Sie sind auf Seite 1von 363

UDC 903.1/;4 "6373" (497-15-[262.3-11)

YU ISBN.86-7123

023-6

1

BOSNE 1 HERCEGOVINE

DJELA

KNJIGA LXVII

CENTAR ZA

Knjiga 7

ISPITIVANJA

BLAGOJE GOVEDARICA

-

v

HANO BHONZANO DOBA NA PODHUCJU ISTOCNOG JADHANA

Urednik

Alojz Benac, redovni Clan Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine

v

Sarajevo 1989.

UDC 903.1/.'4 "6373" (497-15-[262.3-11)

YU ISBN 86-7123-023-6

ACADEMIE DES SCIENCES

DES ARTS DE

BOSNIE-HERZEGOVINE

MONOGRAPHIES

LXVII

CENTRE D'ETUDES BALKANIQUES

Livre 7

BLAGOJE GOVEDARICA

t' AGf DU BRONZf ANCifN DANS tA RfGION Df t' ADRIATIQUf Df t'fSJ

Redacteur

Alojz Benac, membre de l'Academie des sciences et des arts de Bosnie-Herzegovine

Sarajevo 1989

SADRZAJ

UVODNI DIO

 

Uvod

7

Metodoloski

pristup

 

13

KULTUR:NE

REGIJE,

KULTURNE

CJELINE

1 OTVORENI

PROBLEMI

1. Podrucje sjevernog Jadrana Geografski okviri i istorijat istrazivanja .

tip

kulture

 

21

25

. Dalj1i razvoj ranog bronzanog doba na krasu -

tip Ciclami-Mitreo

64

Problem ranog bronzanog doba lstarskog poluostrva

 

71

 

datacije arhaicnog

horizonta

kastelijera

81

11. Podrucje srednjeg Jadrana

 

Geografske

karakteristike

i

istorijat

istrazivanja

87

Srednjojadranski

tip

kulture

94

 

cetinske

kulture

 

109

Protocetinski

facijes

 

113

Cetinska

kultura

 

129

Dinarska

kultura

145

111. Podrucje juznog Jadrana

 

Geografske

karakteristike

i

istorijat

istrazivanja

.

173

i

protocetinski

nala:zi na

Jadranu

178

Dalji razvoj kulture ranog bronzanog doba na juznom Jadranu

189

Nalazi

cetinskog

tipa

.

189

Nalazi

dinarskog

tipa

.

191

1. Uvod

199

Geneza

i njihovi medusobni odnosi

 

199

Prva faza ra:nog bronzanog doba (potfaze Br. la, Br.

203

 

kompleks

203

Protocetinsbl facijes i Druga faza ranog bronzanog doba Cetinska ku1tura

. Treca faza ranog bronza:nog doba (Br. III) Dinarska

pojave tumula na Jadranu

11)

211

218

218

225

225

111. ekonomske osnove i socijalnih odnosa

skog

ZAVRsNA RAZMATRANJA

okvirima

231

Mjesto i

 

jadranskog

kruga

sirim evropskim okvirima

241

 

251

253

Popis

nalazista

na

kartama

271

Skracenice

 

273

 

277

Registar

 

cjelina

301

Registar

 

305

UVODNI DIO

Krasko podrucje

UVOD

obale i njenog zaleda, kao dio

jad:ranskog basena i

najsjeverniji

Sredozemnog

predstav1ja

jednu

i · specificnu

na siri prostor

zapadnog Balkana 1 • Tako

Citavog

slicna

se dobrim dijelom zadrzala sve do nasih .dana.

 

gra:nica ovog podrucja

jasno

f.iksirruna

oba-

lom !i jadranskim ostrvima.

 

prema

predstavlja

Soca,

odakle

po6inje

predio

sasvi1m

karakteristika. Linija koju orz;nacava tok ove

lja

i

razmede, mada

disNJUkcija u

ovom

to :izrazeno IU

uglavnom predsiav- nikada nije

bila :naglasena tako jasno kao sto

pri:rodne sre-

dine.

odnosno

granicu ovoga

razdvajanje

predstavlja

doblna

MaN. U

·toliko potencir(IJI1o

koliko

Kako cemo u

kasnijem iz-

 

vidjeti, svi arheoJoski pokazatelj1i svjedoce da

barem

pred-

ilirskim

najveCi dio sjeverne

uglavnom

ristoc-

nojadranskog

dok

tisana ka Egeji (sl. 1). Prema tome, moze se reCi da

rucja od

grani1ce ovog podrucja na sjeve-

veCini pra-

predstavlja granica prema

pod-

i relativno stabilne 1i veliki

odnosno geografsko i zapadnog Balkana i

jasne

prostora.

da odnosi na

se

i

ova

reJaoij.i

raz1iCitim

promjenama koje se :oi:rati, to

metodima veoma tesko pokazuje veoma kompleksnom.

preci-

tom pro-

dosta rijeOi u

i nacina

ovdje cemo samo na-

na ovoj relacij.i naJveCim dijelom zavisilo od

stanovnistva. Pri tom do

sastav i ,sklop ovog dijela Bal-

izra:leno takvo jed.instvo

glasiti da

posebnog izrazaja dosao kana. Naime, rijetka

podrucja

kojima

p11irodnih

svjezina

kao sto

uzeg

ovdje slucaj. Blago, alri ,i

medi-

p11irodnih svjezina kao sto uzeg ovdje slucaj. Blago, alri ,i medi-

pojasa

S·kem

veoma dobro s:to posebno pogo-

pojasa S·kem veoma dobro s:to posebno pogo-

1 u arheoloskoj, i terminologiji jugoslovenska jadranska obala uglavnom se uzima kao istocna, za razliku od italijanske obale koja se kao zapadna. Ni jedan od ovih termina ne odgovara stvarnoj geografskoj situaciji, jer se Jadransko·more pruza pravcem sjeverozapad-jugoistok. Medutim, mi smo se iz prakticnih razloga u ovom radu sluzili terminologijom, koju sva- kako treba ·shva!titi uslovno.

duje stocarskoj privredi sezonskog tJipa, koja dominantna naro- 6:i:to u ranijim postneolitskim Tokom tJih u ovaj bez sumnje, u1azio jedan mnogo siri predio u zaledu

slucaj u neolitskom periodu i uopste u uslovima gdje

preov'laduje zemljoradnja ili, pak, privreda koja

nego sto

to

orijentisa:na na more.

1----- 2-
1-----
2-

Sl.

isto6nojadranskog

Fig.

(1

-

1

-

1

Podrucje i!stoenog Jadrana i jadranskog

-

Redion

f>rontiere

du

k:ruga, 2 -

de

l'Adriatique

ou11Jurel

cercle

onimtale

de

granica

granica prodora medi:teranske vegetacije)

cercle culturele adocatique

(1

-

de

et

C'Adriatique, 2 -

du

]rontiere

de la vegefation mooiJterraneeune)

Potrebno

odmah naglaJsilti da uski obalni pojas tokom veCine

mjeri naseljen, vee pri-

s•i-

samo .da se kartiraju arheoloski lokaLitet1i sa

perioda

u

marni prostor u ovom smislu predstavlja jadransko zalede, cija

kako smo prethodno

periodima. Dovoljno

promjenama u

ovog podrucja,

samoj obali tokom Oitavog raz-

od paleoHta

cemo vidjeti da sve

do prvog

vrste

pr. n.

gotovo

potpuno

naselja i

·n,e

da. more

nije bilo

kao Jedan od

a1I

cmJenica da

su

lokaoije prema kopnu. Podaoi

ili v'i5e uvucene u

pokazuju

da

i orijenti-

neolita

su

u

na

po-

razvoja ovog perioda sve v.ise do izrazaja dolazi domestifikaoija

raspolazemo

tokom

kojoj

ovom podrucju bbla zastupljena mjesovita prirvreda, u

lov

,i

nibolov,

posebno sakupljanje

flore <i faune, odnosno zemljoradnja i

urzgoj stoke

S.

t

v i

1980, 73-95). Za razliku od toga, ·U bronzanodopskim nala7!istima pot-

 

preovladuju ostaci pripitomljen;ih

jednim

.dije-

lom

su

i

cerealije, dok su nalazi morske faune

sasvim ri-

jetki.

jasan znak da u tim periodima more nije

pri-

interesa svega, kopnu.

 

vec

su

prije

Prva naselja na obali i mjeri se javljaju tek u vrijeme

do

ske okupaaije. U vezi sa tJim ne smije se 1i,spustiti iz vida

preotkret nije

mjeri faktorima. Sve to ukazuje da u prethodnim

prekomorski poduhvati u vecoj .talasokratije na Jadranu, dok dolazi u vrijeme helenizma i Dim-

preokreta u ovom

da taj

kao posljedica

razvoja, vec u punoj

more sluz·i1o

kao

resurs i

i to u:glavnom za saobracaj, za sto ovaj dio razudenosti ti dobroj zastJicenostJi obale, narooito komunikaoija koja relat1iv'no rano

Monte Gargano. Ovaj pre-

jeste pravac srednji Jadran -

komorski put se koristi vec od neolita,

i u ranom Prirodne

ne samo za pri-

morski saobracaj vec su veze duz najveceg dijela listocnojadran-

skog prostora ostvarlj ;ive li brojnim

krecu sa morskom obalom. obalne i priobal- najkracu egejskog i sireg mediteran-

smje-

sjeverozapad-jugaistok, dok su iz ri.stih raz-

ru istok-zapad,

njegova upotreba

dobu. pruzaju povoljne

komun:ikacijama koje se

uslovljeno

prohodan

skog podrucja sa Alpima i

Evropom.

dinarskog plamnskog s,istema, koji

1oga

sa sirim baLkanskim zaledem ri. Panonijom. Pri-

rodne

ovoj relaoijli

su uglavnom

doline rli-

jeka i

koji sijeku ovo podrucje pravcem

ovo su

samo prirodnri. preduslov:i,

iskorisce-

nost i

od ovih komumkacijskdh pravaca bili su u znat-

od

mjeri

.raz,voja u odredenom

ovom ·i

sirem evropskom i mediiteranskom prostoru.

Ovih nekoliko ops.1Jih

kog pojma,

i razvijao se kompleks

u

iz·nijeli smo u oilju potpunijeg pod,rucja kao <geografskog kul·turolos- prostora na kome bronzanog doba, koji glav-

na tema nase rasprave. S tim u vezi treba odmah reCi da rano bronza- no doba spada u red slabije obradenih 1i poznatlih kulturno .;istorijskog ·razvoja ovoga podrucja. Razlo:zJi ovakvom visestruki, na ovom mjestu navescemo koja nasem mislje-

nju, najvaznija. U prvom redu to veoma slaba i !i.stra- zenost ranijih postneolitskih perioda, odnosno eneo.bl.ta, ranog i srednjeg bronzanog doba, i to posebno na prostoru :istocnog Jadrana, ali i na preosta1om dijelu zapadnog Balkana, kao i na alrpsikom podrucju i u sje-

vernoj Italiji, koj1i se takode nalaze u

rucja. Brugi razlog lezi u nedovoljnoj tipoloskoj i atrak-

do-

voljno mogucnosti za

cjelovito d. si ,stematsko proucavanje ovog razdob-

lja. tom moramo imati u vidu da ovo doba predstavlja p:ocetnu jednog novog perioda i da prirodi po-

priMe

raz-

novrsna dokumentaci,ja. TreCi uzrok slijedi .kao ·direktna 1i logicna po-

atipicnosti ras-

su

susjedstV1U ovoga pod-

nije

pruzao

tivnosti

raspolozivog

materijala,

koji

sve 'donedaV1llo

kompleksnih

ku1turnih perturbacija i tako da

i

za sagledavanje citavog tog procesa neophodna veoma

zbog slabe istrarenosti i

sljedka prethodna dva, te

polozive grade

potreban interes strucnjaka za sintetsku obradu

ove

iako

evidentan znacaj

tog perioda za

tadasnji i

kasniji

razvoj ovog dijela Evrope. U cje-

lini gledajuci, do sada se ovim ra, i to uglavnom pojedinacno i parcijalno.

Uzmemo li obzir ove objektivne okolnosti, blce nam potpuno razumljiva da rano doba na prostoru

Jadrana sve donedavno jedrna od velikih

arheoloskoj nauci, te da su se prve cjelovitije sintetske obra-

bavio veoma mali broj auto-

nasoj

i

. de ove grade pojavile tek krajem prethodne decenije. Naime, tek su

na okolnom prostoi1u omogucila izdva-

janje odredenih kulturnih cjeHna i jedan

matici, tako da ovo razdoblje sve manje predstavlja u ev- ropskoj i balkanskoj praistoriji. Prekretnicu u ovom smislu predstavlja si>ntetska obrada materijala cetinske kulture, koju objavio I. Marovic, 1976. godine, kao i kratka ali vrlo jezgrovita studija Covica La

novija 1istraZiiV'anja na ovom i

pristup ovoj

prima

suo retroterra

media eta del bronzo sulle coste orientali dell'Adriatico

v i

1980, 5-18), u

kojoj

sul

prvi put na

moderan i metodoloski dobro zasnovan naci!n predstavljena veOina

nih

punijem ·razmatranju i

usko

ranog uglavnom u IV [

iz okvira ove

Dalji znacajan korak ka pot-

sagledavanju kulturnog razvoja na ovoj relaciji

vezan za rad na ediciji Praistorija jugoslavenskih zemalja. Pro-

doba jadranskog pod·rucja obuhvacena

manji!m dije1om u III tomu. J?ijeloyi ove edici-

je koji su posveceni

iz ovog domena

su kao

eminentnih

jugoslovenskih autora

v

zultat rada 1983, 103-170; I.

Marovic-

Covic,

Gab-

rovec,

1983, 21-38;

S.

Dimitrijevic,

1983, 191-231; S. 1979, 317-329),

si-

 

zahvacene

posebno se 1i·stice ·doprinos

Covica. Ta-

kode

potrebno istaCi udio I. Marov.ica, koji se uz

CoviCa najvise

bavio ovom

radu.

kako .u ovoj ediciji tako i u cjelokupnom

Uz brojne veoma znacajne ri !indikativne

kojima

to-

kom kasnijeg izlaganja

na nedostatka, koji se narooito

zanog doba kojoj orvdje rijec. Naime, ovom djelu obraden

i, mada se

Trscan-

skog krasa i sjeverne koja kao granicne veoma na kulturnog razvoja jadranske regije. Posebno znaea-

jan Trscanskri kras, na kome

vena brojna stratiHkovana nalazista. Pokazalo se da bez cjelovitog po- znavanja i prezentacije te g•rade ne mozemo pravilno niti

obraditi rano bronzano doba Ctitavog sjevernog dijela istocnojadranskog

Istina, ovaj pro-

stor mrnogo istrazen odnosu na Trscanski kras i ostale dije-

love istocnojadranske regije, ali treba a·staoi da

kulturnog kruga ujedno i najpodesrnjli za veze sa sirom

srednjeg i istocnog Baikana, kao ri za kontakte sa egejskim podrucjem.

taj najjuzniji dio ovog

obavljena obimna ristrazivanja ·i otkri-

dosljednim pridriavanjem orve koncepcije rispustena

prostor koji granicama danasnje J·ugoslavrije tom okviru nalazi najveCi dio istocnojadranskog prostora,

dosta rijeci, skrecemo

na

i

na

dva bit-

ranog bron-

Slicna

situacija i sa sjevernom

upra- istocnog Jadrana s.a

ovim oblastima. Uz neke ·druge momente koje mozemo

vo ovo

Oini

se

Sva novija istrazivanja da ranom

podrucje predstavljalo vrlo

smatrati posljedioom aktue1nog stanja istratenost.i

da

i izostavljanje

granicnih oblasti, jedan od

razloga sto su u Praistoriji jugoslavenskih zemalja

ran slabije obradeni u odnosu na sredis.nj1i prostor ove regije.

kao posljedica razlicitih po-

gleda na

koja oznacavaju

prelaz u novi period. U ovom se pokazala posebno

pocetni hori•zont ovog

razdoblja. naroCito izrazeno u odnosu na ko-

nekima

tu .radi najranijoj bronzanodopskoj Tako ova do-

sta sumarno obradena u III tomu ove publikacije, tj. u knjizi koja se odnosi na eneolitski period, ;iako autor S. Dimitrijev:iC na tom

ju pojed·ini autorri smatraju eneoHtskom pojavom, dok se

sto

pra!istonij·skog ku1turno·istorijskog ·razvoja, publikacijama koje su djelo veceg broja auto-

i sjevei1lli Jad-

nedostatak

dosta razumljirvo posebno kad su

pitanjru tako osjetljiva

ostao dosta

tako da

iznosi izrioito stanoviste da

zanog doba (S. D i

detaljnija obrada te kulture,

nog doba istocnoalpske reg.ije uglavnom

kultura riz vremena ranog

1979, 328). I u IV tomu izostala

i t

r i

v ti

S.

svom prikazu bronza- na kulture razrvije- njegovom miSljenJu

se

ranog

doba, mada i

kultura barem jednim svojim dijelom pripada ovom periodu (S.

G

b-

r

v 1983, 24 i d.). Sa druge strane, u ,istom

Covic i

I.

Jadranu

od komponenata njene

prve faze, ostajuCi pri tom cvrs·to na da se ·i u hronolos-

ukljucuju u okvire cetinske ku1ture kao

Marovic varijantu ove

koja

se

ja:vlja

na

srednjem

i u kulturnom smislu radi

enoolitskoj pojavi (I.

r

v

-

v i

1983, 196-197).

Sve ove nedosljednosti istrazenosti ove

su

posljedica

mada su jednim dijelom proistekle i [,z

same koncepcije ove

s vec da bismo

soj ·i evropskoj arheoloskoj stajanja ovog djela. P11i tome

dimo

publikacije. Na ovom mjestu dh navo-

da se umanji vrijednost priloga iz Praistorije,

neke od

i

koji su prisutni u na- smo se susretali tokom na-

s nam grada i stavovi iznesenli u ovoj oslonac. Primjer ljub-

i

samo kao ilustraoija

koji

doba

opredjeljenjem kraja eneolita ri u

doba,

bez sumnje mnogo paz-

ne

samo na ovom pocetka ranog

vec

i

ne

cdiciji u velikoj mjeri ljanske kul.ture posluzio

raju u vezi sa vremenslcim i

pocetka

mnogo okvi:rima.

kao i sama

nju, te cemo ovim pitanjima u kasnijem tekstu posvetiti dosta prostora.

ranog

bronza:nog

kratkom

djela

sintetskog karaktera

kojima

manje ili v:ise cjelovito obradena problematika ranog bronzanog doba,

podrucja, valjalo

dodati i

stU'diju Z. BrU'siCa Ene-

olit i rano broncano doba

sjeverozapadnom Balkanu. U dijelu

dije koji se odnosi na primorsko podrucje izneseno

dosta zanimlji-

zakljucaka i sak.upljen ve1ik:i broj

podataka, ko-

j'i su nam

od velike koristi

ovom radu. Na zalost, ovo djelo jos

objavljeno, te

ostalo nepristupacno siroj

javnosti 2 •

Na kraju, potrebno se ukratko osv,rnu1Ji i na djelo N.

objavljeno

jos 1939. godine. U ovoj

Jonskog

mora,

tom okvi'1.-u problema:tika ranog bronzanog ,doba ,istocnog Jadrana naj-

zastupljena i obradena i,z prostog razloga sto autor nije imao nikakve podatke k:ultur.i ranog bron:zanog doba ovog

slab:ije

d'io i istocnu Sicilije. Mectutim, u

sko podrucje koje ukljucuje citav jadranski basen, ali ;i

Das adriatische

in Vor- und Friihbronzezeit, koje

studiji

veoma siroko geograf-

dijela Jadrana, izuzev nekih odranije poznatih nalazista iz Istre i Trscan-

skog krasa. Sa danasnjeg

d,ije i

acavanju ove problematike, jer

glodu

bez obzira na sve

se re6i da koncepcija ove znacajniji dopr.inos pvo- okv,ire jadranskog kulturnog kruga

sas\<lim razlicit'i:h kompleksa. U tom po-

kome bi u jadranski krug

zapaclni Balkan., i ·to vec od neolitskog doba. No,

.izneseni podaci ne

•neprihvatlj·iv stav autora

ukljuC!iti

mora se konstatovati da ovo djelo

stavlja

pokusaj sintetske obrade ranog

doba jadranskog

podrucja,

rezaltati su u

potpanosti adekvatni

gradi i

ove

2 Radi

zofskog

se

magistarskoj

radnji Z.

1972.

godine.

ovog

odbranjenoj

djcla

nalazi

na Filo zofskom fa-

Filo-

se

PRISTUP

Prije

nego

predemo

na

ra:zmatranje

same

ranog .

doba istocnojadranskog

neophodno

iznijeti ne-

 

preze:ntacije grade,

naro6ito u pogledu

i

 

stupa

metodoloskim li

bu-

du6i da

u najveooj mjeri odredilo pravac

blt-

no

na

koncepciju ovoga djel.a.

svim

 

na koje

nruilazi1i tokom

ove materije, jedan od

svakako

onaj koji se odnosi na

odredenje karaktera

doba k.Jruo izdvojenog

 
 

u

razvoja istocnojadranskog pod-

ovom

Stoga

vec

neSto vise reci

toj

i

nasem

u ·tom

tim prije s1o

ta pitanja naCin rijesena ne samo na istoCnom

vec i

6itavom zapadnom

i na mnogo sirem

NaroCito

ostali

ranog bronzanog

razgranicenja d. i eneolitskog perioda, koji

nepo-

Tako se kao jedno od cesa transformacije eneolitske

sa tim neophodno bi bilo razluCiti da 1i period koji

pro-

bronzanog doba. U vezi

»rano kojoj kojoj istovremeno

namece i pitanje

bronzano ·doba« treba da predstavlja

jos uvijek dolazi do nastanka sko ra21doblje ili te rijeci,

tipoloskom i

prelaznu

u

eneolitski kulturni sadrzaji,

pak, to pocetak kome vise nema tragova

elemenata koji uvode u novo

doba

prethodnog perio-

sirem istorijskom smislru potpuno domini-

da,

vec

i

novi

kultu11e ranog bronzanog doba ili samo od njih i kome od

sve

ne postoji neki me- opredjeljenje u velikoj mje-

zavisno od stanovista razlioi,tih arheoloskih tradicija, skola i autorri-

Zapadne Evrope

ne vodi .mnogo racuna tim vec gla;vnu odredniou u ovom

teta. Tako se

ovih ove mogucnosti, ali todoloski zasnovan i

Veoma

da

vazno pitanje da ove

trebalo dati prednost. U

vezi sa njihovim stav, vec

se

jednom dosta ve1ikom dijelu Srednje

predstavlja pojava proizvoda od bronze, odnosno uklapanje u

hronoloski sistem Reineckea.

per.iodizacija

na

smo prethodno govorili

veooj Hi manjoj mjeri bazirana na

stima lokalnog razvoja i gdje aspekti

dolazc v1se do izrazaja. Tako mozemo reCi da metodolosko odredenje

pret-

rijumu.

ranog her-Csepel i

mjeri 1imaju pre1azni karatkter,

dok bi tek u trecoj fazi ovoga perioda preovladiivali elementi dopskog karaktera Nagyrev, i druge: up. N. 1i z,

koje

hodno navedene komponente, s tim sto se

daje prvom krite-

prihvaceno u Madarskoj, podrazumijeva obuhvatanje

koje su na ovom doba

Nagyrev), u

n:ajvecoj

opredijeljene

(Mak6,

Nyrseg,

prvu i dru-

turi.

117-146;

G.

Sasvim suprotam sta!V

n d i,

1982, 165-180).

u

cehoslovackoj litera-

ve-

autorima, pocetak bronzanog doba na tom

se za klasi6nu

t ·ikama predstavlja

d

k,

1982, 225-227).

ni

koja

svim svojim

h v da ni jedno od ovih dijamet- ni u hrono1oskom po-

1-

odrednicama sistema

Reineckea, vec madar-

rano

doba najveCim dijelom prethodi faZJi Br.

dok

pocetak

doba

cehos1ovackoj periodizaciji odgo-

varao

etapi

Br.

zavrsnoj

fazi

ovog

perioda,

prema

Rei-

Nesto

drugacija

situacija

i

gim

i ranog

 

doba na

 

egzistirra

i .relativno dugotrajna prelaz-

na

faza kojoj

Cernavoda III i Cotofeni. Rano bronza-

no

doba otpoCinje sa grupom G1i:na III -

Schneckenberg, koja takode

mjeri ima prelazni karakter.

etapama ovog perioda

 

tipicne bronzanodopske grupe, kao sto

 

Peri-

Tei i

dr. (S.

i n

R

n,

1968, 45-128;

R

n,

1975, 145-158; 1981, 157-170).

U i

primaran znacaj u

ovom pogledu dat

vezama sa egejsko-anadolskim Ezero)

11 Anado1iji (G. faza ovog perioda

G

r g i

Tako se rano bronzano doba poklapa sa 1979, 487-514), do.k bi prva

(Maliq IIIa) ug1avnom bila para1e1na sa

III Grckoj (F. r n d i, 1982, 204-209; G r a-

v

et

s

i

11,

1983, 724-726).

Na

na ima i nekih smo vidjeli na

ri izvodi

Balkana ovo odredenje se u najvecoj mje-

si·stema

zasnovanih

Reineckea.

Ist1na,

novije

drugacijim k11iterijumima, ali kako

jos nema jasnijeg opredje-

Ll

 

Kad

istocnojad•ranski prostor,

treba naglasi:ti

da

razrjesenja

zavrsetka eneolita i pocetka

 
 

ranog

bro:nzanog

doba

na

po-

odnosno na baZJi hronoloskih i

paralela sa

pod-

i

Reineckea, nije dao odgova-

rezultate.

se da

si,s,tem. se ono ne

ni rijesiti na tim osnovama.

Kako

poz:nato, Reineckeov sistem

oformljen

ovog vijeka,

i to prvenstveno

za

juzne Njemacke

W.

r

r ti g g

1959, 5-14).

vnJeme izneseno

dosta

rezervi

vezi sa

aplikacije ovog sistema kao osnove za periodiza- razvoja samo na sirem vec i na samom ma-

tlicnom

(W.

1978, 14, 21-23;

h v 1d k, 1982,

226)3. Narooito

kritikovane

determinante pocetka bronzanog

doba. C:ini se da

W.

sasvim ru pravu kada kaze da pojava bronze

jeste vaz.na odrednica pocetka novog perioda, a1i 'svakako

jedina, niti glavna determi.nanta

moze 1978, 22). U

pojava bronze na odredenom pod-

preobrazajima libl ne, sto rane produkcije kao Hniji, moze se posta-

ovom

(W.

svakom

nije svejedno da lii pracena i sirim

re6i da se ne moze imati isti odnos prema

gdje se ovi produkti

i:bl trece ruke.

U

bronze i prema iz prve,

pitanje da li

bronze uopste neophodan

za

definisanje kraja eneolita i

pocetka bronzanog doba,

u pod-

rucjima koja

prirodnih resursa

koja

udaljena od

velikih centara rane

b·ronze. U Madarskoj,

Bu-

garskoj,

ni na egejskom

neophodno

•taj

nije

od

znacaja 4 • Takode

da

li

nedo-

statak

ili njena krajnje

pojava, samo

do-

statna odrednka i znak da

odredeno podrucje jos uvijek u eneoliot-

 

!ili

se

tom

moLra voditi

i

ne-

kim drugim Sva ova pitanja

mjeri se odnose na

na-

stanka i razvoja ranog bronzanog doba istocnog jadranskog podrucja,

na

od njih

lizucavanja

dala zadovoljavajuce

odgovore. U

sve se vi·se

da

u ovom smlislu neophod-

no mnogo vise paznje posvetiti

aspektima i

uops·te

ben geografski polozaj iiStocnog Jadrana -

rana i

specificnostima razvojnih tendenoija odredenog podrucja nego opste periodne i hronoloske sisteme. S obzirom na oso-

Medite-

te na izlozenost ovog prostora uticajima iz

na

srednje Evrope -,

ova

kruga,

u

raz;matranjnna

smo da u

najvecoj

razmotrimo

veze i odnose sa objema

Sasvim

razumljivo da smo se pri tome morali osla-

njati

na

Reineckeov i

na egejsko-anado1slci

sistem.

Medu-

tim, pokazalo se da

jedna od speci.f.iooosti ovoga podrucja i

tome

potpunosti prirmijeniti ni jedan od ovlih

baznih hrornoloskih sistema, pogotov.u ne kao osnovna period:izacijska

odrednica. Iz tog razloga, njihov znacaj, kao ·.Uostalom i u

noloskih sdstema

hro-

takode morali oslanjati, sveli ·smo na

pa-

Rumuniji, na koje smo se

sto se

na

ne

Madarskoj,

i

razmatranja

ralela,

vidu

da

hronoloska cilsto'V'remenost ne mora

sama

sebi znaCiti i

U stvari, prak-

izvodi

nekim

hronoloskim i

vezanim za pocetak

prvim fazama ranog bronzanog doba metalni pro·

mjeri

terminoloskim

v i

bronzanog doba vidi

4 Na ovim prostorima se jos

9-13.

od bakra,

Egeji bronza se

znacajnijoj

 

tek od

perioda. Up. N.

l i

z, 1968;

h n i k,

1985;

r

n i g

n, 1974.

sa

ophodni modeli

rije na kojoj se periodizacije u puno:m oblmu

lokalnog razvoja i na uze si•steme koji su na toj bazi izve-

racuna·t:i samo na kompleks odlika

pokazala da hronoloski sistemi nisu nista drugo do odredeni ne-

cija

validnost

srazmjerna veliCini terito-

da •se u pogledu

Iz toga

deni. Razumljivo, objektivnost svega toga u najvecoj mjeri na istrazenosti datog podrucja.

uslovlje-

 

Na

sadasnjem

stupnju poznavanja ove

jos uvijek

smo

daleko od

razrjesenja navedenih pitanja i

od izirade

jednog cjelovitog sisterna koji

nog razvoja o,rog dijela Jadrana, ali smo

trebalo mnogo vise

odgovarao slici kultur-

istrazivanja

u tom pravcu. Samo se na taj naei<n moze

u punoj

da

odgovarajuca realna osnova za jedno svestrano

kom-

pleksa

razvoja na tom

i

preci•zi,ranje hronoloskih,

 

i

svih

dragih odnosa sa drugim

i

U

cilju

jedne ske baze za ovakav pristup

nastoja1i

da

u

okviru

ranog bronzanog doba istocnog jadranskog

podrucja obuhvatimo sve elemente ove problematike, pocev od

nagovjestaja

novog perioda, koji su jos uvijek

sve do

di-

potpunog pre-

jelom u eneolitskom kulturnom miljeu,

rastanja

kulturu

punog, od:nosno sred:njeg

doba.

tom

smo

pokusali da

sam proces

prerastanja eneolitske

kulture

doba sagledamo u kontekstu drinamicnih odnosa i problmanja koja su zahvatila ovaj d•io EVirope, imajuCi uvi-

jek u vidu

odraza tih

istocnog

U vezi sa koncepcijom ovog rada, vec smo naglasili

cje1ine

podrucja istocnog

Jadrana, bez obzira na danasnje

granice i

ne-

nivo

ovog prostora.

znaCi da

ovdje

deno Citavo podrucje od rijeke Soce do rijeke Mati, sto u

vazdusnoj

li.niji iznosi oko 650 km duzine 5 Normalno, u

tom okviru

•i zalede,

koje,

skog podrucja

iako

dosta zadire u

geo.grafskom

predstavlja

izvan uzeg jadran- prostor od

nog

za

ovog kulturnog

Naime,

situaoija u ovom dijelu Balkana

jasno pokazuje da se kulturni .razvoj

ovoj relaciji ne poklapa sa pri-

kHmatskim 11iku kojom se bavimo, razumljivo

aspektima,

morali dati

tovo c.itav srednji pojas dinarskog planinskog si1stema tokom cjelokup-

Pre-

oni nesumnjivo potvrduju da go-

prednost

geografske •regije. S obzirom na tema-

i

da smo u ovom

ranog

doba gravitira jadranskom

ma arheoloskoj gradi, linija razgranicenja

jadranskog podrucja

sa onj,ma

 

isla

bi od

Cividale

Ital:ij·i,

preko

iznad nove

i Postojne, odakle se suzava prema

 

da

na

tom

isla

hrbatom

ove

planine.

Dalje se

jadranski

opet

i

polje,

koljeno

sa nalazistem u Varvari i, bluCi

Konjica,

s Poredenja

navescemo

da

ukupna

duZ:1na

jugoslovenske

jadranske

obale iznosi 6115,9 km . Od toga 2 092,4 km otpada na obalu kopna,

4 023,5

obala ostrva (Veliki geografski atlas Jugoslavije,

182, Zagreb

1987).

gore i

ja i planina sjeverne

Durmitora, do visova

Komova,

zatim

vrhova Prokleti-

i2:lazi na do1inu rijeke Mati (v. sl. 1) 6 •

Ovdje treba

skrenuti

Parte.

na odstupanje koje rS'ffiO ucini.bl. u nalazista su smjest ena na

ipak smo

ukljuciH u ovaj rad. Pri

tu .radi

najznacajnij1i'ffi centrima ljub-

njihovia:n izostavljanjem izgublli

koji

inace u

potpunosti orijen-

u

barje

vezi rsa naseljima lg i barju, dakle izvan

tom

ljanske

tisan na jadransko podrucje. Osrim toga, i samo

okvira,

smo rimali u v·idu da

se te da blsmo

kompleksa,

ovom

veoma

povezano sa

i

Trscanskim krasom i bez

u znacajnoj

doprirnijelo raz-

ovog dijela Jadrana, te se ne moze iskljuciti ni

da

i to podrucje, barem

vrijeme

 

ricrltergralni dio

jadranskog

kruga.

Na citavom

istoonog Jadrana do sada

konstatovano

preko stotinu nalazista u kojima

iunedu ostalog,

i mate-

ranog bronzanog doba 7 • Vec

cjelokupne te grade pred- osnO'VIIli cbl.j ovog rada sin1etska

smo se oprecbljelili za sistematizaciju

stavljalo problem za sebe. No, posto

obrada navedene problematike,

i

nalaza

cjelina

svim

g·dje

to bilo

pri tom su

mjeri

apostrofirana i kartirana sva

naLazista.

detaljan

opis i

svih tih nalazista smatraLi smo

 

bala-

stom na ovom

jer

ona manje ili vise poznata iz postojece

literature.

shodni cilj, mada toga

Ni

riznosenje

novog

materijala nije

tamo gdje

to

nam

ovdje

bio

potrebno i

dio ovog rada ima cetiri osnovna odjela. U

poglavlja, .iznesene su osnov-

karakteristike razvoja glavne jadranske :re-

su uk1jueene geografske od!Jike

koji slijedi nakon ovoga

i

gije: sjeverni,

Jadran.

podrucja,

istorijat

nalazista,

te prezentaoija

za

njihove grade, kao 1i otvorenih veza- nedovoljno istrazene aspekte iz ovog domena. Prezentaoi- odnosno kompleksa, njihovih varijanti

i

grupa, obuhvaceni i hronoloskri ok-

njihove geneze i nastanka. trecem dijelu rada, nakon iznosenja

viri, a1i bez sireg zalazenja

pitanja

cjelovito obradena

grade. Olaksavajuca okolnost

se

redenih

rasprostiranja veCine cjelina,

tome

od-

poklapa sa ovim geog,rafski:m re-

ove materije bila cjelina,

u

6 Prema etnografskim podacima stocarskim komunikacijama u ovom di- jelu Balkana, jadranski kulturni krug se poklapa sa stocarskim kretanjima me-

s

,tim

s.to

ova

ob.uhvataju

nesto

.sire .podrucje.

ovome

asrpekata kuHura ranog bronza-

nog doba sa ovoga 7 U ovog ·rada kartirana 122 lokali'teta sa materijalom ranog bron- zanog doba. Prema nasoj ev:idenciji to i ukupan broj nalazista ovog peri·

oda koji su do sada otkriveni na podrucju istocnog Jadrana.

metodoloskim princip±ma definisanja odredenih kulturnih cje-

lina vidi L.

vise rijeai

U vezi

1

obrade

sa

i n, 1982.

gijama, narocHo u pogledu

me, u izlaganju smo mogli dosta konsekventno da se prblrzavamo ovo- ga kulturno-geografskog redoslijeda. Osnovni cilj ovog d<ijela rada da se sistematski prezentira postojeCi materijal i, u okviru raspolo- 'hivih pruzi jedan kontinuirani pregled :kulturnog razvoja od pocetka do kraja ranog bronzam.og doba u svakoj od regija po- naosob. U trecem odjelu, koji nosi naslov »Kulturno-istorijski aspekti«, smo nesto nacin izlaganja. S da ovaj dio rada u najvecoj mjeri ima sintetski karakter, u njemu su obradene op- ,'ite karakteristike razvojnih faza ovog perioda, ali ne vise u okviru po- regija vec na Citavom jadranskom podrucju kao siroj cjelini. Tu su posebno obradeni problemi vezani za nastanak kulturnih cjeli- koje saCinjavaju jadrarnski kulturni krug, njihovi medusobni odno- si, te socio-ekonomski i drugi aspekti 'kulturnog razvoja.

u cetvrtom, zavrsnom dijelu obuhvacena su pitanja vezana za

mjesto i znacaj istocnojadranskog kruga u kontekstu kulturnog razvo-

ja na

ZahvaljujuCi to-

balkanskom, mediteranskom i evropskom podrucju, kao i

opsta zakljucna razmatran.ia.

KULTURNE REGIJE, KULTURNE CJELINE 1 OTVORENI PROBLEMI

1. PODRUCJE SJEVERNOG JADRANA

GEOGRAFSKI OKVIRI 1 ISTORIJAT ISTRAZIVANJA .

Ovo podrucje obuhva:ta najveCi 1dio Slovenackog krasa, Trscanski

primorje, kao i ostrva

·definisana

pocinje Furlans'ka nizija, tj . prostor koji ima

dijela

i Goricki ikras, te

sjevernog

rijelkom Socom,

Istru, Kvarner i Granica prema

Jadrana.

sjeverozapadu

Najisturenija

jasno

taoka

dr·ugaCije geog.rafske

ovog

jadranskog primorja rprema unutrasnjosti 1su

kojih

direktna veza sa

vrata, preko barjem. Od Postojne

se ovaj prostor

·dolinom Pivlke, preko Ilirske

do Rijeke,

da

na vecem •dijelu Kvarnera i u

Veleblta obuhvatao samo

oba1ni pojas sa os1Jrvima.

same obale, ovo tlo

veCinom

niski kras 200 ·do 400 m,

rjede i

do 500

nadmorske

s tim

da

se

ta

Alpama, Gorskom

visina postepeno povecava

narocito

granicnim

i na podrucJu Veleblta,

pre-

ma

Lici

d r i

1957, 9).

U sredisnjem

dijelu

ovog

podrucja

isticu se jedino

Ucke i

Cicarije, koji sa visinom i do

1400

cine

mocnu

na

iz

i Slovenackog krasa na Istar-

sko

Geoloski :sastav

omedenog prostora

dijeiom

kredni i

vapnenac i

sredisnjem podrucju Istre, u

podloga koja

obra-

1957,

veca, vegetacija buJnija, sto

pokrajine, za ra:zliku od okolnog kraskog pod-

dolomit,

Soce i olko Postojne, zastupljena

i

kao

zovana u 9-13). Na daje zelenu boju

movski

talog

d r i

terenima viaga tla

rucja, koje

zbog rastresite i

podloge

ogoljeno

i

kome su izrazene sve odlike ovog geoloskog ti1pa -

skrape, vrtace,

doline,

40-41;

kao

i

neoblcno

veliiki broj

Herak, 1957, 11-13).

peCina

i

jama

v i

i

1922,

Na ostrvima, na samoj obali i u dolinama rijeka Soce, Vipave,

submediteranska. Niski ikras

Rizave, Dragonje,

i

Rase klima

 

predstavlja

sa

torplim

zimama i

ljetima. Klimatski

rezim

i

na periferiji

takode pod

snaznim

Mediterana,

ali

na veeim visinama

vec dosta izrazene odlike srednjoevropsko-alpsike

klime

W r

U cjelini gledajuCi, ovaj

zaliva

mali

najsjevernijeg

u evropskim razmjerama veoma vaznu

mora

(Caput

i

smjesten na vrhu

predstavlja

dodira nekoliko

Ad·riae),

velikih

 

se

mjeri

razliciti

 

i

elementi

i

Evro-

pe,

karpatskog basena i sireg prostora Istocne

Evrope.

Na

ovom mjestu

se

vrlo

cija

koje

i tokom praistorijskog

 

naroeito

pocetnim

fazama

doba,

 

Na

prvom

mjestu navescemo

 

koja

ovom

dijelu ide uz

i preko

Kvarnera, da

zatim, napu-

stivsi

produzila dolinom Reke podno

Cicarije i

zalede

Trsta,

time

primorja

i egejskog

vafua

venackog krasa, ikroz barja i ·dalje, uz

skog barja, preko Alpa

sa sjevrnom

Italijom

i

srednjom

Druga

Trscanskog i Slo-

Evropom.

Od

vodi iz sjeverne

•ka

celjske

{F.

Bajzelj,

Italije, preko

i

Notranj sku ·do i •karpatskom

odvaja

se

1957, 217;

pravac

S.

ka

1983,

Soce.

Gabrovec,

tom smislu

prolazniou predstavlja i

Zanimljivo

da Istra ostaje

strani i

svih ovih

kao

rezervat,

zatvoren

Uckom

i

Cicarijom

kako cemo vidjeti, talkva doba imala dosta uticaja

tokom ranog razvoj ovog

·

Pocetak

•kojom

se ov·d.ie

koja bavimo rpada u

osmu

od

za XIX vijeka i

U djelu

za

Notes of

peninsula (R. F.

istorijskih

tl1e

r t

sa

R.

F.

Castellieri

engleskog ambasadora

or prehistoric

ruins

of

the Istriim

1874, 385-388)

dao prvi pregled pra- Istre i

Trscanskog krasa,

ostrva. Mada Burtonov pristup ovoj

nije

vih

njegov

rada na

ovak-

·

 

javnosti

praistorijske

u

pe-

 

ik•rasa

u

z,

1877). Medutim, za

veoma

dalji

razvoj

ovom

tlu

1883.

kada

i

Marchesetti

postao

Muzeja

Trstu

(Museo Civico di

 

Od tada,

gotovo Citavih 40 ·go-

dina proteze

se

njegova

i

sistematska

istrazivacka

arheoloskom planu. grade i sistematskom

Castellieri preistorici

di

Trieste

najvise

della

iz cega

regione

Giulia

s

t t i,

1903)' koje i

predstavlja i zeljeznog doba sjevernog

vrijeme {1885. g.) svoju istrazivacku

otpoceo

posvetio

djelo 1

r

za

h e-

Nekako isto

i

njema6ke

u

Trstu. Za razliku od Marchesettia,

se

obavio

vise

u peCinama i

od nekih 20

''eHkog

peCinskih naselja. Izmedu ostalog,

Moser

Grotta ·dei Ciclami, G·rotta del Pettirosso i Grotta

izveo i prva istrazivanja

Grotta Cotariova, Grotta Caterina,

koje

cesto spomanjane

nasem

svojih istrazivanja

mirao

terijal sa njegovih iskopavanja

ljen. Jedan manji dio od toga tirosso.

Der Karst und seine Hohlen

i

r, 1899). Ma- dijelom

samo iz Grotta del Pet-

s

zalost, najveCim

Veoma znacajna, mada ne i tako od 1909. •do 1923. godine na

istrazivanja

ostrvima

i

Ist·ri. Za

posebno

vrijedni

podaci

dkolini

kao i

Javor}lke-Gromace

Brioni-

ma

G n i r s, 1925, 11-27, 40-43).

Nakon prvog svjetskog

rata intenzitet

arheoloskog

istrazivanja

na ovom

dosta

Iz tog perioda vrijedni spomena

radovi

R.

Battaglie,

koji

obavio

znacajnih

istrazivanja

peCinama,

gradinama

i

na

Citavom

sjevernog

Jadrana

(R.

Battaglia- Cossiancich,

1920, 1926, 1959).

1915,

19-39;

Od

pedesetih

ovoga

vijeka •nastaje

R.

Bataglia,

zamah

istrazi-

vackog rada

nja

novonastalim geopolitickim uslovima. Dok

novonastalim geopolitickim uslovima. Dok

iz Trsta i

istraziva-

gotovo

zavisna od aktivnosti svjetskog rata najveCi

gotovo zavisna od aktivnosti svjetskog rata najveCi

dio podrucja sjevernog Jadrana pripao

te

se

a!ktiv-

nost

mjeri

istrazivaCi iz

i Zagreba.

Na

Slovenackog krasa

intenzivna istrazivanja pe-

Cinskih naselja. No, do •sada

publiikovano veoma malo

iz

zanog

Posebno najveCim dijelom

doba

Korosec, 1956, 3-64; :koja •da

F.

1959, 231-249).

ona

raspolozivi podaci krajnje

Leben,

obavio F. Leben, ali

fragmentarni . Dosta brojna istrazivanja na

Posebno

i Trog•rloj peC'ini, na Vrcin i dr.,

tim, sva ova iskopavanja,

BaciC.

iskopavanja pecinama Cingarela, Srbani gradina, ·kao sto Limska Makadanj,

Istre obavio

znacajna

Javorike-Gromace, te

onih

Zamnjak.

Trogrloj

1

do •sada

obradena niti objavljena

i

1956, 323-328; 1960, 197-210; 1978, 161-168).

Ovdje treba navesti i i:straZivanja koja

obavili

Malez i V.

Mirosavljevic

pecinama Istre, Kvarnera i

Mada

interes

ovih

prvenstveno na starije periode,

i

nesto materijala iz ranog bronzanog .doba, •narocito

1

i Jami na Sredi na

Vlaskoj peCi na z, 1955, 283-289;

1956,

316-324;

V.

i

r

s

v 1

v i

1960, 204-218;

N.

t

r i

1979, Tav. 24).

 
 

Na

TrscanSikog krasa

poslijeratnom

izveden

niz revizionih isrkopavanja

peCinskim i

gradinskim

naseljima,

takode

obavljena istrazivanja •na nekim novim

r z

kao sto

1i n i, 1972, 57-103), Grotta della

Grotta degli Zingari (G.

(D. Cannarella-

clel'Ansa (G.

veCina tih novih istrazivanja

1979,

Re ,divo, 1983, 47-70) i Grotta

posebno znacajno, mjeri

19-46),

vecoj

sto

ili manjoj

 

tome,

prvi

smo

da raspolazemo

nijim

i

stratigrafski

dobro

fiiksiranim

materijalom,

sto

kojima cemo govoriti

i

sintetski

narednom

prikaz

nekih

cjelina

KLASICNI TIP

KULTURE

definisan tek nedavno kao

nesto modif iikovana i prosirena varijanta Dimitrijevicevog a1pSikog tfa-

cijesa

v e-

tip

(S . D i m i t

i

v i

1967, 8-19;

G

d

r i

1989).

istrazivanje ovog

tipa, kao i ljub-

ljanske

cjelini, ima

predistoriju,

za otkrice

i

bogatih

sojenicarsikih naselja s

podrucja

barja.

Izuzetno znacajni, brojni i

raznovrsni

sa

is-

kopavanja na lokalitetu Studenec-lg (1875-1877),

svaka:ko

u

red onih

arheoloskih

koja

znacajnoj mjeri dala

pecat

evropslke praistorij sJke

ovih nalaza

bavio se velrki broj vodecih praistoricara iz prve polovine ovog vije:ka,

izmedu ostaHh i

Hoernes,

Reinharth,

Mengin,

W'ilvonseder, kao i

G.

tog mate-

rijala

Hoernes jos

krajem proMog vijeka

 

r n

s,

1898,

173).

i

hronoloske

paralele

nalazima

iz

Ljubljanskog

·on

trazio na veoma

sirokom prostoru, od

trakaste keramike do egejskog basena. Nesto kasnije,

 

no-

vim nalazima na alpskom

i panonskom

Hoernes

u

 

·da blize precizira

te

nalaze iz Ljub-

ljanskog

krug

istocnoaJpskih sojenica,

cije

okvire

i slavonsko-sremski

Mondsee,. Altersee;

r n

kao i jos neka srodna nalazista

s, 1915, 337-346). Ovaj

Hoernesov stav ostao caja kasnija U ovom

koji

veze za vrpcaste 'keramilke

ispravno zapazanje nije naislo na siri prijem u krugovima zaintereso- vanih specijalista onoga vremena.

n g i n, 1925, 763). Medutim, ovo, sustini

dugo vremena aktuelan i imao

ove

indikativna razmatranja barja izdvaja

'koja

dosta

Mengina,

veoma nalazima iz

i

odgovarala

hodno

G. 1pripada

barja sa slavonskom

nastanka

Hoernes,

za

citavog

postojanja uskih veza

on, kao i pret-

na

Pri tom

ovog

kompleksa

traZio

egejskom

(G .

h i 1 d

1929, 213, 219).

Dalji kora:k

izraza nalaza iz Barja

Mengin

svom radu iz

1931. godine. On

tada

prvi put

naziv

istovremeno

za krug slavonskih nalazista avodi termin >>vucedolska kaltara«, nagla- savajuCi time potreba razdvajanja ove dvije kulturne tvorevine n g i n, 1931, 54). Za razlika od prethodno navedenog stava Men- gina, ovaj njegov zakljacak imao mnogo sretniju termin >>ljubljanska kao oznaka za cjeldkupni fandas nalaza iz Ljab- ljanskog barja, siro'ko prihvacen narednom periodu. Svakako vrijedno paznje misljenje Wilvonsedera izneseno

1940. kojim se kaltura kara!kterise kao varijanta

vucedolske W i l f n s ·d r, 1940, 11). stanoviste