoloskih konkordansi kera-
mickog materijala iz srednjojadranrske sa ovim relativno
ljenim Medutim, neophodno :imati u da
postoji znatan broj elemenata, jer to na mogucnost
nastanka nekih vodeCih protocetinskih formi. pri:je
svega, mislimo na drske i jednostaJVne urezane ukrase, koji su jed-
brojni na Malti i srednjem rtako da se ne moze isrklju-
Citi njihovo zajednicko porijeklo u jednoj od Pojava takvih
elemenata na Siciliji od poserbnog znaeaja i, mada ovdje mnogo
u odnosu na Malt1.1 li Jadran, geografsrki polozaj sici-
nalazi,sta da ona mogla predstavljati
na navedenoj relaciji.
Ako sumirali sve iznesene podatke ve-
zane za i okvire protocetinskog facijesa,
bllo istaci sljedece
- ,facijes predstavlja jedan ho-
rizont koji oznacava vaznu kulturno-istorijskom
podrucja. U to vrijeme na ovom i na sirem jadran-
skom dolazi do znaeajnog, mada i potpunog, raskida sa
tradicijom, nastaje niz no<Vih koji
osnovi nose bronzanog doba.
30
Ko,umou<seli,s, 1980, 170--171 i tamo navedenu literaturu.
127
- Kulfurni i hronoloski polozaj ovog facijesa jasno fiksiran
osnovu paralela sa protounjet>ickim krugom, mladom fazom klasicne
kulture, te sa kulturom Glina III -
razdoblje koje prema srednjoevropskoj periodizaciji nepo-
sredno prethodi fazi Reinecke Br. Al. Veze sa egejskim i
ovog sa periodom 111.
Sasvim jasno da facijes ne traje tokom Citavog tog
ali se na nalaza iz ovog okvira taj odnos moze pre-
ciznije takvim mogucnostima vise cemo govoriti nakon upo-
cet1nske kulture i nalaza tipa
ljanske koji takode pokazuju znacajne srodnosti sa egejskim
i nesto vise indicija u ovom smislu.
128
KULTURA
NALAZisTA I PODRUcJE
Nalazi cetinskog tipa brojno na citavom
srednjeg Jadrana, od Zadra ,(Nin), do Trebinja i Bilece (Ljeskova gla-
vica, Orah, Samobor). Karakteristicno da se nalazrsta sa ov.im
materijalom uglavnom jadranskog zaleda, dok
na samoj obabl veoma rijetka, na svjevernoj periferiji ovog pro
stora, poljima Bosne i gornjem Neretve, uopstc
ih nema
31
Isto tako ove kulture na srednjo-
jadra:nskim ostrvima, jer za sada poZinati sa:mo nalazi
ovog tirpa Markovoj spilji na (G. Novak, 1959, XI:1; XVII:
4; 1968, XXIII:4). NajveCi broj nalazista ove na
Cetinske rorajine, gdje istrazivanjima I. Maro-
vica konstatovana do sada najveca koncentracija iz ovog okvira.
tako reCi svakodnevno se nova na1aziSta sa mate-
rijalom cetinskog tipa na sirem srednje Dalma6je i njenom
neposrednom odnosno i isto6noj Hercegovini, te
se Citavo ovo moglo primarnim prostorom ove
ture, kome se ona javlja kao integralna cjelina. Pri tom mozda
trebalo posebno izdvojiti prostor centralne Dalmacije kao maticno
jezgro razvoja ove jer tu i najveca koncentracija protocetin-
skih nalaza.
Sa Citavog ovog prostora manjoj ili ve6oj mjeri objavljeni
nalazi sa 24 lokaHteta sa materijalom cetinske Od toga osam
naselja, i to sest jedna gradina i jedno naselje na otvore
nom, sesnaest lokaliteti sa gro
1
bnim koji prema raspo-
lozivim podacima sadrze 34 sa grobovima.
Bogatstvom nalaza posebno se s podrucja Cetinske kra-
jine, kao i peCinska naselja Skari'n Samograd i Ra,vlka peCina. Medl)-
tim, time nije iscrpljen broj do sada cetinskih nalaza. Iz
tih razloga cemo narednom naves1Ji sva nalazista sa
odnosno primarnog cetrinskog mada ne-
31
Ovdje uzeii ob!lk jedan fragment posude rtlpa kojl.
naaen VuCitpolje na Duvanjs.kom polj.u, se tu, be!l SJUmnje, radi
sasvim sporadicnom i margina1nom nala!lu (up. G v d r i 1982, 161,
v: 11).
129
materijal iz razloga ovdje nece biti siroj
ri koristen (v. 6)
32

Sjeverna Dalmacija:
2 i 4 kod


2, 3, i 8 Vrsima kod


Dio iz Grc-
kom S. t v i 1985, 297-298);
Mala glavica, Podvrsje (S. t v i - S. k
1986, 38-41; 1988, 26-27);
iz Dubravi kod
(Z. s i 1972, 73,
nalazi iz peCine Tradanj kod Skradina (Z.
s i 1972, 68, XLV:l);
kod (W. t t 1 r, 1932, 359,
S1. 3).
Dalmacija i zapadna Hercegovina:
Sloj 2,00- 1,10 m pecini Skarin Samograd kod Drnisa
(Z. r s i 55-56, XXI:2, 3; I. v i -
v i 1983, 196-198, XXIX:2-9, 12);
Pojedinacni nalazi iz kod Knina (I. r v i
1952, 85-89);
s podrucja Cetinske krajine 26, 27, 48, 49, 52, 85
Rudinama; 3, 4, vise lada; 3, 5
iznad Ogradica; 1, 3, 5, 8
68-69 13 i 14 (Mila:seva gomila) Spare-
vinama; 92, 93, 94 na Preocanskoj Kosi)
35
;
Rotna gomila kod (I. r v i 1984,
36);
- u Prapatnici kod Splita;
Pojedinacni nalazi iz Markove spilje na (G. N v k,
1959, XI:1; XVII:4; 1968, XXIII:4);
32
Dokumentacija iz Skarinog Samograda samo manjim dijelom objavlje-
na {I. Marovic- covic, 202, 209-214; Z. Brusic, 1972, 53-66),
ni mate,rijal 1z jednog ne malog broja ,tumula s podrucja Cetinske krajine tako-
de jos nije prezentilran. Kompletan pregled ovog materija1a obavili smo
u depou Arheo1oskog muzeja u Splitu. Uz to treba navesti i neka nedavno is-
trazena naselja ,sa na1azima ovog tipa u oko1ini Stoca, gdje su istraiivanja u
toku, cemu posjedujemo samo dnd'ormativne podatke.
Na ovoj 1okaciji konstatovano postojanje nekropo1e koja sadrbl oko
136 tumula i obuhvata od 2 klm
2
Godine 1982. istrazeno 7 tumula,
od kojih veCina vec oSteeena. Konstatovano sukcesivno sahranjivanje
od ranog bronzanog doba do rimskog perioda. Materija1 sa ovih iskopavanja
nalazi se u A:rheoloskom muzeju u Zadru :i jos nije objav1jen. Iznesene podatke
saznali smo od Dr S. t v i kome najsrdacnije zahval}ujem na predu-
sret1jivosti.
34 Up. s. t vi 1973, 30 i tekst protocetinskom facijesu na str. 113
. . 1 1 v l" . 1" U I . ,
atel1l'Ja sa ov na az1sta u Jav Jen. . r v 1
1963, 5-80; 1976, 55-73; 1984, 27-64; I. r v i - v i 1983, 191-216.
130
"

.s ....
"
"
."

"' "
"

'"
+'

"'

..


...,

"
1)
h

>
...,

"
.,.,
....
"
"

" Q
..
...,
..,

"


"
<1
....
"
+'
"'


d'
'" 3
Karta 6 - Nalazista kulture
Cwrte 6 - Stations de la oulture de Cetina
131
- Sloj u Ravlica peCini kod Gruda r i n v i
40-41, XXXVIII- XXXIX);
- Nalazi iz gradine Krstina kod Posusja (up. r 1978,
203-204, XIV:S-15).
Juzna Dalmacija i i'stocna Hercegovina:
- Nalaz;i iz pe6ine G,udnja
36
;
- Tumul 1 i horizont sahranjivanja u 11
Ljeskova glavica) polju
Covic, 1980, 36; 1. Marovic- Covic, 1983, 213,
7);
- 4 iz Oraha kod Bilece v i 1982, 18, sl. 22).
Usim ovog primarnog nalaz;i cetinskog tipa se
manjoj iH vecoj mjeri i na jednom mnogo sirem prostoru, i to cesto
kao cjeJ.ine konteksta. Prethodno
smo vec naveli nalaze tipa na Trscanskog krasa iz
okvira t'ipa Giclarni -Mitroo dei Cicla:mi, XII:1, 5), kao i one
iz gradine Kotorac kod Sarajeva i iz glasinackih cetin-
skog tipa takode Boki Kotorskoj (peCina Vranjaj),
niji Stoj i Skrelj kod Skadra)
37
, i u Tomba grotticella br.
i 8 iz Laterze u Italiji (F. i n f i r 1967, 32, Fig. 32;
1971, 212, Fig. 16:3). Ovdje treba ukaza:ti i na nalaze iz tumula iz Ani-
sta zapadnoj koje neki takode pripisuju cetinskoj
turi v i 1970, III), kao i na jeda:n ne bas broj
s Peloponeza, koji zna:tne srodnosti sa mate-
rijalom cetlinskog tipa. Radi se nalazima iz sloja IV naselja Lerni
R u t t er, 1982, 464-469, Fig. 1:12, 13; 2:24-26; Pl. 98:12, 13;
99:14, 15, 24, 25) i onima iz apsidalnih koje
mjestu kasnijeg panhelenskog svetilista u Olimpiji (up. F.
W g 1911, 165-185; W. D r f 1 d, 1935, 81-84)
38

Prisustvo cetinskog materijala na jasan znak
intenzivnih veza sa drugim, cesto dosta udaljenim sto
na ekspa:nzivnost i vitalnost ove U nekim od
nalazista, kao sto Grotta dei Ciclami, najvjerovatnije se
pojedinacnom s maticnog cetinskog prostora. Medutim,
nalaza iz Kotorca, glasinackih tumula i Anista, s jedne stra-
ne, te Stoja, Skrelja, Oli!mpije i Lerne, sa druge strane, svoj pnilici
se ne radi usamljenim nalazima, vec se tu naziru jasni pravci komu-
nikacija koje na postojanje cvrsce veze na ovim relacijama.
Slicno se pretpostaviti i za cetinske nalaze Apuliiji (Laterza),
gdje do izrazaja morala doCi transjadranska kOiffiunikacija koja vo-
38
Cetinski materijal, kao ni drogi nalazi iz Gudnje, nije objarvljen.
Istrazivanja ,u peeini Vranjaj obavio D. SreJovic 1981-1983. godine;
rezultati jos nisu objavljend. Iskopovanja ,tumula Skadra obaviLi su
Koka i Jubani 1983. godine. tim nalazima jos rijeci pnilikom obra-
de ranog bronzanog 'doba na ju:lnog Jadrana.
38
izgradnje novog ,u vremenu od 1959. do
1964. godine, nadeno jos nekolilko keramiakih fragmenata cetinskog tipa koji
najvjerovatnije takode najranijem naselju na ovom polozaju
m z 1 i s, 1980, 125-278).
132
di ocl srednje Dalmacije na Monte Gargano i dalje u juznu Italiju. U
ovom pogledu ne mogu se isk1juciti ni odredeni siri i neki drugi
znacajniji kontakti koji su mogli bltno utircati na razvoj cetinske
ali i na lokalni razvoj u tim podrucjrima.
NACIN STANOVANJA
Nacin stanovanja jeda:n od poznatih elemenata u
cetinskc kulture. U ovom domenu za sada raspolazemo samo
uopstenim podacima koji se odnose na nekoliko peCinskih naselja, jed-
no naselje otvorenog tipa, te na jedno gradinsko utvrdenje. No, vec na
osnovu toga se moze reCi da lokacije i tipoVIi sta:nista kulture
najvecoj mjeri odgovaraju starijoj tradici<ji srednjeg Jadrana i sireg
podrucja. Karakteristicno da su sva peCinska naselja iz
ovog okvira, ona prema raspoloziv:im podacima cine pnimarni
blnski tip u cetinskoj vec i na-
seljena. Od svih poznatih peCinskih naselja materija:l ove
znacajnijem samo Skarinom gdje ce-
sloj 0,90 m i Ravlica peCini, gdje ovoj pripada
Citav IIIb. Slicna se moze pretpostaviti i u
Gudnje
39
, te ova tri nalazista predstavlja1Ji najvaznija do sada pozna-
ta naselja cetinske opstim tih peCina
vec dosta rijec.i u ranijem tekstu, ovdje napomenuti da
Ll slojevima koji pripadaju cetinskoj od arhitektonskih objeka-
ta konstatovana samo jednostavna ognjista bez posebne konstrukciie
Marijanovic, 1981, 11; I. Marovic-B. Covic, 1983, 202).
U preostalim peCinama cetinski nalazi se susrecu sporadicno, te
svoj priblci one nisu ni blle mjesta duzeg boravka nosilaca ove kul-
iure.
Utvrdenje na polozaju jedino gra:dinsko naselje iz ok-
v"ira cetinske kulture. U pitanju relativno mali objekat ovalnog oblika,
na vrlo i strategijski vaznom mjestu. Fortifi-
izvedena od kamena u tehnici suhozida. Kulturni
Gloj potpuno spran, tako da se usitnjeni fragmenti keramike nalaze
samo plitkom i u procjepima izmedu stijena Or 1978,
203-205).
Najmanje su nam poznata naselja na otvorenom, nezasticenom
prostoru kojima pripada ono na lokaciji Vreline-Cicline Bujaduse u
Islamu Grokom. U ovom pogledu raspolazemo samo krajnje
podacima koji se oooose na povrsinske nalaze sa ovog lokaliteta (S.
t v i 1985, 297-298). Medutim, vec i njihova lokacija na ravnom,
niCim prostorn, daje dovoljno indioija postojanju i ove
naselja u cetinskoj kulturi.
POGREBNI
NaCin i drugi aspekti pogrebnog nosilaca
ceiinske kulture imaju mnogo zajednickih elemena:ta sa
skim facijesom, sto predstavlja jednu od najznacajrrrijih spona koje
.
39
Prema N. Petriou, u Gudnji sloj cetinske kulture koji preslojava
ljubljaiJ'ski stratum (N. t r ri 1976, 304, 307).
133
povezuju ova dva kulturna horizonta. Naime, sahranj;ivanje pokojnika
se iskljucivo u tumulima istog sasta;va, veLiCine i nacina grad-
nje, kao sto su U ovom smislu posebno zanim1jiv
mul iz nalazista Velike gomile u Citluku, koji kru.Znu ka,menu plat-
formu, istovetnu onoj iz rane protocetinske humke (sl. 18).
Kako smo vec napomenuli, sahranj<ivanja u tumuiJ.ima sa
koji u protoceti.Jnskom facijesu, postao
dominantan u domenu funerarnog ritusa tokom 6itavog
ovog podrucja, te sasv;im sto su ovakvi grobni spo-
menici potpunosti prihvaceni i u cetinskoj kulturi, budu6i da ona ne-
ovaj facijes, te da i u drugi m kulturnim aspektima po-
kazuje veliki stepen srodnos1Ji sa njim. sv;im karakteris1Ji.kama
ovih bilo dosta rijeoi prilikom obrade protocetinskog facijesa,
te nema potrebe da te podatke ponovo Stoga cemo na
ovom mjestu vise posvetiti elementJima koj.i predstavljaju
specificnosti nacina sahranjivanja u domenu ceti:nske kulture.
Sl. 18 - Pogled na tumul u Git!Juk;u
Fig. 18 - Vue SiUf le tumuLus
Ovdje prije svega navodimo elemenat kome se cetinska kul-
tura najvise izdvaja, kako u na prethodne, tako i prema ka-
snijim horizontima kulture bronzanog doba, to spalj;ivanje pokojni-
ka. Naime, pored inhumacije u cista-grobovima u ovoj kulturi se prak-
tikuje i Raspol<>Zivi podaci pokazuju da ovaj ritus do-
sta rasprostranjen u cetmskoj kultu11i, sto s obzirom da
takav nacin sahranjivanja potpuno stran i na ovom i na sirem jadran-
skom podrucju.
134
sa spaljenika osnovnoj nima-
Jo sc ne od sa oista-grobovima, ostaci pokojnika
Lt ovom polagani tl Takvii SlmjeMeni na povr-
tla ili nasipa, centralnom
Spaljeni grobovi ne sadrze posebne priloge,
cesto se nalaze ostaci keramickih sto na
koji pnimjenj.ivan i kod
Ll ovom i protocet-inskom da se
tipa nalaze samo sa spaljenicima, te time pos-
taje jasnija kadionica, koje oCigledno imale
radnji vezanih za
Na prostoru gornjeg i srednjeg toka Cetine, to podrucje na
kome cetinska za sada iistratena, utvrditi
odnos i incineracije. Naime, se tri
vrste nekropola. Ci<ne kojima samo
skeletni, (Ve1ike gomile Preocani, Bitelic). Dru-
goj vrsti sa grobovima spaljenika
vaca, Gomile vise Lada nek-
gdje ova Odnos 1inhu-
miranih i spaljenih grobova 11:4 korist inhumiranilh (I. r v i
v i 1983, 205). i odnos ovim
dijametralno razliCitim okviru cetinske

Osim specificnog biri,tualnog sahranjivanja, koje ovim i si-
rim svojstveno samo cetinskoj
ceno izvjesno zaceta!k
pola, i na ve6i intenzitet naseljavanja odnosu na pret-
hodni, protoceti'nski facijes.
KULTURA
U cetinske dominira keramlicko
posude. Uz to se susre6u oruzje, orude i naki't od metala,
kosti i kamena. Keramicki obHci i nji'hova ornamentika su i osnovni
element'i kojlima se prepoznaje ove kulture i cime se
ona <izdvaja i od ostalih cjelina ovoga i sireg pod-
rucja. Osnovna karakteris<tlika ovog potpuni nestana!k
i ve6ne tog t']pa, kao i dalji
tipicnih ;posuda, koje odnosu na svoje prethodnike
prave bardkne forme.
Keramicki
Na prvom mjestu navod!imo male vrceve sa ci:Jindricnim vra-
izvijenim i zaobljenim trbuhom, koji u
oblicima ovog tipa iz okvira faci-
jesa, s razHkom sto su 'sada drska
redovno tipa i nemaju omfalos vec ravno dno
XXVII:4). Ovaj tip pos:ude ne spada red naj<brojnijih kera-
mickih formi, ali veoma jer u tipoloskom
predstavlja od spona na 'relaciji protoce-
tinski facijes - cetinska
135
slicni prethodnim, ali sa trbuhom i izra-
zitim ostrim profilacijama spadaju medu najcesce ce-
Vinskog posuda. Trakasta drska, klasicnog tipa, pocinje
ispod linije koja razdvaja obod i zavrsava na posade
(sl. 19: 5; XXVII : 2; XXVIII : 2). Ovaj prredstavlja
vec potpuno razvijenu vrceva tipa i njihovih

Dalji razvo}ni oblik u tipoloskom smislu, sto ne mora imati
i hrono1osku vrijednost, predstavljaju pehari tipa Kotorac<<
(s1. 19: 1; XXVII: 1, 5; XXVIII: 1; XXIX: 4). posude
su izrazita karakteristika cetinske kulture. U osnovi su sHcne
prethodnim vrcevima, ali se pri tom izdvaja jedan vazan de-
talj - visoka ljevkasta ili cilind,ricna noga. Zarnimljivo da
se noga zavrsava na ist1i naCin kao i vrat posude, odnosrno i
njen kraj izvijen i jasno izdvojen. Posude ovog naj-
cesce se nalaze u tumulima sa spaljenim pokojnicima, po-
nekad na imaju visestruke trougaone perforacije, sto
ukazuje da su primjerci imali specificnu
sahranj,ivanja, odnosno da su neka kadionice
XXVII: 5).
d) Veoma i ne su ,konicne zdjele
sa i zaravnjenim koje se susreca i u
prethodnom periodu, ali se ovdje radi nesto
primjercima, ukrasenim tipicnom maniru
XXVIII: 7, 8; XXIX: XXXI: 5, 7).
Amfore sa trbuhom, dnom i ljev:kasto
izvijenim obodom predstavljaju najvjerovatnije
iz kruga. Medutim, razvijene drske
i tipicna ornamentika nesumnjiv su znak pripadnosti cetin-
skoj ku1turi (sl. 19: 9; XXIX: 1).
f) T'ipicna cetin:ska kojoj ne poznajemo prethodnike u
ranijim kulturama srednjojadranskog podrucja su duboke
zdjele kosih zidova, sa ma:sivnim dnom i ka unu-
trasnjosti izlom1jenim obodom (sl. 19: 7, 11; 4).
g) Dosta i ne tako brojan su duboke zdjele cetvr-
ta:stog sa ravnim dnom i ostro izvijenim obodom

h) pojavu predstavljaju pojedinacni primjerci posudica
sa malim roptastim trbuhom i visok,im cilindrionim ili ljevka-
sto profilisanim vra:tom XXXI : 2). Nalaze se u
tumuHma, s obzirom na veoma nepraktican oblik, njihova
fankcija
Veoina prethodno navedenih keramick<ih formi za:stupljena i
naseljima i nekropolama cet1nske kulture. Istina, za sada su
niji nala:zi iz ali to se sa:svim sigurno pripisa:ti stanju
istrazenosti, odnosno poznava:nju naselja u odnosu na grobna
nalazis'ta. Jedina razlika koju na ovoj relaciji mozemo konsta-
136
tovati u grube keramike. Masivni lonci i slicni
su na1azeni u naselj
1
ima, gdje predstavljaju kera-
micku robu, sto se i moglo ocek!ivati s da se tu radli gru-
bom, upotrebnom, odnosno >rkucnom posudu Ovak-
vi su u tumulima rijetko zastupljeni, i tada samo kao urne u
sa spaljenim pokojnicima.
Ornamentika
Nac'in posuda pored karak-
teristicnog oblika, izra:zita odHka ma:terijalne produkcije cetin-
ske kulture. Pri tom su svi elementi tog specificnog
stiia izrazeni na radenoj 1keramici, dok gvubo posude
ukrasava:no na nacin koji u vecini savremenih
Uglavnom su to plastione trake razliCitog polozaja, bez dodatnih ukrasa,
ili sa nizovima utlisnuca izvedenih prstom XXXI : 1).
Ukrasi na finoj keramici izvodeni su tehnilkom dubo<kog
nja, udubljivanjem i zigosanjem, uz upotrebu inlkru-
staoije u ove tehnike. jednim dijelom za:stuplje-
no kao samosta'lna ukrasna tehnlka, dok se zigosa:nje javlja
u zajednici sa prethodnom tehnikom i to u u kojoj mali
ili duboiki tackasVi popunjavaju motive omedene udub-
linijama lili, pa:k, prate urezane .kompozicije XXVII: 1,
2, XXVIII : 1, 7 itd.). tehnika zigosanje se javlja
na povrsini oboda konicnih vrlo rijetko i kod
oblika posuda XXVIII: 7; 4).
U pogled1u polozaja ukrasnih motiva naroCito su karark!teristicni
tipa Kotorac, kod kojih redovno ornament:isana citava
spoljna povrsina, i stopu, talko da se jasno tri
glavne zone Vlrat 1Sa obodom i drskom, trbuh i noga
XXVII: 5; XXVIII: 1; XXIX: 4). IUkrasi cetvrtast,im zdjelama ta-
kode se sve do dna : dok su ko,d os'tarlih keramic-
kih obliika pravrlu samo gornji dijeloVli: rame i gornji
dio tvbuha, vra<t, drslka i obod.
mo<tiva udubljivanjem sa:stoji se od snopova
kosih Hnija u crkcaik-fovmi i1i u slova V, cemu
najcesce ne tece in oontinuo, vec su preloma razdvojene
XXVII : 4, 5; : 4; XXXI : Zatim, tu su moHvi polumeandra
kao ornament i1i dio sire koja meandrasto zao-
korijen drske XXIX: 1; : 4). ili dvostroke
linije prate XXVIII: 2; XXXI: 9; XXXIX
: 1). NeS<to rjedi, abl veoma ,tipican motiv
horizontalnih sa u cijoj jedan
kruziC XXXI : 7). Takode rijedark, veoma ukras
koj'i se javlja samosta1no posuda ra:ziiCitog saci-
ga visestruki paralelni urezi koji farmiraju motiv
nog grckom slovu lambda XXVIII: 5, 6; XXXI: 6).
U zigosanja i najcesCi snopovi kosih
traka ili U s}ova V ciji Se prelom ponekad zavrsava
rombovima. i rombovi su ,ispunjeni trouglastim, rjede
137
i kvadraticnim zigovima XXVII: 2; XXVIII: 1; XXIX: 4). Takode
karakteristicni motivi zigosa-
njem iz,dvojene girlande tackastim
XXVII: 1), te veliki viseCi trouglovi kombinaciji sa trakama
XXVIII: 7).
Na obodima najcesce sitni zigovi koji
plasticnu cikcak druge ukrruse XXVIII:7;
XXIX: 4; XXXI: 7). Sasvim rijetko javljaju se i mrezasti
urezi
Time uglavnom iscrpljen ukrasavanja posuda
u okviru cetinske kul,ture. S ovim u vezi jos nrupomenuti
cla u odnosu na poznati broj nalaza procenat ukirasenog
vcoma veblki. U stvari, medu kvaHtetnije radenim posudama v11lo su
rijetiki na kojima ornamenta, znatan broj
veoma efeiktno i bogato rukrasen.
Cetinski st'il ukrasavanja ovdje jos jednim uopste-
nim zapazanjem. A'ko pokusaH da .rasClanimo koja
zastupljena na finom posudu ove kulture i da pojedi,nacno razma-
tramo elementrurne sadrzaje, to rezuLtiralo kon-
statacijom da se ov.dje radi nekom slozenom ni!ti bogatom
kako u ornamentalnih tehnika tako
i u odnosu na raznolikost i motiva. taj relativno
skromni i sa ta:kvom
i i savrsenom sa posuda
t:la cjelini dje1uje veoma efelktno, izrazavajuCi time
ncst cetins'ke kulture, ne poznajemo u iz tog
n1 ovom, niti na mnogo sirem podrucju.
Ostali nalazi
Osim 'keramickog posuda u okviru kuHiUre posebno
karakteristi6ni sljedeci nalazi:
138
- maH bodez od sa ctri zakovice, naden u tu-
na lokalitetu Gomile vise Lada u (Sl. 19:
XXVIII:
- trougaoni sa punoljevenom
nom tumulu iz Prapatnice kod Splita. Sjeblvo ravno dvos-
jeklo, sa povezano sa sedam niti (sl. 19:
2);
- bodez 1iz 2 ru Dvosjeikla ostrica izduze-
nog trouglastog spojena ,sa drskom s
cetiri ni!tne. ostrice naglaseno rebro, dva nesto
su uz ivice sjeciva. Saouvan donji drske, dok
sredina nestala zbog trosnosti materijala XXIX: 2);
- od lkamena iz u
Lada: XXVIII : 4), iz tumula 8 u kod
XXXI: 8) i iz oko1ine Sinja 5,
Sl. 19 - i p o l o s k tabela cetinske kuloture
Fig. 19 - Tableau typologique de Ia cu1ture de Cetina
139
KULTURNI I OKVIRI
od najzanimljivijih zatvorenih cjelina koja nasem
i osnovno polaziste
i hronoloskih okvira cetinske predstavlja skup na'laza iz
mula u Gomile vise Lada iz U tom okviru posebno
karakteristicni sljedeCi nalazi: loptasta amfora sa drska-
ma i vratom tipa kao na XVII: 1, pehari tipa Kotorac
XXVII: 1, 5), kamena XXVIII: 4), frag-
ment jedne posude sa ukrasom u slova lambda XXVIII:
i mali bodez od bronze sa tri za:kovice XXVIII
nalaza iz ovog tumrula visestruko vrijedan i znacajan. Prije svega,
to do sada zajednioke pojave loptastih amfora
koje tipican elemenat srednjojadranske !i proto-
cetinskog facijesa s jedne strane, i klasicnih cetinskih oblika kakvi
svi preosta:li prethodno navedeni nalazi, s druge. Uz to treba reCi da
sahranjivanje ovom obavljeno spalji-
vanja, sto 1ka:ko smo vec raillije naglasili, tipicna karakteristika
cetinske
Ne manje znacajna i pojava bronzanog bodeza ovom kon-
jer on spada :red rijetkih cetinskih nalaza koji imaju
i dobro f1k!sirane analogije. Time neophodni za
preciznu dataciju Citavog ovog sto inace nije cest kad
u pitanju nalazi iz cetinskog okvira. Naime, moze se reCi da ovim
povrden prelaz iz proto-
cetinskog facijesa u na sto inace
sve tipoloske kara!kteristike materijala, takode omogucena i hrono-
loska ovih srodnih cjelina.
Medu ovim nalazima posebno se izdvaja bronzani bodez. Osim
sto pocetka cetinske ku1ture, ukazuje i
sire relacije ikoje od znacaja za formiranje klasiCne fizionomije
ove ku1ture, te cemo se naj;prije sire poza:baviti tim nalazom. Mali
gaoni bodezi sire zastupljeni jadranskom moze
se reci 'da se ova!kv'i oblici 'sasvim rijetko i sirem balkan-
skom Bodezi iz naselja Javorike-Gromace svojim dimen-
zija:ma ne red formi sa osnovom, te
ih u ovom ne mozemo svrstati primarne ana1ogije.
analogiju iz kako geografskom tako i tipo-
loskom predstavlja bodez iz Be1oti6u. Ovaj bodez
opredijeljen Belotic-Bela CJ.ikva i datiran vrijeme Reinecke
Br. G r s n i n, 713). dimenzijama odgovara
starijim, malim bodezima. Medutim, nalaz iz Citlu:ka po-
to naglaseno sredisnje rebro, sto
osoblna nesto oblika ovog tipa. Na Balkana
poznat samo jos jedan nalaz ovog tipa, i to iz akropolja
datiran u kasni III period (N. V 1-
m i n, 1938, Pl. 8). NekoHko bodeza ovog tipa nadeno
na Panonije. Karakteristican nalaz iz nekropole Pitvaros
(I. n 1965, i posebno onaj iz Mokrina, koji pokazuje dosta
s1icnosti sa bodezom iz ova primjerka kasnom
140
Nagyrev 'komrpleiksu, grupama Pitvaros i Moris, prema perio-
dizaciji Nagyrev 'k<ulture R. ta'kode se
mogu u razdoblje koje nije ka:snije od faze Reinecke Br.
(R. Schrei,ber-Kalicz, 1984, 161-164).
Sljedeca koncent,racija nalaza ovog tipa susrece se na
sirem alpskom podrucju, u Austriji i sjevernoj Italiji. U tom
su nalazi iz Oggau (R. i t ,t i n i, 1941, VI: 2;
VII:2), (G. Kaiser, 1962, 17), Lip-
pert, 1964, IX: 5), Lago Lucone (G. Borghesani- F. Gaggia,
1980, Fig. 4) i Lago Ledro R g t h, 1975, XXVI: 5).
Na ovu g
1
rurpu se mali trougaoni bodezi iz Slova:cke,
narocito primjerci iz Kosuty, Matuskovo i Bajc-Ragona V 1 d r,
1974, 52, 66). Svi ovi bodezi izradeni su od i tipoloski
se nadovezuju na minija:turne bakarne bodeze koji se jav,ljaju
upravo na ovom podrucju u okviru kasne, odnosno trece faze Glocken-
becher kulture i u pocetnoj etapi grupe Nitra. Bakarne iz
W. Torbrtigge opredijelio u razdoblje koje neposredno
prethodi fazi Reineoke Sto na podrucju Bavarske predstavljalo
zavrSl)IU fazu eneolita (W. r r ti g g 1959, 15). etapa g1rupe
Nitra poznaje samo proizvode od bakra V 1 d r, 1974, te
i ona odgovarala istom na sto ukazao Schu-
bert S h u r t, 1975, 12).
Prema 'tome, jednostavni bodezi sa sirokom zaoblje-
nom bazom, ravnim sjecivom i sa dvije do tri ka\kvi su nalazi
iz C:it1uka, Malthi i ve6ina bodeza iz navedenih na:laz,iS<ta s
alpskog i srednjoevropskog prostora, predstavljaju direktne
ke 1proiz,voda ovog tipa, te sasvim odgovaraju samom
pocetJku fa:ze Reinecke Br. Time smo dosta precizan datum
koji oznacava kraj protocetinskog faoijesa i poceta!k klasicne
cetinske ku1t,ure. U 'smislu navedene analogije dovode ce-
tinsku kulturu ru vezu sa sirim alpskim prostorom, zapadnom
Panon:ijom i G:rCkom. ZanimlJivo da i preostali priJozi iz tumula
u Oitluku, kao <i drugi sa sireg cetinskog podrucja, u najvecoj
mjeri na istovetne relacije.
Bodez iz Prapatnice 2), uz prethodno navedeni prim-
jerak iz C:itluka, predstavlja jedini na'laz ovog se sa v'ise sigur-
nosti moze ceNnskoj Z. Vinski ovaj bodez sasv[m
ispravno pripisao Uenzeovom italskom tipu, dozvoljavajuci pri tom
prisustvo izvjesnih elemenata Rhone Analogije iz i
Cetonae u punoj mjeri ovakav zakljucak (Z. V i n s k i, 1961,
14). U korist dominacije elemenata mozemo navesti i bodeze
iz ostave Ripatransone (AscoH Piceno), koji drske i osnovnoj
formi sjeciva takode odgovaraju nalazu iz Prapatnice (up. D u i-
t,rescu, Fig. 9, 11; Uenze, Me-
mnogo teze od odredenja tipoloske pripadnosti, Nme i vjero-
vatnog porijekla ovog bodeza, jeste njegovo hronolosko opredje-
ljenje. I. Marovic li C:oviC su 'se u ovom smblu, kao i kod vecine
drugih bodeza koje pripisuju cetinskoj kulturi, opredijelili za jednu
dosta uopS<ternu dataoij1u u vrijeme prelaza iz faze Br. u (I. a-
r v i - v 1i 206). Medutim, neki pokazatelji upucuju
141
na nesto drugacije ovog nalaza. U tom smislu
posebno indika:tivno preciznije h'l:'onolos
1
ko opredjeljenje navedenih
analogija s Ascoli Piceno, koje u novije vrljeme iznio R.
Peroni. Ovaj autor na:kon detaljne analize kultura ranog bronzanog
doba Apeninskog pol,uostrva dosao do zakljuoka da . su naiazi iz Ripa-
transone istovremeni sa fazom Polada koja cjelini pripada etapi
Br. (R. r n i, 1971, srto
nesto ranije datacije i nasega bodeza. Uz to treba reCi da se nalaz iz
Prapatnice tipoloski dosta razllilwje od osta:lih bodeza ko}i se prirpisuju
cetinskoj kulturi. obliku drSike, narocito dimenzijama i formi
sjeciva, ova:j primjera:k djeluje a:rha:i6nije od te i to islo
u prilog za hronolosiko ovog nalaza ne na sam kraj, vec
u nesto okvire faze Br.
lz grupe bodeza koje su 1. Marovic i Covic cetinskoj
kultmi, u ovaj akvir se sa vise sigurnosti moze ukljuciti jedino prim-
jerak iz tumula 2 u Obrovcu, Ziva:lji XXIX: 2). U tom smis1u pre-
sudan naoin formiranja drske i njenog zavrsnog dijela, u cemu ima
dosta slicnosti sa bodezom iz Prapa:tnice. Pri tom i:zJduzenije i razvi-
jenije sjecivo bodeza iz Obrovca upucuje na nesto mladi harizont, od-
nosno na zavrsetak cet<i,ns
1
ke kulture i kraj faze Reinecke
Preostali bodeZ!i iz 01kol1ine Sinja koje u ovom kontekstu navode
1. Marovic i Covic (1. r v i - v i 206,
XXXIII : 1-6, 8; XXXIV : 1), nasem misljen}u, ni tipolos'ki, ni
noloski ne mogu pripadati cetinskoj, vec na:rednoj dinarskoj kulturi,
te detaljno obradeni u materijala te
Predmeti od kamena, koji 1se najcesce oznacavaju kao pseudo-
(1. r v i 1976, 66), koji su u ovom s1ucaju najvje-
rovatnije kao privjesci, ta!kode imaju dobre paralele na :Apenin-
skom poluostrvu, u okviru epicampamiforme horizonta, odndsno u
pocetnim fazama kuHure Polada (up. Aspes- L. Fasan'i, 1976,
Aibb. No, treba ukazati na dosta analogije nalazima iz
okoline Sinja 5, 6), koje postoje i ku:lt.ura Nitra
Vladar, 1976,222, 4:7, 8) i u kasnoj fazi Nagyrev (R.
1984, Ll: 4).
U keramiake proizvodnje cetinske posebno su
indikaHvne sa nalazima u Grckoj. Kaiko se iz ranijeg izlaga-
nja moglo vidjeti, veze na ovoj uspostavljene su vec u vrijeme
protocetinskog facijesa. Podsjeticemo da nosioci ovog facijesa bili
u konta:ktima sa sirim i sa obalom za-
padne Grcke, da pri tom nisu zalazili u grcko kopno. Medu-
tim, materija!l pokazuje da su tendencije cetinske ikul,ture
u tom pogledu blle nesto lzgleda da u ovom dabu ni1su vise
izrazene komunikacije sa sirokim prostorom, ali se zato
u znatnoj mjeri veze sa srednjom narocito sa
sjevernim Peloponezom. Tako se roba srodna cetinskoj javlja u naselju
Pelikata s dij elu ostrva Leukada W. U r t 1
25, Fig. 19), Kotorac tipa imaju dosta brojne para-
lele u naselju Lerna IV. znacajno da u toj etapi naselja
u Lemi, kao i u prethodno navedenoj Pe1ikati, na ovakvim i slicnim
142
u znatnoj mjeri zastupljene trake popunjene irli
tacrkastim ubodima, koje, kako z:namo, predstav1jaju jednu od osnovnih
odlika cetinske ornamentike.
Veoma indikativna Cinjenica da su slicne ornamenta1ne kom-
pozicije dosta brojno zastup1jene u nase1ju Ognina, na i'stocnoj obali
Sicilije (up. L. r 1966, XXXVIII: 1, 4, 5-11; XXXIX: 1-8;
XL: 1, 5-8; XLI: 1-4, 8-15), u kome vec konstatovali i na:1aze
protocetins'kog tipa. Mada s1JratigraEske i hrono1oske re1acije ovog na-
se1ja u potpunosti jasne, ovrdje da na1a:zi iz
horizonta koji kao najvise upuouju na pe1opo-
nesku i cetinsku robu, kako naCinu izvodenja ukrasa ta:ko i
drsiki i forma:ma recipijenata. Iz tih razioga sma-
tramo da se mora oz:blljno ra:cunati na odnose tog sa ovim
podrucjima, u svakom s1ucajo vise nego na veze 1sa Tarxien horizontom
na Malti, na cemu i':nsistiraju pojedini autori (up. L. r 1966,
57-64).
Treba reCi da ornamentika ovog tipa prisutna i u
Ezero u jugoistocnoj Bugarsikoj, ali u iz tog nema
trougaonih uboda niti oblika koji odgovarali cetinskim peharima
(up. G. G r g i v et 1979, passim.), rte se na eventua1ne veze i
konta:kte nosilaca cetinske sa dosta prostorom
za sada ne ra:cunati.
Medutim, ka:da su u pita:nju podrucja Pe1oponeza i juzne
mogu se navesti jos koje za:jedno sa vec navedenim
ana1ogijama upuouju na postojanje sirih kontakata na ovoj re1aciji.
Prije svega, postojanje cetinske u (Laterza) jasan znak
da su iLi veze Sicilije i sireg prostora juzne Italije
sa srednjim Jadranom u ovom vremenu sasvim moguce. Sa druge
strane, za razmatranje kontakata sa Peloponezom posebno su z:nacajni
na1azi iz apsida1nih kuca u Olimpiji. Posude koje tom na1azistu
jos ovog vijeka otk11io W. Dorpfe1d znacajne slic-
nosti sa cetinslkom kako opstoj formli i u orna-
mentalnim motiv,ima. Podudarnosti sa posebno su
izrazene u tije1a, vrata i oboda, te u ornamentaillnim mo-
tivima i kao sto su vrisestruke urezane 1inije
tackastim te iz:dvojeni meandra:sti ukrasi i motivi u obliiku
>>Osmice (F. Weege, 1911, V; W. Dorpfeld, Beil. 25;
22: 1-5, 7, 8). Takode, veoma slicne cetinskim su zdje1e su
vene ka:snijih zastitnih iskopavanja na ovom 1okalitetu
u m u z J.i s, 1980, Fig. 9, 10). Osim toga, ovog
tipa konstatovana u nase1jima W. 1 g n, 1921, 13-14,
Fig. 17; Rutter, 1982,470, 41, 42), Ziguries W.
1928, 124, Fig. 116) i Asea 1974, Fig.
89 : Svi ti nalazi su u III period, u o'kviru
najpreciznije su determinisani oni iz Olimpije - u kasni period
u m'u z 1 i s, 1980, 164) i iz gdje se ovakva keramika
sU:srece tokom Citavog ovog razdoblja, s tim sto se pehari na nozi prvi
put javljaju u rpodfazi IV 2, da u punoj mjeri zastup1jeni u
jeme Lerna IV odgovara kasnoj etapi III perioda
R u t t e'r, 1982,
143
U ovom kontekstu posebno istaci
izdvojenog i lambda motive koji su u cetin-
skim tumulima, u Olimpiji i i koji u osnovi plastic-
nim moustache 11-111 (up. t z u w i t, 1979,
12: 15; zastupljeni su u pocetnoj fazi
kasnog kompleksa, Ciji takode imaju dosta
sa nalazima iz Olimpije, kao i neke slicnosti sa
cetinskim (up. R. S h i 1 i t z, 1984, XLVII:
1-7) .. nam se da jednu stanicu u ovim
stavljaJu i nalazi iz tumula A!niste u zapadnoj (up. v i
1970, 111), koji imaju dosta sa cetinskom ali i sa
materijalom iz nalazista sa podrucja Pe1oponeza. lsti slucaj i sa
koji se javljaju u okviru grupe Bubanj-Hum 111 (up.
G r s n i n, XCIX: 7, 8), kao i sa ukrasima
keramici grupe Somogyvar-Vinkovci (up. G r s n i n, 1983, Sl.
4; S. D i m i t r i v i 1966, 15
Prema stratigrafiji Lerne, trakasti ukrasi, lambda motivi i
drugi ornamenti ovog tipa na tom podrucju su prisutni
vec u ranom 111 periodu (Lerna IV 1), sto najraniji datum
u citavom ovome krugu. Posto cetinski nalazi i iz
drugih nalazista i kulturnih cjelina ne mogli stariji
od faze Lerna IV 2, najvjerovatnije ni od etape Lerna IV to
izilazi da su Peloponez i srednja Grcka mogli polazna tacka u
sirenju ovih elemenata ka jadranskom i juznoitalskom podrucju. Tome
u prilog govori i Cinjenica da se tumuli sa spaljenim pokojnicima u
srednjoj i zapadnoj Grckoj javljaju takode veoma rano, na Jadranu
ritus spaljivanja novina koju uvodi cetinska kultura. Vje-
rovatno su odatle ovi impulsi polazili i u smjeru zapadne Po-
moravlja i Panonije, mada su u ovom slucaju moguCi i neki drugi
pravoi, moZda jednim dijelom i iz samih cetinskih okvira.
Pitanja primarnog porijekla svih ovih elemenata predstavljaju
za sebe i tome cemo raspraviti prilikom obrade
geneze kulture. Na ovom mjestu konsta-
tovati postojanje tipoloskih korelacija na 'navedenim relacijama. Ako
se tome doda i sahranjivanje koje u manjoj vecoj mjeri
zastupljeno u vecini ovih cjelina (cetinska kultura, Nagyrev
kompleks, i srednja Grcka, Belotic-Bela Crkva, Aniste), onda
veze na ovim relacijama jos ve6u 'teblnu i znacaj.
Time smo kulturne i hrono1oske paralele cetinskoj
kulturi na jednom dosta sirokom prostoru juzne i srednje
vremenski horizont kome pripadaju sljedece kulture: Polada
kulture mladeg Nagyrev najmlade 111 perioda
u Grckoj (Lerna IV te razvijene faze grupa Somogyvar-Vinkovci,
Belotic-Bela Crkva i Bubanj-Hum 111. juznonjemackoj hronologiji,
to odgovaralo fazi Reinecke Br.
144
KULTURA
DjeHmiono istovremeno sa cetinskom kulturom, veCim dljelom
kasnije od nje, na prostoru srednjojadranskog zaleda dolazi do nastan-
ka i razvoja jedne nove kulturne grupe koja karakterise posljednju
f'azu ranog 'i starije srednjeg bronzanog doba ovoga podrucja.
U ranijim istrazivanjima nalazista ove grupe ra:zJmatrana su uglav-
nom pojedinacno ili u kontekstu jednog uopstenog pojma kulture ra-
nog bronzanog zapadnog sto sve donedavno bio i
jektivan odraz stanja istrazenosti tog perioda u ovom dijelu Balkana.
Medutim, istrazivanja koja su na ovom prostoru obavljena u po-
sljednjih desetak godina, dala su veliki broj relevantnih podataka,
koji sasvim jasno da podrucje imalo
drugaCiji razvoj od ostalih dijelova zapadnog Balkana, sve se vise
potvrduje i Cinjenica da ovom tlu, odranije pozna1!ih, ljrubljan-
ske i cetinske egzistira jos jedna veoma znacaj,na kullturna
cjelina, koju ovdje defiinisati kao dinarsku kulturu.
Pokazalo se da na identifikacije jedne posebne
turne u podrucja srednjeg cje-
na ovom tlu, osnov.no polaziste
ovom smislu predstavljaju noviji radovl Covica,
Oreca i Govedarice.
Potrebu ovakve kulturne cjeline nagovijestio vec
Covic priHkom obrade u Varvari, konstatacijom da tokom ra-
nog doba dolazi do kul1!urnog zblizavanja ovog .naselja i na-
lazista sa srednjojadranskog tako da podrucje rijeke Ra:me
postaje jedna od tacaka jadranskog kulturnog kru-
ga ov i 1978, 57). U vezi sa opredjeljenjem materijala iz sloja
IV Ravlica peCine, koji kako cemo Vlidjeti, izrazi1!i predstavnik di-
narske Marijanovic istakao da ti nalazi pripadaju
doj fazi ranog bronzanog doba srednjojadranskog podrucja, ciji
sadrzaj, barem na prostoru zapadne Hercegovine, gotovo u
potpunasti r i n v i 1981, 54). Govoreci nase-
lj'i!ma ranog bronzanog doba jugozapadne Bosne, na-
glasio da se ova .naselja u potpunosti uklapaju u istocnojadranski kul-
cije se manifestacije najjasnije oCituju na podrucju
tralne i njenog zale<}ja G v d r i 1982, 163).
z,nacajne podatke ovog tipa sakupio i Orec iz
praistorijskih naselja i u okolini Posusja r 1978, 181-
-291). No, u cjelini gledaju6i, .najveCii doprinos ove pro-
145
dala su istrazivan.ia Covica. U jednom od svojih
vijih priloga, 1.1 cetvrtog toma Praistorije jugoslavenskih zema-
lja, Covic identifikovao elemenata koji
Iia najvecem primarnog odnosno u sjever-
Dalmaciji i i istocnoj Hercegovini. On naglasava veliki
srodnosti na citavom ovom ali u
vise znacaja pridaje sadrzajima. Na
taj naCin CoviC ostao dosljedan identifikacije
na geografskih cjelina, u toj
kaciji pri obradi perioda ranog doba Citavom jadran-
skom Naime, cetinsku CoviC
da se na osnovu postojece jos uvijek moze govoriti
sirim zajednicama na ovom tlu, te ovakav toj
njegovom moguc v 'i 1983,
99-190).
Kako se moze vidjeti iz cjelokupne grade ovdje iznosimo,
takvo prihvatljivo samo u pogledu pojedinih faza ranog
na nekim dijelovima istocnojadranskog sto
i sasvim s obzirom na neujednacenost ove
J"elativno prostrane
UvazavajuCi 1.1 potpunos,ti potrebu dokumentarnog pri-
stupa, koji neophodan narociio pri pokusaju definicije nove
cjeline, smatramo da dosadasnja istrazivanja mate-
kulture jedne velike nalazista s podrucja srednjeg Jad-
i to u koja da se ona produkti i
predstavnici jedinstvene kulturne cjeline. Tu mislimo kako na srod-
nost pokretnih arheoloskih nalaza tako i na uniformnost .u sta-
novanja 'i Osim novija .u Var-
vari, Ravlica peCini i jos nekim nalazistima, pruzila stra-
tigrafske podatke koji prvi jasnije razmatranje od-
nosa ove gn1pe sa cetinskom kulturom. u znatnoj mjeri ot-
klonjena od prepreka cjelovitijem
nog razvoja ovog u tok.u pocetnih faza bronzanog doba.
Danas znatan broj nalazista koj;ima su zastupljeni
slojevi i nalazi ove grupe. Njtihova najveca koncentracija kon-
statovana oko planine Dinare, prema dosadasnjim istrazivanjima,
protezu se i na dosta sirokom podrucju koje se poklapa sa juz-
dijelom srednjeg dinarskog pojasa. Iz tih razloga predlazemo ter-
min dinarska kultUJra kao najprikladniji naziv za gru-
Time htjeli da naglasimo i siri regio-
nalni karakter, jer, kako cemo vidjeti, ima 'tndioija da se ona siri i
dalje na jug, odnosno do zavrsetka dinarskog planinskog
sistema. Znacajan, mada ne i presudan momenat razlozima
su nas naveli na ovakvo terminolosko opredjeljenje slicna deter-
minaoija apeninske Italiji. Ovo iim prije sto se eg-
zistencija i razvojne tendencije ove u znatnoj
sa dinarskom kulturom (up. F. D 1 i n 1976, 268-278)
40

40 Prema usmenoj informaciji koju smo tokom pisanja ovoga rada dobili
od kolege covica i on u posljednje vrijeme dosao do zakljucka da na
navedenom prostoru egzisHra jedna posebna kulturna cjelina, koju ovaj autor
146
PODRUcJE
Kako u uvodnom dijelu naglaseno, dinarska kultura se
prostire jednom relativno velikom podrucju koje prakticno obuhva-
ta citavu srednjojadransku oblast. Tu spada sjeverna, srednja i juina
sa sirim zaledem, odnosno kraskii:m polj,ima jugoilapadne
Bosne, te zapadnom i istocnom Hercegovinom. U ove okvire ukljucena
su i ostrva Hvar, Brac i Korcula. Nalazista ove kulture susrecu se i na
prostoru juznog Jadrana, ali u pojedinacnim nalazistima i u jednom ma-
nje jasnom kontekstu, te ih na sadasnjem stepenu istrazenosti ne moze-
mo sa prikljuCi.ti ovoj cjelini. Stoga ti nalazi
posebno obradeni u okviru kulture ranog doba juznoja-
dranskog podr_ucja. Za sada jU.Znu g.ranku prJmarnog podrueja dinar-
ske kulture predstavlja prostor istocne Heroegovine i juzne Dalmaci-
je, odnosno predio oko Bilece, Trelblnja i Dubrovnika. Prema sjevernom
nalazista sa materijalom ovog tipa, kao :i u
ske i cetinske ku1ture, dopiru do podrucja Zadra, odnosno do Veleblta
(Islam Grcki). Prema podac:ima kojima sada raspo1azemo, najisturenija
podrucja u unutrasnjosti zapadnog Balkana su Livanjsko i Duvanjsko
polje sa nalazistima Privala, VuCipolje i Strainica, kao i gornji tok
Neretve, odnosno izvor Rame rsa naseljem u Varvari (v. kartu 7).
Najveca nalaza i nalazista u prethodno ogranice-
nom okviru konstatovana na srednje Dalmacije :i zapadne
Hercegovine, odnosno u oblasti oentralnog dinarskog masiva. Na torn
prostoru se u najvecoj rnjeri pratiti proces nastanka dinarske kul-
ture i njen razvoj tokom Ci.tavog razdoblja njene egzistencije, te ga iz
tih razloga uslovno oblljezavamo kao maticno podrucje ove kulture.
Ovaj zakljucak iznosimo sa izvjesnom rrezervom, jer to podrucje ujed-
no i istrazeno, te nije iskljuceno da naredna istraZivanja u
drugim dijelovima dinarske terirtonije pruziti ri nesto sliku u
ovom pogledu. Do sad Sll poznata 33 nalazista gdje zastupljen mate-
rijal koji se sa sigurrnoscu moze pripisati Od toga
23 pripada naseljima, dok se u 10 s1ucajeva radi nalazima iz tumula,
odnosno objektima iz domena sahranjivanja (v. kartu 7).
i najbolje isrtra:leni su naseoblnski 1okaliteti .. Medu
njima 12 peCi:nskih stanista, od cega su u 10 .nalazista obavljena
iskopavanja, kod dvije peCine radri se slucajnim (Moeilj-
ska i Vilina Pec.ina). istra:livanja, te kolicinom i raznovrsnoseu
nalaza, posebno se isticu Ravlica peei<na, Skar.in Samograd, Gudnja i
Vranjaj. Na zalost, do sada u zadovoljavajucoj mjeri
samo dokumentacija iz Ravlica peCine Marijanovic, 1981, 1-
-97) i manjim dijelom nalazi riz Skall"rinog Samograda (I. r o-
v i v i 1983, 202, 215-219; Z. r u s i 1972, 53-66), dok
def1nise kao posusku u Vezi sa \tim Co\'iC pr.iprema
koja objavljena u jednom od narednih brojeva Glasnika Zema1jskog
muzeja za sada ne detaljn:ijim opdao1ma kJuHurnoj
fizionomiji te cjeline, u ovom ne mozemo opravda-
nosti ri takve definJ.cije. .tome se moze raspravljat'i tek nakon
objavljivanja navedene Covica.
147
;:




'"
i'
"'

v
148


"



1.'

-



,,r;.-:-
"'
Karta 7 - Na:lazista dinarske kulture
Carte 7 - Stations de Ia culture de Dinara
....,

se veoma va.Zni i znacajni podaci iz ostaHh peCinskih ,stanista jos uvijek
ne na na:Cin iskoristiti
41

slojevi i nalazi dinarske ,do sada potvrdeni
na 8 gradinskih naselja (v. 7). Medutim, sa:svim da
time broj aglomeracija koje ovoj nije ni
iscrpljen. Na gradina, kao sto Kijevo ti Ti-
jarlca krajini, Privija, Donji Konjevac, u
zapadnoj Hercegovini, Straznica Dttvanjskom polju, te mnogim
gim sa Citavog prostora konstatovani povrsinski
na:lazi ovog tipa, no mi ih ovdje, iz raz1oga, necemo sirre
razmatrati'L. Najvise podataka su istrazJivanja gradinama Var-
vara, Privala, Sovi6i i Necajno, te nam iz ovih naselja,
navedena peCinska osnovni oslonac pri opre-
materijala iz :istrazenih lokaHteta i svih
aspekata materijalne cjelini.
Prema dosadasnjitm izgleda da slojevi
i u pe6nskim i gradinskim naseljima okolini Stoca :i Cap-
ljine, te treba oeekivati da dalji rad na tom osta-
log, nasa saznanja i ovoj


Grobni nalazi dokumentovani, jer najcesce
tumuli kojima sah,ranjivanje obavljano viSe navrata, po-
cev od vremena protocetinskog facijesa. U ovom treba posebno
izdvoji,ti :iz Vinjana, 1 Obrovcima-Zivalji i
Ivankovaca

gdje grobovi i nalazi jasno f,iksira-
ni, drugim uglavnom se radi iz nasipa
koji moguce samo t1ipoloski Od znacaja i
nekoliko s podrucja Dalmacije i za-
padne Hercegovine, za koje ne postoje podaci nalazista, cesto
se ne zna ni blize mjes,to nalaza. Posto uglavnom i
nakit, najvjerovatnije se i ovdje radi pokojnika, odnosno
nalazima koji iz davno
NA(;IN STANOVANJA
Jedna od tipicnih karakterist,ika sta:novanje
gradinama. Ma:da se na objavljenih podataka ovoj
moze sa pripisati samo osa:m gradinskih naselja, veoma
indikativna Cinjenica da skoro svima od njih zivot mjeri traje
41
U vezi sa i:s,trablrvanji:ma u pe6ni Gudnja v:kbl s:tr. 106 ovoga rada.
42
Nalazd iz gradina s podrucja Sinjske krajine nisu objavljeni, smjciteni
su u Arheo1oskom muzeju u Splitu i Muzeju Cetinske krajine u Sinju. U vezu
sa nalazima iz zapadne Hercegovine li Duvanjskog polja y,]dj r 1978,
204, 214-215, 220-221 i G v ,d r i 1982, 161-162.
43
IR.adi se Hateljtskoj peCini, pecrni Megara, rte gradinama Guvnine i Da-
kuli:na glavka, kojiima istrafivanja izvode Marijanovic i Z. Kujundzic.
44 Tumul Ivankovaca nalazli se na putu iZJmedu Danila Bitnja i Kra-
ljice kod Raskopan 1981. godine izgradnje Iokalnog puta .
.N<t mjestu su uragovi jednog centralnog groba, taJko da sjek1re ii
dez od bronze koje su pri skopu naSii raooici i bltli vise rijeci,
svoj prilici iz ttog groba. se prvi put objavljuju na
mjestu, ,te kolegi Z. Brusicu zahvaljujem na rustupljenim :podaoima i dozvobl
za njihovo objavljivanje.
149
tokom Citavog perioda egzistencije ove Osim toga, mnostvo povr-
nalaza ukazuje da ovom kulturnom treba prikljuciti
jos najmanje desetak gradina, govorilo da se pocetak
masovnog naseljavanja polozaja moze vezati upravo za ovu
kulturu i za naCin zivota nosilaca. Tome prilog ide i cinjenica
da, osim naselja nisu zastupljena ni u
cetinskoj, niti ranijim kulturama sa ovog
.-;,;__::-___,
Sl. 20 - Plan Ve1ikog Gradca na P.rivali Govedarici)
Fig. 20 - Plan de la gradina Veliki Gradac sur Privala (selon Govedarica)
Vaznost prethodne konstatacije posebno naglasavamo, jer ona,
nasem misljenju, na jedan od momenata raz-
voju doba ovoga podrucja. Naime, dok se
sa koji najvecoj mjeri
karakteristika naCina sahranjivanja tokom ovog perioda, veze za
protocetinski facijes, masovno naseljavanje grad1ina koje otpocinje sa
dinarskom oznacava koja jedna
od osnovnih odrednica nacina zivota praistorijskih zajednica na ovom
sve do vremena rimske okupacije.
Gradinska naselja redovno smjestena na i pri-
rodno zasticenim mjestima, da se radi kraskih polja (Pri-
150
vala), dolinama rijeka (Varvara), ili izdvojenim brdrima
(Necajno, SoviCi, Uz to ovi polozaji dodatno fortifiko-
radenim u tehnici suhoz:ida, te oform-
ljen dobro zasticeni prostor za stanovanje. Za:nimljivo da vec
ovim pocetnim fazama naseljavanja gradina razvije-
i fortifikacije, izgradene na naCin koji veoma
terena. U SoviCi i Privala
radi se kod kojih su jasno izdiferencira-
ni centralni plato (akropolj) i forti.fikovano podgrade (sl. 20; r
1978, sl. 21). Nesto jednostavniji sistem fortifikaoije za,stupljen
i Varvari (sl. 21; v i 1978, 6).
Sl. 21 - Plan ,gradine Necajno Oreeu)
Fig. 21 - Plan 'de la gradina Necajno (se1an Oree)
U Necajna i SoviCa radi se jednoslojnim naseljima, te
sasvim da i Citava fortifikacija pripada dinarskoj
dok kod viseslojnih naselja, kakva su ona u Privali i Varva:ri (sl. 22),
postoji mogucnost naknadne dogradnje, nije iskljuceno da i Citavo
kasnijeg datuma.
naselja i stambenih objekata jos nema-
mo nikakvih sigu.rnijih podataka. bez radene od ne-
kog trosnog organskog materijala ciji ostaci
do nasih dana. gradevine od oblijep-
151
ljenog Ka:ko pokazuju sva ,dosadasnja istraZ:ivanja, najveca kon-
centracija nalaza u pojasu uz bedem utvrdenja, sto bi znaCilo da su
i objekti smjes,teni u dijelovima gradine. ova-
kva situacija u nekim moze i posljedica erozije i spi-
ranja sa dijelova gradinskog platoa, ona svoj pri-
lici predstavlja pravi od:raz unutrasnjeg uredenja naselja ove kulture.
Smjestanjem kuca u uz fortiblkaciju obezbjeduje se isko-
bedema, kao jednog od zidova kuce, i dodatna zastita od at-
mosferilija, dok centralni dio platoa istovremeno ostaje kao slobodan
prostorr za smjestaj stoke i za poslove od zajed-
nickog interesa.
Sl. 22 - Stratigrafija Varvara covicu)
Fig. 22 - Stratigraphie de la gradina Varvara (selon Covic)
gradina, nosrioci drinarske kulture su boravibl i u peCinama.
tome svjedoce nalazi iz Ravlica peCine, Skarinog Samograda i drugih
nalazista ovog tipa koja smo navebl u dijelu.
da su sve te peCine naseljene 1i u prethodnim razdobljima, njiho-
vim osnovnim odlikama vec bblo dosta rijeCi u ranijem tekstu. Za-
posijedanjem ovih prirodnih sklonista dinarska kultura se prikljucuje
mediteranskom krugu, ujedno i kraj ove stare tradicije.
BuduCi da se u ovom slucaju radi povrsinskim slojevima,
koji su osteceni raznim naknadnim intervencija:ma, tesko sta
odredenije reci stambenom karakteru dinarskih horizonata. U naj-
152
vecem broju peCina mogu se razlucliti ni osnovni aspekti ovog pita-
nja, odnosno da li se radi duzem boravku ili samo zadr-
zavanju nosilaca kulture. Medutim, najvjerovatnije da ni
ovdje, kao pogledu elemenata kulture praistorijskih
civiblzacija, nece va:l:iti jedan generalnri zakljucak, vec treba racunati sa
ove mogucnosti, sto zavisno od niza okolnosti, koje na
raspolozive dokumentacije u ne mozemo sagledati. SudeCi_
snaznim slojevima i relativno nalazima u RavHca i Ska-
Samogradu, izgleda da su nosioci dinarske kulture duze bora-
vili u tim peCinama.
vrstu naselja predstavljaju aglomeracije otvorenog tipa.
su lokacijama PejiCa tocine, Slime i kuca u Gradou kod
Posusja, u zapadnoj Hercegovini r 1978, 188-189, 193-195),
kao i Ciciline u Islamu Grckom u sjevernoj Dalmaciji (S. a-
t v i 1985, 297-298). Kako smo vec vidjeli, takva naselja do-
kumentovana su na ovom podrucju vec u pocetnim fazama ranog brorn-
zanog doba, okviru dinarske zastupljena su u nesto vecem
Medutim, sva ova nalazista poznata su samo na osnovu podataka
sakupljenih terena, nijedno nije u pot.rebnoj mjeri
deno, niti objavljeno. Iz tih razloga ne moze se nista odredenije reCi
organizaciji, i drugim svojstvima ovakvih ,naselja. Ipak,
veoma i sama konstatacija da egzistkaju u svim fa-
zama ranog bronzanog doba srednjojadranskog podrucja, te u budu-
Cim ovakvim lokalitetima trebalo posvetiti mnogo vise
paznje.
U ovom okviru posebno se izdvaja naselje Cair kod Stoca. Ova
aglomeracija ima utvrdenje poput gradrne, ali smjestena u dolini
neposredno uz rijeku Bregavu (V. t n k v i -S 1 i 1976,
86-87).
POGREBNI OBICAJI
U nacinu sahranjivanja dinarska kultura se u potpunosti oslanja
na srednjojadranskog prostora. i
u cjelini odgovaraju onima iz cetinske kulture;
isti tip groba, prilozi u grobu se
1
ta!kode sasvim izuzetno susrecu.
Jedina razlika u odnosu na cetinsku kulturu nedostatak spa-
ljenih pokojnika, odnosno iskljuCivo :pralktikovanje tjelesnog sahranji-
vanja u cista-grobovima. tome su kulture blizi
izvornoj protocetinskoj tradioiji, nego neposredno prerthodnoj cetinskoj
kulturi.
Jedan od koji ovu povezuju sa autohrtonom
tradicijom, svakako i sekundarna Uipotreba odnosno smje-
stanje i sahranjivanje u ranije izgradenim humkama. Takva
situacija konstatovana u tumulu 2 iz Oraha kod Bilece, u kome su
dva groba. Cinjenica da samim grobovima nema n!ikaJkvih pri-
loga otezava preciziranje njihovog medusobnog odnosa. No, keramicki
materijal sa sireg prostora tumula sadrzi jasne protocetinske i dinar-
ske karakteristike, te jedan od OV1ih grobova, bez sumnje, priipada pri-
protocetinskoj fazi sahranjivanja, dok drugi vjerovatno pri-
padao kulturi. Posebno zanimljiv jedan grupni nalaz di-
153
narske keramike koji smjeSten oko 5 m od centra tumula, (0,30 m
od povrsine). Ra:di se fragmentima od 5 do posuda, koji svoj
pvHici predstavljaju tragove dace ili nekog sHcnog ritaala o-
v i 1982, 10-13).
Primjeri sekandarne tumala od strane nosilaca dinar-
ske kalture konstatovani sa i podrucju Cetinske krajine. Mada se
na osnova grade ova situacija ne moze jasno sagledati,
avidom postojeCi materijal Arheoloskom mazeja Splitu utvrdili
smo postojanje dinarsk!ih nalaza u nekim i cetinskim
hamkama
45
Ipak, najveci broj do sada pozmatih tumala sa dinarskim
grobovima su oni koji se cjelini moga pripisati ovoj Ovakvi
tamuli sa konstatova:ni u zapadnoj Hercegovini Gradac kod
Posusja, Dolac kod Gru;da), srednjoj Dalmaciji 1 u Zivaljima,
Rarina Gomila u Ved11inama, 1 i 10 Citluku, 88 Preocanima,
Bogomolje na Hvaru)4
6
i u Dalmaciji (Rupe kod Skradina,
Ivankovaca, Delalije).
MATERIJALNA I PERIODIZACIJA
Detaljna analiza nalaza 1i odnosa pokazuje da se
ra:zvoj dinarske kulture odvija u dvije suk!cesivne faze, koje se mogu
tipoloski i stratigrafski ja:sno fiksirati. Osnovu za takvu diferencijaciju
predstavlja stratigrafija gra:dine u gdje dinarskoj kulturi
padaju slojevi i (v. sl. 22), zatim Ravlica peCina, u kojoj mate-
rijal faze jasno fiksira:n u sloju IV, kao i na:lazi iz sloja
i gra:dini Privala. Na istu situaoiju upu6uju i do sada poznati
podaci stratigrafiji Skarinog Samogra:da. u slucaju prethodnih
kultura, i ovdje medu nalazima preovladuju osta:ci keramickog posuda,
s tim sto sada kvalitet izrade znatno losiji. se posebno
odnosi koje u vrlo siromasno. Sa druge stra-
ne, veCi broj nalaza.
PRVA FAZA
Ovoj fazi iz sljedecih sedimenata:
- sloj 4 u Ravlica
- sloj od 1,10 m do 0,60 m Skarinom
stariji horizont slo.ia
najveCi dio iz gra:dine Necajno;
sta11iji horizont sloja
stariji naselja SoviCi;
- u
Ivankovaca;
- i sahrana u 1 1 iz Ob-
rovca, Zivalji;
- Delalije, Vedrine, kod i dr.
45 Racti se 1 riz Ogradica i 19
46 U ovaj okvtr i jos neobjavljeni 20 i 27 Radinama, kao
i 55 Rudinama-Okru:glo.
154
Keramicki
keramiokim se sljedeci
- Mali pehari sa jednom ili dvije trakaste drske. Tijelo
ili ostro sa la:ganim slabo nagla-
seni v.rat, koji se zavrsava ravnim ili malo izvijenim obodom.
Dno ravno ili, rijetkim sluca:jevima, zaobljeno.
Drske sa i1i neposredno ispod njega, zavrsa-
na najsirem tijela posude. Na vJ:"hu drske vrlo
cesto su izvedeni sjekirasti, jezicasti i1i rozasti produzeci (sl.
23: 1-3, 7, 8; XXXII: 1-7; XXXII: 1-8; XXXVII: 1, 5).
Ovakvi su zastupljeni na dinar-
ske kulture i predstavljaju naj;tipicnij.u formu prve faze ove
kulture.
- Dosta sru zdjele prosirenim i zaravnje-
nim ka unutrasnjosti obodom. Dno ravno.
Ove zdjele umnogome podsjecaju na odgova.rajuce certi-
nske i ku}ture, s tim sto su ovi primjerci veoma
siromasno ukraseni XXXII: 8).
- Poluloptaste zdjele sa nesto obodom i ravnim
dnom. Na n}ima su ceste potkovieas,te drske ili vertika1-
na rebra 23 : 9; XXXVII : 8).
- d) Bikonicne zdjele S prof!i.la sa malim, ravnim ili prstena-
sto :dnom (sl. 23: 4).
- Posude sa loptastim tijelom, oilindricnim vratom i malo
izvijenim obodom su relativno 'Slabo zasrtupljene XXXII:9),
taj oblik s obzirom da dosta podsjeca na
keramicku kulture.
- f) Plitke hemisfericne posudice - kasike sa malom tra:ka-
stom drskom koja pocinje sa oboda ili malo prelazi obod
XXXVII: 9).
- g) Posu.de sa ljevka:sto izvijenim vratom i ja:sno na:l!nace-
nim prelazom u 1tijelo. Dno neiz.diferencirano.
Karakteristicne dvije trakaste drske koje dosta podsjecaju
na one tipa XXXIV:
- h) Posude sa izvijenim vra:tom i cetiri trakaste drske.
konicno, zavrsava se ravnim i relativno uskim dnom
XXXIV : 4).
- i) Grubo posude veCih ili manjih dimenzija spada medu naj-
cesce nala:Zene, mada ne i najtipicnije keramicke sto
i razumljivo s na veliku upotrebnu vrijednost i nizak
stepen tipoloske osjetljivosti ovakvih ,formi. Najcesce su to
lonci debelih zidova jajaste forme sa izvijenim obodom
ili jednostavnog koni6nog Drske su mahom jezicaste
i1i potkovicaste, rjede se susrecu masivne trakaste, koljena-
ste i horizontalne drske (sl. 23 : 10; XXXIII : 6).
155
Ukrasavanje posuda
Ako se izuzmu plasticni ukrasi koji su zastupljeni na
i u manjoj mjeri na bolje radenom posudu, moze se reCi da orna-
mentisanje keramike u okviru starije faze kulture nije tako
cesto, niti raznovrsno. Naime, kvalitetno posude mnogo cesce ne-
ukraseno nego ukraseno, te se i u ovom smislu dinarska kultura bit-
no razlikuje od prethodnih sa ovog podrucja i
Ornamentalni rmotivi nisu raznovrsni, mada u upotrebi re-
lativno veliki broj razlicitih ornamentalnih tehnika. Osim
ukrasa, zastupljeno urezivanje, ubadanje, odnosno zigosanje, zatim
otisci namotane niti (Wickelschnur) te ukJrasi Li
1
tzen - tipa, tj. oti-
sci traka. Ceste su i ubadanja, dok
se ostale tehnike javljaju uglavnom samosta1no.
Redovno se ukrasava gornji dio posude, narocito vrat i obod.
Dr&ke su rjede ornamentisane, izuzev plasticnih produzeta:ka, koji osim
ukrasne imaju i odredenu prakticnu funkciju.
NajcesCi i najrasprostranjeniji motiv su uske urezane trake sa
popreenim zarezima (ljestvicasti ukrasi) ili, rjede, sa nizom uboda um-
jesto zareza (sl. 23:4, 8, 9; XXXII:2, 4, 9; XXXIII:4; XXXVII:7, 8).
Ovi motivi mogu izvedeni u vertika1nim i cikcak-
kompozicijama. Manje su u srafi,rani trouglovi izvedeni ure-
zivanjem Hi visestruki cikcak-urezi koji u negativu formiraju motiv V!l-
se6ih trouglova XXXVII:8; XXXII:9). Dosta rijetki, ali veoma
zanimljivi su nizovi kruznih Hi ovalnih uboda koji su poredani u dvo-
strukim ili visestrukim nizovima, te u horizontalno ili vertikalno for-
miranim grupama uboda XXXII:3, 5, 7). Pojedinacno se susrecu i
nizovi ovalnih koji su izvedeni preko urezane linije, tako
da formiraju tzv. motiv muzickih nota ukrasi su, u
stvari, jedna degenerisana motiva koji su u u vri-
jeme kulture.
Motivi izvedeni u tehnioi >>Wickelschnura i Li'tzen-ukrasi spa-
daju u rjede zastupljenu ornamentiku. Javljaju se u horizontal-
nih i vertikalnih nizova ili traka, ramenu, vratu drskama
XXXIII:3; XXXIV:7, 8). Litzen-ukrasi su ponekad izvedeni u
valovitih XXXV:4), sasvim rijetko su u komblnaciji sa Z;igo-
sanim kruziCima XXXIII:8). Za ove vezana upotreba inkru-
stacije. Inace, tehnika oti-skivanja tekstilnih traka strana u dinarskoj
kulturi, treba reci da se ne javlja na tripicnim Litzen-oblicima, vec
na jednostavnim manjim loncima fakture.
Kako vec naglaseno, g.rubo posude ukrasavano gotovo isklju-
civo plasticnim Brojne su jednostruke ili visestruke pla-
sticne trake ispod oboda, na vratu i na trbuhu posuda, naroeito su
karakteristicni nizovi uti,snuca izvedenih prstom na obodima, na pla-
sticnim trakama, te na potkovicastim. i horizontalnim drska-
ma XXXIII:6; Covic, 1983; XVI:l; XXI:6; Govedari-
ca, 1982, III:l-3, 5, 6). Ova ukrasna tehnika koristi se i u okviru
kvalitetnije keramike, ali u vrlo ogranicenom i izboru motiva.
su to bradavicasta ispupcenja izvedena na ramenu i trbuhu
l56
'
'
Sl. 23 - faze kulture
Fig. 23 - typologique de la phase p1us ancienne de la culture de
157
ili korijene trakastih drski XXVII:l; Govedarica,
1982; 1:5; IV:1, 2), te vertikalna plasticna rebra koja poainju od
oboda XXXVII:8; Govedarica, 1982, II:9, 11, 12;
III:4). Sasvim rijetko se javljaju dugmetasta ispupcenja na najsirem
blkonicnih G v d r i 1982, II:5).
Oruzje i orude
Medu najcesce nalaze ovog tipa spadaju kameni zrvnjevi i sat]ra-
Cl kojima se mljelo Zito. Takode su dosta kostana Sila, glineni
prsljenci za vretena, i pi:ramida1ni utezi od pecene zemlje. su
cajene torme koje se susrecu u naseljima, kako dinarskim, tako i
koja pripadaju starijim i mladim kulturama. Ovim, re-
i hronoloski neosjetlj.ivim formama, pr1padaju i poje-
Hnacni na1azi kcremenih strelica i jednostavnih sjekira.
Mnogo metalni bodezi i sjekire koje se, kako
vec napomenuli, nalaze jednom relatrvno velikom broju.
158
Medu razlikuje se nekoliko tipova:
Bodez tiz Zivalja ima jako izduzenog tro-
ugaonog sredini tako da deltoi-
dan presjek. Punolivena drska spojena sa sa pet
nitni, zavrsava se kruznom p1oCicom u Cijoj
davicasto ispupcenje. Ostrica i drska su urezanim
linijama XXXIV:l).
- Kod bodeza jz Vinjana samo jako izduzena
dvosjekla ostrica, koja se zavrsava siljkom. Na zaob-
ljenom d>ijelu nalazi se pet mas'ivni'h
pricvrscena Ostrica sredini i ima del-
toidan presjek. Ukrasena urezanim i taokastim
(sl. 23:5; XXXVI:l). Istom pripada i bodez
iz Bajagica, koji manjih dimenzija XXXVI:2).
Grupu bodeza sa zdepastim i bazi dosta si-
i zaravnjenim sjeCivom, predstavljaju iz
Obrovca, Jukica gomile i Bitelica XXXVI:4, 5;
XXXVII:2).
d) Zasebnom tipu takode elegantne ostri-
ce bodeza iz Ivankovace i iz Gljeva. Primjerak iz Ivankovace
se posebno istice naglasenim sredisnjim .rebrom, dok ostri-
ca iz Gljeva stanjena sa odnosno predjelu sjeciva
XXXV:2;
Izdvaja se takode vise tipova
- Sjekire iz i tipu sa .dugim cje-
va:stim koji se zavrsava rozastim produzetkom
prednjoj strani Vitko i tijelo se zav.r-
sava relaHvno sjeCivom. Primjerak iz Citluka odlikuju
rebrasto uzdignuti rubovi tijela
- Sjekire iz Topolja i Ivankovace imaju kratki cjevasti usad-
nik i rizduzeno tijelo, koje se zavrsava sirokom ostricom (sl.
23:6; XXXV:S; XXXVII:4).
- Bruga sjekira iz Ivankovace pnipada jednom i ve-
oma tipu. Ova sjekira izlivena zajedno sa vitkim
i dugackim drzalom presjeka. dio sjekire ta-
kode kruznog presjeka i savijen pod OS
1
trim
na drzalo, dok duzi dio dio se
prema ostrici stanjuje i prosiruje XXXV:1).
- d) Sjekira iz tumula VI u Ljubomiru pripada t'ipu >>Randlei-
stenbeil; blvena, sa neznatno ojacanim
XXXIV:9).
Nakit
Nakit u ovoi fazi dinarske kulture dosta slabo zastupljen. U
ovom smislu isVice se jedna ukrasna igla unjeti6kog tipa (Osenkopfna-
del), koja slucajno nadena u Posvranju kod Imotskog
Ovom krugu takode se moze p11ipisati kameni privjesak u obliku Arrn-
schutzplatte iz tumula 1 u - Zivalji, te nekoliko prstenastih
kariCica od dvostruko savijene bronzane zice poput one iz tumula VI
u Ljubomiru
DRUGA FAZA
Drugoj fazi di:narske kulture pri:padaju slojevi nalazi 1z sljede-
cih lokaliteta:
- mladi horizont Varvare i Varvara
- mladi horizont Privale i Privala
- najveCi dio nalaza iz gradine SoviCi;
- mladi horizont naselja iz gradine Necajno;
- pojedinacni na1azi iz Skari:nog Samo,grada
- iz tumula 5 u Gorici;
- grob iz tumula 10 Oitluku;
- pojedinacni nalazi iz tumula 2 Orahu (up. v i 1980,
sl. 15);
veCi broj nalaza (bodeZ!i iz Gnojnice i Topolja, sje-
kire iz okoline Sinja i Ljubuskog itd.).
Keramicki
U fazi dinarske kulture dobnim dijelom su u
stariji iz prethodne etape ove kulture, a1i te osnovne
forme sada dobivaju i neke znacajne nove kara1kteristike. Uz to se po-
javljuju i pojedini novi oblici, sto znak novog razvojnog
stupnja. U cjelini kako u kvalitetu
izrade tako i u formama i nacinu
159
Isticu 'Se sljedeCi oblici:
- Pehari sa jednom dvije trakaste drske koje
sa ili, rjede, ostro sa rav-
nim dnom. Ove posude u velikoj mjeri odgovaraju
peharima iz prethodne ,faze, razlika u orna-
mentisanja, i u obliku i polozaju drske. Posebno su ka-
rakteristicni masivni ili produzeci koji dosta
obod Csl. 24: 8, 9; XXXVIII: 2; XL: 4;
- Ma1li vrcevi oblilka slicnog prethodnim rpeharima sa jed-
nom koljenastom ili trakastom drskom sa sjekirastim ili slic-
masivnim produzecima (sl. 24: 4; XL: 7).
- pehari sa vratom i jednom tra-
ka:stom drskom koja nadvisuje Dno Ove po-
sude su cesto ukrasene kanelurama (sl. 24: 2; XLI: 1, 2,
4, 5).
d) Bikonicne posude profila sa koljenas,tim
drskama na nenaglasenom ramencu. Gornja povrsi>na drski
p1ocasto prosirena sa dugmetastim, rozastim, jezicast,im
zavrsetkom (s1. 24: 7, 11 XXXIX :1, XL: 6), sto, uz
masivne sjekiraste produzetke posuda t'ipa predstavlja
jednu od tipoloskih karakteristika keramicke produk-
cije u ovoj dinarske ku1ture.
- Konicne solje sa jednom koljenastom drskom koja se plo-
casto proSiruje na obodu XXXVIII: 1; XXXIX: 4) ili, pak,
sa koso polozenim p1ocastim produzetkom u znatnoj
mjeri nadvisuje obod XXXVIII: 4).
- f) solje sa ljevkasto i jednom tra-
kastom drskom koja XL : 1).
g) sa ravnim obodom na kome su dva do ce-
tiri trougaona ili rozasta zadebljanja. se po-
nekad produzavaju u vertikalno rebro (sl. 24 :
l1) Plitke - Cinije sa prosirenim i malo
obodom na kome su (sl. 24 : 12).
- i) Plitke, poluloptaste posudice - kasike, sa drskom koja
rozasto nadvisuje obod XL : 2, 4).
- Gruba keramika uglavnom istih oblika kao i u pret-
hodnoj fazi (sl. 24 : 6). su lonci sa
vratom i sa dvije trakaste ili drske. Posebno
lonac ovog iz tumula 5 u Gorici, koji
ima cetiri drske, od kojih su dv,ije horizontalne
1
i dv,ije
ljenaste (up. v i 141, sl. 1).
Ukrasavanje
Ornamentika posuda ove faze u odnosu na prethodno ra:z,dob-
lje u redukovana i svodi se gotovo u pla-
sticne ukrase. Tehnika otiskivanja niti i
ti Litzen - tirpa, koji su bili u eta:pi dinarske
160

tkl :,i . .
{ "
\


.. _: __ -
. __
.
.
.
,;
8 . ' .

'\.'. . .. __
' .. '' .
. - . .
. /
12 ; :
Sl. 24 - Tlipolos-ka m1ade faze dinarsrke kulture
Fig. 24 - 'tyrpologique de la 'Phase recente de Ia aultu-re de Dinara
161
sada Jedino se sasvim
i to samo pojedini, degenerisani i nemarno izvedeni mo-
tiyi {sl.24 ; 8).
Na gruboj keramici nema tako znacajnih promjena, vec se pri-
iz odranije poznatog repertoara: plasticne
trake i prstom (sl. 24 : sada se vecoj mjeri
javlja posebnih U:krasa (v. v i 1978,
1; XXXIX :.2,
Medu ornamentima izvedenim na kvalitetnom tkaraikte-
risticna trougaona i rozasta ispu:pcenja U nesto manjoj
mjeri su vertikalna rebra i bra:davica:sta ispupcenja, kao i
dugmetasti ukrasi (sl. 24: 4, 11, 12; XXXVIII: XXXIX: 1, 5;
XL : 7). posebno izrazen jedan novi man'ir ukrasavanja kva-
litetnog to pojava kanelura. Ti ukrasi zastupljeni na
gornjem dijelu trbuha, i drskama, i to kao nizovi
ili kosih kanelrura (sl. 24: 2; XLI : 1, 2, 4, 5). U poje-
dinim radi rse razudenim kompozicijama, poput onih
koje susrecemo u razvijenog bronzanog doba na panonskom
podrucju XLI : 2).
Ostali nalazi
Od ostalih nalaza koji ka:ra!kteristioni za ovu dinarske
navesti bodeze iz Gnojnice kod Mostara XXXVIII
: i Topolja kod Knina (sl. 24: 5; XXXIX: 2), kao i bronzane sjekire
sa krilcima - >>Randleistenbeil koje vise primje-
raka XLI: up. I. r v i 1981, sl. 12; v i
sl. 2). U ove okvire spada i krivi bronzani noz iz
XXXIX :
KULTURNI I OKVIRI
Ka:ko smo vec dinarska se o!kvirr-
no moze datirati posljednju ranog i etapu srednjeg
bronzanog doba Reineckeovoj, odnosno hrono1ogiji.
Dvije razvojne faze ove jasno se tiJpoloSiki, stratigrarski i hro-
nolosk,i te starija pripadati ranom bronzanom (fa-
za Reinecke Br. dok mlada sasvim Citavo raz-
Br. vidjecemo da nije isk}ju:ceno ni njeno tra-
janje.
PRVA FAZA
U smislu preciznijeg ku:lturnog i hronoloskog opredjeljenja sta-
rije faze dinars'ke na prvom sagledati njen
odnos sa cetinskom U vezi sa ovim do nije
sirih razmatranja, osim sto I. MaroviC i Covic jedan broj
tipionih nala:za iz ovog otkvira pripisali trecoj i dijelu faze ce-
tinske

Pri tome se ovi najvise na strati'graf-
47
Vridti prethodmo poglavlje, cetinske kuHure, str. 142.
162
u peCini Skarin Samograd, na ovakvih nalaza u
istim u kojima zastupljena i cetinska kultura, te na neke
cetinske nalaze u pojedinim gradinama sa ovog podrucja (1. r o-
vic- Covic, 1983,198, 200).
razlozima zbog kojih se ovakvo opredje}jenje ne moze prihva-
titi vec rijeci prilikom obrade kulture, u vezi sa
meda ovim kulturama bltni sljedeCi momenti:
- materijalna produkcija dinarske i cetinsike
kulture u tolikoj se mjeri sti:lski i tipoloski razli:kuju da na ovoj rela-
ciji gotovo da ne rpostoji ni najosnovniji minimum zajednickih eleme-
nata 'koji neophodan za njihovo povezivanje u jedinstvenu cje-
linu. Sa tog stanovis,ta ovdje se sasvim sigurno radi raznorodnim
kulturnim grupacijama.
- Tipioni dinarski nalazi nisu u zatvorenim
sa oblicima cetinske zatvorenim cjelinama
mogli smatrati zajednicku ovih raznorodnih ele-
mena,ta u jednom ili, barem, u istom u sahra-
njivanje obavljeno u jednom maha i bez naknadnih intervencija. Kad
su u pitanju takav kontekst odgovarao jasno izdiferenci-
ranom i sloju.
- U okviru nekropola takav slucaj do sada nigdje nije konsta-
tovan. Zajednioko prisustvo ovih elemenata dokazano samo u nasi-
pima sa visefaznim sahranjivanjem. Medutim, to u ovom
caju ne moze dokaz istovremene egzistencije, su isti tamuli
kontinuirano u pocev od protocetinskog facijesa do kra-
ja dinarske kulture, rijetke jos kasnije sahrane u humkama
i grobovima izgradenim pocevkom ranog bronzanog doba. edan od
ekstremnih primjera u ovom smislu su keramicki nalazi iz 10 u
Citluku XLI : 1), koji pripadaju srednjem bronzanom dobu i mla-
doj etapi dinarske kulture, te se ni kom osnovu ne mogu dovoditi
u vezu sa cetinslkim turnim krugom.
- Na situaciju u Samograda ne moze se u punoj
mjeri racunati, jer ovaj materijal nije cjelovito objavljen, niti analizi-
ran. Na osnovu uvida postojeca dokumentaciju i prema podacima
koji su arheolosikoj Hteraturi 'do sada izneseni, mozemo reCi da
sloju od 1,10 m do 0,60 m, to horizont koji 1. Marovic i CoviC
prirpisuju III fazi cetinske kulture, preovladuje roba dinarskog tipa.
Tipicni nalazi su sasvim rijetki i najvjerovatnije
sediment'ima ovoga sloja.
- Mnogo pouzdaniji u ovom pogledu su rezultati istr-azivanja
u Ravlica peCini, gdje IV sloj sa dinarskom kulturom jasno odvojen
od sloja u kome zastUJpljeni tipicni cetinski nalazi r i-
j n v i 1981, 54). Stratigrafija ove peCine za sada, bez
sumnje, najsigurniji pokazatelj odnosa medu ovim kulturnim cjelina-

- U slojevima gradinskih naselja kulture keramilka ce-
tinskog tipa u SoviCima i u Vucipolju, i to samo spo-
radicno (up. v i 1980, V: G v d r i 1982, 161,
V: 11). Na svim ostalim gradinama iz ovog akvira, njihov
163
nije mali, nema nikakvih tragova zajednicke egzistencije, niti ka-
kvih na ovoj 'relaoiji. Takva situacija nalaze da se pojedi-
nacni cetinski nalazi u prethodno navedenim gradinama mogu raz-
matrati jeditno kao tragovi kratkotrajnog boravlka cetinske kul-
ture na tim mjestima prije dinarskih naselja ili kao rezul-
tat odredenih dodira u horizontu dinarske kulture, odnosno
u vrijeme koje odgovara zavrsetku
Prema tome, cjelokupna raspoloziva dokumentacija ne ide u
prilog opredjeljenju koje zastupaju I. Marovic i Covic, vec upucuje
na jasnu kulturnu i hronolos
1
ku diferencijaciju cetinske i dinarske kul-
ture. Time se iskljucuje i mogu6nost egzistencije III faze cetinske kul-
ture u onom kako su to predloilli navedeni autori. Odredeni
kontakti na ovoj relaciji moguci su samo u doba zavrsetka cetinske
kulture, na kraju njene druge faze, definiciji Marovica i
Covica, to i vrijeme pocet!ka dinarske kulture. Sve indi-
cije u'kazuju da se smjena na ovoj relaciji morala odigrati u
jednom relativno krat!kom razJdoblju, koje odgovara prelazu iz etape
Br. Al u Br. hronologiji. Na odredenu tilpolosku
vezu dinarske i cetinske 'ku1ture upucuju o11namenti izvedeni
kom zigosanja, kruzni ubodi XXXII: 2-7, XXXIII: 2),
koji su vrlo cesti u cetinskoj ikulturi. Medutim, motivi su vee sa-
svim .drugaciji od cetinskih i u potpunosti odgovaraju na-
cinu ukrasavanja. Da su ovakvi U:krasi prisutni tokom citave prve fa-
ze dinarske kulture jasno pokazuje ornamenHka bodeza iz Vinjana
XXXVI : 1), koji sv,im relevantnim tipoloskim odl!ikama pripada
kraju etatpe Br.
da neki arhaicni iz prve fa:ze dinarske kul-
ture vise upucuju na starije uzorke tipa nego na cetin-
sku kulturu, koja prethodila. Tu na loptaste
posude sa vratom iz Varvare : 9), na motive
muzickih nota iz Necajna i Privale XXXII: 6), kao i na ljestvi-
caste ,k,oji su voema brojni u ovoj kulturi XXXII : 9;
: 4, XXXVII: 8). Tom ikrugu prilpadati i zdjele sa prosirenim obo-
dima XXXII: 8), koje ta:kode vise odgovaraJu ljubljan-
skoj tradiciji nego primjercima ovog tipa iz okvira cetinske ku'lture.
Moze li to zna:citi da u ovom postoji i jedan stariji ho-
rizont koji prethodi dinarskoj kulturi, odnosno njenoj prvoj fazi u
smislu nase definicije?! - Prema raspolozivim stratigrafskim poda-
cima tako nesto ne se moglo potvrditi. Naime, situacija u Varvari
i u Ravlica peCin'i IV, jasno govori da veCina ovih elemenata hro ..
noloski fiksirana okvire .fa:z:e Br. te tipolosku vezu sa
skom kulturom u ovom slucaju .dosta tesko objasniti. No, pitan'je ovih
relacija cemo za sada ostaviti strani, da blsmo ih detaljnije raz-
priliikom abrade nastan,ka dinarske kult.ure.
Diferencijacijom i cetinske kulture i smjestanjem sta-
rije dinarske faze u okvire Br. namece se potreba prei'spi-
tivanja hronoloskog vrednovanja nastanka drski sa sjekirastim
zecima, koje su jedna od najprepoznatljivij'ih ;karakteristika u kerami-
ckom materijalu ove kulture. Pitanje prve pojave ovih na sred-
njojadranskom prostoru nije na zadovoljavajuCi naein razrijeseno, te
164
se taj problem danas kao jedan od najkriticnijih niomenata
i hronoloskom Naime, u
arheoloskoj se pocetak oblika na jadran-
skom smjesta u vrijeme koje odgovara fazi Br.
v i 1978, 57; rG v d r i 1982, 112-128). Osnovna
i jedina potpora ovakviJm datacijama 'SU pojedinafui nalazi OVOg
tipa koji konstatovani na periferiji ovog pod-
rucja, u Varvara (Uip. v i 1978, 57, XVIII : 5;
: 16). ako se obzk i danas poznate i
stratigrafs:ke cjeline, kao sto na prim:jer, Ravlica peCina, . gdje se
ti elementi ne javljaju prije mlade faze ranog bronzanog doba,
nosno prije etape Br. (up. Marijanovic, 1981, 54), onda
se prethodno datiranje, reeeno, mora dovesti U
prilog potrebi kasnijeg datiranja pojave sjelkirarsti>h drski govori i nji-
hovo prisusrtvo Pod koji takode u
lje Br. (up. v i 1983, 172-173).
Drske ovog tipa (anse ard ascia) dokumentovane na
Apeninskom i u jugoistocnoj Francuskoj. Njihova masovna
pojava veze se za protoapeninsku (Protoapenninico Cija da-
taoija nije ali se najcesce smjesta u period
koji odgovara mladoj fazi ranog bronzanog do'ba
hronologiji, odnosno etapi Br.

Medutim, sasvim da
OVe drske rSV'Oj procvat doZivljavaju U srednjem bronzanom dobu,
odnosno u ku1turi i u njoj facijesima u juznoj
Francuskoj
49
Ovu mozemo sa punom sigur-
noscu, jer izvedena na osnovu koji su dobro friksirani na
lazima 1z okvira kulturnog (up. F. D 1 i n
1976, 269-278). .
U ovom smirslu posebno indikativan tirpoloski razvoj ansa
ad ascia s podrucja Sa11dinije i sjeverne Italije, koji uspostavio
Ceccanti. njegovom misljenju, ovaj tip drske nastao evolu-
cijom ansa gomito tipa Campaniforme-Prebunanaro, u tom okvi-
ru on razlikuje sljedece tri faZJe razvoja n t i, 1980, 337,
Fig. 1, 2):
- Prvoj fazi (tip 1) odgovaraju drske koljenastog gomito
koje zastupljene na Sardiniji, kao i u nalazistima
kulture Polada i na sirem prostoru sjeverne Italije.
Do rformiranja ascia (tip 2) dolazi u narednoj
fazi razvoja. Ceccantiu, to vrijeme razvijene kulrture
Polada, odnosno zavrsetka ranog i prelaza u srednje bron-
zano doba.
- TreCi tip sjekiraste drs
1
ke (tip canonico) sa velikim, do
vec pripada srednjem
dobu.
48
vezi sa datacijom ku1ture vidi F. D 1 i n 1976,
268-278 tamo navedenu
49
Gru:pe i 1anguedocien i dr.; Uip. r n 1 - u .d i rr t,
1956, 241-280, F1rg. 2, 4, 5 i!d.; Atlas prehistorique du midi Mediterraneen, Feuille
de Tou1on, 8, Flig. 1978; Feu>ille de Dralguignan, 62, Firg. 22, 6; F.
D 1 i n 1976, Fig. 8 : 13, Fig. 95, 8.
165
Ta:kva sjekirastih drski saglasna sa prethodno iz-
nesenim datacijama F. DeLpino i italijanskih te
se na taj naCin ovaj tip drske predstavlja kao tipican razvoja
zapadnomediteranskog kruga. Dinarski primjerc'i
najvise Ceccantievom i to ne sardinskoj, vec
sjevernoita1ijanskoj varijanti koja se susrece nalazistima Palidoro,
Scoglietto i dr. n t i, 1980, Fig. 2 : 2,
u Citavom ovom smatramo
da se pojava i razvoj ovakvih oblika na srednjojadranskom pod-
sa 'dosta osnove mogla dovesti sa s podracja
ltalije, i to okviru jednog razdoblja koje nije starije od vre-
mena faze Br. se hronoloska pozicija sjekirastih drski
Varvara i njihove nesto ranije samostalne pojave na
sjevernoj periferiji ovoga ,dovodi pitanje. No,
vezi sa ovim treba jos naglasiti da malobrojnost ovakvih oblika Var-
vari da oni sire odomaceni vrijeme faze Br.
te moguce da tog perioda. U tom
ova pojava ne bi sa prethodno iznesenom datacijom i analo-
gijama sa sireg podrucja.
Pojedinacni nalazi pseudobrassarda iz okvira
re najbolje analogije takode na sjeverne Italije, i to
kasnoj Polada (up. s s - L. F s n i, 1976,
: 18-20).
Tokom prve faze dinarske prvi se ele-
menti koji na podracja sa
sirim balkanskim zaledem i prostorom Panonije. U ovom smisla po-
sebno indikativne posude sa ravnim dnom," kratkim vra-
tom i sa cetiri trakaste drske, koje konstatovane Rupe
kod Skradina i Delalije kod S'ibenika XXXIV: 4; up. i l s e-
v i 1984, sl. Z. G n 1976, XVII - XIX). Posude tog
tipa veoma brojne kompleksa Nagyrev Njihova
prva pojava pada ovoga kompleksa, zastupljene i
tokom kasne i mlade nagyrevske etape. periodizaciji R.
- Kalicz, ova dva mlada horizonta fazi ranog bron-
zanog doba Madarske R. S h r i r - l i z, 1984, 147-
167, XLIII : 12, 13, 15 rd.), sto se moze sinhronizovati sa etapom
Br. i Reineckeove hronologije. analogije nalazimo s po-
drucja dinarske nekropoli Mokrin, gdje ovaj tip
traje dosta (up. G i r i 1971, XXVI: 2; XXVII: 2; XXXV
XXXVII: 2; XLIII: 1). U ovom takode treba navesti i ana-
logne nalaze iz okvira Hatvan, gdje se ovi ti-
Nagyrev elementom (up. N. 1 i z, 1968, LXXII : 5). Pod-
sjecamo i na ranije predstavljene nalaze iz Zamnjaka i Trogrle peCine
Istri XIV: 1), koji takode okarakterisani kao import iz
mlade Nagyrev i datirani Br.
Uvoz s Panonije svakako predstavljati i bronzane
sjekire sa cjevastim otvorom za drzalo, onih ,jz Vedrina i
XXXVI : Jedine bliske analogije sjekirama ovog tipa poznate
166
ostavi Koros, koja datirana ranog bronza-
nog doba Madarske, sto odgovaralo fazi Br.
hronologiji
50

U okvira razvoja treba traz'iti i
porijeklo drski sa rozastim Nalazi ovog tipa
analogije starijoj fazi vatinske kalture, koja datirana razdoblje
Br. G r s n i n, 1983, 508), sto odgorvaralo prve
etape dinarske Cinjenica da takve drske konstatovrune i
v i 1983, XXIII:4, 6) nra pravac
kojim ovi elementi prispjeli na dinarske kulture.
Nesto priroda problema Litzen orna-
mentike i izvedenih tehnici Wicke1schnara. U Lit-
zen nije sporno odredenje niti porijeklo, vec meha-
nizam prispijeca na ovo tlo. Mada ovdje zastupljemi tipicna
vec samo tog tipa, i taj podatak dovoljan da se ovaj manir
dovede u sa maticnom Litzen<< keramike, odnosno sa isto-
cnoalpskim i zapadnopanonskim gdje se ovakvi dati-
na sam kraj ranog bronzanog doba V i n s k i- G s i n i,
1983, 484-491; r z i n g r, 1984, 45). Na isto
i nalazi ovoga tipa iz Razvlica peCine IV n v i 1981, 42,
54, sl. 3), Poda Sovica v i 1983, 152, 158, 181), -
Zivalja (1. r v i v i 1983, 214) i lokaliteta ko-
jima se taj tip te nema nikakv.ih razloga kojti na-
metal:i dataciju ovih u
>>Litzen<< na ovom uglavnom se objasnjava
ptodorima iz pravca sjevera v i 1983, 181), no treba da
ovi elementi do sada nisu konstatovani u od
srednje Bosne do zapadne Panonije, pojedinacni nalazi ovog tipa s
podrucja sjevernog Jadrana (Vaganacka S. F r n h -
1985, 10, 5:6) ukazuju i na neke mogu6nosti
Ll rjesavanja ovog
Ukrasi iz tehnike Wiokelschnara<<, odnosno
ti, dosta su sporadic111i u dinarskoj kulturi, javljaju se uglavnom na
njenoj sjevernoj periferiJi. U nesto mjeri samo
dok se ostalim susrecu pojedinacno. Sa
strane, takv1i ornamenti dosta cesti podrucju srednje Bo-
sne, te njihovo prisustvo u dinarskoj najvjerovatnije poslje-
dica aticaja sa tog podrucja. Stratigrafska pozicija ove ornamentike
Varvari, kao i u Poda i Alihodzama, na vrijeme Br. (up.
vi 1983, XXV1:4, 8, 9), sto u potpunosti odgovara
vremenu egzistencije ove faze dinarske kulture.
Nalazi metalnog oruzja i naJkita u di:narskoj kulturi mnogo su
ces6i nego u prethodnim fazama ranog bronzanog doba ovoga
50 I. r v i - v i 1983, 209, u navode per.iodi-
zac1ju Mozso1ics koja se arheologa poka-
zala suvise R. S h r i r- l i z i auto-
faza IIIb ranog bronzanog d01ba Madarske ne bi od
etape Br. Reineckeu {R. S h r i r- li z, 1985, 164), sto pak,
prev.isoko. Analogije sa da se III
etapa ranog bronzanog doba Madarske sinhronizovati sa
Br.
167
ne trebalo da iznenaduje, jer se procvat metalurSke produk-
cije koji nastaje u fazi Br. ru srednjoj Evropi i na sirem prost:oru,
morao odraziti i na cescu pojavu bronzanih priloga u dinar-
ske ku1ture. jos uvijek nije jasno da li su tu u pitanju lokal-
ni proizvodi ili uvezeni predmeti. No, za nas u ovom momentu vaz-
nija Cinjenica da ti nalazi upuooju na 1iste hronoloske okv.i\re, u si.rem
smislu i na iste kulturne relaaije kao i keramicki materijal kome
prethodno rijeOi.
Najbrojniju kategoriju u ovom okviru bodeZi. Pr.i-
mjerak iz Obrovca - ZJivalja XXXIV:1) u osnovi se veze za unjeti.-
cki tip sa punokovanom drskom. Najblifu paralelu predstavljaju bodez
iz Perjena u koj1i Uenze swstava u mlade obliike ovog tipa
U n z 1938, 36, 41, 51:125), sto bi zna6blo da pripadaju kraju faze
Br. Bodez iz Vinjana XXXVI:l) nacinu ukrasava:nja mogao
i nesto ranijem a1i duZiina ostrice, koja upucuje
na kraj ranog bronzanog doba, u slucaju odrednica.
Kako smo vec v:rdjeLi, na 1sto ukazuju i sjekire iz Vedrina
i Citluka.
Igla sa usicom iz Postranja XXXVII:3), kao i vecina ostalih
metalnci.h nalaza dinarske predstavlja grobni prilog
iz nekog razrusenog tumula. Ona u osnovi pripada unjetickom tipu
igala sa omcastom glavom se susreee na velikom prostoru od sred-
nje Evrope, preko Alpa, do sjeverne Itaillije. Nas primjerak odgovara
zapadnoj grupi nalaza ovog tipa, najslicnija igla iz groba 42
nekropole Barmaz u Svajca:rskoj, koja i:rna istovetan i ukras (up.
R. S u t r, 1950, 45-47, Fli:g. 35). Dosta zajednickog sa ov:ima
sadrzi i nalaz iz Lago di Ledro R g t h, 1975, 19:7, 1).
Igle ovog tipa se datiraju u Br. Ji to kraj.u tog ra2'Jdob-
lja R g t h, 1975, 102-103).
Prstenaste kariC:ice od dvostruko savijene b.ronzane zice su tako-
de veoma cest nakit u periodu Br. i to na jednom veoma sirokom
prostoru (v. S h u r t, 1973, 24--32). Ovdje cemo navesti samo
paralele iz glasinackih tumula n v i 1956,
26, III:4, 5; v i 1983, 188, XXVII:3, 4). lstom vrementt
pripadaju bodezi s podrucja Sinjske kraji:ne i t1z sjeverne Dalmacije,
koje smo okarakterisabl kao tlipove i >}d XXXIV:6; XXXV:2;
XXXVI:4--6; XXXVII:2), te smo ih iz razloga pr1pisali di-
narskoj, ne kulturi, kako su to cin.ili I. Marovic i Covic
(I. Marovic- covic, 1983, 206).
Sjekira t1ipa Randle>istenbeil iz Ljubomira ima neznatno ojacane
rubove, bez sumnje, pripadatil starijim pr.imjercima ovoga tipa,
periodu ranog bronzanog doba (up. v .i 1983, 166).
Medutim, opredjeljenje u ovom slucaju nije moguce, nije
iskljuceno da ova sjekira zalaZJi i u fazu Reinecke Br. smo se
opredijelili za nesto kasniju dataciju iimajuCi u vidu sveukupnu si!tua-
ciju sa metalnim nalazima na ovom podrucju i na njihovu relat:ivnu
brojnost u kultur1i, te ostaje moguenost i nesto ra-
nije pojave ovakvih sjekira, u okviru cetinske kulture. Za razliku od
toga, sjek1re iz Ivankovace i Topolja XXXV:5; XXXVII:4), bez sum-
nje, pripadaju razvijenijim formama, koje odgovaraju mladoj fazi ra-
168
nog bronzanog doba juznonjemackoj (up. r o-
vic-Pesikan, 1985,21).
Svakako, jedan od metalnih nalaza sjekira sa
punoblvenom drskom iz tumula Ivankovaca XXXV:1). Mada nismo
uspjeli da nademo odgovarajuce analogije ovom obliku, ostali predme-
ti iz tumula jasno pokazuju da citav ovaj nalaz pripada Br.
odnosno starijoj fazi dinarske
DRUGA FAZA
Pocetak druge faze dinarske kulture obiljezen nizom movaci-
ja, narocito u tehnici ukrasavanja keramiokih posuda. Istice se pojava
kanelura, mas:ivnih trougaonih i rozastih ispupoenja i uopste potpuna
prevlast plasticnih ukrasa, sto jedna od tipicnih karakteristika kul-
ture srednjeg bronzanog doba. Prema i'ome, sa ovom fazom izlazrimo
iz uzih okvira problema:tike kojom se ovdje bav1mo, ali se nadamo
da detaljnije razmatra:nje ove etape kulturnog razvoja na podrucju
dinarske kulture doprinijeti boljem sagledavanju procesa zavrsetka
ranog doba, slto barem kada u piltanju jadranski pro-
do sada bilo prilicno nejasno. Naime, sve se vise pokazuje da
neke ikerami.cke forme koje na sirem prostoru karakterisu srednje bron-
zano doba, ovdje nedovoljno dokumentovano opredijeljene u rano bron-
zano 'doba, <Cime na neki naCin doslo do vjestacke 'koncentracije ve-
likog razl'icitih keramickih t:iJpova i u ovom periodu, dok
istovremeno stvoren utisa:k kulturnog vakuuma u ra2!doblju koje
mu slijedi. Kako cemo vidjeti, tipoloske karakteristike na-
laza i neki, za sada jos pokazatelji, idu
u prilog prethodno iznesenom tumacenju, vec upucuju na zakljucak
da kulturni razvoj koji otpoceo u prvoj fazi 'dinarske kulture u
mjeri traje barem tokom starije etape srednjeg doba
(faza Br. Reineokeu).
Pojavu lk:anelovanih ukrasa i koljenastih drski sa plocicom obi-
ljciili smo kao prelomni rnomenat u razvoju dinarske kulture, koji
oznacava i pocetak njene mlade faze. Pri tom smo imali u vidu Cinje-
nicu 'da su ti elementi prisutni na sirokom podrucju i u ku'lturnih
lkoje su sasvim sigurno fiksirane u dkvire 'srednjeg
doba.
Kanelovanje zastupljeno u klasi6noj fazi vatinske kulture, u
okviru kulture grobnih hurnki i u nekim facijesima srednjeg bronzanog
doba na ba}kanskom podrucju, kao sto su za:pa:dnosnpska varijanta
vatinske kulture, grupa Belegris, u srednjem do:bu Like itd.
Takav na:Cin ukrasavanja u ovim grupama datira se u okvire raz,doblja
Br. Reineckeovoj hronologiji G r s n i n, 1973, 334-335).
U d'inarskoj kulturi keramika najcesoe se susrece na
njenoj sjevernoj periferiji, u Varvari i u Privali dok
su na podrurcju moru do sada nadeni samo pojedina:cni i tirpo-
loski razvijeniji primjerci. Nema nikakve sumnje da pojava ovih
elemenata u 'direktnoj vezi sa razvojem u unutrasnjosti i na
prostoru Panonije, pogotovu sto se oni u veHkom susrecu u
naseljima Bosne, u Podu Alihodzama (up. v i 1983,
XXII: 1-4).
169
Sve prethodno Cinjenice imao u v1du CoviC
likom obrade nalaza iz Varvare, medutim on se zalaze za raniju data-
ciju pojave ova:kvog naCina ukrasavanja na ovom podrucju. Prema
Covicu, osnovna rprepreka ovih elemenata sa
srednjeg bronzanog 1doba l1 tome sto se l1 tim
na koje su vec porprimi1e tilpicne
dok nalazi iz Varvare i nalazista 1koja smo mi opredijeli1i
okvire dinarske kulture, mnogo arhaicnije. lz toga slijedi zak-
ljucak primjerci iz ovog okvira vjerovatno oblicima
koji ti>poloski formama vatinske i navede-
nih koje zbog slabe istrazenosti citavog ovog za
sada poznajemo v i 1978, 59). ovom
naCinu ukrasavanja Covic nalazi Somogyvar-Vinkovci,
Szava, gdje su konstatovani primjerci kanelovane
keramrke koji, rpo njegovom misljenju, pokazuju znacajne slicnosti sa
nalazima ovog tipa iz Poda v i 1983, 181). Adekvatno tome,
pojava kanelura Alihodzama, Podu, Varvari Privali i u drugim
nalazistima s podlll1cja zaleda, ne se mogla vezati
za srednjeg doba, vec pada u vrijeme faze Reinecke
Br.
Medutim, pri ovim ne smijemo slje-
dece Cinjenice:
- Nalaze iz Szavc 1. Ecsedy u njegov i
postvucedolski period, sto odgovara ranoj fazi kulture, odnos-
no vremenu koje madarskoj hronologiji sasvim
fazi Reinecke Br. Al (1. s d 1979, 102-111). Dovodenje
iz Varvare i drugih nalazista s podrucja kulture i Coviceve
prelazne zone u vezu sa tim horizontom, nosilo bi Citav niz nepremo-
stivih hronoloskih sa Cime 'se slaze i Covic v i
1983, 181).
- veze nalaza iz Szave i onih sa naseg rpodrucja svode
se samo na slicnosti U Szavi se rudimen-
i kratJkim (up. 1. s 1979,
dok su kod nasih nerijetko u pitanju razvijeni
u'krasi ovog tipa 'koji mnogo vise odgovaraju
doba.
- Arhai>onost u i sa
ovog podrucja odnosi se samo na dio materijala
nog kanelurama. Neki primjerci iz ne se mogli tako
okarakterisati, svojim u znacajnoj podsjecaju na
vatiriske kulture (up. XLI : 2). Isti slucaj sa
nalazima iz AHhodza odnosno s podrucja koje Covic
kao rprelaznu zonu v i 1983, XXII: 1-4). Posuda iz tumula
10 u Citluku XLI : 1), bcz sumnje, prrpacla veoma ka:snim
koji odgovaraju horizontu fazi Reineckeu.
Prema tome, arhaizam oblika u ovom slucaju imati i
vec vise odraz slabog intenziteta uti-
caja s podrucja vat1nske kulture i lokalne konzervativnosti, sto jed-
na od produkcije
170
Vec smo da veCina iz prve faze osnovi egzistira
i ovom da to ta!ko jasno stratigrafija ,naselja
u Varvari i odnos oblika njenim fazama i U vezi sa ovim
nije znacaja da Varvara susrecemo kane-
arhaicnijeg obli!ka od one iz starije faze (up.
v i 1978, XXXVIII: 2; XXIV: 4; XXV: 4).
Iz svega iznesenog proizilazi da se ne moze odrzati previsoka
datacija pojave kanelura na keramickim dinarske
kako to predlaze Covic, vec se ovi elementi razmatrati
srednjeg bronzanog doba, i to najvjerovatnije kao
posljedica s podrucja vatinske Ovo tim prije sto
odredeni kontakti na ovoj relaciji evidentirani vec pretho,dnom perio-
odnosa prve faze dinarske i starije vatinske
ture (faza Pancevo-Omoljica), te pojava kanelura logicna poslje-
dica nastavka ovih veza tokom srednjeg bronzanog doba. U tom kon-
treba razmatrati i elemente plasticne dekoracije koji
fazi dinarske masivna i rozasta
ispupcenja, i sl. Ti elementi dolaze ,do
nog izrazaja upravo klasicnoj fazi vatinske i srodnim
turama panonskog i srednjobalkanskog (up. G r s n i n,
1983, LXXII: 4; LXXVIII: 7; 2,
Sli6na i sa drskama sa
koje se ovoj fazi XXXIX : 1).
tip drske takode zastupljen zapadnog i centralnog
Balkana tokom srednjeg bronzanog doba, i kasnijem
kao, npr., trecoj fazi glasinacke istocnoj Bosni (up.
v i 1965, XXI: 11, 12), grupi ParaCin te
Donja Brnjica - Gornja Strazava (up. G r s n i n,
4, 5; CIV: 7; CVII: 6).
Sve to na odredene uplive sa sjevernog prostora, ali,
cjelini ne se moglo reCi da veze dinarske sa
ovim podrucjima tolikog intenziteta da na iden-
titet ove Evidentno da ovom
mani odredeni elementi, dok samo kopirani.
svoj prilici, ove novine materijalnoj produkciji dinarske
samo blijedi odraz razvoja s Pano-
nije i sjevernijih dijelova Balkana. U tom posebno izra-
zene sa ra:zvojem Coviceve zone, odnosno
sa nalazistima Pod Alihodze i Debelo brdo, koji bez
vaZ>ni posrednici sa sjevera. Ti elementi su
veoma znacajni kao reperi i pokazatelji pripadnosti jednom
novom ne nikakve promjene
slici ovoga koja ostaje osnovi ista kao i
Na to razvoj veCine obE-
ka koji nastali pocetnoj etapi ove kao sto pehari i
vrcevi sa sjekirastim drskama, koje sada nesto
i masivnije te nastavak starih sahranjiva-
nja i drugim aspektima
Sasvim drugaCiji pojave koljenastih drski sa ploCi-
com ovoj fazi dinarske Drs<ke ovog tipa konstatovane
171
u unutrasnjosti Balkana, niti dalje na sjeveru, vec se mogu smatrati
tipicnim produktom jadranskog prostora. polozaju
ovakvih drski bilo dovoljno rijeci obrade pocetnog hori-
zonta kastelijera s po,drucja sjevernog Jadrana
51
tip 'drske najbolje
na krasu i u Istri, g'dje njihova
masovna pojava pada u pocetka srednjeg bronzanog doba, te
se prisustvo takvih elemenata u okviru druge faze dinarske kul-
ture moglo objasniti jedino kao rezultat veza i uticaja sa toga podrucja.
Proizvodi od metala u ovom su, raspo-
lozivim podacima, rjedi nego u prvoj fazi, kako tipo-
va tako i broju nalaza. Sjeikire sa naglasenim krilcima XLI :
opste su poznata u kulturama srednjeg bronzanog doba (up. I.
r ov i 1981, 40-43). Bodezi iz Gnojnice i Topolja spadaju
ranije ti!pove kulture srednjeg bronzanog 'doba i odgovaraju fazi Rei-
necke Br. (up. W. r r ii g g 1959, 9 : 21). Primjerci go-
tovo istovetrni nadeni su u Valle della u Picenumu (Uip.
D u m i t r s 1932, Fig. 7 : 2, Takvi bodezi su zastupljeni i
mikens'koj kulturi, te su pojedini autori skloni da nalaz iz Gnojnice
kao import S k tll r k i s - Z. r i
1975, 156).
Poseban predstavlja hronolosko i kulturno opredjelje-
nje noza iz XXXIX: ovim pitanjima vec rijeCi
odredenja vremena egzistenoije nozeva iz tumula Marin dol i
Monte Istri. U tom kontekstu smo naglasili da ovi primjeroi
mogu odgovarati samom radnog juznonjemac-
koj (up. poglavlje Podrucje sjevemog Jadrana, str. 77-78). I.
Marovic i C:ovic su i noz iz Bitelica opredijelili u nesto raniji period,
odnosno u okvire faze cetinske njihovoj
(1. r v i v i 1983, razlozima zbog
ovaj nalaz ne moze spadati kontekst cetinske 1kulture vec bllo do-
voljno rijeC.i, ovdje potrebno da primjerak iz
tipoloski mladi od istarskih i da razvijenijim tipov,ima miken-
skih nozeva koji se javljaju tokom srednjeg i ,kasnog perioda. Naj-
bolje analogije ovom obliku susrecemo u u sloju Maliq Illc i
s Ma<ti (up. r k u t i, 1970, 44-52, 2,
Nedostatak podataka okolnostima nalaza noza iz Bi,te-
lica svakako otezava ova ali se prema svim tipoloskim po-
kazateljima cini da ovdje u pitanju vrijeme srednjeg bronzanog
cloba, odnosno druge faze dinarske kulture.
Na kraju, mozemo zak1juCiti da druga faza dinarske kulture sas-
vim egzrstira tokom Br. Medutim, time nije raz-
i pitanje zavrsetka ove kulture, te taj mora i dalje
ostati otvoren. SudeCi nalazima u Varvari veCina dinarskih ke-
ramickih egzistira i u vrijeme Br. perioda, te se na osnovu
toga moglo pretpostaviti da razvoj ove kulture traje sve do poC.etka
kasnog doba. Medutim, za ova1kvu tvrdnju nedostaju
sire potvrde. Naime, Varvare nije nam poznato nijedno stra-
naselje koje moglo sire aspekte razvoja
ovog podrucja u mladoj fazi srednjeg bronzanog doba.
s1 Vidi poglavlje da:tacije arhaicnog kastelijera, str. 84-85.
172
111. PODRUCJE JUZNOG JADRANA
GEOGRAFSKE 1 ISTORIJAT ISTRAZIVANJA
Podrucje Jadrana geografskom i sm.islru
obuhvata prostor juzne i Crne Gore, kao i gotovo Citavu sje-
Reljef ovog podrucja razvijen, sa na:glim
i cestim morfoloskim promjenama. U osnovi, to najveCim dijelom
tipicna planinska dinarskog kra:sa, izuzev uske nizijske linije
koja se pruza duz obale, te doHne Bojane, Skadarskog
jezera i Zetsike ravnice prodire nesto unutrasnjost Crne Gore,
odnosno do Niksica i klanca Duge. depersiona brazda jasno raz-
dvaja povrs na zapadu od i
brda na istoku. Ovom za:padnom predjelu pripadaju Banja:ni, Gra-
hovo, Cuce i Bjelice, on, u stvari, ima odlike hercegova6k:ih Ru-
dina, na 'koje se direktno i nastavlja, s tim sto prosjecna visina
ovdje nesto veca i i21nosi 800 m. Sa rubova ove visoravni uzdizu se
visoki planinski grebeni, kao sto su Orjen, Lovcen, Sozina i Rumija,
sa strane prema moru, te Njegos i Lisac, sa suprotne strane. Ova pro-
strana p'ovrs veoma razorena karstnom erozijom, tako da to danas
izrazito susno prepuno 1karstnih oblika, medu kojima su ma-
nja !kraslka polja (Cetinjsko, Njegusko, Dragaljsko i Grahovsko) te
uvale, dolovi, vrtace, skripovi i dr. Crnogorska brda se
isto tako nastavljaju na hercegovackih Visokih povrsi i Brda,
s tim sto su te kra:ske cjeline najvise izrazene upravo ovom
prostoru. Tako su ove povrsi brojnim dolinama kanjon-
skog tipa, Ciji su usjeci duboki i nekoliko stotina metara, kao, npr.,
kanjoni Komarnice, Pive i Cehotine. S povrsi se uzdizu veoma visoke
planine, medu kojima su Durmitor, Sinjajevina, Komovi i Vizitor, dok
predjelu izmedu Tare i Lima teren nesto nizi. Juzni dio ove
veze se za planinske masive Prokletija, od kojih se dalje nastavljaju
odnosno podrucje Dukadin i Miri>dite. Citava
ova oblast bogata pasnjacima i cetinarskom sto su tipicne
odlike 21elenog krasa, odnosno holokarsta. ka.ko n'i na sred-
njem Jadranu, tako ni ovdje 6tav prostor Povrsi i Brda ne pripada
jadranskom kulturnom krugu, vec samo njegov srednji i juzni dio,
pocev od koju zatvaraju vrhovi Durmitora i Komova, te juzni
ogranci Prokletija i brda, za:kljucno sa dolinom rije-
ke Mati.
173
Kako u geografskom ta<ko i u klimatskom pogledu, u ovom dijelu
jadranskog kulturnog kruga razlikuju se tri cjeline. uti-
caji ograniceni su samo na uzi priobalni rprostor u najvecem dijelu
Crnogorskog primorja, u vecoj mjeri u unutrasnjost prodiru dolina-
ma Zete i ka sjeverozapadu i U pri-
morju, zahvaljujuci niskom i ravnom oba:lnom predjelu, ovi uticaji se
u punoj mjeri osjecaju na jednom dosta sirokom pojasu, dolinama
Drima i Mati prodiru jos u unutrasnjost prema istoku.
povrsi stare Crne Gore takode izlozena ovom klimatskom
rezimu, ali su ovdje nize usljed visinske razlilke. Za raz-
liku od ovih podrucja, na prostoru Povrsi i Brda vlada tipiooa planin-
ska klima sa svim odlikama alpskog klimatskog rezima.
Glavni pravci unutrasnjih komunikacija na ovom prostoru su
doline rijeka, planinski prevoji i geo-tektonske depresije. U tom smislu
narocito izrazen pravac koji polazi od obale i, preko Bo-
jane, Skadarskog jezera, dolinom Zete i <klancem Duga u istocnu
Hercegovine, dijagonalno presijecaj:uci Citavo ovo podrucje pravcem
U smislu veza sa sirom pogodan
pravac vodi od dolinom ka Gusinju i Plavu.
saobracajnica poznata jos od srednjeg vijeka kao jedna od najvaz-
nijih na relaciji izmedu Zete i Raske. Odatle se dolina
Lima, koja vodi u pravcu sjevera i sireg prostora srednjeg Balkana.
Medutim, u smislu sa Moravsko-Var-
darske udoline posebno pogodan zaliv, Skadarska
vrata. Na tom mjestu jadranska obala najvise ka istoku,
odatle se dolinom Crnog Drima i pogodnim planins'kim prevojima
relativno brzo moze u Me1'ohiju i dalje na istok.
Jadranska poduZina komunikacija u ovom dijelu uglavnom
na priobalni vodeni put, dok nema tako pogodnih kopnenih
paralela; Naime, u tom smislu najvecu smetnju predstavlja crnogorska
obala, koja u Citavoj polovini potrpuno stijesnjena planin-
skim padinama, povrsi koje se prostiru u neposrednom zaledu su
i:akode veoma za saobracajl.
Praistorijska nalazista, posebno ona iz perioda ranog bronza-
nog doba, na rovom podrucju su veoma slabo istrazena. Kulturni razvoj
u vrijeme pocetka doba naroeito poznat na tlu
sjeverne Prema literaturi, donedavno nije bllo do-
kumentovano iz okvira Citavog bronzanog doba na
prostoru sjeverno od rijeke Mati (v. F. Pre<n'di, 1976, 73-79). Tek
su najnovija u orkolini Skadra, Peshkopi i u kanjonu rijeke
Mati dala odredene rezultate u ovom pogledu. Narocito se isticu nekro-
pole sa tumulima u Stoju. Skrelju i gradinska naselja na ska-
tvrdavi, Mali Kalaj i Beltoje, te pecina Nezir (up. F. r n d i,
1982, 209; u n i, 93-96; 248-249; k
1985, 241-250; Z. An d r 1985, .passim.; 163-174, G. h
1987, 72-80). Medutim, naknadnim proucavanjem poka:zalo se da
i prilikom nekih ranijih otkriven materijal iz ovog doba
Sire ovog podrucja vidi v i 1922,
92-109; Z. s i 1967, 3-32.
174
(up. G v d r i 1986, 73-79). U ovom smislu posebno
istaci radove S. Islamija i Ceke, kojj su obavljeni 1960, godine na
gradini Gajtan kod Skadra (S. I s 1 i - k 1964, 97-100).
Na!aZJi ranog ,doba konsta1:ovani su sloju I i ovoga na-
selJa u n 1, 1972, 410--432; G v d r i 1986, 76-78,
I : 5-7; : 1, 2, 5).
Nesto bolja situacija u Crnoj Gori. Prvi podaci tumulima
i drugim .praistorijskim nalazistima s ovog podrucja izneseni su vec
1920. rekognosciranjem postojanje brojnih gra-
dina, gromila i peCina, medu kojima ni one koje svojim
povrsinskim karakteristikama odgovaraju periodu kome ovdje
rijec (up. D., G r s n i 1967, 59-63 i 21).
Prve nalaze sa ovog podrucja iznio Benac 1955. godine.
Radi se slucajno otkrivenim prilozima iz tumula u Rubezu i Krsto-
vaCi kod Niksica n 1955, 85-90).
Od velikog znaca.ia za proucavanje praistorije ovog dijela Bal-
kana bila su naselja u abriju Crvena stijena. Istina, ovo
naselje najveCim dijelom pripada pleistocenskom dobu, ali su istrazi-
vanjem gornjih slojeva, koje u vremenu od 1954. do 1956. godine
obavio Benac, konstatovani i holocenski horizonti, u kojima iz-
medu ostalog, otkriven i ranog doba n
1958, 21-39, IV: 4).
koja su obavljena 1956. godline u
grada otkriveno nekoLiko gradina i Posebno su zanimljivi tu-
muli sa poloiaja Mededa glava - lokald.tet Gomile - su kon-
statovani ci,sta-grobovi sa pokojnicima. mahom su u
pitanju razrusellli i osteceni grobovi, alli, sudeci nekim nalazi-
ma i elemen1:]ma kulta sa dosta sigurnosti se moze za-
kljuciti da se ovdje radi vrlo ranim ovoga tipa sahranji-
vanja (up. S. 1 k r, 1961, 215-224).
Godine 1968. objavljena !is1:razivanja tumula u okolini Skadar-
skog jezera, posebno na Kuai, Grude i Hoti. Iskopavanja
vodlile Velimirovic-Zizic i N. Vukotic. Mada su rezultati tih istraziva-
nja objavljeni samo moze se konstatovati da su na
ovom prostoru otkriveni tumuLi i cista-grobovi sa materijalom ra:nog
bronza:nog doba, koji se u potpunosti uklapaju istocnojadranski kul-
turni krug. Medu do sada nalazima posebno se lis1:ice je-
dan bronzani iz tumula Medunu, kome kasnije vise go-
voriti (up. Vel:imirovic-Z.i.Zic, 1983, 582-584; 40--42).
Istrazivanje tumula Mala Gruda, koje su 1970. i 1971. godine oba-
vili Parovic-Pesikan i V. prubla brojne i veoma znacaj-
ne podatke bez kojih se danas ne moze ni proucavanje pocetne
faze doba u ovom dijelu Balkana. Radi se jednom grobu
ciste u kome sahranjen pokojnik zgrcenom polozaju. Uz njega
su konstatovani bogati prilozi i d'rugi tragovi ritusa sahranjivanja (up.
Parovic-Pes.ikan - V. 1974, 121-138). Ov-
dje treba dodati i istrazivanje tumula Milovica guvno, koje obavlje-
no 1966. godine. Autor iskopavanja sve nalaze iz ovog opredi-
175
176
tumuli
". pe6irie
v abri
gradine
Karta 8 - Nala::zJista ranog bronzanog doba na Jadrana
Carte 8 - Stations de l'age du bronze ancien la region de
l'Adniatique meridionale
jelio u helenisticko (up. r v i s i k 1979, 21-
-24), ali se naknadnom analrizom pokazalo da sad:rfi 1i. sahranu iz ranog
doba.
U od 1972. do 1974. godilne obavljena su wskopavanja pe-
6ine Odmut u kanjonu rijeke Pive. se da ova lokacija bila
od do bronzanog doba. Za nas su p<r
sebno zanimljivi slojevi i VII; u kojima su otkr1ivend nalazi
skog i 1Jipa (up. r k v i 1985, 31-45).
U novije vrijeme (1982. i 1983. g.) obavljena su sondaina
vanja peCini Vranjaj kod Herceg-Novog (up. r k v ic, 1985,
28-29). Izmedu ostalog, otkriven nalaza
cetinskog i tipa. situacija sa iz Pac-polja
kod Niksica, u kome su konstatovani nalazi (v. v i
1983, 162 i nap. 13).
177
- 1 NALAZI NA JU2NOM JADRANU
NALAZI LJUBLJANSKOG
Na relativno velikom prostoru ju.Znojadranske regije, koji obuh-
vata od rijeke Boke Kotorske do rijeke Mati, do
sada poznato devet nalaZJista u ostalog, pnisutan i
materijal koji opredijeljen ok<vire Od toga
naseoblne, i to dva naselja i dViije gradine, dok preos-
pet odnosno mjesta obavljanja Radi se
sljedeCim nalaziStima (v. kartu 8):
- peeilna Odmut u kanjonu Plive, nalazi diz sloja
- gradina Gajtan kod Skadra, pojedinacni iz s1oja 1;
- tumul Mala Gruda u Tivatsk<om nalazi ,jz groba 1;
- nalazi iz razrusenog tumula u Rubezu kod NiksiCa;
- nalazi iz tumula u Pac-polju kod NiksiCa;
- pojedinacni nalazi iz IV u kod
- nalazi iz pecine kod Herceg-Novog;
- nalazi iz sloja la na tvrdavi u Skadru;
- nalazi iz sloja llla u peei-ni Nezk.
Jedan broj ovih nalazista (Rubez, S. Dimi-
trijevic pripisao jadranskom sto kao i
ostalih ja:dranskih nalaza iz ovog okvira, uglavnom pri-
hvaceno arheoloskoj l.iteraturi. Na isti naCin su u novije vrijeme oka-
rakterisani i jos nek:Ji nalazi ovog 1:tipa, kao, npr., iz Pac-polja
v i 1983, 162 i 13) .i pojedini na:lazi iz gradine Gajtan
G v d r i 1986, 76-77, 1: 5-7; up. u n i, 1972, 414,).
No, smo vidjeli iz ranijeg izlaganja, cjelokupna raspoloZiva grada
pokazuje da ne postoji jedan :izdv;ojeni jadranski facijes
vec se u Oitavom ovom odredene lokalne
vanijante, se moraju determinisati na jednoj drugacijoj osnovi.
u prilom govori i materijal iz navedenih nalazista sa
skog prostora. Naime, vecina ovih odredene specificno-
sti na srednjojadranskli. i .klasicni tip, te se sa
te tacke .gledista moglo govoriti jos jednoj regionalnoj varijanti ove
No, za jedno decidnije opredjeljenje u ovom osnovnu
predstavlja stanje koje
ne obezbjeduje uvid u kulturni razvoj tokom ovog peri-
178
oda. Mada danas raspolazemo sa vise grade nego u prethodnom istraii-
vackom u cjelini gledajuci, raspolozivi podaci su jos uvijek
malobrojni kako U odnosu na obuhvaceno podrucje i u poredenju
sa kolicinom na osnovu kojih su izdvojene prethodne varijan-
te Od devet poznatih nalazista iz ovog okvira, u
zadovoljavajucoj mjeri su istrazeni i objavljen:i tumubl Mala Gruda,
i naselje peCini Odmut, dok veoma i relativno,
na istraiivanja u gradini Gajtan samo preliminamo objavljena. 'Isti
sa nalazima iz Skadarske tvrdave ri iz peaine Nezir. Kod
u Rubezu se nalazi:ma i nepotpuDJim podacima, dok re-
istrazivanja Pac-polju i u pe6ini Vranjaj jos
Iz tih raz1oga moze se re6i da raspoJozivi podaci v.ise uka-
na brojne koj,i predstavljaju kamen spoticanja u pogle-
sagledavanja razvoja Citavog ikomple:ksa nego sto omo-
gucuju cjelovito ove i izdvajanje jos jednog zaseb-
nog facijesa u ovom
ne zelimo odbaciti postojanja jedne za-
sebne vanijante na ovom vec naglasit,i po-
daljeg istrazivanja, Cime se, bez doblJe dalje i jos
nije potvrde prisustva elemenata tipa na ovom
Na taj naCin Citava ova problematika predstavljena u
'i u nesto Iz tih razloga
smatrali smo da u ovom jedino okvirno ilzdva-
janje i navodenje ovih nalaza kao posebnog u
kulturnog Takav stav u saglasnosti sa os-
novama naseg metodoloskog koji, kako vec istak-
prije svega, svestrano predstavljanje
ke razvoja u svim jadranskim regijama, dok determinacija
odredenih cjelina ostavljena samo za gdje to raspo-
lozivi materijal u mjeri odnosno tamo
gdje se one sagledati kao relativno organske cjeline. OCi-
gledno da se sa takvom na za sada ne
moze kako cemo vidjeti iz materijala koji iznesen
u narednom prije se moglo reCi da u sadasnjim
is,trazenosti svaki od ovih lokaliteta predstavlja za sebe.
Tumul Mala Gruda
Ovaj predstavlja od dvije koje se
centralnom dijelu Tivatskog polja i koje se ostale spomeni-
ke ovog tipa sa sireg podrucja Tivta kako svojim polozajem tako i
velikim manje o
1
bavljena
1970. i 1971. godine, dok .ie veca
ostala neistrazena. Pokazalo se da se ovdje radi zemljanom vi-
sine 3,50-4,00 m i oko 30 m, Cijem sredisnjem se na-
lazio jedan grob tipa ciste. Grob polozen na od 4,05 m u odno-
povrsa.nu, tako da mu dno u
groba od kamenih ploca, njegove
iznose 1,27 m 0,75 0,76 m (sl. 25). U naroCito
dijelu iznad groba, konstatovane kamene konstrukcije sa tragovi-
ma vatre. Bez su u t1ragov,i odredenih radnji
179
su obavljene izvrsene sahrane li nasipanja humke.
Odmah ispod sadasnje povrsine nalazio se sloj rjecnih oblutaka
do 0,50 m, sto vjerovatno neka vrsta kamenog pokrova humke.
U grobu jedan pokojnik u polozaj.u, uz njega ot-
nekoliko veoma zanimljivih priloga, koji se prema mjestu nala-
za mogu svrstati u ti1i grupe.

i({ --------/
gr.1
N
t
1 2 3 5
Sl. 25 - Mala Gruda Parovic-Pesikan i
Fig. 25 - Plan du Gruda Cselon ParoviC-Pesikan et
180
U pojasa nalazila se jedna sjekira li bodez:
-- srebrna, sa uskim sjeeivom koje se ka ostrici sta-
njuje i trouglasto siri. Sa posebnom paznjom obraden i
ukrasen tulac. dio sjekire izduzenog cjevastog
sa facetama na spoljnoj strani. Vrh tulca pokriven okrug-
lim poklopcem (kapicom) od zlrutnog lima, 1koj.i ol1namen-
tisan motivom u kruga sa ukrasenim lini-
jama XLIII : 7).
Bodez od zlata. Sacuvano samo sjeCi,vo izduzenog troug-
lastog sa trostruko rebrom u
sredini. Jezicak za pricvrscivanje drske stepenasto profili-
san. Na gornjem, dijelu nalazi se jedna dok
su na nizem dijelu dva para perforacija sa strane
sredisnjeg XLIII: 8).
Kod nogu su dvije keramicke posude:
- I<,rcag sa jednom trakastom visokim cilindricmm vra-
tom, koji prelazi u niski konicni trbuh sa ravnim dnom.
Ukrasen horiztontalnim uskim trakama ispod i na
slabo naglasenom ramenu. Trake su popunjene naizmjenicnim
uti
1
snutim koj'i u pozitivu formiraJu ctkcak-pruge.
U dijelu uz drsku .duz gotovo cijele visine suda proteze se
ornamentalna sas,tavljena od dvije vertikalne
trake istovetne prethodnim, imnedti njih sira traka takp-
de sa cikcak-prugom u ali ona ovdje ve6ih dimen-
zija XLII : 2). Slican motiv nalazi se i na drsci.
- konicna zdjela sa niskom, jasno stopom
prstenastog oblika. Obod zdjele ima cetiri polukruzna, simet-
Dicno postavljena izreza. i spoljna i unutrasnja
strana posude. Ornamenta1na :tehnika i motivi su istovetni
onima na krcagu, s tim sto kompozicija prilagodena for-
mi recipijenta i krstasto rasporedena. detalj .koji nije
zastupljen na navedenom krcagu, izdvajaju se sa-
mo jednostruki malih trouglastih zigova u okviru kom-
pozicije u zdjele XLII : 1).
U predjelu 1obanje otkriveno pet privjesa:ka tipa Noppenring
od livenog zlata XLIII: 4,5), kao i dva amorfnog bakarnog
lima. Autori istra:lJivanja pretpostavljaju da SIU zlatne blle nasi-
vene na traku kao dio dijademe ko1a se nosila na glavi, dok namjena
bakarnog lima nejasna Parovic-PeSikan - V.
v ii 1974, 134).
.. Uz to u nasipu nadeno vise fragmenata i
Ti nalaZJi su u vezi sa prethodno navedenim konstrukcijama i
sa obredima koji su u njima obavljeni. Keramicki fragmenti
sa sireg prostora humke ug.Javnom su attpicni i neornamentisani,
ma ukupnom kvalitetu -ilzrade radd se mnogo losi,jim od
iz samog groba (up. Parovic-Pesikan - V. Trbuho-
v i 1974, IV: 16-25).
Pecina Odmut, sloj
PeCina- Odmut smjestena u planinskom masivu kanjona rijeke
Pive. Njen qtvor se nalazi- na nadmorskoj visini 558 m, dosta veHki,
okrenut ka jugoistoku i osruncan. Unutrasnjli prostor pecine suv, do-
bro zasticen od vjetrova i ima veoma dobru insolaciju. Ovaj po1ozaj
kontinuirano naselJen od mezolita do pocetka bronzanog Ljub-
ljanski nalazi pr1padaju mlado1 fazi sloja Vl (faza i, prerna autoru
istrazivanja, opredijeljeni su u 'fiinalni eneolit, odnosno u prelaz u rano
bronzamo doba r k v i 1985, 45).
181
U okviru karakteristicni su sljede6i na-
lazi:
_ - sa d:rskama, i tipic-
XLIV: 3,5);
- prstenasto obodi XLIII: 2);
- posude sa ci1indricnim vratom i loptastim ukrasene
XLIV: 2,4,6);
- posuda wk.rasenih tockicem d u ljub-
stilu XLIII: 3,6).
Tumul
. Sa ovog potJice fragment posude koji na-
den u od i BliZe okolnosti
nalaza rit:dostaju jer prije obavljenog strucnog uvida vec
razrusen radova. Sacuvani fragment dio plitke
cinije- tanjira na cetiri noge. grafickoj rekonstrukciji, obod
cetiri izreza, ,slicno zdjeli iz Male
i un:utrasnjeg dijela recipijenta u odgovora ukrasi-
ma te rojele. spoljne povrsine ove cinije dzvedena sa
vise njena u cjelini jasna. Na osno-
vu sa:cuvanog dijela moze se reei da su u :pitanju eetiri trougaona
tiva, od kojih su tri ispunjena i zigosa-
nim trakama, dok cetvrti troogao nesto drugacije
XLIV: 1).
Gradina Gajtan, nalazi iz sloja
Sloj 1 gradine Gajtan predstavlja najstariji, ujedno i najsnaz-
lllJI horizont ovog naselja. istraiivanja, debljina ovog
stratuma doseze do 2,10 Nalazi iz ovog sloja su objavljeni dosta su-
u ostalog, predstavljeno
i nekoliko keramickih koji obliku i nacinu ukrasavanja
u veHkoj odgovaraju ljubljanskoj Radi se po-
suda: sa cilindricn@ rrirzovdma linija, vrp-
castih pruga i plasticnih traka sa izv-edenim ili ne-
k:ini (up. u n i, 1972, 413, Fig. 2 : d, dh;
G v d r i'c 1986, 76-77, 1 : 5-7). Preoiznija stratigrafska di-
ferencijacija ovog sloja i determinacija nalaza u odnosu na
starije neo-eneolitske forme, ne se obavi,ti na OSID.ovu pubHkovane
dokumentacije.
tumul IV
U usca Crnog u: Bijeli kod sela nalazi se nek-
ropola od 9 s-u obavljena na ce,tiri humke. U
konstatovano visefazno sahranjivanje, najstariji grobovi
su otkriveni 11 broj 4. Ovaj tumul se i konstrukciji izdvaja od
ostalih, On u dijelu jednu platformu pree-
nika 6,40 izgradenu od i odatle se na 1 udalje-
nosti nalazio vijenac od sirine 3,5 m. lzvan grobova na prosto-
ru centralne platforme nadeno nekoliko fragmenata jedne posude
182
zvonastog sa slicrum i XLIV : 7).
istrafivanja pretpostavlja da ova pripada 1 u-
b n i, 1983, 93-98, 129).
Skadarskq tvrdava, sloj
Tokom sondafnog Skadarske tvr-
dave, koje 1984. i 1985. godine, sloj ko-
ji odgovara dvjema fazama ranog bronzanog doba. Starija faza
oblljezena kao Skadar la, mlada Skadar koja
snazan sloj 2,50 m, autor opredijelio u
vrijeme koje odgovara etapi Maliq llla, Gajtan 1 i Nezir llla. Pri tom
da matenijal iz ovog sloja sadrzi odredene elemente Cije
porijeklo treba traziti ranog bronzanog doba sa istocnojad-
ranskog primorja i njegovog zaleda, prvenstveno ceHnskog
turnog (G. h 1987, 72-76).
Uvidom i iz ovog sloja do-
Sli smo do zakljucka da u sadrzani elementi koji
tj. njenoj srednjojadranskoj kao i prvoj
fazi cetinske definioiji 1. Marovica i Covica, odnosno na-
sem protocetitnskom u podataka preciznijem po-
lozaju nalaza ovom ne moze se sa govoriti njiho-
vom stratigrafskom ali, s na ovog slo-
ja, nije da ovdje prethodno naznacene
faze. lz tog razloga za sada mozemo obaviti
na tipoloskoj osnovi, te na i prezentiran materijal iz
ovog sloja. Loptaste sa
vratom i sa zigosanim i ornamentima, kao i
ste posude bez vrata XLV:3, 5).
Pecina Nezir, sloj
PeCina Nezir se nalazi u rijeke Mati. lstraiivanjem koje
obavljeno krajem sedamdesetih godina, na ovom lokalitetu
ven veoma bogat sloj koji sadrzi od srednjeg neolita
do srednjeg doba. U llla, koji opredijeljen po-
ranog bronzanog doba, izmedu ostalog, zastupljeni su na-
lazi koji odgovaraju srednjojadranskom tipu
XLV: 1, 2)2.
Ostali nalazi
Kako vec ranije napomenuto, nalazi iz peCine Vranjaj i iz tu-
mula u PaciJolju do sada objavljeni, te ih iz razumljiv'ih razloga
ovdje ne mozemo sire obraditi. Prema materijal koji u peCi.ni
Vranjaj otkriven 1982. i 1983. godine, kulturi mogle pri-
padati posude sa ciJindricnim vratom i ornamentima (i.
144, 152), fragment prstenastog oboda (i. 145) i dio loptastog trbuha
sa i zigosanim (i. 176)
3

2 Up. Z. n d :r 1985, 165-166, I : 13, 23.
3 nalazi su deponovani u Zavicajnom muzeju u Herceg-Novom. Pregled
ovog materijala omoguciii su mi prof. ,dr D. SrejoviC i I. Pusic, na cemu i
ovom prilikom zahvalj:ujem.
183
Medutim, ovdje treba dodati jos jedan nalaz izlaZJi iz okvli-
ra juznojadranske regije, koji S. Dimi:trijeVIic i jos neki autori uklj<u-
cuju u okvire kulture (S. Dimitr1ijevic, 1979, 321;
G v d r i 1987, 67). Radi se tumula !iz Paz-
hoka, koji se nalazi u dolini rijeke Devol, u juznoj U tom gro-
bu naden jeda:n pehar sa Vlisoikim !izvijenim vratom, loptastim
ravnim dnom i sa jednom drskom koja pocinje
na obodu i zavrsava se gornjem dijelu Drska i trbuh su
ukraseni vertikalnim trakama i srafiranim linijama izvedenim u tehnici
lainog snura, talro da u pozi>ti'VU vertikal:nli niz rombova,
odnosno duplih Na prelazu iz v:rata u trbuh nalazi se uska
traka, takode ispunjena popreC!nim li:nijama u tehnici lainog
XLIII:l). Jedini elemenat koji ovu posudu mogao dovesti u vezu sa
ljubljanskom kult:urom jeste tehnika ukrasavanJa [ traka sa
s.rafurama, koja kako smo vidjeli, dosta cest u okviru kla-
sicnog i tipa ove kulture. Sve ostale karakteristike,
pocev od posude do oblika groba i drugih kulta sahra-
njiva:nja, u slucaj.u odstupaju od kulturnog
Najblize analogije peharu irz Pazhoka susrecu se u okviru
vinkovacke kulbure (up. S. D i i t r i v i 1968, 11 :3), dok ukta-
sni motivi najvise upucuju na tipa Jigodin iz okvira
faze kulture Glina III (up. Machnik, 1985, 2:15; 4:1, 2, 10).
Potrebno takode, naglasiti da ova posuda potice iz ukopanog u
zdraviou, u precnika 5 i 1 U grobu su tri po-
kojnika, uz njih volujska glava. Posuda se nalazila po-
red volujske glave (up. S. I s 1 ri- rk 1964, Fig. 18:2, N.
G. L. n d, 1967, 81-82). Sve su to elementi u
ranog bronzanog doba sa ovog podrucja, te ovaj nalaz vise
na tumule sa koj1i se vezu za stepske uti-
caje i koji su dosta cesti na pod.rucju donjeg Podunavlja i istocne Pa-
nonije, dok se na prostoru juzno od Save javljaju
G v d r i 1987, 66-69). Nije ni Cinjenica da ovaj
dosta udaljen od jadranskog kruga, te zbog svih mh
specificnosti da bi se ovaj nalaz morao iskljuCiti iz okvira
kulturnog kompleksa.
Tipoloska analiza
U okviru prethodno iznesenog tipoloski se razlikujrt.t
cet>iri grupe nalaza:
1. Materijal iz sloja dio nalaza iz I u Gaj-
tanu, iz sloja Ia u Skadru, iz sloja peCine Nezir, te pojedinacni
nalazi iz Vranjaja. su loptaste posude sa drska-
i XLIV:5), kao i drugi sa Zri.,gosa-
i 6; XLIV:2, 6). Radi se nala-
koji posjeduju sve karakteristlike srednjojadranskog tipa ljubljan-
ske kulture, te ih robom.
2. Drugu grupu predstavljaju kerami,cke posude iz Male Grude,
Rubeza i XLII:1, 2; XLIV:1, 7). Ti nalazi imaju dosta .zajed-
nickog sa ali posjeduj:u li odlike koje .su
strane ovoj ku1turi.
184
- Pehar iz Male Grude nije tipican Direktne
analogije ovoj formi nisu nam poznate, ali se moze reci da dosta slic-
nosti u ovom smislu pokazuj:u neki kulture Be1otic - Bela Crk-
va (up. G r s n i n, 1983, Sl. 33:1V/2). Ornamentika ove posude
vec ima mnogo vise elemenata, mada se tu moze govoritli
i odredenim odlikama, sto se naroaito odnosi na sre-
disnju vertikalnu traku XLII:2).
- Oblik tacni sa izrezima na obodu, kakve su one iz Rubeza i
Male Grude, nije poznat u kulturnom kompleksu, u
tom okvi,ru nisu zastupljene ni stope u vidu ceti11i nozice. Ornamenttika
ovih posuda predstavlja posebno zanimljiv skup stilova. Moze se reci
da ukrasi na tacni iz Male Grude 'i na unutrasnjoj strani iz
Rubeza predstavljaju jednu Moti-
VIi zastupljeni na spoljasnosti ove posljednje posude takode se susrecu
u vucedolskom krugu, ali, isto tako, nisu strani ni u naselju Ezero (up.
G. G r g i v et al., 1979, Obr. 150:v, g; 153:v, g; 158), kao
ni u kulturi zvonastih pehara na podrucju Sicilije i Malte. Tu, prije
svega, mislimo na mrezastu ornamenttiku, kao i na stope posude
iz Rubeza (up. L. r f i l d, 1979, 316-317; u r r 1934,
XXI:13, 18; XXIV:3).
- Slicna situacija li sa posudom iz koja svim svo-
j:im karakteristikama pred,stavlja jednu specifiicnu stilsku mjesavinu, u
cemu se najvise isticu vucedolski [ Glockenbecher elemen-
ti XLIV:7).
3. Zlatni i srebreni nalaz1i iz Male Grude svakako predstavljaju
pojavu u Citavom ovom okviru. Osim njJ'hove izuzetne umjetni-
cke vrijednost'i, siguran znak bogatstva i mo6i pokojnika kome
su pripadali, ovi nalazi ukazuju na neke daleke prekomorske veze sta-
novnika ovog podrucja. U ovom smislu posebno indikativan zlatni
bodez, na Oije porijeklo su vec argumentovano uka-
zali autori iistra.zivanja r v ti s i k n- V. r u h v i
1972, 135-136; r v i s i ka n, 1985, 20). Uz analogije iz Kri-
ta i druge paralele koje su tom prilikom potrebno navesti
jos jedan 1iipo1oski veoma blizak nalaz koji tu konstataaiju u potpuno-
sti po:tvrduje. Radi se zlatnom bodezu koji prilozen kao zavjetni
da:r u Hramu obeliska u dimenzijama i sjeCiva, kao
i sredisnjeg rebra, taj bodez gotovo u potpunosti
nalazu iz Male Grude. svoj prilici, dosta :sllican i zavrsetak sje-
oiva, medutim to se ne moze sa sigurnoscu potvrditi na
iz Byblosa sacuvana i bogato ukrasena drska. Ovaj bodez datiran u
pocetak srednjeg bronzanog doba 'istoenog Mediterana (up. D u-
n n d, 1950, 696; N. i d 1 n, 1971, 35-38).
Istom kulturnom krugu, bez sumnje, pripadaj.u i zlatne ka:riCice
- privjesci (up. r v i s i k n, 1985, 20). Medutim, srebrna
sjekira najvjerovatnije b'iti jedna luksuzna verzija bakarnih sjekira
koje su proizvodene na Balkanu. obliku tulca :i sjeCiva, ovom pri-
mjerku najvise odgovara kalup iz Debelog Brda (up. v i
109, 11:1, 2), kao tipoloskii prethodnik tom mogla se na-
185
vest:i bakarna sjekira iz kod kao i
iz Vinkovaca i barja (D. S i m s k V. S n v, 1976,
49, sl. 231; S. D i m i t r i v i 1979, XLIII:S, 6)
4

NALAZI
Protocetinski nalazi na veoma rijetk!i. U ovom
okviru za sada se navesti samo pojedini nalazi iz Milo-
vica gumno kod Tivta, te pojedinacni nalazi iz sloja Ia Skadarskoj
tvrdavi i iz sloja Illa peaine Nezir.
Tumul Milovicu gumnu
Ova smjestena dominantnom iznad Tivat-
skog polja. istrazena 1966. humke i:z:nosio 18 m,
saCinjena od lomljenog kamenja i krecnjaka, sa ka-
vijencem na U okviru se jedna ovalna kame-
na konstrukcija dimenzija 12 9 m i visine 1,5 m. Osnova
saCinjena od nabacane zemlje i njoj centra bio
grob ripa ciste. U pronaden skelet zgrcenom
jednom bili ostaci drugog U samom
nije priloga, nekoliko keramick!ih fragmenata,
groba i bilo razliiCitih nalaza, na kojih
ova sahrana doba r v i s i k
1979,
Naknadno da zgrceni pokojnik predstavlja
ovom i da samo on heleni-
stickom dok izgradnja i prima:r:na faza
vanja obavljena ertapi ranog doba. primarnoj
sahrani ostaci koji grobne
konstrukaije. Na ovakav .nas naveo sa-
kao i posuda koja otkrivena 1.1 blizini groba XLV:8) i
koja odgovara mlade ,faze klasicne
odnosno protocetinskom Naime, ova goto-
vo istovetna iz protocetinskog Grabovici
XXIV:9). Ritual sahranjiva:nja takode podsjeca
na sahrane Grabovici,
i sekundarno sahranjivanje. Iz tih razloga smatramo da se po-
stojeca datacija centralnog groba iz Milovica mora
kori,govati, te da primarna sahrana ovom predstavlja jedan
od rijetkih tragova nosrilaca protoceti
1
nskog facijesa na
Jadra:na.
4 U iznesena ideja kojoj se nalaz iz Male sta-
vlja na pocetak razvoja jedne jedinstvene grupe ,i bronzarnih sjeki>ra
s balkanskog Pesikan, 1985, 20-24). Medutim, ne-
ma nikakvih argumenata ni za ,tipolosku niti za hronolosku prednost nalaza 1z
Male Grude u odnosu na primjer1ke iz Kravara ,i ka1upe iz Barja
i Debelog Brda, te ova pretJpostavrka barem za sada oS'taje nepotvrdena.
186
Ostali nalazi
Protocet'inskom tipu pr1padaju posude sa cilindricnim vratom
i ostro izvijenim obodom, kao i fragmenti posuda sa ukrasom slobod-
nih zigosanih iz sloja Ia u Skadarskoj tvrdavi XLV: 4,
U sloju Illa peCine Nezir ovom pripadati posude protou-
njetickog tipa, poput one na XLV: 7.
*
* *
U pogledu datacije materijala mogu se iznijeti sa-
mo okvirni elementi. Naime, ma:li nalaza, nedostatak sirih
stratigrafskih pokazatelja, ne daje dovoljno mogucnosti za kompleksno
poredenje sa vremenom trajanja ,Ijubljanske kulture na ostalim dije-
lovima jadranskog podrucja. Tako nalazi iz Odmuta, Vranjaja, Gaj-
tana i Skadra mogli odgovarati vremenu srednjojadranskog ljubljan-
skog tipa, odnosno starijoj fazi klasicne ljubljanske kulture, ali nije
iskljucena ni njihove nesto sire datacije i egzistencije cita-
vim tokom trajanja ljubljanskog kompleksa. Kod nalaza iz
Skadra ostaje otvorena nesto kasnije hronoloske
nacije, vrijeme mlade faze klasicne ili, preciznije,
okvire protocetinskog horizonta. U Illa peCine Nezir sasvim
sigurno srednjojadranske
i protocetinskog facijesa, tako da se moze reCi da se ovdje radi
vremenu :koje hronoloski odgovara objema fazama klasicne


Nalazi iz Male Rubeza i bez pripa,daju
mlade faze klasicne 1jubljanske kulture. U
to moga jedna, za sa:da vari-
janta ove U svakom ne se pripisati protocetin-
skom koji na ovom barem za sada, zastupljen
samo sporadicno. pokazuje da se ovdje, za razliku od
srednjojadranskog podrucja, moglo raditi istovremenoj egzistenciji
mlade faze ljubljanske i protocetinskog facijesa. No, ako
odnos ovih nalazista jos nesi-
da se hronoloskom smislu radi istovetnom
Na to sve iznesene analogije, tom naro-
Cito indikativna sa cista-grobovima, koja kon-
statovana prethodnoj fazi. Posebno treba izdvojiti zlatni iz
zatvorene grobne cjeline Mala Gruda. Pojava zlatnih bodeza
ovog tipa na istoonom smjesta se u vrijeme prelaza iz ra-
nog u srednje bronzano doba, sto odgovaralo kasnijim fazama
111 perioda grckom to doba moglo prethoditi
egzistencije protocetinskog facijesa i mlade faze
ljanske
s U sloju Ibla Nezir s:u 'i odredeni kasnobadenski elementi
tipa Alihoc!Ze, s1Jo ukazuje na siri vremenski raspon ovog stratuma. U tom smislu
sloj IIIa ove peCine odgovara horizontima IIIa i Ravlica peCine, u juznoj
Maliq Illa. Up. Z. n d r 1985, 165-166, I :
26, 28; r'i an v i 1981, 36-40.
187
U cjelini gledajuCi, nalazi s podrucja juznog Jadrana, koji su
pripisani pocetnim etapama ranog bronzanog doba predstavljaju jedan
veoma kompleksan konglomerat u kome su prisutne sljedece kompo-
nente:
- Elementi srednjojadranslkog ljubljanske kulture koji se
najbo}je ogledaju u materijalu iz naseoblnskih nalaziSta: Odmut, Vra-
njaj, Gajtan i Skadar.
- Elementi kasnog vucedolskog kruga koji su prisutni u ukra-
sima posuda iz Male grude, Rubeza i n t
- Istocnomediteranski elementi i uticaji Glockenbecher kulture
sa Sicilije ri Malte. se posebno isticu bodez i noppenrinzi iz Male
Grude, kao i ukrasi i o l i k zdjele iz Rubeza.
- Uz to su prisutni rijetki protocetinski elementi koje susrece-
mo u okviru sloja na Skadarskoj tvrdavi, u sloju IIIa peCine Nezir
i u tumulu Milovica gumno. Tu se, bez sumnje, radi uticajima sa
prostora srednjeg Jadrana, odnosno sa maticnog protocetinskog pod-
rucja.
188
DALJI RAZVOJ KULTURE RANOG BRONZANOG DOBA NA
JUZNOM JADRANU
juznojadranskog podrucja nakon koje od-
govara komp1eksu i facijesu posjedujemo
veoma malo podataka, u cjelini mnogo manje nego vremenu
kome smo prethodno govorili. U ovom sm'islu moze se navesti nekoliko
nalazista koja odgovaraju cetinskoj i Medutim, na-
lazi iz tog u cjelini su jos uvijek 'krajnje sporadicni na ovom
prostoru i, mada to ugla:vnom rposljedica istrazenosti, za sad
se, izuzev hr<moloskog i 'tipoloskog vrednovanja, 'ne moze
nista cjelovi,tije reci odnosu tih nalaza sa kla:s'icnim podrucjem ov<ih
kultura.
Sl. 26 - .Pogled na nekropolu Stoj 1kod Skadra
Fig. 26- Vue sur la necrapole Stoj pres de Skadar
NALAZI TIPA
Stoj kod Skadra
Ova nekropo1a se u polju Stoj , neposredno uz sjevernu
periferiju Skadra (sl. 26). Sadrzi veCi broj grupa tumula, od tri do
sest humki, ima i pojedinacnih tumula
6
Visina i precnik humki va-
6 Prema saopstenju kolege Koke, proojenjuje se da na prosto-
ru polja ima ukupno oko stotinu tumula.
189
od 1 do m, odnosno od 10 do 30 m. Sac.injene od kamena
i zemlje. U svakom od sest do sada
br. 5, o1Jkriveni centralni grobovi koji pocetnoj fazi izgrad-
nje, dok na sirem konstatovani grobovi sa nak-
pokojnicima
7

Nalazi cetinskog tipa iz centralnih grobova 2 i
U iz 2 spaljeni pokojnik, uz koga nadena tri
fragmenta sa cet1nskim drskama. Centralni grob
pri:pada cista-grobova 1,15 0,80 m. U njemu
zgrceni na desnom sa ispod
obraza. l'akode groba nadena jedna posu-
da sa dvije drske. sa i
koje se oko posude,
pod ostrim XLVI: 2). svim se
za

Na ovog nalazi se
od ploca precnika 14-15 m.
Skrelj (Dedaj) kod Sk.adra
U sjeverno od selu Dedaj, na-
lazi se koja sadrzi oko 40 od ka-
sa su srednjc velicine, ali
ima i manjih kao i 25 m Godine
1979. pet 1983, jos U dva slucaja
grobova tipa ciste. odgovara cetinskoj
od toga samo jcdan veCi fragment tipicne
cetinske posude, vjerovatno zdjele XLVI: 1)
9

PeCina Vranjaj
U peCini uz
veni i nalazi cetinskog tipa. S obzirom da se
ne mozemo reCi cetinskih
nalaza, niti. njihovom sa ostva-
nalaze iskopane 1982. i 1983. godine, mog1o se
zakljuCiti da cetinski materijal nije u vecoj mjeri
7 ovill obavio Koka 1983. k 1985,
241-249).
8
U sloju kamenja ispod ovog grapa od sest
fnih figurina v.iolinskog oblika, od pecene zemlje. Cetiri od predstavljaju
zenske figure, peta dok sesta, S na male
rovatn:ije odgovarala figurl djeteta. figurine takode pi'iprsane
grobu i cetinskoj (up. k 241--249). isko-
pavanjem utvrdeno da kameni nasip i navedccle figurine pr1padajru
grobu, odnosno prvoj fazi sahranj,lvanja u tumulu, te se ti nalazi
iskljuoiti iz okvira cetinske Rezulta:ti iskopa:vanja jos nisu ..
javljeni, te kolegi Koki zahvaljujem na informacijama i na dozvoli
za nj,rhovo objavljivanje.
9
Up. 1984,127-129, II:9; N. 1985,
Prilikom boravka Centru za arheoloska istrazivanja apnila 1988. godi-
ne, imao sam priliku da vidim i preostali materijal iz Skrelja. Posebno 'treba is-
taCi jcdan pchar sa dviie 'i supljom n '.;em onrima na po-
sudama 1:!ipa >>Kotorac. Meduuim, sam reo1pijent S profilisane soljc
i ni,je pm:nat podrllcju.
190
u sloju ovog naselja. Karakteristicni su sljedeCi oblici: fragment pe-
hara tipa Kotorac (i. 149), dio konicne zdjele sa prosirenim obo-
dom, malom drskom i tipicnim cetinskim ukrasima (i. 150) i
fragment trbuha neke posude tijela, ukrasen
linijama i nizom zigosanih trouglova (i. 156).
NALAZI
Gradina Gajtan, sloj i
U okviru kulturnog sloja gradine Gajtan izdvojena su cetiri stra-
tuma koji su, prema autorima istrazivanja, opredijeljeni u vrijeme
prelaza iz bronzanog u zeljezno doba, do kasnorimskog (S.
s 1 m i - k 1964, 97-103; u n i, 1972, 409). Medu-
tim, jedna detaljna analiza dokumentacije i grade pokazala
da se u slucaju prva tri stratuma uglavnom radi poremecenoj
stratigrafiji i izmijesanom materijalu. Do tih poremecaja doslo usljed
konfiguracije terena i erozije sedimenata i materijala iz gornjih partija
gradine u nize dijelove, gdje su izvrsena istraiivanja (up. G v e-
d r i 1986, 74-80). Iz tih razloga nije moguce tipoloski potvrditi
ovako determinisane kulturne slojeve. Prema tipoloskim od1ikama pro-
nadenog materijala, praistorijs:ki slojevi ovog naselja, odnosno stratu-
mi J-IIJ, odgovaraju vremenu od pocetne faze ranog bronzanog doba,
hronologiji (Maliq Illa), do prelaza iz bronzanog u zeljez-
no doba (Maliq Dakle, radi se vremenu koje najveCim dije-
lom starije od datacije koju su predJ.obli S. lslami i Ceka. lsprav-
nost ove 'korekcije potvrduju brojne analogije sa podrucja istocnog
Jadrana, kao i iz juzne i Makedonije G v d r i 1986,
79).
lzmijesanost materijala i 1kulturnih slojeva najvise izrazena
u i 111 stratumu, Uipravo u tim horizontima susrece se najveci
broj keramickih nalaza koji odgovaraju dinarskoj kulturi. U takvoj
preostaje nam samo tipoloska analiza i analogije sa sireg jad-
ranskog podrucja kao sigurni u materijala
narskog tipa i u razmatranju odnosa na ovoj relaciji. U ova sloja
dobro su zastupljene posude sa sjekirastim drskama, zatim tra:kaste
drske sa rozastim produzecima XLVII: kao i zdjele sa prosi-
renim i unutra ukosenim obodima. Ta'kode su ukrasi u
poprecno srafiranih traika izvedeni urezivanjem (up. u n i, 1972,
Fig. 11 : g, i; 111 : 1--4, 9; G v d r i 1976, 11 : 1--4;
111 : 1-3, 5). Ovi nalazi u potpunosti odgovaraju prvoj fazi dinarske
kulture. Uz to su konstatovane koljenaste i dugmetaste drske, kao
i one sto visoko prelaze 'obod, zatim kasike sa drskama, koje takode
prelaze o:bod, sto sve materijal koji odgovara mladoj dinarskoj fa-
zi, odnosno srednjem
1
dobu {up. u n i, 1972, Fig.
6 : g,; G v d r i 1986, 111 : 4, 6).
U ovim slojevima konstatovani su i nalazi kasnijeg datuma, kao
sto su anse blfore koje odgovaraju
1
kasnom bronzanom dobu, te
neiki koji morali iCi u zeljezno (up. u n i, 1972,
191
V; VI: 2, VIII: 1; XI: 5-11). Pojava takvih zajedno sa
dinarskom robom, bez sumnje posljedica stratigrafskih poremecaja
kojima smo prethodno govorili.
Sl. 27 - Dio Mambenog platoa gradi:ne sa kome
(u lijevom ugLu)
Fig. 27 - Partie du plateau de de la avec la
sur laquelle faH des recherches (dans le gauche)
Na kraju, moze se osnovu svih relevantnih tipoloskih poka-
zatelja zakljuCiti da ovo naselje u vrijeme ranog bronzanog doba
u potpunosti istocnojadranskom Kako smo
vidjeli, sedimenti koje 'istrazivanja ka'o stra-
tum 1 okvirno odgovara ljubljanskom kompleksu, dok slojevi 11 i
III u cjelini pripadali dinarskoj kulturi. Pri tom treba jos jednom na-
da jasne .diferenoijaoije medu ovim slojevima nema, vec se ma-
terijal dinarskih faza susrece i u jednom i u drugom 'Sloju.
Skadarska tvrdava, sloj I
Ovaj stratum se nastav1ja na Ia i obuhvata sedimente
debljine 0,40 Iako se radi daleko tanjem sloju, broj nalaza u
njemu pet puta veci u Prema autoru istrazivanja,
sloj Skadar odgovara iz Gajtan i Nezira Pri tom
se konstatuje .da su veze sa kulturom Maliq tom periodu svedene
na dok se odnosi sa istocnojadranskim podrucjem nastav-
ljaju punoj mjeri. naglasena veza sa slojem Varvara
(G. Hoxha, 1987, 76-80). U cjelini se vezama sa sta-
rijom fazom dinarske koje sc ogledaju u brojnom prisustvu
pehara sa traikastim medu kojima su najcesce one sa sjeki-
192
rastim XLVIII: 5). zatim, jezi:caste i potkovi-
caste koniene zdjele sa :prosirenim, zaravnjenim, ili ukosenim
obodima i dr. (up. G. h 1987; 11).
Gradine Mali Kalaj i Beltoje
U dkolini Skadra otkrivene jos dvije gradine sa nalazima di-
narskog tipa. Radi se Beltoje i Mali Kalaj koje smjeste-
ne oko 10 km od Skadra. Sondafnim istrazivanjem
postojanje naselja na gradine. Ov:i nalazi jos objavljeni,
prema ostvarenom postojeci materijal i
dili smo da gradina Mali Kalaj sadrzi nalaze 1 i dinarske faze, sto
znaci da egzistira trecoj fazi ranog i tokom srednjeg bronzanog do-
ba, dok gradini Beltoje zastupljena samo 11 faza dinarske
re, odnosno period srednjeg bronzanog ddba
10

tumul
U III iz u otkriveno 20 grobova,
od kojih jedan nije imao nikakvih priloga. Izvan grobova
130 keramickih i metalnih fragmenata. Sahranjivanje ok-
virno datirano :bronzano i zeljezno doba n i, 1983, 89
-93, 99-116). nalazima izvan groba posebno se istice jedan
pehar sa tra:kastom :drskom sa visokim sjekirastim produzetkom i pot-
kovicastom drs,kom na suprotnoj strani 1). svim kara-
kteristikama ovaj odgovara tipovima iz okvira mlade faze dinar-
ske


Pecina Nezir, sloj IIIb
U ovom rpecine Nezir zastupljene rpostide sa
ljanim i ravno prosirenim obodima, fragmenti vertikalnim
plasticnim rebrima, kao i recipijenti sa plasticnim trakama i otis-
cima prsta XLVIII: 4). elementi starijoj
fazi dinarske ovdje i razv:ijene sjekira-
ste drske koje morale pripadati mladoj dinarskoj fazi
Iz tih razloga moze se reci da sloj ove peCine pokriva citavo raz-
trajanja dinars:ke ili, bolje reoi, jedan veCi dio tog raz-
Uz to potrelbno da ovom kao i pret-
hodnom osim brojnlh elemenata istocnojadrans'kog ti-
pa, i 'nalazi se dovesti sa prostorom
(Maliq to ne trebalo da s
da se ova peCina nala:zi na krajnjoj ju:Znoj 1periferiji istocnojadranskog
kruga Z. n d r 1985, : 10-14).
10
Pregled nalaza i dokumentacije sa sOIJJdainih 1straiivanja na ovini gradi-
nama omogucen zahvaljujuci ljubaznosti :kolega G. li Lahija, :k:oj,ima
ovom 'Sil1daano :zJahvaljujem.
11
u n i, l. 100, OVJU posudu opredije1io u VI-V v. pr. n.
za Sto ne postoje nikakve t1poloske ni:ti strat1grafs:k:e potvrde.
193
Pecina Odmut, sloj Vll
Oko velikog pepelista koje se nalazilo sredisnjem peCi-
ne otkrivena grupa fragmenata nekolikim
posudama. to naden veliki broj kos.tanih alatki. nalaz oka-
rakterisan kao sloj VII arr ko v i 1985, 43).
fragmentima posebno se istice jedna zdjela vijencem
kamenja, kojoj lezale tri manje solje smjestene jedna
Zdjela pripada sirokim recipijentima, bikonicnog tijela sa ljevkasto
izvijenim vratom. Obod i rame povezuju cetiri pos-
tavljene trakaste drske XLVII : 1). Sve tri solje su gotovo identic-
nog razlika samo u dimenz:ijama. Pripadaju tipu posuda sa
zaobljenim tijelom i neizdiferenciranim dnom. Vrat nizak, sa
izvijenim obodom XLVII: 2).
.pogledu velike zdjele moze se bez dileme reCi da pripada po-
sudama >>nagyrev tipa, koje su brojno zastupljene u razlicitim kultu-
rnim cjelinama na panonskom podrucju. Medutim, ovaj tip posude
p11isutan i u o'kviru starije faze dinars'ke kulture (Delalije i Rupe rkod
up. XXXIV: 4), kao i na sjevernojadranskom podrucju
(Zamnja!k, up. XIV: 6). Pojava tih posuda na srednjem i sjevernom
Jadranu okarakterisan kao posljedica uticaja sa panonskog prosto-
ra, te ista konstatacija vaziti i u ovom slucaju. S obzirom geograf-
ski polozaj peCine moguce da ona od sta-
nica sirenja panonskog uticaja jadranskog prostora - ka dinar-
skoj i dalje prema
Sa druge strane, solje iz Odmuta imaju najbolje analogije u
ma:terijalu dinarske Dolac, up. XXXIV: Kako
vec prethodno konstatovano, ovri imaju svoje razvojne prethod-
nike u cetinskoj kulturi i protocetinskom facijesu, te se sa dosta si-
gurnosti mogu smatrati produktom srednjojadranskog podrucja. U pe-
Cini Odmut pri:spjeli su iz okvira starije faze dinarske kulture. U pri-
log ovakvoj hronoloskoj i nalaza govore
i prethodno navedene analogije :z;djeli nagyrev<< tipa s podrucja isto-
cnog Jadrana, u ovom smislu in'dikativna i a:psolutna datacija
sloja VII ru Odmutu, u vrijeme 171080 g. pr. n.e. Markovic,
1974, 11).
Tumul Medunu
Na lokaciji Roge i u podnozju Meduna istrazena su cetiri kame-
na tumula. Njihov precnik iznosio od 15,30 do 17,70 m. U svim tim
humkama otkriven jedan grob tipa ciste sa po'kojnilkom inhumi-
ranim u zgrcenom polozaju. Grobovi su bez priloga, jedino u
grabu iz humke s podnozja Meduna jedan bronzani 1bodez
V 1 i m i r v i - 1:. i z i 1983, 583). Radi se primjerku razvije-
nog bodeza tipa, koji svojim karakteristikama pripada
Br. odnosno vremenu starije faze dinarske kulture. Sa-
cuvano samo sjeCivo, koje u izduzenog trougla, dosta ve-
likih dimenzija. Od sredine ka rubovima sjecivo se stanjuje, tako da
ima deltoidan presjek. U gornjem dijelu, na spoju sa drs'kom, sjecivo
194
zavrseno i Na tom tri
i dvije male perforacije, sto za pricvrsCivanje drske
XLVII: 5).
Tumul Krstovaci
U kamenom iz Krstovace kod Niksica, koji ras-
kopan prilikom gradevinskih radova, otkrivena dva ljudska zuba,
jedan bronzani bodez i jedno bronzano koplje. Detaljnije okolnosti
ovoga nalaza poznate. Za nas od posebnog znacaja bronzani
bodez, bronzanom On odgovara
gaonih bodeza. samo sjeCivo, 6ji rubovi dosta oste-
ceni. U prema drsci sjeCivo se lucno zavrsava. Na stranama ovog
zavrsetka nalaze se dva vjerovatno ostecene
perforacije za nitne XLVII : 4). Benac analogija
sa sireg podracja ovaj bodez datirao vrijeme
n 1956, 88-89). Relativno male dimenzije ovog
na nesto preciznijeg opredjeljenja ovom okviru,
odnosno pocetark faze Br. to i vrijeme pocetka etape
dinarske Na takve i
minacije ovoga nalaza paralele sa maticnog
cja, naroCito bodez iz okoline Sinja (up. XXXVI : 4, 5).
Pojedini aatori sa skloni da i koplje iz ovog
XLVIII: 2) ove hronoloske v i
1983, 166). to se ne moze nicim Najraniji vrhovi
koplja sa se Njemackoj i
ostava tipa Biihl-Aokenbach, koji odgovara prelazu iz
bronzano doba. Nalaz iz Krstovace, sa probusenim
Forschheim. Ovaj tip koplja dosta cest
na Madarske (up. F. R i t t r s h f r, 1983, 228
-231, 13), te i primjerak iz Krstovace predstavlja
import sa tog hronoloski
pripadati srednjem mlade faze
dinarske U tom iz Krstovace po-
stojati i
Crvena stijena, sloj I
U I stanista pod stijenom otkriveni su koji
kasnom eneolita i dobu. Radi se povrsinskim
sedimentima 0,40 m, koji sa svoj prilici raz-
liCitim naknadnim intervencijama. i tako hronoloski
pon nalaza Za nas posebno znacajni keramic-
kih koji svojim fazi di-
narske U pehari sa drskom koja prelazi obod,
onima iz Viline PeCine (up. XL: 1), koje
obod i koje nalazima iz te koljenaste
sa masivnim Ovaj nalaz
sa dvije Sto tipicno za
Medatim, osnovna vec odgovara bron-
zanom doba, te se ovdje u najboljem moglo
195
stavniku pocetnog horizonta mlade faze (up. 1958,
III: 1, 5, 6; IV: 4). iz Bitelica i Bombl-
sta, tom peri.odu pripadati i egejskog tilpa, k.oji nadoo u
ovom sloju XLVIII: 6)
12

Nalazi iz pecine Vranjaj
U neobjavljenom materijalu iz pecine Vranjaj, uz prethodno na-
vedene nalaze i tilpa, sadrzana i roba .dinar-
skih karakteristika. Prema uvidu u postojecu dokumentaciju (iskopa-
vanja 1982. i 1983. godine), moze se re6i da dinarski materijal dosta
dobro zastupljen u ovom <nalazistu, u podjednakoj susrecu
se nalazi iz faze ove kulture. Tako u ove okvire ulaze keramicki
fragmenti i. 1-10, 17, 23, 27, 34, 35, 36, 38, 146, 161, 185, 186 itd.
12
U vezi sa dataoije noieva ovog tipa uporedi poglavlja Pod-
rucje sjevernog Ja:drana, str. 77-78 Sredm:jeg Jadrana, str. 172.
196
KULTURNOISTORIJSKI ASPEKTI
1. UVOD
U prethodnom izlaganju predstavili smo osnovne odlike kultur-
nih cjelina, kao i neke razvoja ranog bronzanog
doba, koje na istrazivanja jadranskog
bilo moguce identifikovati i naznacit1i. Iz svega iznesenog proizilazi da
se ovog perioda odvijao vise etapa, koje Jstog inten-
ziteta, niti istovetnog znacaja i polozaja na Ci-
tavom ovom prostoru. Medutim, prije nego na odredenje
etapa ovoga perioda, morali blsmo se jos jednom vratiti na
neke metodoloske rijeci vec uvodnom di-
jelu ovoga rada i koji se odnose na kriterijume odredenja i znacenja
pojma rano radi se pHanju da li
ovaj period na podrucju istocno:g Jadrana trebalo da predstavlja jednu
prelaznu poeetak novog u smislu te rijeCi ili
su, pak, sadrzana ova aspekta.
Ukoliko se prihvatdo prvi kriterijum, onda ranom bronza-
nom ovog podrucja samo ,i cetinski
u velikoj mjeri prelazni karakter. U
kulturi ovih kompleksa jos keramika kao osnovno
sredstvo stilskog i umjetnickog izrazavanja, sto tipicno svojstvo neo-
-eneolitskih Nacin stanovanja potpuno identican eneolit-
u jednom vecem dijelu podrucja i pogrebni obioaji su
svoj duhu stare autohtone tradicije. Sa druge ,strane, vec to-
kom razvoja kulture dolazJi do znacajnih novina bronzano-
dopskog karaktera. U duhovnoj sferi pojava tumula kao
tipicnog elementa kulture bronzanog doba ovoga podrucja. nacin
sahranjivanja oznacava prekid ranrije tradicije na srednjem i
Jadranu vec od vremena mlade faze klasicne ljubljanske kul-
ture, odnosno od facijesa, dok na sjevernog
Ja.drana ovaj grobni spomenik blti prihvacen nesto kasnije. Tu
za1:>im, 1i prva pojava predmeta od bronze u doba cetinske kulture. Isti-
na, pitanju su pojedinaoni koj'i najvjerovatnije jos nisu
loka1ni produkt, ali su jasa:n nagovjestaj 1novog kvaHteta kulturnog raz-
voja. kniterijumu kultura, ka:o cjelina koja u potpu-
ima bronzanodopski karakter, ne mogla pnipa:dati ranom vec
srednjem, odnosno razvijenom bronzanom dobu.
Ako se, pak, kao primarna odrednica u ovom smislu prihva-
tio kriterijum, onda i cetinska kultura jos uvijek
pripadale eneoHtskom periodu, dok pocetak ranog bronzanog doba
199
predstavljala tek dinarska kultura, kao prva kulturna cjelina koja
u velikoj mjeri raskinula sa trad!idijom.
Kako se moglo vidjeti iz cjelokupne iznesene grade, mi smo se
u ovom smislu opredijeliH zra treci kome rano bron-
zano doba trebalo cjelov!ito da obuhvati kompleksan proces prelaza !iz
eneolita u novi kulturnoistorijski period, ukljucujuci tu i nastanak
prvih tipicnih bronzanodopskih U prilog ovakvom opredjelje-
nju ide vise relevantnih momenata, u svemu tome sto
se na taj obezbjeduje cjeldkupne ve-
zane za nastanak bronzanog doba na ovom podrucju, pocev od prvih
nagovjestaja novoga doba iz vremena starije etape ljubljanske kulture,
do prrelaza u puno bronzano doba, koji dolazi sa drugom fazom di-
kulture.
U tom smislu razlikuju se tri Of>novne etape razvoja:
Prva faza
- Br. 1 - dije1i se na dvije potfaze, Br. la i Br.
- Br. la - ovu potfaz-u predstavlja starija etapa klas1iOn.e ljub-
ljanske ku1ture, srednjojadranski tip i nala-
zi

tipa s podrncja juznog Jadrana (Odmut Gajtan


1 i dr.).
Br. - ovoj potfazi pripadaju mlada etapa klasicne ljub-
ljanske kulture, facijes i mladii nalaii s ju:l.no-
jad:ranskog podrucja (Rubez, Mala Gruda, i dr.).
Druga faza
- Br. 11 - njoj tip Ciclami-Mitreo i cetinska kultura.
Treca faza
- Br. 111 - njoj odgovara pocetni horizont kastelijera li starija
etapa dinarske ku1ture. . ..
Prema dokumentacij1i, zajednicke odlike
na jadranskom prostoru najvecoj mjeri su
u pocetnim horizontima ranog bronzanog doba, odnosno u prvoj
etapi ovog perioda koja jos u znacajnoj mjeri sadrzi karakteristike eneo-
litske kulture. Ova konstatacija se narooito odnosi na stariju faz.u ljub-
ljanske kulture cije su lokalne pi1isutne gotovo na citavom
1istocnog Jadrana. wijeme ku1turnog kom-
pleksa u u:l.em smislu. Druga, mlada faza kult-ure i njoj pa-
ralelni protocetinski facijes, vec oznacavaju raspad kom-
pleksa i neka nova kulturna stremljenja koja zahvataju ovo podrucje,
koja nose odredene inicija}ne kulture bronzanog
doba. Stoga se moze reCi da prva etapa u punoj mjeri ima prelazni
karakter.
U narednim etapama ranog bronzanog doba dolazi do daljeg pod-
vajanja, i do dijametralno raz1icitdh razvojnih tendencija, sto po-
sebno izra:l.eno na i Jadranu. Druga etapa ovog
200
rioda na sjevernojadranskom prostoru obuhvata najveCi dio faze Rei-
necke Br. ,stagnacije kulturnog raz-
voja. Najizrazitiji predstavnik tog doba cjelina koju smo oz.nabli kao
tip Oiclami-Mitreo, ona, u stvari, predstavlja jedan hibridni i siro-
masni, ali relativno dugotrajni kulturni horizo.nt. U trecoj, zavrsnoj eta-
pi ra.nog bronzanog doba dolazi do izvjesnog ]ntenziviranja zivota, sto
se odrazava na pocetak masov.nog naseljavanja gradina. peniod
oznacen kao arhaicni horizont kasteHjera. Ova etapa obuhvata jedno
dosta kratko pri zavrsetku faze Br. novi
kvalitet kulturnog razvoja, koj1i karakterisati srednje doba.
Za razliku od tog srednjojadransko podrucje u drugoj
etapi ovoga perioda dozivljava puni procvat, sto naj,bolje ilustruje raz-
voj cetinske kulture, koja, bez sumnje, predstavlja najsna:lniju ti naj-
originalniju tvoreV!inu kulture doba ne samo na tlu Jadrana
vec i na Citavom zapadnom Ba1kanu. Takode veoma sna:lna i izrazJi,ta
dinarska kultura, ,koja slijedi cetin:sku i cija starija faza traje tokom Br.
perioda, te na taj naCin popunjava c1itavu trecu etapu ranog bron-
zanog doba. svim svojim karaktenistikama ova kultura predstavlja
prvu pravu bronzanodopsku tvorevinu na ovom podrucju. U cjelini gle-
dajuCi, jedino se u ovoj sredi,snjoj jadranskoj regiji mo:le u punoj mje-
ri pratiti razvoj kulture ranog bronzanog doba od vremena srednjo-
jadranskog tipa kulture, sve do prelaza u srednje b,ro.n-
zano doba, odnosno do druge faze dinarske kuLture.
Na podrucju ju:lnog Jadrana kulture, koja,
prema sadasnjim saznanjima, obuhvata Citavu prvu etapu ranog bron-
zanog doba, ne moze se govoriti daljem razvoju. Medu-
tim, Cini se da ovakva situacija vise odraz stanja istrazenosti nego
objektivna projekcija kulturnoistorijskih okoLnosti tog doba. Sva nala-
koja na tom podrucju poznajemo upucuju na znacajna i dosta in-
tenzivna kulturna proz1imanja, odnosno na postojanje jednog snaZ.nog i
osobenog razvoja, sto moglo imati odredenog udjela i razvoju
ostalih jadranskih regija. Sa tog stanovista moze se reCi da slaba
istrazenost i nedovoljno poznavanje kulturnog razvoja na ovom pro-
storu jedna od prepreka cjelovitijem sagledavanju nastanka i
razvoja ovog perioda Citavoj istocnojadranskoj obabl i njenom za-
ledu.
Na kra}u mozemo naglasiti da sva istrazivanja upucuju na jasno
razgrani:cenje kultura jadranskog pojasa i onih u siroj unutrasnjosti
zapadnog Balkana. Rasprostiranje ti: razvoj cetJi:nske kulture u cjelini
zaokruzeno okvirima jadransko kompleksa. Isto va:li i
za kulturu, koja svoju punu fiizionomiju tokom razvo-
ja na ovom podrucju u periodu koji odgovara fazi Reinecke Br.
Normal>no, ovim se ne dovode u pitanje i raz-
1i6it,i kontakti sa sirim zaledem, kao i sa podrucji-
ma, kojli su, bez sumnje, postojaH, dajuci ponekad znacajne razvojne
impulse u pravca. Ali, u pogledu primarnih stremljenja
i osnovnog kulturnog izraza, na ovim relacijama nema prepli-
tanja. i kultura, koja pokazuje najvise odstupanja u
201
ovom smislu, buduCi da su njeni najznacajniji do sada poznati
izvan ovog geografskog okvira, osnovi najvise na jad-
ransko i odgovarajuCi kulturni kompleks.
Prema tome, danas se sa prava moze govor;itJi postojanju
jednog istocnojadranskog kultura ranog bronzanog doba, ciji su
glavni predstavnici grupe kojima do sada rijeCi. Posto smo u
ranijem izlaganju nazna<Cili osnovne karakteristike, te ku1turne i hro-
noloske okvire tih preostaje nam da, u mo-
gucnos,tii, pokusamo precizirati proces njihovog nasta:nka i geneze, me-
dusobne odnose tokom pojedinih eta;pa ra;nog doba,
te ekonomske i druge bitne razvojne aspekte ovog kulturnog kruga.
202
11. GENEZA KULTURA 1 NJIHOVI MEDUSOBNI ODNOSI
PRVA FAZA RANOG BRONZANOG DOBA (Potfaze: Br. la,
KULTURNI KOMPLEKS
nastanka kulturnog kompleksa
slozen i potrebno odmah naglasitj da nemamo dovoljno argumenata
za cjelovito sagledavanje svrih p1tanja 1i:z tog domena. Zbog toga u ova
razmatranja ne mozemo ni ulaziti s ciljem da se daju nekj egzaktniji
odgovorj i zakljucoj, vec smo u situacijj da pruzjmo samo odredene
naznake koje upucivale na moguca rjesenja ove problematike.
Osnovna prepreka u ovom pogledu jednostranost ra:spolozjve
dokumentacjje slabo poznava:nje razvoja ove kulture na prostoru juz-
nog Jadrana. Najme, nedostatak podataka ritusu sahranj,ivanja i
drugim a:spektima duhovne kulture, ka:o odsustvo antropoloske grade,
onemogucuju bllo kakva dokumentovana razma:tranja etnickog karak-
tera, odnosno ukljucenje odredenih populacionih promjena kao even-
tualnog faktora u nastanku kulture. Na6in stanovanja, ma-
da nesto vise ta:kode ne predstavlja znacajniji oslonac u ovom
smisiu, buduci da se u tom pogledu nijedna od regionalnih
skih varijanti gotovo nimalo ne razlikuje od prethodnih, niti pak od
savremenih kulturn:ih cjeHna sa ovoga sa okolnrih podrucja.
situaojja sa aspektima ovog kompleksa,
posjedujemo marginalne podatke.
Jedino cime u zna:cajnijoj mjerj raspolazemo ;i cemu se ljub-
ljanskj ku1turni kompleks jasno ,jz,dvaja u svom vremenu prostoru
pokretni matenjjal, odnosno ostaci produkcjje nosilaca ove
Istina, ova grada u relacijama predstavlja osnov-
nu najsiru bazu na kojoj se nerjjetko :izvlace veoma dalekoseznj zak-
ljucci. Marterjjalna produkcjja sasvim dobra osnova za
tjpolosku iden1Jifikaciju i odredene kulturne cjeline. Medu-
tim, prjrroda takve grade nalaze da se i u odnosu na ostale aspekte ova-
ko definisanih cje1ina mora ostatj u tipoloskim odnosno na
nivou kulturne kategorjje. tome, ,i svj zakljuccj koji u vezi
sa pita:njima geneze kompleksa ovdje izne-
seni, u punoj mjeri su vali:dni samo u kul:turoloskim relaoijama. Svako
dalje i implicirranje etnickih dimenzjja, na
sadasnjem stepenu poznavanja ove veoma
no i mora ostati u sferi vise Hi manje prihvatljivih pretpostavki.
203
Osnovne karaiktemstike stila !i
nog izraza se u keramickim oblicima i njihovoj o:mamentici.
Ovdje, na izdvajamo naCin Uikrasavan.ja koji zastup-
ljen svim regijama istoenog Jadra:na, na sjevernom i sred-
njojadranskom prostoru. Ono sto posebno znacajno i sto eemo
uzeti kao jeda:n od vaZnijih repe.ra u nasi>m razmatranjima, jeste ci-
da ornamentika ovog tipa nije ranijem
ovoga podmcja. Naime, takav stbl ukrasavanja ne postoji ni grupi Ig
1, ni.tli slojevima koji prethode na jadranskom
prostoru. Uz neke izuzetke koji ovom zanemarljivi, moze-
mo reCi da takva ornamentika nlije ni na Sirem prostoru za-
padnog Ba1kana
1
Dakle, preostaje konstatacija da taj manir ukra-
savanja potpuna novina na ovaj prostor donosi ljubljanska kultu-
ra i koja ogranicena samo na njene si>re okvire, odnosno na kompleks
te
Sa druge strane, sve analogije koj1ima smo II'a:nije do-
voljno jasno da pojava ovakve ornamentike
direktan rez.ultat zvonastih pehara. U prilog
vezama na ovoj relacijd. govori i
ture, koja ta:kode tipa.
Prema tome, nastooa:k ornamenti:ke i pro-
dukcije, sumnje se mora pripisa1Ji uticaj1ima zvonastih pe-
hara. potvrduju svi relevantni pokazatelji, kako smo prethodno
v.idjeli, i misljenja veCine tom pogledru saglasna
2
SudeCi
ornamentici koja ovom elemena:t, ovdje
se najvjerovatnije radd. vezama sa srednjoevropskim Glockenbechell'
kompleksom, gdje se pod vrpcaste keramike i kasnog
vucedolskog kruga formkao stil kojd ka:rakteri8e drogu
zvonastih pehara ovog podrucja, sa kojom
pokazuje najveCi stepen srodnosti. mis1i:mo na klasicne
pitanjima vezanim za mreza:stih, zlijeb-
lJenih ii jos nekih ornamenata kojri. mahom na
sredjeg Jadrana, nesto kasnije VJise rijeCi.
Medutim, kada onda
vezani za njihovu pojavu okvirima, kao ri. za kontakte
na prethodno navedenoj relaciji, daleko kompleksniji i
ji. Osnovni tome sto vodece ljubljanske forme, kao sto
loptaste posude i konicne ZJdjele sa proSdrenim obodri:ma, direkt-
ne analogije ni Glockenbecher kompleksu, niti drugim savreme-
nim na sa kojima se mogu nepo-
sredini il.i posredni kontakti. Za razliku od toga, neke druge, takode ti-
picne forme, susrecemo zvonastih pehara, ali i
drugim sav.remenim ili neposredno prethodnim kul.turama, narocito iz
okVlira kompleksa i keramike, tako da
ponekad veoma tesko da li direktne veze sa
1
Ovdje izu!lJimamo pojedinaone ovog tipa iz Hrus.tovace i iz Vino-
mera, :kojima rijeci prili:kom prezentactje klasicnog tipa
kulture. Vicbl poglavlje Podrooje sjevernog Jadrana, str. 29.
z Vidi .poglav}je Pod:rncje 'sjevernog Jadrana, str. 49--63.
204
cje1ina:ma ili, pak, posredno U
to uticaji Glockenbecher
sadriano nasljede prethodnih kultura i koji,
predstavlja jedan od najsnafnijih faktora i
prostoru.
Zdjele sa ostro uvuceni:m 1:5; XXI:l) dosta
okviru zvonastih pehara, posuda sa
oboda i krugu, ali u nesto ranijem periodu S.
D i i t ri v ,i 1979, XXIX:2; S na ris.tovetnu
i znaeajne slicnosti, cini se da pojavu ovog
kompleksu p:r;ije mozemo
negoli Is-
tom treba pripisati i kupe na visokoj nozi, kao i
zdjele, jer ti oblici tipicne druge i 1trece faze
zvonastih pehara u srednjoj i u jugozapadnoj Evropi. Veoma
indikativno Neustupnog, koji da
kupe na nozi tipu Sotin, koja Caka
i odgovara zvonastih pehara N s t n 1966, 86, 90).
U vezi sa loptastih i na
kompleksa, indikativno
sljenje pojedinih ti oblioi vode porijeklo od
odakle stigli srednjoevropskog Glo-
ckenbecher<< (R. L z r, 1941, 34; S. D i i t r i v i
1979, 326). pri treba imati da
zvonastih pehara cjelini od kuglastih amfora,
i, ukoliko odredenih dodira na ovoj relaciji, oni se mogli
odigrati jedino pocetnoj etapi Glockenbecher<< kompleksa. Posto
starijoj fazi zvonastiih pehara nema 1optastih oblika, to
otpada ovakvog razvoja. Lopta:ste posude se javljajru
tc'k drugoj fazi ove i da pre-
iz okvira kasne v11pcaste koja takode
kuglaste Na mogucnost uputio i S. (S. D i-
m i t r i v i 1979, 326-327). No, cjelini ob-
lici samo s1icnos1Ji sa loptastim iz okv.ira
Schnur<< (up. h v 1 d k, 1986, sto nije
da se nj.ihova pojava dovodila sa ovim kul.turnim
U prije se moglo govoriti uticajima s
srednje Volge, odnosno ,iz Bilanov.o, jer
najvise ,slicnostii sa iz okvira te Ali,
za povez,ivanje ova dva uda:ljena podrucja odgovara-
nalazi u te se ni kontakti:ma na ovoj relaciji, ba-
rem za sada, ne moze govoriti. U ovom od
pomoci ni slicnosti pojasnih ranije rijeci. Na-
ime, takvi nalazi se i i u
pojedinaono, su i u te takode ne
dokaz veza


Prema tome, pojava i njihova sta-
rijoj ne se sa dovesti vezu
Urp. rpoglavlje Podrucje Jadrana, IStr, 61--62.
205
sa stranim uticajima, da se radi Glockenbecher kompleksu li.li
savremenim kulturnim cjelinama sa sireg podrucja. U OIVom
mozda trebalo vise painje posvetiti lokalnom razvoju i do-
macem supstratu. Naime, loptaste strane prethodnom
ni na klasicnom rniti na osta-
lih varijanti ove U 1 konstatovane su, doduse, malobrojne,
ali vcoma. kara:kter,isticne posude tipa amfora (up. R. L z r,
1941, 33, Sl. 2). oblici sasvim sigurno prethode kasnovucedolskom
materijalu, koji, predstavlja osnovnu komponentu gru-
pe Ig 1. Medutim, nemamo s1gurnih elemenata koji uka:zivali da
su takve forme pre2Jivjele do vremena kulture. S obzirom
na malobrojnost ovom okviru, to izgleda malo vjerovatno.
. Cini se da vise indicija u ovom pogledu pruza uze jadransrko
podrucje. Loptaste forme sa cilindricnim vratom prisutne su na sje-
vernom Jadranu, u okviru tzv. gornjojadrans'kog tipa nakovanske kul-
ture (U!p. N. t r ic, 1979, 217, XIV). Kako pokazuje stratigrafija
u Ravlica pecini, takvi se javljaju i na srednjem Jadranu vec
od najranijeg eneolita i traju kontinuirano sve do ljubljanske
kulture, odnosno do sloja llla (U!p. r i v i 1981,
XXVIII : 9; : 2; XXXII : 2-8). U ovom smislu nije bez znacaja
podatak da su. vec u i u njoj odgovaraju6em slo-
ju Ilc Ravlica zastupljene i supkutane (U!p. N. t r ic,
1979, 219, XV: r i 11 v i 1981, XXXI: 4). Ako se
tome dodaju prstenasto obodi, koji imaju slican stratigraf-
ski i polozai na <podrucju srednjeg v i
1978, 48), u razdoblju
onda lakalna,
tezinu i procesa i razvoja
ljanskog kompleksa.
Prema izgleda da ovom ipak
trebalo dati sjever-
Jadran i sire podrucje. Naime,
govori' prilog da se loptaste sa vratom
i drs'kama, sa prstenasto
obodima, smatrati tradicije ovog
odakle se sirili ka i zalede
XLIII: 3, 6; XLIV: 2, 3, 5). prvo,
ti oblici se upravo ovom osim toga,
loptastim posudama iz okvira tipa
kulture znacajnoj mjeri zastupljena ornamentika koja se su-
srece na klasicnom su motivi kosti,
i linije, koji se IOkalnim
ili nasljedem starije, i sire, zapadnobalkanskc trac1i-
cije v i 1978, 51).
Veoma kompleksno i pitanje porijekla konicnih zdjela sa
sirenim obodom. Istina, konicne zdiele su veoma ceste i
fazi kulture zvonastih pehara u Srednjoj i Zapadnoj Evropi, all
se sa prosirenim obodom u ovom sasvim iz-
nimn:o i to Glockenbecher-Osepel R. S h r i r
1 i z, ' 1984, XXXI : 4, 5; XXXVI : 10). Ovakvi primjerci ncsto
206
brojniji u kulturi zvonastih pehara poluostrva r r i-
s s n, 1977, Fig. 42: 107, 108, 113-117; Fig. 43: 127, 128, 195-198
id.). No, tesko da se kultura moze dovoditi u vezu sa ovim
udaljenim podrucjem, jer ovdje, kao i u prethodno navedenom sluca-
ju kulture Bilanovo, nedostaju odgovarajuCi nalazi u meduprostoru.
Sa druge strane, konicne zdjele sa ravnim ili prosirenim obo-
dom dosta su brojne u kasnom vucedolskom krugu, u okviru Mak6
i Hrustovaca tipa, naroCito u Ig I i r s 1969,
38 : 1; 39 : 7; 40 : 1; 45 : 1, 2, 8; 46 : 2, 10 ; 47 : 6). Stoga nam se Cini
sasvim Neustupnog, kome ovakv'i dblici pred-
stavljaju vucedolsku u srednjoevropskom Glockenbech-
er kompleksu NeustupnY, 1984, 111-112, Fig. 3). U predljub-
ljanskim horizontima jadranskog podrucja nema oblilka ovog tipa, te
se prisustvo takvih formi u ovoj kulturi moglo dovesti u vezu sa
lokalnim razvojem na klasi6nom ljubljanskom podrucju, odnosno mo-
glo se smatrati vucedolskom komponentom, koja naslijedena od
grupe Ig I.
No, pr.i ovim razmatranjima morali povesti racuna i
Cinjenici da su ovakve zdjele dosta zastupljene jos na nekim
podrucjima, kao npr., u ranom dobu jugoistocne Bagarske.
Narocito su u starnbenim horizontima 10-6 naselja u Ezeru
(up. G. G r g i v et al., 1979, Obr. 144: 147 : 153 : v, g, 158 :
182). Posebno indikativno da su primjerci iz Ezera mahom ornamen-
tisani mrezastim urezima, koji se, kako smo vidjeli, susrecu i u okviru
ljubljanskog materijala na juznom i srednjem Jadranu XXI: 9;
XLIV: 1, 7). Mrezasti ornamenti su takode zastupljeni u grupi Bu-
banj-Hum njihova pojava se i u tom okviru povezuje sa Ezerom
G r s n i n, 14, sl. 137-139, 141-144). Medutim, ovi
horizonti u Ezeru datirani su u vrijeme koje odgovara pocetku ranog
doba Anadolije i jednim dijelom vremenu Troja I (G. G
r g i v et al., 1979, 497-514), sto u cjelini znatno prethodi ljub-
ljanskoj kulturi. Time se veoma komplikuju mogucnosti uspostavljanja
veza na ovim relacijama. Sa druge strane, vec smo ranije naznaCili
da su ovakvi ukrasi u velikoj mjeri prisutni u okviru kulture zvona-
stih pehara na Siciliji i na Malti, te valja imati u vidu i mogucnost
veza sa tim podrucjima.
U prilog vezama sa ,istocnim Ba1kanom moZda govorila po-
java loptastih posuda bez vrata. Naime, posude ovog na sje-
vernom Jadranu nisu u znacajnoj mjeri zastupljene prije ljubljanske
kulture, i tada se javljaju sasvim sporadicno
4
Nema ih ni u stari-
jim eneolitskim slojevima na podrucju srednjeg Jadrana, vec se po-
jedinacni nalazi tog tipa, ukraseni otiscima snura, i ovdje javljaju u
jednom horizontu, koji svemu sudeCi, veoma vremenu
pocetka kulture (tumul Ljeskova Glavica, Zelena PeCina,
Rumin, Odmut Vla- v i 35-38, sl. 1 : 1--4; 2 : 1;
r k v i 1985, XXVIII: 7, 9; XXIX: 1). Takvi oblici i orna-
menti dobre analogije u {Bardhoc: t i, 1982,
4 Ovdje primjerke ,iz okvira
iz tzv. kulture (up. N. t r i 1979, 231, XXII: 4, 6).
207
: 2, 5, 6; : 2, 7, 8)
5
, Grckoj (Hagia Pevkakia - V.
i l i 1955, 152), Makedoniji (Dikili Tash- S f r i d s,
1983, 667, Fig. 66), Trakiji (Ezero - G. G r g i v et al., 1979, 384,
386, Obr. 188: istocnoj Rumuniji (Orlea - S. r i n z -
R m n, 1968, 105, Sl. 45: 2) i u istocnoj Slovackoj (Barca- L.
k, 1961, 68, 7)
6

Datacija ovih nalaza krece se okviru - perio-
da. Posuda ovog tipa iz petog stambenog horizonta Ezeru datirana
u vrijeme Troja 1, sto odgovara (G. G r g i v
et al., 1979, 498), jedan od najmladih primjeraka ovog tipa, iz Hagia
Marina, opredijeljen u kasni period (V. i 1 i 1955,
152). Pojavu snur ornamentike i ovih na Jadranu neki autori
dovode vezu sa prodorom iz ruskih stepa v i 38;
v n v i 1979, 383-384). novije vrijeme uka-
zano na dugotrajni samostalni razvoj vrpcaste keramike prostoru
jugoistocne Evrope R m n, 1979), te sve teze opravdati sta-
noviste kome primjerci sa ovog podrucja rezultat uti-
caja iz stepske Ta:kav razvoj dogadaja bi bio nepri-
hvatljiv u iz okvira, na kojima vise nema
vrpcastih ukrasa.
U pojave tih elemenata i eventualnih veza sa step-
skim i istocnobalikanskim podrucjem, veliku smetnju predstavlja sla-
bo poznavanje nalaza s juznog Jadrana, kao i sa sireg pod-
rucja unutrasnjosti zapadnog Balkana. cjelokupna situacija
na podrucju istocne Panonije, donjeg Podunavlja i istocnog Balkana,
pokazuje da se izvorni stepski elementi na ovim ne
nakon perioda. Pri tom se oc1.redene stepske odlike koje
su narednim up-
liva koji su u kultura ovih


U vezi sa kontaktima sa tim obla:stima mnoga pi-
tanja za sada moraju ostati otvorena, za njihovo konkretnije razrje-
savanje neophodno sacekati rezultate narednih nave-
denim dijelovima zapadnog Balkana, koji predstavljati kon-
zonu ovim relacijama.
Sasvim sa ornamentikom, ko-
ja znatnoj mjeri zastupljena samo !la i koja,
tome, predstav1ja izrazitu odliku ove varijante. Ne
poznajemo ni na jednom drugom podrucju ovakvu koncentraciju zlijeb-
ljenih ukrasa, te se namece zakljucak da ovdje u pitanju lokalni
U veCini slucajeva ov-om tehnikom se izv-ode .motiv-i 1koji kopi-
ukrase Glockenbecher tipa, tako da se najvjerov-atnije radi
5 U arheoloSikoj literaturi naveden veCi broj nalaza ovog t1pa u
Maliq, Nezir, - F. . r n d i, 1982, 208-209. Medutim, prema
usmenom F. Prendija, ovdje u pitanju greska u prevodenju sa
albanskog na njema:oki jeZJilc, jer se kod ovih nalazista ne radi keramici sa
snur UJkr<J:sima, vec sa plasticnim trakama sa utisnuCima.
6 Sire vezi pitanjima vidi G v d r i 1986, 80-81 i
Lamo navedenu bltera:turu.
1
1. s d 1979, 57. ovim pitanjima jos rijeoi prilikom obrade
genezc protocetinskog facijesa.
208
jednom vidu grube lokalne imitacije klasicne ljubljanske ornamen-
tike. se moze objasniti i cinjenica da ovaj manir ukrasavanja nije
sire zastupljen izvan srednjojadranskog podrucja, dok se na prostoru
klasicnog tipa kulture, javlja sasvim iznimno. .
Tokom mlade faze ljubljanske kulture nastaju znacajne promje-
ne u kulturnom razvoju, prvo na njenom 'klasicnom podrucju, zatim
i u ostalim regijama. Istina, i dalje u odredenoj mjeri prisutan do-
maci supstrat, ali ti autohtoni elementi sasvim sigurno vise
ne diktiraju pravce stilskog i kulturnog razvoja, vec to sada u najvecoj
mjeri cine novi elementi stranog porijekla. Na prvom mjestu to su
s podrucja srednje Evrope i Alpa, tj. nalazi protounjetickog, od-
nosno Oggau-Loretto tipa, zatim i elementi Cije porijek1o treba tra-
ziti na istocnomediteranskom prostoru
8

Kad u pitanju klasicno podrucje, tokom dr.uge
faze razvoja ove kulture odvijaju se dva parale1na i uzrocno povezana
procesa, od kojih svaki vodi ka definitivnom raspadu ove cje-
line. Prvi i u cjelini najznacajniji proces iniciran protou-
njetickih elemenata. prodor, prije svega, oznacava dezintegraciju
vodecih centara, kao p,osljedica toga otpocinje i proces
podvajanja na relaciji Barje - sjeverni Jadran. BuduCi da
sko Barje sve viSe znacaj sredista, sjevernog
Jadrana u veze sa sjevernom Italijom, i to kao
posrednik formi koje prepoznajemo naj-
ranijim horizontima kulture Polada. Veze sa podrucjem srednjeg Jadra-
na, koje egzistirale i starijoj fazi kulture, sada se og-
samo na uze jadranske relacije. U kulturne razmjene
koja se ovim okvirima odigrala, od bltnog znacaja istocno-
jadranska obalna komunikacija.
sire aspekte kulturnog razvoja na tom po-
trebno naglasiti da sa fazom otpoCinje dugo-
trajni proces opadanja razvoja, sto sve vise dolaziti do
tokom narednih faza ranog doba.
Poseban u genezi kulturnog 'k:ompleksa
nalazi sa podrucja juznog Jadrana, gdje se, svemu
deCi, jedan zaseban i speci!fican razvoj, se za sada ne moze
dovoljnoj mjeri Tome u prilog govori sporadicna
zastupljenost protocetinskog materijala i snazno
formi tokom citavog trajanja ove' kulture, tll
i elemente srednjojadranske varijante, kao sta su zlijebljeni i
pojedini oblici. Ostaje otvoreno pitanje loka1ne vucedolske
tra:dicije, jer do sada ta kultura u prethodnom tog prostora
nije uopste konstatovana. Isti slucaj sa aticajima s pod-
rucja kultura Ezero i Bubanj-Hum, kao i sa elementima koji
na mediteranska kulturu zvonastih pehara. Medutim, sve. su . to ele-
menti iz okvira razvoja materijalne dok u pogledu gro-
bnog praviti kako u hronoloskom takO i tl
8
Ova komponenta najjasnije srednjem i juznom Jad-
i vise rijeci prilikom obrade nastanka i
protocetinskog faoijesa.
209
kulturnom smis1u. Naime, svi grobni nalazi iz okvira kom-
pleksa na juznom Jadranu pripadaju vremenu mlade faze klasicne
kulture, u odnosu na nacin sahranjivanja odgovaraju
protocetinskom facijesu. Iz tih razloga pitanja vezana za kult sa-
hranjivanja u ovim nalazistima cjelovito obuhvacena
prili'kom obrade nastan'ka i geneze protocetinskog facijesa.
Iz svega iznesenog proizilazi da na sadasnjem stupnju pozna-
vanja ove mozemo i:tdrvo}iti sljedece elemente kao
komponente koje su imale :z<nacajnu ulogu u nastanku i razvoju ljub-
ljanskog kulturnog kompleksa:
- komponenta kulture zvonastih pehara, kojoj, sumnje,
pripada klasicna ljubljanska ornamentika, metalno orude, te vjero-
vatno poj.edini keramicki kao sto su kupe na nozi,
zdjele i sa uvucenim obodom;
- tradicija jadranskog eneolita, blji udio se ogleda u prste-
nasto obodima, kao i u loptastim posudama sa cilindric-
nim vratom i drskama;
- kasnovucedolska tradicija lg 1 tipa, od koje su najvjero-
vatnije konicne zdjele sa prosirenim obodima;
- d) eventualni uticaji s istoenog i centralnog Balkana, kojima
se mogla pripisati pojava loptastih posuda bez vrata i mrezasta
ornamentika. Moguce da u ovom okviru treba traziti i porijeklo
konicnih zdjela sa prosirenim obodom. U tom slucaju prethodno na-
vedena vucedolska komponenta svedena samo na posredne ele-
mente koji su sadrzani u okviru 'kulture zvonastih pehara;
- u razvoju klasicne kulture tokom njene mlade
faze znacajnu ulogu su imali uticaji iz pretounjetickog 'kulturnog kru-
ga s podrucja Alpa i iz srednje Evrope.
U cjelini gledajuCi, ljubljanski kulturni kompleks predstavlja ve-
oma slozen konglomerat u cijim su regionalnim varijantama sna.Zno iz-
ra.Zena razlicita prozimanja, medusdbni uticaji, prenosenje spoljnih
upHva i drugi slicni procesi. Elementi Glockenbecher su, bez
sumnje, najprije odomaceni na prostoru klasicne 1jubljanske kulture,
odakle se sire dalje ka jugu, komunikacijom koja vodi duz jadranske
obale i paralelnim poduznim putevima u njenom neposrednom zaledu.
Uz tipicnu ornamentiku, kupe na nozi, zdjele i druge Glo-
ckenbecher odavde su na jug najvjerovatnije pristigle i zdjele
sa prosirenim obodima.
Iz razloga koje prethodno naveli nismo u mogucnosti da
dokumentujemo mehanizam kojim su navedeni elementi prodirali ka
jugu, odnosno da li se tu radi populacionim kretanjima ili drugim
vrstama kontakata, te taj mora i dalje ostati otvoren. Me-
dutim, sasvim sigurno da su ti elementi 1podrucju srednjeg Ja-
drana naisli na jednu veoma prijemcivu sredinu, koja uz to imala
svoj identitet i blla u stanju da pruzi odredeni udio u krekanju jednog
novog kulturnog stila i izraza, koji nazivamo kulturom,
odnosno ljubljans'kim kulturnim kompleksom.
210
FACIJES I PROBLEM POJAVE TUMULA NA JADRANU
facijes faze ranog
bronzanog doba na istocnojadranskom podrucju. U kulturnom, i hrono
loskom smislu to jedna prelazna etapa :izmedu srednjojadranskog ti-
pa i ujedno i prekretnica u
razvoju ovoga podrucja, za razliku od istovremenog procesa na sje-
vernom Jadra:nu koji oznacava uvod u dugotrajnu stagnaciju, sa proto-
cetinskim facijesom otpocinje kulturni uspon, koji do punog
izrazaja doci klasicnom cetinskom
Autohtono nasljede <iz okvtira srednjojadranskog tipa ljubljanske
kulture u znatnoj mjeri prisutno u razvoju materijalne kulture pro-
tocetinskog facijesa. se jasno ogleda u produzenom trajanju pojedi-
nih formi i ukrasa, u i daljem raz-
voju ukrasavanja tehnikom Ova tehnika bez sumnje,
produkt srednjojadranskog svoj najveci uspon dozivjeti
kulture. Uz to su u protocetinskim okvirima jasno
vidljivi i eiementi tipa koji su pristigli posred-
stvom sjevernojadranskog podrucja. Ovdje takode treba zna-
cajne srodnosti sa materijalom iz Tarxien nekropole i gradine Borg en
Nadur na Malti, kao i sa iz Ognina na Siciliji, koje takode
mogle imati odredenog udjela fizionomije pro-
tocetinskog faoijesa.
ono sto posebno kara:kteristicno za protocetinski fa-
cijes jeste jedna inovacija u domenu duho\lne kulture, sto se naj-
jasnije ogleda u naCinu sahranj;ivanja, odnosno u pojavi sa ci-
U stvari, ta inova:cija od tolikog znacaja da se pro-
blemat!ika nastanka ovog faaijesa, kao i Citav dalji razvoj kul-
ture bronzanog doba na istocnojadranskom prostoru, ne moze cjelovi-
to razmotriti niti razumjeti, bez prethodne obrade nastanka
ovih i niza drugih pitanja koja su s tim povezana. Da u
punoj razmotrili pitanja iz ovog domena, neophodno
dota:knuti li. neke kulturne aspekte iz eneolitskog doba na i na
sirem evropskom prostoru, poja:vu snur keramike i
grobova, koje jedan broj autora tumaci kao posljedicu znacajnijeg pro-
dora stepske populaoije na prostor jadranskog zaleda.
Na o:snovu nalaza snur kerami:ke i tumula na Jadranu.
tas zakljucuje da na ovom prostoru prisutna stepska
Kurgan IV tipa G i m u t s, 1973, 134). S1ican iznosi i
Benac, koji smatra da prvu znacajnij:u Kurga:n naroda na
Jadranu oznacavaju nalazi snur keramike koji se prema
datumima, opredijeliti zadnju treceg mileniuma
pr. n. n 1981, 23-26).
D. oko 2300 pr. n. jedan veoma jak
stepski prodo.r u Podunavlje i na Balkan. Jedan od glavnih pravaca tog
prodora isao preko rijeka Dvine i Pive i na jadransku obalu
(D. Srejovic, 1987,49).
211
Slicno misljenje ima N. Ha:mmond, koji na grc-
kom kopnu dovodi u vez.u sa IV talasa preko
nije i Makedonije (N. G. L. m m n d, 1967, 96-105; 1976, 107-
-113).
Medutim, ovdje potrebno naglasiti da u nauci nema jedinstve-
nog stava pitanju nastanka teorija
ovog sahranj,ivanja u novJje vrijeme se cesto .dovodi pitanje.
NaroCito su podlozni kritici meha:nizmi i pravci pretpostavljenih step-
skih prodora, nisu rijetki ni autori koji dovode i osnovni
postulat ove teor.ije, odnosno mogucnost stepskog tumula
ste. Tako Hausler navodi da Kurgan narod egzistira tokom III i 11
na jednom vrlo sirokom pros.transtvu, koje zahvata istoc-
nu i srednj.u Evropu, te da su produkt razvoja na 6itavom tom
prostoru, cime se do'Vodi prednost stepske tradicije
s l r, 1974, 14-30; 1976, 79-80). U ovom veoma zanimlji-
vo i misljenje koje ,iznose engleski autori Coles i Hard,ing i koje sa-
svim oprecno navedenoj stepskoj teoriji. Ovi da se
uzroci koje praistorijske Evrope sa po-
javom i veoma tesko traziti prilicno ne-
poznatim i slabo istrazenim azijske se
na taj nabln ne moze obja:sniti pojava Bretanje, Bri-
tanije i Irske. U navedeni a111tori, nicim nije doka-
zana hronoloska prednost stepskih na ovog
tipa Evropi, te se na osnovu raspoloZive ne moze go-
voriti ni stepskom, niti zajedni6kom ovog nacina sahra-
njivanja l s- F. r d i n g, 1979, 6-8).
Sa stanovista koja nas ovdje ne mozemo za-
Jaziti sire razmatranje opstih vezanih za nastanak
njihovo rasprostkanje na sirokom evroazijskom kao ni
pitanja prednosti stepske, srednjoevropske, ili neke tradicije
ovom Cinjenica da vez!i sa Hm nema jedinstve-
nog stava arheoloskoj da se
oni u ovom i ne na nacin rijesiti. U
za nas od razvoj ovih grobnih spo-
menika na Evrope i istocnog Mediterana,
u tom stoje jasnije, te i neki kon-
kretniji zakljucoi. Naime, okviru sjevernog i istocnog Balkana evi-
dentne su odredene veze sa stepskim podrucjem, ali to stoji i Cinje-
da se kompleksne promjene koje se prelazu iz eneo-
lita bronzano doba ll oitavog balkanskog prostora
ne mogu objasniti samo snaznih grupacija porijekla
vec se mora i niz fa:ktora karaktera. U tom
se nastanak na ne moze
kao jedinstven fenomen, vec se mora rasclaniti ll najmanje
clvije grupe problema, od kojih se jedna odnosi na
sa jamnim grobovima i na koja sa njima vezi,
sa cista-grobovima.
Ja:mni grobovi zastupljeni u Ljeskova glavica kod Bi-
lece, to i jedini do sada poznati sa ovog
tipa na uzem zapadnog Balka:na. Dva najranija groba iz ovog
212
su u u dijelu
Pokojnici su polozeni na leda sa U
nije bilo nikakvih prbloga, abl. izmedu ovih
nadeno medu su dva
sa snur Autor istrazivanja sasvim .ispravno zakljucuje da
cjelokupni ritual sahran}ivanja pokojnika u primarnim groboV1ima ove
humke upucuje stepski kompleks Istocne Evrope. Pri u ne-
dostatku blizih analogija ukazuje 1na grupe
i na srodne grupe u i Bugarskoj v i
1980, 35-36). ,dJa najbli:ze analogije
ne na i prostoru, vec
na jugu- u Grokoj '(Leukada, W. Dorpfeld, 1927; 211-223),
su sa ovoga tipa konstatovani i na p11ostoru
danasnje
grob iz tumula i u u juznoj gotovo
identican grobovima iz Ljeskove glavice Gup. N. d i n k u, 1981,
243-249), istovetan polozaj skeleta konstatovan u grob-
noj humke 1 u Pazhoku (S. 1 s 1 i - k 94-96; N. G.
L. n d, 1967, 79-82). sa
na ledima sa iii zgrcenim na boku, poznati i tu-
mulu Dukat kod Vlore (N. k 1975, 145), u vrijeme su
otkriveni i u VI iz Stoja kod Skadra
9

Na taj naCi:n se izdvaja juzna<< od 5
turnula sa i ritua'lom.
jera s rpodrucja tu spada Ljes'kova glavica u Hercegovini i tu-
iz Leukade u zapadnoj Stepsko porijeklo ovih ne
se dovoditi u pitanje. mnogo teze utvrditi pravac
prispjeca i pojave u ovom Balkana,
razluciti da li i prisustvo stepske ili
tog tipa. Prema pro-
storu na koje
u ovom smislu predstavlja geografski zonu,
ne postoji tumul sa grobovima. Iz tih razloga, barem
za sada, ni'kakve potvrde jamnih grobova
ili njihovih uticaja preko


sadasnjoj situaciji, tacka do koje dospio
rprodor steps'kih tumula nalazi se na ovom pravcu, vec
na prostoru Balkana, u sjeveroistocnoj i srednjoj Bugarskoj
(up. G. v 1978, 228-237; 142-143; v -
n v, 1974, 50-57). No, i u smjeru veoma tesko traziti po-
rijeklo navedenoj grupi sa

iz
jer i u slucaju rpostoji veliki kome
adekvatnih lpak na postoje odredeni elementi
koji mogli da proces sire-
9 k 1985, 242-248. Kako 1Smo ranije naglasili, jamni grob koji se
centru .tumula o1!k:r<iven naknadnim rs!kopavanjem i do sada nije
objavljen.
10 Ov;dje nlismo uzeli obzir iz Rogojevca kod Kragujevca, jer se
radi jamnom i g1edano pitanju horizont.
Up. D. S r v i 1976, 118-122.
213
nja stepskih elemenata ka Balkana. U tom veoma
indikativna cinjenica da veCina 1grobnih priloga na
i ima lokalni karakter, do'k
elementi grobnog strani. na
i stepskih elemenata, koja vec na ovom Na to
bez postojanje snaznog supstrata, kqji
znatnoj mjeri ucestvovao lokalnih kao sto
Ezero i cjeline kojima integ:risane strane i do-
mace komponente. se ogleda pogrebnom koji
stepskog karaktera, dok ma!hom Cotofeni tipa, dakle vec
lokalnog razvoja
11

S1icna i sa odredenim materijalne kul-
Za nas ovom posebno bltna cinjenica da o'kviru
Ezero brojno keramika, kojom mo-
tivi i kakve nalazimo Ljeskova glavica. Kako smo pret-
hodno naglasili, takva keramika i na jadranskog
zaleda, Makedoniji i na do'k nam
sjevernom zapadnog Balkana i na rpoznati
ovakvi oblici i motivi. Prostiranje keramike ovog tipa na
Balkana velikoj mjeri 1se poklapa sa arealom na kome
se nalazi ju:lna sa jamnim grobovima, te i to
zivalo na istocnog Balkana kao izvoriste ovih kao
jednog od vec transformisanih elemenata stepskog porijekla. Cini se
da sve to znacaj Ezero, 'koja postala
znacajan centar i sirenja keramike bal-
kanskim okvirima.
od sjevera ka i njiohovom
u o'kvirima lokalnih cjelina i hronoloski od-
nosi razlicitim cjelinama. Najraniji su pri-
Moldaviji i (Glavanesti Vechi, Valea
i dr.) i Gorodsk-Usatovo, odnosno Horo-
di:;;tea-Folte:;;ti (V. Z i r r 1960, 98-101; S. r i n z - R n,
1968, 112-118). Priblizna ovom i rprva pojava
sjeveroistocnoj Madarskoj {Keregyhaza- I. s d 1975, 283; 1979,
57). Na Banata nema rpotvrdenih starijih od
klasicne faze badenske (Aradanska Skorenovac - S.
Dimitrijevic, 1979, 204; Garasanin, 1973, 230). Slicna
jugozapadnoj i Bugarskoj, gdje veCina
pripada i vucedolske {V. Z i r r 1960, 108-
110; R n, 1976, 32-33). Izdvojena grupa jamnih na
i zapadnoj odgovara Vla, i
Maliq Illa, odnosno eneolita na jadranskom
sto predstavljalo pojavu grobo.va ovoga tirpa.
Naredna istrazivanja potvrditi da li ova tu-
sa jamnim grobovima nastala posredstvom sa
srednjeg ili s podrucja istocnog Balkana. No, bez obzira da
Tumuli Moldova Veche, i dr. Up. R m n,
1976, 32-33; N i k 1 v, 1976, 38-51.
IZ Upored:it1 str. 207-208 u ovom poglavlju.
214
li se radi kracem ili, pa_k, koji za
sada izgleda cini se da jednom nije
direktno prispjece stepske nego samo
elemenata stepskog porijekla Ciji nosioci vec balkanski
karakter.
Drugi kompleks predstavlja pojava sa cista-
grobovima, koji tipicni za rano bronzano doba jadranskog
U tom jasno se dva tipa: sa kamenom platfor-
mom na kojoj se nalaze ciste i jednostavni
od kamena, rjede od zemlje, sa grobovima polozenim najcesce na prvo-
zemlje sredisnjem Kako smo vidjeli, ovi
priloge lokalnog, cetinskog
i dinarskog tipa. varijante paralelno, s tim sto se sa
moze reCi da se sa platformama nesto
ranije od druge varijante.
i sa jamnim misljenja pori-
ove vrste jedinstvena. i
Stepske teorije da i cista-grobovi vode porijeklo iz
stepa. ne mali broj da se ovdje radi razli-
Citim fenomenima. I. Bone, sa ne
trebalo dovoditi sa stepskim vec se nji-
hovog nastanka traziti na Mediterana (I. o-
n 1965, 58-61). I. Ecsedy takode naglasava da se promjene istoc-
nom i Anadoliji ne dovesti sa stepama, sma-
ovdje paralelan fenomen koji osnovi ana-
dolski (I. s d 1979, 57). U novije vrijeme okvakvom
se Machnik i Garasanin, koji sa cista-grobo-
vima sa razvojem na Kavkaza, ne mo-
da na ovaj prostor dosli iz pravca jugoistoka, preko Ana-
dolije Machnik, 1978, 21-26; Garasanin, 1983, 717). Niz
prilog porijekla cista-grobova sa jadranskog pod-
iznio i Govedarica G v d r i 1987, 67-69).
Prema tome, postoji dosta indicija koje da se pojava
ovog tipa sahrane Grckoj i na sirem Evrope
moze povezati sa iz i kavkaskog podrucja.
tim, Cinjenica da se najraniji ovog tipa na sasvim
egejskog k:ruga, odnosno Grckoj,
dok ih na preostalom grckog kopna i Trakiji, koje ovom
morale blti kontaktna zona, to vrijeme jos nema -
izvjestan oprez ovom te se barem za sada ni ova
veoma primamljiva teza ne moze niti
prihvatiti, ne kao rezultat direktnog prodora s
Anado'lije. Ovom konstatacijom ne veze
sa anadolskim 'i kavkaskim vec zelimo naglasiti da za sada
nema dokaza direktnim prodorima niti neposrednim kontaktima na
ovoj relaciji. Nije da nedostatak ovog. naCina saJhranjiva-
nja na koje predstavlja kontakta ovim
samo posljedica slabe istrazenosti, ali moguce da i neke
objektivne okolnosti. Naime, cista-grobovi se dosta rano pojav-
Siriji, na Kikladima i na sirem prostoru istocnog
215
D u m s, 1977, 37-47; 1. s d 1979, 57), te su na tlo zapad-
ne mogli stiCi kao vec odomaceni produkt mediteranske tradicije.
Za nase razmatranje posebno su zna:cajni tumuli sa kamenom
koj,i se ne susrecu ,srredisnjim 'i dije-
lovima jugoistocne Evrope, vec su zastupljeni iskljuCivo na juznom i
jugozapadnom Balkanu. Ujedno ova varijanta predstavlja najstariju
grupu humki sa cista-grobovima. Najraniji primjerci ovog tipa u Leu-
kadi datiraju se u 11 sto odgovaralo vremenu
Lerna 111, Rutteru, i fazi Troja Podzuweitu, odnosno Troji
I, Treuilu
13
Sa ovog lokaliteta potice i najstariji tumul iz ju:lne
grupe humki sa jamnim grobovima, treba reci da i on datiran u
isti period.
Na sjevernom podrucju konstatovani su pojedinacni i izo-
lovani sa i to u kod
Kragujevca. humke iz ove izgradenu
od gHne, sto svakako :us1ovljeno karakteristikama
terena i ne dovodi u pitanje jufno porijek1o ovih konstrukcija
14
Na isti
zakljucak upucuju i nalazi bogatog nakita tipa Troja 11, Blegenu sto i
hronoloski i kulturno odgovara iz Leukade {up. D. S r
v i 1976, 126). Istina, u I iz skelet u ispruzenom polo-
zaju bez ciste, u okvi'ru priloga nalazi se i sa primje-
drobljenih sko1jki, sto ukazuje na odredenu jutnih i sje-
vernih to ne trebalo da na ovom geo-
prostoru. U hum'ki iz spaljeni pokojnik, prilozi
ukazuju na nesto kasnije odnosno ,na koje neposred-
no prethodi grupe Belotic-Bela Crkva (D. S r v i 1976,
127-128). horizont odgovara tumulu iz Oraha i protocetin-

U prilog postojanju duge i snazne istocnomedi-
teranske tradicije ovog tipa, treba navesti i do sada za:postavljeni
jer nekropole u koja egzistira tokom treceg i drugog
i u su okviru u znacajnoj zastUipljeni
sa slicni grobovima i
iz nekrapole Steno na Leukadi (G. S t i n d r f, 1935, Blat 2). U ovom
slucaju su karakteristicni nalazi iz sjevernog u
su zgrceni pokojnici (nekropola N). Medu se isticu
loptaste posude sa vratom, konicne zdjele sa urezima i
trouglastim ubodima ispunjenim bakarni sa sre-
rebrom i plocice slicne pseudobrassardima (G. S t e-
i n d r f, 1935, 41, 47, 11; 39; 70). U nije
ni pretpostavka kojoj iz nekrapole
Steno kopija kruznih grobova iz perioda (up.
1987, 68).
ImajuCi sve to u vidu, Cini se da sa sigurnoscu prihva-
titi I. Ecsedya, koji tipa Leukada prethodni-
13 N. G. L. Hammond, 1967, 96-105; 1976, 107-113; Rutter,
1982, 459; Ch. d z 1\1 w i t, 1979, Beil. 26; R. Treuil, 1983, 25-27, 54.
14 Pojedinacni primjerci zemljenih platformi susrecu se ri na jadranskom
prostoru dijeJ:oVIilffia gdje kamena, kao sto humka iz Grabovice u
Buskom {Up. I. MaroviC, 1980, 11 i d.).
216
cima tumula tirpa Verbica i Belotic-Bela Crkva (1. s d 1975, 123).
se u osnovi rpotvrduju i zakljucci kojima porijeklo ovih tu-
mula traziti na istocnog Mediterana, cemu smo pret-
hodno govorili. U prilog ovakvoj konstata:ciji govore i najstariji tumuli
sa cista"grobovima sa ja:dranskog podrucja, kao sto su Mala Gruda,
Orah, Grabovica i drugi, buduCi da sadrze dosta elemenata
skog i istocnomediteranskog tipa. Zanimljivo da do slicnog zak-
ljucka u ovom rpogledu dosao i Branigan. U kontekstu razmatranja
kulturnih odnosa na sirem prostoru istocnog Mediterana, ovaj autor
iznio misljenje da Krit i to doba imali direktne inte-
rese za prodor na adran, kao odskocna daska za to im
zapadna Grcka r n i g n, 1975, 49).
U vezi sa ovim neophodno na:glasiti da ranog
bronzanog doba jadrans
1
kog koncentrisan najveCi broj do
sada poznatih sa cista-'grobovima na citavom Balkanskom rpro-
1 mada se primarno porijeklo ovog tipa ne traziti
na tom sasvim da ono postalo snazan
centar razvoja i cista-grabova ovom Balkana, te
odatle stizali podsticaji nastanka humki tipa Bare 11
Belotic - Bela
na stepskih elemenata
i porijekla na mozemo zakljuCiti da raspolozivi ma-
terijal ne daje potvrde nikakvom snaznijem stepske populacije
na ovo tlo. Jedini elemenat stepskog porijekla bili
sa jamnim grobovima, ali njihovi nosioci ovom Bal'kana
dosljaci iz stepa vec lokalna ili, bolje reci, balkanska
lacija. lsti se sa dosta vjerovatnoce moze odnositi i na ke-
sa ukrasima iz ovog podrucja. Za od toga,
sa cista-grobovima, koji dozivljavaju snazan razvoj na jadranskom
izdvojiti iz ovoga kompleksa, njihovo se
traziti i anadolskog
Ako se sada geneze facijesa, iz
svega iznesenog proizilazi da ovom imale
sljedece komrponente:
- iz okvira kasnog Glockenbeoher kompleksa, na-
iz koji na ovo
stigli posredstvom mlade faze klasicne Za ove
caje vezan nastanak i veCine novih koje
Cine jednu od osnovnih odlika ovoga horizonta;
- moZda i priliv novog stanovnistva sa egejskog,
odnosno zarpadnogrckog podrucja. komponenta imala
pogrebnih oblcaja, odnosno pojavi sa
cista-grobovirna na ovom kao i zlatnog nakita koji se prilaze
njima;
217
- nas1jede srednjojadranskog tipa
ture i svi elementi ranijeg razvoja koji sadrzani, ovom
bi dolazili tek na trece mjesto. Pri tom naglasiti da
odredeno keramickih sa ornamentikom
ovog facijesa, predstavlja tipicnih eneolitskih
elemenata materijalnoj ranog bronzanog jadranskog
podrucja;
- d) veze sa 'S podrucja Sicilije i Malte.
na koje odredene i
keramickog velike i me-
za sada ostati samo kao
U veza sa ovim podrucjima moglo doCi i do
nastanka pojedini:h novih keramickih oblika, se posebno
drske tipa i ornamentika, koje kasnije i do
perfekcije razviti cetinska
lsto se odnosi i na veze sa podrucjem istocnog Bal-
kana, odnosno sa Ezero i Glina 111.
U veza i odnosa fazi ranog bronzanog
doba jadranskog potrebno naglasiti sljedece momente:
- Veze srednjojadranskog i
se pojavi materijala egejskog porijekla i sa cista-grobovima
ove regije. Pri tom prostor Jadrana morao pre-
nosnik ovih elemenata, te se njihova pojava na srednjem
ovom moze direktnim sa tog Uti-
caji obratnom pravou se takode ali oni,
raspolozivoj gradi Milovica Skadar la),
intenziteta.
- U odnosima sjevernog i srednjeg Jadrana nesto
U protocetinskom konstatovani snazni
iz okvira mlade faze klasicne sto se ogleda ll pri-
elemenata tipa. U obratnom vidljiv
sa ostro izvijenim obodima, koji tipican
jadranski Karakteristicno da
klasicnoj sto znaCi da ovom taj manir
sahranjivanja nije prihvacen dalje od srednjeg Jadrana.
DRUGA FAZA RANOG BRONZANOG DOBA (Br. 11)

Pitanjem nastanka cetinske bavio se veCi broj
ali taj temeljitije postavljen i obraden tek najnovije
jeme, i to okviru koji ovoj dali 1. Marovic i
CoviC IV Praistorije jugoslavenskih zemalja (1. r v i
- v i 1983, 223-231). Tom prilikom iznesen iscrpan
led prethodnih razmatranja iz ovog domena i obavljena ana-
liza vecine elemenata koji ovih relevantni za
ove analize najkracem se svesti na
218
konstataciju da se cetinska kultura razvija na etniCki i kulturno veoma
-slozenoj osnovi, te da su u njenoj genezi ulogu imale sljedece
komponente:
- jadranski neo-eneolitski supstrat, ciji udio ogranicen uglav-
nom na populacione, odnosno faktore;
- uticaji lasinjske kulture na formiranje ornamentalnog stila i
mozda nekih keramickih
- vucedolski uticaji, koji proizilaze iz dodira sa juznobosanskim
i Hrustovaca tipom kasnog vucedolskog kompleksa;
- udio s su najvjerovatnije u vezi i
elementi kulture zvonastih pehara;
- udio stepskih (indoevropskih) elemenata, za koje se vezuje
pojava sahranjivanja u tumulima i keramike, koja
takode ucestvovala u nastanku cetinske grncarije.
U vezi sa ovim zakljuccima potrebno naglasiti da su cjelo-
kupna navedena razmatranja bazirana na stanovistu kojim se pod
pojmom cetinska kultura podrazumijeva siri kompleks, u cije okvire
ukljucen i protocetinski facijes. Shodno toj koncepciji, veCina kom-
ponenata kojima prethodno rijeCi u stvari se odnosi na prob-
leme vezane za nastanak protocetinskog facijesa, sto sa tog stano-
i razumljivo, buduCi da ovaj definiciji I. Marovica i
Covica, odgovara prvoj, pocetnoj fazi cetinske kulture. Posto se nase
opredjeljenje u ovom smislu razlikuje od prethodnog utoliko sto tu
fazu smatramo jednim izdvojenim i samostalnim facijesom koji stoji
na prelazu izmedu srednjojadranskog tipa i cetinske kul-
ture, svom polozaju i
pripada prvoj etapi ranog bronzanog doba, to i nje-
govog obradena prethodnom poglavlju. Na tom mjestu
smo raspravili starijeg jadranskog udjelu vucedol-
skih i Glockenbecher elemenata u kulturi i protocetin-
skom facijesu, pojave tumula i drugim u ovom smislu
Ciniocima, te potrebe da ovdje tome ponovno sire
govorimo. Ono sto ovom mjestu podvuCl i sto
predstavlja od osnovnih rezultata naseg istraZivanja ovom do-
menu, jeste da protocetinski facijes prethodi cetinskoj kul-
turi, samo vremenski ili kao njena pocetna faza, vec kao jedan samo-
stalan kulturni horizont. Pri tome se neposredni i protoce-
tinski udio nastanku cetinske kulture uopste ne dovodi u pitanje.
Medutim, u tom procesu protocetinsko predstavlja samo jed-
nu, vrlo u kojoj su razliciti elementi
lokalne tradicije, pocev od starijeg neo-eneolitskog supstrata, do onih
koji su ovo tlo prispjeli i odomacili se tokom kasnog eneolita i
pocetne faze ranog doba. Prisustvo tih elemenata u cetin-
skoj moze rezultat dodira sa vucedolskim
kompleksom, niti sa drugim ranijim 'kulturama, vec su oni u ove okvi-
re prispjeli nakon ili kraceg razvoja na ovom
i odredenih vezanih, prije svega, za razvoj
i protocetinskog facijesa. Iz tih razloga sve elemente ovog tipa
u smatramo nasljedem koje smo
219
zili zajednickim nazivom protocetinska komrponenta. Mada ta
komponenta veoma znacajna, a:ko se izdvojeno posmatrala, ona
jos uvijek daleko od onoga sto cini pravu fizionomiju cetinske kulture.
Naime, elementi u kojima se najvise ogleda originalnost cetinske kul-
ture, kao sto su specificna ornamentika, razudenost keramicki!h posuda
i njihovi ibarokni oblici, blritualnog sahranjivanja i drugi sa-
drzaji kojima se ova kultura jasno izdvaja u svom vremenu i prostoru,
najveeim dijelom predstavljaju novinu ciji se nastanak ne moze tra-
ziti ni u protocetinskom facijesu, svoj 'prilici, ni u prethodnom
razvoju ovoga podrucja.
Smatramo da pri sagledavanju procesa nastanka cetinske kulture
u uzem klasicnom smislu, izva:n koga se misljenju ne moze
ni govoriti ovoj kulturi, najvise rpaznje treba posvetiti upravo pret-
hodno navedenim elementima. Pri tom potrebno napomenuti da su
oni u dosadasnjim istrazivanjima, iz razlicitih subjektivnih ili objek-
tivnih razloga, najveCim dijelom ostali nerazjasnjeni.
Na prvom mjestu cemo izdvojiti pojave motiva kon-
ccntricnih girlandi nizom uboda, kome i u ranijim
razmatra:njima dosta rijeCi, ali jos uvijek nije na zadovoljavajuci
naCin rijesen. Naime, do sada nisu konstatovane odgovarajuce analo-
gije ovakvim ornamentima u hronoloski i kulturno bliskim nalazisti-
ma ni na ovom niti na sirem podrucju. Iz tih razloga veCina autora
u ovom smislu upucuje na paralele u kiringradskom horizontu lasinj-
ske kulture sa kojim ovi cetinski ornamenti zaista imaju dosta for-
malnih slicnosti (up. n 1964, 140-142; S. D i m i t r i v i
1979, 377; I. r v i - v i 1983, 223-224). Medutim, na
p,utu konta'kata medu ovim raznorodnim kulturnim cjeli-
nama stoje neke sa danasnjeg stanovista nepremostive prepreke. Prije
svega, lasinjska kultura se prostire na podrucju koje nema nrkakvih
dodirnih tacaka sa cetinskim, no ovaj momenat ne od veceg
znacaja da nema velikog hronoloskog hijatusa koji dijeli ove dvije
kulturne cjeline.
Prilikom razmatranja hronoloskog polozaja cetinske kulture jas-
no smo pokazali da nema nikakvih elemenata koji govore da cetin-
ska kultura, u smislu naseg opredjeljenja, odnosno njena druga ,faza
definiciji I. Marovica i Covica, prethoditi fazi Reinecke Br.
vec svi relevantni momenti likazuju da se ona u cjeHni razvija u
okviru toga razdoblja. Sa druge stra:ne, razvoj lasinjske kulture zavr-
sava se najkasnije u vrijeme vucedolskog kompleksa (S. D i m i t r i e-
v i 178-179). Iz toga slijedi se izmedu lasinjske i cetinske
kulture proteze dosta dugi vremenski period koji popunjava vucedolski
kompleks, srednjojadranski tirp 'kulture i protocetinski faci-
jes, da rpri tom ni jedna od tih cjelina ne 1poznaje tip ornamenta
kome ovdje rijec. Iz tih razloga se na danasnjem nivou
ove ne moze dokumentovati niti objasniti mehanizam
eventualni'h dodira medu ovim kulturama, cak ni u smislu izvjesnih
idejnih podsticaja, kako to nastoje da obrazloze 1. Marovic i Covic
(I. r v i - v i 1984, 225-226). Osim toga, prisustvo
ovakve ornamentike u kulturi Glina III - Schneckenberg, na koju
smo vec ukazali i ,koja 'hronoloski mnogo bliZa cetinskom horizontu,
220
i na neke rjesenja ovog No,
nedostatak nalaza tog tipa na prostoru
koji dijeli ove dvije dosta cjeline. lz tih razloga
da pojave ovakvih ukrasnih okviru cetinske
i dalje ostati otvoren.
pojave t:rakastih ukrasa danas nesto jasnija,
te se, za od prethodne sigurno odbaciti
ideje se prisustvo ovih omamenata u cetinskoj kulturi vezuje
za neoLittsku zapadnog Balkana. Na neodrzivost takvih
hirpoteza vee su ukaza1i Garasanin, kao i 1. Covic, na-
vodeCi pri neke mnogo blize i paralele
Garasanin, 1983; 722; 1. Marovic- Covic, 1983, 230).
Ovi autori upozoravaju na naselje Bugars.koj, koje
znacajan centar razvoja trakaste ovog tipa, na
111, kao i na tumule u zapadnoj gdje su tako-
de prisutni ovakvi ukrasi. Uz to trebalo pridodati da se ovakvi orna-
pojecHnacno javljaju u i kasne Nagyrev kul-
ture (up. G r s n i n, 1983, sl. 33:1/4; R. S h r r- 1 i z,
1984, XLV11:1, 8).
ovih pitanja svakako ostalo jednostrano ako se
ne uzele u obzir odgovarajuce ana1ogije koje konstatovali na
podrucju GrCke i Halije. Takvi ukrasni element-i potpuno su stra-
ni na italijanskom i se ve-
zuju za Maltu ili za u6caje sa Pelorponeza (L. Br 1966, 57-64;
v r, 1960, 335-344), pri svi relevantni blu
prilog ovoj drugoj No, vezi sa neophodno nagla-
siti da se ovakva roba i u Grckoj odnosno
donosi 111 perioda, kao najvjerovatnije
izvoriste tog stila i navodi se jugoistocna
Hugarska i naselje Ezero u z 1 i s, 1980, 169-171). Tako
dobili dva puta pojave cetinskoj kulturi.
Jedan kopneni ili, bolje reci, kontinentalini i kretao se iJz pravca
Pomoravlja (kultura 111), preko zapadne (Razana),
Glasinca (Vrtanjak, Vrlazije), Sarajeva (Kotorac) i dalje duz
Neretve do jadranskog zaleda. Drugi put odnosno obal.ni, i
on vodio od Peloponeza (Lerna IV, Olimpija), i juznog
Jadrana (Stoj, Srkelj, Vranjaj) do podrucja srednjeg Jadrana. U
sJJucaja kao 1Jrakaste keramike se naselje
Ezero, gdje se orvaj stbl najranije javlja i najduze kontinuirano razvija.
povezivanje cetinske kulture sa pro-
jer su orvakv:i dobro u
horizontima ovoga dok ih u posljednja tri hori-
zonta, koji su hronoloskii cetinske kulture,
(up. G g i v et. al., 1979, 230-348). S na tu situa-
ciju, pojava takvih prije se mogla ocekivati u
razdoblju ili, pak u kulture, ali, kako vidjeli,
to nije slucaj, bez obzira na dndicije koje na postojanje
podruejima. toga, u Ezeru su zastupljene
trake sa dok tipicni cetinski trouglasti zigovi
nedostaju. lsta situacija u g.rupi 111, u zapadnoj Srbl-
221
j'i, i na kruzni G. G e-
orgiev et al., 1979, passim.; Garasanin, sl. 171, 172;
v i 1970, III; R t t r, 1982, Pl. 99-100).
Sa druge strane, trougaoni strani nesto
na zapadnog i na obliznjem prostoru. Ta-
kvi se okviru vucedolske i to Vinkovcima
(vucedolska faza kao i kasnom horizontu na Debelom
S. D i 1i t r i v i 1979, XXXIII: 1, 8;
9). Isti manir pojedinacno okviru
skog kompleksa XXII:1, 7; XXIV:2; XLII:1) .i proto-
cetinskom (T.XXV:4). Mada se ovdje ne radi trakastim ukra-
sima, vec samostalno raspored:enim trouglastim Zigovima ili
druge ornamentalne kompozioije, sama Cinjenica da su
oni prisutni lokalnom i horizontima koji neposredno pretho-
de cetinskoj na U razmat-
ranja na..,tanka trakaste ornamentike cetinskog tipa taj podatak svaka-
ko nije l;.;z znacaja i mogao predstavljat1i autohtoni udio prilikom
obrasca za ove koji osnovi najvjerovatnije ima-
li strane
Iz svega proizilazi da direktne veze sa Ezero u ovom
moramo odbaciti. Preosta.ie nam jedino podrucje Peloponeza
kao moguca polazisna tacka u siren.iu trakaste ka sred-
njem Jadranu, da nalazi ie: tog okvira zaista posjeduju dosta
zajednickih karakteristika sa cetinskim materijalom. U prilog tome go-
vori da se oV:i na Peloponezu javljaju vec faZJi Ler-
na IV 1, odnosno 11 vrijeme III perioda R t t
1982, 473-480), sto prethodilo cetinskoj
III, I i nalazima ovog tipa s Bal-
kana i Panonije. Pri tom Ezero najvjerovatnije ostati primarno iz
trakaste ornamentike, ali iz tog naselja, barem u ovom
prvenstveno ka Egejskom
Kako vec prilikom cetinske
i ostaH nalazi na iste relacije. mislimo bron-
zani bodez, u osmice i meandra, lambda motrive,
spalj>ivanje, kao i pojedine keramicke forme. U stvari, kao i
traka sa kruznim veCina tih elemenata
porijeklo ima nekim centrima. Tako
svoj prilici, iz alpskog i srednjoevropskog prostora,
lambda motivima nalazimo plasticnim ovog tipa iz
za nas ovdje da se svi oni jednom
geografskom' tacke Peloponez,
cetinske i prostor Nagyrev
odnosi ovom svakako mnogo
niji i kompleksniji nego sto se to na osnovu raspolozivog
moze Ipak, na danasnjem poznavanja ove
mogla se izdvoiiti dva snazna centra koja blla medu-
sobnim kontaktima i iz kojih po1Jicala veCina znacajnijih Jed-
no cetinska drugo naselja III perioda s Pe-
loponeza. Prema vazeCim prednost
se mogla dati pri tom treba voditi ci-
222
da se i cetinska svom i
kao veoma znacajan i ekspanzivan faktor. Pri tom ne treba da
spaljivanja, kao i pojava trakastih na keramickom
okviru ranog bronza:nog doba na jad-
ra:nskom Takode se sa dosta sigurnosti moze reCi .da ti
pristigli kao posljedica s Peloponeza, gdje se ri. ranije
evidentno da ova sredina relativno kratkom vre-
postaje sna:Zan centar odakle se takode mog1i razlibltim prav-
cima siriti znacajni podsticaj1i. tome svjedoce cetinski nala:zi
Italiji i na sjevernom te i na
ranije dosta Nije da i na
od.redeni cetinski uticaji, narocito keramickim kao
sto stope koje peharu tipa Kotorac, mozda i nekim
elementima repertoara.
Kako smo vec vidjeli, cetinskoj ili njenom pri-
se i nalazi iz Anista, mozda istog mogli i or-
namenti osmice i meandra, kao i pojava spaljivanja nalazi-
stima Nagyrev Uz to treba reCi da opste karakterisNke kera-
mickog materijala iz tih nalazista znacajnoj mjeri i na Ler-
i No, bez obzira da li s ce-
tinske pak, iz Grcke, radi se veoma srodnim elementima,
koji, bez mediteranske
balkanske ove faze ranog bronzanog doba na sirem
i panonskom
Poseban predstavlja odnos srednjojadranskog podrucja
sa Ha1ijom. Mada za cjelovitije razmatranje tog pitanja jos
ne moglo se da
veze na ovoj znacajnijeg na ce-
tinske vec se vise odrazavale na tok njenog razvoja. svoj
prilici, ovdje se radi odredenim cetinskim upLivima, koji sa sigur-
Laterzi, okviru rane. faze protoapeninske
re (Protoappenninico Ne moze se ni pretpostavka da
ljem tih elemenata, sve do SicHije, ali tu, svakako, treba imati
da roba ovog tipa, barem kad u nalazi iz naselja
Ognina, mogla prispjeti i sa grckog tla, na sto vec ukazali neki
ri. U svakom postojanje brojnih srodnosti na relaciji srednj
1
i
Jadran - Peloponez - Italija, da se ova
barem nekim svojim ne tako beznacajnim aspektima, mora posmatra-
ti kao jedan siri medi:teranski fenomen. Pocetak intenziviranja odnosa
ovom pada vec protocentinskog facijesa, kome
se, kako smo vidjeli, elementi koje na dosta si-
jstocnog i central.nog Mediterana. U klasicne
cetinske te veze se na prethodno navedene relacije, a:li
pri tom i
Proucavanje nastanka cetinske i razmatranje svih rela-
cija koje se s tim u vezi dobrim dijelom limitirano
poznavanjem odnosa ove sa njenim zaledem, od-
nos:no sa i sjevernim dijelovima zapadnog Balkana. Pri tom
predstavlja Cinjenica da taj prostor relativno slabo
istra:Zen, te adekvatno nedovoljno i poznavanje raz-
223
voja na tom Ako se moze prema situaciji, onda
se moglo :reci da odnosi na ovoj relaciji dosta intenzite-
ta. Jedino sto se ovom sa v.ise moze identifikovati
vec odav:no cetinski na gradini Ko-
torac 'i glasinackim Uz to treba navesti i
otiscima prstiju, koja cetinsk!im naseljima
XXXI:1) i neki dovode vezu sa sirenjem posljednjih mi-
gracionih talasa iz stepskih i donjeg Podunavlja ka :i
Covic, 1978, 55; I. Marovic-B. Covdc, 1983, 221).
Cinjenica da ovakvi oblioi dosta brojni na glasinackom podrucju,
na Debelom brdu i te sasvim prihvatljiva da su
oni ceti:nske okvire prispjeli sa ovih podrucja. Veze na ovoj relaciji
evidentne. Medutim, uzimanje ovih elemenata za dokaz sirih
kretanja veoma jer se ne radi
koji mogli relevantni nosioci stilskog izraza, vec gruboj prate-
coj koja to brojno zastupljena razlicitim ranog
bronzanog doba na jednom veoma sirokom G v d a-
r i 1982, 45).
Na kraju, iznijecemo jos jedno zapazanje vezi sa nastankom
formi cetinske kulture, posebno pehara tipa Kotorac. Pri-
Iikom prezentaoije keramickog materijala ove naveli smo da
ovakvi pehari mogli nastati daljim i protocetin-
skih oblika. Medutim, ovom namece se i jedna druga mo-
Naglaseno ostre i izlomljena profilacija pehara tipa
Kotorac odgovarajucih analogija keramicarskoj manufakturi
praistorijskih civilizacija. U stvari, moglo se reci da tako izlomljene
profilacije uopste nisu ni svojstvene loncarskoj produkciji, vec se stice
utisak da majstor koji ih oblikovao imao za uzor metalno, vjero-
zlatno ili srebreno Na zalost, ne moze-
mo dokumentovati adekvatnim iz ovog okvira, jer takvi.
metalni ih vjerovatno pretopljeni i
ni u druge svrhe. No, ovom navesti odredene ana-
logije sa nekih Tako se zlatni pehari sa
drskama u Fritzdorf Njemackoj i


Takode u ovom pogledu zanimljiv srebreni pehar iz Troje koji
osnovnom odgovara peharima tipa Kotorac, istina ne oni-
ma sa tipicnim ostrim medu vec varijanti sa
go trbuhom XXVII:l i XXIX:4; up. S h i d t, 1902,
250, Br. 5861).
Ako sada rezimiramo prethodno iznesenu pro
nastanka i razvoja cetinske kulture, trebalo posebno na-
glasiti sljedece momente:
Prisustvo i protocetinskog nasljeda kome su
sadrzani razliCiti i raznorodni elementi, pocev od najstarije
tradicije, do onih koji su se u etno- kulturno ovog tla inkorpori-
rali u neposredno prethodnom protocetinskom NajveCim di-
jelom na tim osnovama bazirana duhovna
moZda i jedan manji dio cetinskog repertoara.
ts Up. S. G r 1 f f, 1975, 257 i tamo navedenu literaturu.
224
Uticaj[ sa grckog tla, odnosno sa Peloponeza, koji su dopri-
nijebl uvodenju spaljivanja pokojni1ka i veCine motiva koji
ornamentike.
Odnosi sa sjeve11nojadransk:im prostorom, sa za-
padnog i centralnog Balkana, kao i sa podrucjem Panolllije, u ovom
se ne cjelovitije te pHanje ovih re-
lacija u nastanka i razvoja cetinske za sada mora osta-
ti otvoreno.
TRECA FAZA RANOG BRONZANOG DOBA (Br. 111)

Problem nastanka ,dina111ske kao sto s1u6aj i rsa
drugim cjelinama samo iz okvira ranog bronzanog doba
istocnog jadranskog podrucja vec 1i u praistoriji uopste, se
svodi :na pitanje odnosa domaceg supstrata i stranih elemenata. Samo
intenzivni dodiri, jos cesce ovi1h antipodnih cjelitna, da se
radi njihovom manjem ili vecem ili, pak, prividnoj pre-
vladi nad drugom, novim kvalitetom i
v'rijednoscu nivou koji za jedne kul-
turnoistorijske kategorije. Pri tom da li ta
sa danasnje tacke gledista napredak ili nazadak u
prethodno stanje. se da pogrijesirti ako ovome
dodamo jos i da cjelinu mnogo
lakse identif,ikovati i vremenski fiksilrati, pogotovu ako ta
sto i nego
porijeklo njenih cinilaca i na-

Nema nikakve da nalazi dinarskog tipa jednom rela-
tivno kratkom razdoblju podrocje srednjeg Jadrana i
pri tom i
naselja i Medutim, pitanje nastanka ove
pokazalo se kao veoma kompleksan koji na sadas-
njem poz.navanja bronza..J:og do-
ba na ovom i na sirem zapadnobalkanskom
dijelom sagledati, ali i u objasniti. pitanja i1z ovog
domena vec smo naznacili ranijem priblkom prezentacije di-
narske i posebno pr,i obradi njenih i hronoloskih ok-
\'ira. U tom posebno specifican odnos starih i no-
vih elemenata, sto najjasnije izrazeno dvjema osnovnim
tama ove Jedna duhovna koja prezen-
tovana naCinom sahranjivanja, odnosno
sa cista-grobovima, sto predstav1ja rnastavak protoce-
tinske i tradioije. Dakle, radi se aspektima koji se
svojstvom istocnojadranskog kruga. Druga
materijalna koja, za od prethodne komponente, pred-
stavlja na ovom
U stvari, produkcija cini onaj faktor u komc se
ogleda sva osobenos,t se ona izdvaja od-
na druge cjeline sa ovog i sa sireg Iz tirh raz-
225
loga smatramo da u cil}u sagledavanja nastanka i geneze ove kultu-
re najvise patnje trebalo posvetiti upravo ovoj komponenti, od-
pitanjima vezanim za nastanak dinarske oruda
i nakita. tom cemo posvetiti keramickom materi-
kome se na najbolji na6n najbltnije promjene oviro
relacijama. Metalni inventar ovom manje znacajan,
da se .uglavnom radi opste prihvacenim tipovima i oruda pro-
izvedenih na ovom tlu ili, jos vjerovatnije, s podrucja koje
tesko sa identifikovati.
U keramickoj proizvodnji ove kulture sadrzano dosta razlici-
tih elemenata Cije porijeklo traZiti na dosta sirokom ;
storu, barem jednim dijelom i na gdje nastala i razvijala
se ova Veliku ovom predstavlja sla-
ba istraienost okolne teritorije, sire unutrasnjosti zapadnog
Balkana, sa kojom dinarska kultura, svoj prilici, dosta pove-
zana, te se mnogi procesi, koj.i su u ovom od primarnog zna-
caja ne do kraja sagledati mti. se njima moze dati egzaktniji

u ovom najvise se sljedeCi kompleksi pitanja:
- oblm srednjojadranskog nasljeda;
- odnosi sa po1uostrvom i pitanje n}ihovog udjela
pojedinih keramickih iz ovog okvira;
- znaeaj utlicaja sa sjevera, odnosno iz zapadnog
Balkana, te sa panonskog, istocnoalpskog i sireg srednjoevrop-
skog podrucja.
Veze dinarske 1sa autohtonom tradicijom srednjojadran-
skog su veoma specifi6ne, .tom posebno zanimljiv
odnos prema cetinskoj Kako vec vise puta izuzi-
majuci spaljivanje, nosioci dinarske potpunosti
pogrebne nerijetko svoje pokojnike tu-
koji izgradeni vrijeme ove P,ri tome keramicki ob-
lici, i tipovi nalaza gotovo da nijednog di-
rektnog niti prethodnika cetinske
MoZda jedan od rijetkih ovom smi:slu mogli
kameni odnosno pseudobrassardi, koji su zastupljeni
ove Medutim, ni sa tim se ne moze sa
jer ovakvi nalazi cetinskom kontekstu predstavljaju import, najvje-
rovatnije irz okvira epicampaniforme knuga s podrucja sjeverne lta-
lije i ovoj sire odomacen!i. Osim toga, usamljeni nalaz
ovog tipa iz okvira dinarske kulture XXXIV:S) dosta se razlikuje od
cetinskih primjeraka, od kojih tipoloski razvijeniji i, nesumnjivo,
mladi. S obzirom da se i ovom najbolje analogije susrecu
Polada, to vjerovatnije da i ovdje prije pitanju sin-
veze sa sjevernom Italijom nego cetinsko nasljede.
Jedini keramioki koji se sa vise mogao vezati
za posude sa dnom, izvijenim vratom
i dvije trakaste drske, koje znatno lice na one tipa
takve forme dosta dobro zastupljene na dinarskom
Tako ih susreeemo u Rarinoj gomili u Vedrinama, u Sustinoj. gomili
226
Bajagicu, kao i u tumulu u i 1 s v i 1984, 16, Sl.
2:1, 2; n d U 1969, 112, Sl. 2). U svim s1ucajeVIima radi se ne-
ukrasenim najvise slicnosti sa njima posuda iz
8 u Bajagicu, s tom sto ova ukrasena u tipicnom cetin-
skom maniru (up. XXIX:1). Nalaz iz Bajagica I. Marovic opredi-
jeblo u najraniju fazu kulture, sto odgovaralo nasem proto-
cetinskom facijesu (I. r v i 1984, 34). Ovaj tip
zaista dosta podsjeca na protocetinske forme (up. XXIII:2; XXV:7),
nacin nedvosm1sleno govori da on vec spada u okvi1re
klasicne cetinske Stoga nam se ru ovom s1ucaju Cini _naj-
ispravnijom datacija pocetak Br. juznonjemackoj
hronologiji. Dinarski primjerci su znatno mladi, prema skupu nalaza
iz Vedrina, se f.iks.i:rati na kraj faze Reinecke Br. (up. i-
1 s v i 1984, 17). Prema tome, izgleda da se ovdje sustini radi
stare protocetinske tradicije tokom Citavog trajanja razdob-
Jja
Nesto drugaCija situacija sa starijom tradicijom
tipa. Na nju 1jestvicasti ornamenti, te pojedini keramicki
oblici, kao sto su zdjele sa prosirenim obodima i loptaste sa
ciblndricnim vratom. elementi egzistiraju na sjevernoj perifenlji sred-
njojadranskog kruga tokom perioda koji odgova:ra fazi Reineoke Br.
dok u to doba nisu konstatovani dalje na odnosno na podru-
koje drzala cetinska
moguCi posrednik starije tradioije za sada se
navesti samo nase1je Varvara Ova gradina mnogo cemu
i poseban tretman u okviru razvoja kulture ranog
doba srednjojadranskog podrucja. BuduCi da se nalazi na
krajnjoj sjevernoj periferiji ove ona prije svega predstavlja zna-
cajan punkt preko koga su jadranski element'i u unutrasnjost
Balkana i obrnuto, sto ma.njoj ili vecoj mjeri izrazeno ne sa-
mo u ovom vec tokom Citavog perioda egzistencije gradine u

Prema periodizaciji Covica, Varvara odgovara vremenu Br.
dok najsta11ije naselje na ovom polozaju (Varvara u kome
izmedu ostalog, prisutni elementi kultru-
ovom razdoblju
16
Naselje Varvara snazno povezano
sa nalazistima iz srednje i juzne Bosne, svega sa Podom i De-
belim brdom, preko njega su na zalede stizal:l pojedini unu-
elementi, kao sto gruba i njena ornamen-
1Jika, koja prisutna u cetinskom krugu jos vise doCi do iz-
dinarskoj Pojavi ove keramike Covic daje veoma
znacajnru ku1turnih koje su dovele do na-
stanka naselja Varvara OslanjajuCi se na te elemente, kao i na
promjene organizaciji naselja, ovaj dolazi do
zakljucka da pocetak naselja snaznim prelomom zi-
votu ove gradine, sto moralo bit'i izazvano doseljenjem mase novog
U porijekla tog prodora Covic. na srodne
16
Vidi poglavlje Jadrana, str. 107; v i 1978, 45-57.
227
pojave u Podu Debelom brdu, Kotorcu, glarsinaokim gradinama, u
kultJuri Bubanj-Hum 111 1i dalje na istoku, gdje trebalo ishodi-
ste ovog prodora v i 1978, 55).
Pitanje opravdanosti ove blpoteze i njene implikacije na d.inar-
kulturu za sada cemo ostaviti ,strani, ono sto za nas u ovom
momentu' bltnije i sto bi trebalo posebno naglasi:ti jeste cinjenica da
su u keramografiji Varvare zastupljene ri pojed:in.e zvonaste forme,
ljestvieasti ukrasi i konicne zdjele sa bez
(up. v i 1978, XVII:3, XVIII:2-4, XIX:2; jer to su ele-
menti koji se mogu smatrati lokalnim nasljedem iz prethodnog, ljub-
ljanskog i protocetinskog Istina, neki autori ljestvicaste
motive iz Varvare i iz drugih naselja ISa ovog podrucja, dovode
u sa uticaj<ima iz okvira kulture Hatvan v i 1983, 181).
Najveca manjkavost ovakvih blpoteza relat:ivno velika udaljenost kul-
ture Hatvan, cije maticno podrucje sjeveroistoena Madarska, kao i
nedostatak ovakvih nalaza u meduprostoru. Sjevemije od Varvare lje-
stvicasti motivi samo neposrednom susjedstvu, odnosno u
Pod srednjoj Bosni (up. o,v i 1983, XXV: 8-9
XVI:1). Medutim, nalazi iz Poda su kasniJi od Varvare i najvise odgo-
onima iz okvira di,narske .kulture, te se prije mogu vezati za
sa toga podrucja nego za navedenu kulturu, gdje su ovi
ukras'i malobrojni, u cjelokupnog manira ukra.Savanja
kao strani elementi (up. N. 1 i z, 1968, 154-159, 34-118;
191-218). Prema tome, kao najvjerovatnija moguenost razvoja ove or-
namentike i uzroka njene siroke zastupljenosti .dinarskoj kulturi, osta-
je jadranski prostor i tradioija, aiji prenosnik naselje u

Si:tuacija u Varvara daje nam povoda za iznosenje jed-
ne interesantne pretpostavke, koja rukoliko se sire potvrdi, mogla
znatnoj mjeri razjasnjenju nelci'h bltnih pitanja vezanih za
na!Stanak di,narske krulture. Naime, moguce da su na krajnjoj peri-
feriji srednjojadranskog podrucja egzisti!rali pojedinacni punktovi na
kojima se paralelno sa cet:inskom odvrijao jedan zaseban i spe-
cifican razvoj u kome se saZimajru elementi starije jadranske
tradicije i elementi iz unutrasnjosfi Balkana. Osim Varvare, ove okvi-
re -najvjerovatnije spadala i polja jugozapadne Bosne, odnosno naj-
stariji naselja na gradini Privala. Nosioci tog razvoja su bili
autohtoni srednjojadranski elementi. na krajnjoj periferiji ovog
kruga, oni nisu zahvaceni razvojem cetinske kulture, vec svojim
razvojem nastavljaju tradicijru, tom kontakte
sa stanovnistvom iz sire ovog dijela Balkana. U
Br. taj razvoj usko lokalno ogranicen, do sireg povezivanja
sa jadrranskim podrucjem doCi pocetkom perioda Br. odnosno u
vrijeme nastanka dinarske kulture.
Iznose6i ovu veoma ne smijemo izgu-
iz vida Oinjenicu da sjeverna periferija srednjojadranskog pod-
rucja slabo istrafena, te da razvoja na tom prostoru vrlo
kompleksan, s obzirom da se ,radi jako osjetljivom prostoru na gra-
nici dva razli:Cita kruga. Zbog nalaza ta
tika narocito izra.Zena u pei1iodu Br. odnosno vr:ijeme prije na-
228
stanka dinarske Iz tih razloga ne mozemo zalaziti sira I1az-
matranja pitanja iz ovog domena, te i ova pretpostavka mora za sada
ostati na radne hipoteze.
Isti vazi za Covicevu pretpostavku
elemenata na ovo podrucje u Br. Al, koju ovaj
grubom keramikom sa utisnuCima
om, vee bilo 11ijeci Naime, za
nemamo dovoljno dokaza. stratifikovano naselje u
zapadnog Balkana ru ovom signifikantno
jeste Pod ono svoj pri1ici ne poci,nje prije faze Br. o-
V1i 1983, 173). govorilo da do pretpostavljenog iintenziviranja
zivota na ovom prostoru moglo dooi ne u Br. Al, vec pocetkom
faze Br. sto se poklapa sa pocetkom dinarske i njenom in-
vazijom na ranije cetinsko podrucje, odnosno srednjojadransko za-
lede. Na isti i Varvari, gdje naselje iz
faze mnogo snaznije i od onoga koje pripada prethodnoj
fazri.
Sto se Vice elemenata panonskog i istocnoa1pskog porijekla, mo-
ze se reCi da oni nisu imali znacaja nastanka dinar-
ske kulture. Keramicki oblici tipa Nagyrev i rani jav.ljaju se
pri prve faze, te mogbl uticati na formiranje ove
vec samo na kasniji razvoj, i to u relativno malom
Sliona i sa ukrasima Litzen i tipa.
Posebno pitanje odnosa sa Italijom, za koje
vezana pojave drski sa sjekirastim Ci-
njenica da se ti elementi priblizno ova
ali teze da li u tome postoji odredena veza i,
ako postoj,i, na koji nacin ostvarena. Gotovo sa mozemo
reCi da kopneni kontakti preko sjevernog Jadrana
prve faze di1narske Prema tome, jedino preko-
morske komunikacije, na koje veze sa Italijom, odno-
sno sa mladom protoapeninske (Protoappenninico
Najvjerovatnije ovom izrazen pravac
srednjojadranska ostrva - Monte Gargano, 'koji kako smo vec vidje-
1i, koristen i cetinske No, sve to samo svjedocan-
stva vezama na ovoj relaoiji, dok se genetskog prioriteta
jos ne donositi egzaktniji sudovi. Cini nam se da
ovom sacekati da se bolje istrazi periferija
i razrijesi pitanje pojave
ovog keramickog na samom
U mozemo da dinarska predstavlja
Cija mater,ijalna znacajnoj mjeri raski-
sa i tradicijom, kao i sa starijim
nasljedem. ovo jedina okvira ranog
doba istocnojadranskog podrucja kojoj kon-
takti sa egejskim i alpskim prekomorske veze
na jadranski basen uzem Istovremeno prvi
cvrsci odnosi sa zapadnog Balkana, za-
tome jadranski krug bas u ovo vrijeme naj-
siri prostor u svom zaledu.
229
Jedini elementi koji se sa v1se sigurnosti identifikovati
vezi sa ove cetinske kompo-
nente, i to kao faktora, te protocetinsko i cetinsko nasljede
odnosno preuzimanje sa skeletnim
kao osnovnog spomenika mrtvih. Svi ostali faktori koji
su ovom smis1u relevantni, novinu se na danasnjem
stupnju istrazenosti ne moze cjelovitije razmotriti. Neosporna 6inje-
nica da ti novi elementi relativno kratkom periodu preplav1juju po-
drucje sredjeg Jadrana i preslojavaju ali pravac oda-
kle dosli i njihovo prayo porijeklo za sada se ne mogu sagledat1i.
Moglo se reCi da rjesenje ovog pitanja lezi detaljnijem istraziva-
nj:u sjeverne periferije srednjojadranskog i sire
zapadnog Balkana, kao i pomnijem veza sa
poluostrvom.
230
111. PROBLEM EKONOMSKE OSNOVE 1 SOCIJALNIH ODNOSA
U JADRANSKOG KULTURNOG KRUGA
Privreda predstavlja osnov ekonomskog i kulturnog prosperiteta,
kao i cjelokupne egzJistencije svake ljudske zajednfce, te sves,trano
poznavanje naCina i kvaliteta privredivanja neophodan preduslov za
pravilno i razumijevanje razvoja odredene
cjeline, pocev od njenog nastanka i teritorije rasprostiranja, do najta-
sfera duhovne kulture. Kad su u pitanju praistorijski periodi,
znacaj tog faktora se, s na cjelokupne raspolozive gra-
de, visestruko povecava. Prema tome, aspekti nesumnjivo
jedan vrlo detaljan tretman, te neophodno da se uzmu
obzir zajedno sa tipoloskim, hranoloskim i drugim klasiicnim arheo-
loskim pokazateljima vec pri prvim razmiSljanjima i pokusajima de-
terminacije odredenih cjelina.
Sa te tacke gledista sasvim opravdano se moze postaviti pitanje
zasto ti aspekti nisu inkorporiran:i kao jedna od komponenata u
okviru kultumih grupa koje smo predstavili u pocetnom ovoga
rada. nesumnjivo veliki nedostatak cjelokupne ovdje [,znesene
studije, no treba reCi da on u najvecoj mjeri uslovljen objektivnim
okolnostima. Naime, u dosadasnj1im arheoloskim istrazivanjima ovoj
materiji nije pridavan odgovarajuCi tako da nasa saznanja
ranog bronzanog doba istoenojadranskog
previse ogranicena i povrsna da mogla detaljno obradena i. spe-
cificirana u izdvojenih kulturnih cjelina. Adekvatno prouca-
vanje ovog vida aktivnosti nosilaca jedne zahtijeva prethodno
mnostva razlicitih podataka, ci:ja obrada najcesce prevazi-
lazi mogucnosti uze arheoloske metodologije, te iz tih razloga takvi po-
daci mahom sistematski ni sakupljani ili, pak, nisu obra-
deni i prezenti:rani.
Da se moglo detaljnije govoriti ovim aspektima, prije svega
neophodno poznavanje klimatskih prilika i cjelokupnog eko-sistema
odredenom i u datom Notorna i svakom pozna-
ta C:injenica da klima jedan od osnovnih faktora formiranju flore
i faune, od cijeg sadrzaja privreda praistorijskog covjeka gotovo u
potpunosti zavisna
17
Abl, isto tako vrebalo da bude jasan i fakat da
bez poznavanja ekoloskih prilika konk>retnom i prostoru
nema ni pravog polazista u ovim razmatranjima.
1
7
odnosu klime, tla, vegetacije i covjeka vidi 1. r v t, 1952, 650-672.
231
Treba reCi da dvadesetak obavljena poje-
dinacna borovanja tla na Istre i donjem Neretve s oi-
ljem da se podaci pa:leokLimatskim p11ilikama obalskog pod-
Jadrana, no, koliko nam poznato, Hh radova vred-
novani arheo1oskim re1acijama. nam poznate, izg1eda da do
sada ni obav1jene paleobotanickih ostataka nase1jima
doba sa ov:og podrucja. Gotovo da ista i
sa Zivotinjskim kostima, koje se istrazivanja redovno
ali poznate samo analize materija1a ,iz nekih nalazista s pod-
rucja Trscanskog krasa. Istina, vrijeme obav1jena de-
taljna obrada Zivotinjskih iz nase1ja Pod kod S
h n h r- 1 v s t r 1986), ali ovo iz1azi iz u.Zih
okvira kruga, te se mozemo punoj mjeri
os1oniN na inace veoma i 1indikativne tih !i.stra.Ziva-
nja. No, Sii:rih podataka sa samog jadranskog podrucja i
takvi pokaza:te1ji vrlo korisni, barem kao dobra orijentaoija.
Prema tome, podaci vezani za dje1atnost ra-
nog bronzanog doba ovoga podrucja sasvim margina1ni
na prostora i na arheoloske grade koja
dosadasnjim istrazivanjima, te se moze reCi da prva istrazivanja u ovom
treba tek da i osnovni raz1og 21bog koga
se nismo da sira ekonomskih
specificnosti pojedinacnih ku1turnih cje1ina iz ovog okvira, vec smo
se tom od1ucili da na ovom mjestu, odnosno zavrsnom
ovog rada, na znacaj pojedinih opstih aspekata iz ovog do-
mena i na neke njihovog komparativnog Radi
se pitanjima vezanim za stocarstvo. Naime, arheoloskoj
mis1jenje da stocarstvo vodeca privredna grana u cita-
vom postneo1itskom za:padnog Ba1kana. Takvi ug1av-
nom proizisli iz osnovnih postavki postneo1itskog raz-
voja ovih krajeva, novije vrijeme dobivaja i prve konkretne potvrde
analiza osteo1oskog materija1a iz arheo1oskih nalazista s
po(lrucja. U odnos domacih i div1jih zivotinja 98,6
prema 1,4 posto korist domacih .. S h 'll h r- 1 v e-
s t r 1986, 24-25), slican odnos konstatovan i Grotta dei Cic1a-
mi (V. 1983, 187). Mada to pojedinacni
pokazatelji koji se strogom jos ne kao
adekvatan uzorak za Citavo ovo podrucje, to ipak konkretan mate-
dokaz koji sa da se privreda stanovnistva
bronzanog doba zasniva1a na stoke, su
imale ovca, koza, govece i svinja.
No, da pocnemo prvo od karakteristika. Prema
klimato1oskoj periodizaciji, period kojim se bavimo
pripada novija pa1eobotanicarska ispi-
tivanja koja obav1jena Istri i Da1maciji da se razvoj k1i-
me na priobalnom jadranskom nije odvijao na isti naCin
kao alpskoj Naime, bi1jni pokrivac ovog prostora ne poka-
nikakve promjene tokom citavog ho1ocenskog
232
Isto tako, sve do rimskog doba nema gotovo nikakvih tragova antro-
pogene aktivnosti u ovom {up. r n d 1979, 21-40;
u g, 1967, 682-689).
Mada su istrazivanja ove vrste na nasem podrucju jos uvijek
i nepotpuna, osnovu njih se moze pretpostaviti da
situacija sa blljnim pokrovom u vrijeme ranog doba bila
slicna danasnjoj, s tim sto bilo vise vegetacije u Dalmaciji i suma
planinama, narocito na Velebltu i u sirem jadranskom zaledu. Takvi
prirodni uslovi najvise su pogodovali stocarskoj privredi. U stvari, citav
srednji i juzni pojas zapadnog Balkana pruza idealne uslove za ovaj
nacin privredivanja. Raznovrsnost prirodnih formacija, ceste smjene
prostranih planinskih i nizinskih pasnjaka veoma pogoduju ekstenziv-
nom stocarstvu, koje ostalo glavna privredna grana seoskog stanov-
nistva sve do nasih dana. U ovom okviru se izdvaja uze ja-
dransko podrucje, koje u potpunosti predestinirano sezonsltim sto-
kretanjima. Zbog klime ovaj prostor veoma pogodan
za stocarske zimovnike, ali u vrelim i susnim ljetnim mjesecima
nemoguce obezbljediti ihranu i vodu za ljude i stoku, te su stocari mo-
rali sezonskim pokretima i izvodenju stada u toku ljetnih
mjeseci na pogodnije predjele, koji se nalaze na veCim nadmorskim
visinama. U ovom smislu najpogodnija su podrucja izmedu 1200 i 1500
m. n. v. (up. N. Z d n v s k i, 1954, 133). Pri tom se mora voditi ra-
cuna Cinjenici da u uslovima nomadskog stocarstva zasnovanog
na ispasi, koje bez sumnje, bllo zastupljeno u ranom bronzanom
dobu, potrebno 8-10 ha pasnjaka jedinici krupne stoke n
1984, 167). Ovo jasno pokazuje da prostor za ispasu jedan od osnov-
nih postulata takvog naCina zivota i privredivanja, on se u dovolj-
noj mjeri nije mogao obezbljediti na jadranskom podrucju, po-
gotovu ne preko Citave godine. Isti slucaj sa planinskom oblascu
u zaledu. Prema tome, sezonske seobe u okvirima sireg jadranskog pod-
rucja su neophodna i primarna zivotna potreba. vec jedan
od elemenata koji, transponovan u ranog bronzanog doba,
omogucuje preciznije teritorijalno razgranicenje jadranskog kulturnog
kruga. Uostalom, i arheoloski podaci u dovoljnoj 1pokazuju da
i u tom postojala jedna cvrsta unija izmedu uzeg primor-
skog predjela i planinskog pojasa u zaledu. U ovom smislu veoma
konfrontacija arheoloske grade i podataka koji se odnose
na stocarske i kretanja u novijim istorijskim Da
ovakva komparacija nije bez osnove, pokazuju sljedeci momenti:
- Nomadsko stocarstvo naCin privredivanja koji u najvecoj
mjeri utice na formiranje cjelokupnog nacina zivota.
- svojoj prirodi, nomadstvo nije sklono, niti sposobno, za
razvoj, jer to neminovno dovelo do razaranja ustaljenih
normi. Jednom uspostavljeni oblcaj'i i komunikacije kod ovih
stocara prenose se iz generacije u generaciju gotovo bez
ikakvih promjena.
- Sezonska kretanja stocara na zapadnom Balkanu imaju svoje
ustaljene termine i pravce, koji su uspostavljeni u dubokoj
proslosti, odrzali su se sve do dana,
burnoj proslosti i cestim granica.
233
Danasnja gravitaciona podrucja stocarskih s ovog
dijela Balkana velikoj mjeri se sa rasporedom
kompleksa vrijeme doba.
Da konstatacije,
iz ovog domena.
Prema stocara s zapadnog Balkana, srednjo-
gorje razmeda nomadskih kretanja. Stocari
s Vlasica i okoline Sarajeva orijentisani ka Pa-
noniji. Sa svojim oni silaze na zimovanje dok
ljeti borave maticnim Glasinacki stocari i oni s
Drine za koriste i Kosmet (N. Z d n v s k i,
1954, 120-121; Ro g 1 i 1956, 11). odatle zona sredozem-
nih stocarskih kretanja
18

Trscanskog krasa i Istre orijentisano na prialpsko
pobrde, dok kvarnerski stocari sa svojim stadima Gorskom
i (Lika). U istocni dio Like dolaze stada s
Zrmanje. Stocari iz dijela sjeverne i srednje Dalmacije (oko-
lina Drnisa, Knina i Sinja) stada Dinare
i Satora, ponekad dopiru i do planine Vitorog
19

Stocari iz donje Hercegovine, odnosno s podrucja Bekija i
mina (Imotski, Mostar, Capljina, Stolac) stada pla-
nine i
i do Bjelasnice i Treskavice. Stada s podrucja (Bileca) za
koriste planine i Maglic. Zanimljivo da
svoja stada ponekad na zimovanje na srednjojad-
ranska ostrva Roglic, 1957, 1-11)2.
Na Citavom Crne Gore izrazena lokalna se-
zonska kretanja Gotovo svako selo ima svoje brdo, na
svako domaCinstvo iz izrazito topliJh
krajeva, kao sto okolina Titograda, i Bara, pocetkom
svakog ljeta na desetodnevni do Komova (N.
Z d n v s k i, 1954, 131, 139). Lokalna kretanja izrazena i sjever-
noj ali stocari iz okoline Skadra i iz nizijskih podrucja
rijeke Mati primorani da stada i
planinska
U cjelini veliki stepen poklapanja zone
stocarskih kretanja sa koje prema arheo-
loskim podacima, jadranski ranog bronzanog
doba, s tim sto kasnija stocarska kretanja i nesto siri
planinski pojas jadranskom gdje do sada konstatovani
nikakvi arheoloski nalazi (v. sl. 28). s obzirom na
18 Termin sredozem:na kretanja ustaljena
okviru koja pod sredozemnog klimatskog
rezima N. Z d v s k i, 1954, 118-119, 139).
19 Izdi:g poj<am koji oznacava kretanje stocar:a iz nizih podrucja, ko-
jima ma:ticna sela, proces stoca:rskoj tenminologiji
oblljezen pojmom Z d n v s k i, 1954, 124).
zo U ova stocarska kretanja proslosti bez i
Dalmacije, cije se stanovnistvo tek novije vrijeme
salo na privredne djelatnosti.
234
boravka stocara u p1a:nini i na odgovarajucu prigodnu arhitekturu, kao
i na izrazen proces erozije i spiranja tog tla, tes'ko da i blti otkri-
veni tragovi boravka praistorijskih populacija u ovim predjelima. Ade-
kvatno tome, obaviti arheolosko preciziranje razme-
da jadranskog kulturnog kruga i kultura s podrucja koje gravitira
sjeveru i Panoniji, te nam u ovom smislu zna:cajnu i indikativnu dopu-
nu predstavljaju upravo etnoloski podaci stocarskim kretanjima u
ovom diielu Balkana.
1--
2-----
3+----+
, '

___________ - '

Sl. 28 - Odnos sredozemnih kretanja i jadrarrsikog kulturnog
(1 - .razmeda sredozemnih i <IJanorrskih -stocarskiih kretanja
2 - granica jadranskog kulturnog k!Nga arheoloskim -podacima
3 - prav-ci -stocarskih kretanj a)
Fig. 28 - Rappo.rt des et Ie cercle culture1
ac!Jriatique
(1 - Iigne en:tre les mediterraneennes et pannoniennes
2 - -du cercle c-u:lturel adr.iatique selon les donnees archeologiques
3 - direct-ions des nomades

lzvjestan izuzetak u tom pogledu sire zalede Velebita, odnosno
podrucje Like,. na kome. su, kako vec navedeno, ljetni pasnjaci sto-
cara sa ZrmanJe. Medutim, na tom prostoru do sada nisu 'konstatovani
nikakvi tragovi kulture ranog bronzanog daba te, barem za sada, ne-
mamo arheoloske potvrde dopiranja tradicije sezonskih stocarskih ko-
munikacija na relaoiji sjeverna Dalmacija - Lika sve do ovog doba.
No, posto se ovdje radi visoravni na kojoj su se mogli sacuvati tra-
govi sezonskih stocarskih stanista, cini se da sadasnje stanje uglav-
nom posljedica slabe istrazenosti ovoga podrucja. Iz tih razloga treba
da dalja arheoloska istrazivanja ipak omoguCiti identifika-
ciju razvoja na prostoru Like i u vrijeme ranog bronzanog
doba. Ako se mozemo pouzdati u i trajnost stocarske tra-
dicije, treba se nadati potvrdi pripadnosti Like jadranskom
krugu.
Relativno siromastvo postneolitskih slojeva u peCinskim naselji-
ma sa jadranskog podrucja takode se moze dovesti u usku sa
sezonskim i transhumantnim naCinom zivota stocara. Mada nam i u
ovom pogledu nedostaju cvrsti materijalni dokazi, sa obi-
cajima recentni!h stocara daju dosta vjerodostojnosti da
to u najvecem broju slucajeva posljedica boravka
istorijskih nomada, i to uglavnom u zimskom
Analogno potvrdenim novije doba, moze se
staviti da su i u praistorijskom periodu, pored nomadenja
udaljene krajeve, postojala i lokalna sezonska kretanja. Osim
no navedenih primjera iz Crne i to moglo izrazeno
i u srednjoj Dalmaciji, gdje su u ovom smislu pogodne pla-
nine Biokovo, Mosor, Kozjak i Kamesnica. Medutim, jasno da se
takvim nisu mogli koristiti svi stocari, vec samo dio
stanovnistva koji u stanju da to i ostvari. U ko-
riscenja lokalnih ljetnih pasnjaka i pogodnostima koje su s u vezi,
mogli se traziti uzroci stanovnistva i
socijalne hijerarhije. Jedan od simbola vlasti i posjedovanja odredene
teritorije najvjerovatnije su gradinska Naime, sve vise
se da nastanak gradina nije uslovljen samo
opste i povlacenja najezdom spoljnog
vec Sll ta utvrdenja prvenstveno podizana Ll svrhu uspostavljanja i
ocuvanja lokalne hijerarhije i sistema vlasti. ni
odbrane od napada spolja nije zanemarljiva, ali ona u vecoj mjeri
dolazi do izrazaja u kasnijem dobu, kada izrastaju Citavi gradinski for-
tifikacioni sistemi. U i ranom bronzanom dobu gradine su
redovno podizane pojedinaono, na vaznim prolazima i u pogod-
nih pasnjaka. Moze se pretpostaviti da su posjednici takvih utvrdenja
imali moCi ne samo da koriste, vec i da na odreden nacin
drugima naplacuju koriscenje prolaza i pasnjaka koje su kontrolisali.
Cinjenica da broj gradina naroCito povecan u dinarskoj od-
nosno u najmladoj fazi ranog bronzanog doba ovog kruga,
govori u prilog daljem razvoju drustvene hi jerarhije i posjednickog sis-
tema, sto mogla jedna od ekonomsko-politickih osobenosti nosi-
laca ove kulture.
236
Na treba naglasiti i da stoearski tip privrede
svojoj prirodi nije vec na dobara, na-
roeito zanatske i poljoprivredne proizvodnje. Potrebe sto-
cara ranog bronzanog doba odnosile se, prije svega, na zanatske
proizvode: Ioncarstvo, nakit i sl. Medutim, za sada ne
mozemo reCi u kojoj mjeri su te potrebe zadovoljavane trgovinom,
odnosno dobara, koliko u svemu tome ucestvovala
domaca proizvodnja. Sa vise mozemo pretpostaviti jedino
da unutrasnja specijalizacija u okviru kultura ranog doba
jadranskog podrucja nije mogla dostiCi nivo koji ispunjavao sve
zahtjeve ove vrste. Tu, Prije svega, mislimo na metalurske proizvode,
koji su, svoj prilici, najveCim dijelom Nasuprot tome,
keramika bez sumnje, bila lokalni produkt, ali ni tom pogledu
nemamo dovoljno podataka da se moglo precizirati jesu li vec tada
postojali loncarski centri koji su po'krivali sire regije ili se, pak, tposude
proizvodilo manjim radionicama za potreJbe uze sredine, odnosno
jedne naseobinske cjeline.
u citavom istocnojadranskom posebno se iz-
dvaja jedino naselje Ig koje se razvilo znaca-
jan trgovacki, vjerovatno i zanatski centar okviru kul-
kompleksa. sojenicarsko naselje ,izgradeno jednom spe-
cifienom na kira}njoj ovog kulturnog kruga, nje-
govom prosperitetu najvecoj dopr1nijeli polozaj i
blizina komunrkacija panev:ropskog Inace tendencije sirenja i
pravac kulturnog kompleksa duz Citave jadran-
ske obale na pokretljJvost ove Imajtuci to u
vidu, se pretpostaviti da nosioci ove praktikovali
promjentl sredine. Drugim rijeoima, oni su sa stalnim
skim na relaoiji obala-zalede, povi1emeno pra-
ve transhumantne seobe duz jadranske obale. SLicna pretpostavka mo-
gla se odnositi i na na6in zivota ,nosilaca cetinske mada
prema sadasnjem cetinskih nalazista, transhumanca duz jadran-
ske obale ovom s1ucaju nesto manje izraiena, dok su evidentni prvi
prodori balkanskog zaleda. Za od ove dvije kulturne
cjeline, dinarska sa mnostvom na obali i
u zaledu, predstavlja i za-
jednicu sa vec ustaljenom teritorijom i stalnim sezonskim
cijama, te cvrsto i normama.
Svi podaci koje smo ovdje ja:sno govore znaca:ju
nomskih aspekata proucavanju nastanka i ,razvoja jadranskog kruga
kultUII'a bonzanog doba. Na zalost, raStpoloziiva grada nije nam
mogucnos1:i da se detaljnije pozabavimo ovim kon-
tekstu uZih kulturnih cjeltina iz okvira ovoga kroga, izuzimajuoi pro-
vise rijeCi, morali smo ostati ugla:v-
nom domenu ove Iz razloga ve-
Hki dio iznesenih stavova jos uVIijek nije odgovarajucoj mjeri pot-
krijepljen materijalnim dokumentima, te ostaje na pretpostavki
i hipoteza koje tek treba provjeritti, prije svega,
istraiivanjima kojima smo' pret'hodno govorili. se doblla i
Siira baza za sag.ledavanje []tiza drugih takode veoma
237
nata, kao sto su socijalna organizacija, duhovna kultura, umjetnost i
sl., cemu su nasa znanja krajnje fragmentarna. ri pogrebni
caji, koji su jedan od rijetkih vidova zivota kome smo u
stanju nesto vise re6i, ne mogu se u potpunosti ni,ti objasni-
ti prethodnog razjasnjenja naCina zivota i no-
silaca. Dovoljno spomenuti rsamo mjesta da se
ilustrovala cvrsta uzajamna i uzrocna povezanost ekJOnomskih, sooijal-
nih i duhovnih aspekata u okviru jedne ku1turne cjeline.
Naime, kad se govori sahranjrivanju u bronzanom dobu, se
smatra da su nekropole morale u blizini naselja, za se
inerciji podrazumijeva ,da su sjedjelaokog tipa. Medutim, ako se poka-
ze tacnom pretpostavka razvoju od jedne crelativno labilne i pokretne
privrede ka polunomadskoj privredi zasnova-
noj na ustaljenim sezonskim kretanjicrna na defi:nisanom podrucju, ka-
kva najvjerovatnije zastupljena u dinarskoj kulturi, onda i
prethodno navedeni stav u znatnoj mjeni morao biti relaviviziran. Sve
to neminovno otvorHo Citav kompleks p1tanja vezanih za odrediSta i
organizaciju sahranjivanja, kao i za niz drugih momenata iz oblasti
kulta, re1igije i cjelokupnog Zivota.
238
ZAVRSNA RAZMATRANJA
MJESTO 1 ULOGA ISTOCNOJADRANSKOG KULTURNOG KRUGA
U SIRIM EVROPSKIM OKVIRIMA
Istocnojadra:nsko podrucje kao rub sredozemnog
mora oduvijek otvoreno i kulturnim strem-
ljenjima iz tog okvira, da se rad,j jmpulsima iz zapadnomedjte-
ranskog kruga, kojj su stjzabl preko po1uostrva tra:nsja-
komunikaojjama, i1i pak podu.Znjm prjobalnjm i obalnim pu-
tevjma s podrucja Grcke, Eg:eje sjreg jstocnog
Buducj ujedno i organskj djo preda1pskog prostora !i zapadnog Balkana,
odnosno njihova juzna periferija, takode u:puceno na kontakte sa si-
rjm zaledem, njega i sa unutrasnjoscu srednje i
Evrope. Tim prirodlllim fak!torima u velikoj mjeri uslovljen
razvoj ovog podrucja u svim
U stvari, ovo podrucje se u pravom smis1u te rijeCi nalazi na pre-
lazu izmedu dva veblka svijeta - meditera:nskog i kontinentalnoevrop-
skog - istov;remeno interesna sfera i jednog 'i drugog, te
kao i sve granicne podlozno stalnjm i velikim osci-
lacijama razvoja. Iz tih razloga ovo tlo bjlo, svoj
priblci nije nj moglo izvoriste primarnih podsticaja koji
jmali dalekosezniji kulturno-istorijski znacaj, vec su takvj impulsi redov-
no stizali sa strane, ug}avnom i1z prethodno navedenih >>svjetova. Lo-
kalni faktor se prj tome kao vi,se manje a:ktivan receptor,
sto opet zavrisilo od niza drustvenih istorijskih
Posljedjce djelovanja svih tih objektivnih faktora najbolje se mogu su-
mirati u Cilnjenici da ovo podrucje nikad njje uspjelo da ostvari visoke
domete u duzem periodu, kao sto to blo slucaj sa Egejom
pak, jednu stabilnost razvoja koja odlikuje Srednju Za raz-
Hku od tih podrucja, ovdje su stalno prisutne oscblacije u razvoju,
nerijetko se vrhunski i veoma niskj kulturni dometi.
Kulturni, razvoj tokom ranog u potpunosti se
uklapa U OVll opstu shemu, S tim sto, U odnosu na cjelinu kulturnoisto-
rijskog razvoja ovoga kraja, taj peniod predstavlja jedno od prosperi-
tetnijih Kulturne tvorev:ine ostvarene u to vrijeme su
dosta snazne i origina1ne, ponekad i ekspa:nzivne u tolikoj mjeri da
su uticale i na razvoj drugih podrucja. Ne moze se re6i da ra-
nog bronzanog doba vrhunskj domet ravan onome
na ovom tlu ostvaren u srednjem i kasnom neoLitu ili u vrijeme lj-
burnske talasokratije na Jadranu, ali su 'svim svojim karakteri<sti-
kama mnogo blize takvim nego ku1turama eneolita i sred-
241
njeg
1
bronzanog doba, koji, prema cjelokupnim dosadasnjim saznanjima,
predstavljaju periode stagnacije i za,uzimaju jedam. od nizih stupnjeva
na skali kulturnih dosHgnuca ovog prostora.
U sagledavanju mjesta i uloge istocnog jadranskog podrucja u
kontekstu savremenog razvoja na si1rem i med:iteranskom
prostoru, veblku smetnju slabo poznavanje kulture ranog
bronzam.og 1doba u unutrasnjosti zapadnog Balkana. U stvari, ako izu-
snafne veze sjevernog Jadrana sa Slovenijom,
pdnosno podrucjem koje su vafan faktor
u nastanku kultumog kompleksa moze se zakljuciti da su
f)dnosi jadranskog ku1tumog kruga sa neposrednim kontinentalnim za-
\edem u sustini dosta siromasni. Ili bdlje reei da to, prema raspo-
1ozivom materijalu, tako izgleda. Kako smo vec vidjeLi, odnosi na re-
laciji sjevemi --" predalpsko podrucje 1tokom druge i treee etape
ranog bronzanog doba rilffiaju sasvim marginalni karakter, kad su u
pitanju zapadnobalka:nski okviri, jedini jaCi kontakm ko}i se u sa-
dasnjem momentu mogu dokumentovatri odnose se na za'Vrsnu etapu
ranog bronzanog doba srednjeg Jadrana, odnosno na vrijeme dinarske
kulture. i u tom slucaju sa sigurnoscu se moze racunati samo na
veze sa nalazistima iz neposrednog sjevernog susjedstva, Podom i
AlihodZama dok na sirem podrucju situacija sasvim nejasna, bu-
duci da ne poznajemo nijedno jasno fiksirano stratificirano nalaziste
na prostoru od srednje Bosne do Posavine. Isti zakljucak se odnosi i
na glasinacko podrucje, na kome jos uvijek nemamo ko:rikretniji uvid
u nalaze iz naselja, podaci iz tumula ne ,govore u prilog znacajni-
joj srodnosti dinarske kulture sa ovom Ovakva situacija umno-
gome otezava sagledavanje mehanizma veza dinarske kulture sa kultu-
rama s podrucja Panonije, koje su, prema materijalu,
evidentne, takode dovodi u pitanje eventualnih
prodora novog stanovnistva s prostora srednjeg Balkana, na cemu in-
sistiraju pojedini autori.
Jos manje su jasni odnosi na ovoj relaciji tokom prve etape ra-
nog bronzanog doba srednjeg Jadrana, u ljubljanskog kultur-
nog kompleksa i protocetinskog facijesa. U ovom smislu poseban pro-
predstavlja pitanje odnosa sa kasnovucedolskom kulturom juino-
bosanskog, odnosno tipa Debelo Stratigrafska situacija u Var-
vari Al ne pru.Za dovoljno jasnih indicija hronoloskom polozaju na-
laza tog tipa i njihovom odnosu sa ljubljanskilffi materijalom, u tom
pogledu jos manje se mozemo osloniti na samo brdo, u kome
stratigrafija potpuno poremecena. se hronoloski 1polozaj ovih
nalaza izvodio samo na osnovu datacije sireg kasnovucedolskog kruga
i prema paralelama sa Vucedolom tipom Hrustovaca, Igom 1 i ho-
ri:rontom koj>i nam stoje na raspolaganju kao je-
dine sigurnije f.iksirane i u ovom smislu pogodne cjeline, onda i ju-
tip, bez sumnje, prethodio kompleksu. Ti-
me iskljucena i mogucnost neposrednih dodira na ovoj relaciji.
Medutim, cinjenica da u unutrasnjosti zapadnog ne po-
znajemo nikakav integra1ni kulturni horizont koji popunJavao vre-
mens'ki interval izmedu Vucedola i faze Br. upucuje na moguc-
nost izvjesne retardacije Juznobosanskog tipa kulture i na
242
njegovo trajanje barem u vrijeme koje odgovara prvoj etapi bron-
zanog doba podrucja. Na to upucuje i izrazeno lop-
tastih keramickih u Debelom brd,u, poznato da takvi oblici nisu
zastupljeni u drugim varijantama kasnog vucedolskog kruga niti u kla-
sicnoj vucedolskoj kulturi. Sa druge strane, ti obHci su dominantni u
kompleksu, sto govori U 'prilog istovremenosti OVi'h kul-
turnih kao i na sirenja uticaja u
ovom dkviru. Medutim, pri ovim razmatranjima ne smije se zapostaviti
Cinjenica da su loptaste forme na jadranskom prostoru odomacene
vec od ranog eneolita, sto znaCi da njihova pojava na Debelom brdu
i kao uticaj sa tog podrucja mogla prethoditi kulturi. U
prilog postojanja istovremenosti u razvoju ovoj . relaciji mozda
govorili kalupi za izradu bodeza i sjekira iz Debelog brda, s tim da
ovi 1prvi imaju dosta bliske analogije ne na srednjem Jadranu vec u
okviru starije faze klasicne kulture {up. VI : 2, dok
drugi mogli predstavljati prethodnike sjekirama tipa Mala Gruda (up.
XLIII:7; 11: 1-3; 111; S. Dimitrijevic,
1983, XLIII: 7, 8).
No, ocigledno da se ovdje radi nedovoljno dokumentovanim
i krajnje nejasnim relacijama, te na sadasnjem stepenu poznavanja
ove nezahvalno izvoditi kakve egzaktnije zakljucke
u tom smislu. Jedino se sa viSe moze reci da loptaste forme
nisu produkt vucedolske kulture, te njihovo prisustvo u okviru tipa
Debelo brdo najvjerovatnije posljedica jadranskih uticaja. Pri tom
se pretpostavka izvjesnoj retardaciji juznobosanskog tipa u odnosu
na druge facijese kasnovucedolskog kompleksa i udjelu
komponente u svemu tome, ne moze u po1Jpunosti ni niti od-
baciti, ali svakako treba ,imati u vidu.
U vrijeme druge etape bronzanog doba na ovoj relaciji
evidentni su sarno cetinski elementi na podrucju Sarajeva i na
cu, dok sire veze i kontakte u momentu mozemo dok,u-
mentovati. U ovom slucaju se najvjerovatnije radi tranzitnoj komu-
nikaciji, kojom cetinska kultura dolinom Neretve i preko navede-
nih podrucja ostvarila vezu sa zapadnom Srbljom. Uz to treba posebno
naglasiti da ova kultura u osnovi odgovara fazi naselja
u Varvari, ali samo u hronoloskom smislu, dok na toj relaciji nema ni-
kakvih kulturnih kontakata.
U gledajuCi, pitanje odnosa jadranskog kulturnog kruga
sa unutrasnjoscu zapadnog Balkana ne moze se na osnovu postojece
dokumentacije na zadovoljavajuci nacin razmotriti, vec u smislli pot-
punijeg sagledavanja ovih relacija treba sace'kati istrazivanja
i njihove rezultate, prije svega u ovog . dijela Balkana,
kao i na juinojadranskom prostoru. Medutim, i na osnovu dosadasnjih
saznahja moguce iznijeti neke pretpostavke i konstatacije koje
mogle trajniju vrijednost. U najkracem, one se mogu sumirati
na sljedeCi naCin:
- Jadransko podrucje jedina na citavom zapadnom
Balkanu na kome se moze pratiti razvoj kul-
ranog bronzanog doba, od njenih pocetaka do
243
samog kraja, i transformacije u kulturu srednjeg bron-
zanog doba. U tom smislu posebno se istice srednjojad-
ranska regija, gdje ovaj najpotpunije izrazen.
- U genezi i razvoju prve i druge etape ranog bronzanog
doba jadranskog podrucja nisu
impulsi i podsticaji cije se moglo traziti
u ovog dijela Balkana. Kako se Cini, to pod-
rucje tranzitna zona u vrijeme
Na tom prostoru su vidljivi cetinski i u doba
moguCi su odredeni upli-
vi sa Jadrana u pravcu unutrasnjosti.
- Odredeni cvrsCi kontakti sa sirim zaledem evidentni su u
vrijeme kulture, odnosno u fazi
bronzanog U tom periodu po-
stoje obostrani uticaji medu dinarskim i srednjobosanskim
nalaz:istima, a:li nemamo elemenata koji slic-
nim relacijama na sirem zapadnobalkanskom podrucju.
S na postojanje veze dinarske kulture sa kultu-
rama iz panonskog to zapadni Balkan najvje-
rovatnije i u ovom zona. Medutim,
pravoi tih komunikacija se za sada veCinom ne mogu sa
sigurnoscu identifikovati.
Kako smo vec na pocetku konstatovali, inicijalni podsticaji u
kulturnom jadranskog podrucja uvijek su dolazili iz drugih
podrucja, iz udaljenih centara kontinentalnoevropskog i me-
diteranskog svijeta. Tako i nastanku ranog bronzanog doba.
Neposreuno zalede, pogotovu zapadnog Balkana, najvjerovat-
nije nije imalo nikakvu znacajniju ulogu u ovom procesu, te i to
podrucje svoj prilici takode zona izmedu nekoliko
velikih kulturnih kompleksa.
U sirim evropskim okvirima ovo vrijeme oznacava niz dubokih
i korjenitih promjena. Na rusevinama starog eneolitskog svijeta
ra se jedan broj snaznih kulturnih koja su veoma za
dalji kulturni razvoj u i u vecem dijelu juzne Evrope.
prije svega, zavrsna faza vucedolskog kompleksa, sa kojom povezan
nastanak kulture pehara, koja oznacava zavrsetak eneolit-
skog perioda na jednom velikom prostoru ovog dijela Evrope. Dobrim
dijelom na tim osnovama se razvija protounjeticka kultura u Morav-
skoj, grupa Oggau-Loretto u istocnim Alpama, te Htopice-Ve-
sele u Maloj Poljskoj, kao i Glockenbecher-Csepel grupa podrucju
Budimpeste. istovremeno sa ovim procesom odvija se i na-
stanak Nagyrev kulture i grupe Somogyvar - Vinkovci u Panoniji,
dok pocetak razvoja grupe Glina 111- Schneckenberg u Rumuniji pa-
dao u nesto ran.ije vrijeme. Sve ove cjeline jos u znacajnoj mje-
ri sadrze eneolitske elemente, ali su s pravom pripisane ranom lbron-
zanom dobu, u smislu jedne rane faze koja prelaz u novo
kulturnoistorijsko pri kraju te faze otpoCinje i
razvoj kulture Polada u sjevernoj Italiji.
Na podrucjima koja gravitiraju egejsko-anadolskom krugu tako-
de su evidentne znacajne promjene u kulturnom razvoju. U to vrije-
244
me otpocinje zavrsna faza velikog naselja u Ezeru, na grckom kopnu
1stovremeno dolazi do formiranja kulture III perioda (Lerna IV-1).
U Maloj Aziji to doba odgovara kasnoj Troji Ild
1
, u istom
otpocinje rano bronzano doba ju.Zne kultura Maliq Illa.
U prvoj etapi ranog bronzanog doba istocnojadranskog podrucja,
narocito u njenoj pocetnoj fazi, koja se odnosi na kultur-
ni kompleks, prevagu su imali impulsi iz kontinentalne Evrope ili,
kretnije receno, elementi iz okvira druge faze kulture zvonastih peha-
ra s podrucja srednje Evrope i iz sireg Alpskog prostora. Primarni
receptor novih kulturnih sadrzaja Ljubljansko barje i sjeverni
Jadran, odakle su se sirili dalje istocne jadranske obale. Ovi ele-
menti u punoj mjeri prodiru sve do Jadrana, te se tu, bez sum-
nje, radi veoma snaznim impulsima. Sa te tacke gledista opravdano
pomis'ljati i na priliv mase stanovnistva, mada kako smo vec
ranije ko.nstatovali, za takvu pretpostavku nemamo potrebnih
nih dokaza. No, bez obzira na eventualni dolazak nove populacije, autoh-
tona komponenta ostaje primarna odnosno populaciona os-
nova koja nije bila toliko pasivna da samo prihvatila nove impul-
se, vec svojim ucescem u vidljivoj mjeri doprinijela originalnosti
nove kulture i stvaranju njene fizionomije, cemu se ona izdvaja v
odnosu na izvornu Glockenbecher kulturu i druge savremene kultur
ne cjeline. DomaCi udio dosao do izrazaja u formiranju i
ra:zvoju lokalnih varijanti ovog kulturnog kompleksa.
.. Osim veza sa kulturom zvonastih pehara sa navedenih
podrucja, nisu evidentni cvrsci kontakti sa kulturama na sirem pro-
storu. U ovom smislu mogu se pretpostaviti odredeni dodiri sa stari-
jom grupom, odnosno sa pocetnom fazom Na-
gyrev kompleksa, takode i sa sjevernom Italijom, gdje su konstato-
vani pojedini nalazi ljubljanskog tipa, ali u jednom dosta nejasnom
kontekstu. Na osnovu rformalnih slicnosti kultura se moze
dovesti u vezu sa kulturom Bilanovo, trecom fazom kulture zvonastih
pehara u juznoj Francuskoj, kao i sa istoimenom kulturom na Piri-
nejskom poluostrvu. Medutim, tesko prihvatiti da se ovdje radi
nekim neposred:ilim kontaktima, vec tu, svoj prilici, u pitanju
paralelan i nezavisan razvoj elemenata istog ili slicnog porijekla koji
su se naSli u razlicitim lokalnim okvirima. Prema tome, navedene for-
malne slicnosti imale vise hronolosku kulturnu vrijednost.
Mlada faza pocetne etape ranog bronzanog doba jadranskog pod-
rucja ima dva osnovna oblljezja. Jedno rusenje kultur-
nog kompleksa koji u najvecoj mjeri jos uvijek imao eneolitski ka-
rakter, drugo protocetinskog facijesa u kome jednim
dijelom sadrzano nasljede tog kompleksa, ali osnova njegove kultur-
ne fizionomije vec okarakterisana tipicnim bronzanodobskim elementi-
ma. Time se teziste kulturnog razvoja pomjera sa klasicnog ljubljan-
skog podrucja na srednjri Jadran, koji ovu vodecu ulogu zasigurno
sve do kraja ranog bronzanog doba, vjerovatno i u nared-
nom periodu. U ovom procesu vidnu ulogu su imali uticaji koji pristi-
1 Ch. d z u w i t u, 1979, 106, Beil. 26. Blegenovoj
to bila faza Troja IVc.
245
N


SR EDNJA
EYRDPA

;: :
1
1 AL 1 PANDH I JA
ZA

JADRANSKD
1
la: kl asifni 1
-:-tiP ___ ----
tjublj . 11
1
f ,
1 1
1
1
.Sl. 29 - tabela
Hg. 29 - synchronique
G S R. N RUMUNIJA
1
Schneck.
e nbc rJ.:'
: 111
1
1
N
Vt)
m
n

...
zu iz dva suprotna pravca. Jedni vode iz srednje Evrope, odnosno iz
protounjetickog kruga, preko alpskog i sjevernojadranskog prostora,
drugi su u osnovi mediteranskog porijekla i na ovo podrucje pristizu
preko zapadne Grcke, i juznog Jadrana. Posebno znacajne su
inovacije u sferi duhovne kulture, sto se ogleda u uvodenju sahranji-
vanja u tumulima sa cista-grobovima, sto svakako treba dovesti u ve-
zu sa uticajima iz zapadne Grcke i sireg istocnomeditera:nskog prosto-
ra.
U odnosu na siri kontekst kulturnog razvoja srednje i ju,zne Ev-
rope, prva etapa ranog bronzanog doba na prostoru istocnog adrana
mogla se vremenski, u veCini slucajeva i kulturno sinhronizovati
sa sljedeCim kompleksima (up. sl. 29):
- finalni eneolit konvencionalnoj srednjoevropskoj hronolo-
gijP (kulture: zvonastih pehara i protounjeticka, Oggau-Loretto,
Nitra 1, Pirinejska grupa, faza 1 kulture Polada);
faza i ranog 'bronzanog doba Madarske (kulture: rana
Nagyrev, Nyirseg, Glockenbecher-Csepel, Somogyvar - Vin-
kovci
faza ranog bronzanog doba Rumunije (Glina - Schne-
ckerrberg Jigodin);
period u egejskom krugu (Lerna IV 1-2, Ezero
- stambeni horizonti Troja - najveCi
dio Maliq llla).
Kontakti sa mediteranskim, odnosno egejskim svijetom trajace
u punoj mjeri sve do zavrsetka cetinske kulture, koja glavni pred-
stavnik druge faze ranog bronzanog doba ovog podrucja
3
U to vrije-
me evidentne su veze, mozda i obostrani uticaji na relaciji srednji
adran - zapadna G.rcka. Tu, prije svega, mislimo na srodnosN sa ma-
terijalnom kulturom Lerne IV i rane Olimpije, kao i na slicne
u kultu mrtvih. Uz to su vidljivi odredeni kontakti sa mladom fazom
Nagyrev kulture i sa pojedinim nalazistima sa srednjeg Balkana. Ele-
menti ovog ti:pa su strani u zapadnoj i u Panoniji, te su,
sumnje, rezultat uticaja sa juga, iz Grcke ili sa
podrucja. Mogucnost cetinskih uticaja u ovom slucaju sasvim evi-
dentna, u tom smislu komunikacija koja vodi preko Glasinca svaka-
ko morala doCi do izrazaja.
Odnosi cetinske kulture sa sirim podrucjem srednjeg Balkana
dosta su nejasni, buduCi da vodece grupe sa ovog prostora, Bubanj-
-Hum 111 i BelotiCBela Crkva, jos nisu cjelovito objavljene niti raz-
jasnjene. U materijalnoj kulturi grupe Bubanj-Hum 111 jasno su iz-
razene slicnosti sa Armenohori, sto siguran znak da ona
otpocinje vec u vrijeme 111 perioda (up. G r s n i n, 1983, 719,
2 periodizaciji !koja zas.tupljena u 8rednjoj Njemackoj, to vr;ijeme
finalnog neolita.
koji smo na podrucju Jadra-
na, za sada ne pruza ,dovo1jno elemena:ta za _rela-
cija, te svi zakl}ucci ov,dje donosimo u veZJi sa razvo)a
etape ranog doba uglavnom proizilaze iz konteksta cetinske kuLture.
247
725, sl. 33 : III), mozda vec u fazama tog koje
kompleksa i
skog facijesa.
sa cetinskom kojima
daju mogucnost za nesto u ovom Na-
ime, sa ovom da Bubanj-Hum III
i u kasnog III III-c), sto odgovaralo
fazi Reinecke Za da1ju ove nemamo nikak-
vih do'kaza, izuzev bodeza egejskog tipa iz Velike Humske Cuke, koji
odgovara vremenu I, odnosno fazi Br. Reineckeu. Medutim,
u nedostatku sirih podataka okolnostima ovoga nalaza, ne mozemo
donositi nikakav konkretniji sud pripadnosti Bu-
III, jer se ovdje moglo egejskom u je-
dnom drugaCijem Takav slucaj sa ovakvim na-
lazima na
sa jadranskim krugom u'kazuju na isti
loski polozaj i u slucaju BelotiC-Bela novi
sa zapadne sve vise davno
postavku ove grupe kompleksu Somogyvar-Vinkovci (up.
I. n 1965, 44-61), te mozda u tom
U svakom slucaju, odredeni kao sto su po-
sude sa malim otvorom bez vrata i konicne zdjele tipa
(up. G s n i n, 1983, XCIX: 1, 10), uka:zuju na vrijeme
faze doba na sto fazi Vinkovci
Sa druge tumula sa spaljenim i pokoj-
nicima, kao i mali trougaoni bodez iz BelotiCa, dovode ovu u
vezu sa cetinskom kulturom i pokazuje da ona sasvim
do perioda, odnosno do zavrsetka faze Br. Al Rei-
neckeu. vrijeme faze Vinkovci sa kojom cetinska ta-
kode ima izvjesnih slicnosti (up. G s n i n, 1983, sl. 33 : I/4).
U pogledu odnosa cetinske sa za
sada ostati otvorena pitanja veza sa juznom Italijom i sa
sjevernim Jadranom, gdje su konstatovani samo pojedinacni nalazi
cetinskog tipa. Posebno zanimljivo utvrditi zna:caj
skih komunikacija u ovom vremenu.
GledajuCi u cjelini, druga faza doba ovog pod-
rucja, odnosno njen glavni cetinska moze se sin-
hronizovati sa sljedeCim kompleksima:
248
- bronzano doba IIIa u mlada
Hatva:n, Otomany);
- bronzano doba u Rumuniji Monteoru,
oara);
Epicampaniforme horizont u jugoistocnoj i sje-
vernoj Italiji grupa languedocien,
Pola:da u juznoj Itablji;
- starija etapa ranog bronzanog doba (Reinecke Al)
juznonjema6koj, odnosno srednjoev,ropskoj
hronologiij rana unjeticka, Nitra Unterwolbling I,
Mierzanovice, Varvara
- III-3 period u Grckoj (Lorena IVc, rana Olimpija, Ezero
- stambeni horizont 1, Troja kraj faze Mablq IIIa).
Treca faza bronzanog doba istocnojadranskog podrucja
svakako najbolje prezentovana starijom etapom dinarske kulture.
Njeno osnovno gotovo potpuni raskid sa eneolitskom tra-
dicijom, kao i prestanak veza sa sirim podrucjem Mediterana. Pri tom
ostaje otvoreno pitanje veza sa Italijom, odnosno sa kulturom Polada
kao i sa protoapeninskom grupom. Istovremeno su izra-
zene relativno cvrste veze sa neposrednim sjevernim susjedstvom, tj.
sa srednjobosanskim nalazistima Podom i Alihodzama Takode
su evidentni odredeni kontakti sa 'kasnom Nagyrev kulturom, naroCito
sa moriskom varijantom, kao i sa starijom fazom vatinske
kulture.
Dinars'ka kultura svim svojim karakteristikama predstavlja
prvu pravu tvorevinu na ovom podrucju. U odnosu
na prethodni ra:zvoj, nju karakterisu znacajne transformacije u mate-
rijalnoj kulturi, u na:cinu stanovanja, svoj prilici i znatne prom-
jene u domenu drustvene ogranizacije.
Na sjevernom ovaj proces e>tpoCinje u nesto kasnijem
vremenu. Tokom veceg dijela ovog egzistira kultura tipa Ci-
koja akarakterisana dosta siromasnim razvojem. Tek
u doba zavrsetka prve faze dinarske kulture dolazi do znacajnih pro-
mjena i na ovom prostoru, sto vezano za pocetak masovnog nase-
ljavanja gradina, odnosno za arhaicni horizont kastelijera.
U odnosu na i dalje susjedstvo, treca, zavrsna etapa ranog
bronzanog doba istoenojadranskog podrucja, koju u najpotpunijem
smislu prezentuje starija fa:za dinars'ke kulture, ima sljedece paralele:
- zavrsetak ranog bronzanog daba (faza i prelaz sred-
nje bronzano doba u Madarskoj (kulture: kasna Nagyrev, ka-
sni Hatvan, kasna Ottomany, Toszeg, Tokod, Vatya, Moris, Ki-
sapostag, Ftizesa:bony);
- rano bronzano doba 111 u Rumuniji (kulture: Wietenberg,
Tei, Periam);
- mlada faza ranog bronzanog daba Br. kon-
vencionalnoj hronologiji za Evropu (kulture: klasicna
Kostany, Leita, Mier-
zanowice, Strzyzov, Rani Vatin, Pod - AHhodze itd);
- I period u Grckoj (Troja IV, Lerna Va, Maliq
- ,u i I:talij1i;
Pitanje apsolutne hronologije i egzaktnijeg vremenskog vredno-
vanja egzistencije kultura ranog bronzanog doba na tlu istocnog Jad-
rana, predstavlja poseban kojim se nismo detaljnije bavili.
Naime, s tim u vezi nismo u dovoljnoj mjeri raspolagali potrebnim
relevantnim podacima. Na ovom podrucju ne postoji nijedan datum
koji fiksiran pomocu metode hronologije, koja
u tom pogledu pruza najpouzdanije podatke. Jedini egzaktniji podaci
koje posjedujemo odnose se na datume sloja VII u pecini Odmut
(1710 50 i sloja V u Grotta del Mitreo {177050

Radi se
4 Markovic, 1974, 11; G. Stacul, 1983, 56.
249
nekalibriran<im d.atumima k:oji d.aJu isto vrijeme, ali se ti
prvom s'lucaju odnose na trecu fazu ranog 'bronzanog doba, dok u
drugom slocaju u pitanju faza ovoga perioda. Prema tome, ova dva
podatka, koja poticu iz medusobno dosta udaljenih nalazista, vise zbu-
njuju nego sto pruzaju mogucnost za preciznije opredjeljenje u ovom
smis1u.
Iz tirh razloga preostaju nam samo konvencionalni podaci i ana-
logije sa drugim podrucjima kao jedine moguce odrednice u ovom po-
gledu. Okvirno uzevsi, rano bronzano doba na rprostoru istocnog Jad-
rana prema niskoj, klasicnoj hronologiji, egzistiralo u rasponu od
XX-XIX do kraja XVI vijeka n. dok
hronologiji to razdoblje odgovaralo vremenu od 2200/2100 do 1800/
1700 g. pr. n.


5
Up. datume naselja Ezero, G. Georgiev et al., 1979. 515.
250
ZAKLJUCAK
se ranog na
istocnog adrana, potpunosti smo svjesni siri-
ne i kompleksnosti zadate tematike. Takode nam jasno da ovim
radom nece, razrijeseni svi iz ovog
domena. Za ta'ko nesto nemamo ni
sadasnjem istrazenosti ovoga podrucja, smatramo da se to
naporima jednog ne moze do kraja ni izvesti, na
ktivne i domete.
Pri svih ovdje iznesenih podataka prven-
stveno imati da ovaj rad predstavlja jedan od prvih
sintetske obrade ove materije, sto nam
jednog specificnog cjelokUJpnoj ovoj
Sa jedne strane, taj fakat siroke za istrazivanje
raznim domenima, pocev od postavljanja iden-
tifikovanja odredenih cjelina, njihovog vrednovanja, do cje-
definicije razvoja. Sa druge strane,
cavanje sa jednom tako otvorenom i nerasciscenom
samo nosi niz opasnosti koje prate svaki pionirski poduhvat.
Osnovno polaziste nasim razmatranjima na
i sagledavanje cjelokUJpnog procesa i razvoja
ranog na ovom tlu, te na
srednje odnosno ili razvijenog,
zanog Pri tom smo prvenstveno nastojali da sto vecoj mjeri
karakter'istike domaceg surpstrata i da kroz lo-
kalnih razvojnih tendencija sagledavamo odnose sa i daljim
jedstvom. Smatrali smo to neophodnim za razumijeva-
nje cjelokupnog procesa razvoja ranog na ovom pod-
te smo takav pretpostavili u
sire periodizacije i hronoloske sisteme. Sasvim da smo
i tim aspektima vodili ali ne kao primarnim periodizacij-
skim vec prvenstveno kao relativno-hronoloskim odred-
nicama.
Nasa konstatacija da u ovom veliki znacaj imao
specifi.can geografski polozaj ovoga tla i njegova povezanost sa alp-
skim pod11ucjem i srednjom Evropom, kao i otvorenost ka mediteran-
skom naglasili vaznost odnosa sa rnediteran-
skim podrucjem i veze koje smo na ovoj relaciji identifikovali. Posto-
janje snaznih veza tim relacijama sasvim razumljivo, ali u do-
sadasnjim istrazivanjima to nije u dovoljnoj mjeri apost;rofirano.
251
Jedna znacaJna dimenzija ove ostala u velikoj
mjeri nerasvijetljena, to odnos jadranskog podrucja sa unutras-
njoscu zapadnog Balkana. Medutim, to uslovljeno niskim stepenom
istrazenosti tog prostora. aspekti kultura jadranskog
takode su mogli samo sagledani. Ipak, vec na sadas-
njem nivou tih aspekata mogli smo zakljuciLi da eksten-
zivno, odnosno polunomadsko stocarstvo vid privrediva-
u ovom okviru. od pogotovu ako
se uzmu u obzir i koja su u naj-
vecoj mjeri uslovljavala zivota.
Na kraju, sve sto ovdje - cjelinc i
njihove tipoloske karakteristike, kao i njihov relativno-hronoloski po-
lozaj i razvoj u akviru tri faze, koje u dobu
ovoga podrucja identifikovali, te neka otvorena pitanja koja su u
ovom radu takode - trebalo da posluze kao za
dalje proucavanje ove Ukoliko time budu
pospijesena dalja te ako se njima barem potvrde
ovdje smatracemo da cilj ovog
rada postignut.
252
L'AGE iDU BRONZE ANCIEN DANS LA REGION DE
L'ADRIATIQUE DE L'EST
Resume
Dans cette mongraphie sont . etudies d'une maniere synthetique les pro-
concernant la formation et le developpement des cultures de l'age du
bronze ancien dans la region de de l'est. Au sens on
embrasse le territoire de la cote adriatique du triestain jusqu'a la riviere
Mati, avec l'arriere-pays karsHque. Tout materiel es.t presente dans les cha
pitres suivants: culturelles, unites oulturelles et
ouve11tis, asrpeots ou1ture1s-historiques, conclusions.
Introduction
Dans i[])troduction on fa:it avant tout la delimitation de la
adriatique orienta:le par rappo11t la region p1us vaste des Ba1kans occidentaux
et on presente les caracteristiques fondamentales g6o-morphologiques de
terrain. Ainsi la ligne de de ceute region vers la stuation geograp
hique et les materiaux est partie de Cividale en Italie, par Ia
region montagneuse au-dessus des villes Nova Gorica et d'ou cette
region devient plus euroite la monta:gne pour que dans partie
de ligne de elle la crete de ta montagne. Plus loin, le
cercle oulturel adriatJique s'elargit .de nouveau vers la monta:gne
sant les plaines de Livno et de Duvno, la branche de la 11iviere Neretva avec
le .gisement et, par Konjic et les montagnes Zelengom et Dur-
mitor jusqu'aux Komovi et ensuite au-dessous des sommets de Prokletije et des
montagnes de du nord, elle sort dans la va1lee de la riVIiere Mati (v.
:fiig. 1). On cons1tate j.UJSqu'a present dans cette region 117 gisements
dans lesquel's, les autres est le materiel appartenant
l'age du bronze anoien.
Apres avoir presente ces donnees generales, en but de mieux connaitre
la region adriatique orientale comme un phenomene geographique et
l'auteur presente l'histoilre du de ces problemes dans la
tu'l"e archeologique. En substance, il s'est montre qu'a cause de nombreux
ments objec>tifis, lesquels le plus essentiel est le niveau tJres bas d'etat
des l'age du bronze ancien sur tC'l"ritoire jusqu'a ces derniers
temps ete l'une des grandes inconnues dans la science archeologique. Ainsi,
il n'y jusqu'a present aucune etude consac'l"ee pleinement ces et
parmi les rares ouvrages dans lesquels etudiees en detail. les questions de
domaine on cite surtout La rprehistoke des pays yougoslaves. 11 s'agit
des reSIUltats des effectuees par les speciali>stes: Covic, I. Marovic,
S. Dimitrijewc et S. Batov>ic, presentes .dJans les tomes et IV de cette gll"ande
edition qui une base pour le travail au futu'l" sur ces
prob>Iemes.
Un chapitre partioulier dans l'introduction est consacre l'acces metho-
dologique dans l'etude de ces On indique nombreux probiemes
inexpliq!Ues de domaine, avant tout la question du caractere fondamen:tal de
l'age du bronze anoien comme une epoque separee et specifique dans le
253
clu developpement culturel-historique sur sol de l'Adriatique ainsi que
les manques dans le contexte de l'app1ication .des systemes de periodisation
existants ,dans cadre. L'auteur souligne la de l'etude de
ces et les valeurs des specificites du developpement local. Une teHe
attitude en plus grande mesure la direction des et eble
influence la conception complete de cette but de creer
une base plus large un tel acces aux recherches il est evidente la preten-
tion d'embrasser dans le cadre ,d'etude de l'age du bronze ancien de la region
adriatiq.ue orientale tous les de ces par les
mentions les plus de la cul1:ure de l'epoque nouvelle etant encore
toujours par une bonne partie au milieu culturel eneolithique, jusqu'a sa trans
la culture de l'age du bronze moyen. 11 est surtout accen-
tue l'essa;i de considerer le processus ,de de la culture eneolit-
en une nouvelle de l'age du le des rappurts
ethnooulturels et de penetrations ayant embrasse cette partie de
l'Europe, ayant en vue les particularites de ces evenements la
meme de l'Adriatique orientale.
Regions culturelles, unites culturelles et prohlemes ouverts
Dalt]s la 'deuxieme de cette etude presente les
du developpement dans le cadre 'de trois
tiques pnincipales: Adria:tique du et On les
geogvaphiques de cette region, l'histoire des des sta-
tions plus importantes et la presentation des oulturelles, ainsi que des
problemes ouverts cevtains aspects pas etudies
,domaine. La presentation des unites c'est-a-dire des complexes
culturels, de leurs variantes et des groupes culturels independants embrasse
les cadres et chronologiques, mais sans une pltts
dans les de leur genese et de leur formation. Ces questions sont
etudiees en details dans la partie de cette e'tude, apres la presentation
materiel complet.
Le but de etu,de est la presentation systematique
ex:istant et, dans le cadre des ,demontrer un
aper<;u continue sur le developpement du debut jusqu'a la de l'age
du dans de ces regions
1 R g i n d l'A d r i t i q u d u n r d
Cette region embrasse la plus partie du karst le
triestain et de Gorica et aussi l'Istrie, le Quarnero et le littoral le long de
ainsi que Ies de l'AdriaNque du Le debut des recherches archeologi-
ques etant pour les problemes peut ctre sitrue dans
la huitieme XIXeme siecle (R. F. 1974, 385-388; Kunz,
1877; Moser, 1899; Marschesetti, 1903; Gnirs, 1925). Mais, le vrai
du travail sur les recherches des de siecle, sur-
tout dans le Karst triestain (G. Marzolini, 1972, 57-103; 1979, 19-46; D. Can-
narella - Redivo, 1983, 47-70), et un moins dans le et en
Istrie Korosec, 1956, 3-64; F. Leben, 1959, 231-249; Bacic, 1956, 323-328;
1960, 197-210; 1978, 161-168). Grace cela, nous .sommes Ia premiere
fois dans la situation de disposer du plus nombreux et stratifriquement
fixe, qui permLs ,de faire une analyse plus complete et un
synthetique de certaines unites culturelles dont on parle dans le texte suivant.
Le classlique 'de culture de Ljubljana
Le type classique de la culture de ete defini il pas
longtemps comme une modi,fiee et du faoies alpin de
jevic de de Tout d'aJbord, on presente d'opinion
scienti!fique jusqu'a la ,definition de cette variante de
Hoernes, 1898, 173; 1915, 337-346; Mengin, 1931, 54; Wilfonseder, 1940, 11;
R. Lozar, 1941, 16, 20-34; 1942, 85-94; Korosec, 1956, 369-378; 1959, 94-105;
1962, 213-238; S. Dimitrijev1c, 1967, 8-19; 1979, 317-328; 1989).
et ensuite oonstate que la region de l'Adniatique du et de
barje est le terrain sur lequel type de apparait une unite
254
organique. est tres blen documente l'horizon recent de eagglomeration
Ig et dans l'agglomeration srur barje (Carte 1:1,2), ainsi que
dans nomibreux gisements sur de Trieste (Carte 1:1-17). Les de
type 'sont deoouvertes sur le Karst Quarnero et Veleblt
(Carte 1:18-21), tandis qu'elles sont sporadiques en lstrie.
Toutes les decouvertes jusqru'a present du type classique de la
cultrure de representent les objects d'agglomerations, parmi lesquels
le plus grand nombre font les agglomerations dans Ies grottes (Hg. 2-6). Dans
les oas il s'agi:t sous la roche (abri, riparo), d'une agglome-
ration du type de gradina ou des du type lacustre. t.:e der-
type est la de barje. 11
est caracteri:stique que les grottes parfcis des vallees
aussi etre hab:Ltees (Gr. Cota'l:'iova: fig. 3, Gr. dei Gr. del Petti-
rosso).
Ayam:t en vue qu'on connalt ou aucune tombe isolee
etre cette culture, peut pas parler des cou-
tumes funeraires dans
Giovani Cesco, D. 1975, 48-49; Gr. Gigante, S. -
F. Stradi, 1964, 87-94; Predjama F. 1975, 151) peut supposer
que les de cette culture enterre leurs defunts dans les ag-
et dans les grdttes, inclu un rituel assez rustique du jet de de-
funt les ab}mes et les fosses
La culture materielle du type classique de la culture de ainsi
que dans les autres du domaine de l'age du bronze de la region
adriatique est par les poteries en ceramique.
decouvert les outils os, les bronze et autres produits de
mais pas Pour definir prOOi:sement les objets
cette culture il est tres important etudier leur stratigra-
phique les grottes sur le Kars\t de Trieste. Sur la base de ces
fait pour la premiere fois une de cette culture par rapport
aux trouvailles du type lg 1, ainsi que la deux phases
de
Les les plus importantes de la premiere phase lg 11
Korosec, 1969, 54-57, 33-36; et pass.), Parte (Z. Harej, 1978, 61..,....75; 1982, 31-
-100), la couche 6 dans la Grotta del (G. Stacul, 1972, 44, Fig.
la de la couche 5 4 dans la Grotta dei Ciclami (F. Leglmni - F.
Stradi, 1963, 37-38); la couche 3, le 10 et la couche 4 la h>nde
de la Grotta (D. - 1981, 20-22, Fig. 5f}--5,9); la
couche le 5 la Grotta Tartaruga (D. Cannarella - Redivo, 1981,
50, Fig. 2:5); les couches et dans Ia 1 et les trouvailles iscilees de Ia
3 dans la Grotta Cotariova Lonza, 1974, 57-58, Fig. 2:3,4,15,19) et aussi
le plus de la couche 6 dans la Vaganacka (S.
- Vranjican, 1985, 10-11, 3:11, 5:1-5).
Les formes ceramiques de la phase plus ancienne sont:
vases carrene ovale, col cylindrique, et evase (Filg. 7:,1; 11:5;
IV:4, 7, 8; V:2-9, 11; Vl:4-7),
vases carene ovale, col anses {Hg. 7:1;
1:4; 11:1; IV:1; Vl:lO),
jarres une anse rubanee, ovale et col legerement
marque 111:1),
d) vases calotte, col evase et
11:6), .
vases coniques plat (Fig. 7:7; JV:2, 9), fond pas differentie
(Hg. 7:10; 'IV:3) et les coupes pied haut cyli:ndnique (Fig. 7:.12; 6).
f) vases spheriques sans col 11:3, 4),
g) (F.i:g. 7:6; 1:3; 11:2),
h) bo11d rentrant i(Filg. 7:4; 1:5),
i) a:ssiettes pla:tes (Fig. 7:J,l; 11:7; V:10),
ecuelles forme de cloche I:6).
Le decor est fait par du fil ou par le rouet, par la technique
de par les piqilres, par et les ol1Ilements plastiques 1;,1,3
-6; 111:1-5; IV:2, 4, 6, 9, etc.).
255
Parmi d'autres trouvalles se un en os
avec la poignee finement ornee 1:2), les poignards en cuivre avec l'epine
l'emmanchement de la cognee lFig. 7:3, 4; VI:2-4), et aussi application
os pour la ceinture XI:1).
Les stations importantes de la phase sont les horizons 5 dans
la GroMa del Mitreo (G. Sta:cul, 1972, 44; Fig. 5:1, 2; 12:1-5), l'horizon plus
;lncien de la: couche 4 dans la Grotta dei Ciclami (F. Legnani - F. Stradi, 1963,
38); la couche niveau 4 dans la Grotta (D. Cannarella - Reclivo,
1981, 50; Fig. 1:9; 2:1-3); et les et dans la sonde de la Grot!:a
COtariova Lonza, 1974, 62-64; Fig. 4:1, 12; 6:6).
Les nouvelles formes ceramiques les plus caracteristiques sont lcs pichets
col et cylindrique et anse {Fig. 8:2, 9; VIII:2, 9; 1, 2). Le bord
est parfois aigument ouvert (Fig. 8:2, 9; VIII:2, 9; 2). On peut ranger aussi
les pirchets a:nse ctepassant le (Fig. 8:4, 7; VII:1, 2;
ecuelles coniques bord avec les anses affectant parfois la for
me de (Fig. 8:3, 5; VII:4, 7; VIII:5), ainsi que les petites ecuelles demis-
bord aigument (Fig. 8:8; 5). Les sur ces
objets .sont assez et pauvres. Ici les incises et
Avec ces formes on les etant leur forme et la
herites de la phase precedente. sont le plus
les vases bord plat evase VII:5) et les vases spheriques col evase ou
VII:3, 6; VIII:3-7).
Parmi les autres trouvailles il faut les avec partie
6paisse et rhomboYdale (Fig. 8:6; XI:2-6) et les omements sur les
os XI:10).
aux cadres et culturels on que
de la classique de peut etre situee l'epoque
tement la periode de Reinecke Br. c'est-a-dire la periode de l'age bronze
la allemande La phase
de la culture de le plus ancien de
de posterieur, c'est-a-dire de la deuxieme de la
de centrale, avec laquelle elle prouve bcaucoup de
La phase de la de classique
rait du complexe et au cul-
elle represente le cercle et la
de l'Europe occidentale, vrai dire sa troisieme phase

Ccttc est marquee la litterature archeologique.
la classique, general sur le systeme de
serait la periode de l'eneolithique Mais, temps-la
la d'auteurs tient de
sont par les groupes Hlopice Vesele, Nagyrev
Glina III - et Bilanovo. de cela, cette parallble-
ment avec la phase de encore quelques
les dans la Br. C'est, la pro-
et les Oggau-Loretto, Nitra et aussi
Polada.
Le type
La formation et le developpement du type sont lies la
zone du karst de l'Adriatique nord l'epoque directement apres l'existence de
la de dans la periode qui correspond la pl1ase
Br. Al et une partie de l'etape Br. selon Reineoke. L'analyse du ma-
teriel existant et des resultats effectues par les recentes sur la
plus vaste de nord et de barje avait
dans cette eu lieu la developpement oulturel dans la
region de l'Adriatique du nord. En fait, c'est la su,ite du de desintegra-
tion ayant commence dans la deuxieme phase de la de
na et etant manifeste cette .la. la de cette
situation. ete Ia J5ormation d'un hybri,de et etant
tivement que nous avons nomme Ciclami-Mitreo.
256
Les suivants gisements sont tres importants (v. carte 2): segments plus an-
ciens de la couche 4 dans la Grotta del Mitreo (G. Stacul, 1972, Fig. 6:6, 8, 10);
la couche niveau 2 dt 3 dans la Grotta Tartaruga (D. Cannarella - Redivo,
1981, 49, Fig. 1:2, 4-7); l'horizon recent de la couche 4 dans la Grotta dei Ci-
clami (F. Legnani - F. Stradi, 1963, 38, Fig. l'horizon le plus ancien de la
couche 2 et les horizons 7-9 de la couche III dans la sonde de la Grotta
Caterina (D. Cannarella - Pitti, 1981, Fig. 4:5; 5:1, 2); et aussi les trouvailles
provenant de l'horizon recent de la couche 6 Vaganacka peCina (S. Forenba-
her- Vranjican, 1985, 3:10).
La production materielle du type Ciclami-Mitreo est c.aracteristique
par les vases ceramiques. Les autres types de trouvailles, comme par outils,
armes et ne sont pas tellement nombreux et ils appartiennent en gene-
rai aux formes atypiques e,t pour l'emploi quoti-
dien. Dans sens se distingue un en bronze, poignee en os, decouvert
dans la couche 4 de la Grotta dei Ciclami XIII:2). Les suivantes formes ce-
ramiques sont tres caracteristiques:
pichet carene spherique, col cylindrique, bord ouvert
et avec une anse massive et en ruban XII:2),
vases carene spherique, col large et cylindrique et bord legerement
ouvert XIII:4),
ecuelles profondes et cylindriques, fond plat et large XIII:1),
d) amphores carene byconique, avec le passage aigu vers le col profilc,
avec deux anses longues et en ruban XIII:5),
pichets aux amphores precedentes, mais avec une anse

f) recipients carene spherique, avec le passage aigu vers le col
cylindrique, bord clairement distingue. qui est carasteristique c'est une
ou deux en du type XII:1,5),
g) parmi les objets en grossiere on identifie les
anses en de langue, col spherique ou ovale, fond plat XII:4;
des recipierats n'est pas On trouve parfois les
incisions XII:1,5), les incisions profondes XII:1,5; XIII:5,6), ainsi que les
sur le bord et sur les anses XII:4;
Au sens culturel le type contient plusieurs dif-
ferentes. Tout d'abord on trouve une tradition locale de la phase recente classi-
que de la culture de etant caracteristique par les recipients du type
ensuite les elements de la culture de Cet1na de centrale (type f).
Les du type d<< et f d'une certaine presence du groupe Wie-
de la region des Alpes du nord-est et les ecuelles du type
des rapports avec la culture Polada. Au sens chronologique les deux
correspondent la periode Reinecke Br. Al, tandis que
les trouvailles du type appantiendraient l'epoque plus recente, c'est-
-a-dire la phase Br. On n'y peut pas dater plus les
de la culture Polada, parce qu'il s'agit des qui sont caracteristiques pour
les deux souphases de l'etape Br. c'est-a-dire pour l'age du bronze ancien
plet, selon la chronologie classique
du culturel, mauvaise differentiation stratigraphique
des couches culturelles et le fait qu'on trouve dans le cadre d'un restreint
des trouvailles les elements 'des regions differentes et parfois rtres elo-
ignees les unes des autJres, ,donne indices ;sur le caractere
que ,de l'epoque la culture nous avons oomme le type
treo. il s'est montre qu'il n'y s'agit pas d'une unite culturel integrale,
un groupe de stations ne servant pas pour le plus duran1t,
pour le sejour des plus petites. s'agit pro-
des stations saisonnieres des pasteurs. que l'identite cul-
turelle de facies ete creee comme consequence de l'influence de differents
groupes provenant de la region alpine, de l'Italie du nord et de l'Adriatique cen-
tral et passant par ces n'ayant pas pour de plus longue-
sur territoire, ayant pour but les contacts plus proches. La position
geographique et de cette region ont eu dans
toute cette situation le tres important.
257
Probleme de l'age du bronze ancien de la Peninsule de
vue que les fouilles archeologiques sur le territoire de l'Istrie,
que les autres de l'Adriatique du des la
deuxieme moitie du siecle passe, travail est caracterise par les
petits travaux des recherches, ramasse jusqu'a jours tres
de relevantes le developpement aulturel de cette au
cours de l'age du Sur la base de de tous les
(Javorike-Gromace, grottes Trogrla, gradi-
Modele, et Bonkastel et autres, I!Jumulus dol, Bom-
Zamnjak et rtrouvailles sporadiques- Carte XIV-XV) et les essais faits
Iusqu'a presootrde .recherches de probleme (N. 1979, 233-
236; covic, 1983, 114--132) il s'est montre que la de l'Istrie au cours
partie de l'age du bronze ete marquee par le
culturel assez pauvre qui resulte par la de locaux par cer
mais cette appara}t comme la peripherie extre-
me et rla des culturels dans cette Dans .sens l'Is-
trie beaucoup au type de Ciclami-Mitreo.
il pas correcte juger d'une maniere plus exacte
parce que les recherches futures plus d'ele-
pour qui t\tre relevants Mais,
la actuelle, peut surtout deux facteurs comme cause
de de la culture d'Istrie l'age du bronze L'un d'eux est du
caractere local et il se rapporte geographique et la ma-
de cette et l'autre est lie la plus vaste
et la graduelle de l'importance de la de plus plus
expressive au cours du de cette periode. il
doute que le culturel pas Istrie, mais aussi dans
toute la de l'Admiatique du ete de de la re-
et des de cette juger la periode
apres la culture de les du cultu-
rel cette partie de l'Europe ete diriges vers cet espace, qui
eu les pour le de tout le adriatique
du La vie plus la de l'Istrie s'est deroulee au temps
de masiSe des ag.glomenations du type de gradina. Mais, ltheme
importance plus lar.ge et l'Isme entre la
tique complexe de phase du Bronze ancien de rtoute la adriati-
que du et est etudie dans 1.tn ohapi!tre particulier.
Probleme rde datation de l'horizon archaique rdes castel1ioos
La du debut de masse des castelliers est caracte-
ristique par nombreux desacco11ds sUI1tout ayant rappo11t la culturelle
et de cet et il faut dire que les
le du culturel les etapes
de des de type. Ayant vue ces desaccords et com-
mauvais etat des recherches, ne peut pas pour s'approcher
etude de ces materiaux, mais du rester, c'est le cas avec
l'Istrie, au des
glioupe d'auteur diS>tingue ,dam;s cad'fe une unite oulrturelle particuliere,
la des castelliers, dans la de Friulia, de
Giulia et de Dalmatie l'epoque le Bronze et romaine
de ces territoires. Elle est partagee deux phases la pre-
miere l'age du et la deuxieme l'age du Rad-
milli, 1972, 7-15; 1974, 483-488; Cardarelli, 1983, 87-90). Mais, un
d'auteurs refuse la legitimite de d'une
culture1le sur cettJe base (N. lPetri.c, 565-566). Par rapport au.theme de cette
pas pu etudie plus les le de-
complete des du type de sur sol, et, qui
est pour tres c'est le fait qu'il existe les
que le debut de masse des peut etre situe les pha
ses du Bronze ancien (N. Petric, 1978, 452-454; covic, 1983, 116). Notre
analyse complete que le debut de masse des castelliers
peut pas etre completement situe dans la periode selon l::t
258
periodisation de l'age du bronze moyen, ni distari-
cie des agglomerations situees dans les horizons posterieurs des grottes dans cette
region. Dans sens il f,aut compter avec une epoque anterieure, avec
la phase Br. mais non plus avec le debut de cette etape, selon
l'opinion de Covic, mais avec le temps plus proche sa fin. Selon l'etat actu-
el des recllerches de ces nous pouvons distinguer les trouvailles pro-
venant de . six gradinas, de deux grottes et d'un abri, qui pourraieht preceder
l'age du moyen et appartenir l'llorizon le plus ancien de la periode des cas-
telliers. s'agit dse stations suivantes XVI); couclle 4 Ponte
San Quirino (R. Gerdol - G. Stacul, 1978, 65-81); une phase plus ancienne de
l'agglomeration sur la gradina VrCin Karouskova - Soper, Pl. XXXI-
XXXII; Covic, 125-126); un poignard provenant du castellier de Cor-
tina XVI:4), les les rplus anciennes des gradinas Modele
Sonje, 1966, V:20-22), Elleri Lonza, 1981, 4:13; et Njivice
Moretti, 1978, 10-26); l'llorizon le plus recent de la couclle 4 dans la Grotta
del Mitreo (G. Stacul, 1972, 44, Fig. 7); la couche situee la profondeur de 0,90
jusqu'au 1,20 m dans la grotte Trogrla BaCic, 1978, Covic,
117); la couche de Riparo di Zaccaria (V. Calza et autres, 1974, 88-90, Fig.

11 La region de l'Adriatique centrale
Cette region embrasse le terrain cotier de de Nin et
riviere Zrmanja au nord-ouest, jusqu'aux Bouches de Kotor au sud-est,
inclu les iles et aussd une zone assez dans l'arriere-rpays. La
concernant les trouvailles dans cette region peut etre
datee dans la du XVII!Jme siecle (v. s. Batovic,
S. 1886, 17-19) et le dehut des recherches date de la fin du siecle passe
(1. Buliic, 1892, 21; F. Scarpa, 1888, 149). J.usqu'a la moitie de notre siecle, les
recherclles plus importantes ont ete effectuees par V. CurCic, (1900, 99-118),
W. Buttler 128) et G. Novak. Pourtant, les recherches les
plus importantes concernant la prehistoire et l'age du bronze ancien, ont ete
eftectuees apres la Deuxieme guerre mondiale et elles sont liees aux activites
de. G. Novak (1955), 1. Marovic 5-81), Benac (1957, Covic
(1978, 6-51) et encore nombreux autres specialistes de la Croatie et la Bosnie
et Herzegovine.
Le ty:pe adria:tique oentral de la culture de
La definition du type adriatique central de la culture de est
proposee pour la premiere fois et selon la nomination elle represente
une variante de sur le terrain de l'Adriatique central,
en Dalmatie et meridionale, la region nommee Dalma-
tinska Zagora et aussi en Herzegovine occidentale et orientale. Dans cette region
il est aujour,d'hui 18 gisernents lesquels p1us au
les trouvailles appartenant cette de la culture de
(v. carte 4). s'agiJt, ainsi que la classique de Ljubljana, exclusive-
rnent des localites coloniales. Les trouvailles les plus proviennent
de l'horizon llla de pe6ina : 6; XIX: 6, 9; 4; XXI : 2, 9),
de Hateljska pecina et des Guvnine et Djakulina glavica
XXII: 7), ensuite de Vela spilja sur de Korcula et de situee
la vallee Otlisic-Vlake XVII: 1-8 et plus jusqu'au XXII
L'ancienne de la prise des grottes et des localites
lloilnant la pour un sejour plus durant dans les conditions de l'exi-
stence est le plus dans le choix des formes et de la
d'habitation des representants du type adriatique central de la culture de Ljub-
ljana. Le usage existe dans le cadre de la culture de classique,
dans le cadre du type Ciclami-Mitreo et nous trouvons la situation dans
la plupart d'autres cultures de l'age du bronze ancien dans la region adriatique.
Les gradinas sont aussi dans sporadique, quoiqu'elles soient un
plus frequentes que dans la culture classique de et la par:ticularite
de facies est la des sur le terrain ouvert et n'etant
pas protege. qui est surtout caracteristique c'est dans la
pas surement liee ni avec les gradinas ni avec les grottes, mais qui
259
representent les agglomerations independantes et d'une maniere parti-
culiere (carte 5; fig. 10, 11). Nous n'avons aucunes concernant la maniere
et d'autres elements sepulcral des representants de
tacies de
Les suivantes formes ceramiques sont caracteristiques:
. . Recipients carene spherique, plat et convexe et le col court ct
cylindrique, avec deux anses subcutannees (fig. 13: 1; 1-6, 8; XXI: 4).
spherique et le pa:ssage doux vers le col
evase. On n'a pas constate les anses et les fonds (fig. 13: 5; 1-4;
XXI: 2; XXII: 1, 2, 5).
Ecuelles coniques bord plat et evase, fond plat et convexe (fig.
13: 3, 4, 7; XIX: 6; XXI: 3, 5, 7-9; 4) ou pied haut et
13 : 10; XIX: 2, 7, 8, 9).
d) Recipients spheriques sans col avec les ouvertures simples ou
(fig. 13 : 8; 5-8).
EcueHes profondes et blconiques avec le passage entre le conus et
le col legerement evase (fig. 13 : 2; XXI : 1, 6).
f) Les ecuelles plates fond plat et et carene verticale et basse
(fig. 13 : 9; XVIII : 9).
g) Parmi les formes se objet ceramique,
la pintadera<< de la gradina Djakulina glavica pres de Stolac
XXII: 7).
Les ornements la du type mediterraneen central de la cultu-
re de ne sont pas tres riches et caracteristiques. Au fond, cette maniere
d'ornementatJion correspond celle provenant de la region classique de cette
avec la l'incision et les sont representes dans
la grande mesure X\'11-XXII pass.).
les demontrent peut compter avec un grand
degre de parente et l'existence synchrone dtl facies de de
et de la phase plus ancienne de la de De
cette maniere seront definies les relations larges de facies dans le cadre
de la deuxieme phase de la culture des vases campaniformes de l'Europe cen ..
trale, vra1i dire au cours de l'epoque la ancienne de post-Vucedol.
Facies de Protocetina
L'horizon que nous avons marque par le terme facies de
aans les effectuees jusqu'a present, ete differemment traite et deter-
mine. Les gisements, selon l'opinion de S. Dimitrijevic, ont appartenus au type
adriatique de la culture de qui existe au cours de la phase Reinecke
Br. parallelement <tvec la CrtlHure de 1979, 368). Au con-
traire, l'epoque recente cet horizon est dans les cadres de la culture de
Cetina, mais comme sa phase la plus ancienne qui precede
l'etape Br. c'est-a-dire l'age du bronze ancien au sens plus etroit (1. Marovic
1983, 196-197). 11 est certain cet contient aussi les for-
mes de et certains elements initiaux de la culture de Cetina et qu'il
embrasse certaines innovations essent'ielles surtout sur le plan de la culture
spirituelle. Pour ces ra.isOIIls, nous sroyons que le facies de Protocetina represente
un horizon independant qui signifie un tournant essentiel du developpe-
ment culturel-histonique de la region centrale de l'Adriatique et il est isole comme
unite part et etudie comme tel dans cette
La plus grande concentration des looalites et les trouvailles lcs plus
uses du type de ont ete constatees dans la region de Dalmatie
centrale et dans son arriere-pays immediat. Jusqu'a present sont plus
moins les provenant de deux agglomerations de grottes et de
.Jouze tumulus, et peut ranger aussi une agglomeration fortifiee dont les
ne sont pas encore En tout, nous connaissons aujourd'hui
quinze localirte's appantenant au facies ,de Pa:rmi ces localites, six
sont agglomerations et neuf tumulus (ca11te 5). Par son se distinguent
260
l'horizon 2,70-2,00 m dans la grotte Skarin Samograd et les trouvailles
du tumulus Grabovica Busko
J..es dans le facies de Protocetina.
Dans cadre nous avons les donnees assez pauvres se rapportant au cinq agglo-
merations, lesquelles quatre sont dans les groutes et l'une est du type de
gradina. J..es donnees la manio::re sont beaucoup plus
completes. s'agit des tumulus avec les ,tombes-ci:ste pierres dans lesquelles
sont inhumes regulierement les squelettiques. est surtout caracteristi-
que que ty;pe ,de tumulus dans la region de l'Adriatique central apparait
pour la premiere fois da11s facics et il sera dans l'emploi tres
large du developpement posterieur.
Les suivantes formes ceramiques sont caracteristiques:
Pichets arrondie et cylindrique, col relativement haut, bord
evase et anse rudimentaire (fig. 17: 14-15; XXIV: 1, 6).
Petits pichets en forme de fo11d arrondi plat, anse
rubanee ou (fig. 17: 11; XXIV: 7; XXV: 7; XXIII: 2).
bord elargi ou plat, sa11S a11ses Oll anses subcuta11-
nees (fig. 17: 1, 13; 1; XXVI: 6, 7).
d) Vases de dififerentes formes, boud evase et en forme de
17: 9; XXIV: 4; XXV: 3).
col care11e ovale et anses (flg.
17: 8; XXIV: 3, 5).
,f) carene et col plat ou evase (f,ig. 17: 7; XXIII:
3-5; XXIV: 2; XXV: 2, 3, 5, 6; XXVI: 12, 13).
g) Marmites grossier. et ovales anses affectant la forme de la11gue
xxv: 1). .
11) Parmi les formes et 011 une petite
plaque ro11de anse la pintadera, decouverte
Samograd XXV: 4).
Ainsi parmi les 011 disti11gue stvles
differents dans la des vases facies de
Les sur les vases type f, correspo11dent entierement par
forme et par leurs orneme11tS la culture de c'est-a-dire
type ce11tral XXIII: 4, 5; XXIV: 3-5; XXV: 4-7; XXVI: 6, 7, 12,
13; v. Pour les autres formes le style de Protoceti11a
est caracteristique et typique, ayant les orneme11ts tres et faits par la
de profonde incision, c'est-a-dire de et par la
de XXIV : 2, 6; XXIII :. 1-3).
Parmi les autres est so11t les
en or .tumulus Ni11-Privlaka (peules boutons
coniques avec la perforation en forme du V, en d'or, bracelets
en fil; XXVI : 1-3, 5, 8-13).
La posrition faoies de Protocetina est fixee
la base des paralleles avec le cercle protougnetique, avec la phase
recente de la culture de classique et avec la Glina
enberg l'epoque precedent immediatement la Reinecke Br. selo11
la periodisatio11 usitee europeen11e moyenne. Les rapports avec Ie cercle egeen
et mcditerraneen R, Borg en Nadur Malta et autres) in-
synchronisation de cette epoque avec la periode III. est
fai t clair que iJe facies de ne dure pas au de la per1ode
entiere III, mais 011 ne peut pas determiner precisement rapport
la base des dans domai11e. Nous allo11s parler ces
apres avoir connu le materiel de la de Cetina et Ies trouvailles
type adriatique meridional de la de L}ubljana, demontra:nt aussi cer-
taines avec la egeenne et un plus d'indices dans
sens.
261
La oul ture de
La culture de Cetina qu'on traite ici au sens classique (la deuxieme phase
cette culture, selon la definition de 1. Marovic- covic, 197-198)
represente l'une des formations la plus importante et la plus originaire dans le
developpement de l'age :du bronze, pa:s seulement dans la reg1on adriatique mais
aussi sur tout le territoire des Ba}kans occidentaux. '
Les trouvailles de type sont nombreuses sur toute la region de l'Adria-
tique cenrtral, de Zadar (Nin) jusqu'au Toob:]nje glavica, Orah). Les
provenant de 24 localites avec le materiel appartenant la culture
de Cetina sont deja plus au moins publiees de toute cette region. Parmi ces
localites huit sont agglomerations, six dans les grottes, l'une est du type de gra
dina et l'une se trouve sur un terrain ouvert, seize sont localites avec tumulus
contenant en tout tumulus avec les tombes appartenant la culture de Cetina.
es tumulus de la region de Cetinska krajina se distinguent surtout par la rich
esse des trouvailles, ainsi que les agglomerations dans les grottes Skarin Samo-
grad et Ra:vlica pe6na (Carte 6).
La ma:niere est l':un des elements le moins connu da:ns le
c.1dre de la ctilture de Cetina. Dans domaine nous avons pour l'instant seule
les donnees generales, se rapportant aux quelques agglomerations dans les
grottes, une agglomeration du type ouvert et une agglomeration fortifiee.
La cOUJtume d'enterrer les :dans Ies tumu1us arvec les cljjstes,
au facies de Protocetina, est continuee a:ussi dans la culture de Cetina, mais
maintenant des tombes squelettiques on trouve aussi les tombes incine

La production ceramique est tres riche et heterogene:
Pichets col cylindrique, bord evase et carene arrondie XXVII:
representent la forme plus developpee parmi les formes de type apparte-
nant la oulture de
Pichets aux mais carene anses
et profilations a1gues 19 : 5; 2; 2).
Gobelets du type Kotorac<< 19: 1, 2, 4; XXVII: 1, 5; XXVIII: 1;
4)
d) Ecuelles coniques bord evase et plat XXVIII: 7, 8; XXIX:
;..:xxi: 5, 7).
Amphores carene ovale, fond arrondi, bord evase et anses
(fig. 19 : 9; XXIX: 1).
f) Ecuelles profondes aux mures fond massif et elargi vers
l'intel1ie.ur par le :bord casse 19 : 7; : 4).
g) Ecuelles profondes en forme carre, fond plat et bord aigument evase
19 : 10;
h) Petits vases petite carene spherique et col haut et ou
col evase XXXI : 2).
Les ornements sur la ceramique sont faits par la technique d'incis:ion pro-
fonde, c'est-a-dire d'enfoncement et de avec l'emploi d'incrustation
chez les deux techniques, L'enfoncement ete pratiquee comme une
teohnique in:dependaiiJJte, ta:nd]s que le apparait regu-
lierement concurremment avec la technique precedente et dans la
dans laquelle les petits triangles ou les petits coups pointilles remplissent les
motifs bornes par les lignes enfoncees ou ils accompagnent differentes composi-
tions incisees XXVII: 1, 2, XXVIII: 1, 7 et suiv.). Comme la technique
independante, le appara}t seulement sur la surface superieure du
contour des ecuelles coniques et tres rarement sur les autres formes des reci
pients XXVIII: 7; 4).
Parmi les autres t11ouvailles on iPeut oiter comme caracteri:s,ti:ques des
poignards en bronze a:vec la poignee fondue ou appliquee :(fig. 19:
6; XXIX: 2; 2) et ies en pierre
: 4; : 5, 6; XXXI : 8).
sens culturel et chronologique la culture de Cetina possede nombreuses
paralleles su-r une region assez vaste de l'Europe meridionale et centrale.
262
serait l'horizon temporaire auquel appartiennent les cultures suivantes : Polada
Ies cultures du complexe recent de Nagyrev, l'epoque la plus recente de la
periode III en Grece (Lerna IV 3), et enfin les phases developpees des gro-
upes Samogyvar-Vinkovci, Belotiic-Bela Crkva et Bubanj-Hum III. Selon la chro-
nologie allemande mer:idionale cela oorrespondera:1t la phase Reinecke Br
La cultrure de
Partiellement en meme temps avec la oulture de et par plus
g1ande plus tard d'elle, un nouveau groupe culturel ete forme et s'est
developpe dans la de l'arriere-{Jays central et groupe
caracterise la derniere phase de l'age du bronze ancien et l'epoque plus ancienne
du bronze moyen dans cette region. Ayant en vue la concentration des localites
de cette culture autour de la montagne Dinara et en general toute la region de
Dinara, nous avons determine cette unite comme la oulture ,de Dina:ra. Comme
nous verrons plus tard, on rencontre les trouvailles de type aussi sur les
terrains de 'sur oes localites isolees et da:ns un
contexte moins clair, ainsi que nous ne pouvons pas les avec certitude
cette unite culturelle au degre actuel des recherches.
la de l'Adriatique centrale, qui est sans doute le foyer central
de cette culture, on decouvert jusqu'a present 33 localites avec le materiel
type de Dinara. De nombre 23 appartiennent aux agglomerations, tandis
dix cas il s'agit des trouvailles decouvertes dans les tumulus, est-a-dire
il s'agit des constructions du domaine de culte (v. carte 8).
L'une des caracteristiques typiques de la culture de Dinara est
5ur les gradinas. La coutume d'inhumation dans les tumulus avec les tombes-
-kystes, etant dans la plus grande mesure une de
d'inhumation au de cette periode, est bl.ee au faoies de et la
en masse des gradtinas qui avec la culture de Dinara,
marque la deuxieme nouveaute essentielle qui sera l'une des determinations prin-
cipales de la mode de vie des communautes prehistoriques dans cette region
meme jusqu'au temps de l'occupation romaine. Les representants de la culture
de Dinara ont pas seulement sur les gradinas, mais aussi les grottes
et ,dans les du ty;pe (Carte 7).
Par la maniere d'inhumation, la culture de est basee completement
sur la tradition anterieure de la region de l'A:driatique Une seule diffe-
rence essentielle par. rapport la culture de Cetina est la manque des defunts
incineres, c'est-a-dire la pratique d'enterrement exclusivement physique dans les
tombes-cistes. Pa:r la les representants de la oulture de Dmara sont plu:s proches
la tradition de Protocetina authentique qu'a la culture de Cetina precedente
immediatemment.
Une analyse detaillee des objets et des rapports stratigraphiques demontre
que le de cette culture s'est deroule deux phases successives
qu'on peut clairement fixer du point de vue de typologie et de stratigraphie.
la premiere phase les objets des sediments la couche
4 Ravlica peaina; la couche du 1,10 m au 0,60 m skarin Samograd; l'horizon
plus ancien de la couche Varvara le plus grand nombre de trouvailles
provenant de la gradina Necajno; l'horizon plus ancien de la couche Privala
l'horizon plus ancien de l'agglomeration SoviCi; la tombe centrale dans le
t<1mulus Vinjani; la tombe centrale dans le tumulus Ivankovaca; l'enterrement
p1imaire et secondaire dans la tombe l du tumulus Obrovac, .Zivalji; les tumu-
lus Djelalije, Rupe pres de Skradin et autres.
Dans le cadre de la ceramique de la premiere phase on distingue
les formes suivantes:
Peti,ts gobelets une ou deux anses (fig. 23: 1-3, 7, 8;
XXXII : 1-7; XXXIII : 1-8; XXXVII : 1, 5).
Ecuelles coniques bord evase et plat, vers l'interieur.
8).
Ecuelles semi-spheri,ques bord un peu et fond plat (fig. 23: 9;
8).
263
d) Ecuelles du S profile te petit plat ou profble annul<.tire
(fig. 23 : 4).
Vases carene spherique, col et bor.d un peu evase
XXXII: 9).
rf) Petits recipients - cuillerc, Gvec une petite anse rubanee,
commen9ant sur le bord ou depas,sant legerement le bor,d XXXVII: 9).
g) Vases ool evase, avec le passage exprime la carene
et avec les .rubanees XXXIV: 3).
h) Vases col evase et avec quatre anses tubanees
XXXIV: 4).
i) Pots avec les murs epais en forme ovale, legerement evase ou
en forme et conique, en general avec les en de langue ou
de ler chevat (fig. 23 : 10; XXXIII : 6).
iParmi les ornements on peut citer les plastiques - rangees
des empreintes faites pwr le sur les sur les bandes plastiques etc.
et les en de langue sur les anses, que les reHefs Huckel.
On rencontre aussi les autres techniques: incis,ions, p:qures, ensuite
empreintes du (WiokelschlliUr) et ,du type Htzen, c'est-a-dire les
des bandes 'de textile. On trouve les
et de piqures, tandis que les techniques "''i)]JaJraissent le plus souvent
independamment pass.).
Parmi autres trouvailles on citer comme caractevistiques les
poignards et les haches de differents types XXXIV : 1, 6; XXXV : 1-3, 5;
XXXVI: 1-6; XXXVII: 2, 4), les aiguill_;; decoratives XXXVIl : 3)
et les pendentifis en pierre en forme de XXXIV: 5).
la pha!se de de appartiennent les couches
et les les localites recent de et Var-
vara recent de Pnivala et le plus grand nombre de
de la SoviGi; horizon recent de l'agglomeration de
gradina Necaj.no; trouvailles sporadiques de Skarin Samograd XL: 3);
tombe du tumu1us 5 .tombe dru tumulus 10
diques du tumulus 2 Orah (v. Covic, 1980, fig. 15); le nombre plus consi-
de trouvailles sporadiques (poignards provenant de Gnojnice et Topolje,
haches des enwrons de Sinj et etc.).
La culture materielle est marquee l'existence continue de la
de fiormes ceramiques de la phase precedente, mais on remarq.uer qu'ebles
sont plus grossieres et aussi on remarque nombreuses dans la
technique d'ornement. On decouvre l'apparition des cannelures, des trian-
gulaires et en general la predominance des ornements plas,tiques XXXVIII-
XLI : pass.). 11 est caracteristique aussi des et des
du type [mycenien 24 : 5; : 3; XXIX : 2, 6).
Tous les elements culturels et temoignent que
phase de la ouHure de Oinara indique la 'derniere etape de l'age du bronze
dans la reg}on de l'Adri,a:tique central et qu'elle ex;iste au cours de la
periode Hr. selon Reinecke, que la deuxieme phase de cette
certainement pendant periode Br. Mais, on n'a pas la
question de la .fin de oette oulture, et doit rester ouverct. Sur la
base des trouvailles provenant de Varvara on peut ,dke que plupart des
formes ceramiq:ues de culture de Dinara existe aussi au cours de la periode
Br. ainsi q.u'on supposer que le developpement de cette culture s'est
deroule debut de l'age du bronze recent. Mais nous n'avons pas des
confirmation:s pour une telle consta:tion. Nous ne connaissons, exceptant Varvara
aucune a:gglomeration stratifiee qui documenter les as:pects plus
larges du developpement de cette region dans la phaJse de l'age du
bronze moyen.
111. L r g i n d 1 d r i t i q u r i d i n 1
La region de l'Adriatique au sens geographique et
embrasse la region du Montenegro meridiona1 et central et du nord
presque entiere. Les stations prehistoriques, celles de periode de l'age
264
du bronze ancien cette region sont tres peu recherchees. Les recherches
contemporaines ont donne certains dans sens (v. Benac, 1958,
21-39; Parovic-Pesikan, 1979, 21-24; Markovic, 1985, F. Prendi,
1982, 209; Jubani, 93-96; 248-249; Koka, 1985, 241-250; Z.
Andrea 1985, passim; G. Hoxha, 1987, 72-80). s'est montre
que les du type de la oulture de de Cetina et de Dinara
sont representees dans le cadre de l'age :du rbronze anaien dans region,
mais l'etat des recherches actuel ne donne pas assez de de les etudier
et d'etudier les rapports de materiel avec la region autochtone
des oultures mentionnees. Pour ces ra1sons, nous pensons qu'il est moment,
une drst1nction et une analyse de ces comme un
ouvert et partioulier dans le oontex;te du developpement de l'age du bronze
ancien dans la region :de l'AdliiatJique Oliiental (v. Carte 8).
Le materiel du type de Ljubljana est represente dans les stations suivantes:
grotte Odmut dans la gorge de la Piva, couche 2, 6;
XLIV : 2-6); 'gra:dina Gajtan pres de Scodra, couche 1 1986,
I : 5-7); tumrnus Mala Gruda 'dans Ia plaine de tombe 1 XLII : 1-2;
XLIII : 4, 5, 7, 8); tumulus :R!u'bez pres de Niksic XLIV : 1);
sporadiques :de tumulus IV de XLIV:7), trouvailles de
la grotte Vranja:j pres de Herceg"Novi (non publie) ; trouvailles de l'horizon
la sur la Scodra XLV : 5); trouvailles de la couche IIIa da:ns
la de Nezir XLV : 1, 2).
Les appartenant au ty;pe de Protocetina dans la region ,de
meridional :sont tres rares. Dans cadre on peut citer pour l'instant
seulement les rtrouvailles isolees du tumulus MHoviCa gumno pre'S de Tivat et
les trouvailles isolees de l'horizon la srur la forteresse de Scodra et de l'hor;izon
IIIa de la grotte ,de Nezir XLV : 4, 6, 7, 9).
Les du ty;pe de Cetina sont representees dans les 2
et 6 la necropole Stoj et dans la necropole skrelj pres de Scodra XLV :
1, 2) et aussi
Le materiel appartenant au type de Dina:ra est connu dans les couches
et III de Ia gr.adina : dans de la forteresse de
Scodra : 1, 2, 4, 5; : 1, 3-6); dans les gradinas Mali Kalaj et
Beltoje pres de Scodra; dans le tumu1us 111 de la necropole dans, la
couche :de la grotte de Nezir; dans l'horizon VII de la Odmut; dans
le tumulus Medun pres de T,itograd; dans le tumulus Krstovaca pres de Niksic;
dans la couche 1 de l'abrie Cr.vena Stijena pres de Petrov:i6i et la grotte
Vranjaj publie).
Les aspects culturels- historiques
Dans cette partie :de Ia les gene-
rales des phases de deve1oppement de l'age ,du ancien, et pas dans le
cadre des separees, mais ,dans toute Ia region adriatique comme
lwge etant ici def:inie comme le cercle culturel Dans
sens on trois etapes principales de developpement:
La premiere phase
- Br. I - est separee en 'deux souphases, Br. la et Br. lb.
- Br. Ia - cette souphase represente Ie complexe oulturel de
constitue par I'etape plus ancienne de la culture de Ie type
adriatique central de la cu1ture ,de :Ljubljana et les trouvailles plus anciennes
type de de region adriatique meridionale Ga}tan
I et autres).
- - cette souphase appartiennent l'etape recente de la culture
de Lj:ubljana, facies de et les
provenant de ta region adri:atique meridionale (Rubez, Mala Gruda, Mi1o-
viCa guvno et autres).
La deuX'ieme phase
- Br. - cette phase appartient le type et la culture
de Cetina.
265
La troisieme phase
- Br. III - cette phase i'horizon des cas,teHiel1s,
plus ancienne ,la oulture et les trouvailles de type provenant
de la a,driatique meni,diona1e.
On etudie surtout 1es concemant l'ori1gine des unites culturelles
formant le cerole culturel mediterraneen et mutuels, tandils que
les aspects economiques n'ont pu qu'a etre sommairement designes avec l'accent
l'importance de l'elevage saisonnier, vrai dire transhumant dans les
phases du developpement de l'age bronze ancien.
Selon vaste analyse de les donnees relev,antes, dans le contexte
de formation compiexe de Ljubljana, importance
ont les elements iSUiVants:
la oomposante de la culture campaniforme laquelle appartknt sans
doute l'ornementation classique de les outHs en metal et probab-
certaines rformes tel1es que coupes pied, ecuel1es
et ecueHes bord rentrant;
la tradition de l'eneolithique dont la consiste dans les for-
mes des vases bords engraisses et annulaire et aussi des vases spheriques
cylindrique et
la tradition de Vucedol recent du type Ig I de laquelle on herite pro
les ecuelles coniques bord evase.
d) Les influences eventuelles provenant des Balkans orientaux et centraux
auxquelles on pourrait l'apparition des vases spheriques sans col et les
ornements reticulaires. est qu'il faut chercher dans cadre l'origine
des coniques bord evase. Dans cas, la composante de Vucedol, men-
i.ionnee plus serait reduite aux elements indirects etant incorpore dans les
cadres de la des vases campaniformes.
Dans le processus de formation de la genese des cultures appartenant la
phase le le important ont eu les composantes suivantes:
Les influences du domaine de complexe recent Glockenbecher et sur-
du cercle culturel etant arrivees dans la re-
gion de la de d'ou elles se sont elargies le long de la
cote ces on lier l'origine et le developpement de la
de formes faisant des principales
cle cet horizon
et l'affluence de la population venant
Lie la region egeenne, c'est-a-dire occidentale. Cette composante eu le
clecisif dans la formation des funeraires c'est-a-dire dans l'appari-
tion des avec les tombes-aistes dans la region de ,l'Adriatique central
et mer1icli1onal.
L'heritage autochtone du domaine du complexe de et
les elemcnts du developpement etant incorpores, dans sens po-
Ltrraient etre mis Ia troisieme place. es1t necessaire accentuer que certaine
presence des formes avec les omements du type de dans le
cadrc de cet horizon, represente la demiere apparition des elements eneolithiques
typiques dans la materielle de l'age bronze ancien de la region adria-

d) Les rapports eventuels avec les de la region de la Sicile et de
ia Maltc indiquent certaines dans la maniere d'orner et
la formation des reoilpients cerarniques 'du facies de Protocetina, cause de la
grande distance et de la manque des dans la region transitoire, doivent
rester l'instant comme peu Dans le
contexte des rapports avec ces regions on du former certaines for-
mes et on accentuer les anses du type et les orne-
incises, etant plus tard pris et developpe la perfection par la
de Cetina. La meme chose se rapporte rapports eventuels avec la region
des Balkans c'est-a-dire avec la Ezero et Glina III.
Dans le cadre de la phase de l'age bronze ancien on mis l'accent par-
du probleme de de la culture de Cetina. s'est
montree la
266
La presence de l'heritage de la cu1ture de et ,de,
compovtant differents elements, par tradit.]on la
plus ancienne, jusqu'aux ceux qui sont dans l'etre sur
sol au cours de precedent de La cuiture sptntuelle est
basee par la plus grande partie sur ces fonds, ensuite les formes et
peut etre une partie plus petite du repertoire des ornements de
Les influences venant du sol grec, c'est-a-dire du Peloponnese, ayant con-
l'usage d'incineration des defunts et d'emploie de la plupart des
decoratifs, faisant le repertoire typique des ornements de la culture de
Les rapports avec la reg;ion adriatique du avec des Bal-
kans occidentaux et centraux, et aussi avec la region pannonienne ne peuvent pas
moment etre etudies en ai.nsi que la question de l'impo:rtanoe de ces
relations dans le contexte de la genese et du developpement de la culture de Ceti-
na doit rester pour l'instant ouverte.
Par rapport au precessus de formation de la culture de Dinara on soulig
la de la composante de Cetina, comme le facteur et
aussi de l'heritage 'de Protocet!ina et de Cetina dans la oulture spirituelle,
-dire la prise des tumulus avec les tombes-kysta squelettiques comme un monu-
ment principal dans le culte des morts. Tous les autres facteurs, etant relevants
dans sens, representent une nouveaute n'etant pas etre etudies en
details au degre actuel des recherches. set le fait que oes nouve-
aux elements innondent la de dans une courte peliiode
et la culture de Cetina, mais on ne peut pas pour l'instant penetrer le fond du
de la direction de leur et de leur origine On pourrait
dire que la solution de probleme se trouve dans les recherches plus detaillees
de la peripherie du nord de la region adriatique centrale et de l'interieur plus
vaste des Balkans occidentaux, et aussi dans les recherches des rapports avec la
peninsule Apennine.
Conclusions
Dans cette parti.e conclusive de la on presente une vue ge
nerale de la place et du role du cerole culturel aduiatique dans le cadre du deve-
loppement de l'age du bronze ancien sur la region plus vaste balkanique et euro
peenne. Dans contexte on souligne avant tout une grande importance de la
position geographique de sol et ses rapports avec la region alpine et avec
l'Europe centrale, ainsi que son caractere communicatif vers le mohde mediter-
raneen. L'histoire entiere de cette region demontre que les impulsions intiales
dans le developpement culturel venaient des autres regions, c'est-a-dire des cen-
tres plus elognes du monde continental europeen et mediterraneen. La meme si
tuation ete au cours du developpement de l'age du bronze ancien.
Selon la situation actuelle, la region adriatique est la seule region dans les
Balkans occidentaux entiers sur laquelle on peut suivre en continuite le develop-
pement de la culture de cette periode, depuis ses debuts jusqu'a la fin meme
et la :transformation en culture de l'age du bronze moyen. Dans sens on peut
surtout la region adriatique centrale, dans laquelle processus est
tres Dans la genese et le developpement de la premiere et la deuxieme
etape de l'age du bronze ancien de la region adriatique on n'a documente aucunes
impulsions essentielles et incitations dont l'origine on pourrait chercher l'interi-
eur de oette des Balkans. Comme cette ete une rone
trans.irtoire l'epoque de la culture de Cerina Sur territoire les influen-
ces de la culture de Cetina, et aussi .dans le complexe culturel de Ljubljana
influences 'sont venant de 1' 1\dria:tiqrue vers l'interJeur. Certa:Jns
contacts plus solides avec l'arriere-pays plus large sont evidents au temps de la
culture de Dinara, c'est-a-dire dans la phase finale de l'age du bronze ancien de
la region adriatique. Dans cette periode existent les influences reciproques parmi
les stations de la culture de Dinara et celle de la Bosnie centrale, mais nous
n'avons pas qui parleront des relations semblables dans la region
plus large des Balkans occidentaux. Par rapport l'existence des rapports entre
la culture de Dinara et les cultures de la region pannonienne, la region des Bal-
kans occidentaux ete la zone de transition. Mais, les directions
ces communications ne peuvent pas pour l'instant etre identifiees.
267
Dans la prem1ere etape de l'age du ancien de la
et surtout dans sa phase initiale se rapportant au complexe
dt- les impulsions venant de continentale ont eu la superio-
.rite. ou pour dire plus concretement les elements du domaine <de la
phase de la culture des vases companiformes de la region de l'Europe centrale
et de la region des Alpes plus vaste. Le primaire de con-
ete la region de barje et nord
d'ou ils se sont elargis plus loin le long de la de l'est. Ces
elements penetrent en plain l'Adriatique meri,dional, et il
s'agit sans doute des impulsions tres fortes. De point de vue il est
penser l'arrivee nouvelle pas assez
de materielles une telle Mais, sans egard l'arrivee
la reste la base
primaire, et de pas tellement passive pour accep-
ter les mais elle par sa participation
l de la et la de sa physionomie,
par ga elle se la originaire et aux
unites La autochtone ete surtout exprimes la for-
et le developpement des variantes locales de complexe culturel.
Exceptant rapports avec la des vases
des regions ne sont pas evidents les contacts plus
solides avec les cultures sur le sens on peut
avec le groupe plus c'est-a-ciire
avec la phase du complexe Nagyrev, et avec l'Italie du nord ou
constate certaines du type de mais dans con-
texte assez imprecis. la base des la de
etre en avec la culture Bilanovo, phase
de la des vases meridionale, et avec
la oulture meme nom la penin'sule Pyreneenne. Mais, est difficile
le fait qu'il s'agit de certains contacts directs, mais
apperence il s'agit des rapports directs pas

La phase de l'etape de U\ge la
deux tndications d'eux represante la de-
struction du complexe de ayant grande mesure
toujours le caractere et l'autre est du facies de Pro-
tocetina, renfe11mant une partie l'herHage de complexe, mais la base
de sa culturelle est deja par les elements de
De cette maniere, du se de-
place ,de la classique de I'Adriatique central, qui
cle jusqu'a la fin de l'[,ge du et pro-
aussi dans la periode qui suit. Dans processus le importan1
les influences de deux directior:.s Les
de l'Europe c'est-a-dire du cercle travers le territoire
alvin et nord, et les autres sont fond de l'origine mediterra-
et arrivent cette region par la Grece occidentale, et l'Adria-
tique Les surtout tres importantes sont celles la
sphere de la materielle, qui est dans la coutume
ment dans les avec les tombes-oistes, faut
avec les influences de la Grece et du territoire vaste
mediterraneen oriental, mais pas avec les migrations de la steppique
(v. Govedarica, 1987).
Les contacts avec le vrai dire egeen, va durer
en plaine mesure jusqu'a la de la de Cetina, etant le
principal de la deux;ieme phase de l'age du de cette region.
temps-Ja sont evidents les rapports et lcs reciproques
sur la relation entre l'Adriatique et la Grece occidentale. pense
avan:t ,tout parentes ex;Istantes la culture IV et Olympia
ainsi qu'aux coutumes le culte des morts.
contacts sont avec la phase de la culture Nagyrev et
avec certaines stations les centraux. Les de type ne
sont pas occidentale et en et ils sans doute lt:>
268
esultat de l'influence venant du sud, c'est-a-dire de la Grece ou de la
adria1Jique. La d'existence des influences de la culture de Cetina dans
cas est tout fait evidente, et la communication menant par Glasinac d1.1
etre surement exprimee. la difference de cela, les rapports de la culture de
Ct..lina avec le territoire plus vaste des Balkans centraux sont assez indistincts,
ayant en vue que les groupes primordiaux de Bubanj-Hum III et
Belotic-Bela Crkva, ne sont pas encore edites ni expliques.
En qui concerne les contacts de la culture de Cetina avec la region
avoisinante il faut laisser pour l'instant ouvertes les questions des rapports
avec l'Italie meridionale et avec l'Adriatique du nord, ou on constate seule-
les trouvailles sporadiques du type de Cetina. serait surtout tres inte-
-essant constater des communications transadriatique temps-Ia.
La IIJeme phase de l'age du bronze ancien de la adriatique
est sur le mieux par l'etape plus ancielllle de la culture de
Uinara. Les fait Ia rupture detinitive avec Ia
arinsi que Ia des rapports avec le territoire plus elargi
de la a>L question des rapports avec l'Italie reste ouverte, c'est-a-
-dire avec Ia ouLture Polada /ila hpase et aussi avec le groupe
En meme temps sont tres exprimes les rapports relativement forts avec Ie
voisinage immediat au nord, c'est-a-dire avec Ies stations en centrale
Pod et Alihodze Certains contacts sont aussi evidents avec la culture
recente Nagyrev, surtout avec la variante de Moris, et avec Ie phase plus
ancienne de la culture de Vatin.
Dans la region de l'Adriatique du nord processus commence dans la
periode un peu plus tardive. Au cours de Ia plus grande partie de cette epoque
existe la culture du type Ciclami-Mitreo, caracterisee par Ie developpement
assez pauvre. Deja au temps de la fin de premiere phase de la culture de Di-
nara ont Iieu les changements importants dans cette region aussi, qui est
en rapport ,avec le 'de Ia colonisation en masse des gradinas, pour mieux
dire l'horizon des castelliers.
Les rapports relatifs dans ces cadres sont presentes sur le chro-
nologique (fiJg. 29). Nous ,ne sommes pas nous occl.liPeS plus en details de la
de chronologie absolue de la valeure temporaire plus exacte de l'exi-
stence .des de l'age du bronze ancien sur le sol de l',Adr,iatique oriental.
Nous n'avons pas disrpose en plaine mesure ,des relevantes et necessarres,
parce que dans cette region existent seulement deux dates (gr. del Mitreo.
Odmut) dont n'est pas C'est pour cette raison que nous
l'instant des donnees conventionnelles et des avec les autres
regions, comme un seul determinatif dans sens. Si l'on prend
general, on peut constater que l'age du Ia region de I'Adria-
tique oriental existe, 'selon la 'basse chronologie class:ique, dans l'inter-
vale du 1sieo1e XX-XIX jusqu'a la bln du XVI siecle avant n.ere, que
selon la chronologie cette periode corresponderait au temps
entre 220012100 et 1800/1700 avant n.ere.
269
POPIS NALAZISTA NA KARTAMA
Karta 1 - ti!p lwl1Jure
1. Ig, 2. ,par.te, Doberdo (Doberdob), 4. Grotta del Mitreo jama),
5.Grotta Fablola, 6. Grotta del Petiroso (Vlaska jama), 7. Grotta del 'Ansa, 8.
Grotta Caterina, 9. Grotta del Pettine, 10. Ablsso Giovand Cesco, 11. Grotta Tarta-
ruga, 12. Grotta Gigante, 13. Grotta degli Zingari. (Ciganska jama), 14. Grotta
(Cotarjov'a 15. Grotta dei {Orehova 16 .. Rirparo
di Percedol, 17. Grotta delle Galerie, 18. jama, 19. Postojina, 20. Jami
na Sredi, 21. VaganaOka pe6ina.
Karta 2 -
1. Grotta del (Mirtrejeva jama), 2. Grotta .Azzura, Grotta Tartaruga, 4.
Gigante, 5. Grotta (Cotarjova 6. Grotta Ciclami (O["e-
hova 7. Vlaka 8. Vaganaoka pe6ina.
Kata - Rano bronzano doba Istre i pocetni kastelijera
1. Poilll:e S. Qu:irino, 2. Grotta del Mitreo (MJtrejeva jama), (Njivice),
4. Rorparo Zaccania, 5. Elleri, 6. Kortina, 7. Pti.ran, 8. Cingarela (Grotta Zingarella),
9. Srbani, 10. Mordele (Mordelle), 11. Trogla ;peeina, 12. Zam111jaik, 13. Vrbln
(Mont'Oraino), 14. Javorilke-Gromace, 15. Monte 16. Marin dol (Monte
Valmarin), 17. Nezakcijum, 18. Garica.
Karta 4 - tip
1. 2. Sveti Spas, OtiSiic-Vla:ke, 4. Marijanusa, 5. 6. 7. Grarp-
ceva spilja, 8. Veliika spilja, 9. 10. Ravli6a pe6ina, 11. Varvara, 12. Zelooa
peeina, 13. Guvnine, 14. Badanj, 15. Hateljrska pe6na, 16. Da!kuliillla glavica, 17.
Gudnja, 18. Vilina pe6ina.
Karta 5 - Protocetinski focijes
1. Nin, 2. Vrsli, T,raidanj, 4. 8kanina 5. 6. Skarin Samograd, 7.
Rudine, 8. Sparev.ine, 9. Bajagic, 10. Okruglo, 11. Grabovdca, 12. Blato na Cetini,
13. Ravlica rpe6ina, 14. Ograde, 15. Orah, 16. Pciine, Samobor.
Karta 6 - Cetinska kultura
1. Nin, 2. Vreline-Oicline bujaduse, 4. 5. Stublca, 6. Tradanj,
7. Ervenik, 8. Samograd, 9. 10. Citluk, 11. Rudine, 12. Lukovaea,
13. 14. Preocani, 15. Bajagic, 16. Muc, 17. Prapatnica, 18. Markova spi-
lja, 19. Krstina, 20. Ravlica pe6ina, 21. Ograde, 22. Gudnja, Ljeskova glavica,
24. Orah.
Karta 7- Dinarska
1. bujaduse, 2. Stankpvci, Belalije, 4. iRupe kod Skradtna, 5.
6. Ivankovaca, 7. skanin Saritograd, 8. Topolje, 9. Cirtlru.k, 10. Jukica go-
mila, 11. Bite1ic, 12. Bajagic, 13. Ob,rovac-Ziivalji, 14. Vedrine, 15. Privala, 16. Vua:
polje, 17. Stramica, 18. 19. Postranje, 20. Vinjani, 21. Slime, 22. Neeajno,
271
23. Sovici, 24. Pejica torine, 25. 26. Gradac Posusju, 27. Ravlica peCina, 28.
Markova spilja, 29. Grapceva spilja, 30. Bogomoljc, 31. Gnojnica, 32. Guvnine, 33.
Hateljska pe6ina, 34. cair, 35. Gudnja, 36. 37. Orah, 38. MoCiljska peCina.
Karta 8- Rano bronzano doba na juznom Jadrana
1. Crvena stijena, 2. Mala Gruda, 4. Milovica Gumno, 5. Odmut, 6.
Rubez, 7. Pac-polje, 8. 9. Medun, 10. Skrelj, 11. Stoj, 12. Skadar, 13. Gaj-
tan, 14. Mali Kalaj, 15. Beltoje, 16. 17. Nezir.
272
SKRACENICE
AAASH

ABS
Am. Anthrop.
Ann. Grup. Grot. Assoc.
Ott.
Ant. Altoadr.
Arch. Austriaca
Ardh. Iugoslavica
Arch. Hungarica
Arh. SSSR
ARR
ASPR
AV
Atti Civ. Mus. St. Ar.
Atti VIII Conv. Arch.
Ben.
Atti XXII Riun. Scient.
Sard. Cen. Sett.
Atti Lazise-Verona
Atti Mem. Comm. Gr.
Boegan
Atti Mus. Civ. St. Nat.
Atti Soc. Preist. Protost.
Ven. Giul.
- Acta Archaeologica Academiae Scientiarum
Hungaricae, Buda:pest
- Acta Archaeologica Carpatica, Krakow
- The Annual of the British School at At-
hens, London
- American Anthropologist, Chicago
- Annali del Grupo Grotte della Associazzio-
ne Ottobre, Trieste
- Antichita'Altoadriatische, Udine
- Archaeologia Austriaca, Wien
- Archeologia Iugoslavica, Beograd
- Archaeologia Hungarica, Budapest
- Arheologija SSSR, Moskva
- Arheoloski radovi i rasprave, Zagreb
- American School of Prehistoric Research,
Bulletin, Cambridge (Massachussetts)
- Arheoloski Vestnik,
- Atti dei Civici musei di Storia ed Arte di
Trieste, Trieste
- Atti dell'VIII Convegno Archeologico Be-
nacense, Cavriana 1980
- Atti dela XXII Riunione scientifica nella
Sardegna centro-settentrionale, Firenze
1980
- Atti del Simposio Internazionale sulla
Hne del Neolitico gli inizi dell' eta del
Bronzo in Europa, Verona 1982
- Atti Memorie Commissione Grotte
Boegan, Trieste
- Atti del Museo Civico di Storia Naturale,
Trieste
- Atti della Societa per la preistoria proto-
storia della regione Friuli Venezia Giu-
lia, Pisa
273

1
BRGK
Bull. Dalm.
Bull. Mus. Anthr. Preh.
Cetinska Krajina ...
Civil. Campanif.
Clanci i Grada
Dolina rijeke Neretve ...
Glockenbecher Symp.
Godisnjak 1
GZMS
GMS
Hisperia
in der
Karp. - Donau-Balk.
- Zone
lnt. Symp. Velem 1977.
JZ
Kulturen der Frtih-
bronzezeit.
274
- Bulletin de correspondence Hellenique,
Paris
- Bullettino de Paletnologia Italiana, Roma
- Bericht der Romisch-Germanische Kommis-
sion, Frankfurt
- Bulletino di Storia Dalmata,
Spalato - Split
- Bulletin de Musee d' Anthropologie
storique de Mona:co, Monaco
- Cetinska Krajina od prethistorije do do-
laska Turaka, Znanstveni skup - Sinj
1980, Split 1984
- L'age du cuivre Civilisation
vases campaniformes, Paris 1984
- Clanci i grada za kulturnu istoriju istocne
Bosne, Tuzla
- Dolina rijeke Neretve od prethistorije do
ranog srednjeg vijeka, Znanstveni skup -
Metkovic 1977, Split 1980
- Glockenbecher Symposion, Oberried 1974,
Bussum/Haarlem 1976
- GodiSnjak Centra za balkanoloska ispiti-
vanja, Sarajevo
- Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo
- Glasnik Muzejskog drustva za Slovenijo,

- Hisperia, journal of the American School
of classical studies at Athens, Atina
- in der Karpaten-Donau-
-Balkan-Zone wahrend der aneolithischen
Periode, lnternationales Symposium Donji
Milanovac 1985, Beograd 1987
- lnternationales Symposium Die Frtih:bron-
zezeit im und in den
Nacbbargebleten, Budapest-Velem 1977,
Budapest 1981
- Jadranski Zbornik, Rijeka - Pula
- Kulturen der Frtihbronzezeit des Karpaten-
beckens und Nordbalkans, Beograd 1984
L'eneolith. et le
de l'age bronze ...
Ljetopis
Mat. III G
Materijali SADJ
Mem. Soc. Preh. Fr.
Mitt. kais. arch.
Inst.
Obavijesti HAD
Opvs. Arch.
P.A.S.
PBF
Pr. Sar.
Porocilo
Praistorija
Praehistorica
Pr. Alp.
RFFZ
Riv. Sc. Preist.
Sl.
St.
Med. Arch.
VAHD
VAMZ
- L'eneolithique et le debut de l'age bron-
ze dans certaines regions de l' Europe,
Krakow 1985
- Ljetopis Akademije, Zagreb
- Materijali III Kongresa geografa
vije, Sarajevo
- Materijali Kongresa Saveza arheoloskih

- Memoire de la Societe fran-
<;aise, Paris
- des kaiserlich ar-
cbliologisohen Atina
- Obavijesti Hrvatskog arheolos'kog

- Opvscvla Archaeologica, Zagreb
- Prahistorische Archaologie in Siidosteuro-
pa, Berlin
-
-Miinchen
- Prilozi za proucavanje istorije Sarajeva,
Sarajevo
- Porocilo paleolita, neolita
in eneolita v Sloveniji,
- Praistorija zemalja, Saraje-
vo
- Praehistorica, Acta Praehistorici
Universitatis Carolinae Pragensis, Praha
- Preistoria Alpina, Trento
- Radovi Filozofskog Za-
dar
- Rivista di Scienze Preistoriche, Parma
- Slovenska Archeologia, Bratislava
-
- in Medeterranean Archeology,
- Vjesnik za i dalmatin-
Split
- Vjesnik Atheoloskog
Zagreb
275
Ver. Landesmus. Halle
VHAD
VHArD
Vorgesch. Forsch.
WMBH
276
- Veroffentlichungen des Landesmuseums
fiir Vorgeschichte im Halle, Berlin
- Vjesnik Hrvatskog arheolos'kog drustva,
Zagreb
- Viestnik hrvatskoga arkeologickoga druzt-
va, Zagreb
- Vorgeschichtliche Forschungen, Berlin
- Wissensohaftlichen Mitteilungen aus Bos-
nien und der Herzegowina, Wien
ANDREA, Z.,
ANDREA, Z.,
S.,
STRADI, F.,
s;,
STRADI, F.,
ARNAL,
ARNAL,
AU.DIBERT,
ARNAL,
et al.,
.1\.SPES,
fASANI, L.,
AT,ANACI(OVIC -
SALclc, V.,
BAOQVA, E-
KNCEV,
BIBLIOGRAFIJA
1985 - Kultura ilire tumave pellgun
1985.
- dhe kul-
Matit bronzit,
Iliria, 2 1985, 1985.
1964 - Resti umani dell'eta del bronzo rin-
venuti nel cumulo detritico della
Grotta Gigante, Ati Mem. Comm. Gr.
Boegan 111, Trieste 1964.
1972 - 1 rinvenimenti preistorici nella caver-
na superiore della Grotta Gigante,
Atti Mem. Comm. Gr. Boegan
Xl, 1971, Trieste 1972.
1954 - Les boutons perfores en V, Bull. Soc.
Preh. Fr. t. Ll, n. 5-6, Le Mans
1954.
1956 - Enquete sur la repartition des vases
de La Polada en France, Bull. Mus:
Antr. Preh. Monaco 1956.
1979 - La naissance de la metallurgie dans
le sud-est de la France, Proceedings
of the Fifth Atlantic Colloquium,
1979.
1976 - Einfliisse der mitteleuropaischen
Glockenbecherkultur in der Polada-
kultur, Glockenbecher Symp. Bus-
sum/Haarlem 1976.
1976 - Kontinuitet praistorijskog naselja na
lokalitetu Cairi Stocu, Materijali
SADJ XIV, Prilep 1976.
1974 - Novootkriti trakijski pogrebenija v
Novozagorsko, Arheologija 1, Sofia
1974.
277
BAC:Ic,
BACIC,
BAC:IC,
BADER, N. -
HALIKOV,
BAGOLINI, -
FASANI, L.,
BAJZELJ, F.,
BANDI, G.,
BARFIELD, L.
BARFIELD, L.
BIAGI,
-BORRELLO,
BATOVIC, S.,
BATOVIC, S.,
BATOVIC, S.,
BATOVIC, S.,
BATOVIC, S.,
s.,
278
1956 - Arheolosko iskopavanje spilje C!nga-
rele kod Momjana, JZ 1, Rijeka -
1956.
1960 - iz doba na Mak-
i Zamnjaku u lstri,
JZ Vl, Rijeka - 1960.
1978 - Trogrla peCina, JZ 1976-78,
- Rijeka 1978.
1976 - Pamjatniki Balanovskoi Arh.
SSSR, Moskva 1976.
1982 - fine del Neolitico ed
il passaggio all' eta del Bronzo nel
versante meridionale della regione
alpina centrale, Atti Lazise - Vero-
na, Verona 1982.
1957 - Saobracaj na Slovenackom u:
Krs Slovenije, Split 1957.
1982 - Die terminologischen relativ-
chronologischen der frii-
hen und mittleren Bronzezeit in
Westungarn, Atti Lazise - Verona,
Verona 1982.
1974 - Vasi campaniformi della Valpadana,
chronologiche
rali, Pr. Alp., 10, Trento 1974.
1976 - Scavi nella stazione di Monte Covolo
(1972-73) Parte 1, Annali del Museo
12, Gavardo 1975-76.
1972 - prapovijesti kninskog pod-
RFFZ 10, Zadar 1972 ..
1975 - Odnos jadranskog primorja prema
Alpa neoli-
i AV XXIV-1973,
ljana 1975.
1983 - Kasno broncano doba na istocnom
Jadranskom Praistorija
IV, Sarajevo 1983.
1985 - Prapovijesni ostaci lslamu Grc-
kom, Zadarska Revija XXXIV,
Zadar 1985.
1986 - lstra.Zivanje grobnog humka iz
canog doba u Podvrsju kod Raianj-
ca, Obavijesti HAD, God. XVIII/3,
Zagreb 1986.
BATOVIC, s.,
KUKOC, S.,
BATTAGLIA, R. i
COSSIANCICH,
BATTAGLIA, R.,
BATTAGLIA, R.,
BATTAGLIA, R.,
BEBBER,
FASANI, L.,
BENAC,
BENAC,
BENAC,
BENAC,
BENAC,
BENAC,
BENAC,
BENKOVSKY-
PIVOVAROVA, Z.,
BER:MOND-
MONTANARI et all.
1988 - lstrazivanje prapovijesnirh nalazista
u sjevernoj Dalmaciji {Podvrsje -
Ljubac), Obavijesti HAD, God.
Zagreb 1988.
1915 - Su di alcuni scavi preistorici eseguiti
nel territorio di Trieste nell'anno
1913, BPI XLI, Roma 1915.
1920 - La Grotta delle Gallerie in Val Ro-
sandra, Alpi Giulie XXII, Trieste
1920.
1926 - Paleontologia paletnologia delle
grotte del Carso, 1, u: L. V. Berta-
relli - Boegan, Duemila grotte,
Milano 1926.
1959 - Preistoria del Veneto della Venezia
Giulia, BPI 67-68 (Volume fuori
serie), 1958-59, Roma 1959.
1980 - Katalog: La preistoria del Lago di
Guarda, Verona 1980.
1955 - Nekoliko prehistorijskih nalaza sa
podrucja Niksica u Crnoj Gori, GZ
MS ns Sarajevo 1955.
1957 - Zelena peCina, GZMS ns Sarajevo
1957.
1958 - Crvena stijena - 1956, GZMS ns
XIII, Sarajevo 1958.
1962 - Studien zur Stein- und Kupferzeit
im nordwestlichen Balkan, BRGK 42,
Frankfurt 1962.
1963 - Gradac Ilinjaca kod Kotorca, Pr.
Sar. 1, Sarajevo 1963.
1964 - Neke karakteristicne pojave na za-
padnom Balkanu pri proucavanju
kulturnih i etnickih kretanja, Mate-
rijali SADJ Vl, Beograd 1964.
1981 - Some of the Western Bal-
kans: The Beginning of lndo-Euro-
peanization in the. Coastal Zone of
Yugoslavia and The lndo-
Europ. St. Vol. 9, Num. 1 & 2, Was-
hington 1981.
1981 - Zum neuesten Ferschungsstand
die Litzenkeramik in bsterreich, lnt.
Symp. Velem 1977, Budapest 1981.
1982 - Rublera, Preist. Alp., 18, Trento 1982.
279
BERNABO- BREA, L., 1966 - neolitico insediamento
maltese dell' eta del bronzo nell'isola
di Ognina (Siracusa) i rapporti
fra la Sicilia Malta dal XVI al
XIII sec. Kokalos XVII, Pa-
BESIC, Z.,
BEUG,
BIANCOFIORE, F.,
BIANCOFIORE, F.,
BILL,
BILL,
BILL,
BLEGEN, W.,
BLEGEN, Y.l.,
BODINAKU, N.,
BODINAKU, N.,
BONA, I.,
280
lermo 1966.
1967 - Geomorfolos'ki razvitak Crne Gore,
u: Istorija Crne Gore I, Titograd
1967.
1967 - Probleme der Vegetationsgeschichte
in Stidosteuropa, Bericht der Deut-
schen Botanisches Gesellschaft, Bd.
80, 10, Stuttgart 1967.
1967 - La nekropoli eneolitica di Laterza,
Origini I, Roma 1967.
1971 - Origini svilupo delle civilta preclas-
siche nell'Italia sud-orientale, Origini
V, Roma 1971.
1976 - Die Glockenbecherkultur in der Sch-
weiz und den angrenzenden Regio-
nen, Helvetia Archaeologica 7/1976-
27/28, Ziirich 1976.
Die Fri.ihphase der Glockenbecher-
kultur in Ost-Frankreich, Glocken-
becher Symp., Bussum/Harrlem 1976.
1984 - Die Glockenbecherkultur Siiddeut-
schland, der Schweiz und
reich (ohne Provence), Civil.
panif. Paris 1984.
1921 - Korakou, Prehistoric Settlement
near Corinth, Boston & Ne\v
1921.
1928 - Ziguries, Prehistoric in
the Valley of Cleonae,
1928.
1981 - arkeologjike
Iliria 2-1981,
1981.
1985 - Migrimet bronzit
dhe roli i tyre
etnosi t ilir, Iliria, 2-1985,
1985.
1965 - The Poeples of Southern in
the Early Bronze Age in
Regia 4-5 (1963-1964), Szeke-
sfehervar 1965.
BORGHESANI, G. -
GAGGIA, F.,
BRANDE,
BRANIGAN,
BRANIGAN,
BREGANT,
BREGANT,
BRUSIC, Z.,
BUCHVALDEK,
BUCHVALDEK,
BULIC, I.,
BURTON, R. F.,
BUTTLER, W.,
BUTTLER, W.,
CALZA, V.,-
CANNARELLA, D.-
FLEGO, S.,
CANNARELLA, D.,
1980 - Katalog: La preistoria del Lago di
Guarda, Verona, 1980.
1973 - Untersuchungen zur Postglazialen
Vegetationsgeschichte in der
Neretva - Niederungen, Flora 106,
Gotingen 1973.
1974
1975
1975
1978
1972
- Aegean Metalwork of the Early and
Middle Bronze Age, Oxford 1974.
- The Raund Graves of Levkas Recon-
sidered, ABS 70, London 1975.
- KoliSce Maharskom
Igu - raziskovanja 1973. in 1974.
leta, Porocilo 4, 1975.
- Arhitektura kolisc bar-
ja, Materijali SADJ XIV, Beograd
1978.
- Eneolit i rano broncano doba na
sjeverozapadnom
1972 (Magistarska radnja, neobjav-
ljeno).
1982 - der Terminologie
Chronologie im Aneoli und
in der Friihbronzezeit im Bohmen
und Mahren, Atti Lazise - Verona,
Verona 1982.
1986 - Kultura se snurovou vc
strednie Evrope, XII,
1986.
1892 - Starinska istrazivanja Imotskoj,
Bulet. Dalm. XV, Split 1892.
1874 - Notes on castellieri or prehisto-
ric ruins of Istrian paninsula,
of So-
ciety, London 1874.
1942 - Ausgrabung eines
bei Ervenik, V AHD L,
1928-1929, Split 1932.
- Burgwalle in Norddalmatien, BRGK
21, Frankfurt 1932.
1974 - Gli scavi nel Riparo di Zaccaria di
Atti Soc. Preist. Protost.
reg. Fri. - Ven. 1973-74,
Pisa 1974.
1975 - Il neo-eneolitico nel Carso Triestino,
AV XXIV-1973, 1975.
281
CANNARELLA, D.,
CANNARELLA, D.
CREMONESI, G.,
CANNARELLA, D.

CANNARELLA, D.-
R.EDIVO,
CARDARELLI,
CASE,
V ALIER,
N.,


CHILDE, G.,
CHILDE, G.,
COLES, -
HARDING, F.,

CVIJIC,
282
1979 - Catalogo delle cavita dei ripari di
interesse paletnologico paleontolo-
gico sul Carso Triestino, Atti Soc.
Preist. Protost. reg. Fri.- Giul.,
III, 1975-77, Pisa 1979.
1967 - Gli scavi nella Grotta di Sa-
matorza nel Carso triestino, Riv. Sc.
Preist. XXII, Firenze 1967.
1981 - Gli scavi nella caverna Caterina sul
Carso Atti preist. Prot.
Reg. Fri. - Ven. Giul., IV, 1978-81,
Pisa 1981.
1981 - La Grotta della Tartaruga, Atti Pre-
ist. Prot. Reg. Fri. - Ven. Giul., IV,
1978-81, Pisa 1981.
1983 - Castellieri nel Carso nell'Istria:
Cronologia degli insediamenti fra
media eta del bronzo prima eta
del ferro, Kat. Adriae, Trieste
1983.
1984 - The Beaker culture in and
Ireland, Civil. Campanif. Paris 1984.
1960 - Les cultures des iles
Eoliennes et leur rapport avec le
monde egeen, LXXXIV,
1960.
1975 - Un tumulus Dukat, III, Ti-
rana 1975.
1980 - Evoluzione tipologica ad
ascia in Sardegna, Atti XXII Riun.
Sceint. Cen. - Sett.,
1980.
1981 - La tipologia della ceramica stria-
ture (Besenstrich) dell'I talia centro
- Ann. Benac., 7,
Brescia 1981.
1929
1950
1979
1974
1922
- The Danube in Prehistory,
1929.
- Dawnn of European Civilisation, 5.
izdanje, London 1950.
- The Bronze Age in Europe, London
1979.
- Le neolithique de la Mem.
Soc. Preh. Fr. 11, Paris 1974.
- Balkansko poluostrvo i juznosloven-
ske zemlje, Beograd 1922.
CURCIC, V.,
CURciC, V.,
cOVIC,
COVIC,
COVIC,
COVIC,
COVIC,
COVIC,
COVIC,
C'OVIC,
COVIC,
COVIC,
COVIC,
DELPINO, F.,
1900 - Gradina na Rame, Prozorskog
kotara, GZMS XII, Sarajevo 1900.
1909 - Prahistorische Bosnien
der Herzegowina in den Sam-
des
in Wien, WMBH XI,
Wien 1909,
1965 - Uvod i
praistorijskih gradina Bosni, GZM
ns XXV, Sarajevo 1965.
1970 - Ornamentisana keramika ranog bron-
zanog doba zapadne
S:rblje i istoene Bosne, Clanci i Gra-
da VIII, 1970.
1976 - Od do Ilira, Sarajevo 1976.
- djelatnost
grupe Bosni, Godisnjak CBI XIII/
11, Sarajevo 1976.
1978 - Velika gradina it Varvari - 1 dio
(slojevi eneoHta, ranog i srednjeg
bronzanog doba), GZMS ns XXXII/
1977, Sarajevo 1978.
- Bronzano doba Hercegovini - sta-
nje i istrazivanja,
4, 1978.
1980 - La prima media eta del bronzo
coste orientali dell'
retr9terra. Godisnjak CBI
XVIII/16, Sarajevo 1980.
- i Litzen keramika na
Neretve, Dolina rijeke Ne-
retve .. , Split 1980.
1982 - Praistorijski sa srednjovje-
kovnim kod
Bilece, 6, 1982.
1983 - Jadransko-zapadnobalkanska regija,
Praistorija IV, Bronzano doba,
Sarajevo 1983.
- Einige zur dem Prob-
lem der der Bronzezeit
- Godisnjak CBI XXI/19,
Sarajevo 1983.
1976 - Testimonianze di
nel Lazio, Firenze 1976.
283
S.,
DIIV'IITI<.IJEVIC. S.,
S.,
S.,
S.,
DOUMAS,
DORPFELD, W.,
DORPFELD, \N.,
DRECHSLER-
BIZIC, F .. ,
ECSEDY, I.,
ECSEDY, I.,
ECSEDY, I.,
ECSEDY, I.,
284
1961 ncolita i u sjcvero-
zapali.noj Opvs. Arch. V,
Zagreb 1961.
1966 --- na
Vinkovackog oli
1957. cio 1965. godinc -
i vi iek, Acta musei Ciba-
I, 1966.
1967 Die Lies
der Genese regio-
nalcn Typologie,
1967.
1979 - Vucedolska kultura i vucedolski kul-
kompleks; kultu-
ili dalji zivot vucedolske bastine,
u: III, doba,
Sarajevo 1979.
- Lasinjska u: III,
Eneolitsko doba, Sarajcvo 1979.
1977 - Early Bronze Age in
the Cyclades, Stud. Med. Arch.
XLYIII, 1977.
1927 - Alt-Ithaca,
1927.
1935 - Alt-Olyrnpia,
1935.
1983 - broncano doba Lici i Bos-
ni, u: Praistorija IV, doba,
Sarajevo 1983.
1975 - Die und Elemen-
te von in der unga-
rischen AAASH
XXVII, 3--4, Budapest
1975.
- zur Frage der relati-
ven der -
Kultur und Eindrin-
gungen in Ostungarn, XV, Kra-
kow 1975.
1979 - T'he People of
in Eastern Hungary, Budapest 1979.
- Die der -
kovci Kultur Szava und einige
Fragen der in Si.id-
ECSEDY, 1.,
FORENBAHER, S.
VRANJICAN,
GABROVEC, S.,
GARASANIN, D.,
GARASANIN, D.,
GARASANIN, D.,
GARASANIN, D.,
GARASANIN,
GARASANIN,
GARASANIN,
(;ARASANIN,
GARASANIN, ,
GADZDACKAJA, S.,
GEORGIEV, G. 1. et
al.,
GERLOFF, S.,
pannonien, Janus Pannonius Mu-
zeum evkonyve XXIII (1978), Pecs
1979.
1981 - Angaben zur Frage der Somogyvar
- Vinkovci, Kultur, lnt. Symp. Ve-
lem 1977, Budapest 1981.
1985 - Vaganacka peCina, Opvsc. Arch. 10,
1985.
1983 - Jugoistocnoalpska regija, u: Praisto-
rija IV, Bronzano doba, Sarajevo
1983.
1954 - Katalog metala, Narodni muzej Beo-
grad, Praistorija 1, Beograd 1954.
- Quelques elements datant la civili-
sation de Bubanj-Hum, Al 1, Beo-
grad 1954.
1978 - Zur Kenntnis einer friiher Welle der
auf dem Balkan,
St. Praeh. 1-2, Sofia 1978.
1967 - Crna Gora u praistorijsko doba, u:
Praistorija Crne Gore 1, Titograd
1967.
1959 - Neolithikum und Bronzezeit in Sel'-
und Makedonien, BRGK 39 1958
Frankfurt 1959.
1961 - Pontski i stepski uticaji u donjem
Podunavlju i na Balkanu na prelazu
iz neolita u metalno doba, GZM ns
XV-XVI, Sarajevo 1961.
1973 - Praistorija na tlu Srblje, Beograd
1973.
1983 - Panonsko-podunavska regija; Cen-
tralnobalkanska regija, u: Praistorija
IV, Bronzano doba, Sarajevo 1983.
- Bubanj, Velika humska Cuka, Nis
1983.
1976 - Pamjatniki fatjanovskoi kulturi, Arh.
SSSR, V1-21, Moskva 1976.
1979 - Ezero rannobronzovoto seliste, Sofia
1979.
1975 - The Early Bronze Age Daggers in
Great Britain, PBF Vl/2, Miinchen
1975.
285

GIMBUTAS,


<]IMBUTAS,
CilRIC:,
GNIRS,
GOLDMAN,
GOVEDARICA,
GO'!EDARICA,
GOVEDARICA,
GOVEDARICA,
COVEDARICA,
286
1956 - The Prehistory of Europe,
Part I, Cambridge 1956.
1961 - Notes on the chronology and expan-
sion of Pit-grave Cultu-
re, L'Europe la de l'age de la
1961.
1963 - Indo-Europeans:
Am. Vol. 65, No.
4, 1963.
1965 - Bronze Age Cultures in central and
eastern Europe, London, 1965.
1973 - The destruction of Aegean and East
civilisation aro-
und 2300 Bronze Age
tions in the London 1973.
1971 - Mokrin, nekropola
doba, Dissertationes et
XI, Beograd 1971.
1925 - Istria Karlsbad 1925.
1931 - Excavations at in Boeotia,
1931.
1982 - stratigrafiji prais-
naselja u jugo-
zapadnoj CBI
18, 1982.
1983 - Die
von Veliki Gradac auf Privala, AI
XX-XXI, 1980-1981, Beograd 1981.
1985 -- Die
des der im
Adria-Gi.irtel des Bal-
et le debut de
l'age du ... Krakow 1985.
1986 - Problem datacije i

kasnom eneoli-
i starijim do-
ba, Godisnjak CBI XXIV/22, Sara-
jevo 1986.
1987 - Einige Fragen der
der altesten
ostadriatis-
chen der
Karp. - Donau-Balk. - Zone, Beo-
grad 1987 ..
COVEDARICA,
c.;UILAINE,
GlHLAINE,
GUILAINE,
GOJLAINE,
Z.,
HAMMOND, N. G. L.,
HAMMOND, G. L.,
HAMMOND. N. G. L.,
N. G. L.,
H.\REJ, Z.,
HAREJ, Z.,
HAREJ, Z.,
HARRISSON, R.
HAUSLER,
1989 - i polozaju
kulture jad-
podrucju, AV 39 1988, Ljub-
1989 (u stampi).
1967 - La du vase
me les Car-
1967.
1972 - L'age du occi-
Ariege, Paris 1972.
1976 - La des vases
mes le Midi de la Gloc-
Symp., Bussum/Haarlem
1976.
1984 - La des
formes la
Civil. Paris 1984.
1976 - pod-
rucju i okolice, Si-
1976.
1967 - Tumulus-burial the
ve circles of the
ABS 62, 1967.
1974 - The - Burials of Leucas
the
and Greece, ABS 69,
1974.
1976 - Greece
areas, New Jersey 1976.
- Tumulus-burial
lems of Iliria IV, Ti-
1976.
1978 - Kolisce v Partih pri lgu
skem PoroCilo VI,
1978.
1982 - Kolisce v Partih pri lgu
skem barju, PoroCilo IX-X, 1981-
1982, 1982.
1986 - Kultura kolisc
1986.
1977 - The Beaker Culture of
Portugal, ASPR 35, Cambridge
1977.
1969 der

Ver. Halle 24,
1969.
287
HAUSLER,
HA.USLER,
I-I.i\USLER,
HERAK,
HEURTLEY, W.
HOER:NES,
HOERNES,
HOLMBERG,
HORVAT, I.,

G.,
HUNDT,
ISLAMI, S.,-
t:EKA,
JENC,
288
1974 - Die Graber der alteren
kultur zwischen Ural und Dnepr,
Berlin 1974.
1975 - Der Ursprung der
tur<< zwischen W olga und Dnepr-
aufgrund der und Besttatungs-
sitten, XV, Krakow 1975.
1976 - Die der alteren
kultur zwischen Dnepr und Karpa-
ten, Berlin 1976.
1957 - Geoloska podloga
u: Krs Jugoslavije, Split 1957.
1935 - Excavations in Ithaca, Part 2 and
ABSA 35 (1934-35), London 1935.
1898 - Urgeschichte der bildenden Kunst in
Europa von den Anfangen bis
500. v. Wien 1898.
1915 - Urgeschichte der bildenden Kunst
Europa, Zweite Auflage, Wien
1915.
1974 - The Swedish Excavations at Asea
Arcadia, Gotebourg 1974.
1952 - Vegetacija kao prirodni gos-
podarstva u Veterinaria,
God. I, Br. 8-10, Sarajevo 1952.
1982 - Varreza Bard'hocit
rretit Iliria 1982, 1,
1982.
1987 - bronzit
Iliria
1987-1, 1987.
1958 - Katalog I, Die Funde der
Glockenbeoherkultur und der
Materialhefte zur Bay-
erischen Vorgeschichte, Heft 11,
Miinchen 1958.
1964 - Nouvelles donnees sur l'antiquite
sur le territoire de
nie, St. 1, Tirana 1964.
1984 - Pasnjacko stocarstvo kao utjecajni
faktor na kulturni pejzaz
Geografski pregled 26-27, 1982-
1983, Sarajevo 1984.
.JOVANOVIC,
JUBANI,
JUBANI,
G ..
KALICZ, N.,
KALICZ, N.,
KALICZ, N.,
KALICZ, N.,
KALICZ-
SCHREIBER, R.,
KALICZ-
SCHREIBER, R.,
-
SOPER, V.,
KLEIN, L. S.,
KODRIC,


..
1979 - Stepska kultura eneolitskom pe-
riodu Jugoslavije, u: Praistorija III,
Sarajevo 1979.
1972 - La ceramique illyrienne de la citc
de Gajtan, Iliria Tirana 1972.
1984 - Monumente arkeologjike
Monumentet 1, 1984.
1962 - Das friihbronzezeitliche
von St. Polten
NO, Arch. Austriaca 32, Wien 1962.
1968 - Die Friihbronzezeit in Nordost-Un-
garn, Arch. Hungarlca sn XLV, Bu-
dapest 1968.
1982 - Die terminologischen und chronolo-
gisohen Probleme der Kupfer- und
Bronzezeit in Ungarn, Atti Lazise -
Verona, Verona 1982.
1984 - Die Mak6-Kultur, u: Kulturen
Friihbronzezeit ... , Beograd 1984.
- Die Hatvan-Kultur, u: Kulturen der
Friihbronzezeit ... , Beograd 1984.
1975 - Die Bedeutun2: von Budapest in der
chronologie der mitteleuropaischen
Friihbronzezeit, XV, Krakow
1975.
1976 - Die Probleme der Glockenbecherkul-
tur in Ungarn, Glockenbecher Symp.,
Bussum/Haarlem 1976.
1983 - The Castellieri of Venezia Giulia,
Northeastern Italy, BAR Internacio-
nal Series 192, London 1983.
1982 - Archaeological Typology, BAR Intern.
Ser. 153, Cambridge 1982.
1957 - Geoloska podloga i tla slovenackog
kraskog podrucja, u: Krs Slovenije,
Split 1957.
1985 - Kultura tumulare Shto-
jit, Iliria 2, 1985, 1985.
- Kultura Ilire parahistorike Shqi-
1985.
1970 - Rapports de civilisation illyro-egeens
l'age du bronze et survivances des
certaines objects de type myceenien
l'age du fer, St. VII-2, Tirane
1970.
289
KOROSEC,
KOROSEC,
KOROSEC,
KOROSEC,
KOROSEC,
KOROsEC,
KOROSEC,
KOROSEC, i
KOROSEC,
KOUMOUZELIS,
KlJNA,
KUNA,
MATOUSEK, V.,
N. &
VAN DER WAALS, D.,
LEBEN, F.,
LEBEN, F.,
LEBEN, F.,
290
1946
1950
1956
1956
1959
1962
1975
1969
1980
- PeCina Hrustovaca, novi lokalitet
Slavonske kulture, GZMS ns 1, Sa-
rajevo 1946.
- Travnik i okolina predhistorijsko
doba, GZMS ns IV!V, 1949/50, Sara-
jevo 1951.
___: Arheoloske osta:line v Predjami, Raz-
prave IV/1, Ljubljana 1956.
-- Nekaj novih podatkov slavonskoj
podrocju nase jadra'llske
obale, AV Vll/4, 1956.
- Kulturna opredelitev materijalne kul-
na koliscih pri lgu, AV IX-X/2,
1958-1959, 1959.
- Neka pitanja oko eneolita Dalmacije,
ARR 11, Zagreb 1962.
- Eneolitik Slovenije, AV XXIV, 1973,
1975.
- Najdbe s koliScarskih pri
lgu na Ljubljanskom
na 1969.
- The early and middle helladic pe-
riod in Elis, microfilms
- London
1980.
1981 - Zur neolithischen und aneolithisc-
hen Kupferverarbeitung im
Jugoslawiens, Godisnjak CBI XIX/
17, Sarajevo 1981.
1978 - Medena industrie zvonco-
vithy poharu ve sredni Prae-
Vll, Varia
1, 1978.
1976 - Culture Relations in the Lo-
Basin, Glockenbecher
Symp., Bussum/Haarlem 1976.
1959 - Dosedanje arheoloske najdbe v ja-
mah okoli Divace, Acta Carsologica
11, Ljubljana 1959.
1967 - in casovna
jamskih najdb na Trzaskem krasu,
AV XVIII, Ljubljana 1967.
1974 - Jamska arheologija maticnega
Acta Carsologica Vl, Ljubljana
1974.
F.,
F.,
L.EGNANI, F.,
LEGNANI, F.
STRADI, F.,
JJPPERT,
U>NZA,
LOSERI, L. R., et al.,
LOZAR, R.,
I_OZ:AR, R.,
J .. OZAR, R.,
R.,
S.,
MACHNIK,
MACHNIK,
1975 - Opredelitev neolitske in cneolitske
keramike iz jamskih najdisc jugov-
shodnega alpskega prostora, V
XXIV 1973, Ljubljana 1975.
1979 - Progress arrd Achievements of Thirty
Years of Research into Early Prehi-
story in Slovenia, AV
1979.
1968 - Piccola Guida della Preistoria di
Trieste del territorio, Trieste
1968.
1963 - Gli scavi nella Caverna dei Ciclami
nel Carso triestino, Atti della VII
Riunione scientifica, Firenze 1963.
1964 - Das friihbronzezeitliche
St. Polten, Arc1h.
triaca 35, Wien 1964.
1977 - Appunti sui castellieri dell'Istria
della provinzia di Trieste, Trieste
1977.
1981 - La ceramica del castelliere degli
Elleri, Trieste 1981.
1978 - I castellieri di Nivize, Monte Grisa,
Ponte S. Quirino, Monografie di
degli Atti dei Civici Musei
di Storia ed Arte, Trieste 1972;
1941 - Studije keramiki, GMS
XXII, 1941 -
- Neolitske stanovanjske na Vi-
nomeru, GMS XXII, 1941

1942 - Stratigrafija in kronologija stavb na
kolih pri Studencu, GMS XXIII,
Ljubljana 1942 - XXI.
1943 - Sila in bodala iz stavb na kolih na
Barju, GMS XXIV, 1943

1886 - tragovi prethistorickoga opaza-
nja nas jos pocetkom proteklog
stoljeca, VHARD VIII, Zagreb 1886.
1975 - Einige Bemerkungen zur Genese der
Zivilisation in
Europa, XV, Krakow 1975.
1977 - Friihbronzezeit Polens, Krakow 1977.
291

MACHNIK,
MANDIC,
MAJNARIC-
PI\NDZIC, N.,
MALEZ,
l'!IALEZ,
MALEZ,

MARIJANOVIC,
MARIJANOVIC,
!\AARIJANOVIC,
MARINI, D.,
MARKOVIC,
MARKOVIC,
MAROVIC, I.,
MAROVIC, I.,
MAROVIC, I.,
292
1978 - Praistoria ziem polskih III - Wcze-
sna epoka brazu, Wroclav 1978.
1985 - Zum uber die Sc11-
neckenberg-Glina III-Kultur,
XXIV, Krakow 1985.
1935 - Gradine, gromile i druge starine
okolici Livna, GZMS XLVII, Sara-
jevo 1935.
1976 - Die Litzenkeramik Is-
trazivanja 5, Novi Sad 1976.
1955 - Speleoloska istrazivanja 1953. go-
dini, Ljetopis 60, 1955.
1956 - Speleoloska 1954. go-
dini, Ljetopis 61, Zagreb 1956.
1960 - Pecine Cicarije i Ucke u Pri-
29 - Acta
Geologica 1960.
1903 - I di
della Venezia Atti J\.1us. Cit.
St. Nat. IV, 1903
ste 1981).
1978 - eneolitske 1z
GZMS ns XXXII/1977, Sa-
rajevo, 1978.
1981 - Ravlica peCina GZMS
35/36, 1981.
1982 - Novi eneolitski iz
GZMS 37, 1982.
1975 - della antiche
alla di
ne recenti Alpi 69/1,
1975.
1974 - The and of
the cave,
XV, 1974.
1985 - Neolit Crne 1985.
1952 - Nalaz
kod Knina, VAHD LIV,
Split 1952.
1953 -
Arheoloskog
VAHD LV, Split 1953.
1963 - Iskopavanje kamenih gomila oko
vrela rijeke g. 1953, 1954 i
1958, VAHD LXI, 1959, Split 1963.
, 1.,
MAROVIC, 1.,
MAROVIC, 1.,
\ROVIC, 1.,
MAROVIC, (
1.,
MAROVIC, 1. -
COVIC,
MARZOLINI, G.,
G.,
MARZOLINI, G.,
MENGIN, 1
HOERNES,
MENGIN, 0.,
MILOJCIC, V.,
MILOJCIC, V.,
MILOJCIC, V.,
1976 - dosadasn;ih istrazivanja ka-
menih gomila oko vrela rijeke Ce-
tine god. 1953, 1954, 1958, 1966
i 1968. Materijali SADJ Xll, Zadar
1976.
1980 - Prahistorijska istrazivanja okolici
Narone, Dolina rijeke Neretve ... ,
Split 1980.
- Novi prilozi ranog
bronzanog doba srednjoj Dalmaci-
ji i Bosni, VAHD LXXIV,
Split, 1980.
1981
1984
1985
1983
1972
1979
1983
1925
1931
1949
1955
1959
- Prilozi broncanog doba
Dalmaciji, VAHD LXXV, Split
1981.
- regija prahistoriji, Ce-
tinska Krajina ... , Split 1984.
- lskopavanje kamenih gomila Bo-
gomolju na Hvaru, VAHD 78,
Split 1985.
- Cetinska kultura, Praistorija 111,
Bronzano doba, Sarajevo 1983.
- Gli scavi nella Grotta degll Zingari,
Ann. Grup. Grot. Assoc. Ott.,
V, Trieste 1971-1972.
- 1 preistorici nella Gro-
tta dell' Ansa di San Pelagio, Soc.
Preist. Protost. Reg. Fri. - Ven.
111, 1975-77, Pisa 1979.
- La Grotta del Pettine di Gabrovizza,
Atti Soc. Preist. Protost. reg. Fr. -
Ven. IV, 1978-81, Pisa 1983.
- Urgeschichte der bildenden in
Europa, Wien 1925.
- Weltgeschichte der Steinzeit, Wien
1931.
- Chronologie der jiingeren Steinzeit
Mittel- und Siidosteuropas, Berlin
1949.
- Frage der Schnurkeramik in
Griechenland, Germania 33, Frank-
furt, 1955.
- Chronologie der jiingeren Stein-
und Bronzezeit Siidost- Mittel-
europas, Germania 37, Heft 1/4, 66
-84, Frankfurt 1959.
293
MILOJEVIc, Z.,
MILOSEVIc,
MILOSEVIc,
MILOSEVIC,
GOVEDARICA,
MIROSAVLJEVIc, V.,
MLAKAR, S.,


MORINZ, S., -
ROMAN,
MOSER,
NIKOLOV,
NOVAK, G.,
NOVAK, G.,
NOVAK, G.,
NOVOTNA, -
NOVOTNY,
NEUSTUPNY,
294
1954 - geografskim dinarskog
krsa, Mat. III KGJ, Sarajevo 1954.
1981 - Arheoloski spomenici gornjeg i sred-
njeg toka rijeke Cetine, Zbornik Ce-
krajine 2, Sinj 1981.
1984 - Pregled arheoloskih istrazivanja u
Cetinskoj krajini, Kraji-
... Split 1984.
1986 - Otisic, Vlake - praistorijsko nala-
ziste u vrtaCi 1, Godisnjak CBI
XXIV/22, Sarajevo 1986.
1960 - Prethistorijski objekti na otoku Cre-
su, Ljetopis 64, Zagreb 1960.
1961 - Neka terenska ispitivanja u okolini
Duklje u Crnoj Starinar Xl/
1960, Beograd 1961.
1983 - Aspetti della metalurgia dell' eta del
antico medio in Frit1li, u:
Kat. Adriae, Trieste 1983.
- Aspetti relativi all' eta
del bronzo nella nostra preistoria del
Caput Adriae, u: Atti Adriae,
Trieste 1983.
1968 - Aspekte des Allsgamgs des Aneo1it-
und iibergangsstufe zur
Bronzezeit im Raum der Niederdo-
nau, Dacia XII, Bukarest 1968.
1899 - Der Karst t1nd seine Hohlen, Trieste
1899.
1976 - Mogilnii pogrebenija ot rannobron-
zovata epoha pri Trnava i Kneza,
Vracanski okrg. XVIII/
Sofija 1976.
1955
1959
1968
1984
1984
- Prethistorijski Hvar, Zagreb 1955.
- Markova spilja na otokll Hvaru, no-
vo nalaziste neolitske obojene kera-
mrke, ARR 1, Zagreb 1959.
- Markova spilja na IV, ARR
Vl, Zagreb 1968.
- Die Nitra-Kultur, u: Kulturen der
Friihbronzezeit ... , Beograd 1984.
- The Bell ct1lture in East Cen-
tral Europe, Civil. Campanif., Paris
1984.
NEUSTUPNY,
NEUSTUPNY,
ONDRACEK,
OREC,
W.,
PAROVIC -
PESIKAN,
PAROVIC-
PESIKAN,
PAROVIC-
PESIKAN, -
TRBUHOVIC, V.,
PARZINGER,
PELON, 0.,
PERONI, R.,
PERONI, R.,
PERONI, R.,
PETRIC, N.,
PETRIC, N.,
1966 - mladsim eneolitu v karpatske kot-
line, Sl. Arch. XIV-1, Bratislava 1966.
1976 - Archeological Comments to the Indo-
European Orig. Roma
1976.
1967 - Moravska protouneticka kultura, Sl.
Arch. XV 2, Bratislava 1967.
1978 - Prapovijcsna naselja i grobne gomi-
lc (Posusje, i Listica), GZMS
ns Sarajevo 1978.
1982 - Bemerkungen zur relativen Chrono-
logie des Endeneolithikums am Bei-
spiel Stidwestdeutschland und der
Schweiz, Ti.iblnger Monographien
1978.
1979 - istrazivanja u Boki Ko-
torskoj, Starinar XXVIII-XXIX
(1977-1978), Beograd 1979.
1985 - Neki aspekti sirenja egejske i grcke
kulture na centralni Ba:lkan, Starinar
XXXVI, Beograd 1985.
1974 - Iskopavanje tumula ranog bronza-
nog doba u Tivatskom polju, Stari-
nar Beograd 1974.
1984 - Die Stellung der Uferansiedlungen
bei Ljubljana im aneolithischen und
frtihbronzezeitlichen tem
der mittleren Donaulander, AV 35,
Ljubljana 1984.
1976 - Tholoi, tumuli et cercles funeraires,
Paris 1976.
1972 - ,deposito secondario n. di Mon-
tesei di Sereso, Pr. Alp. 8, Trento
1972.
1971 - L'eta del bronzo nella Peninsola Ita-
liana 1, L' antica eta del Fi-
renze 1971.
1983 - L'eta del 'bronzo, u: Preistoria del
Caput Adriae, Trieste 1983.
1978 - Prilozi pretpovijesti Istre, JZ 1976
-78, Pula Rijeka 1978.
1 - pretpovijesti ltalije i odnosima
dviju Jadranskih obala, JZ 1976
-1978, Pula - Rijeka 1978.
295
PETRIC, N.,
PETRIC, N.,
R.,
R.,
PLESOVA-


PRENDI, F.,
RADIMSKY, V.,
RADIMSKY, VT.,
RADIMSKY, V.,
RADIMSKY, V.,
RADMILLI,
ROMAN,
ROMAN,
RuMAN,
:296
1979 - alle dell' Is-
tria, Atti del Centro di ricerche sto-
riche di Rovigno IX, 1978-79, Ro-
1981
1941
1954
1976
vinj 1979.
- Uvod dubroYackog
VAM, sv. XIV,
Zagreb 1981.
- Beitrage zur Land-
schaft im Nieder-
Wien 1941.
- Urgeschichte der oesterreichischen
Wien 1954.
- Die des mitteleuropai-
schen mittleren ji.ingeren Aneo-

zur Glockcn-
bcchcr Symp.,
1976.
1979 - Trojanischc der
bronzezeit in Anatolien, Agais
Gebieten, Mainz
1979.
1982 - Die Bronzczcit Beginn der
Eisenzeit in S., I,
1982.
1890
1891
1894
1895
1972
1975
1976
1979
- Dvije prehistoricke gradine
govini, GZMS 1890.
- Bisce polje kod Mostara, GZMS III,
Sarajevo 1891.
- Starine Bosni,
&ZMS VI, Sarajcvo 1894.
- Arhcoloskc GZMS Sara-
jcvo 1895.
- La dei Castellieri, Antich.
Altoadr. Udinc 1972.
- des Beginns der Fri.ih-
bronzezeit in XV,
Krakow 1975.
- Cotofeni, 1976,
- Dcr Stand der
verzierten Si.id-
Die
kcramik in Mittel ver-
wandte in den angrcnzenden Gebiet
Halle (Saale) 27-31 1979
stampi).
ROMAN,
RUTTER,
RUTTKAY,
RIJTTKAY,
SACHENBACHER -
PALAVESTRA,
SAKELLARAKIS,
MARIC, Z.,
SAUTER, R.
SCARPA, V.,
SCARPA, V.,
SCHMIDT,
SCHREIBER-
KAUCZ, R.,
SCHUBERT,
SCHUBERT,
SEFERIADES,
SIMOSKA, D. -
SANEV, V.,
1981 - rumanischen Fri.ihbronzezeit,
lnt. Velem 1977, Budapest
1981.
1982 - Group of Distinctive
rated Early Helladic III Potery from
Hisperia 51, 4, Athens 1982.
1975 - einige Fragen der
cedol Kultur in
und im V XXIV -
1973, 1975.
1981 - II. Beitrag zur Evforsch-
ung der Leitha-Gruppe, Int. Symp.
Velem 1977, Budapest 1981.
1986 - Tierknochenfunde aas Pod bei Bu-
gojno, einer befestigten Siedlung der
Bronze- und Eisenzeit in Zentral-
bosnien, Mi.inchen 1986.
1975 - Zwei Fragmente mykenischer Kera-
mik vom Debelo brdo in Saraje-vo,
Germania 53, Berlin 1975.
1950 - Collombey (Valais). Les fo-
uilles dans la de la Bar-
maz, 1950., Ur-Sch\veiz XIV, 3, Ba-
sel 1950.
1888
1890
1902
1984
1974
1982
1983
1976
- Predhistoricka spilja Tradan po-
kraj Zatona I dio, Ball.
Dalm. XI, Spalato 1888.
- Predhistoricka spilja >>Tradan<< po-
kraj Zatona II dio, Ball.
Dalm. XIII, Spalato 1890.
- Heinrich Scbliemann's Sammlung
Trojanischer Alterti.imer, Berlin 1902.
- Komplex der Nagyrev-Kultur,
Kulturen der Fri.ihbronzezeit .. Beo-
grad 1984.
- Studien zur fri.ihen Bronzezeit an der
mittleren Donau, BRGK 54, 1973,
Frankfurt 1974.
- Spateneolithikum and Fri.ihbronze-
zeit im si.iddeutschen Raum, Atti La-
zise - Verona, Verona 1982.
- Dikili Tash: Introduction la prehi-
stoire de la Macedoine orientale,
107, Paris 1983.
- Praistorija vo centralna Pelagonija,
Bitola 1976.
297
SREJOVIC, D.,
SREJOVIC, D.,
STACUL, G.,
STACUL, G.,
STACUL, G.,
STEINDORF, G.,
STRAHM,
SONJE,
TO;\ICEVA, G.,
TR.EINEN, F.,
TRELJIL, R.,
TORBROGGE, W.,
UENZE, 0.,
VALMIN, N.,
\t",\LMIN, N.,
-
ZIZIC,
298
1976 - Humke stepskih odlika na teritoriji
Godisnjak CBI XIII/11, Sa-
rajevo 1976.
1987 - Die Hauptwege des Vorstosses der
Steppenkulturen auf den Balkan,
Int. Simp. D. Milanovac, Beograd
1987.
1972 - Scavo nella Grotta del Mitreo presso
San Giovanni al Timavo, Atti Civ.
St. Ar. 7, Trieste 1972.
- Castelliere Marchesetti presso
Slivia nel Carso triestino, Riv. Sc.
Preist., XXVI, Parma 1972.
1983 - Grotta del Mitreo, Kat. Ad-
riae, Trieste 1983.
1935 - Erster Band, 1935.
1976 - Der Beitrag der Funde aus dem sch-
weizarischen Mittelland und dem
zur Chronologie der Glocken-
becher, Glockenbecher Symp.
1976.
1966 - Prethistorijski nalazi pos'lije drugog
svjetskog rata Porestini, JZ VI/
1963-1965, Rijeka - 1966.
1978 - Necropole de l'age du br-
onze ancien pres du village Belogra-
dec, St. Praeh. 1-2, Sofia 1978.
1970 - Les en
prehistoire XIII, 2, Pa-
ris 1970.
1983 - Le et le bronze ancien
egeens, Paris 1983.
1960 - Die Bronzezeit in Bayern, BRGK 40,
1959, 1960.
1938 - Die fri.ihbronzezeitlichen
ren Vorgesch. For-
sch. 11, Berlin 1938.
1938 - The Swedish Messenia Expedition,
1938.
1939 - Das adriatische Gabiet in Vor-
Friihbronzezeit, Lund-Leipzig 1939.
1983 - Materijalna i arheoloski spo-
menici kao prilog sintezi okvirnog
merituma kompleksa Skadarskog
VELIMIROVIC: -
L.l:ZIC:,
VIGLIARDI,
VINSKI-
GASPARINI,
VINSKI, Z.,
VINSKI, Z.,
\'LADAR,
VLADAR,
\
1
Ll\DAR,
VUJEVIC,
WEEGE, F.,
zera, Naucni skupovi CANU 9, Ska-
darsko jezero, Titograd 1983.
- Poignard en bronze tumulus
pres de Medun, AI XX-XXI/1980-
1981, Beograd 1983.
1980 - Rapporti tra Sardegna Toscana
nell' eneolitico finale-primo bronzo:
1983
1959
1961
1966
1976
La Grotta del Fontino nel Grosse-
tano, Atti della XXII Riun. Scient.
Sard. Cen. - Sett., Firenze 1980.
- Litzen-keramika savsko-dravskog me-
durjecja, u: Praistorija IV, Saraje-
vo 1983.
- prethistorijskim zlatnim nalazima
u Jugoslaviji, ARR I, Zagreb 1959.
- oruzju ranog broncanog doba u
Jugoslaviji, VAMZ 1961.
- Zur der Kosihy-C:aka
Gruppe in der Slowakei, Sl. Arch.,
XIV-2, Bratislava 1966.
- Zur Problematik der Glockenbecher-
kultur im Mitteldonauraum, Glock-
Symp., Bussum/Haarlem
1976.
1974 - Die Dolche in der Slowakei, PBF
Abt. VI, Band, Mtinchen 1974.
1982 - der Bedeutung
Kulturimpulse in der Entwicklung
der alterbronzenzeitlicher Zivilisati-
on im der Slowakei, Atti Lazi-
se - Verona, Verona 1982.
1954 - Prodiranje morskih uticaja u unutra-
snjost Jugoslavije, Mat. III KGJ,
Sarajevo 1954.
1911 - Einzelfunde von Olympia 1907-1909,
Mitt. kais. deutsch. arch. lnst.
XXXVI, Athen 1911.
\.VILLVONSEDER, 1949 - Funde des Kreises
in Oesterreich, Serta Hoffileriana
VHAD n. s. XVIII-XXI/1937-
1940, Zagreb 1940.
WRABER, 1957 - Klima slovenackog kraskog podruc-
ja, Krs Slovenije, Split 1957.
299
ZDANOVSKI, N.,
ZIRRA, V.,

1954 - Stocarska kretanja, Radovi Poljo-
privredno-sumarskog fakulteta u Sa-
rajevu, God. III, br. 4-5, Sarajevo
1954.
1960 - Kul'tura pogrebenij s ohroj v zakar-
patskih RNR, Materijaly i
issledovanija arheologii Jugoza-
pada SSSR i RNR, 1960.
REGISTAR KULTURNIH CJELINA
Alpski facijes 25, 27, 28, 29, 49
Apeninska 146, 165
Armenohori grupa 247
Badenska kultura 25, 26, 214
Belegis grupa 169
Belotic"Bela crkva grupa 140, 144, 185, 216, 247, 248
Bilanovo 1kultura 62, 205, 207, 245
Brivnska kuitura 71, 75, 76, 207
Bubanj.Jium 209
Bubanj-Hum grupa 27, 39, 49, 50, 51
Bubanj-Hum III gnupa 144, 221, 222, 228, 247, 248
Cetinska 'IOultura 10, 11, 68, 69, 95, 109, 110, 112, 117, 119, 125, 128, 129, 131,
133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 153, 156, 162,
163, 164, 168, 172, 183, 189, 190, 199, 201, 211, 218, 219, 220, 221, 222, 223,
224, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 237, 243, 244, 247, 248
Cetinski 199
,k:Jultura 14
kultura 14, 214
caka grupa 205
Dinarska kultura 142, 145, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 159,
160, 161, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 189, 191, 192, 193, 194,
195, 199, 200, 201, 225, 226, 227, 228, 229, 236, 237, 238, 242, 244, 249
Donja Brnjica-Gomja Strazava grupa 171
Egejski kultumi 215, 222
Einzelgra!bkultur 29
Ezero ku1tUI1a 14, 209, 214, 218, 222, 247, 249
Fiizesabony grupa 249
Glasinacka kultura 171
Glina III kultura 218
Glina - kultura 14, 60, 61, 62, 63, 125, 128, 184, 220, 244, 247
Glockenbecher-Osepel grupa 14, 56, 58, 59, 60, 63, 206, 244, 245, 247
301
Glockenbecher 57, 59, 188, 205, 245
G1ockenbecher kompleks 55, 58, 60, 62, 204, 205, 206, 207, 217
Gradinska 81
Hatvan kultura 14, 51, 52, 74, 166, 228, 248, 249
Hloplce Vesele kultura 62, 244, 247
Hurbanovo tip 69
lg 1 grupa 27, 28, 38, 45, 53, 108, 204, 207
Ig grupa 27, 39, 49, 50, 51
Impresso kultura 115
kr.ug 18, 192, 193, 202, 225, 241
Jadrans!ki kulturni krug 17, 18, 89, 184, 232, 234, 235, 236, 242, 243, 252
Jadransiki tip kulture 27, 94, 108, 110, 178
tip 60, 63, 184, 247
Kasnovucedoski Iwlturni komplek!s 27, 74, 107, 108, 188, 204, 207, 219, 242, 243
ikultura 49, 50, 52, 249
kulture 25, 27, 28, 29, 30, 31, 33, 35, 36, 39, 41, 42, 43,
44, 45, 46, 48, 49, 52, 58, 62, 64, 69, 75, 94, 95, 98, 100, 102, 105, 106 107 108
124, 125, 128, 178, 186, 187, 199, 200, 209, 210, 217, 218, 243 , , '
Kosiihy-Caka kultura 51, 52, 53, 108
KoStany 249
Kotorac-Cetina 109
Kultura grohnih humkJi 169, 195
Kultura III per;ioda 221, 245, 247, 249
Kultura :istoenoalpskih sojenica 25
Kultura jamnih grobova 61
Kultura kastelijera 73, 81, 82
Kultura kataikombnih grobova 61
Kultura kuglastih amfora 26, 50, 62
Kultura ljubljanskog barja 52
Kultura snur keramike 55, 62, 204, 205
Kultura trakaste keramike 25
Kultura vrpcanste keramilke 25, 26, 50, 204, 205
Kultura pehara 26, 27, 29, 50, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62,
63, 76, 108, 124, 127, 185, 204, 205, 206, 207, 209, 210, 219, 244, 245
25
Lagozza kultura 74
Languedocien 165, 248
Lasinjska ku1tura 219, 220
bl, 12, 14, 17, 25, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 34, 35, 36, 37, 38,
39, 45, 46, 49, 50, 51, 52, 53, 59, 62, 63, 64, 66, 71, 73, 74, 75, 79, 83, 94, 95,
99, 100, 106, 107, 111, 112, 120, 124, 145, 147, 155, 156, 164, 178, 183, 184, 187,
199, 200, 201, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 219, 221, 243, 245
kulturni kompleks 42, 102, 106, 124, 179, 184, 185, 187, 192, 199,. 200,
203, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 222, 237, 242, 243, 244, 245, 248
302
Maj:kops:ka kultura 55
Ma:ko krultura 14, 74, 108
Maliq IIIa grupa 14, 214, 245, 249
Maliq grupa 249
MierzanoV1ice grupa 248, 249
Mikenska 165, 172
Monteoru ,kul 248
Moris grupa 141, 249
Nagyrev kultura 14, 51, 62, 76, 141, 142, 144, 166, 170, 221, 223, 244, 247, 248, 249
Nagyrev kompleks 56
Nakovanska kultura 106, 206
Nitra grupa 51, 52, 55, 60, 63, 141, 142, 247
Nyrseg grupa 14, 74, 247
.grupa 50, 51, 52, 56, 60, 63, 124, 244, 247
248, 249
Para6in grupa 78, 171
Periam grupa 14, 249
Pirinejska grupa 56, 57, 58, 59, 247
Pitvaros grupa 141
Polada ,kJultura 52, 53, 57, 58, 61, 62, 63, 64, 69, 70, 85, 142, 144, 165, 166, 209, 226,
244, 247, 248, 249
147
Prebunannaro grupa 57, 165
Protoapenirrs'ka kultura 165, 223, 229, 249
grupa 223, 248
Protoappeninnico gru