You are on page 1of 268

ARHEOLOSKI LEKSIKON

BOSNE I HERCEGOVINE
TOM 1.
SARAJEVO 1988.
Redakcioni
Dr BASLER, AKADEMIK Dr BORIVOJ NADA
Dr VELJK() PAKV ALIN
Odgovorni urednik:
AKADEMIK Dr BOB:IVOJ
Priprema i tampanje ove edicije s'li materijalnom i moralnom
podrkom: Izvrno Sk1iptine SR Bosne i Hercegovine, Samouprav-
na interesna zajednica nauke Bosne i Hercegovine i Samoupravna interesna
zajednica za kulturnoistorijsko i prirodno Bosne i Hercegovine.
ZEMALJSKI MUZEJ BOSNE I HERCEGOVINE, SAiRAJEVO
Vojvode Putnika br. 7, tel. (071) 35-322
Tira: 1.000 primjeraka
A utori crtea:
Nada Nedad CMAJCANIN, Slobodan KUDRA, Jelena

Autori fotografija:
Zoran Miodrag RADOV Ma-
rija SEVER, Lazar En'es
obrada: Nedad
Lektor: Milojka
Korektor: Slobodanka
tampa: GORENJSK.A - Bl'RO ZA PUBLICISTIKU S.A!RAJEVO
Za tampu: Dragoljub
SADRZAJ
PREDGOVOR
5
UVOD
7
ABECEDNI INDEKS OPTINA 11
BOSNA I HEIRCEGOVINA U PIRAISTOIRIJI, ANTICI I S'RJED-
NJIDM VIJEKU - arheoloko-istorijski osvrt 15 - 49
OPSTI LEKSIKOGIIMFSiKI DfO 53 - 190
IZVORI - 193
BIBLIOGRAFSKI DIO
- 197 - 242
.PREDGOVOR
U vrijeme obiljeavanja stote godinjice osnivanja Zemaljskog mu-
zeja u Sarajevu i kulturna javnost ove zemlje dobiva jedno
izvanredno i dugo djelo Arheoloki leksikon Bosne i Hercegovine.
Sasvim je sigurno da sadanje generacije arheologa nisu mogle na bolji
da se u tu proslavu; dale Stil. vjerovatno svoj najljepi
prilog ovom jubileju Zemaljskog muzeja i misli u
Bosni i Hercegovini. Tim djeLom se, u mjeri, obiljeava i sto
godina sistematskog rada u oblasti arheoloke nauke u Republici, jer
je zapravo tek osnivanjem Zemaljskog muzeja taj rad na
osnovi.
Arheoloki leksikon Bosne i H\;!rcegovi111e je koncipirao i
uredio Redakcioni odbor /ove publikacije, ali podaci koji se u njemu
pojavljuju rezultat su rada niza od kraja 19. vijeka
do dananjih dana.
Za vrijeme austrougarske uprave izvrena su istraivanja nekih
udarnih lokaliteta, kao to su tumuli na sojenice
u Donjoj Dolini na Savi, nekropole u J ezerinama i kod
neolitska stanica u Butmiru kod Sarajeva, velika vila u Mogor-
jelu kod rimske aglomeracije u Ilidi i JU Domaviji kod Sre-
brenice, svetilite u Gorici kod Gruda itd. Bili su to veliki arheoloki
zahvati, koji su pruili vrlo doprinos praistorije
i doba na Balkanu. U Arheolokom leksikonu ti lokaliteti, kao
i veliki broj nalaza dobili su dostojno mjesto. tada
je, ostalim, bilo pokuaja da se napravi i objavi jedna arheoloka
karta Bosne i Hercegovine, naravno s brojem podataka,
ali ta ideja nije ostvarena.
dva svjetska rata nije bilo ovako velikih iskopavanja na
teritoriji Bosne i Hercegovine pa ni manje obimnih terenskih zahvata
koji bi dali vanije podatke i izazivali interes (izuzev, mo-
da, iskopavanja ostataka nekoliko bazilika '- u Brezi,
kod Lepenici kod Kiseljaka). Ne treba, za-
boraviti da je u ovom razdoblju obavljen broj rekognosciranja terena
i da je tom prilikom sakupljena dosta podataka o arheolokim lokalite-
tima, koji su nali svoje mjesto u Leksikonu i pridonijeli njegovoj cje-
lovitosti.
Poslije drugog svjetskog rata i zemlje naglo je pora-
stao interes za kulturnu batinu, novi polet je zahvatio i druge
radnike u Zemaljskom muzeju, u Bosni i Hercegovini je osnovano vie
muzejskih ustanova i zavoda za zatitu spomenika, je nova, plodna
faza arheolokih istraivan.ia. Na osnovu ranije postignutih rezultata, a
jo vie na osnovu razvoja moderne arheologije u svi.ietu, ta istraivanja
su okrenuta u dva pravca: ka usmjeravanju terenskih istrai-
vanja prema potrebama problematike i ka intenziviranju
rada na sakupljanju podataka iz perioda srednjeg vijeka, odnosno te-
renskih istraivanja srednjovjekovnih nalazita. Takav si-
stem rada i takvo usmjerenje dali su niz vrlo pozitivnih rezultata,
su i istraivani mnogi izuzetno vani lokaliteti iz svih perioda,
rijeene su neke ranije nepoznanice, a lmlturna kretanja u Bosni i Fl.er-
cegovini u ranom i kasnom srednjem vijeku ocrtavaju se u novom
svjetlu. Prikupljen .ie, naravno, i veoma velik broj novih terenskih po-
dataka relevantnih za izradu Leksikona. Ako tome dodamo i sistematska
rekognosciranje terena od 1958. do 1967. godine, u kojem su
kombinovane ekipe arheologa od po tri sasvim je evidentno da
je tokom stogodinjeg rada na terenu Bosne i Hercegovine prikupljeno
pravo obilje arheolokih podataka. Bila je to solidna baza za izradu ovog
Arheolokog leksikona sa njegovim katalokim i sintetskim dijelom i
. Arheolokom kartom.
Danas je sasvim jasno da su kulturna kretanja na teritoriji Bosne
i Hercegovine u praistorijskom i ranijim istorijskim razdobljima imala
na Jugoslavije i ovog dijela Balkana. Preko
6
-
ovih teritorija ila su kulturna strujanja od Jadrana prema Panoniji,
odnosno od zapadnog prema srednjem Balkanu. To se prvenstveno od-
nosi na pojedina praistorijska razdoblja, u kojima se ovdje stalno su-
elementi mediteranskih i kontinentalnih kultura i stru-
janja. Rimska osvajanja sjevernijih dijelova Balkana i Panonije ila su
preko teritorija 'Bosne i Hercegovine, od Jadrana je ovuda kretala nova
putna mrea, ovdje su formirani vani punktovi za irenje rimske civic
lizacije od zapada prema istok!u. Tek pokorenjem ilirskih i panonskih
plemenskih saveza na Bosne i Hercegovine (posebno Delmata
i Desitijata) Rimljanima je bilo irenje njihove Imperije prema
panonskim krajevima. Zbog toga je izuzetno vano sagledavanje mnogih
vojnih i aspekata rimske dominacije na ovim pod-
a posebno posljedica susreta nove civilizacije s autohtonom
tradicijom. Bosna i Hercegovina je doivjela kulturni
i razvoj u periodu i u srednjem vijeku.
Tek poslijeratna arheoloka istraivanja su bar
uvid u taj razvoj, iako predstoji jo dugotrajan i uporan rad da se
do podataka o nekim pitanjima i o nekim problemima.
Vrlo su impozantni podaci o sadraju Arheolokog leksikona Bosne i
Her-cegovine. U njemu se mogu podaci za preko 6.300 leksikograf-
skih jedinica, odnosno arheolokih lokaliteta i nalaza. Preko 400 jedinica
je obradi leksikografskih pojmova i biograf-
sko-bibliografskoj .obradi koji su radili u ovoj ob-
lasti. U izradi Leksikona sudjelovalo je vie od 40 saradnika, to
uglavnom sve snage koje danas djeluju u institucijama Bosne
i Hercegovine. Zbog toga nije bez osnova konstatacija da je Leksikon
djelo svih dananjih generacija arheologa u Republici. Ta za-
elja za ,saradnjom i potrebe ovakve arheoloke publi-
kacije najbolji je pokazatelj svijesti i savjesti dananjih genera-
cija arheologa.
A ta ovaj Leksikon i on posluiti?
On prije svega, sumiranje rezultata rada svih
arheologa, koji su u proteklih sto godina posvetili svoj ivot osvjetlja-
vanju starije prolosti Bosne i Hercegovine. Neki od njih su istraivali
najvanije lokalitete i probleme pojedinih perioda,
drugi su postigli 'skromnije rezultate, su zasluni za prikupljanje
osnovnih podataka na terenu, ali Leksikon je ostvaren unoenjem po-
dataka i rezultata svih generacija arheologa i svih pojedinaca.
Na ovaj se dananja, savremena, nauka oduuje tim gene-
racijama. No, Arheoloki leksikon je prvenstveno za potrebe
rada i za to pravilniju orijentaciju ge-
neracija arheologa. Oni u Leksikon'U podatke o istraenosti poje-
dinih krajeva, a posebno o nivou .istraenosti pojedinih vanih problema.
Na osnovu toga da vre izbor problema kojima u
treba posvetiti vie panje, da dopunjuju podatke i da se
oslobode lutanja i svatarenja koja pogubno djeluju na rad pojedinaca
i ustanova. Da je ovakav 'leksikon postajao 1945. godine, moda bi neka
poslijeratna istraivanja dobila pravac i moda bi se postigli
jo bolji rezultati. U svakom Leksikon blagotvorno uticati na
rad.
Ostaje nam prijatna dunost "da se na ovom mjestu zahva-
limo odgovornim rukovodiocima 'projekta, 'kao i svim
novima Redakcionog odbora - u ime ranijih, sadanjih i ar-
heolokih - za uloen besprimjeran trud u koncipiranju djela
i angaovanju saradnika, za veliki doprinos koji su tim djelom dali bo-
i jugoslavenskoj nauci. Svojim u radu, svi
saradnici na izradi Leksikona su iskazali dostojno priznanje Zemaljskom
muzeju i dali izvanredan doprinos njegovom velikom jubileju. Uvjereni
smo da naa i kulturna Javnost pozitivno primiti ovo djelo,
da se sloiti sa naom ocjenom i da sa svoje strane podrati
napore u ovoj oblasti.
Akademik Alojz Benac
UVOD
Prvi pokuaj da se izradi jedan arheoloki lek-
sikon Bosne i Hercegovine, zamiljen prvenstveno
kao. popis nalazita s osnovnim kulturno-hronolo-
podacima po abecednt>m redu, pripada
JOS vremenu prve, pionirske generacije arheologa
Bosne i Hercegovine, - jednom od
tog vremena, Vaclavu
njegovog leksikona (koji, naj-
V uslijed nagle i smrti ovog
SJ.aJnog naucnog radnika i pregaoca, 1895. g., nije
?10 dovren ni pripremljen za tampu) ostao
Je. muzeju u Sarajevu, a
pr.ilikon: osmvanJa zavoda za zatitu
spomenika kulture Bosne i Hercegovine predat je
toj ustanovi.
:U _vremenu poslije drugog svjetskog rata, u ne-
upored1vo povoljnijim uslovima, razvio. se ponovo
na istraivam.ju Bosne i Hercego-
vme, kao i ostalih dijelova Jugoslavije,
sve organizovaniji i karakter. Ne malu
u!?gu u imalo je Arheoloko drutvo Jugosla-
V1Je, a kasmJe Savez arheoJokih drutava. U tom
je i ideja da se pristupi izradi jedne
zaJedmcke Arheoloke karte Jugoslavije, pa
Je b10 osnovan i od-
b?r za AKJ. Naalost, kasniji razvoj sistema orga-
:i_izovanja i finansiranja rada u SFRJ n'i.je
isao n_a ruku ostvarenju te ideje, mada su neki,
rezultati bili ostvareni. Teite rada
bilo je na republike i institu-
. U Bosni. i Hercegovillli je i prije toga bio
ucmJen odlucan korak: desetogodinji projekt Ar-
Bosne i Hercegovine (1958-1967)
:imoguc10 sIStematsko rekognosciranje znatnog di-
Jela Bosne i Hercegovine i otkrivanje vie od hilja-
d:U dotad n'epoznatih arheolokih nalazita. Drago-
CJene, nove podatke dala su i manja, specijalna
rekognosciranja u organizaciji Zemaljskog muzeja,
ispitivanja ANUBiH, Repub-
hckog i regionalnih zavoda za zatitu spomenika
kulture, a poseb!llo i regionalnih muzeja
u svim dijelovima Bosne i Hercegovine. Na toj os-
novi sazrijevala je i ideja da se - ne
to veoma udaljeno rjeenje problema izrade Arheolo-
ke karte Jtlgoslavije - sistematizaciji svih
raspol&ivih podataka, kako onih iz litera-
ture, tako i onih neobjavljenih, evidentiranih u
kartotekama i drugoj dokumentaciji muzeja i za-
voda za zatitu - da bi se stvorila osnova za izda-
vanje Arheoloke karte Bosne i Hercegovine. Pod-
strek da se taj rad ubrza bilo je i pojavljivanje
fundamentalne publikacije Arheoloka Slo-
venije (Ljubljana 1975), koja je sadravala arheolo-
ku kartu Slovenije s po.pratnim tekstovima za na-.
lazita i regije, sintetski dio i literaturu. Postalo
je da bi i Bosna i Hercegovina, u kojoj
je arheoloka istraenost dostigla zavidan ni-
vo, mogla izdavanju djela, te da bi nas
takva publikacija jo za jedan korak pribliila da-
vno zamiljenom cilju: Arheolokoj karti Jugosla-
vije.
osnove . za raspravu o takvom dje-
lu za Bosnu i Hercegovinu, izradili smo nacrt pub-
likacije koja bi po sadraju bila veoma bliska Ar-
heolokim Slovenije_ U raspravama koje
su potom o pojedinim dijeJovima edicije
prvobitni koncept je proiren i modi.fikovan tako
da, pored arheoloke karte, osnovnih podataka o kar-
tiranim nalazitima i bibliografije, obuhvati i arhe-0-
loko-istorijski osvrt o starijoj prolosti Bosne i Her-
cegovine, te dosta opi?ean Opti leksikografski dio,
po principima za leksikone ove
vrste i abecednim redom. Samoupravna in-
teresnia zajednica nauke Bosne i Hercegov.ine pri-
hvatila je prijedlog Zemaljskog muzeja da se osnova
tu publikaciju izradi u okviru trogodinjeg pro-
J ekta pod nazivom Arheoloki leksikon Bosne i Her-
cegovine, a finansijsku pruilo je i
Izvrno Slruptine SR Bosne i Hercegovine.
Imenovan je Redakcioni odbor projekta u sastavu:
dr Basler, dr i Nada a
poslovi sekretara Redakcionog odbora povjereni su
Odgovorni bio je najpri-
Je Basler, a nakon njego;vog odlaska u penmju,
pocetkom 1984. godine, tu dunost preuzeo je B.
U realizaciju projekta, pored Ze-
maljskog muzeja, su se svi ar-
heolozi Bosne i Hercegovine. Veoma obimne
no- poslove na izradi podloga za 25 osnov-
nih i 75 posebnih karata preuzeo je Odsjek za do-
lmme?taciju Odjeljenja za arheologiju Zemaljskog
muzeJa.
Poto je sredinom 1985. projekt dovren i za-
miljena osnova edicije stvorena, pristupili smo ko-
edicije pod usvojenim na-
slovom Arheoloki leksikon Bosne i Hercegovine_
Imenovan je Redakcioni odbor edicije, u k0;j[ je,
pored ranijih uao i dr Veljko Pakvalin,
te Julijana Sunik, kao urednik. Redigova-
nje je trajalo do kraja 1986. godine.
Nakon iznen>adne smrti J. Sunik, sredinom 1987.
g., dunost urednika preuzeo je M_
a korektora S.
U obliku edicija se sastoji od tri to-
ma i mape arheolokih karata. U sa-
drajnom smislu nju arheoloko-istorij-
ski osvrt o starijoj prolosti Bosne i Hercegovine,
od praistorije do kasnog srednjeg vijeka, opti lek-
sikografski pojmovi, bibliografski podaci, tekstovi o
arheolokim malazitima i arheoloka karta. Izdvaja-
nje leksHrngrafskih jedinica o arheolokim nalazi-
tima u posebnu cjelinu bilo je n'eophodno radi jas-
nog i preglednog povezivanja tih tekstova s Ar-
heolokom kartom.
Prvi tom edicije obuhvata, osim Predgo.vora i
U voda, arheoloko-istorijski osvrt pod naslovom Bo-
sna i Hercegovina u praistoriji, antici i srednjem vi-
jeku, zatim Opti leksikografski dio i Bibliografski
dio. Arheoloko-i:storijski osvrt, po periodi-
8
ma, od paleolitskog doba do kasnog srednjeg vijeka,
nema pretenziju da bude sinteza o tim periodima,
ni u arheolokom, a pogotovu u istoriografskom po.-
gledu. On slui zato da kojeg to interesuje,
prui osnovnu orijentaciju o tim periodima. U Op-
tem leksikografskom dijelu su (po uobi-
abeced!l1om, redu) pojmovi kao
to su: arheoloke kulture i kulturne grupe, neki
posebni pojmovi t1pa burgus, gradin'a,
zatim tzv. zbirni pojmovi kao to su arhitektura,
grobovi, Umjetnost, pa topografija i et-
nografija dananje Bosne i Hercegovine, te
boanstva su spomenici na ovom tlu.
Bibliografski dio sastoji se od Bibliografije radova
citiranih u leksikonu kao cjelini (dakle u sva tri
toma), te od popisa djela bibliografskog
karaktera (bi:bliografija, pregleda sadraja pojedinih
i sl.) koja obuhvataju relevantnu za
arheologiju Bosne i Hercegovine. U vezi s biblio"
grafijom nuno je dati jo jedno objanjenje. Arheo-
loki lekiikon Bosne i Hercegovine objavljuje se na
srpskohrvatskom-hrvatskosrpskom jeziku i namije-
njen je prvenstveno Stoga su, od
radova objavljenih u izdanjima Zemalj-
skog muzeja, prvenstveno oni objavljeni
u Zemaljskog muzeja, a samo izuzetno
i radovi objavlj:ivani na ili nekom dru-
gom svjetskom jeziku u staroj i novoj seriji
pisa saopte!l1ja ... (Wissenschaftliche Mit-
teilungen ... ) i to u kada rad objavljen'
u toj ediciji sadri neke podatke kojih nije bilo u
verziji prethodno objavljenoj u >Glasniku.
Kad je o Optem leksikografskom dijelu,
valja da je on po principi-
ma za ovu vrstu edicija, s osnovnim ciljem da se
u to tekstu prui to vie osnovnih infor-
macija. On obuhvata samo vanije odrednice; tipo-
vi pokretnih arheolokih objekata nisu zastupljeni
kao posebne jeddnice. Literatura je svedena na nuni
broj i data u (pun'.i naslovi nalaze se
u Bibliografiji); pri tome smo nastojali da se to vie
citiraju novija djela, a ona sintetskog ka-
raktera u kojim moe opirnije navede-
nu ostalu literaturu o datom pojmu (ako takva po-
stoji). Taj dio obuhvata i leksikografske jedinice o
vanim za arheoloko istraivanje Bosne
i Hercegovine, a osno.vni princip u odabiranju bio
'je da se, prvo, uzmu u obzir koje su due
ili vrijeme aktivno djelovale kao arheolozi u
Bosini i Hercegovini, a od ostalih one koje su izvorn9
(prvi put) obradile i objavile nalaze, odno-
sno nialazita, ili def.inisale pojedine kulture (kul-
turne grupe) ili vanije pojave u q.rheologiji ovih ze-
malja. Iz razumljivih razloga, u tim na-
glaen je doprinos tih arheologiji Bosne i
Hercegovine, a u Bibliografiji su navedeni samo ra-
dovi relevantni za arheologiju ovih zemalja, dok su
ostali podaci o nj
1
ima dati posve saeto (uz pretpo-
stavku da ih je u drugim leksikonima,
enciklopedijama i edicijama). U leksl.i.kograf-
skim jedinicama o izostavljeno je
nabrajanje njihovih najvanijih
radova, poto se - u broju -
- njihovi radovi dosta iscrpno navode u Bibliogra-
fiji, gdje ih bez moe ili,
pak, u drugim publikacijama navedenim u Biblio-
grafskom dijelu. Od ostalih jedinica u
Optem leksikografskom dijelu, izvjesno objanjenje
zahtijeva jo grupa obimnijih odrednica - tzv. zbir-
ni poijmovi. Tu se, pod istim naslovom, a po hrono-.
lokom redoslijedu, pojavljuje vie
tih autora sa A), B), C) itd), a po potrebi
i s JOS uom podjelom unutar (1, 2, 3. itd).
U tim jedinicama literatura je data za svaki
posebno ..
Drugi i tom sadre leksikografske jedinke
o arheolokim nalazitima, s tekstovima
(popisi). To, bi, dakle, bio posebni leksikografski
dio, mada ne nosi takav naziv. Organ'.izacija
je u ovom kako je bila podre-
potrebi direktne povezanosti tekstova o nala-
zitJima s Arheolokom kartom. Izrada detaljnih ar-
heolokih karata :na koje je s potrebnom
nanositi lokalitete (izabrane su karte
razmjera 1 :100.000) zahtijevala je da se teritorij SR
Bosne i Hercegovine podijeli po nekom
prindpu. Od vie smo se za prin-
cip dananje podjele na za-
jednice (optine), nekoliko susjednih op-
tina u jednu cjelinu - regiju. Nastoja1i smo (ko-
liko su to zahtjevi, kao to su oblik, veli-
i usvojeni razmjer karata, doputali) da to
budu i zokruene geografske cjeline. Osnovni z-aZlog
za takvu odluku bilo je nae uvjerenje da Arheolo-
ki. leksikon treba, ostalog, da poslui i za
potrebe prostornog planiranja, zatite spo-
menika kulture i za drugi poslove u organi-
ma i slubama zajednica. Tako
smo dobili podjelu teritorija SR Bosrie i Hercego-
vine na 25 regija, i to:
Regija 1.
Regija 2.
Regija 3.
Regija 4.
Regija 5.
Regija 6.
Regija 7.
Regija 8.
Regija 9.
Regija 10.
Regija 11.
R:;gija 12.
Regija 13.
Regija 14.
Regija 15.
s optinama:
s optinama:
s optinama:
s optinama:
s optinama:
s optinama:
s optiinama:
s optinama:
s optinama:
s oiptinama:
s optinama:
s optiitnama:
s optinama:
s optinama:
s optinama:
Velika Kladua, Cazin, Bi-
Bosanska Krupa
Bosanski No.vi, Bosanska
Dubica, Prijedor
Bosantska Gradika, Srbac,
Lakta!i, Prnjavor
Bosanski Brod, Derventa,
Do boj
Odak, Bosanski Samac,
Oraje,
Bijeljina, Lopare,
Ugljevik, Zvornik
Srebrenik, Luka-
vac, Tuzla, ivi-
nice, Kalesija
Teanj, Maglaj, ep-

Banja Luka, Sken-
der-Vakuf, KototcVaro-
Sanski Most, Mrko-

Bosanski Petrovac, Titov
Drvar, Bosanske Grahovo
ipovo, Jajce, Donji Vakuf,
Kupres, Bugojn'O Gornji
Vakuf
Travnik, Zenica, P.ucarevo,
Vitez,
Kakanj, Vare, Visoko, Bre-
za, Fojnica, Kiseljak, Kre-
evo
Ilija, Sarajevo-
-Centar, Sarajevo.-Stari grad,
Sarajevo-Novi grad, Novo
Sarajevo, Ilida,
Pale, Trnovo
Regija 16. s optinama: Olovo, Kladanj,
Vlasenica, Ran-Pijesak, Bra-
tunac, Srebrenica
Regija 17. s optinama: Rogatica, Rudo., Sokolac,
Viegrad
Regija 18. s optinama: Gorade, Ka-
linovik
Regija 19. s optinama: Nevesinje, Gacko
Regija 20. s optinama: Ljubinje, Stolac,
Trebinje
Regija 21. s optinama: Prozor, Jablanica, Konjic
Regija 22. s optinama: Livn'O
Regija 23. s optinama: Duvno, Posuje
Regija 24. s optinama: Litica, Mostar,
Regija 25. s optinama: Grude, Ljubuki,
Neum
Po ovoj podjeli svaka regija postala je samostal-
na cjellila za obradu leksikografskih jedinica o na-
lazitima i za kartiranje tih nalazita. Unutar sva-
ke regije leksikografske jedinice o nalazitima svr-
stavane su po abecednom redu i obiljeavane dvo-
cifarskom oznakom (npr. 02.124), pri
prvi regiju, a drugi-broj koji tom na-
lazitu pripada unutar te regije. To. je istovremeno
i broj kojim je nalazite na arheolokim
te regije. Radi lakeg pronalaenja, ispred
o nalazitima dati su njihovi popisi: opti
1 po epohama (praistorijsko doba, doba rimske vla-
davine, srednji vijek). Termin doba rimske vlada-
vine (sa podjelom na doba principata i <lomina-
ta) primijenjen je ovdje za razdoblje od defini-
ulaska teritorija dananje Bosne i Hercego-
vine u sastav Rimske Imperije, n. e., pa
do kraja perioda, to nije posve ko-
rektno, a ni precizno. i termin
doba uzet za to razdoblje ne bi bio adekvatan, ako
imamo u vidu npr. razvoj u junoj Hercegovini, po-
sebno i kao doba. U
p0tpisima nalazita po epohama za svako nalazite
su i njegove koordinate na
arheolokoj karti. U leksikografskim jedinicama o
nalazitima sadrana je i osnovna literatura (ako
takva postoji), data po principima i na kako
je naprijed izloena.
Regije 1. do 13. su u tomu 2, a re-
gije 14. do 25. u tomu 3. Arheolokog leksikona.
Arheoloka karta Bosne i Hercegovine sastoji
se od po tri karte za svaku regiju (praistorijsko do-
ba, doba rimske vladavine i srednji vijek), dakle
od ukupno 75 karata razmjera 1 :100.000. Kako je
brojevi kojim su na kartama obiljeena
n'alazita odgovaraju onim iz tekstualnog dijela (tom
2. i 3). Arheoloko-topografske oznake su pretenim
dijelom one usvojene i one koje su
preuzete iz arheolokih karata edicije Arheoloka
Slovenije, mada je uvedeno. i nekoliko no-
vih. Legende su date na svim kartama.
Radi lakeg rukovanja karte su smjetene u 4
mape. Mape I. i 2. obuhvataju karte regija 1. do 13,
pa odgovaraju tomu 2, a u mape 3. i 4. smjetene
su karte regija 14. do 25, te idu uz tom 3. tekstual-
.nog dijela Leksikona.
Kao i u svim poslovima ove vrste, bilo je neop-
hodno odrediti krajnji rok podataka o
nalazitima i literature. To je, u pravilu, kraj 1984.
godine. Izuzetno, su i neka arheoloka
nalazita o,tkriven'a sistematskim rekognosciranjem
* V. abecedni indeks optina koji da
la:ko optinu koja ga interesude u to-
mu leksikona.
_ A:-heOloki leksiikon
9
terena, uglavnom u Hercegovini, tokom 1985. i 1986.
godine, a u jedinicama !i.z Opteg leksikografskog di-
jela uvrten je u literaturu manji broj djela, uglav-
nom sintetskog karaktera, objavljenih u vremenu
1985. i 1988. godine.
*
* *
ovaj leksikon javnosti, svjesni smo
da _u njemu ima jo dosta praznina i nedostataka,
a VJerovatno i greaka i nepreciznosti. Sigurno je da
postoje stotine i stotine lokaliteta na koje jo nije
stupila noga arheologa u niekim dijelovim.a
centralne i Bosne, pa i Hercego.vine). A i u
onim krajevima koji su sistematski, ponekad i u
vie navrata, obilaeni, jo ima dosta neotkrivenih
nalazita: istraivanja, pa i
stalno njihov broj. Kod djela ove vr-
ste to je zakonita pojava, pa se stoga, nakon odre-
vremena, pojavljuje potreba za objavljivanjem
suplementarnih tomova ili dopuna i ispravki druge
vrste.
Treba, imati u vidu i n'a-
ih da u svakom pojedinom s
dovoljno preciznosti odredimo. hronologiju, kulturnu
pripadnost, pa i opti lokaliteta koji su uli
u ovaj leksikon, kad se radi o. nalazitima
o kojim su zabiljeena samo dosta tura opaanja
nakon povrinske opservacije - a takvih nije mali
broj. Tako su, npr., u odrednicama za brojne gradi-
ne ili tumule, navedeni bronzano ili eljezno do-
ba, m bronzanl'.l i eljezno doba da bi se
iri okvir kojem pripadaju ta n'alazita.
je postupljeno i u odrednicama o mnogim nespita-
nim nalazitima iz ostalih epoha (npr. rimsko doba,
1-4 st je samo oznaka ireg ok-
vira). Valja, uzeti u obzir i to da su podaci
o geografskom poloaju nala:i'Jita crpljeni iz vie
izvora, starijih i novijih, te da ti podaci
nisu uvijek mogli biti provjereni. Stoga su u odre-
broju manje greke u kar-
tiranju.
Pa i neka krupna pitanja u arheolokoj nauci
jo su otvorena i ne moe se da na
njih uskoro dobiti odgovor. I to je
bio, u faktor
u naem nastojanju da u ovoj ediciji
to vie odgovora na pitanja koja ga interesuju,
razumije se u onom primarnom, informativnom vidu
koji je svojstven svakom leksikografskom djelu.
Ipak, nadamo se da ovo djelo, uz sve lakune
i uz sve nae ograde, ispuniti jednu veliku
i kulturnu potrebu, da postati koristan i trajan
ne samo i studentima arheo-
logije i svima onim koji vole i cijene batinu
to su nam je ostavile stotine pokoljen',ja i desetine
populacija koje su prije nas ivjele i stvarale na
ovom tlu.
eljeli bismo, najzad, da se Arheolokim naj-
Slovenije i Arheolokom leksikonu Bosne i
Hercegovine to prije pridrue edicije o ar-
heologiji i arheolokim nalazitima u drugim repub-
likama i pokrajinama nae zemlje i tako ostvari za-
datak koji su, prije gotovo sebi bili
postavili arheolozi Jugoslavije.
REDAKCIONI ODBOR
11
ABECEDNI INDEKS OPTINA
OPSTINA: REGIJA: TOM: STRANA: OPSTINA: REGIJA: TOM: STRANA:
------.------- --- ------------ .. . ------------
---
7 2 103 - 109 Livno 22 3 229 - 250
Banja Luka 9 2 125 - 133 Lopare 6 2 83 - 99
1 2 9- 27 Lukavac 7 2 103 - 109
Bijeljina 6 2 83 - 99 Ljubinje 20 3 157 - 197
20 3 157 - 197 Ljubuki 25 3 313 - 338
Bosanska Dubica 2 2 31 - 39 Maglaj 8 2 113 - 122
Bosanska Gradika 3 2 43 - 55 5 2 73 - 80
Bosanska Krupa 1 2 9- 27 Moi;tar 24 3 283 - 309
Bosanski Brod 4 2 59 - 69 Grad 10 2 137 - 151
Bosanski Novi 2 2 31 - 39 Ne um 25 3 313 - 338
Bosanski Petrovac 11 2 155 - 166 . Nevesinje 19 3 135 - 154
Samac 5 2 73 - 80 Odak 5 2 73 - 80
Bosansko Grahovo 11 2 155 - 166 Olovo 16 3 61 - 82
Bratunac t6 3 61 - 82 Oraje 5 2 73 - 80
6 2 83 - 99 Pale 15 3 31 - 58
Breza 14 3 9- 28 Posuje 23 3 253 - 279
Bugojno 12 2 169 - 187 Prijedor 2 2 31 - 39
Busova 13 2 191 - 206 Prnjavor 3 2 43 - 55
Cazin 1 2 9- 27 Prozor 21 3 201 - 226
18 3 113 - 132 Puca:revo 13 2 191 - 206
Capljina 25 3 313 - 338 Rogatica 17 3 85 - 109
Celinac 9 2 125 - 133 Rudo 17 3 85 - 109
Citluk 24 3 283 - 309 Sanski Most 10 2 137 - 151
Derventa 14 2 59 - 69 Sarajevo--Centar 15 3 31 - 58
Do boj 4 2 59 - 69 Sarajevo - Novi grad 15 3 31 - 58
Donji Vakuf 12 2 169 - 187 Sarajevo -
Drvar 11 2 155 - 166 - Novo Sarajevo 15 3 31 - 58
Duvno 23 3 253 - 279 Sarajevo - Stari grad 15 3 31 - 58
18 3 113 - 132 Skender Vakuf 9 2 125 - 133
Fojnica 14 3 9- 28 Sokolac 17 3 85 - 109
Gacko 19 3 135 - 154 Srbac 3 2 43 - 55
22 3 229 - 250 Srebrenica 16 3 61 - 82
Gorade 18 3 113 - 132 Srebrenik 7 2 103 - 109
Gornji Vakuf 12 2 169 - 187 Stolac 20 3 157 - 197
7 2 103 - 109
16 3 61 - 82
5 2 73 - 80 ipovo 12 2 169 - 187
Grude 25 3 313 - 338 8 2 113 - 122

. 15 3 31 - 58 Teanj 8 2 113 - 122
Han Pijesak 16 3 6'1 -
82 Travnik 13 2 191 - 206
Ilida 15 3 31 - 58 Trebinje 20 3 157 - 197
Ilija 15 3 31 - 58 Trnovo 15 3 31 - 58
Jablanica 21 3 201 - 226 Tu zla
7 2 103 - 109
Jajce 12 2 169 - 187 Ugljevik 6 2 83 - 99
Kakanj 14 3 9- 28 Vare
14 3 9- 28
Kalesija 7 2 103 - 109 Velika Kladua 1 2 9- 27
Kalinovik 18 3 113 - 132 Visoko
14 3 9- 28
Kiseljak 14 3 9- 28 Viegrad 17 3 85 - 109
Kladanj 16 3 61 - 82 Vitez
13 2 191 -,- 206
10 2 137 - 151 Vlasenica 16 3 61 - 82
Konjic 21 3 201 - 226 15 3 31 - 58
Kotor Varo 9 2 125 - 133 8 2 113 - 122
Kreeva 14 3 9- 28 Zenica 13 2 191 - 206
Kupres 12 2 169 - 187 Zvornik 6 2 83 - 99
Laktai 3 2 43 - 55 8 2 113 - 122
Litica 24 3 283 - 309 Zivinice 7 2 103 - 109
'
BOSNA :11 HERCEGOVINA
U PRAISTORIJI, ANTICI
I SREDNJEM VIJEKU
Arheoloko-istorijski osvrt
15
BASLER
PALEOLITSKO I MEZOLITSKO DOBA
Prva paleolitska stanica u Bosni i Hercegovini
otkrivena je u augustu 1949. g. na breuljku Ka-
men* u Makljenovcu kod Doboja. Nalazite je, me-
u tom trenutku bilo razoreno
radom kamenoloma. No, i kao takvo ono je prualo
dovoljno. podstreka da se u uvjetima n'a
nekom drugom mjestu potrae istorodni objekti. Ta-
ko je do 1984. g. u Ukrine, Usore, Bosne,
Vrbasa i Save otkriveno oko 80 lokaliteta, na koji-
ma se, po okresivanim kremenica-
ma, kriju ostaci prebivalita paleolitskih ljudi. Isko-
pavanja su poduzeta do sada na dvadesetak mjesta.
Za neka moe se danas tvrditi da su
erozijom u prolosti i no.vijem vremenu unitena do
neznatnih ostataka.
Radovi na istraivanju paleolitskih kultura od-
vijali su se do sada u tri etape:
a) faza otkrivanja i prvih terenskih saznanja
(1949-1958)
b) ran'i sistematski zahvati (1959-1968)
c) istraivanja s tehnikom iskopa-
vanja i kabinetske obrade (1969-).
U su radoVi odmicali vrlo sporo jer za
to nije postojala potrebna tradicija i isku-
stvo. To je bila faza traenja optimalnih
metoda rada, za nalazita u sjevernoj
Bosni. U tome traenju znatnu ulogu odigrala je
suradnja s iz oblasti prirodnih nauka,
kao to je geologija, paleopedologija, paleontologija,
paleobotanika i druge. Iskopavanja do 1958. g. imala
su, prema tome, preteno informativni Pa-
ralelno sa prvim iskopavanjima vren je intenzivan
pregled terena u iroj okolici, pa je oko Usore
u Bosnu otkriveno nekoliko vrijednih nalazita, oso-
bito onaj na Londi. Revizijom nalaza sa
u Kulaima, otkrivenih prilikom gradnje
pruge 1951. g. je da se i na
tom mjestu nalaze ostaci paleolitske stanice. Son-
dani zahvati na i Visokom brdu* u Luplja-
nici, izvedeni u kasnu jesen 1958, pruili su zado-
rezultate, sa kojima se moglo pristupiti
sistematskim zahvatima i tako nova etapa
u radu.
Prvi iskopi sa metodama rada i od-
ciljem izvreni su odmah 1959. g.
n'a u Kulaima i na Visokom brdu u Lup-
ljanici. U isto vrijeme iskopavanja su vrena i na
brdu* (1959), pa Grabovca brdu* (1960)
u Podnovlju, te na Krndiji* u God.
1962-63. istraivana je Mala gradina* u Kulaima,
zatim Hendek* u Makljenovcu kod Do.boja i
vnica* u Znatan uspjeh predstavljalo
je na Kadru* (1965) kod Odaka, gdje su u
narednim godinama, sve do 1976, vrena obimna is-
kopavanja. Rezultati radova izvedenih do 1963. g.
sakupljeni su u jednom prikazu koji je objavljen
prilikom proslave 75. godinjice Zemaljskog muze
ja, a 1966. g. prikazan1i su na kon-
gresu za prahistol'ijsku arheologiju u Pragu. God.
1980. izvreni su obimniji radovi na lokalitetu Zo-
bite* u Detlaku kod Dervente.
nekoliko artefakata u Bijambarskoj
kod Olova 1967. g., srednja Bosna je ula
u krug zanimanja arheologa kao region koji
va bogate nalaze. je, naime, i sa Rudom gla-
vicom kod Trnova, gdje su 1980. g. otkriveni pred-
meti paleolitske provenijencije. Revizijom nalazi-
ta Marinkova u na
periferiji Sarajeva, otkrivenog jo 1892. g., ustanov-
ljena je da se i u ovom gotovo zabo-
ravljenom nalazitu fosiln'e faune otkriju tragovi dje-
latnosti
Posebno vrijednu prinovu za arheologiju paleo-
litika u Bosni i Hercegovini predstavlja pa-
leolitskog prebivalita u Badnju* kod Stoca, gdje je,
osim bogatih slojeva sa kulturom kasnog epigravet-
tiena, otkrivena gravura na stijeni. Time je ujedno
i serija u jadranskog kli-
matskog regiona, gdje se s pravom mogu
novi vani nalazi.
Najvanije skupine paleolitskih nalazita u Bosni
i Hercegovini su na njena dva suprot-
na kraja: jedna se nalazi u panonskoj regiji Bosne,
a druga na mediteranskom jugu Hercegovine. Nala-
zi u centralnom dijelu za sada su krti i pokazuju
vie tendencija prema jugu nego prema sjeveru.
Panonski dio Bosne oko 100 km irok
pojas sjeverne Bosne. To je preteno ravnica, dije-
lom i baro.vita, iz koje se izvijaju ne odvie visoka
brda: od Pro.sare i Knzare na zapadu, preko Ljubi-
i do Majevice na istoku. Nalazita su
situirana na n'iskim breuljcima pored rijeka, a sa-
stoje se od slojevi'! kvartarne
boje. To su kisela tla iz kojih je, pod utje-
cajem padavina, izapran kalcijumov karbonat, a sa
njime su uniteni svi organski ostaci od nekadanjeg
obitavanja, pa tako i kosti ivotinja. Jedino su se
peludi biljaka, koje ukazuju na
da je okoli vlana tundra sa div-
ljom travom i patuljastim frigorifilnim bre-
zom, johom, vrbom i vrstama. Starost nala-
zita se 60.000. i 10.000. g. prije nar
eg vremena.
Geoloki i paleopedoloki dio poslova vrlo us-
pjeno je do 1960. g. vodio tada, pro-
fesor n'a Poljoprivrednom fakultetu u Sarajevu. On
je svojim radom udario temelje kolaboraciji sa pri-
disciplinama toliko uspjeno da se na
tim osnovama mogao nesmetano nastaviti posao ka-
da je te radove nastavio KaTl Brunnacker,
za geologiju kvartara na Univerzitetu u Kolnu. Pa-
linoloka istraivanja povjerena su Aleksandru Gi-
govu iz Beograda, petrografska Jakobu iz
Sarajeva, sada u Zagrebu, a paleontoloka se vre
na tri strane: kod V. Loeka u Pragu, M. Maleza u
Zagrebu i B. Sale u Ferrari.
Neki projekti izvode se u saradnji
Zemaljskog muzeja sa ustanovama u
svijetu, sa Univerzitetom Massachussets u
Ann Arboru i Univerzitetom Kan'Sas u Lawrence-u,
oba u Sjedinjenim Dravama.
[Tom 2: Tab. 1 (1-10); Tab. 2 (1-32); Tom 3: Tab. 1 (1-10)]
LIT.: Basler 1976 a; Basler 1979; Basler 1979 a;
Basler 1981; Basler 1983.
16
Brunislav MARIJANOVIC
NEOLITSKO DOBA
Dosadanja istraivanja neolitskih naselja i neo-
lita kao perioda na tlu Bosne i Hercega.vine odvijala
su se u tri faze. FrV'a od njih odgovara vremenu
austrougarske okupacije, druga peri.odu dva
rata, a traje od zemlje do. danas.
Kroz .sve ove faze nosilac rada bio je
Zemaljski muzej u Sai'ajevu, a u novije \Trijeme su
aktiVnost u tom pogledu i'spoljili i drugi muzeji u
Bosni i Hercegovini, zavodi za zatitu spomenika
kulture i Centar za balkanoloka ispitivanja u Sa-
rajevu.
Prvu fazu istraivanja karakterie, u prvom re-
du iskopavanje n'eolitskog naselja u Butmiru* kod
Sarajeva, izvreno u periodu 1893. i 1896. g.
Pokretni arheoloki materijal prd:kupljen tom prili-
kom i danas predstavlja jednu od osnova za pozna-
vanje i butmirske kulture. Drugi zna
zahvat ove faze istraivanja predstavljalo je
iskopavanje na neolitskom nalazitu u Kraljevina-
ma kod Novog ehera, izvreno u vremenu 1906-
-1908. g.
Drugu fazu karakterie znatna stagnacija u is
traivanju, to je rezultiralo otkrivanjem samo dva
neolitska n'alazita. Prilikom izgradnje pruge za rud-
nik Kakanj 1933. g. otkriveno je naselje na
potoka u rijeku Basnu, ali se istrai-
vanje samo na sakupljanje nalaza. Neto
kasnije - 1942. g. - izvreno je probna sondiranje
na lokalitetu Crkvina u Turbetu kod Travnika.
Nakon zemlje po
obimu i vanosti iskopanih lokaliteta
faza u istraivanju neolita u Bosni i Hercegovini.
Brojnost istraenih lokaliteta i u ra-
du su prikupljanje ogromnog fonda nala-
za i drugih dokumenata, koji su posluili kao osno-
va u definiranju etapa u razvoju ovog perioda s
kulturama, uspostavljanju njihovih
hronolokih odnosa, kao i odnosa s od
pojavama u susjednim oblastima i raz- .
rjeavanja niza drugih pitanja.
Po hronolokom redu u fazi su izvrena
istraivanja:
- Od 1948. do 1951. g. izvreno je sistematsko is-
kopavanje naselja butmirske* kulture Nebo* u do-
lini Bile kod Travnika.
- Paralelno s iskopava;njem naselja Nebo izVreno
je i probno sondiranje jo jednog naselja butmir-
ske kulture na lokalitetu Mujevfoe (Travnik).
- Od 1952. do 1954. g. izvedeno je sistematska is-
kopavanje naselja kulture na lo-
kalitetu u kod Konjica.
- Probna iskopavanje na lokalitetu Plandite u
Kaknju izvreno je 1954. g.
- God. 1955. iZweno je prvo iskopavanje jednog
nalazita impresso-kulture* u Bosni i Hercegovini -
- Zelen'e iznad izvora Bune kod Mostara.
- Od 1956. d() 1958. g. iZvreno je sistematska is-
trahranje naselja i kultu-
re. u 'GOrrijoj Tuzli
0
.
- God. 1957. izvrena su sondana iskopavanja. na
nekoliko naselja kulture*: na Gradini* u
kod Bo:sariskog ainca, u
kod Oraja i na Varoi* kod Koraja '(Lopa:re).
- U i963. i 1964. g. izvedeni sli sondani ra-
dovi Iia neolitskom naselju kakanjske* kulture u
kod Visokog.
- u periodu od 1963. do 1965. g. izveden'a su pret-
hodna iskopavathja na dva nalazita
presso i kakanjske, odnosno butmii:'ske kulture u se-
lu Obre* kad Kaknja. Na iStim naseljima je tokom
.1967-1968. i 1970. g. izvedeno najobuhvatnije si-
stematske istraivanje neolitslcih naselja u Bosni i
Hercegovini.
- U 1969. g. je izvreno probne sondiranje na lo-
kalitetu Okolite* kod Motra, u okolini Visokog.
- Od 1973. do i975. g. izve'deno je zatitno isko-
pavanje naselja impresso i danilske kulture u
ma kod Stoca.
- 1975. i 1977. g. su izvrena manja iskopavanja na
nalazitima impressa-kulture na lokalitetu Vukove
njive kod Posuja i u u Viru
kod Posuja.
- od 1978. do 1980. g. izvreno je siste-
matsko iskopavanje vieslojnog naselja pe-
u Mlinima na izvoru Tihaljine, u okolini
Gruda. Pored praistorijskih perioda, na ovom
nalazitu su ispitani slojevi sa nalazima impresso i
kulture.
Doibra istraenost neolita na teritoriji Bosne i
Hercegovine da se ova praistorijska epo-
ha sagleda u nizu aspekata, od teritorijalnog
rasporeda neolitskih kultura, njihovog relativnohro-
n'Olokog . poloaja, ekonomske strukture, socijalndh
odnosa i sl.
Geografski poloaj Bosne i Hercegovine na pre-
lazu jadranske obale i centralnog
Balkana, te njene geomorfoloke odlike bili su je-
dan od onih faktora koji su tokom niza milenija u
dobroj mjeri tokove kulturnoistorij-
skog razvoja, a tokom neolita je to, moda, najvie
izraena. Naime, prostor Bosne i Hercegovine nije
jedinstvena geografska cjelina i premda ga ne od-
likuju otre i nagle promjene reljefa,
razlike pojedinih regionalnih cjelina su i brojne i
izrazite, a s odlikama dijelova
Balkana kojima gravitiraju. U strogo geografskom
smislu, na ovom prostoru se izdvajaju cje-
line: sredinji prostor, dinarsko-krko Her-
cegovina, prostor i bosanska rubno
sa nizinom. Sasvim je jasno da je gravitira-
nje i prirodna po.vezanost ovih regionalnih cjelina
sa oblastima Balkana imala i vidnog odraza
na. ukupan kulturnoistorijski razvoj i na formiranje
kultui'l'ldh zona sa jasn'O izdiferencirahim
odlikama i razlikama. pot-
puno je prirodno da se ti razvojni procesi nisu ide-
afuo d u punoj mjeri podudarali sa strogo geograf-
skim kriterijumima, pa se ni kulturne zone ne po-
klapaju sasvim sa geografskim cjelinama. Potpuno
podudaranje kulturnih zona sa geo.grafskim regija-
ma moe se konstatirati samo za sredinji prostor
i Flercegovinu, mada se sasvim otra. podjela ni tu
ne moe postaviti. Naime, sredinji prostor je up-
ravo zbog svog poloaja bio izloen utiCajima sa
strana, uticaj'ima koji su davali ton kul-
turnom razvoju. Neto je situadja s iSto-
i sjevernom BOs'tiom. Iako
su ove oblasti vezane za centralni Balkan, odnosno
Panoniju, Bosna je u cjelini vezana
za oblast centralnog Balkana, dok je sjeverna Bo-
sna u uem smislu arheoloki slabo poznata da bi
se granice ku1turnih zona mogle sasvim jasno povu-
je situacija !i sa di!l1arsko-krkim prosto-
rom, na kojem nije prisustvo neolitskog
starnovn'i.tva.
U ovakvoj podjeli sredinji prostor imao je, bez
sumnje, u prvom redu, zbog svog
poloaja zbog kojeg je predstavljao sponu
pri.morskog i centralnobalkanskog, odnosno. panon-
skog prostora, i raskrsnicu najvanijih uzdunih i
puteva. Okruuje ga planinski okvir kao
pojas prema susjednim regijama. Na ju-
gotistoku i jugu se pristranci ma-
siva (Igman, Jahorina), na istoku ga okru-
uje Romanija, a na sjeveroistoku Ozren i planina
Ravan. Zapadno od Vranduka uzdiu se i
dok zaipadni i jugozapadni okvir Di-
mitor, Radua i ogranci Bitovnje. Unutar ovog pla-
ninskog okvira nalazi se bujnog zelenila
i guste mree vodenih tokova, najvaniju arte-
riju rijeka Bosna i njene pritoke. Ovaj prostor-
ni okviT, idealan za svestran razvoj neolitskih aglo-
meracija, ntaseljen je tokom starijeg neolita. Ne-
ali za dalji kulturni razvoj presudna simbio-
za i impresso-kulture, ostvarena u sa-
mom sreditu ovog prostora, predstavlja najstariju
neoil.itsku manifestaciju na ovom tlu i osnovu
na kojoj je, tokom daljih procesa, ostvaTen osoben
kulturni razvoj. osnova pred-
stavlja okosnicu u razvoju prve originalne pojave
ostvarene tokom srednjeg neolita na ovom prosto-
ru - kakanjske kulture. Vezana prvenstveno za
srednji tok rijeke Bosne, kakanjska kultura pred-
stavlja najranij:i izraz potencijala neo-
litskih stanovnika sredinjeg prostora. Vrhunac da-
ljeg samostalnog razvoja ostvaren je tokom
neolita, su nosioci p:redstavnici butmirske kul-
ture. Kao direktan nasljednik kakanjske evolucije,
butmirska kultura zahvata isti, mada neto iri, pro-
storni okvir sliva rijeke Bosne u kojem dvije krajnje
Turbe kod Trnvnika i Butmir kod Sara-
jeva. Originalnost, visok domet i in-
ventivnost u iznalaenju novih formi i ukrasa pred-
stavljaju njenu glavnu karakteristiku.
Hercegovina je najvie individualizirana podru-
Bosne i Hercegovine. Juno od najvieg dijela
savska-jadranske razvodnice (BjelatiiCa, Treska vica,
Lelija, odijeljen viim 'krkim ravnjakom
crnogorskih Banjana na istoku, se kr-
ki prosto[' sputa prema moru dvama pregi-
bima i mnogim manjim, u dinarskom smjeru izdu-
enim poljima i depresijama. je ovaj prostor
povezan dolinom Neretve i njenih pritoka. Prirod-
no gravitiran'je Hercegovine jadranskoj oba-
li ostalo je trajna odrednica razvojnih procesa to-
kom neolita; razvoja koji je najue povezan s od-
tokovima na Jadranu. Tokom .starijeg
neolita Hercegovina je vrlo ivo u stva-
napore nosilaca impresso-kulture, su na-
selja na tom prostoru na istoku od Ber-
kod Stoca do Vira kod Posuja na zapadu.
Povezanost s Jadranom ostaje bitna
karnkteristika kulturnoistorijskog razvoja i tokom
faza, pa srednji neolit karakterie danil-
ska, a neolit kultura.
tim, dok srednji n'eolit, prema malobrojnosti
nalazita, i to sa:110 u uem Neretve, karak-
terie izvjestan zastoj u dinamici razvoja, ne-
olit sa kulturom ne samo da je
17
sa razvojem na obali i uku-
pan izraz ove kulture. Potrebno je, ipak, naglasiti
da su nalazita ove kulture u Hercegovini, bar pre-
ma dosadanjim saznanjima, koncentrirana uglav-
nom u njenom zapadno!!\ dijelu.
prostor nije tako izrazito odvo-
jen od susjednih krajeva. Njegov juni dio, tj. pla-
ninsko Gornje Drine, Neretve i
Bosne, se kao dio rubnog prosto-
ra. Citav ovaj prostor je po svom prirodnom polo-
aju vezan za procese na centralno-
balkanskom prostoru. od starijeg neolita to su
posebno. Bosnu, zaposjeli no-
sioci kulture, a do kraja neolita taj je
prostor pripadao nosiocima kulture,
se riaselja koncentriraju priblino na istok od linije
Odak - Gorade.
sjevernu Basnu, ili bosanska rubno
karakterie vezanost za slavonsku n!Zlilu.
No u kqjoj su mjeri razvojni tokovi vezani za ob-
last sjeverno od Save, moe se suditi samo na os-
novu skromnih ostataka tek s kraja neolita, kada
se u ovim krajevima javljaju nosioci sopotsko-len-
gyelske kulture. Koliko se na osnovu tih ostataka
moe sagledati, izgleda da su nosioci ove kulture
zaposjeli samo uski pojas juno od Save sa krajnjim
na istoku kod Odaka, odnosno na zapadu
do Prnjavora i Banjaluke.
Dosadanja i prikupljeni podaci o-
da se u dobroj mjeri rekonstruiraju i
ekonomske osnove neolitskih populacija na ovom
tlu. Gleda.no u cjelini, neolitska privreda u Bosni
i Hercegovini je u potpunoj saglasnosti s odgovara-
ostvarenjima drugih neolitskih populacija na
Balkanu i je poznavanjem dviju najvani-
jih grana neolitske privrede - zemljoradnje i sto-
Neolitski stanovnici gajili su tri vrste pe-
nice (triticum monococcum, dicoccum i compactum)
te dok se od ivotinja jav-
ljaju kosti svinje i ovce. Kao dopunska
djelatnost najvaniji je bio lov, a lovljenim
ivotinjama su jelen i vepar.
djelatnost je dokumentovana. Ovo je, razum-
ljivo, samo. opta ocjena razvijenosti poljoprivrede
koja ne obuhvata razlike u prevaliranju jedne gra-
ne nad drugom, kako pojedinih kultura tako
i pojedinih nalazita iste kulture. Ipak, po-
trebno je naglasiti da su rreolitski stanovnici Her-
cegovine u cjelini glavni ekonomski oslonac nalazili
u i lovu, pa tek onda u zemljoradnji, dok
Bosnu karakterie srazmjerno uravnoteen odnos sve
tri ove grane privrede. Ove razlike su posljedica
geomorfolokih, pedolokih i klimatskih odHka pod-
neblja.
Kada je o drutvenoj strukturi neolitskih
populacija, shvatanje o rodovskom ure-
ivotu u okviru porodice i matrijarhatu svo-
je potvrde dobija i u zapaanjima s istraenih nala-
zita u Bosni i Hercegovin'i.. Tako, npr., jedna velik.a
zemunica iz Kaknja - - ukazuje
na drutvenu zajednicu rodovskog tipa. Raspo-
red u grupama oko slobodnih prostora u Butmiru
i Nebu ukazuje, da su u ovim grupama i-
vjele manje drutvene jedinice, vjerovatno istog
roda. Na organizaciju rodovskog tipa ukazuje i cen-
tralno ognjite i ishrana stanovnika Li-

S druge sh'ane, dvodijelne kao u Obra-
ma II, pokazuju da su pojedine porodice vodile od-
vojenu privrednu djelatnost, to istovremeno
i individualizaciju porodice u okviru roda. Na arga-
18
nizaciju ivota u okviru porodice parova ukazuje i
u naselju kulture u Varoi.
Ipak, najvanija karnkteristika drutvene struk-
ture neolitskih stanovnika je, se, vrlo dobro u-
odnos individualnog i kolektivnog, i
Svako naselje je sadravalo neke ob-
jekte od interesa, bilo da su to slobodni
prostori, odnosno mjesta okupljanja pripad-
nika roda, ili mjesta, ognji-
ta, rvnj ita i sl.
Duhovna kultura neolitskih stanovnika, koda se
najbolje reflektira u religijskim shvatanjima i umjet-
nosti, spada u onu g.rupu aspekata je interpre-
tacija veoma teka i u mnogim pojedinostima hipo-
To je, svakako, jednim dijelom pos.!jedica
raznovrsnosti arheoloke koja je dokumentuje
i uticaja na njeno ali jo vi-
e isprepletenosti umjetnosti i religije,
to je trajno obiljeje neolitskog doba. Izvori za saz-
nanja o duhovnom ivotu zastupljeni su
kategorijama ostataka: nekropolama i grobovima (po-
sebno ritualnim ukopima), te kultnim predmetima,
tj. figuraln'Om plastikom, rtvenicima i sl.
Na teritoriji Bosne i Hercegovine do danas nije
otkrivena nijedna neolitska nekropola. sama ta
okolnost na razmiljanje o uzrocima tog
nedostatka, koji se ne moe pravdati tezom o ne-
dovoljnoj istraenosti. S druge strane, u sferi hipo-
je i da se radi o sasvim speci-
odnosu prema pokojnicima, i ta
u ovom trenutku, ipak izgleda prihvatljivija. Nasup-
rot tome, neoJit Bosne i Hercegovine karakteriu
nalazi dijelova skeleta odraslih indivi-
dua i djece (Zelena
te posebno ritualno sahranjivanje djece u okviru
samog naselja (Obre I i II). Dok se kod
nih nalaza, odraslih individua, moe po!ni-
ljati na vrstu odnosa prema precima ili
religijskim statusom izdvojenim pripadnicima zajed-
nice, kod sahrana, posebno ritualnog karak-
tera, moramo sa radnjama koje stoje u di-
rektnoj vezi sa rtvovanjem u okviru kulta plod-
nosti.
kultnim predmetima broj je, ne-
sumnjivo, povezan sa kultom plodnosti. Me-
ovim predmetima panju figu -
ralna plastika - posebno antropomorfna. U
' nim fazama neolita malobrojna i vezana samo za
kulturu, antropomorfna plastika je, shod-
no shvatanjima neolitskog modelirana kraj-
nje stilizirana s osnovnom namjerom da se istakne
bitno, a izostavi suvino. Neolitskog umjetnika za-
n'i.maju enske predstave, to je u intim-
noj vezi s osnovnom namjenom uspostavljanja po-
sredne veze plodnosti ene i prirode. Antroc
pomorfna plastika neolita i kvantitetom i
kvalitetom znatno nadmauje svoje starije uzore, a
poseban joj daje plastika butmirske kulture.
Modelirana u rasponu od krajnje shematiziranih
do visoko predstava, butmirska plastika
predstavlja poseban fenomen u neoJ.itU Jugoslavije
n'e samo zbog svog dometa i zbog velike kon-
centracije u svom eponimnom nalazitu. Ova okol-
nost ostavlja za o postojanju
centara kulta u okviru neoJitskih kultura.
Ornamentalni sistem na keramici sa vrlo
izraenim motivima solarno-lunarnog karaktera, te
nalazi u Obrama I i II
upotpunjavaju sliku o duhovnim preokupacijama ne-
olitskog stanovnitva Bosn'e i Hercegovine. Ako se
ovome dodaju i nalazi ritona na noge, te upo-
treba crvene boje za ukraavanje posuda u tehnici
pastoznog slika.'Ilja, postaje jasno da duhovni ivot
neolitskog sta!Ilovnitva na ovom prostoru karakte-
rie simbioza dvaju religijskih sistema. Pr-
vi od n',jih, vezan za i sjeverne oblasti Balkana,
vezan je istovremeno za vjerovanja u plodnost zem-
lje i ispae, dok drugi - za primor-
ske oblasti - u svojoj osnovi reflektira od-
nos prema prirodnim elementima i fenomenima.
Neolit Bosne i Hercegovine, koji zahvata vremen-
ski okvir od VI do III milenija, odraava
postupnost kulturoistorijskog razvoja u
prethodnim epohama. Prvi poticaji u razvoju jed-
nog novog doba dolaze iz centralnog Bal-
. kana i s jadranske obale. Kasniji razvoj ima
karakter evolucije, koja rezultira formiranjem ori-
ginalnih etnokultum'.ih manifestacija. zbog
svog geografskog poloaja kulturnoistorijski razvoj
na ovom tlu nije nikada ostao zatvoren u uske lo-
kalne okvire, je slijedio sva ostvarenja koja su
od pa do kraja perioda davala osnovni tO'll
svim razvojnim procesima na ovom tlu.
[Tom 1: Sl. 2, 9, 10, 23, 25, 47, 48, 49, 52; Ta:b. 8 (1-2);
Tab. 17 (1-2); Tom 2: Taib. 3 (1-8); Tom 3: Taib. 2 (1-15)]
LIT.: C. Truhelka 1914, 47-67; A. Benac 1004 a 28-1.30;
A. Benac 1971; A. Benac 1973; A. Benac 19'7"[( a; S:
1979; S. 1979 b, 263-303; M. Garaanin 1979,
115-143, 191-193; B. 1979; B. 1981.
19
Brunislav MARIJANOVIC
ENEOLITSKO DOBA
Istraivanje eneolita i eneolitskih nalazita od-
vijalo se, u tri faze. Premda je prvo eneo-
litsko nalazite - Debelo brdo* kod Sarajeva - ot-
kriveno i istraivano jo 1893. g., prvu fazu - doba
austrougarske . okupacije - ne karakterie za-
mah u istraivanju. Pored Debelog brda, istraiva-
nja su vrena 1899. i 1912. jo samo. na Velikoj gra-
dini* u Varvari (Prozor), koja se tek znatno ka-
snije iskazati i kao eneolitski lokalitet. U
1906. g., konstatiran'<> je jo samo
naselje u Donjoj Mahali*.
Ni druga faza istraivanja - period dva
svjetska rata i u drugog svjetskog rata -
- ne donosi interesovanje za istraivanje eneo-
lita. Tako su istraivana samo tri nalazita, i to: Gra-
dina* u Alihodama (Travnik) 1926,
(Sanski Most) 1939, te Crkvina* kod Turbeta (Trav-
nik) 1942. g.
Puni interes za istraivanje i eneo-
lita poslije zemlje i traje i da-
nas. Najprije je 1947-48. g. obnovljeno istraivanje
u a zatim je uslijedila serija ma-
njih ili akcija na drugim loka-
litetima. Tako je 1948. g. izvreno istraivanje
na Gradini u Alihodama, a zatim 1954. i 1956. g.
na Gradini u Zecovima* kod Prijedora. God. 1960.
istraivan je jedan od lokaliteta ko-
kulture - Pivnica* (Odak) - te Velika
gradina u Varvari, koja je jo uvijek tretirana pr-
venstveno kaQ nalazite bronzanog doba. Tokom
1961. g. vrena su istraivanja na VinQgradinama*
(Doboj), a 1962. i 1964. na Zemunici* kod Banjaluke.
U periodu 1963, 1967. i 1978. g. obnovljena su istra-
ivan'ja na Velikoj gradini u Varvari, koja se tek
tada, a posebno u kampanji 1978. g., iskazala kao
vr]Q lokalitet eneolita jadranskog tipa. Ko-
u periQdu 1978-80. g. izvreno je istraiva-
nje na vieslojnom nalazitu (Gru-
de).
Geografski poloaj Bosne i Hercegovine, koji je
tokom neolita imao jednu od lo.ga
u procesu kulturnoistorijskog razvoja i pre-
sudnu ulogu u formiranju kulturnih zona, t.okom
eneolita nije vie imao takav Naravno, sa-
svim je prirodno da razlike u karakteru
materijaln'e kulture i razvojnih procesa uopte stoje
u sprezi sa prirodnim gravitiranjem po-
jedinih regionalnih cjelina dijelovima da-
nanje Jugoslavije. tako otre granice iz-
pojedinih kulturnih zona kakve su evidentne
tokom neolita u eneolitu vie ne postade.
je izdvojiti samo dvije osnovne kulturne zone, i to
Hercegovinu i dinarsko-krko. s jedne, i Bo-
snu, s druge strane. Prva od njih je, kao i tokom
neolita, ostala pod uticajem kulturnoistorijskih pro-
cesa na jadranskom prostoru, dok je Bosna
u cjelini u razvojne procese na centralno-
balkanskom i panonskom prostoru. Unutar ove dvije
osnovne kulturne zone smjenjuju se hro-
nolQki odvojene kulture i kulturne grupe. Pri tom
je potrebno napomenuti da je razvoj na tlu Herce-
govine obiljeen prven'Stveno evolutiw.iim procesi-
ma, koji zahvataju autohtonu osnovu hvarsko-lisi-
tipa, a zatim se kontinuirano odvijaju sve do
ranog bronzanog doba. Istina, u ovom tre-
nutku je teko precizirati sve postupnosti u t.om
razvoju, je obiljeen pojavom kaneli-
rane keramike kao novog dekorativnog izraza, a
kraj protocetinskim formama, koje svoj puni raz-
voj doivjeti tokom starije faze ranog bronzanog
doba. Nasuprot tome, razvoj na tlu Bosne sve-
den je na smjenu etnokulturrl'ih tvorevina,
koje u svom potpuno oformljenom obliku pro-
diru iz sjevernih dijelova dananje Jugoslavije. Kao
najranije manifestacije ovih prodora iskazuju se la-
sinjska* i badenska* kultura, od kojih prva zauzima
prostor u sjevernoj Bosni donjeg toka Bo-
. sne i srednjeg toka Save, dok je druga
na prostor od rijeke Bosne. Za obje ove
kulture prostor dananje Bosne predstavlja peri-
fernu oblast rasprostiranja, jednako kao to i one
same u ukupnosti razvojnih procesa predstavljaju
perifernu pojavu na ovom prostoru, bez zna-
za kasniji razvoj.
Prvu eneolitsku pojavu u Bosni pred-
stavlja kultura, na uski po-
jas oko rijeke Bosne, preteno njenog donjeg toka.
Naselje Pivnica predstavlja jedno od
nijih nalazita ove kulture.
Znatno razvoj obiljeaya kasn'i eneo-
lit, koji je u Bosni okarakterisan prisustvom
dolske* kulture. Njena naselja koncentrirana su u
zapadnoj Bosni oko rijeke Sane, te u junim dijelo-
vima centralne Bosne, preteno u sarajevskoj regi-
ji. Prema odlikama materijalne kulture ove dvije
grupe nalazita se istovremeno iskazuju i kao dvije
varijante, odnosno dva posebna tipa - zapadnobo-
san'Ski i junobosanski - u okviru kul-
ture.
Populacione promjene na kraju neolita i u toku
eneolita nosile su istovremeno i niz promjena na
planu duhovne i materijalne lmlture, a svakako i u
karakteru privrede. Na alost, vrlo skromni podaci
o karakteru privrede ovog doba na tlu Bosne i Her-
cegovine ne preciznije rekonstrukcije.
Izvjesni podaci prikupljeni na Zecovima dozvoljava-
ju pretpostavku o relativno odnosu
zemljoradn'je i Osim toga, i neki posredni
pokazatelji (izbor mjesta podizanja naselja,
ivota i dugotrajnije zadravanje na jednom
mjestu) ukazivali bi na isto, jednako kao to to
govore znatno obimniji podaci iz oblasti van da-
nanjih granica Bosne i Hercega.vine. mno-
go promjene deavaju se izvan ovih tra-
dicionalnih grana bakra u
upotrebu nuno je podrazumijevalo i postupan raz-
voj novih, po.tpuno stranih, djelatnosti, kao ro su
praistorijsko rudarstvo i metalurgija bakra. Premda
su ove privredne grane u Bosni i Hercegovini doku-
mentirane tek na kraju eneolita i vezane su za no-
sioce kulture, sasvim je jasno da je nji-
hov razvoj nuno podrazumijevao vrlo usku speci-
jalizaciju, istina uskog kruga nosilaca ovih djelat-
nosti. S druge strane, metalurgije bakra
i produkcija bakarn'ih predmeta nuno podrazumije-
vaju i promjene u karakteru trgovinskih od-
nosa, u okviru kojih na prvo mjesto izbija razmjena
bakarnih predmeta. Metalurka znanja poznata do-
20
sta uskom krugu nosilaca te djelatr_iosti iskazuju se
istovremeno i kao jedan od u lan-
cu uzroka promjena i u socijalnoj strukturi.
Nagovjetaj ovih promjena se, istina,
krajem neolita. Individualizacija porodica u okviru
roda, koja se u neolitskim kulturama manifestira
postojanjem viedijelnih ili je veli-
ivotu u okviru porodice parova,
predstavlja prvi korak u raspadu hiljadugodinjeg
matrijarhalnog i prelasku u patrijarhat.
S druge strane, uska specijalizacija u pri-
vrednim granama, posebno u produkciji bakarnih
predmeta, nuno je dovodila i do stvaranja vika
vrijednosti, koje se iskazuju kao glavni uzrok soci-
jalnih raslojavanja i otrije diferencijacije
novima jedne populacije. Sasvim egzaktni podaci o
socijalnom raslojavanju tokom eneolita na teritoriji
Bosne i Hercegovillle nisu brojni, ali su, pre-
ma podacima i analogijama sa dil"llgih eneolitskih
nalazita izvan Bosne i Hercegovine, dovoljno indi-
kativni. U tom smislu se centralna na
Zecovima, koja je, vjerovatno, pripadala poglavaru
naselja, te ovalna u Pivnici, koja, ako i
nije pripadala nekoj statusno izdvojenoj u
naselju, sasvim sigurno ima posebnu namjenu.
Nita manje promjene n'e deavaju se
ni na planu duhovne kulture. Svestraniji privredni
razvoj, znatno manja ovisnost o zemljoradnji dopri-
nosili su da eneolitskog doba iz svoje svije-
sti potisne ona uvjerenja koja su plodnost zemlje
kao sveopte roditeljice s
ene. pokazatelj takvih promjena shvata-
nja je potpuni nedostatak figuralne plastike, a gle-
dano u cjelin'.i, potpuno odgovara i sasvim i=ije-
njenim shvatanjima o ulozi ene. Druge promjene
vie su rezultat populacionih smjena nego razvojnih
procesa. One se ogledaju prvenstveno u sasvim no-
vom odnosu prema pokojnicima, pa ovo vrijemE;? prvi
put donosi grobne nalaze u pravom smislu nJeci_
Iako jo uvijek malobrojni (to treba posmatrati pr-
venstveno kao rerultat nedovoljne istraenosti), ovi
nalazi se ne iskazuju samo kao. nova forma
njivanja, grobove pod tumulima treba posma-
trati kao dio. ukupnog religijskog sistema.
Ukraavanje posuda, odnosno umjetnost, ovog
vremena vie ne karaktedzira ta!ko tijesna ispreple-
tenost sa religijskim sistemom, prvenstveno ten-
dencija za dekoracijom.
U istorijslcoj interpretaciji eneolita, odnosno vre-
mena koje u Bosni i Hercegovini zahvata uglavnom
milenij, treba naglasiti da je to doba koje
donosi potpun i definitivan raskid sa neo.litskim do-
bom. Ovaj proces je uslovljen degene-
racijom neolitskih kultura, koja se u svim
oblastima ivota. mnogo uzrok
tih promjena je postepena ali jasno izraena popu-
laciona smjena, koja zahvata sve dijelove Ba}kanskog
poluostrva, smjena koja dovodi do intloeuropeizacije
ovih oblasti. Neolitske kulture ni u ni u
duhovnom pogledu nisu mogle izdrati snaan pri-
tisak s Istoka. Jedan njihov dio je potpuno preslo
jen i ostao je gotovo bez iik:akvog udjela u kasnijem
razvoju (butmirska kultura), dok se drugi dio samo
vrijeme uspijevao bioloki odrati 'i
odravao kontinuitet svog razvoja u periodu samog
prelaza iz neolita u en'eolit kultu-
ra). razvijenije eneolitske faze ne posjeduju
nita od neolitske tradicije.
[Tom 1: Sl. 38; Taib. 7 (l); Tab. 17 (3-5); Tom 2: Tab 4
(1-8); Tab. 5 Tob. 6 (l---6); Tom 3: Tab. 3 (1-13)]
LIT.: C. Truhelka 19'14, 68--70; A. Benac 1964 a, l.t31-168;
S. 1979, 308-310; 321-324; S. 1979
a; N. 1979; B. 1981; B. 1982;
B. 1'983 i.
21
Borivoj
BRONZANO DOBA
Prva naselja i grobovi bronzanog doba u Bosni
i Hercegovini otkriveni su krajem 19. i
kom 20. st. na Debelom brdu* kod Sarajeva, u iz-
. vjesnom broju tumula na
dvije gradine, te na Velikoj gradini' u
Varvari na vrelu Rame. U istom razdoblju
je i nekoliko ostava* kasnog bronzanog
doba (umatac*, Pering.rad*, Dren'Ov do*,
Motke*, Veliki Mounj* i dr.). I pored toga, neupo-
redivo broj, kao i bogatstvo nalazita eljeznog
doba istraenih u isto vrijeme, naveli su Truhelku
da u prvom sintetskom radu o praistoriji ovih kra-
jeva (1914) kako je bronzano doba u Bo-
sni bilo kratkog trajanja. Period 1914. i
1945. bio je uopte obiljeen stagnacijom rada na
arheologiji u Bosni i Hercegovini, pa is-
kopavanja no-vih nalazita nije bilo. Ipak, i u tom
razdoblju prispjela je u Zemaljski muzej u Saraje-
vu i u Muzej Bosanske krajine u Banjaluci dosta
novog materijala iz bronzanog doba, uglavnom os-
tava i nalaza (No.vi Grad*, Blatnica,
Medena polje*, Brezovo polje*, Debelo brdo* i dr.).
napredak u istraivanju bronzainog doba
je u periodu nakon II svjetskog rata. Po-
red serije ostava dospjelih u razne muzeje (Kostel*,
Osredak*, Monj*, Lukavac*, Br-
gule*, Ometala* i dr.), te mnogih nala-
za, izvrena su brojna sistematska iskopavanja na-
selja i grobova. Istraena je serija gradina*
(gradinskih naselja*): Alihode*, Zecovi*,
glavica*, Vis*, Pivnica*, Varvara*, Pod*, Korita, Ve-
liki gradac u Privali, u
no* kod Posuja, Tuostruka gradina* u
kod Viegrada, a u toku su nova istraivanja
gradina na Glasincu, u Bosni i u Her-
cegovini. Istraivana su ili sondirana i
naselja u sjevernoj Bosr.-i (Starije naselje u Donjoj
Dolini*, Doboj* i druga), a vane nalaze dale su i ne-
ke od Ha-
teljska*). Nova istraivanja grobova nisu bila tako
brojna, ali su cfala v.ane rezultate. Pored
nalaza grobova iz Donjeg Vakufa* i nekoliko novih
grobova pod humkama u (Glasinac), su-
tinski nove rezultate dale su dvije grupe nalazita:
. nekropole sa humkama u donjem Podrinju
Padine*, Jezero i dr.) I nekropole sa spaljivanjem u
sjevernoj Bosni (Barice*, Grabovica*, Podnovlje*,
Dvorovi* i dr.). Posebno za rano bronzano doba od
je bilo iskopavanje grobova pod humkama
(tumulima*) u Hercegovini Orah*,
Ljubomrr*). Na toj osnovi bilo je dati jednu
iru sliku razvoja tokom bronzanog doba u ovim
krajevima, mada jo uvijek s brojnim lakunama i
nepoznanicama.
Osnovne geografsko-kuiturne zone u bronzano
doba Bosne i Hercegovine su: sjeverna Bosna, cen-
tralna Bosna, Bosna i Hercegovina. Nastala
jo bronzanog doba, ta podjela ostaje jed-
na vrsta konstante milenij, tokom cijelog bron-
zanog doba, ma koHko ono bilo ispunjena krupnim
i prom]en'ama. U sjevernobosanskoj zoni
ra:no i srednje bronzano doba su sla:bo poznati, ali
ono malo podataka mojima raspolaemo ukazuje na
prirodnu povezanost s Podunavljem ot-
voreno naselje na lokalitetu Barice* u Lamincima-Ja-
ruanima (Bosanska Gra:dika), povezano s tipom Do-
nja Bebrina u Slavoniji, tipa Apa iz Donje Do-
line). Tokom srednjeg bronzanog doba n'a prostoru
juno od Save razvija se juil'i o.granak kuturne gru-
pe rasprostranjene i u odgovara-
dijelu Slavonije. Tu grupu karakterie ritus
spaljivanja sa postupkom: izgorene kosti
i pepeo polau se u plitku jamu pokrivenu zdjelom.Ne-
kropole mogu biti ravne ili u obliku niskog tumulusa.
Ta grupa nastavlja svoj razvoj i kW1nog
bronzanog doba (Br. D - Ha Al). Kao pred-
stavnici njene starije faze mogu se uzeti nekropole
u niskim tumulima iz Laminaca-J aruana i iz Pod-
. novlja, a faze ravne nekropole iz Barica i
Dvorova. U okviru ove, autohtone, grupe
se, tokom njen'e faze, snani uticaji
iz kulturnog kruga Baierdorf - Velatice; isti uticaji
primjetni su i u sadraju najstarijih ostava u sje-
vernoj Bosni. Krajem 2. i 1. milenija st.
e. dolo je, na:jvjerovatnije, do snanog priliva nosi-
laca kulture polja s urnama iz krajeva preko Save
u sjevernu Bosnu. Oni su preslojili i apsorbovali
nosioce starije grupe U navedeno
wijeme pada osnivanje Starijeg naselja u Donjoj
Dolini, kao i broja drugih naselja u sjevero-
zapadnoj Bosni, uglavn'Om gradinskog tipa. U istu
fazu spadaju i slojevi naselja
na gradillli Zecovi* (Zecovi. III), kao i najstariji" ho-
rizonti gradina glavica* i te soje-
naselja u Iz istog razdoblja je i se-
rija najstarijih grobova nekropole Jezerine*. U vre-
menu k<oje odgovara srednjoevropskom Ha B (po-
sebno B2) nastaje izrazita razlika sjevero-
zapadne Bosne (od Une do Vrbasa), u kojoj
jo traje kultura polja s urnama u svom izvornom
obliku (moemo. govoriti o grupi Zecovi-Donja Do-
lina* kulture polja s urnama*), i dijela sje-
vem'e Bosne (od Ukrine do Drine). U tom dije1u
sjeverne Bosne razvija se grupa Vis-Pivnica*, ne-
sumnjivo povezana s kulturom polja s urnama u
uem smislu, ali isto tako i srodna s
skom bosutskom grupom ovog perioda, a u izvjesnoj
mjeri i sa srednjobosanskom* kulturnom grupom ka-
snog bronzanog doba .
Bosna, podru-
i Podrinje, u bronzano doba gravitira prema cen-
traln'Om Balkanu i prema dijelu srednjeg
Podunavlja. Dvije su osnovne karakteristike te obla-
sti: sahranjivanje pod tumulima i gradinski tip na-
selja. Najstarija naselja i grobovi (rano bronzano
doba) is;:iitan'i su, zasad, samo na Glasincu* (Gradina*
u Koutici, Gradac* u i neke druge gra-
dine, tumuli iz dola*, Vrlazja*, Rusanovi-
Rudina* i ih pripada i-
roko kulturi ranog bronzanog doba cen-
tralnog Balkan'a (u koju treba ubrojati i grupe Be-
- Bela Crkva u zapadnoj Srbiji i Bubanj -
- Hum III u Podunavlju), ali je i
pojava tumula s keramikom cetinske* kulture u
i Vrlazju. Tee je pratiti kontinuitet
naseljenosti ovog u srednje bronzano do-
ba, prvenstveno usljed nedostatka pouzdano potvr-
naseobinskih slojeva, mada je vjerovatno da
22
su neke od g.radina Bosne i:nogle biti nase-
ljene bar krajem tog perioda (Br. C). Grobovi sred-
njeg bronzant>g doba, i dalje pod tumulima, s domi-
nantnom inhumacijom i uz manji procenat incine-
racija, mogu se podijeliti u dvije grupe: 1. junu
(Glasinac i gornje Podrinje s brojem lokali-
teta: Osovo*, trp-
ci*); ta g.rupa je, vjerovatno, dio jedne ire raspro-
stranjene unutarbalkanske kulture srednjeg bronza-
nog doba, i 2. sjevernu (sredlllje i donje Podrinje),
s grupama tumula u Tegarama*,
vini*, Karavlakim i dr koja
je dio podrinjske grupe*, bronzanog doba, poznate
pod nazivom zapadnosrpska varijanta vatinske kul-
ture (kulturne grupe). Kasno bronzano doba donosi
promjene. Dok se ovog doba (Br.
D i Ha A) u donjem Podrinju jo zadrava podrinj-
ska * grupa (sa sahranjivanjem pod humkama), a za-
tim grupa kasnog bronzanog
doba doivljava svoj puni razvoj se od Roma-
nije do Lima i na jugoistok i dalje, do
Petera. On'a osniva veliki broj novih gradinskih
naselja,, od kojih dio egzistirati i kasnije,
tokom eljeznog doba. Tumuli ovog (Gra-
dac* u Sokocu, Bandin Odak*, Taline*, po-
lje*, Mlad*, Planje*, Brezje*, Borovsko*,
Pljeivica*, Osovo*, Sjeversko*, trpci*
i dr.) pokazuju snaan i kontinuiran razvoj jedne
kulturne cjeline zapadno-centralnobalkansko.g pori-
jekla u dugom intervalu od 13. st. (Glasinac IIIa)
do kraja 9. st. (Glasinac III c). Ona ima
individualnu fiziont>miju (tip na-
selja i stanovanja, forme,
sahranjivanja, nakit-nonju, ornamentalni sistem u
okviru ireg - zapadnobalkanskog - geometrijskog
stila). Bez ikakve cezure ona urasta u
kulturu starijeg eljeznog doba.
Centralna Bosna sa sjevernom Hercegovinom
(Rama i gornja Neretva) cjelinu za sebe, pa je
i u rano i u kasno bronzano doba definisana kao
prelazna zona, ne samo zbog svog geografskog polo-
aja i zbog viestrukih veza s Podunavljem, na
jednoj, centralnim Balkanom, na drugoj, i Medite-
ranom, na strani (B. 1983.). Dominantna
karakteristika te zone je ivot u naseljima gradin-
skog tipa: naseobinski kompleks Debelo brdo* -
- Zlatite - Soukbunar, te Gradac (Kotorac*) kod
Sarajeva, Pod* kod Bugojna, Grad Prusac*, Gradina*
u Alihodama u dolini Bile i Velika gradina u Varva-
ri na vrelu Rame kao vieslojna, te hroj
jednoslojnih gradin'Skih naselja u centralnoj Bosni i
sjevernoj Hercegovini. U rano bronzano doba Pod
A, Varvara (A-2 i A-3), Debelo brdo i Alihode po-
kazuju dosta osobina, prije svega u
vrsti grube keramike ukraene traka-
ma i udubljenjima, zatim u nekim oblicima finije
keramike i u tipovima ukraavanja (tehnika namo-
tane niti, ukraena keramika,
motiv), ali i razlike, pa ne moe biti govo-
ra o jednoj definisanoj kultmi ili kulturnoj grupi.
Iz srednjeg bronzanog doba poznat je samo sloj na
Velikoj gradini u Varvari (B-1 i B-2), koji pokazuje
bliskost s istovremenim razvojem na sje-
verozapadnom Balkanu (Lika, Istra), a i
u Pod'llnavlju i koji kontinuitet ivota i
kulture od ranog do u kasno bro.nzano doba. Tokom
kasnog bron'Zanog doba (Br. D - Ha B) nastaje
izvjesna diferencijacija. Na jednoj je strani Varva-
ra (slojevi C-1 do C-3) i gradine oko Sarajeva (De-
belo brdo, Kotorac, Fortica), povezani
a i sa kulturnom grupom na istoku, te
s jugozapadnom Bosnom (srednjodalmatinska* gru-
pa) i Hercegovinom. Na drugoj strani, oko gornjih
tokova Vrbasa i Bosne, razvija se srednjobosanska*
kulturna grupa kasnog bronzarnog doba (kraj Ha A-
- Ha B3), sa snanim gradinskim naseljima, razvi-'
jenom arhitekturom, izrazitim oblicima i sistemom
ukraavanja keramike (kao dijelom zapadnobalkanskoE
geometrijskog stila). Najvaniji dosad istraeni cen-
tri ove grupe su Pod* kod Bugojna i Kopilo* kod
Zenice.
Hercegovina (s jugozapadnom Bosnom, tj. Liv-
nom, Duvnom i Bukim blatom)
tvrtu geografsko-kulturnu zonu u bronzano doba.
U ranoj fazi .dominantna je posuka* kultura, s ve-
likim brojem suhozidom gradina (Veliki
gradac u Privali (Duvno), i druge gradine
oko Pos'Uja, Trostruka gradina* u (Gru-
de) i druge gradine oko Gruda, Ljubukog i Mosta-
ra, Prenjska", i brojne druge gradine u is-
Hercegovini). Osim gradina, poznato je i ne-
koliko stanita nosilaca ove kulture: Rav-
(Ljubuki), Hateljska* (Stolac) i druge
kao i mnoga vangradinska, otvoren'a nase-
lja koncentrisanog ili razbijenog tipa.
no je sahranjivanje mrtvih u poloaju,
po pravilu u kamenim sanducima, pod tumulima ka-
mene ili kamenozemljane konstrukcije. U isto vri-
jeme u HercegOJVini egzistira, 'neto ranije
nastala, cetinska* kultura, poznata za sada samo iz
dva r&1selja (gradina Krstina* kod Posuja i
te iz nekoliko tumula u Hercegovi-
ni (Orah*, Ljubomir*). Srednje bronzano doba je u
ovoj zoni neistraeno, a i kasno bronzano
doba je slabo poznato, osim u zapadnom dijelu, u
kojem se ponovo podiu brojna gradinska naselja
(zapadna Hercegovina i kraka polja jugozapadne
Bosn'e); je da se radi o ranoj fazi srednjo-
dalmatinske kulturne grupe, koja svoj puni raz-
voj tokom eljeznog doba. I iz Herce-
govi!ne poe;nato je nekoliko grobova i vie gradin-
skih naselja ovog perioda, ali je njihovo kulturno
opredjeljenje jo neizvjesno; moe se samo
staviti da bi ti krajevi mogli u ovo doba postepeno
ulaziti u areal rasprostiranja grupe kas-
nog bronzanog doba.
Osnovu privrede tokom ranog i srednjeg br<:m-
zanog doba je i poljoprivreda. U
kasno bronzano doba pridruuje im se u dosta zna-
obimu i metaiUrglfa, a moda i rudarstvo.
Izvjestan prioritet moralo je imati ne sa-
mo iz ekolokih razloga (u bronzano doba intenziv-
no se naseljavaju planinski i kraki predjeli) i
kao jedina privredna grana koja je mogla dati zna-
vikove proizvoda nune za razmjenu dobara,
posebno za pribavljanje bronze, u obliku gotovih
proizvoda ili sirovine. Proizvodnja metalnog oruja,
i nakita egzistirala je, makar i u minimalnom
obliku, i tokom ranog, odnosno srednjeg bronzan'Og
doba, postepeno, ali tek u jednoj relativno
kasnoj fazi (prva 1. milenija st. e.) osniva
se veliki broj samostalnih centara (Ri-
Donja Dolina, Pivnica, Varvara, Debelo. brdo i
druga naselja). Ovirn, najvanijim, granama valja
dodati i druge djelatnosti: lov kao dopunski izvor
prehrane, izradu tekstila i druge
ne radinosti.
U oblasti duhovne kulture dominantni'! su dvije
grane: kult mrtvih, kao i najizrazitiji
religijski fenomen, i likovna umjetnost, izraena pr-
venstveno u keramici i na metalu. Manifestovan u
vi';e vidova i pojava (tumuli i ravni grobovi, inhu-
macija i incineracija, prilozi u grob0;vima, od simbo-
do vrlo bogatih, vreni tokom sa-
hrane i kasnije, u prilikama, nad gro-
bom) - kult mrtvih u ovo doba sadri irok kom-
pleks religijsko-magijskih komponenti. Likovna um-
jetnost manifestuje se, bronzanog doba,
prvenstveno na keramici, i to jednim
kompilatorfi'im manirom, kako za
srednjobosansku, prelaznu, tako i za mediteransku
zonu (posuka kultura); konzistentan i svojstven li-
kovni izraz izgradila je u to vrijeme na o.vam pro-
storu jedino cetinska kultura. pojavu,
za rano bron'Zano doba (u nekim krajevima ona osta-
je dominantna i kasnije) tzv. anornamentalni
stil. U srednje bronzano doba stilovi i tehnike ukra-
avanja za rano bronzano doba brzo
vaju, pojava karaktera jed-
nostaVIIlo nema; tek krajem ovog perioda, u donjem
Po:drinju oivljava dekorativna umjetnost u metalu.
Tokom kasn'Og bronzanog doba, najprije na metal-
nim proizvodima, a zatim i na keramici, razvija se
zapadnobalkanski geometrijski stil sa Cn-
trima u (Podrinje, Glasinac) i u centralno.j
Bosni (srednjobosanska kultura). Veoma strog, ap-
straktno-geometrijski, taj stil dominira na ovom tlu
vie od 5 (od 13. do 8. v. st. e.) svoj uti-
caj prema sjeveru, zapadu i jugu. Krajem kasnog
bronzanog doba pojavljuje se i sitna antropomorfna
glinena plastika glavica, Varvara).
Drutvena i organizaci.ia, kao i
ivota: bronzanodopske populacije u Bosni i Herce-
govini mogu se prikazati zasad samo u obli!ku "dosta
uoptenih pretpostavki. Ako se nomadsko ili poluno-
madsko kao osnovni oblik privrede i na-
23
ivota u=e kao. realna pretpostavka za rano i
srednje bronzano doba, morala bi se s re-
lativno malim zajednicama, dosta pokretnim i bez
<:vrsto teritorija. Ipak, neike pojave (npr.
snano. gradine s dvostrukim ili trostrukim
suho-Zidom, gradine s nekom vrstom akropole - V e-
tiki gradac na Privali, Trostruka gradina - kao i po-
jedini bogatiji ili s posebnom panjom opremljeni
tumuli) ukazuju na postojanje drutvene discipline
i hijerarhije unutar tih zajednica, a i na
dranje, bar u toku ivota nekoliko generacija, od-
teritorija u posjedu. Kasno bronzano doba,
tokom kojeg se formiraju dosta jasno
teritorijalne cjelin'e (koje poznajemo pod nazivom
kultura ili kulturnih grupa), vjerovatno
je vrijeme u kojem se proces obrazovanja
plemenskih zajednica od k0ijih neke, u toku
eljeznog doba, izrasti u sloene i etnokul-
turne organizme (npr. Japodi, Delmati, Mezeji, Desi-
tijati i drugi). Na tih zajeqnica je dosta sna-
an sloj rane rodovsko-plemenske aristokratije,
postojanje reflektuju npr. ostava iz Velikog Mou-
.nja ili neki od izrazito bogatih grobova
kasnog bronzanog doba.
[Tom 1: Sl. 3, 4, 8, 14, lli, Hl, 27, 28, 39, 40, 41; Sl. 45
(1-Hl); Sl. 46 (1-7); Tab. 8 (3--7); Tab. 13 (1, 2); Tab.
17 (8-11); Tab. 18 (1-3, 5); Tom 2: Tab. 7 (1-9); Tom 3:
Tab. 4 (1-14); Taib. 5 (1-9)] '
LIT.: C. Truhelk.a 1914, 70-75; B. 1983; B. 1983
c; B. 1983 d; B. 1983 e; B. 1983 g; L. Ma-
1983; K. Vinsk.i-Gasparini 1983; K. Vinsk.i-
-Gaspal"ini 1983 a, 617-637; M. Garaanin 1983, 736-753;
B. 1984 a, 105-131; M. 1976.
... . :e:w_c..
24
Borivoj
ELJEZNO DOBA
Istraivanja nalazita eljezn'<>g doba u Bosni i
Hercegovini su u prvim godinama au-
strougarske okupacije, i to eksploataci-
jom tumula na Glasincu. Nakon osnivanja Zemalj-
skog muzeja preduzimaju se na tom nalazitu
no iskopavanja velikih razmjera (1888-1897).
Pored Glasinca* istrauju se i nekropole
kulture* na irem Bosne. Pa-
ralelno s tim iskopavaju se i nekropole ravnih gro-
bova u central!noj Bosni (Srijete* kod Kaknja) i,
osobito, u sjeverozapadnoj Bosni (J ezerine kod Bi-
Sanski Most*, kod Istrauju se
i naselja: naseobinski kompleks Debelo brdo* - Zla-
tite - kod Sarajeva, gradi-
ne,' gradina Cungar* (Cazin), naselje u
Sanskom Mostu*, u kod
Ova istraivanja dostiu kulminaciju krajem 19. i u
prvoj deceniji 20. st. velikim kampanjama na otkri-
vanju naselja u Donjoj Dolini* i njegove
nekroipole, kao i objekta u (Grude), svetili-
ta (koje je Truhelka objasnio kao krematorij).
U isto vrijeme otkriveno je i vie manjih, ali zna-
lokaliteta kod Tenja, Donji La-
minci* kod Bosanske Gradike,
Posuje, kod a sistematskim ra-
dom na terenu evidentirrano je i opisana vie od 300
gradina, preteno iz eljeznog doba. Od zavretka
iskopavanja Donje Doline, pa do iza 2. svjetskog ra-
ta na istraivanju eljeznog doba veoma malo se ra-
dilo: mala do.punl5ka iskopavanja u Donjoj Dolini i
Sanskom Mostu, u i na jo nekoliko nase-
lja, uglavnom gradina; neto intenzivnije bilo je evi-
dentiranje i opisivanje gradina, posebno u jugoza-
padnoj Bosni, a u muzeje u Sarajevu i Banjaluci
prispjelo je i neto nalaza, uglavnom
iz razorenih grobova. I u periodu poslije 2. svjet-
kog rata istraivanju eljeznog doba bilo je posve-
neto manje panje nego onim starijih pra-
istorijskih perfoda- koji su bili slabije poznati. Ipak,
sistematski rad obuhvatio je i ovaj pe-
riod: u Donjoj Dolini je obavljena vie dopunskih
i zatitnih iskopavanja, vrena su reviziona iskopa-
vanja grobnih humki na Glasincu i na-
selja u otkriveno je vie manjih nekropola
ili grobova iz raznih faza eljeznog
doba: Gradina u kod Pod-
(Cazin), Petkovo brdo* Radosavska
(Banja Luka), Donja Dolina*, kod Kakn'ja,
Dvorovi* (Bijeljina), Breza*, Vratnica* kod Visokog,
Vir* kod Posuja, Gubavica (Mostar), Ljubomir
(Trebinje), Vaarovine" (Livno), Pod Stranicom* i
Ritke Liske* (Crvenice, Duvno) i dr). je
puna panja evidentiranju i sondiranju gradinskih
naselja, a zatim i sistematskim iskopavanjima: Ze-
covi* kod Prijedora (stratum II i I), glavica
(Bosanska Krupa), broj gradina na
te oko Livanjskog i Duvanj-
skog polja; najdugotrajnija su bila sistematska is-
kopavanja gradine Pod* kod Bugojna.
Uzima se da je 8. st. granica
bronzanog i eljeznog doba, mada valja imati na
umu da je eksploatacija eljeznih i proiz-
vodnja djeza u centralnoj Bosni najkasnije
u 9. V. st. e. Proces usvajanja eljeza u proizvodnji
i oruja bio je postepen, a postepen je bio
i razvoj kultura eljeznog doba, koje kontinuirano
izrastaju iz svojih prethodnica (iz kasnog bronzanog
doba). To je razlog to se i osnovne geografska-kul-
turne zon:e u eljezno doba dijelom poduda-
raju s onim iz prethodnog razdoblja: sjeverna Bo-
sna, Bosna, centra1na Bosna; izuzetak je
Hercegovina, koja se u starije eljezno doba otro
dijeli na zapadni dio, kulturno blisko vezan s ju-
gozapadnom Bosnom (i srednjom Dalmacijom), i is-
dio, koji najprije ulazi u krug kul-
ture, a zatim biva izloen snanoj helen'i..zacij.i.
Za sjevernobosansku zonu je da
se u eljezno doba produuje ivot iste populacije
kojoj je pripadala kultura polja s urnama kasnog
bronzanog doba. To je vidljivo. iz kontinuiteta mno-
gih naseobina (osobito na grupe Donja
Dolina - Sanski Most i u sjeverozapadnoj
Bosni), kao i u snano izraenoj tradiciji incinera-
cije u kultu mrtvih (mada se tokom eljeznog doba
odvija i proces prelaska na inhumaciju). Razvija se
proizvodnja eljeza na oko Vrba-
sa, Sa!lle i Une, intenzivira se trgovina, ali i odre-
kulturna i diferencijacija: u Pounju
tokom eljeznog doba nesumnjivo ive Japodi, pod-
oko Donje Doline se pripisuje Oserijatima*, pod-
od Sane do Vrbasa Mezejima*, a sjeverois-
Bosna preteno Breucima*. Od 4. st. snani
su keltsik:i uticaji, koji se ogledaju importovanim ili
preuzetim dijelo.vima nakita i nonje, pojavi kelt-
skog oruja i, brojne, sive keltske keramike.
Krajnji sjeveroistok (Semberiju) moda su i zauzeli
keltski Skordisd*. Relativno mali broj n'alazita u
polovini sjeverne Bosne govori o
noj stagnaciji u razvoju, moda i o depopulaciji,
je uzrok nepoznat.
Na drugoj strani, Bosna, od Roma-
nije do Drine, pa i dalje na jugoistok, postaje u ovo
doba vaan centar u kojem se intenzivno razvija
kultura* starijeg eljeznog doba (koja,
obuhvata i :matne dijelove jugozapadne Sr-
bije, Crnu Goru i Hercegovinu, a na jugu
se n'a nju nastavlja srodna Mati-kultura u Albaniji).
Gradine kao osnovni oblik naselja i sahranjivanje
pod tumulima, s raznovrsnim ritusom i boga-
tim prilozima (posebno u tzv. kneevskim grobovi-
ma) ka!I"akteristike su ove kultu!re, se jedan dio,
nesumnjivo, moe pripisati Autarijatima*, a ostali
drugim srodnim plemenima. Nakon kulminacije u
7, 6. i 5. st., kultura u 4. st. slabi, da bi
3. st. posve prazan pro-
stor, to se dovodu u vezu s poznatim seobama Au-
tarijata. Tek krajem eljeznog doba pojavlju-
ju se ponovo grobni nalazi s ovog (Mahre-
ali bez kontinuiteta s kulturom.
U Hercego.vini n'ema ovog hijatusa, ali je
kultura eljeznog doba okarakterisana sna-
nom helenizacijom, posebno u onom dijelu (od Stoca
do. donje Neretve) koji je pripadao Daorsima*.
Centralnobosanska zona pokazuje, naprotiv, pu-
nu stabilnost, te postepen, trajni uspon i razvoj.
Naseljenost se postepeno a osnovicu sta-
novnitva ista ona populaci,ja koja je bila nosilac
srednjobosan'.3ke* kulturne grupe u kasno bronzano
doba, tako da govorimo o daljem razvoju te grupe
tokom eljeznog doba kao hronoloke cjeline. Naselja
su gradinskog tipa, neka od njih su i vani zanatski
i trgovinski centri. Kontinuitet je i u po-
grebnom ritusu (ravni grobovi s inhumacijom) koji
vlada do u 3. st. kada, kako izgleda
Breza), incineracija. Geografski poloaj
ove zone je kontakte kako s Panoni-
jom tako i s Mediteranom, a u starije eljezno doba
bliskost postoji i s kulturom.
Za posljednja st. e. moe se sa
da populacija koja je nosilac srednjobosan-
ske grupe eljeznog doba ulazi u veliki plemenski
savez Desitijata.
Jugozapadna Bosna, s krakim poljima:
kim, Livanjskim, Duvanjskim i planinskim prosto-
rima njih, zajedno sa zapadnom Hercegovi-
nom i srednjom Dalmacijom jedn'U cjelinu, oz-
kao srednjodalmatinska* kulturna grupa. Pre-
tean dio populacije tih tokom razvijenog
eljeznog doba je veliki plementski savez
Delmata, a ostali je pripadao manjim, srodnim ple-
menima. za o.vu zonu su gradinska naselja
i oko krakih polja: evidentirana
ih je vie od 400. Neka od njih bila su veoma snano
fortificirana, a izvjestan broj imao je i
Sahranjivanje je ravni gro-
bovi; s inhumacijama. su manje
nekropole ili ali (vjerovatno po-
grobnice, s vie sukcesivnih sahrana. Nakit
ima oblike, preteno ili
za ovo Ipak, su bliske
kulturne veze sa srednjobosainskom* grupom, pa i
sa mezejskom grupom u dolini Sane, odnosno
grupom Donja Dolina - Sanski Most u cjelini. Od
4. st. primjetna mediteranski, uti-
caji. Ovom pripada i svetilite u Gorici,
u su tezauru uz oruje, pri-
mjerci nakita ove grupe od 7. do 1. v. st. e.
Privreda eljeznog doba bila je nesumnjivo raz-
vijenija i raznovrsnija nego u prethodnom razdoblju,
a i razlike pojedinim zonama ili uim
jima bile su Nakon stabilizacije gru-
pa na (koja je nastala
krajem prethodnog perioda) te prestanka nomad-
skog zemljoradnja je, vjerovatno, dobila
na vanosti. Podaci za sjevernu i centralnu Bosnu
govore o vie vrsta penice i zobi, prosa i
nekoliko moda su neka imala
i vikova za trgovinu ili razmjenu. I je
i dalje imalo vanu ulogu, pogotovo u izrazito pla-
ninskim i, uopte, u krakiim Nova pri-
vredna grana je eljezarstvo (siderurgija), koje se
razvija u mnogim manjim i centrima, po-
sebno u centra1noj i sjeverozapadnoj Bosni. Na toj
osnovi razvija se, u mnogo mjeri nego ranije,
proizvodnja oruja, to je imalo viestruke socijalne
i posljedice. Vrlo je vjemvatno da se iz
nekih krajeva eljezo i izvozilo, bilo u obliku in-
gota, bilo gotovih proizvoda. Obrada metala, pored
eljeza, obuhvata i bronzu, u manjoj mjeri i sreb-
ro, i je, uglavnom, na izradu nakita, me-
talnih dijelova defanzivnog oruja i, moda
Razvijaju se i ostali zanati i radinosti:
obrada kosti i razne vrste tka-
nina, Lov je, nesumnjivo, posve sporedan
izvor namirnica. proizvoda, koji, pored sto-
sada daju i metalurgija, .zanati, dijelom i
Z2::nljoradnja, znatno. obim trgovine
i u lokalnim i u irim okvirima. Razmjena se vri
i bliih, susjednih, naselja, susjednih
4 - - A:heo!oSki leksikon
25
oblasti, ali i s udaljen'im krajevima (Italija, Make-
donija, Uvozi se nakit, metalno df-
jelovi bojne opreme, fina keramika. Neka od naselja
ovog doba Donja Dolina, Sanski Most, Pod,
Debelo brdo) razvijaju se u snane i
trgovinske centre, nastaju prva protourbana naselja
autohtonog tipa (Pod). Razumije se, postojali su i
brojni manji i trgovinski centri u okviru
svake terito1ijalne ili cjeline (to se reflek-
tuje i u lokalno, plemenski obojenim tipovima naki-
ta). Vrlo vjerovatno je svako naselje imafo bar mi-
nimalni broj zanatlija, njima i Iivaca i
neophodnih za izradu i popravku metalnog
za rad, kao i oruja.
Drutveni i razvoj tokom eljeznog do-
ba vodio je od lokalnrih (rodovskih i uih
plemenskih) zajednica do stvaranja natple--
menskih zajednica, od kojih su nam mnoge po-
znate iz pisanih izvora (Japodi*, Mezeji*,
Oserijati*, Breuci*, Desitijati*, Delmati*, Autarijati*).
Taj proces se, bar jednim dijelom, dobro reflektuje
u okviru kulture pojavom i postepenim
rastom aristokratskog sloja (kneevski
grobovi na Glasincu, zatim bogatiji u dije-
lu: Atenica, Novi Pazar). proces odvijao se
i u drugim navedenim zajednicama: on, npr. ima
svoj odraz i u monumentalnoj grobnoj plastici Ja-
poda, u razvijenoj instituciji principa i prepozita
koje, kao ostatak iz doba samostalnosti, jo
rimske vladaV'ine, zatim u sist.ematskoj iz-
gradnji fortifikacija oko krakih polja u okviru del-
matskog plemenskog saveza i sl.
O elementima duhovne kulture populacija e-
ljeznog doba znatno smo bolje infonnisani nego o
onim prethodnog doba. U oblasti religije nesumnjivo
i dalje ulogu ima Iwlt mrtvih. U prvim
eljeznog doba jo postoji ona dosta otra
podjela u osnovnom ritusu: u sjevernim krajevima
dominira incineracija, u junim inhumacija. U raz-
vijentom eljeznom dobu situagija se mijenja: u sje-
verozapadnoj Bosni (Jezerine, Sanski Most, Donja
Dolina) moe se pratiti postepeni prodor inhumacije,
mada incineracija i dalje ostaje jedan od dva os-
novna ritusa. Na od kraja 6.
st. incineracija postepeno inhuma-
ciju, u centralnoj i jugozapadnoj Bosni i u Herce--
govini situacija je, dodue, dugo stabilna (s domi-
nantnom inhumacijom), ali i tu najzad dolazi do
preokreta: n'ekropola u Brezi .. poka:?;uje
brz prelaz na spaljivanje u posljednja tri
st. e., a u isto vrijeme incineracija se vrlo snano
probija i u Hercegovini. je da ri-
tus prestaje imati obiljeje i da
se religiozna shvatanja i postupci probija-
ju i ire, van plemenskih granica. Izbor priloga u
grobovima, raznovrsni obredi tokom sahrane i ka-
snije, nad grobom, odraavaju i dalje postojanje
veze pokojnika i njihovih srodnika, ali se
da simbolika priloga u
(tzv. kneevski grobovi) dobro reflektuje i
kulta pokojnika-herosa, posebno tokom ranog i raz-
vijenog eljeznog doba. Van ove sfere imamo tako-
vanih podataka o religiiji i vjerovanjima. Sitna
glinena plastika, nastala krajem kasnog bronzanog
doba, razvija se i dalje, a njoj se pridruuju i tzv.
stubasti idoli (Pod). I po svojim ikonografskim oso-
binama, a (u Poda) i po arheolokom kon-
tekstu, to su objekti kulta, mada su razli-
njihove konkretne namjene i zna-
Vaan podatak za rekonstrukciju religijskog
sistema populacija eljeznog doba u ovim krajevima
brojni nalazi votivnih darova, preteno nakita,
26
ilirskog obiljeja u mnogim sta.rim svetili-
tima (Dodona, Delfi, Hera Limenija i Akraja kod
Koritna, Artemida Ortija u Sparti, Olimpija i dr.).
Bez obzira na da li iz ueg glasi-
ili uopte iz (ireg) areala raspro-
stranjenosti kulture, ti nalazi o
poslanstvima ilirskih plemena koja su
ta poznata svetilita (i to je bilo mo-
samo pod pretpostavkom postojanja sistema
boan'Stva onom u Helena. Dalji vaan po-
datak o religijskom ivotu dala je dvaju sve-
tilita. Jedno od njih otkriveno je u sloju iz vre-
mena oko 600. g. st. e. na Podu kod Bugojna i posve
je svojevrsnog, autohtonog, barbarskog tipa s ol-
tarom-rtvenikom i posebnom vrstom kultne pla-
stike (stubasti idoli). Drugo svetilite (otkrio ga je
1899. Truhelka i pogreno kao kre-
matorij) nalazi se u jugozapadnoj Hercegovini, u
Gorici. Po tlocrtu, to je mali hram, s predvorjem i
naosom podijeljenim u dva dijela, od kojih je stra-
nji bio rizn'.i.ca s brojnim votivnim darovima. To sve-
tilite stajala je osamljeno, na rubu polja i imalo
je, nesumnjivo, iri vjerovatno za vie ple-
mena te regije. Po tipu ono je nesumnjivo medite-
ransko, a i vrijeme osnivanja (7. st.) podudara se s
vremenom poleta u gradnji ranih arhajskih hramova
u (kao i u Etruriji).
Druga vana sfera duhovne kulture je likovna
umjetnost. Osnovna konstatacija je da u ovoj sferi
tokom eljeznog doba vlada izrazita stagna-
cija, ne samo u odnosu na visoku umjetnost koja
se u isto doba razvija u i Italiji i na
umjetnost nekih barbarskih sredina o.vog doba, npr.
na tzv. situlsku umjetnost kruga. Kra-
jem 7. st. ugasio se i zapadnobalkansiki geometrijski
stil kao zatvorena cjelina (mada pojedini njegovi
dekorativni elementi preivljavaju, na metalu, ke-
ramici i kosti, do kraja praistorijskog doba). U po-
sljednjoj razvojnoj fazi (8. i 7. st.) u okviru ovog
stila javili su se i pokuaji figuracije (je-
leni na ukrasnom dugmetu iz Krehina Graca* i
jedne knemide i, posebno, predstave bro-
dova na oklopima za prsa, u knemide,
sa Glasinca), ali tu daljeg razvoja nije mo-
glo biti. F.iguracija se, dodue, probija i na drugom
planu, na sitnoj glinenoj plastici, kao i na antropo-
morfn\"lj plastici u bronzi, ali ostaje, ipak, okovana
jo ivim duhom geometrizma ili UIJO'-
trebnom, kultnom, namjenom. Neto je ivotnija sit-
na teriomorlna plastika ovog vremena, koja, osim na
samostalnim figuricama privjescima), na-
lazi primjenu i u vajanju pojedinih detalja
to ivotinjskih glava) na drugim objektima (fibule,
igle, pojasne Visoka umjetnost -:- u obliku
kamene plastike i reljefa - razvila se jedino u mla-
eljezno doba na plemenskog saveza
Japoda*, s centrom oko Po svom
duhu on'a je dio grobne plastike
(stele, sarkofazi, urne), a u stilskom pogledu dobrim
dijelom zavi,sna od zrele arhaike. Mada su
neka od djela ove umjetnosti iz doba rimske
vladavine, ona po svom porijeklu i duhu pripadaju
predrimskoj epohi, a stela iz a vjerovatno
i neki drugi od tih spomenika nesumnjivo su i n'a-
stali u doba japodske samostalnosti.
[Tom 1: Sl. H, 16, 18, 24, 30; Sl. 45 (11-29); Sl. 46 (8-31);
Tab. 6 {l); Tab. 7 (7-9); Tab. 8 (8-lil); Tab. 12 (1, 2); Tab.
13 (3-5); Tub. 18 {4); Tab. 19 (1-7); Taib. 20 (1-6); Tom 2:
Tub. 8 (1-8); Tom 3: Tab. 6 (1-9)]
LIT.: C. Truhelka 1914, 75-136; Z. 1963; B.
1984 a, 132-178; B. 1987; B. 1987 a; B.
1387 b; B. 1987 c; R. 1987.
27
Brunislav
HELENIZAM
Istorijat istraivanja helenizma i
kulture na Bosne i Hercegovine u potpu-
nosti se podudara s istorijatom istraivanja ilirskog
plemena Daorsi" i njihovog plemenskog i gradskog
sredita na Gradini* u kod Stoca. Iako
je nalazite evidentirane 1892. g., kada su K.
Hormann i W. Radimsky objavili prve podatke, po-
istraivanja se moe smatrati tek 1955. g.,
kada je Basler geodetski sni-
mak i P'riikupio neto vrednijeg arheolokog materi-
jala. Istraivanje je ponovo potpuno stagniralo sve
do 1963. g kada pod rukovodstvom Z. po-
dugogodinji sistematski rad. Najprije je 1963.
g. izvreno isko.pavanje nekoliko grobnih humki, od
kojih je jedna, pored ostataka skeleta, dala i bogat
pokretni materijal eljeznog doba.
su istraeni i ostaci koja je
kao hram. kampanje izvedene
su 1967-68, 1970-72, te 1976-84. g. Rukovodilac
istraivanja je bio Z. a u periodu 1981-84. g.
je preuzeo B. U navedenim
periodima izvreno je kompletno istraivanje akro-
pole, svih dijelova forlifikacionog sistema, objekata
unutar akropole, stambenog dijela na grebenu i ma-
nji dio zanatsko-trgovinskog i stambenog dijela na
prostoru ispred akropole.
Izvrena istraivanja i prikupljeni podaci sasvim
sigurno opredjeljuju (Gradina*) kao najzna-
nalazite doba na teritoriji Bo-
sne i Hercegovine. Pored od-
like materijalne kulture pokazuju i druga nalazita
sa Daorsa, a u ovom trenutku se
nijim od ostalih gomila* u Hodovu
kod Stoca, Zvonigrad* kod Pologa (Mostar) te Prenj-
ska* gradina kod istoimenog sela u bli-
zini Stoca. Istraivanje ovih nalazita
je, samo na prikupljanje povrinskih po-
dataka i nalaza.
Izrazito karakter pokretnog arheo-
lokog materijala i arhitektonskih podataka sasvim
jasno ukazuje da odnosno Daoi;se
treba smatrati dijelom ukupne kulture
jadranske obale.
Blizina kolonija na jadranskoj obali uslo-
vila je da prve vijesti o Daorsima autori zabi-
ljee dosta rano - najkasnije 5. st.
p. n. e. - o Hekatejev podatak,
u Stefana Bizantinca, o ilirskim plemenima
du jadranske obale. Prema ovom autoru, Daorsi su
ethnos Thrakion.
Kasniji izvori koji na posredan ili n'eposredan
pominju i Daorse rezultat su inte-
resa Rima za jadransku obalu. Tako Apijan
na svoje knjige o Iliriji (Historia Roman:i)
legendu o postanku ilirskih plemena i na-
vodi Daorse*, koji od IHriosove Daortho.
Daorsi se spominju i u podacima koji se odnose na
rimske ratove protiv Gencijeve drave Ilira*, a do-
nosi ih Livije i na osnovu njih se moe utvrditi ira
oblast koju kontroliraju, kao i da se u to vrijeme
nalaze u sklopu ilirske drave. Prema podacima
koje donosi Polibije u svojoj Historiji, Daorsi su se
zajedrn::> sa stanovnicima Isse alili Rimu na Delmate*
koji pc1stoe nj.ihovu zemlju, na osnovu se nji-
hov teritorij moe preciznije definirati. Indirektna
potvrda ovih podataka nalazi se kod Plinija, koji
prenosi Varonovu vijest da Daorsi pripadaju naro-
nitanskom konvenLi. Najbolje podatke o Daorsima
i njihovoj teritoriji ::!omse Kl. Ptolomej, prema ko-
jem Daorsi dre unutr.1njost Dalmacije (uz popis
njima susjednih plemem.), te Strabon, koji r.'>aorse,
zajedno sa Ardijejima* : Plerejima*, locira oko Ne-
retve.
Vrijeme u kojem s.': Daorsi i ovo naj-
spominju u izvo.:ima obiljeenu je, u prvom
redu, ilirskim ratovima, u kojima se Daorsi iskazuju
kao . faktor ne otpora rimskim pohodima
. protiv Gencijeve drave, naprotiv, kao jedno
od uporita njihovog napredovanja. da su
u prvom ilirskom ratu otvoreno stali na stranu
Rima, njihf1Va je uloga porasla nakon propasti ilir-
ske drave 167. g. p. n. e kada su, kako to Livije
navodi, dc bili imunitet, a s njim i privi-
legije.
Izvjesno vrijeme mirnog ivota i razvoja, koje je
Daorsima njihovo saveznitvo s Rimom,
bilo je polovinom 2. st. narueno napadi-
ma Delmata, kojima se ni Daorsi ni isejske naseo-
bine Tragurij i Epetij nisu mogli sami suprotstaviti
pa, kako to saoptava Polibije, i jedni i drugi trae
zatitu od Rima 158. g. p. n. e.
Neuspjeh poslanstva Delmatima iz
Rima rezultirao je kaznenom ekspedicijom 156. g.
p. n. e koja se, pretvorila u
rat s Delmatima zavren tek 9. g. n e. Promjenljivi
ratni uspjesi jedne i d;ruge strane nisu mimoili ni
Daorse, koji su i ovaj put bili na strani Rima, to
l= Delmatima bio vrlo jak razlog za jake napade na
r.jihovo gla'vno sredite. U jednom od tih napada,
polovinom 1. st. p. n. e ono je definitivno uniteno,
a od tada Daorsi prestaju biti vojni i et-
faktor.
Blizina kolonija, a kasnije i privilegiran
poloaj nakon propasti ilirske drave, uticala je ne
samo na opti kulturni i na privredni razvoj
Daorsa. Blizina tih kolonija i vjerovatno neke in-
gerencije u samoj Naroni, koje su kao rimski eks-
ponenti dobili, uslovili su da trgovina postane jedna
od najvanijih ekonomskih grana. ka-
rakter trgovine, kao jedinstven fenomen svim
ilirskim plemenima, uslovljavao je ne samo uspo-
stavljanje takvih odnosa koji su lake
komuniciranje sa razvijenim centrima je i pred-
ukupnost privrednog i drutvenog razvoja.
Tradicionalni zanati kao .to je kovanje i livenje
pod uticajem ovih centara preobraavaju se u um-
zanate u pravom smislu Na taj
se zlatarstvo i proizvodnja nakita iskazuju kao vrlo
vana privredna grana. karakterom
odie i duhovna kultura Daorsa. Postojanje niza
predmeta kultnog karaktera ili instrumenata za nji-
hovu izradu, ostaci objekta koji vjerovatno pred-
stavlja hram, te nalazi dijelova jedne monumentalne
skulpture nesumljivo dokazuju da su Daorsi u pot-
punosti prihvatili odnosno
ku religiju i mitologiju.
28
karakter odlikuje i drutveno-poli-
Na osnovu izvora i predsta-
va na novcu jasno je da je na Daorsa stajao
kralj. nema sumnje da je pored kralja
postojao jo i jedan ui sloj aristokratije,
uz koje treba dodati i Pitanje je,
tim, da li su Da<:irsi, u svemu slijedili obrasce hele-
ili su uz osnovne odlike ove vr-
ste unijeli i nek tradicionalne
[Tom 1: Sl. 34; Tab. 12 (3, 4); Tom 3: Tab. 7 (1-7)]
LIT.: Z. 1973 a; Z. 1973 b; Z. 1977 a; Z.
1979.
L
Sl. 1: RaSipOred epihorskih plemenskih zajednica carskog doba
. ----------
29
Ivo BOJANOVSKI
DOBA RIMSKOG CARSTVA (PRINCIPAT)
Historijat istraivanja. Istraivanja arheolokih
-0bjekata iz vremena Rimskog Carstva u Bosni i
Hercegovini usko su povezana za osnivanje Zemalj-
skog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu (1888.
god.). To, dakako, ne da i prije toga nije bilo
pokuaja pojedinih da se opiu zgode i
prilike, ili pojedini nalazi (naselja,
putovi, natpisi i sl.) koji su potjecali iz rimskog
doba. Takve pokuaje dali su I. Fr. M.
S. S. L. Zore, V.
i drugi. Iz toga su vremena i radovi stranih
O. Blau, A. Evansa, E. Sainte-Marie,
M. Hoernesa i J. Asbotha*. Prvu sistematsku histo-
riju Bosne, s osvrtom na rimsko doba, dao je Vj.
(1882, prijevod 1885). or-
ganizirana istraivanja i u okviTima za to osnovanih
institucija su tek formiranjem Zemaljskog
muzeja, koji je dugo ostao jedina ustano.va
u zemlji. Na tom su polju poneto i neke
vjerske ustanuve koje su na inicijativu brojnih pre-
galaca pokretale akcije ria prikupljanju
predmeta. Iz jedne takve zbirke se razvio i franje-
muzej na Humcu kod Ljubukog, (1884). No,
Zemaljski muzej je dugo ostao jedina usta-
nova u Bosni i Hercegovini, koja je razvijala i
muzeoloke i aktivnosti. Rezultati tih istra-
ivanja, koja su i na arheolokom planu imala mn'Clgo
iri dijapazon od antike, objavljivana
su - od 1899. g. - u Glasniku Zemaljskog
muzeja. Iako ta istraivanja nisu uvijek bila siste-
matskog karaktera, iako bismo ih ponekad mogli
nazvati i akcidentalnim i njihovi nam
rezultati s bogatim podacima pruaju osnovu
za arheoloka Bosne i Hercegovine kroz
sve kulturne epohe. Naime, ni ova zemlja kao ni
druge nije uvijek raspolagala takvim sredstvima,
pa ni kadrovima da bi se istraivanja mogla orga-
nizirati po nekom sistemu i podjednako po cijeloj
zemlji rasporediti, to, uostalom, nije polazilo za
rukom ni bogatijim ni naprednijim zemljama.
U novije doba, pogotovo nakon si-
tuacija se u mnogo popravila, jer je osnovan
niz muzeja u gradovima (Banja
Luka, Tuzla, Mostar). U najnovije vrijeme
formirani su muzeji i u nekim manjim
centrima (Bosanska Gradika, Bosanski Novi, Pri-
jedor, Doboj, Travnik i dr); manjih zbirki ima i u
privatnom vlasnitvu (manastiri, kole), te uz isko-
pine na Mogorjelu i Polije
se toj mrei muzejskih ustanova, kojim je zadatak
da arheoloka i druga nalazita istrauju, te
izlau i nalaze, pridruio i Zavod za za-
titu spomenika kulture Bosne i Hercegovine u Sa-
rajevu (s zavodima u Mostaru, Banjoj
Luci i Tuzli) kao ustanova profila, up-
ravnog i konzervatorskog karaktera, te Centar za
balkanoloka ispitivanja u Sarajevu. Rezultati ve-
likog napretka ogledaju se i u to danas
u Republici izlazi sedam specijaliziran'ih
{Sarajevo 3, Banja Luka, Tuzla, Mostar i Trebinje).
Jedno od prvih istraenih nalazita iz rimskog
car.sikog doba bila je rudarska varoica Domavia*
u Gradini kod Sasa, nedaleko od Srebrenice, u an-
Argentariji. Do rimskog grada Doma-
vije dolo se 1881. g. prilikom rudaTSkih prospekcija
starih rudita koje je obavljao nadrudar Lj.
nik* (Pogatschnig). U Gradini su, u toku nekoliko
godina, otkopani ostaci rimske urbane ag-
lomeracije, kao to su: gradska (curia), tri-
buna! i terme, a uz njih i tragovi samog naselja s
ostaoima talionica olova i srebra. Veliku vrijednost
imaju i bogati pokretni nalazi, kojima je i
. broj natpisa .. Sve je to da dobro upo-
znamo. ne samo organizaciju i tehnologiju tadanje
metalurgije nego i razvitak grada, koji je iz rudar-
skog sela (vicus) ubrzo prerastao u mun'icipium (kr .
2. st), a neto kasnije i u rang kolonije (3. st). Rezul-
tate istraivanja je 1891, 1892. i 1894. g. V. Ra-
. dimsky objavio u Glasniku i njegovom izdanju na
jeziku -Wissenschaftliche Mittheilungen
aus Bosnien und Herzegowina.
Jednom tako uspjeno -istraivanja na-
stavljena su nekad s manje a nekad s vie intenzi-
teta sve do dan'anjih dana. Tokom nepunih stotinu
godina istraeni su brojni objekti arhitekture iz
carskog doba (brojne zgrade i vile, utvrde i hramovi,
te putovi i naselja) i prikupljen bogat
fond izvornog arheolokog materijala koji danas is-
punjava zbirke naih muzeja (v. 1, c). Ti su nalazi
vrlo korisni za upoznavanje i rimske
provincijalne kulture carskog doba, te za ra-
zumijevanje materijalne i duhovne kulture toga vre-
mena. U taj fond spadaju i sitnija (pokretni) nalazi,
kao to su razne vrste keramike, od grube do luk-
suzne (terra sigillata); ravno i uplje staklo razno-
likih formi; metalni predmeti od bakra, bronce i
eljeza oruje, nakit, novci, sitna plastika
itd). Dosta su i predmeti od zlata i. srebra, u
prvom redu nakit ali i nt>vac (dukati). je
broj ovih nalaza publiciran."
Historijski i izvori. U doba kada su
rimske legije, nakon pobjede nad (305.
g.), prvi put prele Apenine i sile na zapadnu obalu
Jadran'a, u dananjoj su Hercegovini, u svojim et-
zajednicama, ivjela brojna ilirska plemena,
koja su (dosta) ive tI'govinske veze odravala s
kim trgovcima na Mediteranu. Ilirske su plemenske
zajednice, to ih kasniji rimski izvori nazivaju civi-
tates, bile nezavisne, pa i u povre-
menim sukobima.
Prva {i jedina) ilirska dravna organizacija for-
mirala se u priobalnom pojasu Vojue u
Albaniji i srednjodalmatinskih otoka. U njezin su
sastav ulazila i ilirska plemena iz june Hercegovine,
od kojih se u savremenim izvorima spominju samo
Daorsi*. Kada su Iliri*, kao saveznici makedonske
drave, pokuali Rimljane da se u
na obali Jadrana, dolo je do su-
koba. Rimljani su kao povod ratu uzeli irenje ilir-
ske iil.rave prema jugu i njihovo gusarenje po Jon-
skom i Jadranskom moru. Tako su neki ilirski kra-
jevi, nakon 2. ilirskog rata (zavren je 168. g. st. e.),
doli pod vlast Rima (sub deditione populi Romani,
Liv. XL V, 8), dok je dio Hercegovine pao pod njihov
utjecaj. Nakon pobjede nad ilirskim Plerejima i Ar-
dijejcima (135. g. st. e.), anektirana je i pripojen'a
rimskoj Iliriji (Illyricum*) i zapadna Hercegovina
(Strab. IV, 5, 6, Liv. Epit. XLI, App. Ill. 10, Plin.
30
III, 143. Usp. Zippel, 95 i Novak, VD 1952, 29). Ne
zna se to je tada bilo s Daorsima, koji su u
2. ilirskom ratu preli Rimljanima.
U to protohistorijsko doba Rimljani, koji su
uskoro bili i u borbe s ilirskim Delmatima,
nisu pokuavali da zavladaju i Ilirije,
dananje sjeverne Hercegovine i Bosne.
To im za rukom stotinjak godina kasn'ije,
kada su bili mostobrane u Epidauru,
Saloni i Zadru, u koje su doveli i svoje koloniste.
Temelje rimske ekspanzije na jadranskoj
obali udario je Gaj Julije Cezar, koji je planirao da
pokori i Iliriju, kao to je pokorio Galiju (Gali. II,
35, III, 7 i V, l; civ. III 9 opsada Salone od Pom-
pejevaca). Uspjelo mu je da svoju vlast u primor-
skim krajevima Ilirije za vrijeme
rata to ga je vodio s Pompejem, u kojem su uzeli
i neki Iliri (Delmati) iz primorja,
opredijeljeni za Pompeja. Cezaru su ostali vjerni
njegovi kolonisti u Epidauru, Saloni i Ljeu, orga-
nizirani u conventa (oppida) civium Romanorum, to
ih je Cezar formirao jo prije 57. g. st. e. u Saloni
i Ljeu (Lissos), a vjerojatno i drugdje, a koji su
ostali odani i njegovu i posinku Oktavi-
janu, kasnijem caru Augustu (Bell. Alex. 43, 2). Je-
dan od posljednjih odjeka njihove podrke Oktavi-
jan'U upravo s obala Neretve, iz Nereza* (Ta-
kod Capljine): Imp(eratori) Caesari divi f(ilio)/
/Sicilia recepta C(aius) Papius Celsu(s)/M(arcus) Pa-
pius Kanus fratres (CIL III, 14625) iz 36/35. g. st. e.
Iz natpisa Papija je vidljivo da je tada
penetracija Italika u dolinu Neretve i njenih
pritoka. Izgleda da su se na nekim ilirskim gradina-
ma iz tih vremena i dijelovi objekata zi-
danih u rimskoj tehnici i strukturi malte-
rom.
Unutranjost zemlje zauzeta je, se tek pri-
vremeno, u Oktavijanovu Ilirskom ratu 35. do 33.
g. st. e. je da su neki krajevi, kao Duvanj-
sko polje, dolina Une i dijelovi Posavine, i prije
upoznali Rimljane kao i okupatore. Jo
prije toga su ih upoznali kao trgovce, koji su sve
vie potiskivali
Oktavijalll je udario na Iliriju s jakim sITagama.
(Dio Cass. XLIX 38. 1). Neka su se plemena pre-
dala bez borbe, druga pruila slabiji, a samo
otpor (App. Ill. 16, 17). Oktavijanovo pokore-
nje Ilirije ipak nije bilo traj:no; jer su najupornija
plemena stalno dizala ustanke, Delmati* i
Panoni*. Pa, iako je u tim borbama Augustov pa-
storak Tiberije imao uspjeha, narodni se
otpor zavrio velikim ustan'kom 6-9. g. u ko-
jem je plemena mora i
Drave. Rimljani su ovaj rat nazvali jednim od naj-
teih poslije punskih ratova (Suet. Tib. 16). Rat se
zavrio potpun'im slomom Ilira (Vell. II 110-116).
Ustanak je poZlllat i kao Batonov rat (Bellum
Batonianum) po jednom od prvaka Desitijata (Dae-
sitiates), plemena koje je ivjelo u dolinama Bosne
i Vrbasa, a koje je - uz Breuke*, Piruste* i Delma-
te* (Pirustae, Delmatae) - spadalo
u Iliriji. Ustanak je izbio u zemlji Desitijata, kojima
su se pridruili Pirusti, Delmati, Mezeji* (Maezei
Plin. III, 142), Breuci (Breuci Vell. II, 110 ss.) i os-
tali nezadovoljni prikupljanja danka i no-
njihove omladine u rimsku vojsku van do-
movine. ulogu u ustanku imali su Breuci
i Desitijati. Zna se pouzdano da su borbe s
obje stran'e Save (Savus), u Srem-
ske Mitrovice (Sirmium) i Siska (Siscia), koje su
Rimljani za sve vrijeme rata drali. U srednju
i Bosnu, u zemlje Desitijata i Pirusta (gor-
/
nje Podrinje), borbe su prenesene u 9. g.
U njima je i sam Tiberije (Vell. II 114,
115). Posljednja se epizoda rata odigrala oko utvrde
Ardube*, koja zasad nije lokalizirana (Dio Cass.
LVI, 15). Neto su kasnije (19/20. g.) Rimljani
izgradili putove do desitijatske utvrde Hedum (He-
dum castellum Daesitiatium; CIL III 3201=10159
koja se locira negdje oko Breze i Visokog, i do rijeke
Bathinus (Bosna), na kojoj su 8. g. doivjeli slom pa-
nonski Breuci.
. Pokorenu su zemlju Rimljani pacificirali od-
u ropstvo, raseljavanjem stanovnitva, ma-
sovnim i konfiskacijama zemlje i pri-
rodnih dobara. Represivne mjere bile su tako te-
meljite da se ilirska i panonska plemena nikad vie
nisu bunila. Ona su posebnim ugovorima priznala
rimsku vlast, a zauzvrat dobila plemensku autono-
miju (civitates peregrinae), ali bez rimskog
skog prava. Radi lakeg nadzora Rimljani su zemlju
10. g. podijelili u dvije provincije (neki misle da je
do podjele dolo jo 8. g.), na Dalmaciju i Panoni-
ju. je dio dananje Bosne i Hercegovine pripao
Dalmaciji (Plin. III, 139--,145), dok je Panoniji pri-
iroki pojas julllo od Save. Podignuti su
vojni logori i putovi za nadzor stanovnit-
va. Sve do odlaska legija iz Dalmacije oko 70. g.
rimska se vlast oslanjala na vojsku (to je doba
tzv. prefekturalne uprave), ali je od
vala i sa plemenskim starjeinama (principes, prae-
positi. PTOees romanizacije tekao je sporo,
dio stanovnitva u unutranjosti zemlje dugo je os-
tao u statusu peregrina, bili su slobodni, ali bez
prava. S liberalnijim dijeljenjem gra-
prava su carevi Flavijevci, pa se po
njima novi nazivaju Flavii. Na tome je naj-
vie uradio Hadrija!l1 i njegovi nasljednici, pa se
ovaj sloj po njima naziva Aelii. Svim slo-
bodnim stanovnicima Carstva prava po-
dije1io je 212. g. M. Aurelije Antonim, zvani
Karakala. Po Karakalinoj konstituciji su
svi slobodni dok su stare plemenske upe
prerasle u municipije ukoliko to nisu postale ranije.
Ovaj sloj imao je gentilicij Aurelii. Pomalo
se nakon toga gube i. plemenska imena, a svi slobod-
ni postaju cives Romani. Na plemen-
skih imena sve vie pretee ime provincije, odnosno
etnonim Delmati, kako su nazvane i brojne vojne je-
dinice. Svojom slubom u vojsci Delmati i Panoni
postaju faktor u CaTStvu, pa iz njihovih
redova i neki tzv. carevi, kao to
su Klaudije Gotski (270), Dioklecijan (284) i drugi.
Kao izvori za poznavanje drutve-
nih i historijskih kretanja u doba ranog Carstva na
prvom su mjestu pisani podaci pisaca. Po-
sebnu vrijednost imaju i epigrafski spomenici, koji
se odnose na ljude. Dosad je iz
Bosne i Hercegovine poznato oko hiljadu raznih
natpisa (v. Epigrafija).
Druga, i grupa izvora su materijalni
nalazi otkriveni ili u toku arheolokih is-
traivanja. ih nazivamo materijalnim (arheo-
lokim) izvorima, odnosno arheolokom izvornum gra-
a se u muzejima i zbirkama. I ovi su
nalazi opisani, analizirani, valorizirani, po
nosti i datirani, u radovima.
Najvanija nalazita. Jedno od nala-
zita to ga je istraio V. Radimsky bile su japodske,
nekropole kod (predrimske, a dijelom i rim-
ske): J ezerine i Obilje grobnih priloga i do-
bra dokumentacija su izradu arheoloke
sinteze o kulturi protohistorijskih Ja poda i njihovu
posmrtnom kultu od eljeznog doba
pa do kraja 1. st. (Z. 1968).
Ovo prvo razdoblje rada Zemaljskog muzeja
(dalje ZM) bilo je plodno i za arheologiju
carskog doba. Tijekom desetak godina istraen je
broj relevantn'ih nalazita, to je mnogo dopri-
nijelo poznavanju materijalne kulture toga doba,
napose arhitekture. Djelatnost se uglavnom odvijala
u Hercegovini, gdje je istraent> prostrano nalazite
rimskog grada u Stocu (Diluntum*), jedne od naj-
starijih urbanih aglomeracija kod nas Truhelka).
Istraivanja u Stocu dovrio je F. Fiala. On je dje-
ispitao i nalazite u Gracu kod
Posuja (Gradina*, Kulina*), rimsko koje
je kasnije preraslo u naselje. U Potocima kraj Mo-
stara je istraen mitrej s na-
seljem r (V. Radimsky). Osim toga su istraeni i ob-
jekti na u Donjim u Grudama
i Proboju (F. Fiala), te manji dijelovi prostranog
naselja u Vitini (danas koje je,
se, pripadalo Tiberijevim veteranima Truhelka).
U Bosni su tih godina istraena nalazita u ipra-
gama i (1892), nalazite oko kastruma u
Doboju (Gradina*) s natpisima koji su se odnosili
na ovaj logor, te rimske zgrade u Laktaima (Zidi-
ne*, 1890) i Novom eheru (Gromile*, 1896). Vrlo
su rezultati, to ih je dalo ispitivanje banj-
skog na Ilidi* kod Sarajeva (Aquae S ... *),
koje je istraeno samo (I. Kel-
lner*).
U ovoj fazi temeljitije su rekognosciTana i tri
u rimsko doba napredna polje kod
Mostara, visoravan Rakitno i dolina Sane s brojnim
nalazitima. Ove su tri studije i do danas
ostale temeljne za poznavanje tih regiona u rimsko
doba (V. Radimsky, 1891).
Druga faza istraivanja, koja je trajala do pred
kraj 1. svjetskog rata, je po tome
to nije bilo toliko iskopavanja, jer je C.
Patsch, vrsni epigraf, glavnu panju usmjerio na
epigrafska istraivanja koja je protegnuo na cijelu
pokrajin'LL To nas je uvelo u dublje poznavanje
drutvenfo i kulturnih prilika u carsko
doba na naem Od su nalazita is-
traena: mitrej u Konjicu*, rimska urbana aglome-
racija u Duv.nu (Crkvina*) i objekti Mogorjela* kod
Na alost, Patsch nije nikad objavio izvje-
taj o iskopavanju Mogorjela, a to se centralnog
objek.ia u Duvnu, s,matt:ao je.da je otkrio forum rim-
skog Delminhima, dok je predrimski Delminium
locirao oko 9 km na Gradinu na Libu u
Iskopavanja mitreja u Konjicu dala su
i muzeoloke rezultate: otkopano
je svetite s reljefnim kultnim slikama tauroktonije
i ritualne gozbe mista, to je pruilo i
nove elemente za dublja teo-
gonije, teologije i eshatologije. C. Patsch je svoja
proirio i na june dijelove Hrvatske
(Imotsko polje, Narona, te Lika i kninsko
Rezultate svojih epigrafskih s mnogobroj-
nih nalazita objavio je u vie od 30 bibliografskih
jedinica (Janj, Ljubuki, dolina Lave, Pecka, Crve-
nice, Duvanjsko i Livanjsko polje, Gorade i Ko-
njic itd.). Objavio je i brojne izvjetaje o nalazima
i rimskih novaca u Bosni i Hercegovini. U
PW RE je obradio brojne o plemenima i
naseljima rimske Dalmacije, o njenoj topografiji i
pn')losti. Sintezu s.vojih istraivamja Hercegovine
dao je u radu Die Herzegowina einst und jetzt
(1922), u kojem je obradio sva dotad poznata rimska
nalazita u ovoj nekada naprednoj pokrajini. U ovo
su vrijeme djelovali kao antike i A. Hof-
31
fer (1893, 1895) i I. (1916). Obojica su
istraivali nalazita na polju.
dva rata (i dugo poslije rata) djelovao
je D. Sergejevski*, koji je naslijedio C. Patscha u
odsjeku Zemaljskog muzeja. On je nasta-
vio Patschevim putom, pa je jo vie proirio broj
nalazita iz an'tike. I ovo razdoblje karakterizira iz-
vjesna stagnacija iskopavanja objekata zbog
pomanjkanja financijskih sredstava, pa se D. Ser-
gejevski i u aktivnost Drutva prijatelja
starina u Jajcu. U okviru ove saradnje istraeno
je vie objekata u dolini Vrbasa i Plive: mitrej u
Jajcu*, bazilike u kod i-
pova i u te vie manjih nalazita u
ipovu i oko Jajca. D. Sergejevski se uglavnom ori-
jentirao na istraivanje manjih objekata koji su se
mogli ispitati skromni.jim sredstvima. Stoga neto
kasnije usmjeriti svoja istraivanja dijelom
na bazilike i rimske komunikacije. Te-
mu o rimskim cestama inicirao je Ph. Ballif (1893),
a sistematski nastavio D. Sergejevski. Njegova glav-
na preokupacija i dalje je bilo prikupljanje rimskih
natpisa i otkrivanje novih arheolokih nalazita, pa
je na tu temu objavio preko 25 radova s velikim
brojem nalazita i Livanjsko polje, Pod-
rinj e, dolina Neretve, Ilida kod Sarajeva, Konjic,
Bosanski Novi, Ljubija itd.). Napose je po-
trebno njegova rimskih rudita
eljeza oko Ljubije i Domavije, to je rezultiralo
objavljivanjem brojnih natpisa, na kojima se zasniva
nae poznavanje rimskog rudarstva i metalurgije u
Bosni i Hercegovini, a napose manufakture eljeza
(officinae ferrariae) oko Ljubije u zapadnoj Bosni.
S njim je i sistematski rad na
rimskog rdarstva i metalurgije u Bosni i Herceg<>'-
vlni, u kojem su neto kasnije uzeli E. Paa-
Basler*, I. Bojanovski* i S.
Kao antike u to doba dje-
lovali su jo G. koji je istraio rimsku
vilu rustiku na Stupu*, i Vl. koji je ispi-
tivao rimska n'alazita oko Banje Luke (1924) i Sa-
rajeva (1926), te u Lepenici (1932) i Maloj Rujikoj
kod Bosan'Skog Novog (1928). Nalazita s
kog polja skicirao je P. (1925), a ona sa
i Bugojanskog polja J. (1931,
1953). Natpise iz Lepenice objavio je K. Misilo*, a
lVL neke nalaze sa polja.
U poslijeratnom razdoblju dolazi do izvjesne re-
nesanse i u istraivanju (ranocarkih) na-
lazita. Bilo je i zahvata u kojima je
valo i vie ustanova. Zemaljskom muzeju su se pri-
druili muzeji osnovani u ovom razdoblju
i zavodi za zatitu spomenika kulture u Sarajevu
i Mostaru. Do novih nalaza dolazilo je i prilikom
radova, posebno izgradnje velikih
elektroprivrednih akumulacija u dolinama Neretve,
Trebinjice, Rame, Bukog blata i Drin'e. No, glavni
razdoblju daje sistematska istraivanje rim-
skih poljoprivrednih zaselaka (villae rusticae), kojih
je otkriven veliki broj po cijeloj Republici. U tome
je znatne rezultate postigla I. koja je
istraila vile na kod u Neretvi,
u na Drini, zatim luksuznu U-vilu u Pa-
niku kod strana*). Jo prije toga I.
Cremonik je otkopala luksuznu vilu suburbanu (s
njenim manufakturama) u kod
veliku vilu u Ljusini kod Krupe
(Gromile*), vilu u abljaku kod Tenja (Crkvina*),
te vile u selima Tutnjevac (Kaldrma*) i Brodac (Pre-
kaje*) u Semberiji posljednje u sarndnji s Muzejom
Bosn'e u Tuzli. Od fortifikacionih objekata
istraila je kastrum u Doboju (Gradina*) i rimsku
32
utvrdu u Zecovima* kod Prijedora (1956), te neke
druge objekte. I. Cremonik je dala prilog
poznavanju provincijalne st::tmbene, prvenstve-
no ladanjske arhitekture, te rimske keramike.
Dopunsko istraivanje termalnog naselja na Ili-
di* kod Sarajeva s njegovim termalnim i hospital-
nim dijelom vodio je E. te otkopao nove
ugostiteljske objekte ukraene mozaicima i fresko-
-slikarijama. Iskopavanje je bitnije dopun'ilo nae
pozn'avanje rimskog banjskog grada na Ilidi. Paa-
je dao i prilog istraivanju rimskih ko-
munikacija (v. Vie nalazita uveo je
u literaturu i V. Pakvalin*. nalazite sva-
kako je desitijatska nekropola u Brezi
indikativna i za procesa romanizacije. Isti
je autor istraio i nalazita u kod Ze-
nice (Dvorita*, Ograja*), u Karauli kod Kaknja
(Gromile*), u epku kod Zvornika i Bi-
hovu kod Trebinja (Mirine*), sve vile.
Basler* je zajedno s E. istraio rimsiki
metalurgijski pogon ( officina ferraria) u Blagaju na
Japri kod Bosanskog Novog (Crkvina*), gdje se n'a-
lazi veliko rimsko troskovite. Basler je u svojim
topografskim radovima otkrio i vie nalazita na Ivanj-
skom polju kod Dervente, na Kupresu, te oko Kre-
eva, Kiseljaka i Fojnice, oko Kalinovika i u dolini
Neretve. rimsku vilu na lokalitetu
u Tiini (Zenica) otkrili su i istraili D; i C. Trajko-

nalazita ranocarskog doba spa-
daju i ostaci rimskog vojnog logora na
kod Ljubukog, poljoprivrednog imanja s pretorijem
(praetorium fundi) u Suvaji kod Bosanske Dubice
(Kamenik*) i metalurgijskog pogona u Starom Maj-
danu na San'i, sjeverno od Sanskog Mosta, to ih je
istraio I. Bojanovski (1979, 1980, 1983).
U sva se tri radi o nalazitima koja
zahtijevaju dalju panju. Isti je autor u Prilozima
za topografiju rimskih i predrimskih komun'ikacija
i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (1973, 1977,
1978, 1981, 1984. i 1987) obradio i broj novih
nalazita irom Bosne i Hercegovine. U najnovije
doba antiokom su se topografijom jo bavili P. An-
- Neretva (1960-61) i Lepenica (1963), i E.
- Fojnice, Kiseljaka i Kre-
eva (1972), te Ilida (1979).
Najnovije nalaze iz Stoca Diluntu-
ma*) i Trebimlje ispitala je V.
(1979), koja je objavila i nekoliko natpisa iz okolice
Humca (Bigeste) (1981). L. i Z. eravica istraili s
slabije ostatke antike u Kastelu* u Banjoj Luci
(1984), a B. Raunig opekarsku u Ljusin'i kod
Otoke (1974).
Rimska okupacija
dovela je do promjena u i dru-
.tvenom ivotu ilirskog i panonskog stanovnitva.
Dotad slobodna plemena morala su se obayezati na
danka (tributum) i na slubu u rimskim
jedinicama (auxiliarii). Morala su priznati
vlast, su izgubili slobodu;
da bi se odrala, morala su se rim-
skom drutvenom poretku i ivota.
rimskog i epihorskog drutva postojale su, naime,
velike razlike i suprotnosti. Rimska je civilizacija
imala izrazito gradska obiljeja (urbanitas), a njihovo
je Carstvo urbanizirana zajedn'ica raznih naroda. Ili-
ri i Panoni (kolektivna imena za razno:rodn'a pleme-
na) su, u okupacije jo uvijek ivjeli
u predurbanoj i protourbanoj fazi drutvenog raz-
vitka okvirima svojih ili manjih
zajednica (plemena i savezi plemena), koje su se
dijelile na rodovske (pagi) i teritorijalne (civitates)
zajednice, sa sreditem u gradinskim na-
seljima (castella, oppida), tj. sreditima rodovskih i
teritorijalnih zajednica. Nisu poznavali (ni) pismo,
(izuzev, donekle, Daorsi), a ni centralizi:ranu dravnu
organizaciju. Privreda im je bila naturalna, trgovina
s trgovcima (u prvo. doba kasni-
je rimskim) vrila se razmjenom, jer je
privreda bila tek u plemenima je
dolazilo do sukoba zbog Panjaci i
ume su pripadali rodovskim zajednicama, dok je
obradiva zemlja bila u privatnom vlasnitvu, ali se
kod Strabona vijest (VII, 5) da su Delmati
svake osme godine dijelili zemljite prema njegovu
bonitetu, kao to su se donedavno dijelili sjenokosi
na Bukom blatu i Duvanjskom polju.
U momentu okupacije glavno je pitanje bilo
kako premostiti ponor koji ih je dijelio od njihovih
zajednica do autonomnih gradskih zajednica
rimskog tipa, a upravo je u tome pogledu epihor-
sko stanovnitvo dijelila (velika) provalija od neko-
liko stotina godina (200-300) drutvenog razvitka,
koju je valjalo ubrzano prevladati. Kako je pokazao
historijski razvitak jedina poluga, koja je mogla
prevladati taj po:nor bila je romanizacija. Rimljani
su kao vrsni i ovdje primijenili stara is-
kustva. Dali su im peregrinski status unutar njiho-
vih zajednica (civitates peregriitae). Kao pe-
regrini (peregrinus, stranac, bili su slo-
bodni ljudi, ali bez posebnih prava rimskog
nina. Sa svakom civitas su sklopili sporazum o za-
odnosima, po kojem im je unutar njihovih
zajednica ostavljena samouprava. Smatra se da je
te sporazume sa svakim plemenom posebno sklopio
Oktavijan u toku svog ilirskog rata (35-33.
g. st. e.). Pri tome su loije prola plemena,
u stvari plemenski savezi Breuka, Pirusta, Desitija-
ta, Delmata, Mezeja i drugih, koja su Rimljani ras-
formirali i podijelili u manje zajednice. ivu su sna-
gu odvukli u ropstvo, a re-
grutirali u svoje Rim je sa svoje strane pruao
razoruanim plemenima zatitu u
nih neprijateljstava, garantirao slobodu kretanja, ra-
da i trgovanja, dok su se pojedine zajednice, to ih
Plinije Stariji naziva civitates (III 139, 142, 143),
obavezale na pokornost, danka i
redovitih poreza, na slubu u rimskim alama i ko-
hortama itd. 1.a,kvp,je provedeno
na cijelom ilirskom nakon sloma velikog
ustanka 6-9. g. O vojnoj slubi pripadnika
pojedinih plemena se vie potvrda na di-
plomama o otpustu iz vojske i na nadgrobn'.im spo-
menicima. je bilo i takvih civitates, posebno
onih manjih, to se nisu zakrvile s Rimljanima, koje
nisu davale vojnike u augzilijame jedinice, ili su ih
davale samo za slubu unutar provincije, bar u
Sve ostalo je ovisilo o tempu romaniza-
cije kako pojedinaca tako i zajednica. Taj
je proces kod nekih bio bri, a kod drugih sporiji.
Neke se civitates u 1. st. (bar u
pravima, ako i ne u stvari) s rimskim municipalnim
(gradskim) zajednicama, a neke tek 3. st.
Autonomni municipalni status n'ajprije su dobile za-
jednice na Drini (mun. Malvesiatium* u Skelanima*)
i na Vrbasu (mun. Bistuensiilm* u Bugojnu), za
Vespazijana oko 70. g., bogatim rudnim
resursima. Vjerojatno je tada osnovan i municipij
Raetinvum* na Uni kod Civitates
(upe) oko Sarajeva i Rogatice* taj status
tek sredinom 2. st. a neke istom 3. st.
Karakalinom reformom (Constitu.tio Antoniana). Ne-
ke mezejske upe nisu nikad postigle taj status, jer
su njima upravljale centralne vlasti kao carskim
rudarskim domenima, odnosno posebnim teritorija-
ma (territorium metalli i dr.).
Najkompletnije podatke za poinavanje etnogra-
fije !lirika* (Dalmacije*) u ranocarsko doba dao
je Plinije Stariji:
... Conventum Scardonitanum petunt Iapudes et
Liburnorum civitates XIIII ... (III 139).* Japodi*(Ia-
pudes) ivjeli su oko a Libur.ni u Hrvatskom
primoTju.
Petunt in eam (se. Salonam coloniam secundi
conventus) iwra viribus discriptis in decurias CCCXLII
Delmatae XXV Deuri, CCXXVIIII Ditiones, Maezei,
LII $ardeates (IlI 142).
Narona colonia terti conventus ( ... ). Nunc soli
prope .noscuntur Cerauni decuriis XXIIII, Daversi
XVII, Desitiates CIII, Docleates XXXIII, Deretini
XIIII, Deraemistae XXX, Dindari XXXIII, Glindi-
tiones XLIII, Melcumani XXIIII, Naresi CII, Scir-
tari LXXII, Siculotae XXIIII, populatores quondam
Italiae ;'Vardaei non amplius quam XX decuriis
(III 143).
Ako se iz ovog popisa, to ga je Plinije uzeo
iz sluben'e draVJile statistike, izuzmu Delmatae, ju-
no od Dinare, i dio plemena Ditiones koji je ivio
u junoj Hrvatskoj, te dijelom Scirtari, koji su na-
stavali u Crnoj Gori, sve su ostale civitates zauzi-
male dananje Bosne i Hercegovine: Del-
matae*: Duvanjsko, Livanjsko i polje,
Deuri*: polje (??), Ditiones: Bosam>ko
Grahovo s okolicom, Maezei*: sjeverno i
od prema Savi, Sardeates:
dolinu Unca, Daversi (Daorsi*): Stolac i okolicu, Dae-
sitiates: doline gornje Bosne i Vrbasa, Deretini*:
dolinu Rame (?), Deraemistae: oko Bile-
(?), Dindari*: na srednjoj Drini, Glin-
ditiones*: Nevesinjsko polje, Melcumani:
polje (?), Naresii: gornju i srednju dolinu Neretve,
Scirtari (Stk:irtones PtoL II, 16, 5): na granici
rimske Dalmacije, po Ptolomeju prema Makedoni-
ji, Siculotae: gornje Podrinje s dolinom Cehotine
i Vardaei zapadnu Hercegovinu, u primorju zapad-
no od donje Neretve, ali i poluotok Peljeac sa su-
sjednim kopnom. Svako od ovih plemena
civitates nisu plemena u smislu; nego di-
jelovi 606 razbijenih - rasformi:ranih tradicio-
nalnih plemena - A. Moc8y, 1959), dijelilo se na
manje, rodovske (krvne) zajednice zvane decuriae
(v. Plin. III 142 d) Sve su civitates u sudskom, ali
i u poreskom pogledu se da su se porez i druge
sakupljali na nivou dekurija) pripadale jednom
od tri konventa, to ih je osnovao Oktavi-
jan August - skardonitanski, salonitanski i naro-
nitanski. PeregrirIB:k:e zajednice (civitates peregrinae)
i dalje su ivjele po institucijama svog tradicional-
nog prava.
Plinijeva etnografija Dalmacije reflektira situ-
aciju kakva je bila u okupacije, za juli-
jevaca i klaudijevaca. No, u to najstarije vrijeme,
neposredno nakon okupadje zemlje, veliku je ulogu
imala vojska sa svojim posadama razmjetenim po
gradinama i vanijim prometnim punktovima. Na
nekim giradinskim naseljima nalaze se i ostaci rim-
skih utvrda u malteru, tako oko Trebinja,
Visokog, ali i drugdje po cijeloj Iliriji. Tada
su nadzor n'ad peregrinskim zajednicama vrili prae-
fecti, rimski oficiri i:z legija i jedinica
(alae, cohortes), kakav je bio i Marcellus centurio
LEG VII CL P F, koji je posljednjih godina Nero-
nove vladavine u svojstvu prefekta upravljao zajed-
nicama Mezeja i Desitijata (ne zna se da li istovre-
meno simultan.o ili uzastopce), a neto kasnije
se) i Melkumana (CIL IX 2564) Bovianum Unde-
5 - ArheolokJ leksikon
33
cimarum). Vojni prefekt se oslanjao i na
prvake, koji se u izvorima spominju pod latinskim
nazivom princeps i koji su, u stvari, bili njegovisa-
vjetnici, a u svojim rodovskim i teritorijalnim za-
jednicama i izvrioci upravnih mjera. Principes(pr-
vaci, knezovi) su pripadali plemenskoj ari-
stokraciji ('Pojam je i ovdje upotrijeb-
ljen uvjetno), koja je uskoro s
okupatorskim vlastima. Principes se spominju kod
Delmata, Ja,poda, Dindara, te kod Desitijata, kod
posljednjih relativno kasno. Iz njihova su kruga i
prvi nosioci rimskog prava, bilo da su
ga postigli nakon slube u vojsci bilo saradnjom
u upravi. Tako Tito Flavije, prvak Japoda (princeps
Iapodum), s ponosom da ga je negdje oko 70.
g. civitetom obdario ca!l' Vespazijan (CIL III
14324, Privilica* kod Negdje je u to vrijeme
stekao civitet i djed (pradjed?) Tita Flavija Valen-
sa, princepsa Desitijata iz Breze* (2. st.), jer i on
nbsi rodovsko ime (nomen gentile, gentilicium) po
caru Vespazijanu, ili po jednom od njegovih sino-
va. U to vrijeme ni Desitijati u dolini Bosne (Rim-
. ljani su i Desitijate podijelili, koliko se moe naz-
rijeti, u tri civitates) jo nisu imali svoj municipalni
centar, nego su ivjeli u peregrinskoj zajednici. Na-
ime, njihovi se pripadnici u rimskim augzilijamim
jedinicama i floti jo oko 100. g. navode pod etni-
kom Daesitias, a ne po municipalnoj pripadnosti, to
da u gornjoj Bosni tada jo nije bilo graqa
municipalnog ranga. Spominju se Nerva Laidi f.
Daesitias (CIL III D. VI, Hercillaneum) i Temans
Platoris Daesitias (CIL III 9739, Gardurt), obadva
bez civiteta, oba s imenima.
Vjerovatno su i nakon odlaska legija iz Dalma-
cije (do 69. g.) jo jedno wijeme centurioni iz aug-
zilijarnih (spominju se Ala Claudia Nova
Cohors III Alpinorum Humac, Cohors I Bel-
garum Humac i Doboj, Cohors I Delmatarum, Cohors
VIII voluntariorum civium Romanorum Humac itd.)
nadzirali peregrinske civitates. Kod Japoda na Uni
(Japodi su jedini pripadali ska!rdonitanskom kon'-
ventu) spominju se i praepositi (princeps et prae-
posiCus Iapodum bio je i spomenuti Tito Flavije
iz Privilice). Vjerojatno su i prepositi bili savjetnici
prefekata, ali nam je ova funkcija, koja je moda
imala i upravni karakter, poznata jedino kod Ja-
poda.
Rimske su vlasti dugo zadovoljavale spontanom
.romanizacijom kroz slubu u vojsci) i pro-
- urbanizacijom, ali se taj proces odvijao_
sporo, u planinskoj unutranjosti. Istom su
Hadrijan i njegovi nasljednici prili si-
stematizaciji uprave u unutranjosti kako davanjem
civiteta irem krugu domorodaca tako i naseljavanjem
kolona tamo gdje nije bilo uslova za formiranje
municipija, to je pospjeilo i hod romanizacije.
Novi rimski je dobijao ime po
caru od kojeg je primio civitet (stoga brojni Flavii,
Alpii, Aelii, kasnije Aurelii) ili po nekom rimskom
koji mu je pomogao da do civiteta
(npr. Sura Mucius Super, I. Bojanovski, 1982, 23 -
- Vrba na polju). Ta nam
ka praksa i prua da pratimo kronoloki
proces romanizacije, odnosno politiku romanizacije
pojedinih careva. Najirokogrudniji je u tome bio
P. Aelius Hadrianus (117-138), pa su zato kod nas
Aelii. Hadrijan je u rang municipija podi-
gao i vie peregrinskih centara, kao to su Delmi-
nium, Salvium i dr. Ipak je broj peregrina
stekao civitet 212. g. ediktom cara M. Aurelija An-
tonina, zvanog KaTakala, po kojem se novi
nazivaju Aurelii (brojni su u Lepenici, ali i drugdje).
34
Istim aktom (Constitutio Antoniana) dobili su status
municipija (ili kvazimunicipija, kako n'eki misle) i
svi oni peregrinski centri koji to jo nisu bili po-
stigli. U drugoj se polovici 2. st. javljaju i Aurelii
s predimenom (praenomen) T(itus), tako nazvani po
Marku Aureliju (161-180). Takav je T. Aurelius
Saturninus iz (CIL III 13863). se da je
od Marka Aurelija i rimski grad na Ilidi kod Sara-
jeva stekao municipalni status, jer se javlja kao
res publica Aqu(arum) S ... ).
U razvitku i drutvenog sistema po-
slije Karaikaline reforme (212) nije bilo bitnijih pro-
mjena. Izvjesne je promjene proveo Dioklecijan pred
kraj 3. st. Proces romanizacije, jednom sve
je vie n'apredovao, pa su se sve vie gubile ple-
menske Sve vie se naputaju i do-
imena, tako da je potpuno prevladala rimska
shema, koja je i sama bila u stalnom
razvoju. U rimskoj vojsci sve vie dominiraju Iliri
iz Dalmacije, Panonije i Mezije. Pred kraj 4. st.
spominju se brojne jedinice . Dalmatinaca, preteno
(cuneus equitum Dalmatarum - Teutobur-
go, equites Dalmatae Novae, :equites Dalmatae Al-
bano itd., Not. dign. occ. XXXII). Na carsko prije-
stolje dolaze brojni iUrski. carevi iz sta-
lea; njima i car Dioklecijan. I se
stanovnitvo potpuno u pravima s os-
talim stanovnitvom Carstva.
pogled na privredu i kulturu. Jak
drutveni i kulturni utjecaj Rima imao je snane
posljedice. centralizirana drava donijela je
stanovnitvu Dalmacije i Panonije izvjesnu pravnu
sigurnost i drutvenu ravnopravnost, dok je viesto-
ljetni mir u zemlji (pax Romana) stvorio uvjete za
miran razvitak i dao ljudima neki zadovolj-
stva, te oslobodio pritajene potencijalne snage. I
. prikupljanje poreza i nameta, to je u najranijem
Carstvu dovodilo do nezadovoljstva u masama,
doivjela je promjene nabolje. Oduzeto je
iz zakupa privatnih korporacija (societates publica-
norum) i uvedeno izravno ubiranje pod nadzorom
carskih slubenika, prokuratora, kako to pokazuju
spomenici iz rudnika Ljubije. Postupno se u privred-
nu djelatnost i stanovnitvo, bez
obzira na njegov status.
Navedeni su faktori stvorili povoljne preduvjete
i za privredni napredak, pa se opravdano moe go-
voriti o. ekon'Omskom procvatu naih pokrajina
od 2, a posebno u 3. st. Jak poticaj tome dala je i
sloboda kretanja, to dovodi do
snanijeg razvitka zanata, manufaktura i trgovine, .
a do snanog procvata ruda'l:'stva i meta-
lurgije. Rimljani su isko:ristili tradicionalne sklono-
sti Ilira, to je napose bilo za Desitijate, Pi-
ruste i Mezeje, da kopaju rude iz ila (Flor. epit.
II, 25), i razvili snanu rudarsku djelatnost oko Sre-
brenice na Drini, te oko i Pljevalja, u sred-
njobosanskom rudarskom bazenu oko planin'e Vra-
nice, te u sjeverQzapadnoj Bosni, napose
i Kozare. Proizvodilo se zlato, olovo, cink,
srebro i drugo, a u velikom dijelu dananje Bosne
i eljezo (v. 4 d i 6 c.). Iz Drine i drugih rijeka vadio
se kvarcit za proizvodnju stakla, a razne vrste ka-
mena za (Dardagani, Sapna, Gatica
na Savi itd.). Opekarske proizvode - opeku, crijep,
opeke za hypocausis i druge - su brojne
manufakture, a lonce, zdjele i ra-
zne recipijente njima amfoce) za vino, ulje,
ito itd. Proizvodili su se i prehrambeni proizvodi
i izvozilo svjee i suen'O meso, sir, i a
u junim krajevima ulje i vino. Snana privredna
grana bila je i drveta za i rud-
nike, manjim dijelom i za ogrev, to je dovelo i do
intenzivne trgovine drvetom i drvnom Sve
to i mnogo. drugog to nije navedeno potaklo je jak
promet robama razne vrste, tako da je i transport
privrednu granu. Osim komunikacija
koje su Rimljani izgradili odmah po okupaciji, gra-
su i nove, pa je cijela zemlja bila povezana
gustom mreom cesta i putova. Pa i pored zamaha
privrede, ekonomika stanovnitva ostala je
i dalje preteno na to je utjecao i re-
ljef. Zito, se proizvodilo uglavnom . za potre-
be, a za izvoz (eventualno) na veleposjedima (villae
rusticae) u dolinama i u Posavini.
S napretkom romanizacije dolazi do ubrzanijeg
razvoja urbanih naselja, a paralelno s tim i do e-
mancipacije peregrinskih sela i zaselaka,
na gradinama i njihovim pristrancima od drveta, li-
jepa i blata, a na jugu i od kamen'a u suho. Indigena
se naselja sputaju sve blie cestama i gradovima;
sve se vie grade od trajnijeg materijala (to nije
nikad prevladalo) i na rimski i na
tom je stupnju razvitka dio stanovnitva i dalje
ivio po starom jer proces romanizacije i
urbanizacije nije .bio u svim krajevima ravnomje-
ran, pogotovo ne u brdskim i planinskim krajevima,
u kojima se Italici nisu naseljavali zbog klimatskih
razloga, pa se i dalje u tim krajevima ivjelo na
patrijarhalni Za takva civilna naselja koja
nisu bila arhitekton'Ski ukraena i u kojima
se ivjelo na starinski ruralpi dugo se
vao naziv castella (Isid. orig. XV 2, 11, cfr. RE m
s. v. castellum, 2, col. 1756). No, i u takvim su se
tu i tamo formirale farme s
rustikalnim vilama, koje su proizvodile i za trite
(Panik, Ljubomir, Olje itd.), to jo nije dovoljno
istraena.
Od 2. st. razvio. se i poseban vid privredne dje-
latnosti u banjskim Bosna je bogata ki-
seljacima i termalnim vrelima, napose u rudarskim
bazenima. No, o toj privrednoj grani, ako se izuzme
Ilida* kod Sarajeva, dosad prikupljena dokumenta-
cija vrlo je oskudna. je broj banja radio
za lokalne potrebe (Laktai, Gata, Banja kod Vie-
grada, Guber u Srebrenici, Fojnica, eventualno i Ki-
seljak u Lepenici). Izuzetak sumporna banja
na Ilidi kod Sarajeva (Aque S .. *), gdje se u 2. i 3.
st. razvio i atraktivan balneoloki centar,
to su ga koristili putnici i vojnici, ali i agrarni po-
sjednici i ostali iz makroregije. Neto
imala je i banja u Laktaima svom po-
loaju na prometnoj cesti.
Ovaj privredni polet, osobito u 3. st., u
kojem su i ljudi, podigao je i-
votni standard sloja domorodaca, to se
odrazilo i na njihovim preokupacijama.
Tada se pokazalo da, i pored naleta
romanizacije i importirane italske i provincijalne
kulture, jo uvijek nije bio posve zatrt njihov kul-
turni identitet, ni uniten njihov autohtoni umjet-
izraz, to dolazi do izraaja u kamenoj
plastici. No, ta nam pojava skulpture u kamenu
daje za pravo da pomiljamo na kulturni pre-
porod stanovnitva. Kamen je, naime, je-
dini materijal koji se dok je sve ostalo.
propalo. U se umjetnosti u 3. i 4. st. jav-
ljaju votivni i sepulkralni spomenici (stele), prvi
s ikonografskim likovima Silvarna, Dijane i nimfi,
a drugi s likovima pokojnika, koji tehnikom i sti-
lom na duborez, arhajslru umjetnost pa-
stirskih naroda. Na njima se gubi realizam portreta,
a dominira tenja ka tipizaciji, shematizaciji, stili-
zaciji i plonosti likova u reljefu. Ista pojava izbija
'.
i u obradi ornamenta. Pa, iako su klesari
bili kolovani na rimskim uwrima, ili su kao samo-
uci klesali po predlocima rimske standardizirane
provincijalne umjetnosti, ipak nisu mogli zato-
miti ni autohton'a manire i
ukus. Preporod je zahvatio (manje ili vie) sve kra-
jeve i u brdovitoj unutranjosti Dalmacije, a bio je
izrazit kod Delmata na krakim zadinarskim polji-
ma, posebno na se pojava, vje-
rojatno, zbivala i u makroregiji bosanske Posavine,
na to analogije iz ostale Panonije, ali o
tome na naem panonskom nema dokume-'
nata).
Kako crkveni otac sv. Jeronim
oko 348. g. u Stridonu, na granici ondanje Dal-
macije i Panonije) (Hieronymus natus patre Eusebio,
oppido Stridonis, quod a Gothis eversum Dalmatie
quondam Pannoniaeque confinium fuit, Hier. vir.
i 11., ed. Lipsiae 1879, p. 65), Iliri su jo u drugoj
polovici 4. st. govorili svojim (ilirskim) jezikom
(gentilis barbarusque sermo, Hier. comm. ad Isei.
35
VII, cap. 19. v. 5), te navodi ilirsku sabaium,
neka vrsta piva.
[Tom 1: S:I. 1, 5, 26, 3'1, 34, 44; Tab. 5 (1-5); Taib. 6 (2);
Ta:b. 9 (1-7); Taib. 12 (5, 6); Tab. 14 Tab. 15 (1-2);
Tab. 16 (l-4); Tab. 21 (2-10); Tom 2: Tab. 9 (1.-4); Tab.
10 (1-6); Tom 3: Tab. 8 (1-7); Tab. 9 (1, 2, 3, 7)]
LIT.: G. A!fOldy 11965; G. Alfoldy 1969; A. Betz 1'938; I. Bo-
janovski 1968 a; I. Bojanovski 1974; I. Bojanovski 1977 b;
I. Bojanovski 1978; I. Bojanovski 1981 c; I. Bojanovski 1984;
I. Bojanovski 1988; A. Budrovich 1969; N. Cambi 1980; O.
Cunz 1929; I. Cremonik 1959 b; I. Cremonik 1965 a; I. CTe-
monik 1970 a; I. Cremonik 1976; I. CTemonik 1984; I.
Cremonik 1984 .a; S. 1980; A. Graf 1930; A. Jagen-
teufel 1958; R. 1964; R. 1965; A. Mayer 1957;
J. Medini 1982; K. Miller A. Mocsy 1959; G. Novak
1918; F. Papazoglu 1969; V. Pakvalin 1963; V. Pakvalin
1970; V. Pakvalin 1980; V. Pakvalin 1984; E. 1960;
E. 1975; E. 1984; D. 1948;
D. 1951; D. 1955; D. Ren-
1960; D. 1964; D.
1948; J. Schnetz 1940; D. Sergejevski 1940 a.;
D. Sergejevski 1962; D. Sergejevski 1962 a;; D. Sergejevski
1963; D. Sergejevski.1965; D. Sergejevski 1965 a; A. Sael-J.
Sael 1963; A. Sael-J. Sael 1978; . . N. 1933; N.
1948; J. J. Wilkes 1969; M. 1966; M.
. 19671).
1) V. i Bibliogirafs\ki dio.
36
Veljko PAKVALIN
DOBA KASNE ANTIKE <DOMINAT)
Istorijat istraivanja. Arheoloka istraivanja, o-
bavljena od osnivanja Zemaljskog muzeja u Sara-
jevu (1888) do danas, stvorila su dobar osnov za
uspjenija arheoloka
doba na Bosne i Hercegovin'e. Unutar ovih.
iskopavanja otkriven je i broj arheolokih na-
lazita iz doba, koje obuhvata period
od 1kTaja 3. (ili doba Dioklecijana - 284-305) do
6. st. Na osnovu ovih ostataka mogu se prepoznati
tragovi naselja, utvrda, odnosno refugija, kultne gra-
i karaktera. Ovom
kulturno-historijskom razdoblju pripada jo manji
broj sepulkralnih spomenika, stela i mauzoleja. Me-
daleko vie ima zidanih grobnica, posebno
onih na svod. U istraivanjima ovih ntalazita od
1888. g. do danas je i broj istak-
nutih i poznatih arheologa.
Arheolozima Bosne i Hercegovine do sada jo
nije polo za rukom da u cjelini otkriju i istrae
jedno gradsko-urbano naselje (municipium) ili seo-
sko (pagus, vicus), iz perioda kasne antike. Iskopane
su i istraene samo zgrade stambenog karaktera ko-
je su doivjele ovaj period ili su u tom
razdoblju. Neke su istraene u vrijeme prije
1. svjetskog rata. prvima je poznato Mogorjelo*
(C. Patsch, 1899-1903). broj
vina iskopan je u periodu poslije 2. svjetskog rata.
To su arhitektonski objekat na Crkvini* u Blagaju,
u dolini Japre (E. 1962-1967), na
n'ama* u kod Konjica (I.
1952), na u kod Travnika
(I. 1954) na Gromilama* u
kod (I. 1954, 1957), na
strani* u Paniku kod (I. 1959,
1960, 1967) itd.
odnosno refugija (castra, castella i
burgus), doba slabo su istraena.
prvim je iskopano Debelo brdo* kod Sarajeva (F.
Fiala 1894, 1896), a na kastelu kod Doboja (Gradi-
na*) pokusno iskopavanje obavio je V. Radimsky'
(1893). U razdoblju dva rata otkrivena su
ili refugija u Podgradini* i
kod (D. Sergejevski, 1926-1936). Poslije
rata istraeni su kastelum iz Gradine* Vrbljani na
Sani (I. Bojanovski, 1966) i Gradine* kod Doboja,
koji je nastavila istraivati I. (1959-
-1960; 1965-1967. i 1968-1969).
Na samom kasne antike koegzistiraju
i mitraizam. O tome govore istraeni
hramovi boga Mitre*, iskopani u Konjicu* (C. Patsch,
1897) i u Potocima* kod Mostara (V. Radimsky, 1882.
i 1890). dva rata je otkriven speleum u
Jajcu* (D. Sergejevski, 1931), a poslije drugog svjet-
skog rata onaj u Dardaganima kod Zvornika (Si-
ge* - M. 1965). Iz perioda kasne
antike jo nam nisu poznati hramovi
ili crkve.
Iz razdoblja kasne antike otkriveni su i tragovi
grobne - sepul:kralne arhitekture. Jedni bi pripadali
a drugi periodu. U pret-
doba spada mauzolej iz ipova* Tru-
helka, 1892). Ovom periodu kasne antike pripadaju
i zidane grobnice koje se pokrivaju kamenim
otkrivene u Jajcu* (V. Pakvalin, 1959) i
Bugojnu (Grudine* - V. Pakvalin, 1959-1960,
1961. itd.). dobu pripadaju zidane grob-
nice na svod i konstrukcija grobnica u formi krova
na dvije vode. Neke su iskopane u periodu austro-
ugarske vladavine. To su grobovi na dvije vode iz
MogoTjela* (C. Patsch, 1899-1903) i u
kod Zenice Truhelka, 1891), a isti tip grobnica
otkrivenje u poslijeratnom periodu u Bugojnu (Gru-
dine - V. Pakvalin, 1959-1961), u
ma (I. 1957). Grobnice na svod, otkri-
vene i istraene, su irom Bosne
i Hercegovine, uglavnom, unutar
crkava i u njihovom krugu (V. Pakvalin, 1959. i
I. Bojanovski, 1961) u Bugojnu (Gradine"), Mujdi-
Oborcima* itd.
Kulturnopovijesnom periodu kasne antike pri-
pada i tip groba - sarkofag. ih je mali broj, .
a najvie u fragmentima, Jedni pripadaju pretkr-
a drugi opet periodu. Iz pret-
doba kasne antike su, najvjerovatnije,
oni iz otkriven'i. jo krajem 19. st. (V.
Radimsky, 1894). U novije vrijeme su frag-
menti sarkofaga u Crvenicama kod Duvna i u i-
povu* kod Jajca (I. Bojanovski, 1979). Brojniji su
oni iz doba, u kod
ipova (D. Sergejevski, 1930), na Mogorjelu*
Basler, 1972), kod Mostara Basler, 1972),
Vinjanima kod Posuja (T. 1977) f u ar-
govcima* (V. 1960).
Arheoloka iskopavanja su potvrdila da postoje
i stele*. Takav tip sepulkralnih spome-
nika otkriven je prilikom kopanja Tru-
helka, 1892) kod Zenice, u Vinjici kod Kiseljaka
(K. Misilo, 1936), u kod Travnika (A. Hof-
fer, 1895) i u Gornjem Ribniku kod (D.
Sergejevski, 1928). .
Na Bosne i Hercegovine istraen je i
broj crkava (bazilika), uglav-
nom iz posljednjih kasne antike. Prvi tra-
govi prije 4. st. ili u periodu vladavine
cara Dioklecijana (284-305), do sada nisu otkriveni u
Bosni i Hercegovini, to nije i u drugim naim
krajevima (Salona, Sirmium itd.). U doba austro-
ugarske vladavine iskopana je crkva u Majdanu*
kod (V. Radimsiky, 1891-1892), na
kod Zenice Truhelka, 1891), Skela-
nima* (C. Patsch, 1896-1898), Turbetu* kod Trav-
nika Truhelka, 1893), na Gradini* u Dabravina-
ma kod Varea (K. Fitzinger, 1891; reviziono iskopa-
vanje D. Sergejevski 1954) i u Varvari* kod Prozo-
ra (C. Patsch, 1905). Jedna bazilika
iskopana je dva rata na Gracu* u Homolju
kod Kiseljaka (V. 1931-1932), druga na Crk-
vini* u Brezi kod Sarajeva (G. Ser-
gejevski, 1930; u cjelini istraio D. Sergejevski,
1958-1961). Poslije rata bilo je iskopano i
istraeno vie crkava. To su: bazilika
na Crkvini* u Blagaju, u dolini Ja;pre Basler),
na Gromilama. u kod (I.
monik, 1954-1955), na Crkvini* u
(T. na Mogorjelu* Basler), na Crkvi-
ni* u Mokrom kod Litice (D. Sergejevski), na Crk-
vinama* u Cimu kod Mostara (T. 1966),
na Grudinama* u Bugojnu (V. Pakvalin, 1959-
-1967), na Crkvini* u Oborcima Basler, 1956-
-1959) itd.
Historijski Prvi historijski
ovog doba. je podjela Rimskog Carstva me-
suvladara (tetrarhija). Tim je
car Dioklecijan (Caesar C. Aurelius Diocletianus Au-
gustus, 284-303), doavi na kormilo oslabljenog
Rimskog Carstva, elio zaustaviti njegovo propada-
nje. U toj podjeli Dioklecijan je uzeo upravu nad
Istokom (Nikomedija), Galerije nad !lirikom (Sirmi-
um), Maksimijan nad Italijom (Mediolanum, a kas-
nije vlada iz Ravene), a Konstan'Cije Klor Galijom
i Britanijom (Augusta Trevororum, Trier). Ovako
organizirana vlast fundirala se
na Dioklecijanovom autoritetu. To se, naime, poka-
zalo odmah poslije njegovog odstupanja s vlasti i
u Salonu, u njegovu jer su
suvladarima borbe za vlast. prvima su-
kobio se Konstantin (Constantinus. I, 306-337) s
Maksencijem (Maxentius, 307-312) na Milvijskom
mostu kod Rima (312), a s Licinijem kod Cibale
(Vinkovaca) 314. g. Zatim je u drugom pokuaju
s vie reformi (vojnom, poreskom i financijskom,
posebno ediktom o cijen'ama) Konstantin elio po-
vratiti ekonomsku Rimskog Carstva, u
nije uspio.
U vezi s navedenim ratnim okrajima ca-
revima treba spomenuti da su se oni odvijali izvan
dananjeg teritorija Bosne i Hercegovine, pa su ovi
krajevi bili od razaranja. Kako je elja
ovih careva za bila velika, znali su
grupe barbara za svoje ciljeve, pa su im
za protuuslugu odobravali naseljavanje unutar gra-
nica Rimskog Carstva. Sada su dravne granice po-
stale jo nesigurnije poto pod ovakvim okolnostima
regularne rimske i odredi nisu bili vie u sta-
nju da osiguravaju naruen'e granice. Trzavice
carevima i velika nesigurnost granica odrazili su
se i na Dalmacije. God. 375. u Panoniju
su provalili Huni, a Zapadni Goti sputaju se isto-
vremeno na juni Dunav. Poto je 378. g. osvojena
Mursa (Osijek), postajao je otvoren put u krajeve
juno od Save. Sada u ovim nesigurnim vremenima
s Panonije seli stanovnitvo u Dalmaciju
i Italiju i dravi prave jer im ona mora
osigurati egzistenciju.
God. 395. i do definitivne podjele Rim-
skog Carstva. Podjela velike imperije pala je u veo-
ma n'ezgodno vrijeme, jer su tada kroz probije-
ne granice na Dunavu nadirale, poreci. 'bunava; ve-
like mase barbara, a Zapadni Goti su krenuli u
pohod prema Dalmaciji i Italiji. Ove pohode
pratile su i razaranja. Da bi se u ovakvoj
situaciji Zapadno Carstvo lake hranilo, Gala Pla-
cidija ustupi 437. g. Carstvu cjelokupnu
Dalmaciju, a 448. g. Hunima preostali dio Panonije.
Nekoliko godina kasnije, tj. 459. g., provale
Goti u Prevalitanu, dananju Crnu Goru.
Za,padnog Rimskog Carstva 476. g.
Dalmacija dolazi pod vlast Odoakra, zapovjednika
germanske vojske u Italiji. Tako car postaje
i zapovjednikom Dalmacije, a 480. g. tu vlast pre-
uzima i sam Odoakar. Teko socijalnu stanje i velike
nepravde podstaknu cara Zenona (474-491) da na-
govori Gote na rat protiv Odoakra. Taj rat
poveo je kralj Teodorih 488. g. pa je 490. g. osvojio
Dalmaciju i Panoniju, a god. 493. i Italiju. Ovim je
nae ulo u sastav drave,
u kojoj su stanovnici ivjeli mirnim ivotom. U
ovom povijeS111om razdoblju ponovo raditi
rudnici (metalurgija i zanati), a u vezi s tim oiv-
Jjavaju i trgovina.
37
God. 535. Gotima dolazi do veli-
kih nesuglasica, pa Carstvo osvaja ponovo
jedan dio Dalmacije i ga u zajednicu Car-
stva. Sad se, na osnovu ovog stanja, su-
uje i geografski pojam Dalmacije, jer se granica
pomjera s Drine na Bosnu, a u 8. v. ostat u njoj
samo gradovi na moru. Dolaskom na vlast cara Ju-
stinijana 527. g. gradi se limes u blizini lijeve obale
Neretve.
Provalom juno od Save, Avari, pomijeani sa
Slavenima, 602 g. naruavaju kratki period mira i
prekidaju zadnje ostatke drawe orga111iza-
cije u naim krajevima.
Izvori. Pisanih historijskih izvora koji bi, za
razlilru od arheolokih, govorili o svim ovim doga-
gotovo i nema. Te mogao je opi-
sati njihov sav.remenik Euzebije Jerolim (396}. Me-
on je prije ovih zbivanja napustio Dalmaci-
ju i svoj rodni grad Stridon, pa se samo u pismima,
to ih pie prijatelju Heliodoru u domovini, prisje-
pustoenja i stradanja ovih krajeva od strane
barbara (Gota, Sarmata, Kvada, Alana, Huna itd.).
ostali historijski izvori iz ovog razdoblja
povijesti su oskudni. U njima se go-
vori o istim stradanjima o kojima govori E. Jero-
lim (sv. Jerolim, Crkve).
Za ovih krajeva kao historijski iz-
vori mogu posluiti geografske-topografske karte iz
perioda kasne antike. To je, npr. Tabula ili Kasto-
rijeva karta, koja je nastala u drugoj polovici 4. v.
mogu posluiti !Unerarium Antonini i Ta-
bula Peutingeriana, nastala u razdoblju od 4-6. v.,
jer se ni ceste ni naselja iz ranijih u doba
kasne antike nisu bitno izmijenili. Zato najpouz-
daniji i izvori za naih kra-
jeva u periodu kasne antike ostati arheoloki nalazi,
kojih najsigurnije saznati kulturno-
-povijesne i druge manifestacije koje nastaju u dru-
tvu toga vremena.
Nalazita. Jedno od nalazita iz
doba na Bosne i Hercego-
vine je Mogorjelo* kod Capljine. To je veliki arhi-
tektonski kompleks 4. st. na mje-
stu gdje se nalazila villa suburbana (Narona} iz 1.
st. Pripadao je naronitanskom ageru i, uz poljopri-
vredni karakter zgrade (fundus), imao je i
obrambeni. je bila zidovima
pravokutnog tlocrtmog oblika, ugaonim kulama i s
troja vrata, koja su isto tako bila s ku-
lama. Tlocrt Mogorjela otkriva osnovnu shemu cas-
trum-a tj. unutar arhitektonske kompozicije ima dvi-
je glavne komunikacije. Jedna je dekumana (decu-
ma711Us), a druga kardine (cardinus), koje su, prema
tragovima, bile porticatae. Po tome bi bio
cara Dioklecijan'a u Splitu i pribliavao bi se
tipu castron, koji je, po svom stratekom
poloaju na Neretvi, imao zadatak da brani Naronu
u barbarskih provala.
Analogan arhitektonski kompleks kastronu na
Mogorjelu vidimo u nedavno otkrivenom manjem
dijelu. na Gromilama u selu Karauli kod
Kaknja. je iz 4. st. Imala je na uglovima
kule, je funkcija bila obrana u slu-
barbarskih najezda. Analogna je Mogorjelu i
po nizu prostorija, koje su se mogle konstatirati uz
obrambene zidove. On'a, je kao i Mogorjelo, uz ob-
rambeni imala poljoprivredni karakter. U
to doba trebalo je za civilno stanovnitvo osiguravati
velike hrane i za vojsku.
. U 4. st., iako se nai krajevi nalaze daleko od
granica rimske drave, se, zbog ratne situa-
cije, i tu podizati nove utvrde (castella), obnavlja-
38
stare iz doba pacifikacije (1-3. st.) i podizati
refugija zbjegovi) za narod. U ovu kate-
goriju arheolokih lokaliteta iz kasno11n-
doba ubrajamo Gradac* u Homolju (sa sta-
crkvom) kod Kiseljaka, Gradinu u
Dabravinama kod Varea (s tragovima arhitekture
i crkvom), Gradinu (Gradac*) u Ka-
rauli kod Kaknja na kojem su, uz
arhitekturu (obramben'e zidove) s kraja 3. i
4. st konstatirani ostaci naseljavanja iz bronzanog
i eljeznog doba. Ovo je u periodu kasne
antike bilo najue povezano s kom-
pleksom na Gromilama u selu Karauli. Ono je naj-
vjerojatnije u to doba predstavljalo utvrdu - ca-
stellum i refugium. i refugij smje-
teno je na padinama u neposrednoj
blizin'i samog Sarajeva, na starijoj praistorijskoj
gradini na Debelom brdu*. Ovdje su kon'Statirani
ostaci i mjesta - refugija iz
4-5. st. Osim toga, treba spomenuti da je u to doba
unutar ovog i naseljenog mjesta radila
radionica za potrebe lokalnog stanovnitva.
Na Livanjskom, Duvanjskom i polju
bilo je utvrda i naselja, samo se
o tim i refugijima malo zna, jer siste-
matskih iskopavanja dosad nije bilo. U njihove zi-
dove (kao spolija) se kultni i drugi kameni
spomenici od 1. do 3. st. To su Gradina* u Podgra-
dini Kamell'Skoj i Gradac* u U zapadnoj
Bosni istraen je kaste! na Gradu* u Vrbljanima
kod On, uz iz do-
ba, ima i karakter refugija; na to arheoloki
nalazi: ostaci za boravak i razni predmeti, po-
sebno keramika. Iz drugih krajeva Bosne treba ta-
spomenuti jedno od njih je Gra-
dina kod Srebrenice na Domavie*,
koje je imalo zadatak da brani domavijske rudnike
i njezine metalurke pogone u periodu kasne antike.
arheoloka nalazita predstavljaju rud-
nici eljeza i metalurgijske radionice toga doba. To
je sjeverozapadne Bosne (Crkvina* u Bla-
gaju kod Bosanskog Novog i Majdanite u Maslo-
varama i dr.). Za ovu djelatnost imamo i pisane
izvore, odnosno epigrafske potvrde, koje doseu sve
do kraja 3. st. drugi arheoloki nalazi s
ovog govore da su rudnici eljeza i meta-
lurgija, koja prati rudarsku djelatnost, radili i u
4. st pa i kasnije, o pjesnik
Klaudijan da su ove djelatnosti imale
veliki i vanost i u 5. st. To da su do-
i najezde Avara i Slavena. U ovom su razdob-
Iju povijesti rudnici i metalurke radionice,
dijelom radili za vojsku, poto je sve bilo
obrani Rimskog Carstva.
Za ovaj historijski period su kasnoan-
stele. One su, u prvom redu, vane zbog izu-
duhovne kulture toga doba u naim kraje-
vima. Naime, one ukazuju i na umjetnost i na ritus
sahranjivanja. Osim jedne iz Donjeg Ribnika kod
sve pripadaju centralnoj Bosni: Zenica (Bi-
Vinjica (Pod Gracem*), Reljefe
na ovim stelama karakteriziraju posebni likovni ele-
menti, kao to su vertikalne i horizontalne linije,
bez finog oblikovanja, to tim predstavama daje
likovnu dimenziju koja se odraava .u velikoj
prikazanih osoba. Ovu umjetnost prati
izrazita i pojava aproporcionalnosti po-
jedinih udova tijela itd. Tako se u razdoblju kasne
antike posve izgubila osnovna likovna karakteristika
rimskog portreta, realizam koji je dominirao u doba
principata. Ovu umjetnost D. Sergejevski pripisuje
jakom uticaju s Bliskog istoka (Sirija) i povezuje ga
jo i s pojavom U vezi s upotrebom stela
4. st. potrebno je istaknuti da one ukazuju da in-
cineracija, kao sahranjivanja, u naim kraje-
vima postoji jo i u 4. st., iako je s obzirom
na pojavu sarkofaga, mauzoleja; zidanih grobnica
na svod i drugih grobnih konstrukcija, da je
inhumacija osvojila ovo Tako od 4. st. pa
dalje na Bosne i Hercegovine ne nalazim<>
stelu kao glavnog nosioca obreda incinerncije.
Unutar kategorije sepulkralnih spomenika kasne
antike su ostaci mauzoleja iz ipova* (tim-
panon i titul). Ovaj nalaz ukazuje na arhi-
tektonsku djelatnost, ekontimsku i financijsku
Rimskog Carstva, a posebno na likovnu umjetnost
na 4. st.; ta umjetnost se jo ne nalazi
pod uticajem orijentalne umjetnosti, kao to je slu-
sa stelama iz centralne Bosne (Zenica itd.). Mau-
zolej iz ipova predstavnik je ritusa inhumacije,
kao to su to i grobne konstrukcije koje se pokri-
vaju (Jajce*, Grudine u Bugojnu, Saraje-
vo*). Osim toga, veoma sepulkralni spome-
nik ovog doba je i sarkofag (ipovo*, Duvno-Ka-
raula*, itd), koji je u n'aim kra-
jevima vjesnik obreda inhumacije. Stoga se ne moe
utvrditi da ritus inhumacije u nae krajeve dolazi
sa pod uticajem Orijentalaca (Sa-
lona), a samo podravaju ovaj sahra-
njivanja.
Krajem 3. i na 4. st. na Bosne
i Hercegovine postoji i religija. Ona je
bila i dravna, pa se jo s ilegalnom religijom
nalazila u stalnom sukobu, dok
stvo 313. g. nije postala slobodna religija, a malo
kasnije i religija Rimskog Carstva. U ovom povi-
jesnom razdoblju ne vie rimske kultove.
to da se ugasila rimska religija, a s mitraiz-
mom i kultovi Orijenta.
Sada, u razdoblju od 4. do 6. st,
umjetnici svoje kreacije ne izvode vie na stelam1
i drugim spomenicima, nego na internom namjetaju
crkava u svim naseljima (stupovi, kapiteli,
parapetne tranzene). Crkve su brojne, to bi
govorilo o brzom irenju u naim kra-
jevima. Ono je nailo na dobru podlogu u drutve-
nom socijalnim prilikama i u bro-
ju orijentalaca naseljenim u ovim krajevima. Stoga
bi brojne crkve n'a Bosne i Hercegovine
u razdoblju kasne antike, u pogledu ar-
hitekture i likovnog stvaralatva, predstavljale naj-
nepisani arheoloki izvor.
Autokratsku vlast
je provoditi jo dinastija Antonina (96-192)
a ona je u doba Septimija Severa
(193-211). Takvu politiku nastavili su provoditi i
tzv. ilirski carevi, Aurelijan (270-275). Me-
dolaskom Dioklecijana (284-305) na prije-
stolje Rimskog Carstva, prekida se s si-
stemom principata, koji je uveo car August (27. g.
st. e.), a po kojem je car senator i prvi
Rimskog Carstva s autoritetom, a osniva
se dominat. U njemu je car dominus, tj. gospodar
svima podanicima bez obzira na njihov rang i polo-
aj. Na odluku Dioklecijana i njegovih nasljednika
da se uspostavi i odri sistem dominata najvie je
uticao poredak monarha, posebn0>
kraljevski dvor Sasanida. kraljevi-
ma, sad se car Dioklecijan i njegovi nasljednici dre
inkarnacijom boanstva (bog na zemlji,
Jupiter), pa im se kao bogovima prinose boanske
(adoratio). Sad se dolazak cara-gospodara dri.
kao vjerska Od svoje okoline on se odvaja
i vanjskim izgledom, posebno svojom carskom od-
koja je od svile i purpurne tkanine, ukraene
zlatom i dragim kamenjem.
U sistemu dominata razvija se vlast
careva (tetrarhija), kojima je, do
svog odlaska s prijestolja, Dioklecijan bio
autoritet i imao zinatniji uticaj na sve poslove.
Formiram.a je carska obitelj, u kojoj su Augusti bili
a cezari njihovi sinovi. Sve je to bilo pri-
vidno. Sve do Dioklecijana senat je imao izvjestan
uticaj, a i senatori, kao najvii stale. u
doba dominata senat gubi ono koje je imao
u razdoblju prin'Cipata. Sad se bavi manje vanim
pitanjima. zabave i bavi se oba-
vezama, pa i to car mora sankcionirati. Dominat
je samo magistraturu konzulata, pretora i
kvestora, i to kao zvanja.
Podjela carstva bila je neminovna. Car Diokle-
cijan nije bio vie u sta!lljU da prati sve
vanjskog i unutarnjeg ivota Rimskog Car-
stva, pa pokuava administrativnim, ekonomskim, fi-
nancijskim i drugim reformama osigurati stabilnost
Carstva. Uvodi se nova administracija. Drava se di-
jeli na 12 dijeceza, a dijeceze na provincije, koje
nisu odgovarale ranijim provincijama. Dananje pod-
Bosne i Hercegovine pripalo je Zapadnom
Carstvu, provinciji Prevalitani. Nova administracija
teila je vojnoj diktaturi poto je trebalo guiti
pobune ek&ploatiranih robova i dr., a zbog
obrane granica Rimskog Carstva. Zbog toga je dolo
do vojne reforme, pa je, pored dobrovoljaca, uveo
-0bavezno sluenje vojske, a vojsku je traio medu
robovima i kolonima na imanjima veleposjednika.
Vojnu obavezu su morali sluiti i barbari koji su
preli pod vlast Rimskog Carstva.
Da bi rimsko drutvo,. bolje dr-
avu, car Dioklecijan je da protiv
koje je masovno prihvatati i rimsko dru-
tvo, vojnici, pa i oni n'ajnii, izda 4 edikta.
progoni bili su oni na Istoku, gdje je upra-
vo on upravljao. I kao inkarnacija Jupitra, htio je
spasiti gotovo ugaenu rimsku religiju.
tim, ipak se dogodilo neto drugo. Konstantin. I
(Veliki), nakon pobjede nad Maksencijem kod Mal-
vijskog mosta (312), Milanskim ediktom 313. g. odo-
brava slobodno propovijedanje to je
uveliko uticalo na kasniji razvoj rimskog drutva,
u kojem je crkva imala vidnu ulogu. U crkvenim
poslovima, a onda kad su nastale dogmat-
ske borbe, koje su uticale i n'a samo rimsko drutvo,
u njima i sam car. Reforme koje su zadi-
rale u drutvene odnose provodio je sam Konstan-
tin Veliki. Tako je odvojio civilnu vlast od vojne,
kolone je vezivao za zemlju, a zanatlije u kolegija.
On je, 332. g. izdao konstituciju u kojoj
je zabranjivao prelaenje kolona sa jednog
imanja na drugo, a o tome je vlasnik imanja morao
voditi brigu.
Promjene koje su se od 4. do 6. st. u
Rimskom Carstvu imale su velikog odraza na
ko drutvo toga doba u cjelini. U poljoprivredi se
formiraju velika dobra - latifundije (Mogorjelo, Su-
vaja). Tako je sistem nestajao poste-
peno, pa se u doba Septimija Severa u 3. st. na
njega gledaki blago, a prihvatanje ideja
o moralu doprinijelo .je. nestajanju robo-
sistema, odnosno robova, ali se zato fun-
dirala osrnova za drugi sistem u srednjem vi-
jeku, feudalizam. .
pogled na privredni i kulturni razvo3.
Pokuaji cara Dioklecijana i Korustantina Velikog da
reformama rimskoj dravi povrate ekonomsku i voj-
nu dokaz su o krizi u koju je za-
39
palo Rimsko Carstvo. Krize su u 3. st.,
a razlog je tome, u prvom redu, obrana i spas Rim-
skog Carstva od strane barbara (plemena), koji su
najozbiljnije ugroavati oslabljeno Rimsko
Carstvo u K tome su
jo dosta doprinijele i prilike,
posebno nesuglasice vladara. Stoga je u 4. i 5. st.
sva privreda Rimskog Carstva morala biti
odbrani, tj. uzdravanju vojske, koja je bila brojna,
na Limesu. U naim krajevima ova situacija
odrazila se na kao i u drugim kraje-
vima Rimskog Carstva.
U 4. i 5. st. privredu Rimskog Carstva karakte-
riziraju velika gazdinstva-Iatifundije, koja nastaju
od individualnih i sitnih gazdinstava radi odravanja
vojske, za koju treba proizvoditi mnogo ita i stoke.
Drava je organizirala latifundije, jer su u to doba
drutveni odnosi, uzrokovani i ratnim prilikama, po-
godovali rastu siromatva, pa su se zemljoradnici
(koloni) stavljali pod zatitu veleposjednika, to je
drava iskoristila dravna imanja. Kod
nas su to Mogorjelo* i Suvaja Kamenik* kod Bo-
. sanske Dubice, te Gromile* u Karauli kod Kaknja.
Ovo povijesno.razdoblje karakterizira i podizanje
i refugija, koje je oteavalo eko-
nomsku situaciju. Sav taj teret nosio je, naime kolon
na imanju gospodara, rudar u rudarskim jamama i
u radionicama, svi za naoruanje broj-
ne vojske. Na to arheoloki nalazi na pod-
zapadne (dolina Une, Japre-Sane) i centralne
Bosn'e (dolina gornjeg Vrbasa, Lave, Bosne), kao
i nalazi iz Bosne u Domaviji (Srebrenica).
Brojna su i revitalizirane utvrde iz 1.
i 2. st. (Gradac kod Kaknja, Debelo brdo kod Sara-
jeva, Dabravine kod Varea itd.).
Posljedice ratnog stanja odrazile su se i u gra-
odnosno u arhitekturi .. Osim monwnen-
talnosti, koja se u podizanju poljoprivrednih
zgrada toga doba, latifundija - carskih imanja,
se podiu i kao utvrde-kastron (castron), nema vise
onih arhitektonskih zdanja punih luksuza (villa ru-
stica) iz l. i 2. st. i terma. Sad se u
krizi, koja se reflektirala i na ovom planu,
zgrade skromnih dimenzija i bez luksuza
portika itd.). Veliko siromatvo tog doba reflektiralo
se i u izgradnji hramova i mauzoleja (Mitrin hram
u Konjicu i mauzolej u ipovu).
I na planu kulturnog razvoja doba,
4. st., se. na 'poseban i to
u likovnom izraavanju i u obradi samog kamena-
-spomenika. To je doba likovne dekadense, koja je
vjerojatno dijelom uvjetovana i
nim kulturnto-historijskim prilikama. O tome naJ-
ilustrativnije govore malobrojne stele 4. st. (Zenica!
Vinjica, i dr.), malobrojni drugi
arheoloki nalazi. Osim toga, treba istaknuti da se
sve. to odvijalo pod uticajem orijentalne umjetnosti
iz Sirije i njenog novog gledanja, pro-
etog duhovnim vrednotama to ih je donosilo kr-
Ovdje prestaje rimski portret,
a namjesto njega javlja se u izr.azu lica i u.
linearnost i aproporc10nalnost poJedimh
udova tijela.
to se 5. i 6. st., kad je u pitanju
umjetnost, treba istaknuti
kao da se sva umjetnost toga doba prenijela na crk-
veni interni namjetaj, na izradu i obradu elemenata
simbolike, parapetnih i stupo-
va-bazame!llata, tranzena i drugih crkvenih objeka-
ta, kao to su kapiteli-imposti, podni mozaici i d:.
To bi:, u smislu kulturnog razvoja ovoga doba, ko1e
40
je zahvatilo siromatvo, govorilo da se
umjetnost antike boljim vremenima,
dok se, s druge strane, to ne bi mogJo za gra-
o govore i crkve skromnijih di-
menzija. Ovo je, prema tome, kulturno razdoblje
u kojem se razvijati sakraln'a
umjetnost.
[Tom 1: Sl. 6, 7, 34, 44; Tab. 9 (7); Tab. l2 (7); Tab. 15
3-5); Tom 2: Tab. 11 (1-7); Tom 3: Taib. 10 (1-9)]
LIT.: C. Patsch 1897 a; C. Patsch 1914; D. Sergejevski 1937;
D. Sergejevski 1951; D. Sergejevski 1952; D. Sergejevski 1956;
D. Sergejevski 1965, 126-138; Basler 1958; V. Pakvalin
1959; I. Bojanovski 1964 c; I. Bojanavski 1969 a; V. Pakva-
lin 1970 a; V. Pakvalin 1970 b; T. 1976; Basler
1980; I. Bojanovski 1980; V. Pakvalin 1983; E.
Basler 1984 a.
41
Nada
RANI SREDNJI VIJEK
Istorijat istraivanja. Arheoloki spomemc1 ra-
nog srednjeg vijeka (okvirno vremensko razdoblje
od 6. do sredine 12. v.), bilo oni koji pripadaju dobu
seobe naroda ili ranoslovenskom periodu, najslabije
su bili istraeni u toku dugih decenija sistematskih
arheolokih istraivanja u Bosni i Hercegovini. Kada
su u sklopu iskopavanja kompleksnih lokaliteta ili
kao nalazi i bili otkriveni, nisu, sem rijet-
kih izuzetaka, adekvatno analizirani niti tipoloki i
hronoloki determinirani. Svrstavani su pra-
istorijske i nalaze, sasvim rijetko sred-
njovjekovne, uglavnom bez blieg
i bez detaljnijih podataka o okolnostima nalaza. Si-
stematska ispitivanja naselja, arhitektonskih spome-
nika, skulpture ili nekropola sasvim su izostala. Samo
povremeno pojedini nalazi, uglavnom nakit
i skulptura, bili su na
i publicirani (V. Radimsky: Vrba* - Potoci kod
Mostara; M. Varoluk* - Gornje Turbe kod
Travnika; D. Sergejevski: i okolina; M. Man-
Groblje* - Rapovine kod Livna). Tek u po-
sljednjoj etapi sveukupnih arheolokih istraivanja;
od pedesetih godina, ovom materijalu posve-
se duna panja. Iz praistorijske i zbir-
ke iZdvojen je sredllljovjekovni materijal i
no (I. se s iskopa-
vanjima crkvenih (1 Cremonik: Crkvi-
na - kod Sarajeva, Crkvina* -
kod Konjica) i zatitnim iskopavanjima nekropola
(N. Varoite* - kod Sarajeva),
kao i sa sistematskim registriranjem u okviru plan-
skih rekognosciranja od 1958. g., kada su ot-
kriveni ne samo brojni novi lokaliteti nego i potpuno
nove vrste spomenika, kao to su naselja u vidu
gradita ili naselja. Postepeno, pored za-
titnih, istraivanja su usmjerena na osnovu pro-
gramskih zadataka na ispitivanju naselja (I. Cre-
monik: - kod Viegrada, Crkvi-
na* - abijak kod Tenja, i Jazbine -
- kod Bijeljine, Kastel* u Banjaluci), ne-
kropola (N. - i
Baltine bare*_ Gomjenica kod Prijedora, Luke* -
- Mahovljani kod Laktaa, Gradina* :_ Korita kod
Duvna; Z. eravica: .Bagrua* - Petoevci kod Lak-
taa) i sakralne arhitekture (M. Vego: Crkvina -
- Zavala kod Trebinja; M. Crkvina* -
- Panik kod i - kod Trebi-
nja; M. Crkvenjak* - kod
Kaknja, Crkvina* - Vruci kod Ilide), uz obradu
mnogih nalaza otkrivenih na lokalite-
tima starijih epoha ili izolirano, su i spomenici
ovog razdoblja dobili mjesto unutar
arheolokih istraivanja u Bosni i Hercegovini.
Istorijski i izvori. Burni vre-
mena seobe naroda odrazili su se u Bosni i Herce-
. govini u kratkom prodoru Zapadnih Gota 401. g.
pod Atalarihom kroz njen juni pojas, u prodoru
Gota 459. g. prema provinciji Praevalis, u
u istoonogotsku dravu pod Teodorikom
u sklopu provincije Dalmacije, sa sjeditem u Saloni
(493-536 /540), u ratu
535/536, nakon ovi krajevi ostaju u sklopu
Carstva i Dalmacija postaje vizan-
tijska tema. Slijedi upad Slovena i stvaranje prve
6 - Arheoloki leksikon
Sklavinije na Balkanu 550/551. g. u Bosni.,
upad Kutrigura 568. g. u Bosnu, ru-
prodor avaro-slovenskih hordi 597. g. kroz
zapadnu Bosnu i pad Salone oko 610. g. Moe se
pretpostaviti izvjesno prisustvo Gepida u sjeverois-
Bosni u toku prve polovine 6. v. i bo-
ravak Langobarda oko 568. g. u krajnjim sjevero-
zapadnim krajevima BoSllle i njihovom putu prema
Italiji, ali . ovo nije ni pisanim izvorima
ni arheolokim nalazima.
Pad Salone smatra se prekretnicom ka novom
dobu, koje je obiljeeno procesom stalnog naselja-
vanja Slovena i asimilacijom sa starosje-
diocima. Slovenska plemena Hrvati i Srbi, s doz-
volom vizantijskog cara, naseljavaju oblast
nekadanje provincije Dalmacije, sem vi-
zantijskih gradova na obali, a tokom 9. i 10. v. dolazi
do postepenog formiranja prvih dravnih zajednica
u naim krajevima. Rake i Hrvatske pro-
stiralo se se ime ni u 9. v. ne spominje.
Prvi spomen naziva Bosna javlja se u spisu De ad-
ministrando imperio Konstantin'a Porfirogeneta sre-
. dinom 10. v. U okviru zemalja u provinciji Dalma-
ciji, ovdje se Bosna spominje kao dio Srbije, dok su
ostali kraje-vi dananje Bosne i Hercegovine obuhva-
kao zemlje Neretljana, Zahumljana i Travu-
njana ili se navode u Hrvatskoj. Prvobitna Bosna
prostirala se u gornjem toku rijeke Bosne i njenih
pritoka u ovom dijelu, da bi se do sredine 12. v.
proirila do granica Hrvatske na zapadu i Dri.D.e n'a
istoku, Donje krajeve oko Sane i Vr-
basa, Usoru, Soli i Podrinje. U 10. v. Bosna je samo
dio srpske drave kneza koji je, poslije nje-
gove pogibije u borbi s zauzeo hrvatski
kralj Kreimir II. Nakon osvajanja od strane
makedonskog cara Samuila krajem 10. v. i njegovog
poraza, Bosna je, uz ostale balkanske zemlje, ponovo
potpala pod vrhovnu vlast Vizantije. U 11. v. Tra-
vunija i Zahumlje, a vjerovatno i dio Bosne, bili su
jedno vrijeme pod dukljanske drave. Pri
kraju 11. v. dolo je do formiranja snane ugarske
drave, na se udaru, poslije Hr-
vatske 1102. g. nala i Bosn'a. U trajnom sukobu
Vizantije i Ugarske, oko sredine 12. v.
Bosna je pod Ugarske, na se strani
borio i prvi po imenu poznati ban U novom
ratu s Ugarskom 1166. g. Vizantija je ponovo zavla-
dala Bosnom, uz Srem, Hrvatsku i Dalmaciju.
Pisani izvori za ovo razdoblje od rimskih,
odnosno vizantijskih i ugarskih pisaca i
savremenih zabiljeaka, kojima su kao najva-
niji: Prokopije (De bellis, Bellum Gothicum), Jorda-
nes (De origine actibusque Getarum), Cassiodor (Va-
riae, Opera), Isidor Hispalski (Historia Gothorum),
Pavle (Historia Langobardorum) i Menandar,
za ranije razdoblje, spisi Teofilakta Simokate (Histo-
ria), podaci Jovana Kin'ama, a za kasnija
spis De administrando imperio Konstantina
Porfirogeneta. Jedini izvor predstavlja Bar-
ski rodoslov popa Dukljanina iz 12. v.
Najvanija nalazita iz vremena seobe naroda,
ako apstrahiramo lokalitete s ostacima
skih bazilika i njihovog arhitektonskog ukrasa, uz
runskt natpis u Brezi II, predstavljaju istraeni gro-
42
bovi i nekropole. Prije svih, grobovi
u rimskim sarkofazima otkriveni na lokalitetu Vr-
ba* u Potocima kod Mostara (V. Radimsky, 1890) sa
zlatnim nakitom (par fibula, ogrlica, naun'ice, dio
narukvice, bula), datiranim u prve decenije 6. v., i
nalaz iz istog vremena i iste pri-
padnosti iz Gornjih kod Travnika (A. Hoffer
1893; par fibula, naunice s kockom, perla od kal-
cedona). Zatim grupa grobova na kompleksnoj ne-
kropoli na Varoitu u kod Saraje-
va, s sahranjivanja uz
drvene zatite okvire i nalazima i
odnosno vizantijskog obiljeja, dati-
ranim u prvu plovinu 6. v. (N. 1954-1958;
par fibula, prsten, prljen od gorskog kristala, per-
le, tipovi privjesak); nekropola u
datirana u isto vrijeme, sa sahranji-
vanjem uz drvene zatitne okvire i izdubljena sta-
bla, s pojavom artificijelno deformiranih lobanja i
prilozima i pripadnosti
{fibule, naun'ice s kockom i korpicom, stilusi, perle,
narukvice, lukovi torbice, bojne sjekire, no-
evi). Neto kasnijim decenijama pripada nekropola
u Koritima (Gradina*) kod Duvna, ukopana u sloje-
ve praistorijske gradine, sa sahranjivanjem uz ka-
mene zatitne okvire i prilozima izrazito
kog, odnosno vizantijslrog obiljeja, uz primjerke ka-
nakita. (Z. 1968; N. 1970,
1976; fibule, naunica, stilusi, narukvica, luk,
torbice, no). Nabrojani lokaliteti, uz one s pojedi-
nalazima ovoga vremena (narukvica: Sara-
jevo*, fibule: Debelo brdo*, umbo: Breza II*,
stilus: Crkvina* - Oborci*), svojim brojem i razno-
nalaza, od kojih su se mnogi ovdje pojavili
prvi put, obogatili su nae poznavanje materijalne
i duhovne kulture ovog razdoblja u Bosni i Herce-
govini i doprinijeli argumentiranijoj analizi sveu-
kupnog fonda ovog materijala u naoj zemlji i ire.
najvanija nalazita ranoslovenskog perio-
da spadaju novootkrivena naselja, spomen'ici sakral-
ne arhitekture i nekropole. U grupi naselja posebno
mjesto pripada prostranom naselju
Jazbine u kod Bijeljine {I. Cremonik
1969-1974), s bogatim ostacima i radionica i
bogatim fondom materijala, datiranim u
raspon od sredine 7. do sredine 9. v. Ono je ujedno
prvo istraena naselje ovoga tipa i opsega i najsta-
rije poznatim kod nas. dosada otkrive-
nim naseljima tipa gradita, najimpozantn'.ijoj vari-
janti pripada naselje Berek* u Mahovljanima kod
Laktaa, je upotreba, na osnovu materijala do-.
bijenog u sondi (N. 1960), trajala od 9-12/13.
v. manji objekti ili slojevi otkriveni u
novije vrijeme dopunjavaju dosada sasvim oskudno
poznavanje ranoslovenskih naselja u Bosni i Her-
cegovini i naoj zemlji uopte.
Brojni su spomenici sakralne arhitekture ovoga
vremen'a, je istraivanje od izuzetnog, viestru-
kog za poznavanje sloene problematike crk-
venih prilika u Bosni i Hercegovini, kao i za analizu
ukrtanja stilskih strujanja. Crkva na Crk-
vini* u kod Sarajeva, estorolisne os-
nove, s ostacima bogatog i zrelog pleternog kamenog
ukrasa, datiranoj u 11/12. v. (I. Cremonik 1950),
pridruuje se crkva na Crkvini u Vrucima kod
Sarajeva, izduene osnove s pravougaonom apsidom
i fragmentima pleterne dekoracije (S.
1960-1961; M. 1975), datirana u 9/10. v.,
je trajanje zabiljeena i kasn'.ije. Crkva na
Crkvini* u Zavali u Popovom polju, s osnovom is-
tog tipa i bogatim fondom arhitektonske plastike
s pleternim i figuralnim ukrasom (M. Vego 1957),
datirana je u raspon 9/10-12. v., a tom periodu
pripada i crkva u Crkvini* u kod Konji-
ca, s istom, neto osnovom (I. Cremo-
nik 1952). Grupi s ovom jednostavnom osnovom
vizantijskog tipa pripada i manja crkva
na Crkvini* u Paniku kod (M. 1967),
u kojoj su otkrivene i dosa.da najstarije poznate
freske u Bosn'i i Hercegovini, potekle iz vizantijskog
kruga oko sredine 12. v. Sloenije tipove vizantijskog
porijekla otkriva kompleks crkava u kod
Trebinja (M. 1967-1968), jedna s osnovom
u vidu upisanog krsta, druga trikonhosa, datirane u
sredinu 11, odnosno sred1nu 12. v., s konstrukcionim
detaljima poznatog benediktinskog graditeljstva. Broj-
n'.i nalazi fragmenata pleterne skulpture
iz i njegove okoline iz Livna (Perkua da-
mija* i Rapovina kod Livna (Groblje*) s latinskim
natpisima, iz Bugojna (Gradine*), iz Humca s
skim natpisom, kao i mnoge ranije ili nedavno otkri-
vene crkvene definitivna analiza i
revalorizacija tek predstoji, upotpunjuju dosada ne-
zapaenu raznovrooost i ove vrste spomenika
u Bosni i Hercegovin'i.
ranoslovenskim nekropolama posebno is-
kompleksnu nekropolu otkrivenu uz ruevine
kastruma u Mogorjelu* kod Capljine (C.
Patsch 1901-1903), s nalazima koji se datiraju u ras-
pon od 6-14/15. v. {naunice, prsteni, uglavnom
dalmatinskohrvatske* grupe, pojasna garnitura,
koplja, mamuze porijekla); grupu grobova
na kompleksnoj nekropoli u ovoga
razdoblja (ogrlica, naunice, prsteni
vatske i bjelobrdske grupe) i nekropolu u Gomjenici
kod Prijedora (Baltin'e bare*) s prebogatim fondom
nakita preteno bjelobrdske*, a zatim ketlake* i
dalmatinskohrvatske grupe*, datiranim u 10-11. v.
(Z. 1963; N. 1964 i naunice, ogrlice,
privjesci, prsteni, mamuze). Istom tipu i vremenu
pripada i nekropola u Lukama* - Mahovljani kod
Laktaa s nakitom bjelobrdske i ketlake grupe
(N. 1969-1971; naunice, prsteni, privjesci)
i nekropola Bagrua* u oblinjim Petoevcima s
nalazima bjelobrdske i dalmatinskohrvatske grupe
(Z. Zeravica 1976; keramika, naunice, prsteni, pri-
vjesci, no, mamuze), kao i nalazi iz unitenih gro-
bova u (Junuzovci) kod Bosanske Gradi-
ke uglavnom bjelobrdskog tipa (n'aunice,
ogrlica, narukvi<;:a, pr;iyje.sci, prsteni, koplje). Sasvim
posebno mjesto u ovom nizu pripada kompleksnoj
nekropoli Grudina* u Bugojnu s grobovima s raz-
tipovima zatitnih okvira i grobne konstrukci-
je i izuzetno bogatim fondom nalaza, uglavnom na-
kita i mamuza, je trajanje pratiti od
9-15. v. Ranoslovenski nalazi pripadaju uglavnom
dalmatinskohrvatskoj grupi, a povremeno se pojav-
ljuju bjelobrdski ili ketlaki tipovi (P. 1959;
N. 1960-1981; naunice, prsteni, privjesci,
narukvice, ran'i. tipovi mamuza). Sva ova nalazita,
uz brojne nalaze na lokalitetima starijih
epoha, na praistorijskim tumulima ili uz
ruevine i bazilike (illpr. zlatni
nakit iz i pojasa s natpi-
som iz Gradine - Vr>bljani kod svrstali
su Bosnu i Hercegovinu u jedno od s naj-
bogatijim, ujedno i najraznovrsnijim fondom ove
vrste arheolokog materijala kod nas.
Nema podataka u
pisanim izvorima o
u Bosni i Hercegovini u prvim ovog raz-
doblja, sem da je na uprave. bio
comes i da su za dio drave bila ustanovl3ena
dva upravna centra - Salona, za provinciju Dal-
u koju je spadala i Bosna i Hercegovina,
i Sirmmm za Panoniju Secundu. Vrlo je vjerovatno
da su i dalje zadrane admiillistrativne in-
stitucije doba i rimske uprave. Gema s
monogramom Teodori.ka, davno u Sarajev-
skom polju, ukazuje na najvieg ranga ove
uprave i na Sarajevo kao sredite u ovim krajevima.
Nakon rata provincija
Dalmacija postaje vizantijska tema, kojom upravlja
st.rateg iz Zadra. U ranoslovenskom periodu, vrlo je
-yJerovatno drutveno na sistemu
zupa, pod upravom upana. U prvobitnom plemen-
sistemu, pod uticajem novih istorij-
sk1h 1 drustveno-ekonomskih promjena proizalih iz
prisustva u neposrednom susjedstvu to-
kom 9. v. i dalje se impulsi i
razvoj ranofeudalnih odnosa. Dok su na
oblasti stajali arhonti, titula knez i ban se
tek pri kraju ovog perioda. upama su
u spisu K. Porfirogeneta navedene upa Pesenta
(Pset .-_Bosanski Petrovac) i Pleha (Pliva), a i mnogi
gradovi, vjerovatno utvrde i centri poje-
d1mh <?anas na teritoriji Bosne i Hercegovine),
npr. TrebmJe, Vrm, Lukabetai u Tmvuniji, Bona i
Hum, Dobriskik, Galumainik i Mokriskik u Zahum-
lju, Rastoka i Dalen kod Neretljan'a, Hlebena u
Hrvatskoj, Salines u Srbiji, a u Bosni samo dva
grada: Katera i Desnik. Ovi spomenici nisu siste-
matski istraivani, mada arhitektonski os-
taci na mnogima od njih podatke isto-
rijskih izvora.
Opti pogled na privredni i kulturni razvoj. U
toku uprave zabiljeeni su napori za
od!anjem i poboljanjem ekonomskih prilika. Got-
skim stanovnicima dodijeljena je jedna plod-
nog zemljita, a 508. g. u provinciju Dalmaciju do-
co:mes Simon radi rudarstva, pri
cemu Je rudonosno Bosne morala biti od
izvjesnog Zna se da su postojale i kovnice
novca, je opticaj, mada sasvim na-
lazima, i na Bosne i Hercegovine,
a sasvim normalno, i opticaj vizantijskog
Salona i Sirmium postaju razvijeni upravni
1 trgovinski centri, sa iroko razvijenom zanatskom
proizvodnjom. U prvim ranoslovenskog
pe7ioda moe se pretpostaviti usmjerenost ka poljo-
privrednom razvoju u novoj postojbini, razvoj pri-
mitivnije gradnje u nuvim uslovima i tradicionalnog
da bi postepeno dolo do ire proizvod-
nje, koja je i izvjestan stepen
stva, zanata, primitivnijeg rudarstva, vje-
43
rovatno i zlatarstva, su stvoreni uslovi i za
robnu razmjenu i trgovinske kontakte i s
udaljenijim proizvodnim centrima.
U kulturnom pogledu, u prvim osje-
tan je _uticaj prvog talasa hristijanizacije, a arijan-
ska pripadnost Gota, u optoj toleranciji
njihove politike, nije predstavljala smetnju prodoru
uticaja s obje strane Jadranskog mora
u ?kviru jedne drave, i vizantijsko-mediteranskog,
u svim kulturnim i struja-
nJima na ovom I spomenici arhitekture i
sku1pture, i sitni zlatarski proizvodi ovo uveliko
Nema pisanih podataka o kulturnim pri-
likama doseljenim Slavenima u ovo
u toku 7. i 8. v., kao ni. podataka o tome kada je
izvreno njihovo pokrtavanje, ali se zna da je ovaj
proces odmah nakon doseljenja i da je do-
lazio iz Rima i preko gradova u primorju, vjerovat-
no i preko misionara u zapadnijim kraje-
vima. se smatra da su Hrvati pokrteni oko
800. g., dok se imena u srpskoj vladarskoj
-porodici javljaju tek u drugoj polovini 9. v. Misio-
narski rad Cirila i Metodija i njihovih bio
je od izuzetnog uticaja na dalji proces pokrtavanja
i u ostalim dijelovima Balkana. Tragove prve pis-
menosti u Bosni i Hercegovini u 9. v.
(Livno i Rapovine, latinisko pismo), odnosno u 10/11.
v. (Humac, pismo), kao i graditelj-
ske djelatnosti, sakralnih skulp-
turalnog ukrasa i fresko-slikarstva, zlatarske pro-
dukcije i dr. U bogatom fondu nalaza ovog vremena
smjenjuju se refleksi uticaja kulturnih
sredina, od trajne prisutnosti, u ili manjoj
mjeri, vizantijskih kulturnih i struja-
nja do povremenih, koji su dolazili iz kul-
tur.nog kruga, iz kruga stvaralatva
na naem primorju uz jake impulse benediktinskog
graditeljstva, ili iz karpatskog bazen'a. Svi ovi uticaji
stapali su se sa tradicijama i formirali
kulturni stratum, koji u kasnijim sto-
prirodnim razvojem, i svoj najori-
ginalniji izraz.
[Tom 1.: Sl. l!3, UJ.; Sl. 29 (1'---28, 33, 34); Sl. 32; Sl. 33
(1,..-l;, 7); Sl. 34, 35, 36, 42, 50, 53, 55; Ta:b. 1 (1-17); Ta1b.
2 (1-6); T.aib. 10 (1-18); Ta:b. 11 (1-8); Tab. 22 (1-7);
Tom 2: Taib. 1:2 '(1-B); Tom 3: Taib. 11 (lJ-..S}; '11ab. 12
(1-4)} !
LIT.: V. 1914, 12-13; C. TruhelkCL 1914 a, 221-252;
.J . 1950 a, 383-395; I. Cremonik 1951 a, 241-270;
I. Cremosnik 1977, 227-308; N. 197B, 97-110; N. Mi.
1980, 287-306; N. 1983; 217-224; N.
1983 a, 231-237; N. 1984, 375-430.
44
Pavao
KASNI SREDNJI VIJEK
bosanskog srednjeg vijeka bavila
su se zadnjih sto godina tri glavna centra: Jugosla-
venska akademija znanosti i umjetnosti u Zagrebu,
Srpska akademija nauka i umetnosti u Beogradu
i Zemaljski muzej u Sarajevu. Odmah treba napome-
nuti da su spomenute akademije preteno
vale a Zemaljski muzej kulturnu istoriju.
Tome treba dodati da je kod obiju akademija prou-
srednjovjekovne prolosti Bosne i Hercego-
vine spadalo u periferne i usputne zadatke, a Ze-
maljskom muzeju to je bio jedan od glavnih ciljeva.
Prema tome, sve do 50-tih godina ovoga
Muzej je bio jedina institucija koja je u osnovnom
programu svoje djelatnosti imala i sred-
njovjekovne prolosti Bosne i Hercegovine.
Djelatnost Muzeja u sferi istra-
ivanja odvijala su se u nekoliko pravaca i kroz
vie osnovnih metodolokih postupaka.
Glavni nosioci i organizatori ovoga posla bili su
muzejski odmah treba napome-
nuti da oni, sve do novijeg vremena, nisu bili spe-
cijalizirani za srednji vijek, nego su se bavili i dru-
gim disciplinama koje su se u Muzeju.
U starije doba,- u prvoj fazi rada Muzeja, jedino se
za C. Truhelku moe da se bio razvio u
nog medievalistu. Reorganizacijom rada Zemaljskog
muzeja poslije 1948. g.
je i kasnije uvedena specijalizacija, tako da su se
pojedini imali baviti srednjo-
vjekovnom arheologijom kao svojim osnovnim rad-
nim zadatkom.
U periodu do prvog svjetskog rata sa-
radnici Muzeja bili su i brojni amateri: sve-
inenjeri i pa i andarmi, koji su
ne samo prikupljali arheoloke pred-
mete i slali pismene izvjetaje o novim arheolokim
nalazitima nego i pisali priloge u Gla-
sniku Muzeja (Stevan Tomo Tomo
i brojni drugi). .
U isto vrijeme Zemaljski muzej je uspio zain-
teresirati broj priznatih iz ostalih
junoslavenskih i drugih zemalja. Tako se
saradnike Muzeja ubrajaju i velika imena tadanje
istorijske nauke, kao to su: V. F. K.
Lj. Thall6czy, I. Ruvarac i F.
Kako se vidi, baza is-
traivanja razvijala se od muzealaca sa irokim kru-
gom djelovanja koji angairaju veliki broj amatera
i okupljaju saradnike, preko koji se bave
svim granama istorije srednjega vijeka, do
ka specijaliziranih za arheologiju srednjovjekovne
Bosne i Hercegovine. Razumije se, ovakav razvoj
nije uvjetovan samo unutarnjim razvojem Zemali
skog muzeja nego i sticajem mnogih drugih okol-
nosti.
Evoluciju kadrovskoj doivjela je i os-
novna metodologija, odnosno tehnologija rada na pri-
kupljanju i obradi dokumentacije o srednjovjekov-
noj Bosni i Hercegovini. prikupljanje
predmeta i nalazi, otkupi, pokloni,
obavijesti i dr.) u prvim decenijama rada Zemalj-
skog muzeja imalo je relativno veliki uspjeh i dalo
niz rezultata. Tim putem je npr. u Mu-
zeju prikupljena vrijedna zbirka oruja, zatim ko-
lekcija bosanskog i drugog srednjovjekovnog novca,
nabavljena poznata Kulina bana, a u Glasni-
ku objavljen veliki broj o
pitanjima srednjovjekovne bosanske povijesti. Ova-
kav rada tokom vremena sve vie gubi n'a
svom i on se primjenjuje samo povremeno.
Sistematska prikupljanje daleko
je efikasniji i suvremeniji metod znanstvenog rada.
Za prvih 25 godina rada Zemaljskog muzeja jedino
je prikupljanje epigrafske sa kojim
se bavio C. Truhelka, imalo iri i sistematski ka-
rakter. Pred sam II svjetskog rata D. Ma-
i kasnije nastavlja sa detaljnom arheo-
loko-topografskom i istorijskom obradom srednjovje-
kovnih gradova .. Poslije nekoliko ma-
akcija ima izrazito sistematski karakter: pa-
leografska obrada bosanskih i humskih povelja (G.
Cremonik), rredovrena akcija kataloke obrade ste-
(A. Benac, D. Sergejevski, M. Vego, N.
. rad na prtpremi i izdavanju Zbornika
srednjovjekovnih natpisa na (M. Vego}, te
brojne akcije rekognosciranja koje su se kanalizira-
le u rad n'a izradi Arheolokog leksikooa Bosne i
Hercegovine.
Arheoloko iskopavanje je, bez sumnje, najzna-
metod za prikupljanje o kul-
turnoj istoriji starijih epoha. Citav niz okolnusti ut-
jecao je na to da se, sve do unazad 30 godina, isko-
pavanjima srednjovjekovnih nalazita pristupa ri-
jetko i Prije svega, srednjovjekovna ar-
heologija kao disciplina sporo je probijala
sebi puteve (kod jugoslavenskih naroda
Raspoloivi kadrovi bili su angairani na prais-
torijskoj i arheologiji, koje su se odavno
afirmirale u svijetu; pored toga, austrou-
gan:;kom reimu nije ilo u prilog intenzivno i i-
roko ispitivanje nacionalne kulture. U vrijeme
dva svjetska rata sredstva za muzej:;ki rad bila su
nedovoljna za bilo kakve zahvate. Pa i na-
kon proao je gotovo jedan dece- _
nij prije nego to su stvoreni uslovi za neto zna-
zahvate u srednjovjekovnoj arheologiji.
Prvo arheoloko iskopavanje jednog srednjovje-
kovnog lokaliteta u Bosni i Hercegovini obavio je
Truhelka. To je iskopavanje tzv. kraljevskog
groba u Jajcu, koje nikada nije u .cjelini objavlje-
no. Kasnije je Truhelka obavio jo n'ekoliko ma-
njih, uglavnom zatitnih iskopavanja, kojima
je mauzolej Batala u Turbetu
kod Travnika. Prvo iskopavanje izveo je C.
Patsch, za arheologiju. On je 1909.
i 1910. g. otkopao ruevine kraljevske crkve u Ar-
kod Visokog, ali iz nepoznatih razloga
ni ovaj izvjetaj nikada nije bio objavljen.
kopanje obavio je V. 1912. g. (crkva sa ma-
njom nekropolom u Brezi - Sr&n, a od tog vreme-
na pa sve do- 1948. g. ako zanemarimo noviju deter-
min'aciju pojedinih spomenika (Gradac u Lepenici*,
Breza II*), nije obavljeno nijedno iskopavanje na
arheolokim nalazitima srednjeg vijeka. od
1948. g. I. poduzima iskopavanje nekoli-
ko srednjovjekovnih lokaliteta Li-
dr.); u periodu od 1954 do 1961. g. M.
Vego otkopava crkvu u Zavali i groblje porodice
u Biskupu kod Konjica glavica),
te jo tri crkvice u okolini Konjica, N. oba-
vlja zatitna .iskopavanja u kod Sa-
rajeva 1954-1958. i Potocima kod Mostara 1959,
a 1959-1967. g. P. vri iskopavanja na sta-
rim gradovima i dvorovima Bobovac, Kra-
ljeva Sutjeska (Dvori*), Jajce i Blagaj).
Objavljeni radovi imali su u
broju karakter Manjim brojem su
zastupljene rasprave pojedinih problema, a jo ma-
njim monografije i sinteze. Tako, karakter malih
monografija imaju pojedini radovi Truhelke i
zatim publikacije o A. Benca,
D. Sergejevskog, M. Vege, .
Kao zaokruene sinteze ueg obima, ali ipak
cjelovite mogu se navesti samo: bosanske i humske
povelje G. i Zbornik srednjovjekovnih
natpisa M. Vege. Ostali radovi vie
su pokuaji nego zaokruene i cjelovite sinteze.
Ako bismo htjeli dati priblinu ocjenu
rezultata Zemaljskog muzeja na medieva-
listike, onda bi stanje izgledalo otprilike ovako: U
Glasniku Zemaljskog muzeja objavljen je velik broj
i rasprava .istorijskog sadraja, na
temelju pisanih izvora. Neki od njih imaju trajnu
vrijednost, kao to su radovi Truhelke, I. Ruvarca,
V. Lj. Thall6czya, F. V. i
G. Izuzetnu vrijednost ima rad G. Cre-
monika o bosanskim i humskim poveljama sred-
njega vijeka, gdje je data kompletna paleografska
analiza originalnih srednjovjekovnih isprava. Ovdje
treba napomenuti i to da je samo jedan dio ovih ra-
dova potekao iz pera muzejskih drugi dio
pisali su vanjski saradnici, a Muzej je u njihovu
stvaranju odigrao ulogu organizatora i Po-
od 1955. g. Glasnik vie ne objavljuje tzv.
istorijske radove ako nisu vezani za ar-
heolokog karaktera. Ovakva orijentacija, odnosno
specijalizacija Muzeja i Glasnika, dola je kao
posljedica razvoja drugih institucija koje se bave
istorijom srednjovjekovne Bosne.
Daleko je doprinos Muzeja. u onim
ograncima istorijske nauke koji se temelje na mate-
rijalnim spomenicima kulture. Tako je npr. pregled
bosanske numizmatike I. u stvari zaokruena
sinteza, kao. to je u domenu epigrafike
Zbornik srednjovjekovnih natpisa M. Vege, ili Sred-
njovjekovni iz Bosne i Hercegovin'e P.
" )j<';a .. iroku djelatnost razvio je Muzej u
nju srednjovjekovne umjetnosti Bosne i Hercegovi-
ne. Taj rad se odvijao u nekoliko pravaca. Bez sum-
nje, najvie rada je ufo.eno u original-
ne umjetnosti Na
ovoj tematici radio je, gotovo sto godina, veliki broj
muzejskih i vanjskih saradnika. Muzej
je bio inicijator novih metoda koje su
kasn'ije prihvatile i neke druge institucije i poje-
dinci, a svojim publikacijama i izlobama, te sarad-
njom sa pojedinim i javnim radnicima
postigao je da umjetnost upozna i iroka
kulturna javnost Evrope, pa i Amerike.
Otkrivanje i spomenika arhitekture
i arhitektonske plastike je iroko
rada u ovoj oblasti. I ovdje je prve rezultate posti-
gao Truhelka (Jajce i dr.), a novija iskopavanja
I. M. Vege i P. otkrila su djela
ljepote i originalnosti. Iskopavanje ve-
broja srednjovjekovnih nekropola (C .. Patsch, I.
N. M. Vego, . L. Fe-
kea i dr.), dalo je bogat fond predmeta primijenjene
umjetnosti, uglavnom nakita, koji predstavlja odraz
kulturnog karaktera onoga \Temena.
45
Arheoloka metodologija i veliki broj predmeta
novijim iskopavanjima da se
na temelju arheolokog materijala otkriju i brojni
drugi za istoriju vani podaci, kao to su:
-antropoloki, drutveni i ekonomski odnosi, kulturni
uticaji, kultura, nonja itd. U tome pogledu
Muzej je prve ozbiljne korake, a glavni dio
posla tek predstoji.
Historijski razvitak. Sred1nom 12. st. Bosna
postepeno osamostaljuje se i svoju
dravn'U organizaciju. Od tada pa do 15. st. bosanska
se drava gotovo neprestano bori za svoju samo-
stalnost. opasnost prijetila joj je sa sjeve-
ra, od Ugarske, a u 15. st. nametnuta joj je i borba
protiv silovite turske ekspanzije s istoka.
Najstariji po imenu poznati bosanski vladar bio
je knez Stjepan s kraja 11. st., koji je bio
dukljanskog kralja. Sredinom 12. st. Bosnom vlada
ban a krajem 12. i 13. st. ban K;ulin.
Za Kulinova banovanja Bosna doivljava snaan us-
pon na ekonomskom i kulturnom plan'U.
U njegovo vrijeme znatno su proirene dravne gra-
nice. Trinaesto ispunjeno je i
posebno vjerskim previranjima, koja su rezultirala
formiranjem samostalne crkve bosanske, koja u
ostaviti duboke tragove u go-
tovo svim sferama ivota. Na pla-
nu ovo karakteriziraju vojne i poli-
intervencije Ugarske. U 15. st. Bosna doivlja-
va ponovni snaan uspon'. je Stjepan II Kotro-
(1322-1353) mogao navesti u jednoj povelji
da on drae od Save do mora, od Cetine do Dri-
ne. Njegov nasljednik Tvrtko Bosnu proglaava kra-
ljevinom 1377. g., a sebe kraljem Srbije, Bosne, Pri-
morja, Humske zemlje, Dalmacije, Hrvatske, Donjih
krajeva, Zapadnih strana itd. U to doba Bosna je
najsnanija junoslavenska drava.
Poslije Tvrtkove smrti nastaju dugotrajne bor;-
be za prijesto, koje slabe centralnu vlast, a
oblasn'ih gospodara. u Donjim kra-
jevima, u Humu i u Podrinju vla-
daju svojim velikim teritorijima kao pravi suvere-
ni. Kraljevi Dabia, zatim njegova ena Jelena, Os-
toja i Tvrtko II nisu bili u stanju slomiti njihovu
niti osigurati sebi nasljednike. Krupni feudalci
sve smjenjuju kraljeve i postavljaju svoje
kandidate na bosansko prijestolje.
Kraljevska vlast postaje stabilnija posljednjih
decenija bosanske samostalnosti, za vlade posljed-
njih kraljeva, Tomaa i Stjepana Bua
je to posljedica opadanja i Pavlo-
i sve izdvajanja oblasti iz dravne
zajednice, zatim smirivanje vlastele usljed sve ja-
turskog pritiska. Proces postepene un'Utranje
konsolidacije bosanske drave prekinula je turska
invazija, koja se zavrava padom Bosne
1463. g. Humska zemlja odrala se do 1482. g., a
posljednje uporite, Jajce, koje je drala
ugarsko-hrvatska posada, palo je u turske ruke
1528. g.
Sredinom 12. st., nastankom dravne organiza-
cije u Bosni, nastaju i nove ekonomske, drutvene
i prilike, koje u svom daljem toku,
ostalog, uticati na pojavu i razvoj novih
urbanih centara. feudalnog drutveno-eko-
nomskog sistema dovodi do razvoja privredn'ih gra-
na neagrarnog karaktera, prije svih trgovine, to
se direktno odraava na formiranje naselja grad-
skog tipa. od druge polovine 12. st. postoje
dravni ugovori koji reguliraju trgovinske odnose
Bosne sa susjedima, kao i konkretni podaci o trgo-
vinskoj razmjeni, ali nema podataka o mjestima gdje
46
se ta djelatnost odvijala. Na osnovu izvorne
ne moe se ustanoviti da je u Bosni do dvadesetih
godina 14. st. postojalo bilo kakvo naselje ili
ni grad. Tu konstataciju uglavnom i arhe-
oloka situacija.
Proirenjem bosanskog dravnog teritorija za
vladavine Stjepana II u granice Bosne
ulaze gradovi*: u upi Banjici i Ko-
tor u upi Vrbanji. U novoosvojenim oblastima Usori
i Soli bili su gradovi Srebrenik i Kulat. Gradovi u
centralnoj Bosni, kojima su Vi-
soki i Bobovac, javljaju se neto kasnije, u drugoj
polovini 14. st. Svakako da su u Bosni
mnogo brojnija nego to to pokazuje izvorna
Od tridesetih godina 14. st. javlja se u Bosni vie
gradova. Smatra se da ih je tokom srednjeg vijeka
oko 350, od je danas topo-
grafski ubicirati oko 200 takvih objekata.
tih gradova podignuta je u 14. st. za vladavine bana
Stjepana II i kralja Tvrtka I. U 15. st. izgradnja je
nastavljena nesmanjenim intenzitetom, a ogledala
se u proirivanju i te u
izgradnji velikog broja novih gradova. U razvoju
bosanskih gradova mogu se razabrati dva faktora:
vojnoobrambeni, kada se grad razvija
se ratnim tehnikama, i naseobinski, kada on postaje
komponenta stvaranja gradskih i varo-
kih naselja. Ovaj drugi faktor je vaniji i zanim-
ljiviji. Razvojem grada u prostornom smislu, for-
tifikacijama se i stambeni kvar-
tovi, a u podnojima tih gradova naselja trgo-
vaca i obrtnika (Visoki*, Kulat6, itd.). Proces
urbanizacije intenzivira se sredinom 14. st a pod-
staknut je naglim razvojem rudarske proizvodnje
i djelatnostima vezanim za tu proizvodnju. Osim u
podnojima gradova, gradska naselja se
formiraju i u blizini gotovo svih bosanskih rudnika.
Jedno od n'ajstarijih takvih naselja je Ostrunica u
centralnoj Bosni koja se u izvorima javlja 1349. g.
U drugoj polovini 14. st. naselja uz rudnike su:
Srebrenica, Fojnica, Kreevo, Olovo, i dr.
Osim uz rudnike, formiraju se naselja i uz vane
Takvo naselje je trg Drijeva, koja
su nastala jo u drugoj polovini 12. st a u granice
Bosne ula u prvoj polovini 14. st. Prijepolje i
su formirani prije nego su uli u sastav
bosanske drave za vladavine Tvrtka I. Osim ovih,
naselja su: Gorade, Cer-
nica, Novi, i dr. Neki srednjovjekovni gradovi po-
stali su u 14. i 15. st. sjedita vladara i feudalaca,
administrativn'i centri drave ili pojedinih oblasti ..
Izvorna spominje dvorove bosanskih vla-
dara u Bobovcu*, Kraljevoj Sutjesci, Podvisokom,
Motrima, Kreevu, N eretvi i Jajcu. Vladarske re-
zidencije u Bobovcu i Jajcu, vjerovatno i u Kree-
vu, nalazile su se u okviru gradskih bedema, a os-
tale su bile samostalni objekti. Od svih vladarskih
sjedita, najistaknutije mjesto zauzima Bobovac, koji
je smatran glavnim i gradom bosanske
drave. U njemu se i bosanska kraljevska
kruna .. Bobovca je i u tome tp je on jedini
u potpunosti arheoloki istraen dravni centar sred-
njega vijeka na junoslavenskom
Uz Bobovac, otkopani su i ostaci vladarske rezi-
dencije u Sutjesci. Reziden'Cije feudalaca bile su
smjetene na feudalnim imanjima po selima, kakav
je bio dvor u Zaboranima kod Nevesinja,
ili u gradova, kakav je bio
dvor gospodara Huma u kod Blagaja na
Buni. Rezidencije u gradovima imali su,
uglavnom, vii feudalci. je stolni grad poro-
dice Jajce a Samo-
bor i Soko, oba na Drini, i Blagaj .na Buni
velikom broju drugih gradova stanovali su
funkcioneri koji su upravljali samim
gradom ili irim prostorom (katelani, knezovi i
sl.). .
Najnovija arheoloko-topografska istraivanja
pokazala su da je gotovo svako naseljeno mjesto u
srednjovjekovnoj Bosni imalo crkvu, a u gra-
dovima, kakvi su bili Jajce, Bobovac, Srebrenica i
dr., bilo je po vie takvih objekata. Za razliku od
drugih junoslavenskih zemalja, u Bosni i Hercego-
vini je malo sakralnih objekata. Manjim
ili dijelom takve su crkve u kod
Stoca, Sopotnici kod Gorada, Dobrunu kod Vie-
grada ili kod Jajca. Crkve u Srebrenici,
i Jajcu pretvorene su u damije. Do sada je
arheoloki istraena oko petnaestak srednjovjekov-
nih crkava. Crkvene podizali su vladari,
pojedini feudalci, te zajednice
(upe, gradovi i varoi), zatim crkvene organizacije.
Prema historijskim, arheolokim i topografskim po-
dacima, vladari su podizali crkve po gradovima i
varoima. Arheolokim putem mogu se dosta pouz-
dano identificirati vlasteoske crkve, jer su u nji-
ma sahranjivani sami ktitori i njihovih po-
rodica. Podizane su preteno po selima i vlastelin-
stvima, a sluile su za potrebe vlastelinske porodice
(crkva u kod Sto-
ca i . u kod Ljubinja).
Ponekad feudalac podie crkvu za potrebe ire za-
jednice. Takve su crkve upana Pribila u Dobrunu
kod Viegrada i hercega Stjepana u Sopotnici kod
Gorada. Najbrojnije su crkve koje su pripadale
seoskim Oko njih su, po pravilu, velike
nekropole sa i s brojem grobova
bez One su malene i siromane uk-
rasima. Gradske i varoke crkve nije uvijek
arheoloki identificirati zbog kasnijeg razvoja nase-
lja, ali je to ipak u Jajcu, Bobovcu i Sre-
brenici, ili Bokevcu i Crenjevu kod Konjica. Po
pisanih izvora zna se da je takvih
bilo i u drugim gradovima (Vranduku,
Tenju, i dr.). Njih su podizali vladari, ali i sami
sredstvima.
broj crkava je od kamena u
malteru. U umovitim krajevima upotreb-
ljavana je i drvena Arheoloka istraivanja
pokazuju da je bilo dijelom kamenih, a dijelom dr-
venih (Biskup i Gornja Bijela kod Ko-
njica). U Bosni i Hercegovini jo nije registriran
sakralne podignute od opeke. Za-
karakteristika svih srednjovjekovnih bo-
sanskih crkava jeste da, s rijetkim izuzecima, pred-
stavljaju jednobrodne ih je imala
polukrun'U, a samo neke apsidu. Crkvica
u kod Jajca imala je poligonalnu apsidu,
dok je u grobnoj kapeli na Bobovcu prvobitno pra-
vougaona apsida naknadno iznutra zaobljena. T.ri
polukrune apside imala je jedna crkva na Bobovcu
i crkva u Gornjoj Bijeloj kod Konjica. Konstruk-
tivno-dekorativne dodatke imaju u Lisi-
kod Konjica (lezene s vanjske strane), So-
potnici i (slijepe arkade iznutra), te u Dobru.nu i Ar-
kod Visokog (zidane pilastre). Moe se
konstatirati da duge korove imaju uglavnom gra-
sa pravougaonom apsidom.
Posebnu vrstu sakralnih predstavlja-
ju grobne crkve ili mauzoleji, koje se u
pogledu ni po ne razlikuju od ostalih crkava.
Razlike su samo funkcionalne prirode, jer su one,
prije svega, nadgrobni spomenici. U Bosni je po-
znato vie takvih objekata, a podignuti su u XIV
i XV st. To su: grobn'a kapela bosanskih kraljeva
na Bobovcu, podzemna crkva (tzv. katakombe) u
Jajcu, mauzolej Batala u Turbetu kod Trav-
nika, crkva kneza u i
mauzolej u Crkvini* kod Gorada. Nije
da je crkva u Biskupu kod Konjica podignuta kao
mauzolej porodice a vjerovatno je i nad
grobnicom kaznaca Nespine u Malom kod
Visokog stajala crkva.
Namjetaj i dekoracija srednjovjekovnih crkava
su u kamenu i u drvetu. Nama je poznat
samo rad u kamenu, jer je sav drveni namjetaj
propao. Osim toga, nae jednostrano poznavanje je
i nepotpuno jer su dosadanja arheoloka istraiva-
nja vrena na seoskim crkvama, koje su redovno
malene i siromane. Iskopavanja manjeg broja grad-
skih i varokih crkava (Jajce i Bobovac) pokazala
su djela visokih dometa.
Bosanska srednjovjekovna sakralna arhitektura
i skulptura po stilskim osobinama pripadaju roma-
nici i gotici, te bizantsko-srpskim stilovima. Pod
uticajem bizantsko-srpske arhitekture je
crkva u Dobrunu, te crkva u i
kod Konjica.
Uticaji romanike na sakralnoj arhitekturi i skulp-
turi Bosne i Hercegovine mogu se pratiti u pojedi-
detaljima. Najcjelovitiji objekat te vrste je-
ste crkva u kod Trebinja i crkva Sv. Luke
u Jajcu. Ova posljednja je kao izrazito
sa portalom
ukraenim tordiranom trakom, te profiliranim sim-
sovima i skulpturama, od kojih je figura
lava koji je nt>sio stup, ali je kasnije crkva dobila
opremu. detalji na njoj se
ponovo javljaju u 15. st., kada se na zvoniku po-
stavljaju tri reda bifora. U ovu grupu
spada vjerovatno i crkva u kod Bosan-
skog Petrovca. Ovom periodu pripada i dio reljefnog
ukrasa iz Zavale, reljefna iz Carevog Polja
kod Jajca, a moda i glava iz kod
Sanskog Mosta.
sakralne locirane su
po gradovima i varoima. Pripadaju zrelijim faza-
ma ovog stila. Podignute su od sredine 14. do sre-
dine 15. st., i spadaju u najbolja ostvarenja sakralne
arhitekture i skulpture u Bosni. Dobar dio ovih gra-
podigli su dominikanci i franjevci, uz
samostane. Do sada je otkriveno vie takvih objekata
Jajce, Olovo, Baki{!i, .f.\rnautovi-
<:i, Bobovac, i dr.). Osim ovih tzv.
crkava sa dugim korom, karakteristike (svod
s otrim lukom) ima i hercegova crkva u Sopotnici.
svod ima i dananja Bijela damija u Sre-
brenici. i cjelovite forme (portal, pro-
zori, svod i dr.) ima kapelica Sv. Ive u
kod Jajca. Crkve u i Sv. Luka u .Jajcu
su pod uticajem gotike. Prezbiterij crk-
ve Sv. Luke je u prvoj polovini 15. st. produen i
ukraen kamenom plastikom u raskonom
stilu. Pri tom je trijumfalni luk dobio dva reda ka-
menih ukrasa. Nalaz fragmenta skulpture s prika-
zom ruke sa ukazuje na postojanje
djela u punoj plastici, o
i fragmentirano raspelo sa po-
lja. Grobna kapela bosanskih kraljeva na Bobovcu
ima izrazito detalje (dijelove por-
tala ukraene motivom aoke, zaglavni kamen go-
rebrastog svoda, ukras s ljiljanima, vjerovat-
no sa kapitela, itd.).
O slikarstvu u srednjovjekovnoj Bosni znamo
relativno malo, jer su vijesti fragmentar-
ne i oskudne. Na osnovu njih ipak je odre-
47
diti centre iz kojih su dolazile slike, slikari i um-
uticaji u Bosnu. To su Dubrovn'ik i Split,
te pojedine slikarske kole iz Halije i srednje Ev-
rope.
Ako se izuzme minijaturno slikarstvo,
je vrlo malo slikarskih djela. Sada postoji svega ne-
koliko slika koje su dospjele u Basnu, ili su tu u
srednjem vijeku Tri iz
samostana u Kraljevoj Sutjesci (sada u Galeriji
JAZU u Zagrebu). Dvije od njih (Krist na kriu
i Krunisanje Bogorodice) slikane su temperom sa
pozlatom na drvetu, a su oko 1400. g. u duhu
tajerske kole. slika (Krist donator)
je uljem na drvetu u duhu venecijanske slikarske ko-
le 15. st. Triptih iz pripada
slikarskoj koli iz sredine 15. st.
Svega su dva podatka pisanih izvora koji govore
o zidnom slikarstvu. Da nije nekoliko fre-
saka u srednjovjekovnim crkvama, teko bismo ita
znali o ovom vidu slikarstva. Krajem 14. st. nastale
su freske dobrunske crkve (danas, na alost,
.dijelom unitene) sa prikazom, ostalog, crk-
venih sabora i portreta historijskih ktitora
i srpske vladarske porodice. Zbog ovog tematskog
kompleksa i svoje. ove freske predstav-
ljaju ostvarenja u perifernom krugu srp-
skog fresko-slikarstva 14. st.
Freske iz crkve Sv. Luke u Jajcu predstavljaju
rad umjetnika u vrijeme. Najsta-
rije su one sa izvedenim vegetativnim mo-
tivom, crvenom bojom, na sjevernom zidu
crkvene Ovom bojom premazan'a je i sva ka-
mena plastika u crkvi. Mnogo bolji rad
predstavlja fragment freske sa glavom kojeg
je radio nepoznati, ali kolovani slikar. je sli-
kar radio ulomak freske sa geometrijskim motivom.
Unutranjost grobne kapele bosanskih kraljeva
na Bobovcu, kao i trijem ispred nje, bila je sva osli-
kana freskama. Prilikom arheolokih istraivanja pro-
je preko 1000 fragmenata, koje na alost,
nije sloiti u cjeline. Velik broj
ulomaka aureola pretpostavlja broj
likova. su i predstave arhitekture, dok je ve-
getativnih motiva vrlo malo. Velik izbor boja i nji-
hovo nijansiranje ukazuju na rad vrsnug umjetnika.
U ruevinama kraljevskog dvora na Bobovcu otkri-
veni su ostaci primitivnog zidnog slikarstva u cr-
venoj i zelenoj boji. primitivan, moleraj ot-
kriven je i na grobnici Batala u Turbetu
kod Travnika. Skromni ostaci fresaka iz Arnautovi-
Olova, Sopotnice, Crkvine, dopunjuju
ovaj fond.
Bosansko-humsko minijaturna slikarstvo pred-
stavlja pravac junoslaven'Skog sitnosli-
karstva. Po stilskim osobenostima, koje imaju i kro-
noloku vrijednost, minijature bosansko-humskih ru-
kopisa mogu se podijeliti u glavne grupe.
Prvu grupu kneza Miroslava s
kraja 12. st. i tzv. odlomci
iz sredine 13. st. Minijature Miroslavljeva
lja sadre mnotvo ivotinjskih i ljudskih likova,
koji su slikani pod uticajem pravaca s
Istoka i iz Bizanta, s jedne, i romanike, sa druge
strane. Minijature odloma-
ka odraavanju uticaje staroslavenskih rukopisa, ali
se naziru elementi po kojima kasnije bosan-
ska minijatura postati prepoznatljiva.
U dTUgu grupu spadaju rukopisi iz prve polovine
14. st. - Mostarska ili Manojlovo i Evan-
Divoa Minijature oba ova ruko-
pisa pokazuju osnovne osobine romanike, ali se osje-
48
caJu i uticaji ornamentike staroslavenskih rukopisa,
kao i uticaji.
grupu skupina rukopisa iz kraja
14. i prve polovine 15. st. (Beogradsko
Kopitarovo,
i zbornik i dr.), shc-
nih karakteristika kao i Divoevo s tim
to se repertoar motiva proiruje i ustaljuje, a uti-
caji gotike dolaze do izraaja.
grupa rukopisa, Hrvojev misal i Hvalov
zbornik, nastaje pod uticajem dalmatinske i sjever-
noitalijanske zrele gotike.
U minijaturama bosanskih rukopisa naziru se
uticaji staroslavenske minijature, bizantske umjet-
nosti i nekih sitnoslikarskih kola s Istoka. Po stil-
kim karakteristikama, broj minijatura po-.
kazuje osobine romanike uz koju se, ponekad, pri-
mjenjuje i zrela i kasna gotika. odlika
bosanskih minijatura sadrana je u sklonosti ka deko-
rativnosti i motivima - zastavice sa
dva upisana kruga ili romba, palmete, inicijali sa
prepletenim ili u vidu zmaja, orao i
tveronona ivotinja - i izrazitoj u
koncepciji i izvedbi.
Prva pismenost n'a Bosne i Hercego-
vine (latinska, glagoljska i razvijala se is-
u crkvenim okvirima. Formiranje drave
u 12. st., i s tim u vezi pojava dravne administra-
cije stvorili su potrebu za daljim razvojem pismeno-
sti. stupanj pismenosti zahtijevao je i sam
feudalni sistem, u kojem su se feudi dodjeljivali
i pismenim putem. Na dvorovima bo-
sanskih vladara i humskih knezova, a kasnije i na
dvorovima oblasnih gospodara, organiziraju se latin-
ske i kancelarije, iz kojih izlazi velik broj
akata pravnog karaktera pisanih latinskim i
skim pismom. Glagoljica je i dalje, sve do kraja
srednjeg vijeka, ostala u domenu crkvenog ivota.
Osim kancelarija, arita i dalje su os-
tale crkvene radionice, kojih je bilo
i po nekim bosanskih krstjana, u kojima
se prepisuju crkvene knjige.
. Veliku ekspanziju pismenost doivljava za vri-
jeme banovanja Stjepana II i Tvrtka I, a vezana
je za razvoj rudarstva, trgovine i zanatstva. Razvo-
jem ovih privrednih grana stvara se potreba za vo-
poslovnih knjiga, sklapanjem ugovora i dr.
Kao posebno organiziran faktor pismenosti poj3.v-
ljuju se i kolonije trgovaca.
Glavni nosioci pismenosti u Bosni i Hercegovip.i
u srednjem vijeku bili su funkcioneri sve tri crkve-
ne organizacije, kojima je knjiga bila sastavni dio
vjerskih obreda, zatim dijaci (pisari, gramatici, lo-
goteti), kojima je pisarska djelatnost bila osnovno
zanimanje. Oni se javljaju kao pisari pravnih spisa,
crkvenih knjiga i natpisa. Na dvorovima vladara i
oblasnih gospodara postojali su skriptoriji, koji su
obavljali redovne kancelarijske poslove. Pismom _su
se sluili i pojedini vladari i feudalci. Po bosanskim
varoima 15. st. bilo je dosta pismenih
trgovaca i zanatlija, ali o tome nema nikakvih bliih
podataka.
iroko rasprostranjenoj pismenosti
od 12. do 15. st., od koje su se malobrojni
ali vrlo vrijedni ostaci, ova vrsta spomenika danas
je glavni izvor za upoznavanje i kulturne hi-
storije i za jezika u Bosni i Hercego-
vini u srednjem vijeku.
GrobLja 12-15. st. vie su poznata po svojim
nadgrobnim spomenicima - nego po sa-
mim grobovima*. Na osnovu registracije do
sada je identificirano oko 3 000 nekropola sa go-
t-Ovo 70 000 spomenika. Na osnovu broja. i
grobova mogu se a) g7o?lJa
porodica, b) rodova i c) ve!ikih
Kraljevi i istaknuti feudalc1, kao i_ clanov1
njihovih porodica sahranjivani su u posebnim
nim crkvama - mauzolejima. Spomenuli smo v1s2
takvih objekata koji iz 14. i 15 . .;t.
Nae poznavanje srednjovjekovnih nekropola
oskudno je i fragmentarno. Stariji su
samo izuzetno istraivali pojedine grobove ispod ste-
U novije vrijeme ovom problemu prilazi se sa
vie i s namjerom da se nekropole
istrauju kompleksna i u cijelosti. (Grborezi kod
Livna, Bugojno, Dolina Trebinjice, kod
Sarajeva). Takav pristup rezultirao je bogatrm i dra-
gocjenim materijalom.
Privredne prilike u Bosni od 12. do prve ??lo-
vine 14. st. razvijale su se uglavnom u okvirima
agrarne sredine. Od prve polovine 14. st.
razvijaju privredne grane neagrarnog karaktera, CIJI
je uspon uzrokovan snanim razvojem rudarski; pro-
izvodnje. Rudarstvo je ubrzo glavna
na. grana koja je stvorila sirovmsku bazu za brzi
razvoj ostalih grana privrede, prije svih zanatstva.
U blizini rudnika radionice za
proizvodnju metala, a u 15_. za.
Bosanski maj$tori su po VJestim izrade velikih to-
pova bili poznati i van granica sv?je
vrste oruja su Om su SVOJlJ:?
proizvodima podmirivali i ostale
tva. Vremenom je dolo do odvaJanJa p0Jedm1h
majstora oruara: titara, tulara i dr.
Rudarska proizvodnja je . i
uvjete za prelazak na robno-no;rcanu razmJenu_ 1,
svakako, podstakla kovanje domaceg novca.
novca mogle su biti u razvijenim rudarskim centri-
ma, gdje su se okupljali i zlatari, koji su se
ostalog, bavili i kovanjem novca. Zna se_ da Je Jed-
na kovnica bila u Srebrenici, a druga VJerovatno u
Fojnici. Prvi vladar koji je kovao svoj. novac
bio je Stjepan II Osim njega, novac su
kovali Tvrtko I i Tvrtko II, te Toma i . Stjepan

Nagli procvat privrede uticao je i ukupna
kulturna kretanja. Od sredine 14. st. nastaJU mnoga
djela iz oblasti zlatarstva,
vorezbarstva itd. Zlatarstv
0
je ,q, sre:dnJoVJekovnoJ
Bosni bilo jedna od najvanijih zanatskih i umjet-
djelatnosti. Predmet rada zlatara bili su uk-
rasni i funkcionalni predmeti, zatim izrada
matica i kalupa za novac. Osim zlatara stranaca u
Bosni su radili i ljudi koji su zanat
u primorskim gradovima. Tamo se odlazilo
klesarskih, slikarskih, drvorezbarskih i
drugih vjetina.
Klesari su ostavili najvidniji trag u stilskoj ka-
menoj plastici jo od druge polovine 12. _st.
je bila ukraena unutranjost crkava. ZammlJIV? Je
da iz vremena od sredine 13. st. pa sve do kralJev-
skog doba nije nijedno klesa7sko djelo u
Bosni. U doba kraljevstva klesarska dJelatnost do-
ivljava procvat. Bobovac i Jajce su ?ajista_knutiji
centri gdje se njegovala ova grana Ma}-
stori klesari rade na dvorovima vladara I visokih
feudalaca, crkvenim nadgrobnim spo-
menicima, kamenim stolicama i dr.
Drvorezbarska djeLatnost je bila raspro-
stranjena, o nalazi alata i
proizvoda od kosti, . . poda;1_
izvora kao i mnogi indirektni izvori (stecci, pecati,
novac' i dr.). Proizvodi rezbara po vri-
jednosti, izgleda, nisu zaostajali za najboljim kle-
sarskim ostvarenjima.
oblikovanje i ukraavanje predmeta
od keramike prolo je od 12. do 15. st. kroz dvije eta-
pe. U prvoj, koja traje do druge polovine 14. st.,
u pogledu tehnike, oblika i ornamenata, odrale su
se staroslavenske tradicije. Ova se kera-
mika zadrala sve do kraja srednjeg vijeka. Druga
etapa procvatom kulture u .doba
kraljevstva, kada u Basnu sve vie dopiru nove teh-
nologije, novi oblici i ukra_avanja. Novine
se sastoje u iroj upotrebi ocakljivanja, izradi kera-
s oblikovanim
izradi svjetiljki i raznih varijanti
te uvozu proizvoda iz sred-
nje Evrope i Italije.
Nalazi srednjovjekovnlJg oruja* vezani su za
nekropole i grobove, a nisu rijetki slu-
pronalaska ovih predmeta i na srednjovje-
kovnim gradovima. Nalazi oruja uglavnom se svode
na primjerke. Nakit* i ukrasni dijelovi
nonje* iz grobova. Posebno se izdvajaju ne-
kropole iz kod Sanskog Mosta, Gr-
boreza kod Livna, Bugojna, kod Viso-
kog, Mogorjela, Biskupa i kod Konji-
ca i dr. proizvodi su
za sva srednjovjekovna nalazita, ali u pogledu no-
7 - Arheoloki leksikon
49
vih tehnologija, oblika i ukrasa, treba izdvojiti Kra-
ljevu Sutjesku i, posebno, Bobovac. Ova dva nala-
zita su i po nalazima raznih vrsta
i stakla. Nalazi stakla su i u srednjovjekovnim
grobovima (Sarajevo, Panik kod Ljubomir
kod Trebinja, u Popovom polju, Biskup
kod Konjica i dr.). Ostaci luksuznog tekstila prona-
su u grobovima u Biskupu, Gr-
borezima, Biloj kod Travnika. Za srednjovjekovne
grobove vezani su i nalazi novca, koji
su nalaeni i na ostalim srednjovjekovnim lokalite-
tima. nalazi iz ostava
kakve su otkrivene u dva navrata u kod
Konjica, zatim u Gajevima* kod Bosanskog amca
i Lamincima kod Bosanske Gradike.
[Tom 1: Sl. 12, 17, 20, 21; Sl. 29 (29-32); Sl. 33 (6, 8};
Sl. 34, 35, 37, 43, 54; Tab. 3 (1-19); Ta.b. 4 (1-6); Tab. 6
(3, 4); Tab. 23.(1-9); Tom 2: Tab. 13 (1--6); Tab. 14 (1--6);
Tom 3: Tab. 13 (1-6); Tab. M (1-3)]
UT.: I. Rendeo 1944, 237-292; I. Cremonik 1951 a, 241-270;
N. 1954, 281-297; S. 1964; M. Wenzel 1965;
1. 1969, 249-254; M. Vego 1962 a; 1964 b, 1964 c,
1970; P. 1970; S. 1971; Z. 1971;
P. 1973; H. Kuna 1974; P. 1975; D.
1978; Z. 1981, 141-177; N.
1982 a; S. J982 a; V. J. 1982, 343-370; P. An..
1984 a, 435-587.
OPTI LEKSIKOGRAFSKI DIO
*
AD BATHINUM {flumen), v. B), 8.
AD DRINUM (flumen), v. B), 8.
AD FINES, v.: a) B), 8; b) Tom 2, Reg. 3,
br. 146
AD LADIOS, v.: a) B), 8; b) Tom 2, Reg.
3, br. 33
AD LIBROS, v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg.
23, br. 102
AD MATRICEM, v.: a) B), 8; b) Tom 2,
Reg. 12, br. 22
AD PRAETORIUM, v. B), 8.
ADRION OROS, montes (Dalm.). Izvori: Adrion oros
Strah: VII, 5, 5, cfr. Alpeon, ore dysbata App. Illyr.
17=dinara, Dinarske Alpe (Dinaridi) v. Mayer 1957;
Bojanovski, ovdje 8/2 br. VI i dr.
AD TURRES, v. a) B), 8; b) Tom 3, Reg.
25, br. 193, 232, 316.
AD ZIZIO, v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg. 20,
br. 211, 508.
AEMATIS, v.: a) B), 8; b) Tom 2, Reg.
9, br. 19
ALPERIUM, v.: 8
ALPES DELMATICAE. Plin XI, 240 Albion oros,
Strah IV, 6, 1, Albia (pl.), Strab. VII, 5, 2, to Alba-
non oros, Ptol. II, 14, !==Velika i Mala Kapela, od-
nosno Dinaridi. I. Bojanovskii
AMPELUS Ampelos) predstavlja mit o
postanku vinove loze. U najuoj je kultnoj vezi s
bogom Dionizom, vina i teatra.
Spominje ga pjesn'i.k 4. st. n. e. Nonnus (Dio-
nisiaca). Postanak (mit) vinove lme prikazan je Jl
reljefu na cipusu iz Starog Broda* kod. Rogatice 1 na
jednom drugom cipusu iz istog nalazita u vidu uk-
rasne bordure. Datiran je u 3. st.
LIT.: D. Sergejevski, 1934, 21-23, sl. 6, 8. V. Pakvalin
Pavao, pravnik i arheolog kod
Konjica 29. 2. 1920-7. 8. 1985). Studij pravnih na-
uka zavrio je u Zagrebu 1946. g., a doktorirao na
Filozofskom fakultetu u Beogradu 1972. g. Najprije
sudija u Konjicu, zatim kratko vrijeme saradnik
zavoda za zatitu spomenika kulture u
Sarajevu, a od 1956. do 1985. u Zemaljskom muzeju
u Sarajevu. Glavno mu je rada bila arheo-
logija i istorija srednjeg vijeka u Bosni. Obavio je
veliki broj topografskih istraivanja i evidentirao
broj novih arheolokih nalazita u iroj
okolini Konjica, u centralnoj Bosni i u Hercegovini.
Viegodinjim sistematskim istraivanjem grada Bo-
bovca*, kao i iskopavanjem drugih gradova (Blagaj*
kod Mostara, kod Rogatice, Visoki*) bitno je
unaprijedio poznavanje srednjovjekovnih gradova u
Bosni i kao fortifikacija i kao vladarskih i vlasteos-
kih sjedita. Ova istraivanja dopunjena su iskopa-
vanjem ostataka dvora (lokalitet Dvori*) u Kralje-
A
53
voj Sutjesci. su mu i istraivanja sakral-
nih objekata kasnog srednjeg vijeka: temelja velike
crkve i grobne kapele unutar grada
Bobovca, crkva Sv. Luke u Jajcu, a posebno crkve
u kod Visokog, za koju pretposta-
vlja da je sadravala grob Tvrtka I i da je bila
krunidbena crkva bosanskih kraljeva. P. se
dosta bavio i pitanjima srednjovjekovne
heraldike, sfragistike, paleografije i diplomatike, a
broj studija i rasprava posvetio je pitanjima
organizacije srednjovjekovne
Bosne i Huma. Pored temeljnog djela o Bobovcu i
Kraljevoj Sutjesci, objavio je i monografiju o sred-
iz Bosne i Hercegovine, dvi-
. Je obimne regionalne monografije o Konjicu i Vi-
sokom (sa saradnicima), te broj izvjetaja, ras-
prava i studija.
Vaniji. radovi: v. Bib1iog.rafija.
LIT.: B. Pavao GZM n. s. A 40/41, 1986,
7-9; T. Glava, Izbor iz bibliografije dr Pavla
GZM n. s. A 40/41, 1986, 10-12. B.
Tomislav, i arheolog
20. 3. Filozofski fakultet zavrio u
vu (1964), a magisterij stekao na Filozofskom fakUl-
tetu u (1977). Od 1965. g. arheolog u Muzeju
Hercegovme u Mostaru. Obavio dva i vie ma-
njih istraivanja {bazilike na Crkvini* u Cimu, Zi-
Vinjanima i u gradu Borku kod Liti-
ce, te jo nekoliko praistorijskih, rimskih i srednjo-
vjekovn'ih nalazita. Objavio je vie izvjetaja, ras-
prava i studija.
Vai'iniji. radovi: v. Nb1iografija. Basler
APEVA, v.: a) B), 8; b) Tom 2, Reg. 12,
br. 110
APOLON (Apollo, Apollon). Pored broja kult-
nih svojstava, koja su mu pripisivali njegovi tova-
telji u i u svijetu, Apolon je
u Rim u svojstvu Taj atribut,
koJI mu pripisuju u Rimu njegovi tovatelji, potvr-
njemu spomenici-are (rt-
venici). Jedan takav je ulomak rtvenika iz Luana
(llida* kod Sarajeva), drugi, fragment, po-
iz Podgradine* (kod Livna), a to njegovo svoj-
stvo posebno rtvenik njegove kultne zajedni-
ce Apollin(us)-Tadenus sa Ilide kod Sarajeva (Aquae
S*.), jer je u blizini samih terma, koje su
sluile za bolesnika. .
Tadenus, koji se s Apolo-
nom sigurno nije ni ni rimsko boanstvo. Cak
se ne moe govoriti ni o ilirskom bogu
se smatra da je Tadenus porijekla,
pa bi, kao takav, mogao s nekim bolesnikom
porijeklom iz Tracije ili od malog broja
naseljenih u rimsko doba na Sa-
rajeva.
U Bosni i Hercegovini u rimsko doba Apolonov
kult tovao se i u Vranima* kod Prnjavora gdje je
bron'Zana statueta, u uici* kod Duvna odakle
imamo njegov rtvenik i u Prisoju* kod Duvna gdje
je njemu ara. Jo se zna
za njegovu gemu iz (Doba: 2-3 st).
[Tom 1: Tab. 21 (5)] .
LIT.: C. Patsch 1906, 168, Sl. 16; C. Patsch 1914, 179. Sl. 58;
205, Sl. 102-103; V. 1926, 101-104; D. Sergejevski
1940 a, 140, Sl. 9. V. Pakvalin
54
AQUAE, S ... v.: B), 8; b) Tom 3, Reg. 15,
. .
ARDIJEJI=Ardijejci (Ardiaei, Ardiaion). Nosioci ilir-
ske dravnosti u 3. i 2. v. st. e, kasnije pleme u
naronitanskom konventu; populatores quondam Ita-
liae Vardaei non amplius XX decuriis Plin. III, 143,
Cic. ad fam. 5, 9, 2, Liv. XXVII, 30. Ouardaioi Strah.
VII, 5, 6 (=kasnije zvani Ardiaious). Ptol. II, 16.
Ardiaioi Polyb. II, 11, 10; 12, 2, App. Illyr. 10, Dio
frg: XLIX, 2, 3 itd. U carsko su doba ivjeli. u ageru
Narone, preseljeni u n'eplodnu unutranjost uz lijevu
obalu Neretve prema Cetini, a naprama Hvaru
(Strah. VII, 5, 6). Pripadao im je i Peljeac.
Usp. C. Patsch, 1922, 42-53. I. Bojanovski
Arheoloki nalazi eljeznog doba iz
. koje K. Zippel, C. Patsch i drugi pripisuju Ardije-
jima (npr. Drinovci, Grude i dr.) tipoloki se ne raz-
likuje od onog s pouzdano delmatskog (v.
srednjodalmatinska grupa*). F. Papazoglu smatra da
su Ardijeji ivjeli u dananjoj Crnoj Gori, dakle van
teritorija dananje Bosne i Hercegovine.
LIT.: F. Papazoglu 1963; F. Papazoglu 1969, 71-78. B.
ARDUBA, katel to ga je 9. g. osvojio Germanik,
Dio LVI, 15, 1. Lokacija: W. T
0
maschek
(1880) je predloio Vranduk kod Zenice, ali iskopava-
nja na Vran'duku* 1968. nisu dala ni prethistorij-
skih ni nalaza (B. Raunig 1973). O. Hirsch-
feld 1890, 25, 357 ga s Anderba Itin. Ant.
338, 7=Sanderva Tab. Peut., danas u Crnoj
Gori, to nije
Llteraturu a lokacije v. E. 1978, 337-347.
I. Bojanovski
ARGENTARIA, v.: B), 8.
ARHITEKTURA. A) Paleolitska doba. Paleolitski
vjek se podjednako koristio. za stanovanje
i a na otvorenim prostorima gradio je
zaklone od vremenskih nepogoda. Nije poznato da li
je u atore. kako bi se zatitio
od odnosno racion'alnije vatru.
Na otvorenim prostorima, na breuljcima u sjever-
noj Bosni, podizani su atori, koji se, istina vrlo
rijetko, kao u fertilnim horizon-
tima, To je osobito na Visokom brdu*
u Lupljanici (Derventa) i Kadru* kod Gornjeg Svi-
laja (Odak). atori su bili od drvenih greda
prekrivenih koama ivotinja, a stabiliziranih pri
zemlji kamenjem i velikim kostima. Ukopavanje
nastambi u zemlju vreno je u hladnim periodima
s namjerom da se izbjegnu trajn'O zamrznuti povr-
inski slojevi zemlje. U Bosni i Hercegovini nisu
se tragovi atora, pa se njihov izgled moe
samo pretpostaviti na temelju nalaza u drugim kra-
jevima i prilikama.
LIT.: Basler 1979. Basler
B) N eolitsko doba. Arhitektonski ostaci iz neo-
litskog doba, pod kojima, osim stambenih objekata,
podrazumijevamo jo i ostave, ognjita i ra-
mjesta, konstatirani su na nala-
zitima: Obre I*, Kakanj (Plandite*),
(Visoko), Obre II* (Kakanj), Butmir* (Ilida), Nebo*
(Travnik), Varo* (Lopare) i (Konjic). Prema
ostacima, stambeni objekti kao najzna-
oblik neolitske arhitekture grupiu se u ok-
viru dva osnovna tipa: zemunice i nadzemne
Samo u jednom (Donja Tuzla*) zabiljee-
ne su tipa, ali precizniji podaci ne-
dostaju.
Stambeni objekti tipa prisutni su
u najstarijim stambenim horizontima po-
jedinih naselja (Kakanj*, Butmir, Nebo, Nji-
hov tlocrt se uglavnom u okviru priblino
. krunog ili ovalnog oblika, a dubina ukopavanja
varira od objekta do objekta. U broju
radi se o jednodijelnim zemunicama, ali
je zabiljeeno postojanje dvodijelnih (Nebo) i vie-
dijelnih objekata (Kakanj). Gornja konstrukcija se,
prema nalazima u Kaknju,
Nebu i sastojala od ili pletera ob-
lijepljenog glinom.
Ostaci nadzemnih u ili ma-
njoj mjeri, su u Obrama I,
Obrama II, Nebu, i Varoi. U pravilu,
imaju oblik izduenog pravougaonika
dimenzija, a samo je u jednom konstatirana
osri'ova krunog oblika (Nebo). Daleko broj
ovih objekata ima samo jednu prostoriju, ali je utvr-
Sl. 2: Osnova butmirske kulture (Obre II)
i postojanje dvodijelnih (Obre II). Podni-
ce su, u pravilu, od debljih ili tanjih naboja
gline, ali je na dva nalazita i znatno
kvalitetnija gradnja. Jedna u Varoi je imala
pod od dvostrukog naboja gline, a
naboja se nalazio red oblica, dok je u Obrama II
konstatirano glinene pod-
nice daskama. Gornja konstrukcija je, u os-
novi, vrlo na svim nalazitima, ali najbolje
podatke u tom pogledu nalazimo u Obrama II. Stu-
bovi oblucima, su po-
vezani i pleterom, odnosno horizontalnim ili ver-
tikalnim oblicima ili poluoblicama, a cijela konstruk-
cija je oblijepljena glinom. Dekoracija unutranjosti
ukrasa ili bojenjem zida za-
paena je samo u jednom (Obre II).
Ostali arhitektonski ostaci konstatirani su na
svim istraivanim naseljima. U broju slu-
radi se o ognjitima smjetenim u okviru
pojedinih stambenih objekata ili na prostorima is-
pred njih. Pri njihovoj izgradnji upotrebljavani su
uglavnom kamen i glina. Kalotne su neto rje-
i smjetene unutar stambenih obje-
kata, dok se jame-ostave i mjesta nalaze
na prostorima
LIT.: A. Benac 1964 a, 109-<1114; A. Benac 1971, 19-54;
A. Benac 1973, 11-20. B.
C) Eneolitsko doba. O arhitekturi eneolitskog doba
se moe govoriti na osnovu malobrojn'i.h ostataka
i to na ukupno 4 nalazita: Obre II* (Kakanj), Ali-
hode (Travnik), Zecovi* (Prijedor) i Pivnica*
(Odak). Osnovna podjela na zemunice i nadzemne
je prisutna i u ovom periodu neovisno o kul-
turnoj i hronofokoj pripadnosti naselja.
objekti su konstatirani (Gradina*) u Alihodama i
Zecovima, a tu ulaze i .. jame ukopane u
neolitski sloj Obra II. Njihova gradnja je okarakteri-
sana istim principima kao i kod neolitskih objekata
iste vrste. Najbolje ostaci nadzemnih
vezani su za Zecove i Pivnicu*. Radi se o
tim manjih dimenzija u tehnici
jo u neolitu. U Zecovima se jed-
na velika vjerovatno posebne namjene.
nog karaktera je, vjerovatno, i velika ovalna
iz Pivnice, koja je uz unutranje rubove imala ba-
nak sa posebno kultnim mjestom.
LIT.: A. Benac 1!}50, 15; A. Benac i,g59 a, 20-22; A. Benac
1962, 22-26; A. Benac 1971, 28-29. B.
D) Bronzano i eljezno doba. Ostaci otkri-
su na nekoliko nalazita, od kojih su najva-
nija: Gornja Tuzla I*, Pod kod Bugojna, Varvara
kod Prozora (Velika gradina*) i Zecovi* kod Prije-
dora, a za eljezno doba jo i kod i
. .. --.. - .. , .
... - ....... - - - - .. ,
. ..
Sl. 3: Osnova ranog .bronzanog <loba (Varvara A-2)
Donja Dolina* kod Bosanske Gradike. U rano bron-
zano doba jo je dominantan konstruktivni
sistem s debljim vertikalnim stupcima pobijenim u
zemlju kao osnovnim nosivim elementima. Zidovi
su bili od greda i oblica ili pletera, oblijepljeni gli-
nom mijeanom s pljevom. Krovn'e povrine su mo-
gle biti od talpi ili slame. varira, ali
se u cjelini radi o manjim objektima (duine 6-8
m, irine oko 4m). Upotrebljavana su otvorena og-
njita, a i kalotne Pod je bio od
zemlje ili od nabijene gline. Opisani tip odr-
ava se u sjevernoj Bosni do eljeznog doba.
U centralnoj Bosni i u sjevernoj Hercegovini u $red-
nje bronzano doba (Varvara B) nastaje van'a pro-
mjena: uvodi se novi konstruktivni sistem s
horizontalne postavljene na tlo (po--
nekad ukopane ili poloene na niski ka-
meni sokl; na tim gTedama ostala konstruk-
cija - vertikalne grede, krov. Popuna
zida je od gredica, oblica i lijepa. Tokom kasnog
bronzanog doba taj tip se dalje razvija, postaju
(duine 9-12 m, 5-8 m). su dvo-
dijelne, s glinenim klupama uz jedan ili uz oba
poduna zida, te s jednom i nekoliko manjih
kalotnih Neki dijelovi bili su ukra-
eni geometrijskim ornamentima u teh-
nici lijepa. Tokom eljeznog doba u tim kra-
jevima tip ostaje isti. je ten-
dencija daljeg dimenzija. Duina
u pravilu prelazi 10 m, a ima ih i 16xl0 m.
U osnovi su dvo i trodijelne, a u nekim objektima
na Podu kon'Statovane su i manje prostorije s pre-
gradnim zidovima u tehnici pletera. U sjeverozapad-
noj Bosni u naseljima Donja Do-
lina) postojali su posebni oblici
samo od drvenih greda, dok je glina sluila za po-
Sl. 4: Os.nova kasnog bronzanog doba (Pod BJ
punjavanje fuga, te (ponekad kombinovana sa ljun-
kom) za izradu podnica. U Donjoj Dolini su
bile 7,5x5,5 m i u pravilu su bile
dvodijelne. U prostoriji nalazilo se ognjite, a
manja je pregradnim zidom bila razdijeljena n'a dvi-
je male izbe. Postojala su dva tipa ognjita: nepo-
kretno, vezano za glineni naboj poda, i prenosno.
[Tom 1: Sl. 18, 30]
LIT.: C. Truhelka 1903, 143-152; C. Truhelka 1904 b, 91-98;
C. Truhelka 1906 d, 99-102; A. Benac 1959 a, 22-28; B. Co-
1961 a, B. 1978, 33-34; 41--44, 65-68;
B. 1983 d, 143..i. 174; B. 1983 e, 437--438; B.
1987, 268-270; B. 1987 b, 509-510. B.
E) Helenizam. O arhitekturi iz vremena heleniz-
ma i rimske republike moe se govoriti
na osnovu nalaza u Hercegovini, i to dije-
lom ostacima u gradskom centru ilir-
skog plemena Daorsi na Gradini* u kod
Stoca. Istin'a, izvjesni podaci i iz istovremenih
naselja gomila* u Hodovu kod Stoea i
Zvonigrad* u Gornjem Pologu kod Mostara.
Unutar arhitektonskih ostataka ovog vremena
izdvajaju se dvije osnovne grupe: objekti fortifika-
cionog karaktera i objekti stambenog, sepulkralnog,
karaktera i objekti.
Objekti fortifikacionog karaktera su najbolje o-
na Gradini u Njih cikcak
i grudobrani, kiklopski zid, sjeverni bedem
i tri kule podizani u faza-
ma razvoja naselja. Svi spomenuti objekti su
od krupnih ili izrazito velikih blokova kamerra u
tehnici suhog zidanja. Dobro blokovima ka-
mena su kiklopski zid i kule, 'pri
je panja obradi dodirnih povr-
ina i bridova kamenih blokova. Ostali objekti su
od sasvim ili grubo klesa-
nog kamena. Vidljivi ostaci na neistraenim nalazi-
tima - gomila i Zvonigrad - uka-
zuju da su i u ovim naseljima fortifikacioni objekti
istom tehnikom kao i na
Ostaci stambene arhitekture poznati su samo s
Svi stambeni objekti su podignuti izvan
akropole, bilo na grebenu ispod nje ili na prostoru
ispred kiklopskog zida .. Broj ovih objekata nije ni
priblino poznat. Koliko se na osnovu istraenih
zgrada moe podizani su od jednostavnije
manjih blokova kamena preteno bez upo-
trebe maltera. Za pokrivanje ovih zgrada sluio je
crijep.
Objekti karaktera podignu-
ti su, izgleda, samo na prostoru ispred akropole. U
broju su u najnioj te-
meljnoj zoni od kamena, ali
se moe pretpostaviti da su gornje partije
u istoj tehnici kao i stambene zgrade.
56
Od sepulkralnog karaktera poznat je
samo jedan hram (?) unutar Akropole sa
temeljima od fino klesanog kamena i
podnicom od maltera.
objekte dvije cisterne, ukopane u
ivu stijenu, obzidane fino klesanim kamenom i
omalterisane, zatim broj stepenita, komunika-
cija i potporn'ih zidova. Stepenita i komunikacije su
uklesane u ivu stijenu ili od dobro obra-
blokova.
[Tom 3: Tab. 7 (1-3)]
LIT.: Z. 1973, 176-178; 183-184; Z. W77, 5-38.
B.
F) Doba Rimskog Carstva (Principat). Glavne su
osobine ranocarske arhitekture funkcionalnost i mo-
numentalnost, te sklonost ukrasu: stupovi (s kapite-
lima raznih stilova, preteno kompozitnim), arhi-
travi, kornii, frizovi, profili, arkade, portali, statue
itd. Neki su od tih elemenata imali i konstruktivnu
ulogu, a preuzeti su iz i arhi-
tekture. Od su Rimljani naslijedili upo-
trebu polukrunog luka i svoda, pa je umjesto
vodoravnog arhitrava prevladao polukruni luk, koji
je imao koJ:IBtruktivnu i dekorativnu funkciju. Upo-
treba luka i svoda je gradnju
smjelih i monumentalnih kakve Grci nisu
gradili, poput hramova i slavoluka, teatara i amfi-
teatara, terma i akvadukta, trnica i bazilika. Po-
neto od svega toga, ali u skromnijem obliku, pre-
nijeli su i u nae zemlje.
Sl. 5: Rimsko naselje Crkvina u Paniku kod (detalj)
Rimska arhitektura svojim strukturama, tehni-
kama i materijalima potpun prekid sa
tradicionalnim ilirskim Iliri su svo-
j a gradinska naselja (castella, oppida) ti-
tili zemljanim, a u junim, krakim krajevima ka-
menim zidovima U suho. Ova je mega-
litska tehnika, bez upotrebe maltera, ponekad izve-
den'a. i s desta pravilno pritesanim blokovima (Dup-
ci-gomila u Hodovu), ali od kamena sloe-
nog u suho (Zidak u Krtinju), batina
svih protohistorijskih kultura uz obale Mediterana.
domorodaca, po obliku zemunice i hajte,
prema prirodnim uslovima, od drveta,_
lijepa, ili kamena, nisu se
U vrijeme kada su Rimljani zauzeli primorske
dijelove Hercegovine (oko 135. g. pr. n. e.), su
kao vezivno sredstvo poznavali malter od (pa-
ljenog i pijesika (u Italiji pozzolana), to
su ga preuzeli od zemalja. te
nove tehnike u samom Rimu bio je obiljeen izgrad-
njom Emilijeva mosta (Pons Aemilius, danas Ponte
rotto) iz 179. g. pr. n. e. Novu su tehniku u !lirik
prenijele legije. Njihove najranije bile
su manje utvrde podignute na dominantnim polo-
ajima od kamena vezanog malterom. Teoretski gle-
dano, tada su i tamonji Iliri mogli preuzeti
novu tehnologiju Moda bismo mogli u tu
fazu ubrojiti objekte na zidan'e u malte-
ru, neto starije od polovine 1. st. pr. n. e., kada je
ovaj daorski grad uniten. Moda je pod kraj 1.
st. p. n. e. takvih bilo u Stocu* (Diluntum)
i (Ad Turres) koje su podigli rimski
trgovci i kolonisti. Rimski zidani objekti su
i na nekim gradinama oko Trebinja, na Timoru
u Slivnici, Meterizima blizu Glavske, Gracu u Tu-
ranima; na Lukavcu u Dolama (Korita) i Katru-
mima (Planska gradina*) u Plani, oba kod
i dr.
Prvi stambeni objekti zidani u novoj rimskoj
tehnici i rimskim materijalom podig-
nuti su negdje na prelazu dviju era prilikom formi-
ranja prvih Urbanih naselja rimskog tipa, a osni-
su im bili vojska i kolonisti, na Humcu
ne*), Posukom Gracu, Krehin-Gracu, Stocu*, Duv-
mi* i dr. Od 1. st. n. e. i kasnije takva naselja po-
staju sve brojnija i a razvijaju se po cijeloj
zemlji. Neka su od njih bila usputnog tipa (Skelani,
Rogatica, Sarajevo i dr.), a su jedno drugo-
me kao jaje jajetu. su ona zbijenog tipa, to
su se razvila oko centralnog trga (.forum) s hramom
i bazilikom, te obaveznim termama, kakva su mogla
biti ono u Stocu, na Ilidi kod Sarajeva (2-3. st.),
eventualno u Duvnu (Bistue Vetus), Vrbi na
kom polju (Salvium) i jo poneko. najstarije
objekte valja ubrojiti i vojni logor na
kod Ljubukog, po nalaza (novci, pe-
na crijepu, kojima i Q. C. P. PAN-
SIANA iz 43. g. st. e., /Bojanovski 1985, 78, br. 2/
i dr.), podignut jo za Augusta. U raniju fazu spada
i utvrda u Posukom Gracu, koja je kasnije postala
naselje. Starijem vremenu pripada i tzv. forum u
Duvn'U natpisom 18/19. g.), zidan od ma-
njih kvadera u pravilnoj strukturi (opus quadratum)
i sa crijepom iz uvoza (Pansiana). U to ranije doba
spadaju i objekti u Stocu: mauzolej, dvoje terme i
jedna s mozaicima u crno-bijeloj i viebojnoj
tehnici. Objekti su bili pokriveni crijepom iz uvoza
(Solones, Q. Clodius Ambrosius, QCP Pansiana, po-
jedinih careva, C. Titi Hermerotis i dr.). U drugoj
polovini 1. st. se i crijep u zemlji, pa
uvoz prestaje.
Istovremeno s razvitkom gradova u ruralnim
su podignuti i brojni objekti ekonomskih
zaselaka (villae rusticae) kao centri poljoprivrednih
imanja (fundi) doseljenih Italika i veterana. Razliko-
vali su se po i po arhitekturi, a oponaali
su arhitekturu italskih poljoprivredn'ih imanja. Neki
od njih su u 2. i 3. st. prerasli u i sloenije
komplekse, koji su se sastojali od manje ili vie.
raskonog stana gospodara i njegove familije (u fa-
miliju spada i tzv. pars habitatoria,
no ukraena mozaicima i fresko-molerajem, snabdje-
vena etanim grijanjem (hypocaJusis), banjom, baze-
nom i manjim hramom, te od depandansa
proizvodnog karaktera s magazinima (horrea, cellae).
Takve su vile u i Paniku, na jugu, te one
u Ljusini, Suvaji, te brojne u Posavini i Semberiji.
dosad otkopani kompleks banjsko lje-
na Ilidi (pars balnearia).
Brojni arhitektonski objekti u planinskoj unu-
tranjosti (Bosna) dosta su od onih u Herce-
govini, jer je unutranjost okupirana istom
kom nove ere. njima su objekti voj-
ni logor u Doboju, neistraeni urbani centar u i-
povu, pa terme i kurija u Domaviji {Sase*), banjski
objekti na Ilidi kod Sarajeva ukraeni mozaicima,
freskama i tukaturom, te brojni drugi.
Od sakralne arhitekture istraeni su mitreji u
Konjicu i Jajcu*, dok su od hramova rimskim bogo-
vima poznati samo elementi Jupiterova hrama iz
Jajca i Voljevice {Bratunac). Sepulkralna arhitek-
tura zastupljena je raznovrsnim oblicima s bogatom
ornamentikom. Na navedenim i mnogim drugim na-
lazitima otkopani su brojni elementi
za rimsku provincijalnu arhitekturu, kao to su: ar-
hitravi, arkade, girlande, kapiteli, kornii, lukovi;
mozaici, protome; apside i dr., ukraeni re-
ljefima i ornamentom.
. U isto vrijeme stambena arhitektura se i dalje
.r.azvijala u okvirima tradicionalnih formi.
[Tom I: Sl. 26, 31; Tom 2: T. 10 (1)]
LIT.: U. E. Paoli, Vita To:mama, F.iTenze 1958. A. Deroko, Ar-
hi:tek;f;ura starog veka, Beograd 1962. E. 1966, 227-
-249. C. Patsch 1914, 141-219. I. Bojanovski 1980 a, 41-72;
Od izvora usp. Vitruvii de architectura libri decem (Augu.
stava epoha), pirev. M. Lopac, Sarajevo 1951. I. Bojammrskt
G) Doba kasne antike (Dominat). Arhitekturu
doba dominata predstavljaju zidani objekti koji su
nastali unutar ovog razdoblja,
ko-ekonomskim i socijalnim odnosima, ra-
tovima, to su ih upadima na granicama (limes) Car-
stva izazivala barbarska plemena (Germani, Goti
itd.). To je, u stvari, historijski period cara Dio-
klecijana (284-305) i njegovih nasljednika do cara
Teodozija (379-395) i kraja 6. st., i pe-
riod vladavine Go.ta (490-535). Pisani izvori
iz ovog perfoda malobrojni su i sadre samo propise
(Teodozijev zakon, knj. 15, i Justinijanov Korpus,
knj. 8). Zato su arheolozi koji se. o.vJ!ll pz:oble-
mom na arheoloka istraivanja.
na samom ovog kulturnog razdob-
lja kasne antike se arhitektura utvrda i re-
fugija, koja je slabo istraena i zbog toga je slabo
poznajemo. Uglavnom, moe se govoriti o obrambe-
nim bedemima ili zidovima, koji su grubo zidani
u malteru, na strani i s unu-
tarnjim prostorijama za vojnu posadu ili za zatitu
stanovnitva: Grad* Gornji Vrbljani kod Zi-
dine*, (Bugojno), Gradina* u Karauli, Kakanj.
Drugi tip obrambene arhitekture do-
ba predstavljaju zgrade poljoprivrednog karaktera.
Najizrazitiji primjer takve arhitekture je
na Mogorjelu* Ona ima oblik kvadrata,
s kulama na uglovima i uz vrata, dvije glavne aksi-
jalne komunikacije SZ-JI i SI-JZ, sa sredinjim
dvoritem i trijemom na te gospo-
darskim dijelom na sjevernoj strani i odvojenim
traktom za stanovanje uz jugozapadni koridor. Tako
bi ovaj arhitektonski kompleks. tlocrtom i
njim rasporedom bio najblii u formi cas-
truma. Zbog toga se ovakve nazivaju cas-
tron. Analogan tip ovoj arhitekturi
8 - ArheoloSld leksikon
Sl. 6: Mogorjelo
rr jj
1r
5'7
jeste istraena poljoprivredn'a
na Gromilama u Karauli (Kakanj). Na temelju son-
danih zatitnih iskopavanja saznalo se da je imala
na uglu kulu, brojne prostorije i da je
bila dimenzija. Iz istog je kao i
gorjelo, pa bi najvjerovatnije, imala u
cara Dioklecijana, koja nosi ISte karakteristi-
ke obrambene arhitekture (Split).
Od objekata sakralne
izdvajamo hram skromnih dimenzija boga Mitre (M1t-
hreum) kod Konjica*. Nisu iskopani dijelovi arhitek-
ture stupova ili kapitela, nego skro?1n.i_ ten:elji
tvrtaste forme. U Sipovu su d13elovi sepul-
kraln'e arhitekture zidanog mauzoleja. To je timpa-
non s poprsjem pokojnika i titul u obliku fabule
ansate. Ovo je arhitektura s kraja 3. i 4. st.
Mora se priznati da nam je sta:ri-
bena arhitektura isto tako slabo poznata. Ono sto
je poznato pokazuje da ne posjeduje veliki luksuz.
Zgrade su skromne, manjih s jedi:ios;av-
nim unutarnjim rasporedom proston3a (Crkvma -
- Blagaj u dolini Japre, vila II i III u
kod Konjica kod Travmka
Iz ovog doba veoma su oskudni i ele-
menti arhitekture kao to su kapiteli i stupovi, a da
se n'e spominju gesimsi itd.
Pored objekata arhitekture cr-
kava, koje su iz_
stva) ili kasne antike, posto3e i
zoleji (Crkvine* - Turibe kod i
je (Grudine* - Bugojno, Crkvina - 1tom1slic1
(Mostar). To su veoma skr;:>mna
ska zdanja bez kapitela, stupova i drugih d13elova
arhitekture. U tom pogledu, osim unutarnjeg arhi-
tektonskog namjetaja - parapetnih stupova,
imposta i kapitela - vanjski _ostao
je veoma skroman, posebno po svo31m mahm d1?1en-
zijama, s jednostavnom osnovoi_n :
sidom na istoku. Iz ovog povijesnug razdobl3a ISticu
se svojim unutranjim arhitekturnim elementima ba-
zilike u Zenici Dabravinama kod Vare-
a (Gradina*) i Homolju kod Kiseljaka (Gradac*).
Uz arhitekturu doba treba pome-
nuti i tehnike kao i materijal kojim se zidalo. Po-
znato je vie zidanja: opus incertum, mixtum,
spicatum, quadratum, a upotrebljav:i se kamen :az-
oblika i obrade, zatim opeka, glma,
I
I
r
58
Sl. 7: Tipovi osnova bazilika
Zida se s vapnom. Ako je trebalo
obraditi povrinu kamena, to se u tzv. tehnici
ferrum dentatum.
[Tom 1: Sl. 6; Tom 2: Tab, H (2, 6, 7)]
LIT.: D. Serg.ejevski 1952; Basler 1972; Basler 1984 a;
M. 1976, 227-251; V. Pakvalin 1970 b; V.Pakvalinl983.
V. Pakvalin
H) Rani srednji vijek. U spisu Konstantina Por-
firogeneta De Administrando Imperio, pisanom oko
950. god., spominju se na dananjoj teritoriji Bosne
i Hercegovine kao naseljeni gradovi, vjerovatno ut-
centri upa: Livno, Mokro, Vrm,
Trebinje i dr. Osim rijetkih izuzetaka (Blagaj* kod
Mostara) arheoloki nisu istraivani, mada neki ar-
heoloki lokaliteti ukazuju na njihovo postojanje.
Drugu vrstu spomenika predstavlja sakralna arhi-
tektura rano.Slovenskog perioda (za period seobe na-
roda definitivna atribucija pojedinih spomenika jo
nije izvrena); od njih su ili ostaci crkve-
nih i Crkvina*-Vru-
ci (Ilida), (Konjic), Crkvina*-Za-
vala i (Trebinje}, Crkvina"-Panik -
- ili fragmenti arhitektonske plastike i natpisa koji
na njihovo postojanje: Groblje*-Staro Se-
lo, Vrba* i Crkvina*-Dolac Perkua da-
mija* i Groblje*-Rapovine (Livno), Bugojnto, Go-
rica* (Grude), Humac (Ljubuki) i dr. Njihove os-
nove i uglavnom pleterni ukras odaju preplitanje
vizantijskog, s jedne, i uticaja um-
jetnosti 9-12. v., s druge strane.
[Tom 1: Sl. 19, 32, 42, 50; Tab. 2 (1-3); Tab. 22 (1-7);
Tom 2: Tab. 12 (1); Tom 3: Tab. 12 (1-3)]
LIT.: N. 1984, 39-7--405. N.
I) Kasni srednji vijek. Arhitektonske spomenike
srednjovjekovne Bosne gradovi, vla-
darski i vlastelinski dvorovi,. crkvena arhitektura,
gradska i seoska poslovne i gospodarske
zgrade.
u Bosni nastali su u razdob-
lju od 13. do 15. st. Zbog i brojnosti
predstavljaju najvaniju grupu srednjeg
vijeka. Osnovni i funkcionalni elementi
grada su bedemi i kule. Oni zatvaraju unutranji
prostor opsega. Forma grada je ne-
pravilan poligon i maksimalno je uslo-
vima terena. Od ostalih objekata na-
mijenjenih obrani treba, spomenuti: usjeke, jarke
i pokretne mostove. U svakom gradu bila je jedna
ili vie cisterni. Razvoj grada-utvrde u Bosni tekao
je u vie pravaca. Prije svega, grad je rastao pro-
storno, a to je podrazumijevalo organiza-
ciju unutranjeg prostora. Umjesto jedinstvenog pro-
stora malih gradova, proirivanjem su se velike po-
vrine u komplekse, s ten-
dencijom da se izgradi vie obrambenih zona. Ur-
razvoj tekao je uporedo sa razvojem gra-
da kao naselja. U prvoj etapi, kada grad postaje
centar, u okvirima bedema .podiu
se i za funkcionere i drugi objekti. U drugoj
etapi bedemi obuhvataju i posebne naseobinske kvar-
tove, pa prvobitni grad kao posebna arhitektonska
cjelina dobiva funkciju akropole. Veliki
stilovi, posebno romanika i gotika, odrazili su se i
na arhitekturi bosanskih gradova.
Vladarski dvorovi podizani su unutar gradskih
bedema: Bobovac, Jajce*, ili na slobodnom prosto-
ru: Dvori*, Kraljeva Sutjeska, Podvisoki, Motre kod
Visokog, Neretva. Arheoloki su istraeni dvorovi
na Bobovcu i u Kraljevoj Sutjesci. Dvor na Bobovcu
zauzima najistaknutiji strateki poloaj. Kroz pet
faza moe se vidjeti kako je malo ut-
adaptacijama i dogradnjom preraslo u pro-
strani dvor (dvije radionice, spremita za
ito, tala, dvije cisterne) s obrambenim
objektima: kulama i bedemima. Unutranjost dvora
je imala bogatu dekoraciju u stilu.
Vlastelinski dvorovi podizani su u gradovima i
u selima. Arheoloki su identificirani samo u Trav-
niku" i na kod Rogatice. Dvor u Travniku
je uklopljen u gradsku obrambenu arhitekturu. Ve-
i rasporedom prostorija na gornju
dvora n'a Bobovcu.
Za gradske i varoke je
usijecanje terena, i kad ono nije neophodno.
Osnova je, u pravilu, ali se susre-
poligonalne i nepravilne osnove. Gra-
materijal je drvo; kamen je
a su kao zidovi iskoritene ive stijene. Velik
broj ima samo jednu prostoriju, a na kat
su rijetke. Seoske se nisu puno razlikovale od
gradskih.
Sakralna arhitektura u Bosni i Hercegovini sla-
bo je istraena. Od velikog broja objekata podignu-
tih u razdoblju od 12. do 15. st. istraeno je svega
petn'aestak. Sve su istraene s rijetkim
izuzetkom, uzdune i jednobrodne. Centralnu kon-
strukciju imala je samo jedna (estoapsidalna) crkva
najkasnije u 12. st. stilovi koji
se zapaaju na srednjovjekovnim crkvenim
vinama u Bosni i Hercegovini jesu: predromanika,
romanika* i gotika*, te donekle utjecaji
stilova iz susjedne Srbije (tzv. raka i moravska ko-
la). Za tlo je
istovremena egzistencija vie stilova. Rijetki su ob-
jekti istorijskog sti-
la. Najbolja ostvarenja sakralne arhitekture u Bosni
pripadaju gotici. Bosanska crkvena gotika pripada
zrelijim fazama ovoga stila.
[Tom 1: SI. 12, lrl, 20, 43; Tab. 4 (1-3); Taib. 23 (1-6, 8, 9);
Tom 2: Tab, 13 (l); Ta:b. 14 (1-6); Tom 3: Tab. 13 (5, 6);
Tab. 14 (1-3)]
LIT.: P. 1984 a, 451-482. T. Glava
ARNISTIJ (Arinistae, var. Armistae), Plin 143 (Dalm.),
ilirsko pleme u naronitanskom konventu. A. Mayer
(195.7) ga dovodi u vezu s hidronimom Arion.
I. Bojanovski
ARMAT (Armatus). Boanstvo koje nije poznato u
rimskom Panteonu. su mu dvije are iz
Karaule* (Duvno), datirane u 2-3 st. Jedna nosi
posvetu Armato S(acrum), a druga Armato Aug(usto)
s(acrum). Pripisuje mu se epihorski karakter, tj.
Armatus bi . vjerojatno bio prijevod na latinski jezik
imen'a nekog boanstva, zatitnika rata. Na
takvu interpretaciju i dedikanti navedenih
ara: to su ene se muevi ili sinovi nalaze u
rimskoj vojsci, van zemlje, u nekim od ratova.
LIT.: C. Patsch 1897 b, 230-231, Sl. 6, 7; E. 1977,
177-179. V. Pakva.UR
ASAMUM, v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg.
20, br. 10, 431, 507
ASBOTH, JANOS (Johann), i publicist
(Szatumikon, 7. 6. 1845 - Budimpeta 1911). Diplo-
mirao studij tehnike, a zatim neko vrijeme radio
u ministarstvu finansija i vanjskih poslova; bio je
i dopisnik nekoliko listova. Objavio u dvije knjige
veliku reportau iz Bosne i Hercegovine sa mnogo
podataka o prolosti zemlje i spomenicima kulture.
Baslei
ASKLEPIJE, v. Eskulap.
Vukosava, arheolog (Beo-
grad, 15. 10. 1931-). Diplomirala arheologiju na Filo-
zofskom fakultetu u Beogradu 1956. g. Kustos u
Muzeju Bosne u Tuzli 1955-1956, zatim
konzervator u Regionalnom zavodu za zatitu spo-
menika .kulture u Mostaru. Izvrila broj zatit-
nih istraivanja u Hercegovini nekropola
Pjeevac, praistorijski i rimski lokalitet Cairi* u Sto-
cu, tumuli u Ljubomir, nekropole sa
. u Drenici* i Rakoj Gori*,
bazilika u Sutini*; u sistematskom lsko-
pavanju rimskog kastruma kod Ljubukog).
Objavila broj izvjetaja i
Vaniji rndO!Vii: v. Bibliografija. Basler
ATIS. Spada maloazijska boanstva. Najblii
je kultu Magnae Matris (Cybela). Na Bo-
sne i Hercegovine, a i Atis nije epigrafski
kao samostalni kult, ali se zbog nalaza
njegovih bronzanih statueta to ipak moe pretpo-
staviti. Jedna njegova bronzan'a statueta je
u Fojnici. Atis bi se, prema bronzanim
statuetama i predstavama na cipusima i stelama,
posebno na Bosne, pa i u drugim
naim krajevima, ikonografski u potpasanoj
kratkoj haljini, s frigijskom kapom na glavi, ogrta-
(hlamis) na desnom i lijevom ramenu,
te s prekrienim nogama. U jednoj ruci dri tap,
a druga je savijena u laktu; na nju oslanja glavu
i odmara tijelo. Na nogama su cipele i uske
(anaksirede). Zbog toga to ovaj kult n'ema i epi-
grafsku potvrdu, koja bi ga uvrstila samostalne
kultove, a ikonografski je analogan Mitrinim dado-
*
59
forima, Lj. negira njegovo postojanje kao
samostalnog kulta, te njegove prikaze
s dadoforima Mitre. Prema prikazima, za koje drimo
da su likovne predstave Atisa, a ih na
cipusima, posebno na Podrinja, a manje u
Salone, pretpostavljamo da je ovaj kult, kao
samostalan, ipak postojao. Na Podrinja vje-
rojatno su ga irili vojnici i veterani iz VII legije
Cl(audiae) p(iae) f(idelis), jer je u njoj bilo najvie
pripadnika iz Male Azije, iz grada Pessinunta pro-
vincije Frigije, u kojem se posebno tovao kult Mag-
nae Matris s Atisom. Ikonografiju koja se poistove-
s predstavom Atisa u. Bosni
na cipusu iz Rogatice*, Crvice kod Srebrenice
-Ljubina*) Misajlovina, Vel. Gostilje*, titareva*
i Rudog*.
Atis se s Dionisom, Adonisom, Ozi-
risom i, na kraju, s Mitrom. Ovaj sinkretizam poznat
je u 3. st. Likovna pojava Atisa na cipusima
vezana je za vjeru u zagrobni ivot, odnosno pokoj-
nikovu pripadnost kultu Atisa (Kibele).
LIT.; Truhteka 1892, 342, Sl. 2 i '3; C. Patsch 1907, 465,
Sl. 88; R. 1933, 73; D. Sergejevski 1934 a, BU-. 14, br.
15, 16, str. 16, br. 19;. M. 1965, 114-115; I. Bojanovski
1968 a, 242, Sl. 4; Lj. 1969, 431-437; J. Medini, 107-
125. V. PakvaUn
AURIGNACIEN. Izraziti aurignacien zastupljen je
na do sada istraenim paleolitskim nalazitima u
sjevernoj Bosni -samo na lokalitetima Kamen* i Lon-
da* u Makljenovcu (Doboj), te i Mala Gra-
dina u Kulaina (Prnjavor). To je najstarija, mor-
foloki jasnije ocrtana kultura paleolitika na
ovom terenu. Zastupljenost tipova je, op-.
nedostatna, pa je identifikacija kulture na
pojedinim mjestima dvoumicama. Osim
alatki za ovu kulturu, javljaju se
i oblici koji su za srednji paleolitik, osobito
odbici sa talonom u obliku ptice u letu, zatim dis-
koidalna jezgra, strugalice i grubo
obluci alatkama tipa Chopping tool. Oni,
moda, in'Ciiciraju najstariju fazu aurignaciena, iako
se ovi posljednji (gigantoUti) javljaju i u
fazama ove kulture.
Napredniju, dakle, neto fazu
ciena predstavljaju horizonti s ubadalima sa kon-
veksnom zarubom i njukastim strgalima na
Kamenu i Maloj Gradini. Za ove dvije vrste alatki
nije fiksirana. pozicija u odnosu na cjelokupni
horizont ove kulture. Slojevi na i Maloj
Gradini su izolirani kao pojava, a Kamen je u doba
otkrivanja bio U sjevernoj Bosni
n'ema, dakle, nalazita na kojemu bi se mogao pro-
matrati slijed oblika, a prema njemu i razvojne faze
unutar same kulture. No, to promatranje nije bilo
ni na Londi, gdje je bogati
litski sloj ostao pa ipak nejasan u svom
unutranjem razvitku.
U sjevernoj Bosni najblie analogije za aurigna-
cien prua nekoliko nalazita u irem prost.oru Pa-
nonije, tako nalazita u okolici Vrca, u rumunjskom
dijelu Banata, u Slavoniji i Horizonti s
ovom kulturom nalaze se blie dnu sloja
svijetle oker boje, proarane okomitim ilicama svi-
jetlosive prainaste mase. Taj sloj se datira u Wiirm
IIIa stadija!, moda interstadijal Tursac, ili, pak, u
dio Wikm IIIb interstadijala. Datiran'je je oteano
zbog da je veliki dio slojeva, od Hengelo
do Stillfried interstadijala, a to od 42.000 do
26.000 godina prije naeg vremena (BP), erodiran.
Jedini nanos spomenuti Wiirm !Ua),
datiran u vrijeme 26.000 i 24.000 godina BP,
sadri vjerojatno nalaze koji su prvobitno leali u
60
starijim slojevima zemlje, ali su uslijed erozije tla
dan'as dospjeli u poloaj koji ne 'odgovara prirod-
nom toku stvari.
LIT.: Basler 1979 a, 338-343. Basler
AUFUSTIANA, v. B), 8.
AUTARIJATI (Autariatae, Autariatai). Ilirsko pleme
(narod) u unutranjosti, od Romanije do zapadne
Morave, iz predrimskog doba. Izvori: Autariii.tai Arr.
Anab. I, 5, 4, Ps.-Skyl. 24, Agatarch. 59, GGM I, 151,
Diod. III, 30, XX, 19, Strah. VII, 5, 1, 6, 7, 11,
Autarieis App. Illyr, 2-5; Autariatas Iustin. 15, 2,
Audaristenses Plin. IV, 35.
LIT.: F. Papazoglu 1979, 71-100. I. Bojanovskli
Autarijati se mogu dovesti u vezu s
kulturom eljeznog doba, najvjerovatnije s onim ple-
menima koja su bila nosioci sjevernog ogranka te
kulture: u Bosni, sjevernoj Crnoj Gori
i u zapadnoj Srbiji. Uspon te kulture krajem 6. i u
BADENSKA KULTURA. U Bosni i Hercegovini vrlo
je slabo zastupljena i samo na sjevernu
Bosnu, koja predstavlja junu periferiju njenog are-
ala rasprostranjenosti. Badenskoj kulturi u cjelini
pripadaju samo dva naselja: Brdo* u Dvorovima kod
Bijeljine i Vinogradine* kod Doboja. Izvjesni ele-
menti badenske kulture zapaeni su i u Alihodama .
kod Travnika (Gradina*), (Sanski Most),
Debelom brdu* (Sarajevo), Varvari (Velika gradina*),
na svim tim nalazitima badenski elementi
dolaze u zajednici sa drugim eneolitskim kulturama.
Izuzetak u tom pogledu, izgleda, predstavljaju Ali-
hode, gdje treba sa starijim badenskim
i naseljem.
Badenska kultura prodire u Bosn'U i Hercego-
vinu u svom oformljenom obliku, a izgleda da
treba sa dvije njene razvojne faze na ovom
prostoru. Starijoj fazi bi pripadalo naselje u Dvoro-
vima, a Vinogradine i badenski elementi na
ostalim nalazitima.
Relativnohronoloki poloaj badenske kulture u
Bosni i Hercegovini, za sada, nije sasvim jasan. To
se prvenstveno odnosi na njen Izvjesne
u tom pogledu danas pruaju samo Ali-
hode, na kojima je, pod pretpostavkom da na tom.
nalazitu postoji samostalan badenski sloj,
uspostaviti hronoloki dodir sa retardiranim neolit-
skim supstratom, vjerovatno butmirskog tipa.
LIT.: A. Benac 1.964 a, 134-IB6; B. 1965 a, 66--68;
A. Benac 1979, 1'6--17. B.
BAJO, Ivona, arheolog (Sarajevo, 27. 5. 1938). Dip-
lomirala je arheologiju i povijest umjetnosti na Fi-
lozofskom fakultetu u Beogradu. Bavi se muzeologi-
jom i arheologijom kao kustos u Muzeju grada Sa-
rajeva, u kojem je realizirala broj izlobi. Na
grada vrila je rekognosciranja, manja son-
dana i zatitna iskopavanja. U objavljenim radovima
uglavnom tretira srednjovjekovnu problematiku ste-
na bliem teritoriju grada, te arheoloku topo-
grafiju.
Va2niji a:iadovi: v. BibliJografija. V. Pakvallin
BAKULA, Petar, franjevac (Batin, 14. 5. 1816 -
Mostar, 2. 10. 1873). Studije teologije zavrio u Lucci,
Toskan'a, gdje je nakon toga i sam predavao filo-
zofiju. Od 1849. ivio i djelovao kao upnik u neko"
B
prvoj polovini 5. v. st. e. odgovarao bi vremenu kad
su Autarijati bili i Il'ajugledniji Ili-
rima (Strah. VII, 5, 11). U veliki plemenski savez
na s Autarijatima bila su, kako izgleda, uklju-
i druga ilirska, pa i i neka druga ple-
mena (Tribali). Slabljenje kulture tokom
4. v. st. e. i potpuna depopulacija velikog
u Bosni i zapadnoj Srbiji koja potom
nastaje moe se dovesti u vezu sa seobama Autari-
jata prema jugoistoku i istoku, zabiljeenim u vie
izvora (App. Illyr. 4, Iustin 15, 2 i dr.).
LIT.: B. .1$67 a; M. Garaanin une, 505--507; F. Pa-
pazog1u 11979, 71--11l0; B. 1987, 642-:-643. B.
AVGUST J ROMA (Augustus et Roma). Kult.careva
i boice grada Rima postajao je i na Bosne
i Hercegovine (ipovo).
LIT.: D. Sergejevski 1938 a,' 1.02, br. 6; E. 1977,
1111--194. V. Pak:vadin
AZIDIUM, v. B) 8, s. v. Ad Zizio.
liko mjesta Hercegovine, a od 1862. u Mostaru. U
svom Shematizmu, izdatom u Splitu 1867, objavio
je mnogo podataka o arheolokim spomenicima na
tlu Hercegovine.
Basler
BALLIF, Philipp, inenjer (Eggenberg
kod Graza, 1847 - 6. 10. 1905). Nakon zavre-
nih studija tehnike u Grazu (1868) radio na izgrad-
nji eljeznica, a od 1879. je u slubi bosansko-her-
Zemaljske vlade za organizaciju meteo-
roloke slube. Godine 1892. osnovao je Meteoroloki'
zavod u Sarajevu, 1894. Opservatmij na Bjelanici,
1899. u Mostaru, pa 1902. u Sarajevu. Snimao i p o-
ostatke rimskih cesta i naselja po Bosni i
Hercegovini, o je napisao monografiju. .
Relewntni radovi: v. Biblio@"af.ija. Basler
BALOIA v.: a) B), 8; b) Tom 2, Reg; br.
24, 93, 101, 137, 237, 238.
- Kulturna grupa. Ova grupa
definisana je ti' noVife"'' vrijeme. Vanija nalazita
su joj u sjevernoj Bosni i u susjednim dijelovima
Slavonije i druga). Od bosanskih nalazita
vanija su: naselje i nekropola Barice u Donjim
Lamincima (Bosanska Gradika), nekropole Greda u
Podnovlju i Bare u Grabovici (Doboj), naselje u Do-
boju, te nekropola Barice u Gornjoj Orahovici (Gra-
Crkvin'a i Silajet u Dvorovima (Bijeljina).
Geneza joj jo nije jasna, ali izgleda da se razvija
iz autohtonog supstrata ranog bronzanog doba, da bi
se kristalisala u srednjem i dalje razvijala u
kasnom bronzanom dobu. Zasad se mogu dvi-
je osnovne faze: starija, koja obuhvata srednje i sam
kasnog bronzanog doba (Br. B, C i
faze D po srednjoevropskoj shemi), i koja
uglavnom odgovara drugoj fazi kulture polja s ur-
nama u Save i Drave po definiciji K.
Vinski-Gasparini (kraj Br. D i Ha A-1 po srednjo-
evropskoj shemi). Za ovu grupu je
pogrebni ritus. Ostaci spaljenih pokojni-
ka polau se u plitku jamu ili na tlo, dodaju se pri-
lozi (uglavnom jako vatiom), pa se preko
toga stavlja zdjela, s ot:vorom okrenutim prema
tlu, kao poklopac. U starijoj fazi ukopavanje se
obavlja u niskim zemljanim tumulima, u kojim je
\IZ 1q/. '''f. <!

o H""" o
,,\!b'
uw11 u .
#J4c.,.Jle

m
Sl. 8: Kulturna grupa Barlce - (l-12: iz grobova;
13-14: iz naselja)
po nekoliko desetina grobova, a metalni pri-
lozi su veoma rijetki (igle s glavom u obliku
ili s malom kuglastom glavicom, olje i pehari, po-
nekad s ili ovalnim
zdjele-poklopci po pravilu su sa irok;o
obodom. U fazi se tumulus po-
stepeno naputa, pa se oblikuju manje nekropole
ravnih grobova. Osnovni ritus je isti, ali je neto
vie priloga u grobovima: igle, prstenje, dugmad,
oJje i pehari, pon'ekad ukraeni kanelurama; pored
starijeg oblika zdjela, kao poklopci grobnih jama
slue i zdjele s obodom. I u oblicima
keramike i u tipovima bronzanih priloga
se snaan uticaj kulture polja s urnama*
(faze Baierdorf-Velatice), Porijeklo ove grupe je,
po svoj prilici, autohtono: ona je nastala iz starijeg,
ranobronzanodobnog supstrata. Tek u fazi
ova grupa se postepeno stapa s kulturom polja s ur-
nama se nosioci infiltriraju i u sjevernu Bosnu
krajem 13. i u toku 12. v. st. e.
LIT.: B. 1958; B. 1964; M. 1965; B.
1966; B. 1966 a; B. 1966 b; M. 1967 a;
B. 1983 g; K. Vinski-Gasparini 1983 a, 622-624; K.
Minichreiter 1983. B.
BARIDUUM, v.: a) B), 8; B) Tom 3, Reg.
22, br. 176.
BARISIC, fra Rafo sveteni)< kod
Visokog 1796 - iroki Brijeg 1863). U
red stupio je u manastiTu Sutjesci. Po povratku sa
visokih kola u Italiji boravi u Bosni od 1830. do.
1846, kada je preao u Hercegovinu, gdje ostaje do
smrti. On je u Sutjesci registrovao ruevi-
ne na lokalitetu dvora u Kraljevoj Sutjesci.
Relevanimi radovi: v. Bibliogra!fijai.
LIT.: J. Kulturn i booansiki II, Zagreb 1915,
24-25. L. Fekea
. <BASAS?), BASANTIS, v. B), 8.
BASLER, arheolog (Sijekovac kod Bosanskog
Broda, 6. 3. 1917-). Studij arheologije zavrio je u
Zagrebu, a doktorsku disertaciju odbranio na Filo-
zofskom fakultetu u Zadru. Od 1950. do 1959. u
zavodu za zatitu spomenika kulture,
a od 1960. do 1983. u Zemaljskom muzeju u Sara-
jevu. Osnovno djelovanja Ba-
slera je paleolit: 1949. otkrio je prvu paleolitsku
stanicu u Bosni (Crkvina u Makljenovcu), a u slje-
dvije i po decenije utvrdio, a dijelom i istraio
nekoliko desetina nalazita srednjeg i gornjeg pa-
61
leolita u dolinama U sore, Ukrine, Bosne, i
Save (Kamen*, Crkvina* i Londa* u Makljenovcu
kod Doboja, i Mala gradina* u Kulaima,
Visoko brdo* u Lupljanici, Zobite u Detlaku, Ka-
dar kod Donjeg Svilaja i dr.), utemeljivi time is-
traivanja paleolita u ovom dijelu Evro-
pe. I u mediteranskom Jugoslavije
Basler je o.bavio obimna viegodinja iskopavanja u
Crvenoj Stijeni kod (Crna Gora), a zatim
u Badnju kod Stoca. Rezultate istraivanja paleoli-
ta objavio je u broju izvjetaja, rasprava,
studija, te monografskih djela (1979, 1979a, 1983);
bio je redaktor I knjige Praistorije jugoslavenskih
zemalja, paleolitu i mezolitu. - Ba-
sler se dosta intenzivno bavio i drugim oblastim9.
arheologije. je njegov rad na ispitivanju
doba u junog Jadrana: istra-
io je veliku nekropolu na Velim Ledinama u Go-
stilju (Crn'a Gora), a je i istraivanje Gra-
dine u kod Stoca. Bavio se istraivanjem
rimskog rudarstva i arhitekture (1972,
1977), kao i nekim pitanjima srednjovjekovne ar-
. heologije. na arheoJokoj topografiji obiao
je gotovo sve krajeve Bosne i Hercegovine, eviden- .
tirao i opisao nekoliko stotina nalazita. U periodu
od 1950. do 1960. intenzivno se bavio i problemima
konzervacije praistorijskih, rimskih i srednjovjekov-
nih objekata; vie zahvata iz tog
se rekonzervacija Mogorjela* kod Capljine. Kao
redaktor i autor dao je veliki prilog prezentaciji
arheolokih nalazita i spomenika iz Bosne i Her-
cegovin'e u Enciklopediji likovnih umjetnosti i
Likovnoj enciklopediji Jugoslavije.
Vamiji radovi: v. B.
BATHINUS, v.: B), 8.
BATIJATI (Bathiatai). Ilirsko pleme(?) Izvori: Bathia-
tai App. Illyr. 16, Banthiatai Steph. Byz(?). G. Alfol-
dy (1965, 35, 38) ih locira na rijeci Bathinus, to
bi u dananjoj Bosni 35, 38). A. Mayer (1957,
75) se na podatak Steph. Byz., povezuje
ih s naseljem Bantia Polyb. V 108,8, i lokalizira ih
na Lihnidsko jezero u zemlju Dasareta (dan. Alba-
nija).
I. Bojanovskii
BAUM, Milica, umjetnosti
bari, 9. 3, 1924 -). Nakon zavrenog studija na Fi-
lozofskom fiiih1Itehi" u Beogradu radi vrijeme
na Arhitektonskom fakultetu u Sarajevu, zatim u
Muzeju Bosne u Tuzli, due vrijeme kao
direktor. Pokrenula je Clanci i za
kulturnu istoriju Bosne. Zasluna je za or-
ganizaciju zatite i sistematskih istraivanja nekoliko
nalazita u irem Tuzle i Sre-
brenice. Objavljivala je preteno radove iz
historije umjetnosti, a sa D. objavila
rezultate istraivanja velike rimske nekropole u Sa-
sama * kod Srebrenice .
Re!evan1mi mdovi: v. Bib][og;rafiJa. BasJer
BEBIA (Biblia), planinski vijen'ac (Pa.nn. Sup?). Iz-
vori: Benia ore Ptol. II, 14, 1, Chrest. Strah. 6, 41.
Po Mayeru, 1957, planinski vijenac od Albion
oros (Alpes delmaticae*) Kapele i Kozare(?).
Var. Biblia ore ed. O. Cuntz 1923: dia tou Albanou
orous mehri ton Biblion oreon, linija granice izme-
Dalmacije i Gornje Panonije (II, 14, 1). Moda
Srnetica, Lisina, (I. Bojanovski 1988).
Usp. i TIR L, 33 (Trieste) s. v. Biblini m. s podacima
A. Grafa, A. Pavana i dr.
I. Bojaimvski
I
i
I
r
62
Giinther, (Brati-
slava 25. 8. 1856 - Prag 23. 6. 1931). Studij prirod-
nih n'auka zavrio je u Kustos Prirodoslov-
nog muzeja u profesor univerziteta:, u
i Pragu, autor velikog broja monografija, studija i
rasprava, ostalog i o flori Bosne i Hercego-
vine. Obradio plodove i sjemenje iz slojeva
kog naselja u kod (1895).
Relevantni xadovi: v. Bibliograifija.
LIT : R. Zapiata, Dx Giinthe!l' Beck-Manna,getta, GZM XLIII
I, 1931, B.
.BELOEVIC, Janko, arheolog (Krapina 5. 10. 1929-).
Diplomirao z:a Filozofskom fakultetu u Zagrebu,
1957. Doktonra<;> 1975. g. u Zagrebu. Najprije sarad-
nik Arheolokog muzeja, a od 1977. g. profesor na
Fifozofskom fakultetu u Zadru. oblast istra-
ivanja mu je srednjovjekovna arheologija, prven-
stveno rani srednji vijek u Dalmaciji. Objavio je
m<;>nografski rad o ranosrednjovjekovnim nekropo-
lama sjeverne Hrvatske, te broj izvjetaja, ras-
prava i studija. Vodio isko.pavc;lnje grobova pod
cima na i Trebinja 1967. g. (Misti-
halj i dr. nalazita).
B.
BEN.L\,C, A,lojz, aJ;"heolog (Plehan kod Dervente, 20.
10. 1914 -). Diplomirao filologiju i arheo-
logiju u :Beogradu 1937. Doktorirao u Ljubljani 1951.
Od 1947. do 1967. u Zem:;i.ljskom muzeju Bosne i
Hercegovine (1957-1967. kao direktor), profesor ar-
heologije i istorije starog vijeka na Filozofskom fa-
kultetu u Sarajevu, i direktor Centra za
balkanoloka ispitivanja Akademije nauka i umjet-
n'Osti Bosne i Hercegovine u Sarajevu (od 1962. g).
Osnovna oblast djelovanja A. Benca je praistorija
Balkana, posebno zapadnog. Izveo je veliki broj si-
stematskih istraivanja: neolitska i eneolitska nala-
zita u dolini Bile (posebno Nebo* i Alihode kod
Travnika), neolitska naselja u centralnoj. i sjevernoj
Bosni kod Visokog, Kakanj*, Obre I*
i II* kod Kaknja, Varo* u Ko.raju kod Lopara, Gra-
u (Oraje), Gradina u G. Slatin'.i, Grba-
(Bos. amac; u Hercegovini: (Konjic)
i Zelena (Mostar), u Crnoj Gori (Crvena Sti-
jena), naselja i kulture u sje-
vernoj Bosni: i Zec.ovi* (Sanski Most)
i Pivnici:( _(<?dak). Organizovao je rada na
ArheolOkoj karti Bosne i Hercega.vine i aktivno
u sistematskom rekognosciranju Bosan-
ske krajine, sjeverne i jugozapadne Bosne. Pokrenuo
je sistematski rad na evidentiranju i ispitivanju
istorijskih gradin'a; izveo .je sistematske istraivanje
gradina jugozapadne Bosne (Livno, Duvno, Buko
Blato i i obradio ih monografski.
je sistematsko iskopavanje tumula bronzanog doba
na Kuprekom polju. U nekoliko monografija i u
bro.ju studija, izvjetaja i rasprava (vie od
stotinu radova) pretresao je i definisao hronologiju
neolitskog i eneolitskog doba sjeverozapadnog Bal-
kana, dao rekonstrukciju geneze i faza razvoja neo-
litskih i eneolitskih kultura te oblasti (posebno im-
presso,'', butmirske i kakanjske"
od neolitskih, te i od en'eo-
litskih), definisao odnose tih kultura prema balkan-
ska-podunavskoj i mediteranskoj o'blasti. Znatan dio
posvetio je i problemima bi;-onzanog i eljez-
nog doba. Izradio je (sa B. prvu hrono-
logijl.l Glasinca, a u vie radova ra$pravljao je pita-
nja etnogeneze i razvoja Ilira; prvenstveno na teme-
lju arheolokih izvora razvio je tezu o postepenoj
genezi te zajednice na tlu zapadnog Balka-
na od eneolita do eljeznog doba. Bavio se dosta
intenzivn'O i pokrenuvi i rad
na sistematskom terenskom ispitivanju i monograf-
skoj obradi nekropola sa A. Benac je izvr-
io uticaj na razvoj metodologije arheolo-,
kih istraivanja, je posvetio i nekoliko posebnih
radova. Vidan je i njegov doprinos razvoju muzejske
mree i muzeologije, kao i organizacija rada na ar-
heologiji u Bosni i Hercegovini u godinama poslije
2. svjetskog rata, kao i na saradnje
na irim paleobalkanolokim i arheolokim istrai-
vanjima u Jugoslaviji, posebn'O" u okviru Centra za
balkanoloka ispitivanja (serija od 6 temeljnih sim-
pozija preteno problematici Ilira, neko-
liko monografija, te petotomna Praistorija jugosla-
venskih zemalja 1979-1986).
Vaniji radovi: v. Bibliografija.
LIT.: B. Alojza Benca, Godinjak XIII
(11), 11-14. Lj. Bibliogxafija radova Alojza Be.n-
ca (1948-1975), Godinjak XIIJ (11), 15-22. B.
BENZAVATICUM, B), 8.
BEREK, v. Gradite.
BERSELUM, v. B), 8.
BELAGIC, Sefik, kulturni (Gornja Tuzla,
6. 4. 1908-). Zavrio Viu pedagoku kolu u Zagrebu
(lstorija umjetnosti i slikarstvo). Od 1952. do 1967.
direktor Zavoda za zatitu spomenika kulture. Naj-
dijelom djelatnost .
usmjerena je na srednjovjekovnih nad-
grobnih spomenika, i ranih niana, ne samo
u Bosn'.i i Hercegovini nego i- na teritoriji Crne
Gore i Hrvatske, uz posebno istraivanje nekropola
pojedinih uih regija ili
cjelina (Kupres, Blidinje, Kalinovik, centralna Bo-
sna, Popovo i dr.). U saradnji sa Baslerom obavio
je arheoloka iskopavanja nekropola u Grborezima*.
Znatan interes je natpisima na
od kojih su mhogi objavljeni prvi put, a
i srednjovjekovnim kamenim stolicama. Pored broj-
nih studija i monografija, kao re-
zultat ovih intenzivnih istraivanja, irinom tretira-
ne problematike, metodolokim pristupom i obimom
posebno se publikacije:
grafski pregled i kultura i umjetnost.
Vanij!i radovi: v. Biblio.!9rafija.
LIT.: Biografija i bibJ.iografija S. Radovi sa sim-
pozija Srednjovjekovna Bosna i evropska kultura, Zenica
1973, 511-513. N.
BIND(O)-NEPTUN (Bindus-Neptunus). Ispod brda
pored izvora Privilice, juno od
je nekoliko kao i vie fragmenata
ara bogu Bindu-Neptunu, datiranih u
1-2. st. Na jednoj od ara desna strana ispu-
njena je predstavom Binda-Neptuna: u desn'Oj ruci
dri delfin'a, a u lijevoj atribut osti. Prikazan je nag,
u pokretu, a prostor iznad njegovog lika s atributi-
ma ukraava motiv girlande. I lijeva strana
je ispunjena njegovim simbolima. Tu je
mitoloki Triton s delfinom u desnoj ruci, a s veslom
u lijevoj, dok prostor iznad ove scene ukraava mo-
tiv girlande s vijencem u sredini. Na drugom rt-
veniku iznad natpisa prikazana je ara, a sa strana
po jedan jarac kako se uspinje na -rtvenik. Ispod
natpisa je prikazan jarac. Izgleda da je
japodskim stanovnitvom jarac rtvena ivotinja, ko-
ja se prinosi na rtvu ovom boanstvu. Dedikanti
su japodski prvaci (prepoziti i princepsi).
Osim u PriviJici Neptun nema nigdje epitet Bin-
dus. Sama Bindus nema latinskog korijena, to
na epihorsko japodskQ boanstvo, koje se po-
s rimskim Neptunom ili Poseido-
nom. Bindus se pouzdano moe drati japodskim bo-
voda (izvora i rijeka).
[Tom 2: Tab. 9 (1)]
LIT.: C. Patsch 1896 b, 113-139, Sl. 1-3, 5, 6; V. Pakvalin
1963, 136; E. 1977, 95-101. V. Pakvalin
BIGESTE, v. B), 8.
BISTUE NOVA, v.: a) B), 8; b) Tom 2,
Reg. 12, br. 12, 13, 103.
BISTUE VETUS, v.: a) B), 8); b) Tom 3;
Reg. 23. br. 34.
BJELOBRDSKA KULTURNA GRUPA. Jedna od
slovenskih kulturnih grupa, np.zvana prema n'ekro-
poli u Bijelom Brdu kod Vukovara i
nom nakitu, mada se nekropole i nalazi ovog tipa
javljaju na irokom prostoru, s
u Panonskoj niziji. Datirana je u vremenski raspon
od kraja 10. do 12. v., s manjim
odstupanjima. Nakit bjelobrdske grupe predstavlja
simbiozu i slovenskih ukrasnih elemena-
ta i oblika, mada je primjetno prisustvo autohtonih
tipova i detalja. Elemente ovog nakita torkvesi,
niske perli, dvodijelni i lunulasti privjesci, S-n'au-
nice, . naunice s jagodama, lunulaste i grozdolike
naunice brojnih varijanata, prstenje tipo-
va. Iako se javlja u velikom broju, ovaj nakit izra-
je u bronzi ili loem srebru, grubo je liven i
predstavlja siromanu kopiju luksuznih vizan-
tijskih uzora i zlatarskih tehnika (grozdolike i lunu-
laste naunice, ukraeno prstenje). Vidljiva je ujed-
na prostiranja, to. uka-
zuje na proizvode n'amijenjene irokim slojevima,
nastale u krugu seoske produkcije, kao i prenoene
putovima. U Bosni i Hercegovini su ne-
kropole s izrazitim bjelobrdskim obiljejem otkrive-
ne u Gomjenici kod Prijedora (Baltine bare*), Ko-
kod Bosanske Gradike Mahovljani-
ma (Luke*) i Petoevcima (Bagrua*) kod Laktaa,
mada se nalazi bjelobrdskog tipa u manjoj mjeri
ili javljaju i na mnogim drugim lokali-
tetima.
[Tom 1: Sl. 29 (S, 7, 16, 18, rn, 21, 24); Sl. 50 (6-7); Tab.
10 (8-lO, 12-15, 17, Hl); Tom 3: Tab. 13 (4)]
_ LI.T.: N. 1967; N. 1980 b; N. 1984,
417-418; z. eravica 1986. _ N.
BLAU, Otto, diplomat i publicist (Nordhausen,
sen, 21. apr. 1828 - Odessa, 26. feb. 1879). Za: vri-
jeme slubovanja u Bosni kao pruski, a kasnije nje-
generalni konzul, bavio se istraivanjima iz
arheologije, historije, geografije i numiz-
matike, pa izdao nekoliko knjiga na tu temu (1862-
-1872) u Berlinu, Leipzigu i Gorlitzu.
RelevaJILtni rad1ovli: v. Bibliografija.
LIT.: .P. Blau, Leben und Wkken eines Auslandsdeutschen
im vwig.en Jahrlmndert, Berliin 1928; H. Dr.
Otto B!a'l.I, vjesmik 1929. Basler
BOESSNECK, Joachim, veterinar i paleoanatom
(Glauchau 26. 2. 1925-). Studij veterine zavrio u
Miinchenu 1951, a zoologije u Kielu 1953. Asistent
i naslovni docent na Veterinarskom fakultetu u
Miinchenu 1953-1963. Od 1963. profesor na istom
fakultetu, a od 1965. i direktor Instituta za paleo-
anatomiju, istraivanje domestikacije i istoriju ve-
terine u Miinchenu. na mnogim arheo-
lokim iStraivanjima u Evropi, sjevernoj Africi i na
Bliskom Istoku. Objavio veliki broj studija i raspra-
63
va iz oblasti paleoanatomije, domestikacije i istorije
veterine. Obradio i objavio nalaze ivotinjskih ko-
stiju iz Gradine* u Koritima kod Bukog blata.
Relevantni ra<lovJ: v. Bibliog;raficta.
LIT.: A. v. d. Driesch-J. Schliffer, 20 Jaihre d. Institwbs
fiir P.ai!aeoanathomie, Domesti!kationsforsohun:g und Ges-
chichte der Tierrnediz1n <ler Univernitat Moochen 1985.
B.
BOJANOVSKI, Ivo, arheolog i konzervator (Grbavac
u upi 16. 1. 1915_:_). Diplomirao je
na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, gdje je i dok-
torirao, 1971. g. Sve do dolaska u zavod
za zatitu spomenika kulture u Sarajevo radi kao
srednjokolski profesor. Od tada njegovo
intenzivnije zanimanje za (rimsku) i sred-
njovjekovnu arheologiju. Na teritoriju Bosne i Her-
cegovine obavlja sondana, zatitna i sistematska -
iskopavanja. topografiju rimske
provincije Dalmacije odlazi na rekognoseira-
nj.e. Rezultati tih reko.gnosciran'ja dali su monogra-
fiju Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji
Dalmaciji i brojne druge radove. Kao arheolog-
-konzervator obavlja niz konzervatorskih zahvata.
Na arhitektonskom kompleksu Mogorjelo vri kon-
zervatorske radove. je obavio konzervaciju
i zatitu arhitektonskih objekata iz rimskog doba u
kod Zenice (hram i terme) i kasnoan-
bazilike u Brezi. Radio je na zatiti i konzer-
vaciji srednjovjekovnih bosanskih gradova (Maglaj*,
Dobor* kod itd.). Od
sistematskih iskopavanja koja je izveo jeste isko-
pavanje rimskog !o.gora na kod Ljubu-
kog (castra stativa), a iz doba su Vrbe..
ljani* - U njegovom znan-
stvenom radu, uglavnom, prevladava zanimanje za
topografiju rimske provincije Dalmacije (na-
selja i ceste) i epigrafiku. Pored Dolabelinog siste-
ma nastavlja rad na rimskih cesta u
drugim krajevima provincije Dalmacije, odnosno Bo-
sne i Hercego.vine (Hercegovina, i sjeveroc..
Bosna, kao i sjeverozapadn'a). U nekoliko
sintetskih radova pokuava rijeiti ili na
problem ubiciranja nekih rimskih naselja, munici-
pija (Bistue vetus i Bistue nova, Salvium, Baloie,
itd.). je prihvatljivo njegovo ubiciranje mu-
nicipija Malvesiatium* u dananje Skelane*. Novim
epigrafskim spomenikom iz Prisoja* postavlja novi
pogled na lociranje delmatskog grada Delminium*.
epigtafiju bavio se i problemom rudarstva
i metalurgije u rimsko doba. Za '
kojim se zanimao, vano je spomenuti nje-
gov rad o grobn'icama na svod, te o
radovima na {refugijima,
Vrbljani i dr.). Isto. tako, zapaen je njegov rad na
arheologije (Prisoje i Cr-
venica kod Duvna). U okviru svoje djelatnosti ne-
koliko priloga dao je i na polju srednjo-
vjekovne arheologije u Vrbljanima), a
krunu njegovog rada monografija Bosna i Her-
cegovina u doba.
Vaniji radovi: v. Bibliog;rafija. V. Pakva1in
BOKONYLI Sandor, veterinar, specijalista za praisto-
rijsku zoologiju (Vallaj, 1926-). os-
teoloke zbirke Narodnog muzeja u Budimpeti,
nik u velikom broju arheolokih istraivanja u
koliko evropskih i vanevropskih zemalja, autor ve-
likog broja studija, rasprava i monografija iz pra-
istorijske zo.ologije i domestikacije. U Bosni
vao u istraivanju neolitskih naselja Obre I* i II*
i objavio studiju o fauni iz slojeva tih
nalazita (197 4).
Relevantni radovi: v. BibJ.iografija. B.
64
BREUCI (Breuci, Breukoi). Panonsko pleme (Pann.
Inf.). Izvori: Breukoi Strah. VII, 15, 2, Ptol. II, 15, 2,
Dio LV, 29, 34. Breuci Vell. II, 110 ss., Suet. Tib. 9,
Breucos Plin III, 147 i vie inskripcija. Lokacije: s
obje strane Save (Plin. III, 147), zapadno od Sirmi-
uma, a jum:i od Andizeta (oko Murse), dobrim dije-
lom u Bos. Posavini Oserijata i Amantina.
. Usp. I. 1873, 101 d., CIL III, p. 415, RE
III, 1889 (Patsch), A. Graf 1936, 15, A. M6csy, Pan-
nonia, u RE Suppl. IX, 605 d., TIR L, 34 (Budapest),
1968, I. Bojanovski 1974. i 1986. Usp. J. E. Bogaers
1969. I. Bojanovski
U .relativno slabo ispitanoj Bosni
nema arheoloke kulture (kulturne grupe) eljeznog
doba koja bi se mogla dovesti u vezu s Breucima.
B.
BRODAR, arheolog (Ljubljana, 6. 5. 1893-).
Studij prirodnih nauka zavrio u a od 1946.
predaje arheologiju paleolitika na Univerzi u Ljub-
ljani. je sistematskog istraivanja nalazita
starijeg kamenog doba na Slovenije, a u
Bosn'i je pomogao identifikaciju prvog takvog loka-
liteta na Kamenu* u Makljenovcu kod Doboja, pa
tako podstakao razvoj ove grane arheolokih istra-
ivanja u Bosni i Hercegovini.
Relevantni radovi: v. Bibliog.raifija.
LIT.: F. Osole, Akademik .prof. dr Br-Oda,r, sedam-
desetletnik, Arheoloki XIII-XIV, Ljubljana 1963.
Basler
BRUNNACKER, Karl, geolog (Castell, 3.
11. 1921-). Diplomirao geologiju na Univerzitetu u
Erlangenu 1950, zatim radio u Bavarskom zavodu
za geologiju u Miinchenu, a od 1963. profesor na
Univerzitetu u Kolnu. geoloku proble-
matiku na paleolitskim nalazitima u Crvenoj Sti-
jeni iznad doline Trebinjice, na Visokom Brdu* u
Lupljanici kod Dervente i ntanosima lesa u dolini
Neretve od Rodbine do
Relevaintnii radovi: v. Bibliografija. Basler
je na Crkvini* u kod obavio
arheoloko iskopavanje ostatke staro-
crkve (6. st.). i ef)igrafske
spomenike iz Srebrenice (Domavia*) i u
Glasniku Zemaljskog muzeja.
LIT.: Endk:Jopedija likovnih umjetnosti 1; D. Sergejevski
1942, 114 i 131. V. Pakvallin
BULSINIUS, v. B), 8.
BURGUS. Upotrebljava se ponekad za
rimskih, pogotovu U sred-
njovjekovn\:Jj latintini naziv za grad*.
V. Pakvalin
BUTMIRSKA KULTURA, nazvana prema istoJ.me-
nom i prvom istraenom nalazitu - Butmiru" kod
Sarajeva, predstavlja pojavu u
neolitu Bosne i Hercegovine. Pored eponimnog loka-
liteta ovod kulturi pripadaju jo i nalazita: Obre II*
(Gornje Polje) kod Kaknja, Okolite kod Visokog,
Brdo* u Kiseljaku, Nebo* u Biloj kod Travnika, Crk-
vina u Turbetu i Mujevine* u Alihodama (kod
Travnika), Kraljevine* u Novom eheru kod Magla-
ja. njene rasprostranjenosti je centralna
Bosn'a ili, sliv rijeke Bosne. U odnosu na
savremene kulture, butmirska kultura se odlikuje
originalnim oblicima posuda, ornamen-
talnim sistemom i bogatom i raznovrsnom figural-
nom plastikom. Iskopavanja izvrena na spomenu-
tim nalazitima, posebno ona u Obrama II, omogu-
su dobro upoznavanje geneze i dalje evolucije
ove kulture, te fiksiranje triju faza u tom procesu.
Prva razvojna faza (Butmir I) dokumentovana
je samo u Obrama II. Osnovnu etnokulturn'U bazu
na kojoj se formirala butmirska kakanjska* kul-
tura i njeni nosioci. Oblici posuda (vaze na visokim
upljim ili poluupljim nogama i razne olje), a po-
sebno njihova faktura su elementi ko.ji pripadaju
autohtonom butmirske kulture. Pored ovih
autohtonih elemenata u formiranju butmirske kul-
ture su jo neki primarni i sekundarni
BULIC, Frane (Vranjic kraj Splita, 4. 1846- vanjski elementi. Primarne elemente predstavlja: da-
-Zagreb, 29. 7. 1934). Dugogodinji direktor Arheo- n'ilska* kultura sa svojom slikanom i urezanom spi-
lokog muzeja u Splitu. Velikog arheologa za pod- raloidnom ornamentikom, keramika sa
Bosne i Hercegovine veu njegove posjete s jugoistoka i srednjoevropska trakasta keramika. Pod
arhitektom Dyggveo.m. Najvanija je bila 1931, kad uticajem ovih elemenata stvorene su neke vane
;" -- - . -
tft( ( ( ' ( ('
5
Sl. 9: Butmirska kultura (faza 1)
forme, keramika, spiralna i
trakasta ornamentika. Sekundarne elemente predstav-
ljaju mediteranska slikana keramika, lengyelska kul-
tura sa bihromnim pastoznim slikanjem u crvenoj
i utoj boji, te kompleks.
Druga faza (Butmir II), zastupljena na
spomenutih nalazita prvenstveno u Butmiru i Ob-
rama II, predstavlja butmirsku kulturu. Ke-
materijal je njena najizrazitija karakteristi-
ka. piriformne, loptaste i poluloptaste
posude, . vaze na nozi, brojne varijante i
posuda definiraju keramo-
grafski stil butmirske kulture. Ornamentalni sistem
sa geometrijskim motivima grupisanim u dva izra-
za - spiraloidni (udubljeni i S i C
motivi, te vegetabilna i spirala) i trakasti
(trouglovi, rombovi, trake, ahovska polja i sl.) -
- predstavljaju origin'alnu interpretaciju mo-
tiva preuzetih iz drugih istovremenih kultura i kul-
turnih kompleksa. Upotreba bijele i crvene inkru-
stacije na urezanim i punktiranim ornamentima, te
m 4
Sl. 10: Butmirska kultura (1-12: faza 2; 13-23: faza 3)
9 - J\rheciloki leksikon
65
crvene pastozne boje u spiralnim
ili slobodnim povrinama upotpunjavaju or-
namentalni sistem butmirske kulture. Ornamentalne
tehnike i njihova raznovrsnost su druga odlika but-
mirskog keramografskog stila. Urezivanje i punkti-
ran'je su dvije tehnike, ali u velikom broju
se koristi i udubljivanje, izrezivanje i mo-
deliranje .Uz to se koristi spomenuto in-
krustiranje i bojenje bilo za isticanje primarnih mo-
tiva izvedenih nekom drugom tehnikom, bilo za po-
stizanje efekata.
faza (Butmir III) optu degene-
raciju butmirske kulture i njenog stila.
Degenerativni proces se u cjelokupnoj but-
mirsKoj keramografiji, ali je najizrazitijf u orna-
mentalnom sistemu. Potpuni nedostatak spiraloidne
orn'amentike, te osiromaenje i nepreciznost u izvo-
trakastih motiva su pokazatelj te
degeneracije. Pored toga, fazu karakterie i
kvantitativni porast Premda su
elementi prisutni i u prethodnoj fazi, nji-
66
hova brojnost u ovoj fazi ne samo .da govori u
lcig kulturnih uticaja iz tog pravca
zuje i na razgradnju butmirske kulture i osiromaenje
ideja i" duha njenih nosilaca. Ova faza
je najizrazitije zastupljena u Obrama II i
nama, a u samom Butmiru, odnosno Ne-
bu.
Posebna karakteristika butmirske kulture je nje-
na figuralna plastika. nuno je odmah
da je dio plastike .vezan za sam But-
mir _te da se ona javlja jo samo u Obra-
ma II i Nebu. Ovakvu koncentraciju tih nalaza u
Butmiru, odnosno njihov nedostatak u ostalim nala-
zitima danas jo uvijek nije objasniti na
podjela na
zoomorfne figurine prisutna je i u butmirskoj kul-
turi. Pri tom treba naglasiti da su ivotinjske figu-
rine znatno i, osim rijetkih izuzetaka, izvedene
krajnje shernatizirano. to se ljudskih figuri-
na, u pitanju su uvijek predstave ena. Naravno,
ova konstatacija se odnosi samo na one figurine kod
kojih su spolne karakteristike jasno izraene.
Kada je o modeliranju, butmirske figurine
se mogu svrstati u tri stilske grupe: shematizirane,
i navedenim grupa-
CAMBI, Nenad, arheolog (Split, 21. 2. 1937-). Di-
plomirao arheoloku grupu na Filozofskom fakul-
tetu u Zagrebu, gdje je i doktorirao 1975. na temi
Sarkofazi na Jadranskoj obali (3-8. st.).
Objavio je broj studija i rasprava, preteno
iz arheologije Dalmacije. je na
arheolokim istraivanjima u Bugojnu (Crkvina-
-Grudine*). S Bosne objavio je rad Sar-
kofag iz ipova.
Releva1n1mi .radovi: v. Bibliografija. V. Pakva:Ji.n
CANABAE, v.: a) Naselja, G), H); b) Kastrum.
CASTELLUM, v. Kastelum.
CASTRA (mansio), v.: a) B), 8; b) Tom 2,
Reg. 9. br. 4, 56
. CflSTRUM, v. Kastrum
CEROVIC, Mamit, arheolog kod Rogatice,
18. 7. 1958-). Diplomirao u Beogradu 1983. godine.
na istraivanju vie lokaliteta u
Od 1985. godine u Zemaljskom muzeju u Sarajevu.
B.
CETINSKA KULTURA. Rasprostranjena je u Dal-
maciji, Hercegovini, junoj i Bosni. Naj-
koncentracija nalazita je u oko gor-
njeg toka rijeke Cetine, gdje je ovu kulturu i otkrio
I. Po periodizaciji I. i B.
dijeli se na tri faze (stupnja). 1. faza pripada prelazu
iz eneolita u rano bronzano doba, 2 faza je u okviru
ranog bronzanog doba (Br. A-1 i A-2 srednjoevrop-
ske sheme), a faza 3. pripada prelazu iz ranog u
srednje bronzano doba (Br. A-2/B-1). Naselja su
u na breuljcima (gradin'e*).
Tumulus je glavni oblik grobnog spomenika; poz-
nata su oba ritusa: inhumacija u kamenoj
cisti) i incineracija. Od priloga se nalaze kameni i
bronzani bodei, bronzane sjekire, poneki bronzani
i zlatni nakit, te posude. Ulomci keramike
rasuti po tumulu od raznih obreda. U Bosni
i Hercegovini nema kompaktnih zaposjed-
nutih nosiocima cetin'Ske kulture. Njena nalazita
c
ma panju iasluuju figurine
pravca, kod ko.jih je postignut realizam vrlo visokog
stupnja, tako da razlikovanje i nekih ras-
nih osobina. Po ovim osobinama izdvajaju se tri
glav:ne skupine statueta: sa negroidn'.im, sa armeno-
idnim i sa europeidnim (alpskim) karakteristikama.
Figurine pravca predstavljaju originalnu
i sasvim izdvojenu pojavu U evropskom neolitU Uop-
te. sherhatizirano izvedenim figurinama po-
sebno se izdvaja jedna dosta bro3na grupa t:zv. ma-
ski, odnosno statueta kod kojih su glave predstav-
ljene tako da na prave maske. U grupi natura-
modeliranih statueta se predstave ado-
ranata sa rukama podignutim uvis ili prekrienim
ria grudima.
Sin.'hronizacija butmirske sa drugim savreme-
nim kulturama daje sliku:
Butmir I :....... Kakanj III - Danilo III - B2 -
- Sopot-lengyel I B Butmir II - Danilo IV - Hvar /
I - C - II
Butmir III - II - C/D So-
pot-lengyel II/III.
!'.llom 1: Sl. 49 !(3-:;, 7--11-4, 16-17)]
LIT.: V. Radimslcy-M. Hoernes 1895; F. F'iala-M. Hoernes
1898; A. Benac 1952; A. Benac 1964 a, 47--58; A. Benac 1971,
5-300; A. Benac 1979 a, 415-455. B.
rasijana su na broju na istom
prostoru na kojem i nalazita posuke* kulture u
Hercegovini ili drugih kulturnih cjelina u Bosni.
Vanija nalazita u Hercegovini su: gradina Krstina*
kod Posuja, u Tihaljini (Ljubuki),
Orah* kod Ljubomir* kod Trebinja, Hateljska
kod Stoca, a u Bosni: Gradac u Kotorcu*
kod Sarajeva, te neki tumuli
(Vrtanjak*, Vrlazje*,
[Tom 3: Tab. 3 (8); Tab. 4 (1-2)]
LIT.: I. 1983. B.
CIPUS (cippus) je nadgrobni spomenik i predstavnik
od zapaenijih kategorija septilkralnih spome-
nika u Bosni i Hercegovini. U prevodu bi to
stup, pilastar ili koJona. U pogledu
forme, najblii je kultnQm spomeniku-rtveniku, pa
se u arheolokoj literaturi jo izraz grobiif"
ili nadgrobni rtvenik .(Grabara). U Italiji se javlja
u 3. st. pr. n. e., i to u obloj formi. U sjevernim
oblastima Italije i Galije javlja se u obliku kocke
ili produene kocke. U Bosni i Hercegovini u rimsko
doba javlja se u 1. st. n. e. u formi
kocke (Stolac). To bi predstavljalo samo njegov cen-
tralni dio, dok bi se cipus u cjelini sastojao od po-
stolja, piramidalnog dijela s pinusom na kraju. Ovaj
tip nadgrobnog spomenika zapaeniji je u
nego. u zapadnoj i centralnoj Bosni. Ovu kategoriju
sepulkralnih spomenika na stranama karak-
teriziraju prikazi Atisa i genija, kao i neki drugi
likovni i dekorativni motivi (vinova loza, kantarosi
itd.). Lice cipusa ispunjeno je natpisom unutar deko-
rativnog motiva okvira. Predstavnik je ritusa inci-
neracije. U Bosni i Hercegovini upotrebljava se do
kraja 3. st.
L.IT.: D. Sergejevski 1927, 258-259; D. Sergejevski 1930, 160-
-161; D. Sergejevski 1934, 11-41; N. Cam bi 1967.
CLANDATE, v. B), 8.
COLONIA, v. Naselja, G).
V. Pakvalin
Boidar, arheolog (Solin 9. 3.1929-). Studij
arheologije zavrio u Zagrebu, saradnik Historijskog
instituta, zatim Zavoda za arheologiju JAZU u Za-
grebu. Obavio veliki broj istraivanja arheolokih
nalazita neolitskog, eneolitskog i bronzanog doba
na jadranskim otocima (Hvar, i ob-
javio vie izvjetaja i studija. U Muzeju Pounja u
radio kao kustos od 1. 2. 1957. do 31. 7. 1957.
B.
Bori"Qoj, arheolog (Sarajevo 24. 10. 1927).
Studij arheologije zavrio je na Filozofskom fakul-
tetu u Beogradu (1954), gdje je i doktorirao (1965).
Od 1953. godine je u Zemaljskom muzeju u Sarajevu
(1967-1973. kao direktor). Profesor arheologije na
Filozofskom fakultetu u Sarajevu je od 1974. Glavna
oblast rada B. je prethistorija, uglav-
nom i eljezno, a dijelom i neolitsk<i. i ene-
olitsko doba. Bavio se i problemima umjetnosti bron-
i eljeznog doba, problemom prethistorijske
metalurgije, pitanjima etnugeneze i kulturnog raz-
vitka Ilira, te njihovog odnosa prema drugim
kim skupinama. Pretean dio
rada B. je istraivanju gradina:
glavica* kod Bosanske Krupe, Zemunica* u
Radosavskoj (Banjaluka), Velika gradina* u Varvari
(Prozor), Trostruka gradina* Grude) i Ne-
kod Posuja, a posebno Pod* kod Bugojna
(1959-1983). Iskopavao je i prethistorijske tumule:
Podilijak* u Sjeverskom, Ljeskova glavica u Ljubo-
miru (Trebinje), Orah* kod Pac-.polje kod
Gubavica kod Mostara. Od neolitskih na-
lazita istraivao je vieslojno naselje u Gornjoj Tu-
zli. Dosta intenzivno se bavio i arheolokom topo-
grafijom: kartirao je i opisao nekoliko stotina nala-
zita u sjeverozapadnoj, jugozapadnoj i
Bosni, dijelovima centralne Bosne, te zapadne i is-
Hercegovine. B. je s A. Bencom (1956,
1957) dao prvu kronologiju nalaza, a
problemima kulture se u vie ras-
prava, studija i monografskih djela, posebno u Pra-
istoriji jugoslavenskih zemalja, u kojod je dao novu
obradu nalaza, kao i definiciju
kulture eljeznog doba*. Postavio je osnov stratigra-
fije i kronologije prethistorijskih gradinskih naselja
u Bosni, a njegova istraivanja Poda kod Bugojna
su uvid u organizaciju jednog razvijenog
naselja te vrste, u njegov koncept, ob-
like stambenih i drugih objekata. U vie radova
obradio je pitanja duhovne kulture
nog i eljeznog doba, napose umjetnosti i religije:
definirao je zapadno.balkanski geometrijski stil, ot-
krio svetilite u naselju Pod kod Bugojna i pokazao
da je objekat u Gorici* kod Gruda bio svetilite
mediteranskog tipa, a ne krematorij, kako je to na-
lazite svojedobno objasnio Truhelka. U vie sin-
tetskih radova u ediciji Praistorija jugoslavenskih
zemalja definirao je kulture i kulturne skupine bron-
i eljeznug doba u Bosni i Hercegovini. Dugo
godina je glavni urednik arheoloke sveske Glasnika
Zemaljskog muzeja, te saoptenja (Wis-
senschaftliche Mitteilungen des Bosnisch-Herzego-
winischen Landesmuseums), koji je pokre-
nuo (1971). Bio je redakto,r IV knjige edicije Prais-
torija jugoslavenskih zemalja.
Vafod.ja djela: v. Bibliog'l"afija. Basler
CREMOSNIK, Gregor, (Loica kraj Celja,
24. III 1890 - Ljubljana, 12. XI 1958). Gimnaziju
67
V
c
uc10 u Celju i Mariboru, a diplomirao na Filozof-
sko,m fakultetu u Grazu, gdje je 1915. g. promoviran
u doktora historijskih nauka. Nakon specijalizacije
kod K. u 1915-1917. bio je suplent
na realci u Trstu, a potom premjeten u Sarajevo
u Institut za ispitivanje Balkana. Od 1919. do 1930. je
u Zemaljskom muzeju u Sarajevu, a zatim profesor
historije srednjeg vijeka n'a fakultetu
u Skoplju. Od 1946. g. do smrti predavao je isti
predmet na Filozofskom fakultetu u Ljubljani. Os.-
novna preokupacija G. bila je
srednjovjekovna paleografija i diplomatika, te pri-
kupljanje i izdavanje arhivskih izvora. Posebno su
ga zanimali odnosi Dubrovnika prema susjedima, u
prvom redu prema Bosni. njegov rad
u ovom pravcu bila je paleografska obrada bosan-
skih i humskih povelja srednjega vijeka. Vidan do-
prinos postigao je i na polju sigilografije, a nije
_ ostao nezapaen ni rad iz oblasti srednjovjekovn'e
numizmatike. Objavio. je i nekoliko rasprava o orga-
nizaciji i tehnici rada kancelarije. Njegov
dugogodinji, uglavnom specijalizirani, rad ga
je naim najboljim poznavaocem diplorilatike
i paleografije srednjega vijeka, kada je o tzv.
vanjskim osobinama listina.
Zatitna iskopavanja rimske stambene zgrade
na Stupu obavio je 1929, a iskopavanja bazilike u
Brezi u 1930. g.
Relevantni radwi: v. Bdbl;iow-afija.
. LIT.: D. S., In memoriam D-ru Gregoru Cremonfku, GZM(A),
n. s., XIV, 1959, 7-8. T. Glava
Irma arheolog (Arad, Runmnija, 12.
1. 1916-). Diplomirala je u Beogradu, a doktorirala u
Ljubljani. Do 1945. radi u Centralnom zavodu za
starina u Beogradu, a od 1946. do odlaska
u penziju (1976) u Zemaljskom muzeju u Sarajevu,
gdje najprije preuzima srednjovjekovnu zbirku. U
tom periodu objavila je neko.liko radova iz srednjo-
vjekovne problematike, a i terenska istra-
ivanja na srednjovjekovnim lokalitetima (Crkvina
u kod Sarajeva i dr.). Pretean dio rad-
nog vijeka posvetila je radu na arheologiji.
Obavila je veliki broj istraivanja u raznim dijelo-
vima Bosne i Hercegovine: rekognosciranja, probna
i sistematska iskopavimja. Od. vanijih nalazita koja
je istraila i obradila se rimski i
objekti u sjeverozapadnoj Bosni: Gromile* u Cavki-
Gromila* u Ljusini (Bosanska Krupa),
Crkvina* u rimsko naselje na Ci-
evinama u kod Konjica, te rimska vila
u kod su zapa-
eni njezini rezultati na istraivanju riinskog naselja
u dolini Trebinjice - Strana* u Paniku
(rimskom Leusinium-u). Istraivala je i rimska utvr-
kastrum na Gradini* u Makljenovcu kod Do-
boja i na Gradini* u Biogracima kod Mo--
stara. Vrila je iskopavanja rimskih objekata i u Mu-
kod Viegrada i u abljaku kod
Tenja (Crkvina*). doprinos arhe-
ologiji njeni brojni radovi na rimske
keramike, kako one iz doba (Mogor-
jelo*) tako i one iz perioda principata i dr.).
I. je dala doprinos pozpavanju
japodske kamene plastike (Zaloje), te nakita i nonje
doba u Bosni i Hercegovin'i, o je
objavila vie studija. I. Cremonik se dostii
intenzivno. bavila i posebno
mozaicima i zidnim slikarstvom rimskog doba u
68
sni i Hercegovini, koje je obradila i monografski.
Kao zreo I. Cremonik se starosla-
venskoj arheologiji, istraivanju naselja
Vladimir, (Mostar 1885 - vje-
rovatno aprila 1941. u avionskoj Studirao
je slavistiku i istoriju n'a univerzitetu, gdje
je 1908. promovisan za doktora filozofije. Poslije
usavravanja u Miinchenu dolazi na rad u Zemaljski
muzej u Sarajevu i bavi se, pored ostalih, proble-
mima srednjeg vijeka. Vrio je epigrafska istraiva-
nja, a obavio je i arheoloko istraivanje lokaliteta
u Brezi. Ostao je u Sarajevu do 1914, a ponovo
se vratio u Zemaljski muzej 1918. Ubrzo odlazi u
Beograd, gdje nastavlja karijeru kao. univerzitetski
profesor.
Relevantni radovi: v.
.LIT.: Enciklopedija Jugoslavije 3, Zagreb 1984, s. v.
L. Fekea
Vejsil, arheolog (Sarajevo, 17. 12. 1868 -
29. 11. 1959). Historiju umjetnosti i prethistorijsku
arheologiju studirao je u a nakon toga radio
u Zemaljskom muzeju (1891-1924) i s V. Radimskim
istraivao nekropolu Japoda u kod
(1898), bronzanodobno naselje na Velikoj Gradini*
DALMATIA (Delmatia) Zemlja Delmata, rimska
provincija osnovana vjerojatno 8. g. Izvori: Dalmatia
Veli. II 90, 1, Tac. hist. I, 76. Strah. VII 5, 3. Ptol.
II 16, 5, 9. Delmatia Vell. II 96, 3. Plin. III 142, 147.
Tac. hist. II 32. Flor. II 21, 25. Ranije je bila u
sastavu provincije Illyricum*, tada po.dijeljena
u tri sudska, upravna i fiskalna konventa, sa cen-
trima u Skradinu (Scardona), Saloni (Salona) i Na-
roni (Narona). Podjela Ilirika na provincije Dalma-
ciju i Panoniju* zbila se uskoro poslije poraza Breuka
na rijeci Bathinus* (3. VIII 8. g. n. e. kao praepositus
Illyrico (Veli. II 112, 2) se spominje M. Valerius
Messalinus, a 9. g. kao praepositus Dalmatiae (V ell.
II 116, 2) C. Vibius Postamus, prvi namjesnik Dal-
macije. Granica Dalmacije i Panonije vodila
je negdje sjevernim padinama dinarskih Alpa, ali'
na terenu jo nije kao ni granica
prema Meziji (I. Bojanovski 1968, 1988). Dalmacijom
je do kraja 3. st. kao vojni i civilni guverner up-
ravljao carski namjesnik (legatus Augusti pro pra-
etore). Prvi se praeses Dalmatiae, kao njen civilni
guverner (ClL III 8707), spominje 277. g., dok su
vojni. poslovi i obrana pripali zapovjedniku Norika
i Panonije (dux militis). Dioklecijan je prilikom re-
organizacije carstva od Drine odije-
lio od Dalmacije i formirao novu pokrajinu Praeva-
litana* (Not. dign, ed. Seeck, Or. I 123) odnosno
Praevalis (Acta Alb. I 7 a. 412) pod upravom poseb-
nog praesesa. Jo od republikanskog doba metropola
Dalmacije bila je Salona.
LIT.: B. Saria, RE Suppl. VIII, 1956 s. v. Dalma,tia. A. Ja.
genteufet, 1985, 9-11.. G. AlfOldy, 11965, 26-28. D. i M. Gara-
anin, 1967, 241 i d. (PraevaHs). I. Bojanovski
DALMATINSKOHRVATSKA KULTURNA GRUPA.
Jedna od ranoslovenskih kulturnih grupa, karakte-
za izuzetno veliki broj lokaliteta, uglavnom
nekropola, na daln1atinske Hrvatske. Da-
,
abljak, vidan doprinos
poznavanju ranoslavenske materijalne kulture u
Bosni.
Vaniji radovi: v. Bibliografija. V. Paikvai!Ln.
c
D
u Varvari kod Prozora (1899-1900. i 1912), te neo-
litsko naselje na Kraljevinama* u Novom eheru
(Maglaj), a sudjelovao u mnogim velikim poduhva-
tima kao to su nekropole na Glasin'Cu*, neolitska
naselje u Butmiru kod Sarajeva (1893-1894), soje-
naselja u kod (1894-1895) i u
Donjoj DoJini* kod Bosanske Gradike (1901-1906).
Obavio je vie arheoloko-topografskih istraivanja
(Bosanski Petrovac i dr.), a posebno se bavio topo-
grafijom Pisao je i o praistorijskom rudar-
stvu i metalurgiji. Korizervirao je nekoliko starih
gradova: Doboj*, Maglaj* i Blagaj* na Buni kod
Mostara (1910-1912). Sa Truhelkom postavio
izlobu u novim zgradama Zemaljskog muzeja (1913),
osobito Etnografsku zbirku i Zbirku Sakup-
ljao etnografsku posebno predmete drvorez-
barstva, oruje, nonju i za a
monografski je obradio starinsko oruje i narodno
ribarstvo u panonskom i krakom Bosn'e
i Hercegovine.
Vani.ili radovi: v. BibliogJrafija. Baslar"
tirana je u razdoblje 9-12. v., s trajanjem pojedinih
oblika i do 14-15. v. Glavno obiljeje ovoj grupi
daju naunice nekoliko osnovnih oblika i njihovih
brojnih varijanata, kao to su: karike, naunice s
koljencima, naunice s jedinom krupnom ili vie
manjih jagoda i naroskane naunice. Povremena po-
java oblika prstenja, privjesaka, bobaka
i ukrasnih dopunjava ovaj fond. Pored bron-
zanih, otkriven je i veliki broj primjeraka
od. srebra, i od zlata, izvedenih ti
suznim zlatarskim tehnikama, filigranu, gran'Ulaciji
i proboju, ili njihovoj imitaciji. Mnogi o.d ovih tipova
nastali su prema uzorima iz luksuznog vizantijskog
i uopte orijentalnog nakita, razvijeni. i u
sasvim originalne varijante, prvoibitno, vjerovatno,
u vizantijskim zlatarskim radionicama primorskih
gradova, kasnije u okviru zlatarske produk-
cije. Nakit ove grupe otkriven je u velikom broju
na teritoriji Bosne i Hercegovine,
na nekropoli u Bugojnu (Grudine*), Mogorjelu* kod
Capljine i Gomjenici kod Prijedora (Baltine bare*).
Posebnu vrijednost ovim nalazima daju zlatni pri-
mjerci iz kod Capljine Mogorje-
la*, Grboreza kod Livll1a (Mramorje*) i Bugojna (Gru-
dine*).
[Tom 1: S1J. 29 (110, 1.1, 15, 20, 22, 30); Sl. 51 (3, 5, 7); Taib.
3 (4, 6-8); Taib. 10 (2-7); Tom 2: Taib. 12 (6, 7); 'rom 3:
Tab .11 t6); Tab. 13 {3a, (b)]
LIT. N. 1983; N. 1984, 4'16-417; Sl. 141-1<4,5;
N.
DANILSKA KULTURA srednjeg neolita - raspro-
stranjena najvjerovatnije samo na prostoru Herce-
govine - najslabije je istraena neolitska kultura
u Bosni i Hercegovini. Ne u obzir danilske
nalaze u okviru drugih kultura (npr. kakanjske i
butmirske*), koji su tamo odraz kulturnih uticaja,
ova kultura je poznata samo na osnovu nalaza iz
Caira kod Stoca i Zelene kod Mostara. Na
osno.vu raspoloivog materijala n'e mogu se izvoditi
o karakteru ove kulture u Her-
cegovini. Za sada se moe konstatirati samo potpuni
nedostatak slikane keramike, dok se ostali nalazi
u okviru keramografskih . karakteristika o.ve
kulture na njenom Ove razlike
su, moda, uslovljene i da Hercegovina
predstavlja perifernu oblast njene rasprostranjenosti.
LIT.: A. Benac, 1'975a, S. lll979,
B.
DAORSI (Daorsii, Daorsei, Daorsoi). Ilirsko pleme iz
naronitanskog konventa (Dalm.). Izvori: Daorsoi
Polyb. XXXII, 18, 2. Daorsei Liv. XLV, 26, 14. Dao-
rizoi Strab. VII, 5, 5. Daoursioi Ptol. II, Hi, 8. Darsiioi
App. Illyr. 2. Duersi Plin. III, 143; Davers/o/ (dat.)
CIL XVI, 38, Salona (a. 93). Daverz:us CIL XIII,
7507. Daorson, Basler, GZM 1971, 334
Ubikacija: lijeva obala Neretve od Bijelog polja
do Gabele sa poljem, Dubravama i Popovim
poljem, te Stolac sa irom okolicom, s izlazom n'a
more kod Slanog. Centar im je bio na Gradini u
kod Stoca.
C. Patsch, RE IV, 2231; C. Patsch 1922, 41 ss; Z.
1973 b; I. Bojanovski 1988. I. BoJa.noveki
Materijalna i duhovna kultura Daorsa u predrim-
sko doba dosta je dobro poznata. Pripada im na-
seobina mediteranskog gradskog tipa na Gradini*
u kod Stoca, kao i vie drugih nalazita
u Hercegovini koja su dala materijal iz
doba helenizma* (Tom 3, reg. 20).
LIT : Z. 119713; iZ. 1'973a:; Z. 1973b; Z.
1'975; Z. 1979; B. 1984a, 144-147. B.
DELMATI (Delmatae, Dalmatae, Dalmatai). Ilirsko
pleme u salonitanskom konventu (Dalm.). Izvori:
Delmatae Plin. III, 142, 147, Vell. II, 96, 3, Tac.
hist. II, 32, Flor. 21, 25. Delmatai App. Jllyr. 11,
17. Dalmatae Tac. hist. III, 12, 50, Caes. B. G. III,
9, Suet. vir. ill. 5 itd. Ubikacija: Duvanjsko polje
sa glavnim centrom u Delminiumu, odakle su se
irili prema moru (do Salone). Na zapadu su do-
pirali do Krke, a n'a istoku do linije Vran - veliko
koljeno Cetine. U Bosni su drali Duvanjsko even-
tualno i Kupreko, te Livanjsko i polje.
LIT.: G . .Zippel, 11877, 129; C. Patsch, Del7!1-ata.e, RE IV, 2448
ss; F. 1920, 67 ss; M. 1966; 1967.
I. Bojanovski
Od arheolokih nalaza predrimskog doba s Delma-
tima bi se mogla dovesti u vezu srednjodalmatin-
ska* kulturna grupa eljeznog doba, rasprostranjena
u Bosni Livno, Duvno), u
zapadnoj Hercegovini i u srednjoj Dalmaciji. Osim
Delmata, nosioci te grupe mogla su biti i neka
susj'edna, Delmatima srodna plemena.
LIT.: B. 1976c, 239-267; B. 1987c. B.
DELIC, . Stevan, i kulturni radnik. Djelovao
u Gornjem Podrinju 20. vijeka, a kasnije
u Trebinju i okolini. I u jednom i drugom kraju
bavio se ispitivanjem srednjovjekovnih starina
(Samohor na Drini, u Cernici*, Petrov ma-
nastir kod Trebinja, natpis u Policama), kao i na-
rodnim i predanjima, o je detaljno
pisao i izvjetavao.
Relevantni u:adovi: v. Bibliografija N.
DELMINIUM, v.: a) B), 8; b) Tom 3,
Reg. 23, br. 14, 126, 248, 370.
69
DERBANI (Derbani, Derbanoi). Izvori: App. illyr.
28, pleme u Dalmaciji. G. Alfoldy, 1965, 38, 53 i
J. J. Wilkes, 1969, 155, 170 identificiraju ilJ. s
Deuri Plin. III, 142 odnosn'O Derrioi Ptol. II, 16, 5
i lociraju U dolinu gornjeg Vrbasa, juno od Jaj-
ca. W. Tomaschek, 1880, 23, 559, E. Swoboda,
Octavian und Illyricum, 1932, 72 d. i N.
1934, 16, 23 dd. Derbane lociraju u gornju Neretvu.
A. Mayer, 1957 s. v. Anderva se koleba
Anderba Rav. IV, 16, 19 (211, 11 i 218, 5) i panon-
ske Derva Rav. IV, 19, 25 (218, 3) i se
na C. Patscha, RE V, 237, skloniji je da prihvati
njihov sjeverniji poloaj. Derbarnoi su se predali
Oktavijanu tek nakon poraza Delmata 33. g. st. e.
(App. Illyr. 28). I napokon, I. Bojanovski (1988)
Deure - Derbanoi stavlja na polje, to
bi se podudarafo s Ptolemejevim podacima o nji-
hovu susjedstvu s Mezejima.
I. Bojanovski
Malobrojn'.i nalazi iz eljeznog doba s
polja i iz Drvara pokazuju srodnost s japodskom*
kulturom eljeznog doba (Tom 2 Reg. 11).
B.
DEREMISTI (Deraemistae). Ilirsko pleme u naro-
nitanskom konventu (Dalm.). Izvori: Deraemistae
(var. Deraemeste) Plin. III 143. Imali su 30 deku-
rija ... pediti, Veneto Diti f(ilio), Davers(o), et Ma-
denae Plarentis filiae, uxori eius, Deramist(ae) CIL
XVI, 38, Salona (93. g.). Lokacija: Dabansko polje
ili rudine sa centrom u Plani ili Orahovi-
cama, dakle od Daorsa (I. Bojanovski, 1985a).
Ponekad ih identificiraju s Armistae* (var. Arini-
stae Plin. III 143).
I. Bojanov.siki
Plane i rudina u starije eljezno
doba pripada kulturi. Od 4. st. materi-
jalna kultura se mijenja, a dosta su izraziti
uticaji (Plan'a, - Tom 3, Reg. 20).
B.
DERETINI (Deretini, Derriopes?). Ilirsko pleme u
naronitanskom konventu sa 14 dekurija (Dalm.).
Derriopes kai Derrioi Ptol. II, 16, 5. Ako se izjed-
ih s Ptolemejevim Derriopes (II 16, 5).
LIT.: C.Patsch RE V, 1903, 240, 244; G. Atfoldy, 1965, 53;
J. J. Wilkes, 1969, 1'70; c:fr. I. Bojanovski, 1'988, V Deriopes.
I. Bodanovski
DERIJI (Derrioi, Deuri). Pleme ti Dalmaciji. Izvori:
Derriopes kai Derrioi Ptol. II, 16, 5. Ako se izjed-
s Deuri Plin. III, 142, onda ih valja focirati
na salonitanskog agera, na Petro-
polje (I. Bojano.vski, 1988), to bi ih pribli-
ilo Mezejima (Ptol. II, 16, 5); U dolini Vrbasa,
juno od Jajca (G. Alfoldy, 1965, 101,
se na C. Patsch, RE V, 244, 280); U Bu-
gojna i Gornjeg Vakufa (J. J. Wilkes, 1969, 170);
U sjeverozapadnoj Bosni (A. Mayer, 1957, 120).
V. Deretini* i Derbanoi*. Lokacije u gornji Vrbas
(G. AlfOldy, J. J. Wilkes) bi otpale jer je to pod-
ulazilo u naronitanski konvent.
I. Bojanovski
DERVA Rav. IV 19 p. 57 (218, 3) civitas na putu
Sapua, Bersel(l)um, lbisua (Bistua?), Derva, Citua
(Situa ?), Anderba (Rav. IV 19 (218, 5). W. Toma-
schek, 1880, 559 i E. Swoboda, 1932, lo.ciraju Dervu
u gornju Neretvu. A. Mayer, 1957, 44 razlikuje
dvije Anderbe (Anderva): Andarba Itin. Ant. 338,
7 = Sanderva Tab. Peut., danas u Crnoj
Gori = Anderba Rav. IV 16 (211, 11) i Anderba
70
Rav. IV 19 (218, 5) nedaleko Derve, pa na
sjeverniji poloaj kao i .Patsch. Naprotiv, G. Al-
:{Oldy, 1965, 38, 53 i . J. J; Wilkes, 1969, ubiciraju
Dervu u dolinu gornjeg VTbasa. A. Mayer Dervu ve-
zuje za etn.ik Derbanoi (>umski ljudi) App. Illyr.
28. I. Bojanovski, 1988 ih vee za Deure* i locira
na polje. Deuri su po Patschu RE IX
col. 280 (1903. g.) s Derrioi Ptol. II 16, 8.
I. Bojanovski
DESITIJATI (Daesitiates, Ilirsko-panon-
sko pleme (Dalm.). Izvori: ad He/dum?/ c/astel(lum)
Daesitiatium CIL III, 3201=10159, v. M.
BD, XLIX, 151, i vie inskripcija. Daisitiii.tai Strah,
VII, 5, 3, App. Illyr. 17, Desidiatou Dio LV, 29.
Desitiates Plin. III, 143, Veli. II, 115 (tradirano ko-
rumpirano De Siciales). Na osnovu natpisa iz Breze,
na kojem se spominje .jedan princeps Desitiati(um),
(G. Cremonik - D. Sergejevski 1930; D. Serge-
jevski 1940a, 141-143 lociraju se Desitijati u do-
lin11 gornje Bosne. Pruali su se do doline gornjeg
Vvbasa na zapadu i Rogatice na istoku.
I. Bojanovski
S Desitijatima bi se mogla dovesti u vezu srednjo-
bosanska* kulturna grupa koja se tokom kasnog
bronzanog i eljeznog doba prostirala u krajevima
oko gornjih i srednjih) tokova rijeka
Bosne i Vrbasa, te u Lave, mada bi no-
sioci te kulturne grupe mogla, uz Desitijate, biti
i neka druga, susjedna plemena. U posljednjim sto-
st. e. Desitijati su se mogli proiriti i na
susjedne dijelove Bosne . koji su, nakon
kulture (v. Autarijati*), os-
tali nenaseljeni.
LIT.: B. 1976c, 187-237; B. 1987-d. B.
DICIONI (Ditiones, Ditiones). Ilirsko-panonsko. ple-
me (po Strabonu) salonitanskog konventa (Dalm.).
Izvori: Ditiones Plin. III, 142. Ditiones Strah. VII,
5, 3., Ptol. II 16, 5. mons Ditionum Ulcirus (v. s. v.
Ulcirus) CIL III, 3198. Natpisi: C. I. Rhen. 741:
Ditio i CIL V, 541: nat(ione) Diti/onis/. Ubikacija:
Dalmacije, Hrvatske i Bosne (Grahovo
polje).
LIT.: C. Patsch, RE V, 12!30 i d; A. Bauer, AEM XVII, 138;
F. 1920, 77; M. 1l92U--27, 1151; B. Saria 1929,
1:37 s&; D. 1955, 33; A. Mayer 1957, 124;
E. 1960', 14; G. Alfoldy 1965, 52; J. J. Wilkes 1969,
li'39; A. Evans, Ilirr'ska pi;sma, 49; I. Bojanovski
I. B<ojanovski
DIJANA (Diana, Artemis) je najprije boica svjet-
losti, a kasnije mjeseca i lova. Na Bosne
i Hercegovine u rimsko doba Dijana se tuje sa-
mostalno ili u zajednici sa Silvanom ili s drugim
boanstvima. Dedikanti joj podiu votivne spome-
nike i reljefe. tovana je u Duvn'U* odakle imamo
dva rtvenika i jedan reljef. tuje se kao Augusta.
Na ulomku reljefa iz Blauja* u natpisu se spo-
minje kao Silvia. Dijana se, osim uz Silvana*,
javlja u zajednici sa enama-watnjama to bi
odgovaralo nimfama. Reljefe ove kultn'e zajednice na-
lazimo u (Draga*) kod Treba
istaknuti da Dijanu tuje i epihorsko sta-
novnitvo, a ne samo italsko, odnosno doseljenici.
Od epihorskog elementa boicu Dijanu posebno tu-
ju Delmati, pa se smatra da se radi o interpreta-
tio romana nekog starijeg autohtonog enskog bo-
anstva nepoznata imena.
[Tom 1: Tab. l4 (2, 4, 5)]
LIT:: C. Patsch 228-230; D. 1955.
V. Pakvali!n
DILUNTUM, v.: a) B), 8. b) Tom 3, Reg.
20, br. 75, 484, 540
DINDARI (Dindari, Dindaroi). Ilirsko pleme naro-
nitanskog konventa (Dalm;). Izvori: Dindari (XXXIII
dec.) Plin. III, 143. Dindaroi Ptol. II, 16, 5. pri[nceps
civitatis)] Dinda[roir(um)] C. Patsch 1907, 446, Ske-
lani. Ubikacija: s obje strane srednje Drine, ju-
nije od Domavije*. (I. Bojant>vski 1968 a, 241 i d.)
- centar Municipium Malvesiatium u Skelanima
(ibidem).
I. Bojanovski
DIONIS, v. Liber
DIOSKURI (Dioscures, Dioskuroi). Kastor i Poluks
su sin\'.>vi blizanci Zeusa i Lede, pa su stoga Dios-
kuri (Dioskuroi). tovani su u ij.imu gdje su na
Forumu dobili i hram. Izgleda da je na
Hercegovine kult Dioskura bio tovan u pred-
rimsko doba, o bi govorio reljef s prikazom
dvojice odjevenih u hlamide, s kopljem
u ruci, uklesan u ivu stijenu kraj obale rijeke
Krupe u kod Capljine. S obzirom na iko-
nografiju vjerojatno je da se radi o Dios-
kurima, zatitnicima moreplovaca i trgovaca. Zrt-
venik iz Majdanita* kod Bosanskog Novog (3. st.)
je posvetu Dfoskura u zajednici s Jupit-
rom Dolihenom, pod imenom Cas{toribus), te nji-
hove likove s labrisom u ruci. Ta kultpa zajednica
sigurno je vezana za helenizirane naseljenike ori-
"jen'talnog porijekla koji su se bavili trgovinom, to
je za rudarske i metalurke
centre ovog doba.
LIT.: D. Sergejevski 1965b; V. Pakva!in 1970b; V. Pakvalin
1974; J. Medini 1982. V. Pakvalin
DOLIHEN (Dolichenus). Sirijska boanstvo koje se
s Jupitrom (Jupiter Optimus Maximus
Dolichenus). Na Bosne i Hercegovine po-
znat je samo u Majdanitu (Bosanski Novi) po na-
ari-rtveniku. Na osnovu natpisa saznaje se
da je u tom rudarskom u rimsko doba
(3. st.) postajao pa prema tome i hram ovog
boanstva, odnosno da je postojala religiozna op-
ovog kulta s pristalicama iz Sirije, provincije
Komagene, iz grada Doliche. Ovo boanstvo bilo je
mnogo rairena po zapadnim provincijama Rimskog
Carstva.
[Tom 2: Taib. 9 (3)]
LIT : D. Sergejevski 1965b, V. Pakva!in 1:970b; J. Medini
1982. V. Pakvalin
DOMAVIA, v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg.
16, br. 16, 49, 55.
DONJA DOLINA - SANSKI MOST - KULTUR-
NA GRUPA. Ova grupa eljeznog doba definisana
je tek u novije vrijeme. Rasprostranjenost joj jo
nije u cjelini Pouzdano je da pripada
diq bosanskog Posavlja Une i Vrba-
sa, s i masivom Kozare i Prosare, kao
i Sane. Vjerovatno je da se pruala i da-
lje prema istoku i jugoistoku, prema Usori i Ukri-
ni, i krajeve oko srednjeg toka
basa. Vanija nalazita su: Donja Dolina*, Sanski
Most*, Zecovi* kod Prijedora (stratum II i I), Br-
dace* u Laktaima, Otok* u Vrhpolju kod Sanskog
Mosta, Petkovo brdo* u Radosavskoj kod Banjalu-
ke i Carakovo* kod Prijedora.
Najstariji (1) period u razvoju ove grupe, do-
kumentovan u D. Dolini, Zecovima, Brdacu i Pet-
kovom brdu, zauzima vrijeme od 8. do sre-
dine 6. v. st. e. Karakteriu ga snane tradicije
kulture polja s urnama* (iz koje se ova grupa i
21
+=-=
i')
i \\ ~ (J) @
. I ~
i . 26
/, \\ 25
,, ~
29
2 . 19 21-32: 2-b 20: faza c, , . 6'--8. faza 2a; 9-18: faza , I. Most (1-5: faza 1, . . Dolina - SaJns G Sl. 11: Kulturna grl.lipa DonJa
faze 3a-3c)
71
?2
razvila), izraene i u pogrebnom ritusu i u nekim
oblicima keramike. Ipak, pojavljuju se i tipovi na-
kita i kao i ornamenti na metalu i kera-
mici, koji ukazuju na povezanost s centralnom Bo-
snom (srednjobosanska* grupa) i s drugim
jima (bosutska grupa u Sremu). tipovi su:
zdjele s turbanskim obodom, zdjele s
facetiranim obodom i pehari-amforice s X dr-
kama i inkrustiranim urezanim ukrasom, zatim fi-
bule Golinjevo tipa, generacije (Ivanjska*),
igle sa strehastom i glavicom, okrugle
pojasne najstarijih varijanti, kalotna dug-
mad-toke ukraena graviranim geometrijskim mo-
tivima, te prvi primjerci eljeznog oruja (koplja,
noevi). Srednji (2) period, podijeljen u tri faze (2a:
650-575, 2b: 575-525. i 2c: 525-500. g. st. e.) je-
.ste razdoblje u razvoju ove grupe. Nju
obiljeavaju, veoma bogato opremljeni, enski
i muki grobovi iz D. Doline, uz nekoliko grobova
iz S. Mosta i naseobinske slojeve u, D. Dolini, S. Mo-
stu, Otoku u Vrhpolju i nekim drugim nalazitima.
je raznovrstan nakit i stra-
nih formi, ofanzivno oruje (koplja, i bojni
n\'.>evi), defanzivno oruje (ljemovi, titovi), kera-
mika autohtonih oblika, preteno ukraena kaneli-
ranjem, te uvozno bronzano
i porijekla. Za ranu fazu (2a) posebno su ka-
fibule s nogom u obliku beotskog ti-
ta, vieglave igle starijih tipova, i tordirane
bronzane ogr1ice, kolutovi, te kompozitni
pojasevi; za srednju (2b) donjodolinske kolutaste fi-
bule, fibule, donjodolinske diskaste bron-
zane igle s eljeznim jezgrom, kompozitni pojasevi
s elementima; za (2c) zmijolike i
krestaste fibule, te fibule s dva otvora
na nonoj period (3),
podijeljen u tri faze (3a-1: 500-450, 3a-2: 450-
-350, 3b: 350-300. g. st. e.), zastupljen je na ve-
nabrojanih nalazita, a osobito u D. Dolini, S.
Mostu, Zecovima (stratum I) i Carakovu. Obiljeen
je upotrebom Certosa-fibula, pa su rane, srednje i
kasne varijante tih fibula (uz jo neke elemente)
i posluile kao osnova za podjelu na navedene faze.
Uz Certosa-fibule su jo vieglave
bronzane igle varijanti, dvojne igle sa sva
tri osnovna tipa (omega, dvopetljaste i krstaste),
fibule sa nogom u obliku ivotinjske
glavice, kolutovi tipa S. Most, raznovr-
sne staklene perle, bronzane narukvice s jagodama,
ljokice i drugi sitni nakit; pro-
izvodima, uz autohtone forme, se olje i
hari ukraeni krupnim na ramenu i
stilizovanim ivotinjskim glavicama na drkania. Ima
dosta uvozne robe: apulska keramika, ljerrtovi
ko-ilirskog tipa varijante), knemide
tipa. period (4) jo nije detaljnije
Pouzdano je da postoji kontinuiran razvoj do rim-
skog osvajanja, to je osobito dobro dokumen'l:ova-
no u D. Dolini, donekle i u drugim nalazitima. Kelt-
ski' uticaji su vrlo snani (siva keltska keramika,
titovi, koplja, pojasne fibule i na-
rukvice), ali se jo dre i autohtone forme.
naselja* ove grupe je gradinskog tipa,
ali je konstatovano i nekoliko otvorenih
naselja (S. Most, Otok u Vrhpolju, Brdace u Lak-
taima). Eponimno naselje u D. Dolini je u starijim
fazama tipa, a u postaje i ono
naselje. U fazi D. Doline ku-
su neto manje je 7,5x5,5 m.),
u cjelini od drveta, dvodijelne; u
fazama su znatno (ponekad i do
15 m duine).
Privreda je razvijena. Pored poljoprivrede* -
zemljoradnje i (vie vrsta penice i
proso, graak, bob, razno od do-
ivotinja svinja, ovca, koza, konj), i
lov* je jo imao vano mjesto u ishrani (najvie je-
len i srna), a uz rijeke se razvijao i ribolov (udicom,
mreom i ostima). Posebno se razvijena me-
talurgija* eljeza, a i trgovina, kojoj je, vrlo :vje-
rovatno, naselje u D. Dolini prvenstveno dugovalo
svoj prosperitet. .
Od elemen'ata duhovne kulture najbolje pozna-
jemo kult mrtvih. U ranim fazama dominira spa-
ljivanje, ali od sredine 6. v. st. e. inhumacija po-
staje vanija, mada se i spaljivanje jo praktikuje,
da bi od 3. v. ponovo steklo ulogu. Grobovi
su obiljeavani kamenim ili na neki drugi
prilozi su bogati, a svojim sastavom odraa-
vaju i socijalni status pokojnika. Nad grobovima, i
na nekropolama uopte, obavljani su obredi
Posebne forme su dvojni grobovi, grobovi
pod sojenicama i grobovi konja s opremom, svi do-
kumentovani u D. Dolini. Od ostalih podataka o re-
ligiji* i kultovima valja pomenuti manifestacije sun'-
kulta simboli tog kulta na nakitu,
ognjitima i sl.). Taj kult je iz religijskog si-
stema bronzanog doba. U umjetnosti*
dekorativne grane (ukraavanje
nih predmeta), s dominacijom geometrijskih moti-
va, raznim tehnikama. Sitna bronzana i
glinena plastika je preteno primijenjena kao
ukras na predmetima (nakit, keramika),
se javlja u obliku samostalnih figurina.
Drutveni odnosi unutar zajednica koje su bile
nosioci ove kulturne grupe uslovljeni su snanim
privrednim razvojem. Podjela rada morala je biti
dosta izraena. Vjerovatno je da su rudari,
eljeza, kujundije, i trgovci
izdvojene socijalne grupe,- a u prvoj polo-
vini 6. v. izdvojio se i sloj ratnika. U okviru tog
sloja nastala je i. rodovska aristokratija kao
drutveni sloj.
Grupa Donja Dolina - Sanski Most pokazuje
blisku srodnost s grupama eljeznog doba zapadne
Panonije i prostora, ali i sa sred-
njobosanskom* i srednjodalmatinskom* grupom. U
7. i 6. st. postoje dosta bliski kontakti i s
kom kulturom eljeznog doba*. - U smi-
slu nosioce grupe D. Dolina - S. )Y.[ost moemo
smatrati dijelom ire panonske zajednice. Po mi-
ljenju Z. stanovnici D. Doline i okolnog pod-
pripadali bi panonskim Oserijatima*, dok bi
juni dio teritorija ove grupe mogao pripadati Me-
zejima, koji se .ubrajaju u Panone*.
(Tom 1: Taib. 7 (6, 7); Tab. l'<3 (3, 5); Tab. 20 (1, 5); Tom 2:
Tab. 8 (4-8)]
LIT.: z. 1964; Z. 1964a; B. 1987b.
B.
DRECHSLER-BIZIC, Ruica, arheolog (Bosanska
Dubica 5. 2. 1921-). Diplomirala na Filozofskom
fakultetu u Beogradu 1950. g. Od 1950. do 1952. u
Zemaljskom muzeju u Sarajevu, zatim u Arheolo-
kom muzeju u Zagrebu, do mirovine (1986). Glav-
na oblast istraivanja su joj Japodi*. Objavila je
veliki broj izvjetaja, studija i rasprava. 1950-1952.
g. u istraivanjima u Bosni i Hercego-
vin'i. (Sanica, dolina Bile, dolina Neretve, Zecovi i
Carakovo kod Prijedora).
B.
DRINUS, rijeka Drina, pritoka Save (Dalm., Pann.
Inf.), usp. C. Patsch, RE V, 1708 s. Drinus Hier.
Presb. dimens. prav. 18: Pannonia ab oriente flu-
mine Drinti, oko 4. g. n. e. Drinius Rav. IV, 16. Drei-
nos Ptol. II, 16, 4. G. Alfoldy, 1964, 110-111, donji dio
Save identificira sa Noaros za koji je Strabon (VII,
5, 2) smatrao da je produenje Drine.
LIT.:A. Graf, ;1936, bilj. 4, F. Papazoglu, 1969, 277 ss.
r. Bojanovski
Sl. 12: Osnova dvora na Bobovcu
Milan, arheolog (Vrbaka kod Bosan-
ske Gradike 14. 3. 1948-). Diplomirao arheologi-
ju u Beogradu 1974. Kustos u muzeju
u Bosanskoj Gradici od 1975. na istra-
ivanjima u Donjoj Dolini. Obavio sistematska re-
EMANIUM, v. B), 8.
EPIGRAFI.JA. Ai Predrimsko doba. Natpisi na ka-
menim spomenicima iz ovog doba dosad nisu
ni. Otkriven je manji broj natpisa na utilitarnim
predmetima. Najstariji je natpis na zdje-
li, na gradini Pod* kod Bugojna, u sloju
koji se datira oko 600. g. st. e. Po R. radi
se o kopiji (prepisu) s metalne vaze, a natpis je
umbro-etrurski. Iz slojeva Poda jo
jedan, natpis na keramici, te nekoliko slov-
nih znakova n'a prljenku za vreteno. slovni
znaci postoje i na jednom zrnu jantara iz Jezerina.
Drugu grupu predrimskih natpisa natpisi
kim alfabetom s Gradine* u kod Stoca:
natpis PIN. na kacigi tipa, te vie
grafita na keramici, uglavnom na amforama. U
ke natpise ovog doba spadaju i oni na novcima; od
njih su samo oni plemena Daorsa, s natpi-
som DAORSON.
[Tom 1: Tlleb. 12 (l-4)]
LIT.: B. 1964a; D. 1965, 87-88;
R. 196'7; Basler 1971; Z. 1973a; B.
1.979; 207-208; B. 1987 d, 498-494, 523. B.
B) Doba rimske vladavine. U Bosni i Herce-
govini n'ajbrojniju kategoriju epigrafskih spomeni-
ka ovog doba predstavljaju sepulkralni spomenici
(stele, urne, sarkofazi i tituli), zatim kultni (are-
10 - Arheoloki leksikon

E
73
DVOR.. To je ili arhitektonski sklop u
kojem ivi i djeluje nosilac visokih drutvenih funk-
cija. U srednjovjekovnoj Bosni dvorove su imali
vladari i visoki feudalci, ali su se dvorovima n<azi-
vale i raskonije vlastele niega ran-
ga. Zna se da .. su po vie dvorova imali: vladarska
obitelj a zatim i velikaki rodovi Hr-
i Arheoloki su ispitani
samo vladarski dvorovi na Bobovcu* (Vare) i u Kra-
ljevskoj Sutjesci (Dvori*). U oba dvorovi su se
sastojali od vie gospodarskih zgra-
da i predvorja, a svaki dvor je imao i svoju kape-
licu. I dvorske i kapelice bile su
opremljene kamenom i drugom plastikom. Dvor na
Bobovcu bio je smjeten unutar gradskih zidina, dok
je onaj u Sutjesci bio na slobodnom prostoru, bez
posebnog fortifikacionog sistema.
LIT.: P. 1973; P. ill9<84aJ, 4!&8-466. P.
DYGGVE, Ejnar, arhitekt i arheolog (Liepaja, Le-
tonija, 17. 10. 1887 - Kopenhagen, 6. 8. 1961). O-
sobito se posvetio istraivanju spo-
menika u Salon'i, a 1931. je u saradnji sa Rudol-
fom Eggerom izvrio snimanje, opis i rekonstruk-
ciju ostataka vile Mogorjelo*
kod
LIT.:R. Egger, Ej!1la'l' Almanach der Oes.terr. A;kiad.
der Wiss .. , 111, Wien Jlll61. Basler
kognosciranja na Bosanske Gradike, son-
dana iskopavanja na nekoliko lokaliteta i sistemat-
s!m iskopavanje naselja i grobnih tumula bronza-
n'og doba na lokalitetu Barice* u Lamincima-Ja-
ruanima.
Vanijj radJovi: v. Bibliograflija. B.
-rtvenici), baze, spomenici
karaktera i miljokazi. Osim na kamenu natpise na-
lazimo i na posudama (amforama i dr.),
te na metalu (kacige).
natpisi, za razliku od latinskih, malo-
brojni su. Konstatirani su na steli iz (Do-
mavia*) i na zemljanim posudama (igovi).
broj epigrafskih spomenika se u
Zemaljskom muzeju u Sarajevu, a manji broj u za-
muzejima (u Livnu, Mostaru, Tu-
zli i Trebinju) i u muzejima samostana
(Humac, Gorica u Livnu, Jajce i Visoko).
Za epigrafsko doba iz Bosne
i Hercegovine nije se znalo sve do osamdesetih go-
dina 19. st. (I. F. Ti se spomenici spominju
u putopisima i izvjetajima, a podstrek za prikup-
ljanje, sistematizaciju i odno-
sno latinskih natpisa izvrilo je pokretanje velike
edicije CIL (Corpus inscriptionum latinarum), u
joj se 3. svesci i njezinim suplementima objavljuju
natpisi iz ovih krajeva. Osnivanjem Zemaljskog mu-
zeja Bosn'e i Hercegovine u Sarajevu (1888) i po-
kretanjem njegovih (-Glasnik, od 1889. i
Wissenschaftliche Mitteilungen, od 1893), intenzi-
vira se rad na sakupljanju i epigrafske
U tome C. Patsch brojnim radovi-
ma o arheoloko-epigrafskim istraivanjima rimske
provincije Dalmacije. Uz C. Patscha s manjim in-
tenzitetom na ovom planu rade C. Truhelka, V. Ra-

i
!
r
I
74
dirnsky, F. Fiala, te O. Blau (CIL); U ovom periodu
izlazi zapaene djelo Ph. Ballifa o rimskim cestama
u Bosni i Hercegovini (1893), u kojem se objavljuju
miljokazi s natpisima. Tu je i publikacija C. Pat-
scha o povijesti i topografiji Narone, u kojoj se
objavljuju natpisi i sa Hercegovin'e (1907).
U periodu dva rata inten>zitet rada je ma-
nji, ali je dosta novih natpisa otkrio i objavio D.
Sergejevski. Nakon drugog svjetskog rata Glasnik
nastavlja objavljivati epigrafske spomenike,
a oni se objavljuju i u drugim To je
Vjesnik za arheologiju i historiju dalmatinsku
(V AHD, Split), Starinar<< (Beograd), Glas i Spo-
menik SAN (Beograd). U ovom raz<loblju u izu-
epigrafije i objavljivanju rezultata
se D. Sergejevski, ih u Glasni-
ku ikao i u drugim nauOO.im publikacijama (Spo-
menik SAN, 1934, 1938. i 1940). Treba spomenuti
i rad na epigrafskih spomenika I. Bo-
janovskog. Objavljuje u Glasniku i u Naim sta-
rinama u Sarajevu, kao i u Godinjailw Centra
za balkan'Oloka ispitivanja ANUBiH. Natpisi objav-
ljeni 1940-1960. prikupljeni su u djelu
Inscriptiones latinae Iugoslaviae I, Ljubljana
1963, a oni 1960-1970. u Inscriptiones la-
tinae Iugoslaviae II, 1978, obje u redakciji. A. i J.
ael. Oni su ih prikupili, revidirali i valorizirali.
Jedan Corpus inscriptionum latinarum iz Bosne
i Hercegovine priredio je D. Sergejevski; obuhvata
objavljene natpise do 1945. godine, a ga u
rukopisu JAZU. Epigrafsku sa Bo-
sne i Hercegovine objavljuju jo V. Pakvalin, E.
i I.
[Tom 1: Tab. 5 (1, 3, 5); Tab. 12 (5-7)]
LIT : CIL III i Supl; AEM, IV 1880; AEM VIII, 1884; AEM XV
1892; AEM {{VI, 189'3; AEM XVII, 1894; C. Patsch 1890-
1922; C. Patsch, RE 9, Hl93; D. Sergejevs!ci 1'!127-1965;
I. Bojanovski 1965-;1984; E. 1972-1979; V. Pa-
kvalin 1958-1983; I. 1986. V. FakvaQin
C) Rani srednji vijek. Sasvim su rijetki do sada
poznati epigrafski spomenici ran'Og srednjeg vijeka
u Bosni i Hercegovini. njima je najstariji je-
pojasa iz Vrbljana, datiran u kraj 8. v., na
kome je u ligaturi liturgijski tekst na jed-
noj, i potpis majstora Tetgis-a na drugoj strani.
je dospio iz radionica karolin-
kog kruga. Ostala tri natpisa su na fragmentima
kamene plastike; dva su pisana latinskim (Rapovi-
ne, Livno), a jedan pismom plo-
Sva tri su podizanju crkava i
sa crkvenih ostaci nisu otkriveni.
Latinski natpisi datirani su u 9. v. i pripadaju nizu
natpisa poznatih sa mnogih lokaliteta du dalma-
tinsk obale, dok je natpis iz Humca svojom speci-
pruio za datiranja u
rasponu od 10/11. do 13. v.
[Tom 1: Tab. 1 (14); Tab. 22 (1, 2); Tom 3: Tab. 12 (4)]
LIT.: I. Bojanovski Hl76a, 245-256; Z. Vinski 1977-78, 143-
-208; N. 1980, 297 (sa stau:ij<oon Jiteriaturom); N. Mi-
1980 a, 45; B. 1982, 200; N.
D) Kasni srednji vijek. Epigrafski spomenici od
12-15. st. uglavnom s nadgrobnih spome-
nika i crkvenih natpisi rta kamenim
stolicama i na ivim stijenama su mn'O-
go zabiljeen je samo jedan natpis koji je
stajao na kamenu u zid jednog sred-
njovjekovnog. grada; natpisi na drugim vr-
stama materijala (metal, keramika i dr.) predstav-
ljaju iznimnu poja'Vu.
Srednjovjekovni epigrafski spomenici Bosne i
Hercegovine pisani su: bosanskom varijantom
lice - zatim pismom i gla-
goljicom. broj spomenika pripada
njima, brojem i izdva-
jaju se natpisi na Do sada je registrirano
preko 300 takvih natpisa, koji su izvor za
pisma i ivog narodnog jezika.
natpi<>i su i najstariji pouzdano datirani spomenici
te vrste u Bosni i Hercegovini u kasnom srednjem
vijeku. Najstariji njima datirani su u drugu
polovinu 12. st.
Latinski natpisi su daleko malobrojniji, ali su
najraznovrsmJ1. Osim n'a kamenim spomenicima
(nadgrobnim crkvenim i dr.),
ovo se pismo i na zvonima, ka-
lupima za novac, matricama itd. Najra-
nije datiran latinski natpis iz prve polovine
13. st.
Glagoljske epigrafske spomenike predstavlja
svega nekoliko natpisa na nadgrobnim ili
crkvama, od kojih je nepotpuna. Najcjelovi-
tiji je natpis sa srednjovjekovnog grada Buima koji
je pisan n'a samom kraju 15. st. Ostali natpisi su
iroko datirani u 14-15. st osim jednog, koji se
datira u 11. ili 12. st.
Razumljivo je da su sve tri vrste pisma na epi-
grafskim spomenicima Bosne i Hercegovine primi-
jenjene u svom standardnom uncijalnom (ustavnom)
obliku. Zanimljivo je da je na nekim glagoljskim
natpisima 15. st. registrirana upotreba polukurziva
i kurziva bez obzira to se radi o kamenim podlo-
gama, gdje se upotrebljava ustav.
[Tom 1: Tab. 6 (3); Tom 3: Tab. 13 (!t)]
;LIT.: NI. Vego, 19621a; M. Vego 1964b; M. Vego 1964 c; M.
Vego :.970. T. Glava
EPIGRAVETTIEN, v. Gravettien.
ESKULAP (Aesculapius, Asklepios). Bog zdravlja.
Kult mu nalazimo u Skelanima - municipium Mal
(vesiatium). Javlja se u zajednici s Higijom
Hygieia), pa bi predstavljali gr<;ku kultnu zajednicu_
Higija je Eskulapu srodn'O, ali po. rangu nie bo-
anstvo i drala se za njegovu U Hodbini kod
Mostara je bronzana figura ovog boanstva.
Datira se u 2-3. st.
LIT.: V. Radimsky 1891, 168; D. Sergejevski 1940a, 168.
V. PakvalLn
EVANS, Arthur John, engleski arheolog (Nash Mills,
8. 7. 1851, Oxford, 2. 7. 1941). Poznat po arheolo-
kim iskopavanjima u Knososu na Kreti. U Zagreb
je stigao 1875, a iste godine u jesen krenuo je preko
Doboja, Usore, Travnika, Sarajeva, Mostara i Met-
u Dubrovnik. U Dubrovniku ostaje do 1892,
odakle preduzima arheoloka putovanja po blioj
i iroj okolici (Trebinje). U svojim putovanjima sti-
gao je do zapadne Bosne i Hercegovine, a obilazio
je i Sarajevo i njegovu okolicu. Najvie su ga za-
nimali spomenici, rimski, natpisi
i ostaci rimskih cesta. Objavio je vie od stotinu
natpisa, a mnogi arheoloki objekti koje je Evans
kasnije su propali.
Relevantni radovi: v. Bibliografija.
LIT.: Enci!klopedija JUJgoslaViije 3, s. v. Eval!l:s. V. Pakvalin
FEKEA, Lidija, arheolog (Cetinje, 23. 8. 1947-).
Diplomirala 1970. g. na Filozofskom fakultetu u Beo-
gradu, gdje je i magistrirala 1976. g. Od 1973. do
1976. u Banjaluci, a od 1980. do 1985. g. u Grad-
skom zavodu za zatitu spomenika kulture u Sara-
jevu. Od 1986. u Zemaljskom muzeju u Sarajevu
Bavi se arheologijom srednjeg vijeka. Vanija te-
renska istraivanja: Kastel* u Banjaluci, Gradac*
kod Gradac* u Kotorcu i Pavlo-
vac* kod Lukavice '(Sarajevo).
Vaniji radovi: v. Bibliografija. T. Glava
FIALA, Franjo, i arheolog (Brno, 14. 4.
1861 - Sarajevo, 28. 1. 1898). Studij prirodnih na-
uka zavrio je na visokoj koli u Brnu.
U Sarajevu je od 1886, a u Zemaljskom muzeju
Bosne i Hercegovine od 1892. do 1898. kao kustos,
dijelom i za botaniku. Njegova glavna preokupacija
je arheologija, posebn'O praistorijska. U relativno
kratkom vremenu obavio je veoma obimna istra-
ivanja na nekoliko praistorijskih na-
lazita u Bosni: vodio je istraivanja tumula na
i u trpcima od 1892. do
1897, istraio je naseobinski kompleks Debelo br-
do* - Zlatite - Soukbunar na periferiji Saraje-
va, japodsku nekropolu u kod nase-
lje i nekropolu u Sanskom Mostu*, s M. Hi:irnesom
i V._ Radimskim neolitsko naselje u Butmiru* kod
Sarajeva, rimske objekte u Gracu kod Posuja i jo
nekoliko lokaliteta. Uz rad obilazio je i
eviqentirao arheoloka nalazita u mnogim krajevi-
ma Bosll'e i Hercegovine. Objavio je opsene izvje-
taje o istraivanju na na
Debelom brdu i u Sanskom Mostu, te nekoliko de-
setin;:i. manjih priloga o pojedinim lo-
kalitetima ili nalazima. Uz Truhelku, V. Radim-
skog i C. Patscha, F. Fiala je utemeljio bogate arheo-
loke zbirke Zemaljskog muzeja i bitno unaprije-
di<> poznavanje praistorijskog doba u Bosni i Her-
cegovini.
Vaniji radovi: v. Bibli<Q:grafijia
LIT,: K. Hiirman, Franjo Fitada, GlasniJk Zemaajsk-0g
muzej,a X, Sarajevo 1898, 1-3. B.
Milenko, etnolog i antropogeograf (Bo-
sanski Brod, 8. 11. 1902 - Beograd, 22; 4. 1969).
Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu
1925, a doktorirao iz etnologije 1928. U prebogatoj
i raznovrsnoj djelatnosti u mnogim
krajevima Jugoslavije interes poklonio je
i ostacima srednjovjekovnih kulturnih spomenika,
ruevinama gradova (Dubrovnik), starih crkava (O-
lovo, posebno nekropolama u po-
jedinim regijama Bosne, o brojni
ili obimne studije.
Relevia<ntni ;radovi: v. Bibliiografija.
LIT.: E. A. Hamme!, R, Ehrich, R. J.
Ha!pern, A. Lord, Amoo,g 1he people, Ann Arbor 1982 (sa-
brana djeva M. sa Biografijom, Bibliografijom i
literatnwom o njemu). N.
FINES, v. Ad Fines; B), 8).
Branimir, arheolog (Podgora kod
Makarske, 8. 8. 1915'--). Studij filologije za-
vrio na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, gdje je
i doktorirao 1952. Bio je profesor na Filozofskom
fakultetu u Zagrebu, pa direktor Arheolokog mu-

75
F
G
FORTUNA. U Bosni se ova boica udesa i
tuje, vjerojatno, od 1. st. i to kao rimsko, a
ne bo.anstvo. Izgleda da su Fortunu najvie
tovali vojnici: njena ara je na
Ljubukog, gdje su stacionarale razne vojne jedi-
nice.
LIT.: C. Patsch 1914, Hl5-166; V. Pakvalin 1963, 142;
E. 1977, 158-'159. V. Pakvalin
FRANACKI KULTURNI KRUG. Pod uticajem fra-
prisustva u susjednoj Hrvatskoj, u Bosni
i Hercegovini se, u prvoj polovini 9. v. javljaju
predmeti koji pripadaju kulturnom kru-
gu ranokarolinkog doba. Najstariji, ujedno i naj-
izrazitiji njima su pojasna garnitura iz Mo-
gorjela* i pojasa i mamuza iz Vrb-
ljana kod (Grad*), datiran'i u kraj 8. v. Da-
leko brojniji su primjerci oruja i vojne opreme
I
I l
11
li I
li 1
(i i1

1
.
!
'
i
)
' !
(:I
I' I

Sl. 13: kulturni krug
jednostavna i koplja s krilima, ti-
povi mamuza), datirani u 9-10. v. Jedan dio ovih
nalaza predstavlja import iz radionica u
alpskom ili Porajnju, dok su ostali pro-
izali iz radionica dalmatinskog
prema uzorima. -
[Tom 1: Sl. 36 (I, 5, 7); Sl. 55 (I, 2); Tub. 10 (1); Tab. 11
(1--8); Tom 2: Tab. rn (2, 8); Tom 3: Tab. H {Sa, b)]
LIT.: N. 1984, 409-410, 421--422, Sl. 139, 140.
N.
FRESKA, v. Umjetnost, F)-I).
FUSCIANA, v. Aufustiana, B), 8.
zeja u Splitu i profesor na Filozofskom fakultetu
u Zadru. Objavio je vie studija i rasprava. Za te-
ritorij Bosne i Hercegovine vee ga kultna proble-
matika (reljef boga Mitre iz Konjica* i medaljon
s prikazom konjanika iz Sarajeva).
R-elevantni radovi: v. Bibliografija;. V. Pakvalin
76
umjetnosti i kon-
..:ervator (Beograd, 12. 6. 1928 - 14. 1. 1987). !sto-
riju umjetnosti zavrila u Beogradu. Konzervator
Narodnog muzeja u Beogradu i u mnogim
iskopavanjima. U Bosni i Hercegovini sara-
s Muzejom Bosne (Tuzla) u istrai-
vanju n'ekropola s humkama u Podrinju i objavila
dva rada o primijenjenim metodama konzervacije
i prenosa grobnih konstrukcija.
Relevantni radovi: v. Bibliogirafija. M.
Martin, diplomat i arheolog (Trogir
29. 2. 1920 - Studenica, 10. 7. 1985). Diplomirao
arheologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Pretean dio radnog vijeka proveo u diplomatskoj
slubi, stalno se i za arheologiju. S
Bosne i Hercegovine vee ga istraivanje
bazilike (Crkvina*) u kod
Vlasenice. Objavio je i olovnu s prikazom
dunavskih konjanika, u okolici Bijeljine.
Relew1mtni rad'vi: v. Bibliografija. V. Pakv.aq,j_'ll.
GAIUM. Luka rimske flote (classis secundae
Flaviae Graio, Not. dign'. occ. 32, 51); negdje na
Savi Sirmija (Sremska Mitrovica) i
vjerojatn.ije na desnoj obali.
I. Bojanovski
GARASANIN, Draga, arheolog (Pariz, 6. 4. 1921-).
Diplomirala na Filozofskom fakultetu u Beogradu
1946, a doktorirala u Ljubljani 1953. g. Od 1950. u
Narodnom muzeju u Beogradu. Dala prvu mono-
grafsku obradu kulture i objavila ve-
liki broj izvjetaja, studija i rasprava, preteno iz
praistorije Srbije (neolit, bronzano i eljezno doba).
Od nalaza iz Bosne objavila ostavu iz Tenja
(mjesto nalaza nije pouzdano, moda Stanari).
Relevantni raoovi: v. Bibliografija. B.
GARASANIN, Milutin, arheolog (Beograd, 11. 9.
1920-). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beo-
gradu 1946, a doktorirao 1950. g. u Ljubljani. Naj-
prije saradnik Arheolokog instituta, a od
1957. g. profesor arheologije na Filozofskom fakul-
tetu u Beogradu. Dao prvu monografsku obradu
kulture. Objavio je nekoliko monografija,
te veliki broj izvjetaja, studija i rasprava,
dijelom iz praistorije Srbije, ali i onih koji se
praistorije i srednje Evrope. Publikovao
je ostavu kremenih noeva iz Lastve (Bokova
Greda*, Orahovac) kod Trebinja, a u dva sintetska
rada obradio je neke probleme' eneolita i ranog
bronzanog doba u Bosni.
Relevantni radl(}vi: v. Bibliografija. B.
GA VRILOVIC, Margita, arheolog (Sarajevo, 29. 1.
1945-). Arheologiju i istoriju umjetnosti diplomirala
je na FilozofSkom fakultetu u Zagrebu 1968. g. Od
1969. do 1974. radila je u Zemaljskom muzeju kao
kustos za kasni srednji vijek. Istraivala Crkvinu*
u Vrutcima (Ilida).
Vaniji raidovJ: V. 'Bibliogra.fija. L. Fekea
GENI.J, (Genius). Pouzdane tragove kulta gemJa
vidimo u zajednici s Jupitrom i drugim boanstvi-
ma. U natpisima votivnog karaktera s Jupitrom
spominje se kao Geni.us loci. Na Bosne i
Hercegovine nema tragova ovog kulta da bi se spo-
minjali geniji careva, provincija, gradova itd. Kult
Genija u kultnoj zajednici s Jupitrom tovao se u
(Crkvina*) na polju, te u
ipovu (Gromile*) u zajednici s Jupitrom i Juno-
nom. Datira u doba 2. st.
LIT.: E. 1977, V. Pakvali.n
GERDIS, v. Munidpium Malvesatium .
GERMANI, v. Arheoloko-istorijski osvrt, Rani sre-
dnji vijek.
GIMBUTAS, Marija, arheolog (Vilnus, Litvanija,
1921-). Studirala najprije u Kaunasu, a zatim u Vil-
nusu, gdje je i diplomirala, 1942. g. Doktorirala je
u Ttibingenu 1946. Od 1949 radi u USA, u Pea-
body muzeju i drugim institucijama, a od
1964. g. je profesor na Kalifornijskom ll!tl.iverzitetu
u Los Bavi se praistorijom Evrope. Ob-
javila je nekoliko monografskih djela, te veliki broj
studija i rasprava. U Bosni je, s A. Bencom, bila
rukovodilac istraivanja neolitskih naselja Obre I*
i Obre II* (Kakanj).
Relevantni l!'ardovi: v. Bibliografija.
LIT.: J. Fiiip, Elnzi'klopa-disches Handbu:ch ZUil' Ur-und
Friihgeschichte Euiroipas 1, P.reg 1966, s v. Gimbutas.
B.
GLASINAC Visoravan
od planine Romanije Bosna). Sastoji se
od i jo nekoliko manjih polja i udo-
una, izdijeljenih i okruenih i manj-im brdi-
ma. Na tom prostoru koncentrisan je veliki broj pra-
istorijskih gradina i nekropola s tumulima. Nakon!
kultnih kolica. u jednom od tumula
(1880) i drugih nalaza u jo nekoliko
prekopanih tumula, izvedena su sistematska isko-
pavanja, najprije na Glasincu Truhelka, Stra-
F. Fiala - 1888-1892); istraivanja su
zatim proirena na susjedne terene prema i
Drini (F. Fiala 1892-1897), pa je tako
dosta kompaktan prostor u i-
rem smislu). bogatstvu i raznovrsnosti
nalaza iz preko 1.200 istraenih ttimula (gradine su
uglavnom samo evidentirane, uz nekoliko malih
sondaa), Glasinac je jo krajem 19. st. uao u ev-
ropsku arheoloku literaturu kao zbirni pojam za
sva na tom istraena nalazita. To je ne-
rijetka izazivalo zabunu, jer su nedovoljno
taj pojam tretirali kao jedinstvenu ogromnu nekro-
polu, mada se, u stvari, radi o od preko
1.000 km
2
s vie od pedeset gradina i preko stotinu
posebnih lokaliteta s tumulima (nekropola, grupa
tumula i tumula). Van ovog
od Drine, istraio je F. Fiala grupu tumula
u trpcima* (Rudo), pa se i materijal iz tamo otkri-
venih grobova ubraja u pdjam Glasinac, to
je prihvatljivo samo u kulturnoistorijskom, ali ni-
kako i u geografskom smislu. Manja dopunska i
reviziona iskopavanja na
obavljana su u vie navrata 1909. i 1975.
g a prikupljeno je i dosta nalaza iz tumula ne-
prekopanih ili razorenih u raznim prili-
kama (Gradac* u Sokocu i kod Sokoca, Ko-
sovo* kod Rogatice i dr.). Sistematsko istraivanje
gradin'a je tek u posljednjoj deceniji (B.
GovedaTica, 1984).
Prvu hronologiju Glasinca pod-
sa trpcima) dali su A. Benac i B.
(1956,1957) podijelivi ukupan razvoj na pet perioda
(Glasinac I-V), s vie faza (Glasinac I=rano bron-
zano doba; Glasinac IIa i IIb = srednje bronzano
doba; Glasinac IIIa, II!b, i IIIc = kasno bronzano
doba; Glasinac IVa, IVb i IVc = starije eljezno
doba; Glasinac Va i Vb = eljezno doba).
Kasnije je ova hronologija u vie navrata revidi-
rana, a samo shvatanje Glasi!!lca kao zbirnog poj-
ma mijenjano u skladu s novim u jugo-
Bosni, Hercegovini, Crnoj Gori,
zapadnoj Srbiji, sjevernoj i srednjoj Albaniji. Po-
sljednja obrada, data u ediciji Praistorija ju-
goslavenskih zemalja (PJZ), knj. IV i V (1983, 1987),
donosi savremeno shvatanje tog pojma, u okviru
kojeg. razlikujemo: kao geo-
grafski pojam s dosta heterogenim naseobinskim i
grobnim nalazima iz eneolita, ranog i srednjeg
bronzanog doba, grupu kasnog bronzanog
doba* ):cao koherentnu cjelinu, koja obuhvata
ire od glasinaOkog, i kulturii
eljeznog doba* kao veliku zajedn'i.cu koja se iri
od Bosne i zapadne Srbije do Crne Gore
1
10
77
i Metohije, te sa Mati-kulturom u sjevernoj i dijelu
srednje Albanije jedinstvenu kulturu Glasi-
nac-Mati.
Najstariji nalazi iz eneolita, a kulturno
su dosta heterogeni. Naseobinski slojevi konstato-
.vani su na Gradini Klisuri* u brdu (Sokolac)
i na Gradini* u Vrlazju (Rogatica), a grobovi pod tu-
mulima u Rudinama* kod u Vrlazju
i u Gosinji planini* (Rogatica). Eneolitu pripadaju
i ravni grobovi s urnama iz Tatinice (Viegrad). Pri-
lozI su: posude, kameni buzdovani, kre-
meni kotane igle i perle.
4
5
12
13
14 15
11
Sl. 14: Glasinac (1-5: Glasinac I, rano bronzano doba; 6-16: Glasinae IIa
i _ doba)
Ub, srednje
U rano bronzano doba (Glasinac I) naseljenost
je i dalje rijetka, a nalazi kulturno hetero-
geni (elementi cetinske kulture, grupe
la Crkva i dr.). Od gradinskih naselja ovom dobu
mogli bi pripadati Gradac* u i Gradina"'
u Koutici. Vanija nalazita su do (So-
kolac), Vrtanjak*, Borci-Vrlazje* i u-
(Rogatica). To su manje grupe ili poje-
tumuli, uglavnom sa skeletima. Prilozi su:
keramika, kamen'e bojne bronzani bo-
dei. U nasipu tumula, kao i u osnovi su ulom-
ci keramike (ostaci
Iz srednjeg bronzanog doba (Glasinac II) pozna-
jemo dvadesetak .tumula sa oko trideset grobova
Oso-
vo*, gotovo sa skeletima (uz
dva spaljivanja). U grobovima nema oru-
ja. Nakit je relativno brojan: narukvice s krajevi-
------------------------- ----
ma u obliku s urezanim k\'ivolinij-
skim ukrasima, kupasti tutuli, dvospiralni privjesci
i toke, igle, dijademe sa spiralnim zavrecima; u-
glavnom se radi o srednjoevropskim (srednjopodu-
navskim) tipovima. Oruja u grobovima nema, a
keramika se nalazi samo u fragmentima, van gro-
bova. Ove nalaze n'ije jo pripisati
kulturnoj grupi, mada je u sahranji-
vanja bliskost sa zapadnosrpskom vari-
jantom vatinske grupe, odnosno s podrinjskom gru-
pom* u srednjem i donjem Podrinju.
[Tom 1: Tab. 8 (4-6, 10); Taib. 17 (6); Taib. 1:9 (4, 6); Tom 3:
Taib. 5 (1-5); Tab. 6 ul-9)]
LIT: A. Benac-B. 1956; A. Benac-B. 1957; _
B. 11983 183-,1\!lO; R. 1983, 258-270;
W79; B. 1981; B. Govedarica 1982; B. 1983;
B. 1983 d, 18i3-Hl0; R. 1983, 258-270;
B. Govedarica 1984; B. 1987 c. B.
78
. KULTURNA GRUPA KASNOG
BRONZANOG DOBA. Razvija se na po-
i u gornjem Podri111ju, a u svojoj ranoj fazi (Gla-
sinac IIIa) prodire i na Peter. Granica prema jugu nije
sigurno. definisana. Obuhvata hronoloki raspon od
13. do 9. v. st. e. sa fazama: IIIa (Br. D,
13. v.), IIIb-1 (kraj Br. D, Ha Al, kraj 13. i 12. v.),
IIIb-2, (Ha A2, 11. v.) i IIIc (Ha B, 10. i 9. v.). Ka-
rakteristike grupe u cjelini su: osnivanje
broja gradinskih naselja, naseobinska keramika po-
sebnih oblika, vjerovatno nastala iz starijeg bron-
zanodobnog supstrata, srodna po formama i (rijet-
kom) ukrasu keramici Debelog brda* (Sarajevo) i
Varvare (Velika gradina*, Prozor) C; sahranjivanje
pod tumulima s dominantnom inhumacijom (spa-
9
10
8
J
6 7
14

18
24
! I
i!
!i
3
ljivanje postoji kao izuzetak); u grobovima nema
oruja, se prilae samo nakit, a izuzetno i ke-
posude. U fazi IIIa jo su dominantne ar-
forme iz srednjeg bronzanog do-.
ba: narebrene narukvice od bronzanog lima, tutuli,
dugmad, dvospiralni privjesci, a nakit
i igle s glavom u obltku makove igle sa ste-
penasto profilisanom glavom, s glavom
i sl., te iroke brOQlzane ogrlice s bogatim graviranim
ukrasom - U fazi IIIb-1 mijenjaju se oblici nakita. Po-
red malobrojnih ili formi (bron-
zana dugmad, kasne varijante narukvica s krajevima u
obliku kolutovi od tordirane bron-
zane ice), dominantni su oblici preuzeti iz kulture
12
11

13

16 17


21
o
20
Sl. Hi: kulturna grupa kasnog bronzanog doba (1-5: G!asinac IiIIa; 6-:17: Glasinac IHb-1; 18-20: Gla-
sinac IUb-2; 21-26: Glasinac IIIc)
polja s urnama (fibule s lukom u obliku violinskog
gudala, igle s kuglastom glavicom, topuzaste igle;
su i male od bron-
zane ice. Nema promjena u sahranjivanja,
niti u formama. U fazi IIIb-2, kao i
faze IIIc, nestaju forme prethod-
ne faze, a i ukupan broj grobova naglo se smanju-
je, to je, vjerovatnl'.), odraz naglog opadanja po-
pulacije, prouzrokovanog migracijom dijela stanov-
nitva u okviru p<idunavsko-balkanske (egejske)
seobe. Ponovni uspon pada u drugu polovicu faze
III c (Ha B 2). Za fazu III c u cjelini
je pojava fibula Golinjevo tipa, te njene spe-
varijante, bronzani
privjesci, te ukrasne (falere) s ugraviranim
ukrasom (razvijeni zapadnobalkanski geometrijski
stil). forme postepeno evoluiraju - po-
javljuju se pehari s drkama tipa ansa bifora i
neke druge, nove forme. U grobovima se nalaze
prvi put i eljezn'i objekti: narukvice i prstenje.
Najvanija nalazita grupe su:
Borovsko*, Gradac* u Sokocu, Tatine,
Bandin Odak, Planje*, Brezje*, Kosovo, ivalje-
Sjeversko* na trpci*
kod Rudog, te Latinsko groblje na Peteru; u ovom
posljednjem nalazitu, grupi pripada sa-
mo najstarija faza sahranjivanja; faza pri-
pada grupi Donja Brnjica. - grupa ka-

!
I
I
l
I
snog bronz;mog doba je jedna od osnova iz koje
se, na znatno irem prostoru, razviti
kultura eljezn'Og doba.
[Tom 1: Tab. 8 (4); Tom 3: Tab. 5
LIT.: B. 1983 g. B.
GLASINACKA KULTURA ELJEZNOG DOBA.
Mada su i Glasinac* i pa i
kultura kao opti pojam, poznati
due vremena,, tek u posljednje vrijeme mogli su
se sagledati pravi prosto-mi i vremenski okviri gla-
kulture eljeznog doba. U periodu svoje
rasprostranjenosti ta kultura zauzima ve-
liki prostor: od Bosne i zapadne Srbije do
sjeverne Albanije, u kojoj se razvija njen juni
ogranak, poznat kao Mati-kultura. U Bosni i Her-
cegovini pripadaju joj, osim
(optine Sokolac, Rogatica i Pale), i os-
tali dijelovi Bosne, te Hercego-
vina u cjeiini. Pored velikog broja nekropola na
(Arareva gromila*, Bandin 0-
dak* Brezje*, Crvena lokva*, Citluci*,
Gosinja planina*, Gradac u Sokocu*,
Ilijak*, Kosovo* kod Rogatice, Krievac, Kusa-
Osovo, Soko-
polje*, Taline*, Zagrade* i druge),
vani su jo lokaliteti u Borajni* kod trp-
cima* kod Rudog, Zdrijelu* kod Gorada u jugois-
Bosni, te u Gubavici kod Mostara
ograde*), Mazlumima kod Gacka, Mosku* i Plani*
kod Ljubomiru* kod Trebinja, Radimlji* i
Vidotaku* kod Stoca u Hercegovini. I u
novodefinisanoj kulturi eljeznl'.lg doba
zadrana je ranije uvedena shema periodizacije (A.
Benac - B. 1956, 1957), uz dopu-
ne i korekture, pa se razvoj kulture e-
ljeznog doba dijeli na ove faze: rva (800-725),
IV b (725-625), IVc-1 (625-550), IVc-2 (550-500/
/475), Va (500/475-350), Vb (350-300). U kon-
tinuiranom razvoju ove kulture bitne su karakte-
ristike: gradine kao osnovni oblik naselja, sahra-
njivanje pod tumulima s dosta brojnim prilozima,
kojima je, pored nakita i keramike, dobro
zastupljena i oruje (koplja, noevi, defan-
zivno oruje), pon'ekad i konjska oprema. U ranijim
fazama dominantna je inhumacija, a od faze IVc-2
incineracija postaje sve i prevagu na
prelazu iz 6. u 5. st.
Za ranu, IVa fazu su jednopetljaste i
najstarije vrste dvopetljastih fibula, prvi primjerci
kolutastih i eljeznih fibula, grivne s
priljubljenim krajevima, privjesci. Oru-
je (eljezna koplja) jo se rijetko nalazi u grobo-
vima. Za fazu IVb su starije varijante dvo-
petljastih fibula od bronze i eljeza, bronzane i e-
ljezne fibule, razne varijante kolutastih
fibula i okruglih pojasnih dijademe i pora-
menice od tankog bronzanog lima s graviranim geo-
metrijskim ukrasima, razni privjesci, pe-
hari s jednom ili dvije drke, eljezna koplja, ma-
i noevi. U ovoj fazi pojavljuju se najstariji
kneevski grobovi (Ilijak*, G. Pale) sa
nim detaljima pogrebnog ritusa i s bogatim prilozima
(dvosjekli tipa, ezla ili bojn'e sje-
kire, bronzane knemide izrade, bronzano
vjerovatno uvezena iz june ili srednje
Italije). Ovoj fazi pripada i grob u kojem su na-
. kultna kolica. Nalazi iz gro-
bova dokumentuju pojavu sloja ratnika i, posebno,
lokaln'e (vjerovatno rodovske) aristokratije u dru-
tvenim zajednicama koje su bile no.sioci ove kul-
79
ture. U fazi IVb kultura obuhvata
znatna u Bosni i Hercegovini, a
izvrila je i prodor na Peter (Latinsko groblje, tu-
mulus I, horizont sahrana), a preko Crne Go-
re povezala se s Mati-kulturom u sjevernoj i jed-
nom dijelu srednje Albanije. Za fazu IVc-1 karak-
je preivljavanje nekih tipova nakita, ke-
ramike i oruja, ali se pojavljuju i brojni novi ob-
lici, kojima je hronoloki najvanija fibula
s nogom u obliku beotskog tita; uz .nju, novi su
i neki tipovi igala, privjesaka i drugog nakita, a u
naoruanju se, pored dvosjeklog
nje upotrebljavati i krivi jednosjekli Broj rat-
grobova je a od kneevskih gro-
bova ovoj fazi su pribrojeni Ilija:k XIII, 1 (Raji-
no brdo*), Brezje* i Osovo (Papratnica*). Prilozi
tih grobova su i dalje bogati (knemide, ezla, ma-
koplja, uvezeno bronzano raznovrstan
nakit, u Osovu i konjska oprema). To je
faza u razvoju kulture, tokom koje se
ona snant> iri prema istoku, central-
ne dijelove zapadne Srbije. Za fazu IVc-2 karakte-
su (pored starijih, mnogi novi
oblici nakita: fibule s dva otvora na
vrtastoj nonoj varijante
fibule, krestaste fibule, male fibule s izduenom
trougaonom nogom, prvi primjerci rebrastih i dug-
metastih fibula, vie tipova igala, prve narukvice
od bronzanog lima, privjesci i drugi nak.it.
oruje je koplje (ponekad i vie primjeraka u gro-
bu) i krivi a u kn'eevskim grobovima i bojne
sjekire (Citliuci, AraTeva gromila), kao i defanziv-
na oruje tipa (knemide, ljem). Bronzano
junoitalskog ili porijekla, nalazi se
i u kneevskim, ali i u grobovima, kao i
konjska oprema. U ovoj fazi kultura
zauzima tez:itorij: ona svoje pozi-
cije u centralnim dijelovima zapadne Srbije, kao
i u San'daku, prodire na sjeverni rub Kosova po-
lja, a jedan ogranak Mati-kulture iri se uz Ibar
u Metohiju. U fazi Va jo je dosta oblika naslije-
iz prethodne faze; neki od njih tek sad do-
laze do punog izraaja: rebraste i dugmetaste fi-
bule, iroke narukvice od bronzanog lima ukraene
iskucanim ornamentom, a od novih formi nakita
su fibule tipa Novi Pazar, vie varijanti
Certosa-fibule, razni privjesci i drugi nakit. Glavno
oruje je koplje i krivi ove faze
kultura dostie vrhunac, a njeno
sredite pomjera se --prema istoku. Bcigati grobni
nalaz iz Novog Pazara pokazuje da se na prelazu
u 5. st: razvio nl'.lvi, sloj plemenske ari.stokra-
tije, pravih vladara. Vb fazu karakteri-
e brzo propadanje. Broj grobova se radikalno sma-
njuje (kao i rasprostranjenosti kulture), a
umjesto autohtonih., preuzimaju se oblici irokog
areala rasprostiranja (fibule tipa, gra-
nulirane srebrne perle, ranolatenske fibule i
no).
kultura eljeznog doba i Mati-kul-
tura u sjevernoj i u dijelu srednje Albanije
jedinstvenu cjelinu; pa se upotrebljava i naziv Gla-
sinac-Mati kultura. Stoga se s pravom moe go-
voriti i o visokom stepenu srodstva populacija koje
su bile nosioci tih kultura, a na osnovu toga i o
znatn'Oj da su nosioci kuL
ture plemena koja moemo ubrojati u Ilire*, shva-
u irem smislu. Jedan dio tih plemena, nase-
ljen oko Tare i uopte u gornjem Podrinju, najvje-
rovatnije je pripadao plemenskom savezu Autari-
jata , a snano irenje kulture, posebno
u kas1iom 6. i ranom 5. st., moda je u vezi s he-
80
:Jiffirifu
15

16
29
I
ll 11
21 22
n
8/lJ
31
30
cBl {frf)
36 37


44
5
14
13
12

!,
1
('f {( JI l;\ )J V
' ; I i// I '
i8
17
24
23
34
c" 32
33

<@b--=-tdQ)
38 39
I
I

41
51
40
48.
4.7 49


Sl. 16: kultura eljeznog doba (1-4: Glasinac IVa; 5-20: Glasinac IV.b; 21-27: Glasinac IVc-1; 29-42:
Glasinac IVc-2; 43-53: Gla.si.nac Va)
gemonijom Autarijata, kao to se i slabljenje, a za-
tim i kulture tokom 4. st.
moe dovesti u vezu s poznatim egzodusom Auta-
rijata.
[Tom 1: Tab. 8 (10); Tab. 19 (1, 2, 4, 6); Tom 3: Tab. 6

LIT.: M. Garaanin 1973, 505-507; M. 57-133;
B. 1987 c. B.
GLA V A, Tihomir, i arheolog (Drinovci,
1. 1. 1951-). Studij historije i latinskog jezika za-
vrio je na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Od
1957. radi u Zemaljskom muzeju u Sarajevu na
mjestu kustosa za kasni srednji vijek.
je u projektu Srednjovjekovne u
pe hmske zemlje te na istraivanju lokaliteta
u Vranjevu selu* kod Neuma. Vodio je nekoliko
manjih iskopavanja i objavio nekoliko i ma-
njih priloga iz srednjovjekovne arheologije.
Vanija v. Bi.bliog.pafija. L. Fekea
GLINDICIONI (Glindiciones, Glinditiones). Ilirsko
pleme u naronitanskom konventu (Dalm.) Izvori:
Glinditiones (XLIIIT dec.) Plin. III, 143. Glinditiones
App. Illyr. 16. Ubikacija: Nevesinjsko polje (I. Bo-
janovski 1988), doline gornje Drine, Pive i Tare
(G. Alfoldy 1965); zapadno od Pljevalja, oko
i na gornjoj Drini (J. J. Wilkes 1969). I. Bojanovski
GLOCK, Leopold, ljekar (Nowy Sacs, Poljska, 1854-
-Sarajevo, 1907). Studij medicine zavrio u Kra-
kovu, a specijalizaciju iz dermatologije u Ra-
dio kao ljekar u Bosni i Hercegovini od 1881. g.
Od 1901. do 1907. g. bio primarius Zemaljske bol-
nice u Sarajevu. Bavio se i etnologijom i antropo-
logijom savremenog stanovnitva, ali i antropolo-
kom obradom osteolokih nalaza iz arheolokih na-
lazita. Obradio ljudske kosti u a s
A. Weisbachom obradio osteoloki materijal iz
broja nalazita (Crania bosniaca).
Releva1t1tni oadovi: v. Bilb1iografija.
LIT.: C. Truhelka, Dr Leopo!l<d Gliick, GZM XIX, 1907,
427-429. B.
GOMILA (gromila), v. Tumulus.
GOTI, v. A,rheoloko-istorijski osvrt, Rani srednji
vijek.
GOTIKA. U kontekstu .zbivanja,
Od druge polovine 14. i tokom 15. V. se struja-
nja retardirane i donekle oslabljene gotike, su uti-
caji dopirali prije svega sa dalmatinskog primorja,
a zatim iz srednje Evrope i Ugarske. Oni se ogle-
daju u osnovama i konstrukcionim detaljima fra-
crkava Jajce, Sutjeska, Kre-
eva, Fojnica, Bobovac, Olovo, Srebre-
nica i dr.) i ostalih sakralnih (Sopotnica,
u njihovom skulpturalnom ukrasu, kao i
u kamenoj dekoraciji kraljevskih i vlasteoskih dvo-
rova (Jajce, Bobovac, Travnik), kraljevskim nad-
grobnim i u orn'amentici Dio os-
kudnog fonda srednjovjekovnvg fresko-
-slikarstva sa teritorije dananje Bosne i Hercego-
vine pripada zapadnom krugu s karakteristikama
da1matinske gotike, dok o postojanju ikona znamo
iz rukopisnih knjiga, prije svega Hvalovog zbornika i
Hrvojevog misala. Elementi umjetnosti vid-
ljivi su i u nonji visokih feudalaca, u luksuznom
nakitu i ukrasnim dijelovima nonje, u heraldici,
sfragistici, oruju, luksuzn'Om i dr. Mnoga
od ovih djela rad su poznatih majstora iz primor-
skih gradova: Splita, ibenika, Dubrovnika i dr.,
11 - Arheoloki leksikon
81
3
Sl. 17: Tipovi osnova crkava
koji su boravili u ovim krajevima (Paskoje
Juraj Dalmatinac i dr.) na poziv vladara i dru-
gih istaknutih ili su ta djela od njih naru-
Uticaj kruga pojedinih istak-
nutih primorskih majstora bio je i ko-
lovanjem izvjesnog broja mladih u njima koji su
dolazili iz bosanskog dok su uticaji iz Ugar-
ske stizali sloenim i dravnim komu-
niciranjem.
[Tom 1: Sl. 51 (1; 2, 4, 6); Tab. 3 (5, 9-48); Tab. 23 (3-7, 9);
Tom 2: Tab. 13 (1, 3-5); Tab 14 (5, 6); Tom 3: Taib. 13
(2, 5, 6); Tah. 14 (12)]
LIT.: 1'. 1'!182; P. 1.984a. N.
GOTOVAC, Vedrana, arheolog i umjet-
nosti (Livno, 12. III 1959-). Studij arheologije i histo-
rije umjetnosti zavrila na Filozofskom fakultetu
u Zadru. Kao kustos muzeja u Livn'U
radila je od 1982 do 1984. God. 1984. prelazi u Sa,
rajevo na mjesto kustosa u Muzeju grada Sara+
jeva. T. Glaiva
GOVEDARICA, Blagoje, arheolog Dobro Po-
lje kod Vrbasa, 18. 11. 1949-). Diplomirao na Fi-:-
lozofskom fakultetu u Beogradu 1973. g, gdje je i
magistrirao (1980). Od 1973. g. u Centru za balka-
noloka ispitivanja u Sarajevu. Radio preteno na
problemima bronzanog i eljeznog doba. Posebno
se bavio istraivanjem gradina (u jugozapadnoj Bo-
sni i na vodio je i reviziona
istraivanja tumula na Glasincu Podili-
jak*), a sistematska iskopavanja
kih gradina (Gradina-Klisura, brdo i dr).
Monografski je obradio hronologiju i stratigrafiju
gradina jugozapadne Bosne, a objavio je i broj
drugih studija i izvjetaja.
Vaniji a:adovi: v. Bibliograd':ija. B.
GRAD. Pod tim terminom u srednjovjekovnoj Bo-
sni se uvijek razumijevao fortifikacijski objekt, bilo
da je stalno naseljen, bilo da je sluio samo povre-
meno kao refugijum. Stoga se, s obzirom na njiho-
vu funkciju, tri tipa gradova, koji ujedno
i njihove razvojne faze. Prvi je bede-
mom prostor sa jednom ili dvije kule, koji
povremeno ili stalno slui za obranu ili u
opasnosti. Drugi tip predstavlja grad sa
stalnom posadom, gdje glavna kula slui kao stalno
prebivalite zapovjedn'i.ka ili vlasnika. U ovom slu-
grad je i centar svoje okoline, a utvr-
prostor dobiva sve dimenzije. tip
je grad koji svojim utvrdama opasuje i gradsko
naselje, gdje stanuje posada, trgovci i zanatlije, a
redovno. ima i satelitsko naselje izvan gradskih zi-
dina Po pravilu je to i eko-
nomski, kulturni. i vjerski centar svoje okoline. Sa-

82
objekti mogu se nalaziti kako unutar zidina
tako i u U ovim gradovima su
smjeteni i dvorovi gospodara zemlje. Kao
svuda po Evropi, i u Bosni se moe zapaziti tenden-
cija razvitka prema gradu kao naselju koji ima i
svoje fortifikacije, to predstavlja pojam
grada. Misli se da je u Bosni i Hercegovini tokom
srednjega vijeka bilo podign'llto oko 300
gradova. Razvoj grada kronoloki izgleda ovako: gra-
1
Sl. 18.: Tiipovi osnova srednjovjekovnih gradova
GRADINA. Veoma kao toponim na svpskohrvat-
skom naziv gradina
je u arheologiji kao termin za jednu vrstu praisto-
rijskih nalazita. Po definiciji B. (1965a 29-
-30), termin gradina u uem smislu obuhvata pra-
istorijske nepokretne objekte s geograf-
skim poloajem i tipom fortifikacije, bez
obzira na namjene tih objekata,
dok bi, znatno frekventn'iji, termin gradina u i-
rem smislu obuhvatao: 1. sva praistorijska nalazi-
ta sa (ire ili ue posmatrano) dominantnim geo-
grafskim poloajem i s fortifikacionim
od trajnog materijala i 2. sva mjesta
trajnijeg boravka manjih ili praistorijskih za-
jednica koja su, samim geografskim poloajem, pru-
ala: a) stepen bezbjednosti od iznenadnog
napada, b) sagledanja i kontrole blie
okoline i c) uslove za lako organizovanje odbrane.
Ovim terminom je, prema tome, veoma
mnogo praistorijskih lokaliteta osobina. Tak-
vih lokaliteta je veoma mnogo u Bosni i Hercego-
vini, a i u Crnoj Gori, Dalmaciji, Lici, Istri
i Sloveniji, mada ih ima i u drugim krajevima.
to se Bosne i Hercegovine, zapaa se koncen-
tracija gradina u planinskim dinarskog
sistema, ali ih ima i u sjevernoj Bosni, sve do po-
sljednjih pobreja neposredno uz Savu. Pored na-
ziva gradina, ovakvi lokaliteti mogu nositi i druge
nazive, bilo one izvedene iz grad, bilo
za arheoloka nalazita, bilo arheo-
loki toponime druge etimologije. U hro-
nolokom pogledu gradine su za metalna do'-
dovi utvrde u izvorima se javljaju u 13. st., a
dovi centri od 14. st. Gradovi sa naseljima
su posljednja faza u njihovom razvoju i karakte-
su za 15. st.
[Tom 1: Sl. 12, 20; 'Dab. 4 (1-3); Tom 2: Tub. 14 (1--6);
Tom 3: Tab. 14 (1-3)]
LIT.: P. 1963, 186-190; P. 1973; D.
1978; P. 1984 a, 454-457. P.
5
ba praistorije. Najstarije pripadaju jo neolit&koj
kulturi u njenoj zavrnoj fazi (Vinogra-
dine*, Grad* u Gornjoj Tuzli), zatim slijedi
broj gradina vezanih za pojedine kulture srednjeg
i kasnog eneolita (lasinjska: Zemu.nica* kod Rado-
savske, Vis* kod Dervente; Vis*, .Pivni-
ca*; Zec:ovi.* V i IV, gradina*
u Svodni, Alihode*, Gradac* u Lepenici, Gradac
u Kotorcu*, Debelo brdo* i dr.; eneolitu pripada
i nekoliko kulturno jo n'edefiniSani:h gradina na gla-
i u Hercegovini). Novi val os-
nivanja gradina pada u rano bronzano doba. Nova
velika populacijska kretanja u to doba d9vode do
ponovnog zaposjedanja nekih starijih, eneolitskih
gradina (Varvara*, Debelo brdo*, Gradac
u Kotorcu i neke gradine u Hercegovini), ali je
daleko vie onih novoosnovanih, na Glasincu*, u
centralnoj Bosni i Hercegovin'i. Izgleda, da upravo
na prelazu iz eneolita u rano bronzano doba na-
staju prve gradine hranjene fortifikacijama izgra-
od trajnog materijala, uglavnom od kamena
(u tehnici suhozida), dok su drugi oblici (limitni
tumulus, bedem, anac, nasipi) U srednje bron-
zano doba nastupilo je naglo naputanje ovog tipa
naselja: veliki broj gradina definitiv-
n'O je naputen, a dug naseobinski hiatus pouzdano
je u stratigrafiji broja vieslojnih
gradinskih naselja u Bosni (Zecovi - stra-
tuma IV i III, Vis i Pivnica - eneolitskog
i kasnobronzanodobnog naselja, to je i na
Podu* kod Bugojna. - naselja A i B itd.).
Pouzdan kontinuitet naseobine i populacije strati-
grafski je pouzdano dokazan jedino na Velikoj gra-
dini* u Varvari (B-1 i B-2, s prelazom u C - ka-
83
1
3
4
9
8
Sl. 19.: Tipovi - osfil0va pr .
- - -- - -- - aistorijskih . ,
- -- - - . _ _ graillna
84
sno bronzano doba), a postoje jo n'edovoljno pro-
vjerene indicije o postojanju ivota tokom srednjeg
bronzanog doba na nekim gradinama u Bo-
sni, to bi bio izuzetak od pravila. veliki val
podizanja gradina nastupa postepeno tokom kasnog
bronzanog doba, i to u svim dijelovima Bosne i Her-
cegovine: krajem 2. i 1. mil. osnovano
je vie stotina naselja ili raz-
dimen>zija i s raznim tipovima fortifikacije.
veoma variraju, od gotovo minijaturnih ob-
jekata, najvjerovatnije malih utvrda,
ili zbjegova (branjenog prostora ispod 100 m'), pa
do kompleksa, koji unutar fortifikacionog
sistema obuhvataju povrinu od nekoliko ha. Ipak,
pretean dio (oko 80%) gradina se u okviru
branjenog prostora 2.000 i 10.000 m'.
Odbrambeni objekti su veoma i po tehni-
kama i materijalu i po oblicima, mada je dominant-
no pravilo da se fortifikacija osobinama
terena. oblici su: gradine na platou usam-
ljenog (izdvojenog) brda, sa jedn'Ostrukim ili vie-
strukim suhozidom ili bedemom, zatim gradine po-
stavljene na kraju lingule, hranjene kombina-
cijom suhozida (odnosno bedema) i tzv. limitnog
tumula na strani U>onekad jo i usje-
kom--ancem), rubne gradine uz ivicu terase ili
strme stijene, s polukrunim suhozidom ili
bedemom, gradine smjetene na padini masiva, s
bedemom oblika, visine na
gornjoj strani. Postoji i tip gradine samo s masiv-
nim tumulom-bastionom, ponekad flankiranim kra-
potezom bedema ili suhozida koji brani neki
plato ili strmu padinu s najugroenije strane, gra-
dine se odbrana sastoji od poteza bede-
ma koji spajaju rubove dubokih krakih i
mnogi drugi oblici. su rijeeni ula-
zi u gradinu i njihovo flankiranje. Unutranji iz-
gled gradinskih naselja nije dovoljno ispitan. Pod
kod Bugojna, sa svojom visokom, protourbanom or-
ganizacijom prostora, redovima i komunikacija,
trgom, itd. sigurno da je vie izuzetak
nego pravilo. Ipak, poto se radilo o naseljima zbi-
jenog tipa, pravila organizacije prostora
i ivota morala su postojati. U funkciji za-
tite stanovnitva i prostora gradine su imale og-
roman strateki i kad se radilo o lokalnim
sukobima, a posebno u ratnim operacijama ireg
obima. Pretpostavka da bi se u nekim
moglo raditi o cjelovitim gradinskim sistemima iz-
za odbrani.i teritorija jednog ili vie ple-
mena, izgleda da bi se mogla dokazati na primjeru
sistematski ispitanog kompleksa gradina u jugoza-
padnoj Bosni (A. Benac 1985).
LIT.: B. 1965 a; M. 1976, 47-81; B. 1983h,
813-&l\6; B. 1984a, 138-144; A. Benac 1985, 1-6, 189-2111;
B. 1987; B. 1987-a, 459-468; B.
1987 b, 506-510. B.
GRADITE. Vrsta rarioslovenskog naselja, karakte-
za nizinske, predjele, poznata u
svim krajevima koje su nastanjivali Sloveni. Pred-
stavlja zemljanu arhitekturu u vidu cen-
tralnog uzvienog krunog dijela, okruenog rovom
i nasipom, drvenom ili kame-
nom konstrukcijom i palisadama. Mada
naselja ovog tipa predstavljaju pravu rijetkost u
naoj zemlji, u Bosni i Hercegovini su
u znatnom broju. Prvo i dosada najsloenije i naj-
impozantnije gradite otkriveno je 1959. g. na lok.
Berek* u Mahovljanima (Laktai), a kasnije i vie
naselja ovoga tipa varijanata u okolini
Bosanske Gradike i Dervente. Mnogi od njih nose
naziv Berek. Prema materijalu prikupljenom iz prob-
Sl. 20.: Tipovi osnova ra111osred!nj10vj,ekovnih gradi&ta
nih sondi na graditu u Mahovljanima i rijetkim
povrinskim nalazima s ostalih, ova ntaselja mogu
se preliminarno datirati u razdoblje 9-12/13. v.
[ Tom 1: Tab. 2 (1)]
LIT.: N. 1:984, 394-395, Sl. 127. N.
GRALJUK, Boris, arheolog (Derventa, 4. 3. 1949-).
Po zavretku studija arheologije na Filozofskom fa-
kultetu u Zagrebu kratko radio u mu-
zeju u Derventi, a zatim u Zavodu za zatitu spo-
menika kulture u Banjoj Luci. Izveo zatitna isko-
pavanja na paleolitskom nalazitu u Kla-
nicama (Laktai), neolitskom nalazitu u Prnjavoru,
u Kastelu* i na kom-
pleksu u kod Banjaluke.
Objavio vie izvjetaja i
Vanij1i radovi: v. Bibliografija. El. BasJe.r
GRAVETTIEN. fazu u razvoju paleoli-
tika u sjevernoj Bosni predstavlja jedna od kultura
iz kruga gravettiena, dok je u Hercegovini zastup-
ljen i epigravettien.
Sjevernobosanski gravettien zastupljen je oso-
bito bogatim izborom alatki na Kadru* kod Oda-
ka, ali ga u manjem broju ima na Kamenu*, Lon-
di*, i u Makljenovcu (Doboj) i Zobitu* u Detlaku
(Derventa). Reprezentiraju ga sve vrste karakteri-
oblika, tako strgala, ubadala, iljci, alatke
sa zarezom, larri'ine sa porubom i - to je osobito
- brojne mikrogravetke. Gravettien sa
Kadra, se, predstavlja dosta kasnu fazu ove
kulture, u kojoj se zapaaju i neki elementi mag-
daleniena. Oni su ovamo mogli pristizati iz srednje
Evrope preko Panon'Ske nizije. Kadar je i
vrlo srodan sa nekim nalazitima" tako sa kulturom
iz sloja 9 u Willendodu II, sa Sagyarom kod Blat-
nog jezera i Arkom u
Time je jo naglaena njegova panonska pri-
padnost, kojom je poneto povezan za krajeve sje-
verno i zapadno od ovog regiona.
gravettiena u Panoniji moe se datirati
u rani Wiirm II stadijal. On zatim traje kroz cijeli
Wiirm III stadijal, pa ga, s obzirom na tradicije u
epipaleolitiku i mezolitiku, nadivljuje trajanjem
do u postglacijalno doba. On je dobro datiran u
Sagvaru i Arki, to se moe prihvatiti i za prilike
u sjevernoj Bosni. Njegovu donju granicu
je zato datirati oko 18.900100 g. prije naeg vre-
mena BP u Sagvaru) do 17.050350 g. BP (u Arki),
dok je datum u Arki dat sa 13.23085 g.
BP. U tome rasponu trebalo bi traiti i vrijeme
naseljavanja Kadra.
U jadranskoj regiji je za sada jedino poznato
nalazite Badanj* kod Stoca, u kojemu su istraeni
slojevi s kulturom kasnog epigravettiena. Tu kul-
turu brojna kotana ila, strugala, mik-
ro-gravete, a u manjoj mjeri odbici uskog tipa,
strugalice, i primjerci sa zarubom i ure-
zima. je tendencija ka mikrolitiz-
mu kod i strgala, kao i vrlo upadljivo opa-
danje broja na strgala, kod kojih
se naglo. smanjuje lepezastih, noktastih i po-
lukrunih, a procenat krun'ih tipova.
ta je tendencija ka iljcima s otupljenim hrbatom
i sa grbinama.
Kasn'i epigravettien je osobito rasprostranjen
u mediteranskim regijama Italije, a njegov privid-
ni izostanak u Albaniji i samo je posljedica
nedovoljne istraenosti terena. ,
Epigravettien u cjelini moe se okvirno datira-
ti u raspon od 15.000. do 10.000. g. BP. Prema do-
sadanjim saznanjima nalazite u Badnju se
u rasponu 13.000. i 11.000. BP.
LIT.: f>. Basler 1979a, 343-43'51Jl; f>. Basler 1983, 32-40.
Brusler
GRBOVI, v. Heraldika.
Luka, o sta-
rinama, niarodnini. predanjima i pisac
(Mostar, 1857-20. 10. 1918). Osim prikupljanja ma-
terijala koji se odnosio na narodni ivot,
panju posvetio je pre'danjima koja su vezana za
stare gradove (u okolini Fojnice) i groblja (okolina
85
Gacka), o je pisao u raznim tako-
i u Glasniku Zemaljskog muzeja.
Relevantni ra>d=i: v. Bibiliografija.
LIT.: V. LUJka GZM XXXI, 1919,
HH-11!0. N.
GROBOVI. A) Neolitska doba. Na Bosne
i Hercegovine nije do danas nijedna ne-
olitska nekropola, a uzroke ovog nedostatka jo
uvijek nije pouzda1110 definirati.
na je pretpostavka koja bi samo na slu-
ili nedostatak u istraivanju,
ali isto tako i one pretpostavke koje na
posebnost u shvatanju o zagrobnom ivotu neolit-
skih stanovnika Bos.ne i Hercegovine i odrnosu prema
njihovim mrtvim srodnicima. Pa, ipak, nalazi ove vrste
nisu sasvim nepoznati. Najstariji grobni nala:i'ii u Bosni
i Hercegovini vezan'.i su za nalazite Obre I* (Kakanj),
gdje je u tamonjoj II fazi
tura) 8 skeleta pokopanih u ok-
viru samog naselja. Srednjem neolitu pripada na-
laz skeleta iz III faze u Zelenoj
(Mostar), dok neolitu pripadaju nalazi 11
. skeleta iz I faze u Obrama II* (butmirska
kultura*), sahranjenih u okviru samog na-
selja, te jedan skelet iz IIA faze u
kod Gruda* kultura*).
Za moda neolitski, grob odrasle osobe
iz Semizovca* nije utvrditi bliu
hronoloku i kulturnu pripadnost. Ovdje je nuno
da ovi nalazi ne reprezentiraju kult mrtvih,
neke druge kultove.
LIT.: A. Benac 1957a 65; A. Benac 1971., 67-76; A. Benac
1973, 23-38; B. 1981, 12-1.3. B.
B) Eneolitsko doba. Na Bosne i Her-
cegovine se o grobovima i sahranjivanju tokom ene-
olita moe govoriti samo na osnovu tri takva na-
laza. To su tumulus br. I u Orahu* kod tu-
mulus Ljeskova glavica* iz Ljubomira kod Trebi-
nja i Glavica-Naklo* u Grabovici kod Duvna.
Tumulus u Orahu je sadravao dva groba, koji
se na osnovu nalaza keramike mo-
gu datirati u razvijeni ili kasni eneolit. Tumulus
iz Ljubomira je, sadravao. dva groba, uz
koje su primjerci
ukraene keramike (Schnur-Technik), pa se oni mo-
gu datirati, vjerovatno, u razvijeni eneolit. Na os-
novu ovih nalaza i nalaza sa ireg
prostora Jadrana moe se sa
tvrditi da se sahranjivanja pod tumulima po-
uvoditi tokom eneolita. Ovdje je nuno
da se ova konstatacija odnosi samo na Her-
cegovinu, dok za Bosne raspolaemo ma-
njim brojem nalaza sa Glasinca*.
LIT.: B. 1980 c; B. Hl82; B. 1983 d, 184-187.
B,
C) Bronzano doba. U rano bronzano doba do-
minira inhumacija pod tumulima. Taj ritus je kon-
statovan u Bosni (Glasinac*, Barako-
vac* kod i u Hercegovini (Orah* kod
Ljubomir kod Trebinja, cetinska* i posuka kultura*).
Grobovi su dijelom tipa ciste, a prilozi oru-
je (kamen'e i bronzane sjekire, bodei),
posude, izuzetno i nakit. U okviru cetinske kulture
poznato je i spaljivanje. Srednjem bronzanom dobu
pripada dio grobova pod tumulima podrinjske gru-
pe i kao i starije nekropole
grupe u sjevernoj Bosni (niski
tumuli). U Podrinju i na Glasincu dominantna je
inhumacija, uz manji broj incineracija, dok grupa
poznaje samo spaljivanje. Prilozi
su bronzan'i nakit i posude, a u podrinj-
skoj grupi ponekad i oruje (bode, kratki sje-
86
kira). U kasno bronzano doba u sjevernoj Bosni jo
posve dominira spaljivanje nekropole grupe
zatim kultura polja s urnama), aii
na prelazu u eljezno doba (9. i 8. st.) na pod-
Bosne i Drine javljaju i ravni
grobovi s inhumacijama (Paklenica u Tenju, D.
kod Lopara), Taj ritus je krajem ka-
snog bronzanog doba i za centralnu
Bosnu (srec1njobosanska grupa*). tJ Podrinju, u ju-
Bosni grupa*); te u
Hercegovini (Rabina kod Nevesinja) i dalje su ti-
inhumacije pod tumulima, uz rijetke primje-
re spaljivanja. Vrste i grobnih priloga mi-
jenjaju se tokom vremena, a postoje i regionalne
razlike. U sjevernoj Bosni grobovi spaljenih pokoj-
nika dosta su siromano opremljeni po-
sude i neto bronzanog nakita u manjem broju gro-
bova), dok su u ostalim rreto bogatiji
(nakit od bronze, poneka posuda, a u
grobovima podrinjske i srednjobosanske grupe, kao
i u Hercegovini i oruje). kratki i
sj_ekira su i u jednom grobu u Paklenici*
(Teanj). U svim fazama su raznovrsni tragovi
i. drugih ubreda: spaiista, . ivotinjske kosti,
ulomci razbijenih posuda.
[Tom :?: 'i'ab. 7 (2, 4, 8)]
I,.tT.: B. d, J.'64--166, 183-189; B.
1983 e, 517; B. 1983 g, 419--42.J.. B.
D) eljezno doba. Sahranjivanje pod tumulima
je uglavnom za kulturu*
u BO.sni i u Hercegovini. U toj
kultur1 se u starijim fazama eljeznog doba pojav-
ljuju i rbdovski tumuli s brojem sukcesivn'ih
ukopa u nizovima, te tu-
muli posebnog tipa (PodUijak*, Citluci*, Mlad*). Na
ostalim dominantne su nekropole rav-
nih grobova, uz osjetne regiohalhe razlike u osnov-
nom ritusu i u pojedihostima kulta. Od 5. st. se i
u Hercegovini sahranjivanje
obavlja u ravnim grobovima kod
Radimlja* kod Stoca). Odnos inhumacije i
racije tokom eljeznt>g doba pokazuje raznolike pro-
mjene i kolebanja. U kulturi od sredine
? st. se broj incineracija, a kra-
Jen1 6. st. taj ritus postaje dominantan. U sjevero-
zapadnoj Bosni spaljivanje je dominantno jo po-
eljeznog doba, ali od sredine 6. st. inhu-
macija preovladava, mada spaljivanje nije posve n'a-
puteno; naprotiv, od 3. st. ono ponovo dominira.-
U okviru srednjobosanske* i srednjodalmatinske gru-
u centralnoj i Bosni i u zapad-
noJ Hef'<;egovihi inhumaeija je Jedini ritus; tek po-
3. st. u centralnoj Bosni se prelazi na spa-
ljivanje u Brezi*); u isto vrijeme spa-
ljivanje se pojavljuje ponegdje i u Hercego-
vini (Ljubomir). U eljezno doba su prilozi u cjelini
bogatiji i raznovrsniji nego u bronzanom: raznovr-
nakit; bogat u enskim, ali zastupljen
I u mukim grobovima, . a ponegdje i
bro9zane posl!de, te oruje, koje je redovan prilog
mukih grobova u svim izu-
zev koja Je pripadala japodskoj gru-
pi*, grobovima neki su posebno
to je dobro u Donjoj
Do-hm kod Bosanske Grad1ske, Sanskom Mostu* i
?a . na kojem je . izdvojena
l _senJa tzy-,. kneevskih (Ilijak*, Rajin: br-
do , _ BrezJe ., Osovo*, C1tlum\ Arareva .gromila*).
Poseban sahranjivanja pod
kog naselja zabiljeen je u Donjoj Dolini, to je
izuzetak poto je to naselje imalo svoju nekropolu,
na tzv. gredama, nedaleko. od sojenica. tJ toj nekro-
poli konstatovani su i grobovi s dva skeleta (:PI'Vo-
sahranjeni, donji u pravilu je muki, a sekundarhi,
gornji enski). grobnice s bro-
jem sukcesivnih sahrana) ponekad u obliku
ciste, zapaene su u srednjodalmatinskoj grupi (Rit-
ke Liske* kod Duvna). grobovi su rela-
tivno rijetki. Na je u vie
grobova oprema konja, posebno bogata u
kneevskim grobovima (Osovo, ali su samo
u nasipu tumula u CitlUcima konjske kosti
(kao i kosti psa). U Doojoj Dolini otkriveni su i u-
kopi konja s opremom. Veoma su brojni tragovi
obreda vrenih nad grobom, kao i onih obavljanih
kasnije, na nekropoli: slojevi ugljenisanog drveta,
vatrita, fragmenti posuda u nasipu i
po povrini tumula, cijele posude ukopane u tumu-
lus ili na l:'av'noj nekropoli grobova.
LI'r.: .B. 1963; z . 191ia, B. 198'7,
B. rn87a; B. ll!l87b, 517; B.
1987c, 638-639. B.
. E) Helenizam. V1emenu heleniZma se na te-
ritoriji Bosnie i Hel:'cegoVine sa mogu
pripisati samo dva groba, oba otkrivena na Gradi-
ni* u mada s jo nekoliko nalazi-
ta Hercegovin'e dosta . nalaza ko-
ji se mogu pripisati razorenim grobovima o-
vog vremena. Grobovi su dosta slabo
ali je bilo utvrditi da su grobne jame ozi-
dane grubo kamenom bez vezivnog ma-
terijala. Osteoloki ostaci su slabo i nije
bilo odrediti poloaj skeleta. U samim gro-
bovima i neposredno oko njih je dosta
nakita i drugog materijala: bronzane i eljezne fi-
bule srednjolatenske sheme, noevi, koplje, igle, bal-
zamariji, a se jedan zlatni prsten
sa poludragim kamenom u obliku skarabeja. Jedn'a
je grobnica datirana 150. 100. g. p. n. e
a druga okvirno u 1. st. p. n. e.
LIT.: Z. 1973, 1'75--1U76. B.
F) Doba Rimskog Carstva (Principat). Na pod-
Bosne i Hercegovine u periodu principata ili
u prva 3 st. rimske uprave prevladavao je
sahranjivanja incineracija. Ovaj sahranjivanja
su prihvatati ilirska i panonska plemena (Ja-
podi*, Delmati*, Desitijati* itd.) jo prije definitivne
(9. g. :n. e.), postepeno inhu-
maciju kao stariji oblik: sahranjivanja u periodu
bronzanog i eljeznog doba. Obred spaljivanja vr-
io se na otvorenom na mjestu zvanom ustrinum.
Na unutranjem dijelu rimske Dalma-
cije, ;>dnosno dananje Bosne i Hercegovine, nosio-
ci ritusa incineracije bili su Italici (trgovci, vojnici
i dr.). O prodiranju ovog ritusa u kasnorepublikan-
sko i ranorimsko doba ili o postepenom prelazu
iz obreda inhumacije u ritus incineracije zari'imlji-
vu sliku pruaju nekropole Ja poda u dolini Une
i nekropola Desitijata u Brezi.
'u periodu principata, pod formom incineracije,
svjedoci dominantnijeg sahranjivanja su se-
piulkralni spomenici: stele, cipusi i ate osuarije. U
njih bi ile jo i urne, ukoliko bi imale natpis ili
pak izrazitu dekoraciju, odnosno kuithi prikaz (ja-
podske i delmatske urne), to na njihov
nadzemni ka:rakter. Stele, cipUisi l 'ufi'lec, osiin a:ra
osuarija, pravile bi, s k1l.menim kera-
ili staklenim urna:ma, u koje se 'deponiraju
spaljeni ostaci pokojnika i :polau u .zemlju, jednu
grobnu cjelinu, odnosno ,gro-b (sepulcrum). Nairne,
iznad ovih umi, unuta.r uokvirenih paroeia, stav-
ljale \:>i se stele i cipusi, a u kamene urpe oblika
sarkofaga (delmatske i japodske) ili stak-
lene urn'e, dok su urne osuarije imale u bazi are
recipijent za pepeo pokojnika. je
da su manje ili pak urne u obliku sar)wfaga
pripadale sepulkralnim objektima arhitekture: mau-
zoleju (ipovo) ili monumentalnoj grobnici (edikuli)
u iako nije do sada pouzdano
ali na takvo neto i tituli sepulkralnog
karaktera kojima bi trebala pripadati rno--
nmen.talna sepulkralpa nadzemna grobnica.
urne (de1matske) m<JcJ,a su sluile za kosti-
j (osl';a,), a ne pepela wkojnika.
Stele i cipl-1$.i asociraju na grobne parcele ili
nekropole (area sepulcri l';eu locus reli-
giosus), Jedn<l takva nekropola lrnnstatiran,a je u
Brezi ,a pripadala je ple-
mem.i Desitijata. na njoj nisu na<leni re-
cipijenti: kamene, staklene ili urne, nego
udubljenja u formi ovih objekata. Dokaze o ovako
nekropolcima nalazimo na samim sepul-
kralnim spomenicima. Na njima se, naime, spomi-
nju i dimenzije parcela (in fronte., in fronte pedes
ili i;n i:igro., odnosno in agro pedes ... ). Parcele su
.se ogra<livale k&menjem i $U bile pove-
zarie prilaznim puteJjcima. Imale su oblik
i bile
Kako su i:z;gledale Japo<;la (Crkvina*
i Dolovi* u Jezerine* q


n1;1 kojima se sepulkraln'i spomenici,
a posebno kamene urne nije dovoljno poznato. Mo-
da su i <;>ne bile paput desitijatske u Brezi
s parcelama .Samo to se nisu
vale. Jedino nekropole na Grii,r;line (Doma-
vije*), u sahranjivanja n11 nekro-
polama, imaju izvjesne s nekropolom De-
sitij ata u Brezi.
Na QSnovu iznesenog o pestojanju organizira-
nih nekropola u doba principata, moe se pretpo-
staviti d.a su stele i cipusi, za razliku od ara ossua-
ria i urni u obliku sarkofaga (u:rnae ossuariae), pri-
padale organizovanijim nekropolama (area sepulcri,
odnosno locus religiosus), iako bi i ovim nekropo-
lama mogle pripadati arae i urnae ossu,ariae. Tako-
je vjerovatno da ovi sepu)kraln'i spomenici mo-
gu predstavljati i osamljene grobove uz
(ara ossuaria u Dretelju). P9trebno je, u vezi
s ovim, jo konstatirati d11 ovi sepulkralni
i njihovi recipijenti zajedno grobnu cjelinu u
obr.edu incineri;icije pri sahranjivanju pokojnika. U-
klapaju se, zatim, u period sistema prin-
cipata od 1-4. st. ili do perioda sistema
domina ta, kad prevladavati oblik :Sal:iranji-
vanja inhumacija (Dioklecijan, 284-305). Osim toga,
oblici sepulkralnih spomenika imaju formu hrama
\aedicula), te bi predstavljali domus aeterna i bili
bi u vezi s vjerom u zagrobn'i ivot.
[Tom 1: Tub. 5 (1-5); Tom 2: Tab. Hl (<i); Tom 3: Tab. 8
(1-3)]
LIT.: JJ. Sergejevski W34; D. Sergejevski 1950; M. Baum-
-D. 1009; M. Baum - D. 1960; V. Pa-
' ')(Llin 1061 a: V. Pa,lwalin 1'975; I_, Boj.anoVslYi l964 b; E.
19'84, 257-259; I. Bojanovski 1:983. V. Pakvalin
G) Doba kasne antike (Dominat). U
sistemu dominata prevla<;lavalo je, uglavnom, skelet-
no pokapanje ili inhumacija. Ovaj oblik pok1;1panja
prodire postepeno. do njegove prevage u periodu
dominata. Inhumacija, kao sahranjivanja, jav-
1j11 se sasvim .sigurno u Saloni na 2.
st. Ovaj oblik sahranjivanja primjenjivan je i na
naronitanskom distriktu u Narone, a
vao. se u :fragmentu nadvratnika mauzoleja s nat-
8!'/
pisom iz Sajmita (Krehin perioda
cara Hadrijana (117-138). na unutranjem
rirmske Dalmacije ne brojnijih
potvrda ovog sahranjivanja.
na 3. st. ovaj sa-
hranjivanja je postepeno prevladavati u Sa-
loni i u Naroni, to se vrlo br.zo odrazilo i na
em u njihovom (u fragmentima
sarkofaga iz 3. st.: Prenj,
star) i Crkvina (Crvenice-Duvno). No, na temelju
ovih sepulkraln'ih spomenika, koji slue obredu fo-
humacije, ne bi se ipak moglo da se proces
prevladavanja skeletnog pokapanja nad in-
cineracijom iri() brzo, jer se na unutranjem dijelu
rimske Dalm.acije (ili dananje Bosne i
Hercegovine) jo u 3. st. najvie nadgrobni
spomenici stele, cipusi i urne, koji su upravo svje-
doci prevlasti ritusa spaljivanja. Stele iz Zeni<;e (Bi-
TraVl}ika (Putii;evo*) i Gornjeg-
Ribnika (Gre4ice*--K1j'Ll!'!) d11 je ritl!& ici-
neracije postojao i u 4. st. Tako bi ovi n<adgrobni
spomenici da je na Bosne i Her-
cegovine u rimsko poba bilo krajeva u kojima se
jo u 4. st. zadralo spaljivanje, a vje-
rojatno i kasnije. Pojava inhumacije na
Bosne i Hercegovine u rimsko doba posljedie$ je
postepene orijentalizacije, ovih krajeva, posebno o-
balskog dijela, preko kojeg su dolazili Orijentalci
ova i i kul-
tove koji su podravali ritus inhlllllacije. Ovdje
bismo ubrojili kult Magnae Matris', Izide', Saba-
zija* i Mitre*. Ostaje, ipak, otvoreno pitanje da li
su pristae 1Pilta Cybele podravali kao oblik sa-
hranjivap.ja inhumaciju, jer bi urne s akroterijal-
nim lavovima na Duvn'a (Kapaulq'), kao
njezinim simbolima, prije na ritus inci-
neracije nego inhumacije. Ili kult opet,
simbole nalazimo na cipusu (sistra) jz Stocai" (T.
Fl. Blodius) i na steli male A. Prokule iz Zeni12e
kri), koj-i bi ukazivali na inci-
neradju kao oblik sahranjivanja. bismo, na
osnovu iznesenog, bili prije miljenja da je prevla-
davao ritus incineracije, kao italski utjcaj, nego
inhumacije, premda se ne bi mog1w negirati nr.i uti-
Gfij element;;i, <u:J.no.sM <;Iygjnost ticaja.
S obzirom na da njeguju ob-
red inhumacije, je da su oni na neki
prije 313. god. uticali na prihvatanje tog ritusa sa-
hranjivanja. ykoliko je taj uticaj postojao,
nije mogao biti jak, jer su u to doba
Salone i Narone bile male, pa prije
4. st. nije moglo bitno uticati na prihva-
tanje obreda inhumacije, pogotovo ne u 2. i 3. st.
Uticaj u tom -pogledu, mogao je do
izrafaja tek nak9n milanskog edikta 313. god. Tada
je kao religija, posve sigur-
no podravalo i propagiralo naputanje obreda in-
cineracije.
Od tipova sepulkralnih spomenika, koji sl,l slu-
ili obredu inhumacije u povijesnom razdoblju do-
minata, pripadaju sarkofazi. Oni su na
Bosne i Hercegovine, kao tip grobnica, rijetki, a
posebno oni iz 2. i 3. st.: Prenj (Stolac), Crvenice
(Duvn'O), Zenica i (Mostar), koji su samo
vjesnici inhumacije, doba tek dolazi. Sarkofag
iz 4. st. identificiramo na osnovu fragmenta akro-
terija iz a sarkofag ii 4-5. st.
vdimo u sarkofagu iz Mogorjela* Me-
sarkofazi iz 5-6. st. pripadaju dobu punog
i nalazimo ih u Vinjanima (kod Postija),
argo.vcima (kod Banjaluke) i u (kod i-
pova).
88
U razdoblju sistema dominata mogu
se i mauzoleji kao spomenici sepulkralne arhi-
tekture. Tom periodu pripada mauzolej iz 4. st. u
ipovu. Ipak su iz razdoblja 4-5. st. najbrojniji
sepulkralni objekti zidane grobnice na svod (naj-
uz bazilike) i zidane grobnice 4. st. s ravnom
(Jajce). Ovom periodu 4-5. st. pripada sta-
mauzolej iz Turbeta sa hipogejem. Uz
crkve i na poljoprivrednim imanjima
javlja se grobna konstrukcija na dvije vode
Mogorjelo i Zenica itd.).
U historijskom razdoblju dominata inhumacija
postaje dominantan oblik sahranjivanja pokojnika,
te u kontinuitetu traje sve do naih dana.
[Tom 1: Tab. 5 (6); Tom 2: Tab. 11 (1, 3)]
LIT.: V. Radimsky 1892 d; Truhelka 11892, 318-319; D.
Se;gejevski 193-2, 44; D. Sergejevski 1934 a, 23-24; D. Ser-
ge3evski 1951, rn.5--145; D. Sergejevski 1952; V. Pakvalin
1
1
959; I. Bojanovski 1964 c; V. Pakvalin 1970; f>. Basler
1972; '146; N. Cambi 1982; E. 1934, 257-258.
V. Pakvalin
H) Rani srednji vijek. U periodu seobe naroda
konstatirano je nekoliko vrsta sahranjivanja. Pored
ukopa u praistorijske tumule
do*, rimske sarkofage
ne, Potoci, Mostar) i grob-
nice (Crkvina*, Oborci, Stranjani, Gro-
milice* kod Konjica, Vrdolje), se oko
500. g. sa pojavom tzv. groblja na redove, karak-
za iroki evropski prostor. Smjetaj ovih
grobalja je ili na slobodnom prostoru vo-
kod Prijedora) ili na praistorijskom
naselju (Gradina, Korita, Duvno) i starijem rim-
skom groblju (Varoite*, kod Sarajeva).
Orijentacija grobova, prema shvatanjima pri-
tei ka smjeru Z-I.
ukopima u prostu zemlju pojavljuju se i
tipovi grobnih konstrukcija u vidu drvenih zatit-
nih okvira ili sloenih od
kamenih nepravilnih okvira (Korita). Sem dyije boj-
ne sjekire otkrivene u svi ostali grobni
nalazi pripadaju nakitu i ukrasnim dijelovima no-
nje, uz nekoliko predmeta utilitarnog karaktera.
sahranjivanja incineracijom, karakteri-
za najstarije razdoblje ranoslovenskog perio-
da, je samo . u Jragoyima (urna: uz nekro-
polu Baltine bare* u Gomjenici kod Prijedora, urn'a
na lokalitetu Kamenica* u Mahovljanima kod Lak-
taa, urna u praistorijskom tumulusu u
ma* (Trnovice, Zvornik), ostaci gro.blja s urnama u
Gornjem Brodcu* i u Dvorovima kod Bijelji-
ne), dok su nalazi iz prostranog groblja s urnama iz
Hodbine* kod Mostara sasvim uniteni. Od izuzetnog
je pojava tumulusa sa spaljenim pokojni-
kom iz kod Konjica (Smreke*), datiranog
u kraj 8. v. Svi ostali ukopi pripadaju tipu skelet-
nog pokopavanja, i grobljima na redove,
obima i smjetenim. Vezanost
za lokalitete starijih epoha karaktera, pra-
istorijske i otkriva i ovdje zapaen'i
kontinuitet (Mahovljani, Bugojno, Ili-
da, Cim, Mogorjelo i dr.), mada je nekoliko
nekropola formirana i na slobodnom prostoru (Go-
mjenica, Bagrua* u Petoevcima kod Laktaa). Po-
ukopi samo dopunjuju ovu sliku. Tenja
ka usmjeravanju Z-I vidna je i na ovim nekropo-
lama, mada je rijetko konsekventno provedena, i
odstupanja idu u pravcima. Grobni prilozi
u vidu posuda su sasvim rijet-
ko, uglavnom iz unitenih grobova starije faze, uz
tragove ognjita za ili razbijen'e fragmente
keramike u sklopu pogrebnog ritusa. Sav osta:li fun-
dus otkrivenih nalaza pripada nakitu i dijelovima
nonje, uz povremenu pojavu dijelova oruja i voj-
opreme.
[Tom 1: Sl. 22; Tab. 1 (.1); Tab. 2 (5, 6)]
LIT.: N. 1984, 375-4213. N.
c:::::J c:::::i
(7 8
QoO
Q@iQ

UIHQ
o' \o
0'.:X',g
o\ !o

H1a
Ji

(j

H
2 3 4
Sl. 22: groibova, srednji vijek
I) Kasni srednji vijek. Otkrivanje kasnosrednjo-
vjekovnih grobova je vezano za istraiva-
nje nekropola sa Do sada su istraivani
grobovi na preko lokaliteta u Bosni i Her-
cegovini, a sistematski nekropole: Mramorje u Gr-
borezima* (Livno), nasip* i Glavica* u
Podgradin'.i, te Maeta* u Bilom polju Livno),
u spili (Mostar), Mistihalj* u Paniku
groblje u (Kakanj) i,
donekle, Pavlovac* u Kasindolu (Sarajevo). Kasno-
srednjovjekovni grobovi ispitivani su i u okviru
nekropola: Varoite* u (Sarajevo, No-
vi grad), Grudine* i Crkvina* u (Bugoj-
no), na kojima se u kontinuitetu sahranjiva:Io od
ranog srednjeg vijeka do 15. i 16. st. Kontinuitet
sahranjivanja protee se na mnogim lokalitetima
od praistorije do kasnog srednjeg vijeka, kao npr.
na praistorijskim tumulima na Glasincu, u Potocima
kod Mostara, na tumulima na Kuprekom polju,
kao i u okolini Livna, Duvna, u Ljubomiru i na
drugim lokalitetima u Hercegovini. Ukopavanje u
ruevine sakralnih objekata iz kasne . antike ili ra-
nijih perioda srednjeg vijeka vreno je
kasnom srednjem vijeku, npr. u Brezi, Crkvi-
na* u Vrucima (Ilida), Crkvina* u (Ili-
da), Gradac u Gracu glavica u
Biskupu (Konjic), Crkvina* u (Konjic),
Crkvina u Cimu (Mostar), Crkvina* u
ma (Mostar), MogoTjelo* Crkvina* u Pa-
niku i mnogi drugi lokaliteti.
Kasn<osrednjovjekovni grobovi mogu se podijeliti
u dvije osnovne grupe: s grobnom arhitekturom i
bez nje. U grupu grobova bez grobne arhitekture
najrasprostranjeniji je slobodan ukop u prostu zem-
ljanu raku, konstatiran na cijeloj teritoriji Bosne i
Hercegovine, a na nekropolama na redove
uz ruevine sakralnih objekata (Bugojno,
Cim, Na mnogim nekropolama
ima slobodnih ukopa uz razne druge oblike sahra-
njivanja Bugojno, Grborezi). Ponekad
zatitni okvir drvena dvije sloe-
ne u vidu krova, izdubljena. deblo ili dr-
veni sanduci pravougaom.og oblika i zakovani kli-
novima.
U grupi grobova sa grobnom arhitekturom naj-
su tipovi grobnica konstruisanih od kamenih
raznih i nivoa obrade, od nekoliko
nemarno poloenih kamenova na uzglavlju i u pod-
noju, do lijepo oblikovan'ih i sloenih ispod,
oko i iznad pokojnika. Na Radimlji* kod Stoca i
drugim nekropolarria pokojnici su sa dvi-
je kamene sloene u obliku dvoslivnog kro-
va. pokojnici (gost Milutin, sahranjen u
Humskom kod sahranjivani su u zidanim grob-
nicama u kojima je grobna raka obloena
vezanim malterom i prekrivena kamenom
to je pojava na nekropolama sa U
zidanim grobnicama pokojnici su sahranjivani u dr-
venim sanducima. Visoka feudalna bosanska gospo-
da sahranjivana su i u mauzolejima (tep-
Batalo u Turbetu kod Travnika (lok. Crkvina*),
nepoznati feudalac u Crkvini kod Gorada), grob-
nim kapelama i crkvama (grobna kapela bosanskih
kraljeva na Bobovcu kod Varea), u samim crkva-
ma (grobnica kralja Tvrtka u kod
Visokog), ili specijalno zamiljenim podzemnim oda-
jama (katakombe u Jajcu).
Poseban tip grobnica predstavljaju i monolitni
koritasto izdubljeni sarkofazi otkriveni u okolini Sa-
rajeva, Travnika, Zenice i u Biskupu kod
Konjica. Ponekad je unutranjost sarkofaga izdub-
ljena u obliku tijela. Ovi grobovi su
pripadali visokoj feudalnoj gospodi, to se
moglo odrediti prema prilozima u njima.
Orijentacija grobova je Z-I uz razum-
ljiva ili manja odstupanja, u pravcu
HEDUM, v. B), 8.
HEMASI (Haemasi). Plin. III, 143, pleme u
Narone i Epidaura, u predrimsko doba; kod
G. 36: Hemasini; moda s Hippa-
sinoi App. Illyr. 16 koji su vjerojatno ivjeli na
jednOIIIl od junojadranskih otoka, jer se spominju
u vezi Agripine akcije s mora 35. g. st. e.
I. Bojanovski
HERALDIKA. Kao historijska nauka koja
grbove heraldika zauzima mje-
sto i u upoznavanju i kulturne historije
srednjovjekovne bosanske drave. ove dis-
cipline usko je povezana sa bavljenjem i drugim
historijskim naukama (sfragistikom, nu-
mizmatikom, paleografijom i dr.) jer je bo-
sanskih i grbova na
i na novcu. ali nedovoljno is-
koriten izvor za upoznavanje srednjovjekovnih gr-
bova u Bosni i Hercegovini predstavljaju
predstave na Na tlu srednjovjekovne bo-
sanske drave mogu se prepoznati tri vrste grbov-
nih oznaka, odnosno grbova u irem smi-
slu: jednostavni simbol, odnosno figura,
zatim simbol na titu i potpuni grb
sa titom, k"acigom i Ovakav poredak ima
i kronoloku vrijednost uz izvjesna od-
stupanja zbog uvjeta razvitka. Potpune
grbove, u zapadm:Jevropskom smislu, imali su vla-
dari i visoki feudalci, dok je nia vlasteia imala
tzv. nepotpune grbove, u koje spadaju prve dvije
vrste, jednostavna figura i simbol na titu. Ovi po-
sljednji su brojni na
Dosadanja istraivanja na polju bosanska-hum-
ske heraldike jo nisu dala odgovor na pi-
tanje izgleda dravnog grba Bosne, a problem grba
Humske zemlje tek je nedavno postavljen.
[Tom 1: Sl. 21]
LIT.: P. 1964; P. 1965; P. 1970;
P. 1980, 241-246. T. Gla.va
21 Arheoloki leksiirlmn
H
89
SZ-JI i S-J. Pokojrrici, su, po pravilu, poloeni
na sa poloajem ruku. Ukopi su u
najvie individualni, mada se
dvojni ili grobovi sa vie ukopa, i do osam pokoj-
nika. Dubina ukopa je veoma u zavisnosti
od vrste i nagiba terena, ponekad i od konstrukcije
samih grobova, koji mogu biti etani.
Pokojnici su sahranjivani u i nakitu
koji su nosili, tako da su prilozi u kasnosrednjovje-
kovnim grobovima dijelovi (razne
trake, zlatotkani dijelovi tkanina, poneki ostatak
koe, mnogobrojna dugmad, i igle) i nakit
(prstenje i naunice, a dijademe i ogrlice).
su i dijelovi dva luksuzna pojasa (oko-
lina Tuzle i Glavica* u Han Biloj kod Travni-
ka). Cest prilog u ovim grobovima bili su
porijekla, ponekad oruje ili a od
dragocjenih uvezenih predmeta u nekoliko grobova
su staklene
[Tom 1: Tab. 4 (4-6); Tob. 6 (3, 4)]
LIT.: M. Vego 1955, 157-166; N. .1956, 9--39; M.
Vego W57, 127-141; N. 1961, 249-257; S.
- Basler 1964; P. 1980, 183-247; Z.
19&1, 147-154; N. 1982, 123-165; I,. eravica 1982,
179-205. L. Fekea
HERKUL (Hercules, Herakles). Zatitnik je putnika
i, ljudi od svakog zla. Na Bosne i
Hercegovine njegov kult je predstavljen s spo-
menika (2-3. st.). To je epigrafska ara iz Graca*
Grkovaca* (Bosanska Grahovo},
i Zenice Posveta je Augusto
Sacrum. po onomastici dedikanata izgleda
da nema porijeklo. Nema tragova ni da je
vezan za sinkretizam. Na jugozapadne Bo-
sne ovaj kult treba poistovetiti s kultom
Herakla.
LIT.: D. Sergejevski 263; V. Pakva!in 1963, 142; E.
1<977, 152-154. V. Pakvalin
HIGIJA (Hygia, Hygieia), v. Eskulap.
HOCHSTATTER, Ferdinand, geolog, paleontolog i
geograf 30. 4. 1829-18. 7. 1884). Objavio
broj geografSkih i arheolokih r-adova:" Prvi pub-
likovao; kultna kolica sa Glasinca .
Relevanbrui -radovi: v. Bibltografija. B.
HOERNES, Moriz 29. 1. 1852-10. 7. 1917), ar-
heolog. Kustos, kasnije direktor Prirodoslovnog mu-
zeja u katedre za praistoriju u
jedan od evropskih krajem 19.
i 20. st. Konsultant i saradnik Zemalj-
skog muzeja u Sarajevu od osnivanja (1888) do
1917. Sa V. Radimskim i F. Fialom objavio rezul-
tate istraivanja neolitskog naselja u Butmiru, te
jo nekoliko studija i rasprava o arheolokim na-
lazitima i nalazima iz Bosne i Hercegovine. Ured-
nik Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bo-
snien und der Herzegowina 1893-1915 (I-XIII).
Re1evantni .-adovi: v. Btb:liografija.
LIT.: C. Truhellca, Dr. Moritz Hoernes, GZM XXIX,1917,
301-304. B.
HOFFER, Aleksandar, (Sv. Rupert, Slo-
venija, 25. 2. 1839-Travnik, 4. 9. 1914). Kao pro-
fesor gimnazije u Travniku 1882-1914. g. obilazio
je i ispitivao arheoloka nalazita u okolini. Osobi-
90
to je zasluan za rimskog natpisa u
ma, na kojem se spominje municiprj Bistue*, te dru-
gih arheolokih lokaliteta i nalaza.
l:{elevamtni radovi: v. Bibliografija. Basler
HOPF, Maria, (Wettin, Halle 13. 9. 1914-).
saradnik u Romisch-Germanisches Zentral-
museum u Mainzu, za paleobotaniku. Ob-
javila vie monografija i studija o os-
tacima u arheolokim nalazitima i dru-
gih evropskih zemalja. Obradila je ostatke itarica
i druge nalaze iz Luga kod
Gorada i Gornje Tuzle*.
Relev.am:tni radovi: v. Bib]iografija. B.
HiJRMANN, Konstantin, upravni slubenik i publicist
(Bjelovar, 8. 9. 1850 - 21. 9. 1921). Jedan od
najaktivnijih Muzejskog drutva Bosne i
Hercegovine i Zemaljskog muzeja u Sa-
rajevu. Od 1888. do 1906. upravnik tog muzeja, a
od 1889. do 1907. urednik Glasnika Zemaljskog
muzeja. Bio je i urednik Nada. Prete-
an dio radova K. Hormanna je iz etnologije i fol-
kloristike, a s dokumentamog stanovita vani su
njegovi brojni prilozi u Glasniku. Iz ar-
heologije je objavio nekoliko ali je
kao direktor dosta doprinio razmahu arheolokih
istraivanja u Bosni i Hercegovini u prve dvije
decenije rada Zemaljskog muzeja.
radovi: v. B:ihliogirafija.
LIT.: C. Truhelka, Kosta Hormarui, GZM XVIII, 1906,
B. Nada<, knjievno istorijslka monografija, Sarajevo
1978, 709-710. B.
HRONOLOGIJA. A) Paleolitska doba. Prema dosad
otkrivenim nalazitima najstariju paleolitsku kulturu
u Bosni i Hercegovini predstavlja mousterien, s nala"
zom, iljka iz Riss-Wiirm doba,
koji je otkriven na Velikoj gradini* ru Varvari (Prozor).
Nalazi mousteriena u panonskoj regiji Bo-
sne datiraju iz Wiirm 1. stadijala, priblino iz vre-
mena 50.000. i 42.000. g. BP (prije dana-
njeg vremena). Odnos prema paleolitiku je
nedovoljno izraen zbog snanih erozija tla koje su
zahvatile nalazita u sjevernoj Bosn'i. Hen-
gelo- i Stillfried-kompleksa, oko 42.000. do 26.000.
g. EP. Nakon toga, od Wiinn 3a stadijala javlja se
aurignacien*, koji traje do Tursac-komplek-
sa (24.000. g. EP), nakon dolaze kulture gra-
vettiena* u njegovoj kasnoj fazi, do formacije pred-
bollinga oko 14.500. g. BP u sjevernoj Bosni, a u
Hercegovini do samih krajnjih izdanaka pleistoce-
na, tj. do epohe Dryas 3.
LIT.: fJ. Basler 1979 a. Basler
B) Neolitska doba. Kako do sada nisu otkrivena
nalazita mezolitske starosti, postoji - vjerovatno
prividni - hijatus kraja paleolitskog (pri-
blino 9. mil. st. e.) i neolitskog doba (6.
mi!. st. e. po hronologiji na osnovu radio-
karbonskih /C14/ analiza). Kao i u ,ostalim dijelovi-
ma Jugoslavije, i u Bosni i Hercegovini se neolitsko
doba dijeli na starije, srednje i
stariji, srednji i neolit). Starijem neolitu pri-
padaju: impresso-kultura, kultura i
mjeovita kultura u central-
noj Bosni (Obre I* kod Kaknja). U srednji neolit
ubrajaju se: starija i kakanjska kultu-
ra*. Kulture neolita su
sopo.tska*, butmirska* i
kultura. Kako su posljednje faze kultura
neolita u Bosni i Hercegovini istovremene s kultu-
rama ranog eneolita u nekim susjednim oblastima,
zavretak eneolitskog doba mogao bi padati u prvu
polovinu 3. mil. st. e.
LIT.: A. Benac - M. Garaanin - D. 1979, 635--
-638. B.
C) Eneolitsko doba. U Bosnl. i Hercegovini dosad
n'i.su otkrivene eneolitske kulture koje bi odgova-
rale, npr. Tiszapolgar-kulturi u srednjem Podunav-
lju ili fazama Bubanj-Hum I-II u Pomoravlju, pa
se pretpostavlja da u to vrijeme jo traju pozno-
neolitske faze sopotske *, butmirske* i
kulture*. Srednjem eneolitu pripa-
dala bi lasinjska* kultura u sjevernoj Bosni, te jed-
na kasna faza kulture, veoma iz-
loena uticajima u junoj Hercegovini
IIC). U kasnom eneolitu se, naj-
prije, pojavljuje kultura* (u centralnom
i dijelu sjeverne Bosne, dijelom i junije),
zatim kultura* u sjeverozapadnoj, cen'-
tralnoj i junoj Bosni, jadranski tip ljubljanske kul-
ture* u junoj Hercegovini, te cetinska kultura*
(rana faza). Eneolitsko doba zauzima priblino sre-
dinu i drugu polovinu 3. i prva dva 2. mil.
st. e.
LIT.: N. - S. - B. 1979, 430-
-442; B. 11.981, 49-52. B.
D) Bronzano doba. Traje priblino 1850/
/1800. i 800. g. st. e .. Podijeljeno je na rano (1850/
/1800-1550), srednje (1550-1300) i kasno (1300-
800) bronzano doba. Podjela je sa sred-
njoevropskim (modifikovanim Reinecke-ovim) hro-
nolokim sistemom, s tim da u ovoj periodizaciji
kasno bron'Zano doba, pored bronzanog doba D, obu-
hvata jo i stupnjeve Ha A i Ha B(l-2) tog sistema.
Ranom bronzanom dobu u sjevernoj Bosni pripada-
ju Zecovi* (Prijedor) IV, Gornja Tuzla I* i jo ne-
koliko nalazita, u centralnoj i junoj Bosni, te u
sjevernoj Hercegovini: Pod kod Bugoj'na (A), Velika
gradina u Varvari, Prozor i A-3), odgova-
nalazi sa Debelog brda* kod Sarajeva, kao i
sa U Hercegovini ovoni pe-
riodu pripadaju nalazita cetinske i posuke kultu-
re*. Srednje bronzano doba je slabije ispitano. Pri-
pada mu dio nalaza iz tumula
kao i pretean dio nalazita podrinj.ske* kuiturne
grupe, a u sjevernoj Bosni starija faza kulturne
grupe Kasno bronzano doba naj-
bolje je poznato. Pripada mu faza gtupe Ba-
u sjevernoj Bosni, kultura polja s
urnama*, rasprostranjena na istom glasi-
grupa kasnog bronzanog doba*, srednjobosan-
ska kulturna grupa, rana faza srednjodalmatinske*
kulturne grupe, pretean dio ostava* brontzanih pred-
meta, kao i veliki broj drugih nalaza i nalazita.
LIT.: B. 1983 h, 807-'811. B.
E) eljezno doba. Zauzima vremenski raspon
od 8. v. st. e. do definitivnog
teritorija dananje Bosne i Hercegovine u Rimsku
Imperiju (9. g. n. e.). Ranija podjela na starije (do
500. g. st. e.) i eljezno doba (iza. 500. g. st.
e.) postepeno se naputa i zamjenjuje istorijskom
periodizacijom (apsolutnohronolokim datumima iz-
raenim u ili decenijama), a za svaku
kulturu (kulturnu grupu) posebna periodi-
zacija. Tu spadaju kultura*, kulturll'a gru-
pa Donja Dolina-Sanski Most*, te japodska*, sred-
njobosanska* i srednjodalmatinska kulturna grupa*.
Zbog kulturnog razvoja u junoj Her-
cegovini govorimo i o posebnom, do-
bu, koje obuhvata vrijeme od sredine 4. do 1. v. st. e.
LIT.: S. Gabrovec - B. 1986, B.
F) Doba Rimskog Carstva (Principat). Prva se
tri Carstva (Rano Carstvo) nazivaju princi-
pat, kao opozicija dominatu (Kasno Carstvo), to
prevlast (princeps) sebi
ravnima (primus inter pares). Sistem je zasnovao Ok-
tavijan 27. g. pr. n. e. nagodbom o diobi vlasti sa
sen'atom. Rimska je drava zadrala aspekt aristo-
kratske republike, u kojoj Oktavijan nastupa kao
princeps, najotmjeniji i najutjecajniji predstavnik
naroda i vojske. Za razliku od Cezara, ne nastupa
kao diktator, nego kao zastupnik naroda (tribunus),
s nazivom Augiustus (uzvien); ima vlast nad voj-
skom, ali upravu drave dijeli sa senatom. August
je u stvari, vjetom politikom monarhije
pod vidom republikanskih institucija. Nakon Au-
gusta su se u okvirima pravnog poretka formirale
dinastije, u ranijem principatu (od do oko
160. g.): Julijevsko-Klaudijevska (27. g. st. e.- 68.
g. n. e.), Flavijevska (69-96. g.) i An'tonina (96-192.
g.); kasnijem principatu (o. 160-285. g.) odgovaraju
dinastija Severa (193-235. g.) i vladavina vojnih
careva (235-285. g.). Principat je ostvario punu
jednakost a u krajnjoj konsekvenci i iz-
provincija s Italijom (Imperium Roma-
num). Bio je to, u stvari, savez municipija. Jedin-
stvo drave osiguravala je jaka carska vlast i Au-
gustov kult (augustales). Padom Severa, glavni je
postala vojska. Vojnoj anarhiji stao je na
kraj .Dioklecijan (285) apsolutizma (v.
Dominat). S Klaudijem Gotskim (268-270)
era ilirskih careva.
LIT.: PW RE s. vv. I'lllldulS, ClaudiU!.S etc.; L. Pareti, Storia
di Roma e del mondo romano, dalle ori.gini a Constantino
IV, ToriI10 1952-<1961. I. Bojanovski
G) Doba kasne antike (Domiriat). do-
laskom cara Dioklecijana (284-305) na prijestolje
Rimskog Carstva. Njegmru vladavinu karakterizira-
ju administrativne i financijske reforme, kao i e-
dikti protiv da bi se Rimskom Carstvu vra-
tila vojna i ekonomska Njegov nasljednik je Kon-
stantin I VeliJki(306-337) poznat po Milanskom edik-
tu iz 313. g., koji proglaava slobodnom
religijom. Poslije Konstantina I se car Julijan
(361-363), nazvan Apostata (Otpadnik) po pokuaju
kultova u svrhu obnavljanja sta-
rih tradicija i Rimskog Carstva. U krono-
logiji kasnog Rimskog Carstva je vaan
period nakon smrti cara Teodosija I (379-395), kad
dolazi do 'definitivne podjele Carstva na Zapadno
i (395), a 475. g. i pad Zapadnog CarStva.
Podjelom Rimskog Carstva teritorij dananje Bosne
i Hercegovine dolazi najprije u sklop Zapadnog Car-
stva (do 437. g.), a zatim Carstva (do 454. g.)
kad se provincija osamostalila i ostala u zajednici
do Julija Nepota (480). Zatim dolaz1 do vladavine
barbara na s germanskim Odo-
akrom (430--490), pa dolaze Goti, koji se
zadravaju do 535. g. Nakon svega, dolazi doba cara
Justinijana I (527-565), koji pokuava obnoviti Car-
stvo. To je uspio samo u n'ekim dijelov1ma Zapada,
a kod nas u dijelu provincije Dalma-
cije. To traje do dolaska Slavena ili do prvih godina
7 st.
LIT.: Basl.er 1'92-7, 7-27; Bas!er 1984 a, 309-368.
V. P>akva!lin
H) Rani srednji vijek. U toku ranog srednjeg
vijeka izdvajaju se vidno dva razdoblja: period seo-
be naroda, koji je u Bosni i Hercegovini obiljeen
Gota i ovih krajeva
u njihovu dravu (493-536/540), prvim prodorima
Slovena i stvaranjem prvih Sklavinija,
'91
prodorom avaro-slovensk.ih hordi prema Salon'i i
njen pad oko 610; ranoslovenski period, u kome je
dolo do naseljavanja Slovena i postepe-
nog formiranja zajednica na os-
novama ranofeudalnih drutvenih odnosa (8. v.-sre-
dine 12. v.).
LIT.: N. 1984, 375-376, 391-392. N.
I) Kasni srednji vijek. Srednjovjekovna bosan-
ska drava nastala je, razvijala se i nestala sa hi-
storij'ske pozornice u vrijeme (sredina 12-prve de-
cenije 16. st.) koje je po osnovnoj periodizaciji ev-
ropske povijesti i kulture kao
doba razvijen'Og feudalizma. Tursko osvajanje Bo-
sne 1463. g. prekinulo je kontinuitet bosanske dr-
avne samostalnosti, ali je srednjovjekovna kultura
nastavila ivot u Hercegovini do 1482. g, zatim u
i banovini do 1512. g, odno-
sno 1528. g. Pokuaj periodizacije kulturnog razvoja
u srednjovjekovnoj Bosni dao je P.
LIT.: S. 1964; p. 1970. T. Glava
-HUMKA, v. Tumulus.
HVARSKA KULTURA, v. kultura.
HV ARSKO-LISICICK.A KULTURA. Rasprostranjena
je na Hercegovine tokom neolita,
predstavlja kontinentalnu varijantu hvarske kultu-
re, rasprostranjene prvenstveno na Dal-
macije i srednjodalmatinskih otoka, iz proizi-
lazi i njihov naziv kul-
tura. nalazita kul-
ture u Hercegovini su kod Konjica i
(faze !Ia-c) kod Gruda. Pored njih, ovoj
kulturi pripadaju i Zelena kod Mostara
(stratum II), Gradac* kod Konjica i Popov do* kod
Gorada, to je ujedno i najdalji prodor ove kulture
u unutranjost.
Genetska povezanost ili jadranske i
k0!!1tinentalne varijante kulture o-
gleda se u svim oblicima materijalne kulture, ali
varijanta u unutranjosti pokazuje i znatnija od-
stupanja. Ova odstupanja se gotovo re-
flektiraju u ornamentalnom sistemu i, kako pri da-
nanjem stanju istraenosti izgleda, idu u dva prav-
ca. Predstavnik jednog pravca su a drugog

Ornamentaln'e karakteristike
kulture u ogledaju se, prije svega, u pot-
punoj dominaciji urezanih nad slikanim ornamen-
tima, koji su svedeni na rijetke primjerke ukrae-
ne crvenom bojom u crusted-tehnici. ureza-
nim ornamentima izdvajaju se dvije grupe pred-
stava. Prvu grupu predstave a
drugu predstave karaktera. Motivi sim-
karaktera grupisani su u okviru predstava
solarno-lunarnog karaktera i, vjerovatno, stoje u vezi
sa kultom rairenim stanovni-
cima ovog naselja. Ornamenti karaktera
predstavljaju pokuaj stan'Ovnika da na ke-
prenesu scene i motive iz real-
nog ivota, a njima su najizrazitije predstave
ptice, stambenih objekata, te jedan ulomak sa sce-
nom lova i irim pejzaem naselja. Spomenute ka-
rakteristike ornamentalnog sistema predsta-
vljaju jedinstvenu pojavu u neolitu Balkana. Izvan
spomenutih odlika, ornamentalni sistem ka-
rakterie i dosta primjenjivana tehnika ka-
neliranja tipa, koju su stanovnici ovog
naselja usvojili, vjerovatno, posredstvom butmirske
kulture, sa kojom su imali dosta izraene kontakte
92
0\17.
w. @).
Sl. 23a: kultura Konjic)
CD.
CI)
Sl. 23b: kultura Grude)
kulturnog i ekonomskog karaktera. Po svemu su-
naselje u pripada II razvojnom
stupnju ili fazi kulture,
a u relativnohronolokom pogledu moe se parale-
lizirati manjim dijelom sa fazom Butmir II
butmirska* kultura), a dijelom sa fazom But-
mir III (kasni Butmir), kada je ostvarila i
niji prodor u centralne (Obre II* kod Kak-
nja) i Bosne (Popov do*).
. kultura u omo-
da se njen razvoj na tlu Hercegovine prati
kroz tri razvojIYe faze. Fazu I IIa)
karakteriu tipoloki i ornamentalni elementi da-
nilske kulture, koja se tako iskazuje kao etno-kul-
turni supstrat u razvojnom procesu hvarske kultu-
re. Faza II IIb) najzanimljivija je
jer se kroz nju reflektira drugi razvojni pravac
ornamentalnog sistema kulture u
Hercegovini. Po osnovnom opredjeljenju u izboru
tehnika ukraavanja, stanovnici ovog naselja se znat-
no udaljavaju od opredjeljenja stan'Ovnika
ali se jo uvijek znatno razlikuju i od primorske
varijante kulture. Naime, stanov-
nici ovog naselja preferiraju slikanu keramiku, ali
upotreba crvene boje, i to samo u crus-
ted-tehnici, udaljavaju njihovu keramiku od primor-
ske varijante, gdje ovako izvedeni ukrasi predstav-
IBISUA, v. Bistua Nova; B), 8.
ILIRI (Illyrii, Illyrioi). Pominju se u izvorima
od 6. v. st. e. Prvobitno je to ime, vjerovatno, oz-
manji narod ili grupu plemena naseljenih
na sjeverozapadno od Makedonije
i sjeverno od Epira. u Herodota (5. v. st. e.) je,
pojam Ilirije (ilirske zemlje) znatno iri i
obuhvata dosta veliku oblast u Jonsko.g (Ja-
dranskog) mora. U bili su nazivi
Iliri i Ilirija (Illyris) postepeno proirivani (u djeli-
ma pisaca), i geografske
odrednice. Nakon rimskog osvajanja zapadnog Bal-
kana i Panonije naziv Iliri se u nekim izvorima
proiruje na sve narode koji su ivjeli unutar rim-
skog Ilirika (IllyTicum). Novija istoriografija, lir;gvi-
stika i arheologija i prai.storijska) preuzele
su u drugoj polovici 19. st. to proireno
im.ena Iliri, pa se na toj osnovi u prvoj polovici
20. st. razvio panilirizam. Danas su panilirska shva-
tanja uglavnom i naputena, a Iliri se
ponovo smjetaju na zapadni Balkan, u .Jad-
ranskog mora, mada su jo veoma divergentna mi-
ljenja o tome koji su sve krajevi u toj oblasti stvar-
no pripadali Ilirima. S odbacivanjem panilirskih
shvatanja su i teze o doseljenju Ilira kao
obrazovanog naroda na zapadni Balkan, pa se
proces njihove etnogeneze unutar zapad-
no-balkanskog razvoja tokom eneolitskog, bronza-
nog i starijeg eljeznog doba.
Na tlu dananje Bosne i Hercegovine ilir-
skom stablu najvjerovatnije pripadati
plemenske zajednice koje su bile nosioci
kulture* eljeznog doba kojima su bili i Au-
tarijati*), kao i plemena koja se u protoistorijsko
i rano istorijsko doba pojavljuju na prostoru oko
donje Neretve i u Hercegovini (Daorsi*,
Plereji*, Deremisti*, Glindicioni*, Melkumani*). O
tome da li bi se i neke druge plemenske zajednice,
nastanjene dalje na sjeveru i sjeverozapadu, mogle
I
93
ljaju samo jednu komponentu ornamentalnog siste-
ma. faza III Ilc) donosi
vrlo promjene, koje se ponovo reflektiraju
kroz ornrunentalni sistem. Radi se o ka-
neliranja, koje postaje najizrazitija karakteristika
ukraavanja. ova ornamentalna tehnika vi-
e nema nikakve veze sa pojavom
u okviru kasnoneolitskih kultura, npr.
i butmirskom, predstavlja odraz kulturnih pro-
mjena koje se deavaju krajem neolita i
eneolita na jadranskoj obali, a kada
kaneliranje postaje ornamentalna tehnika.
Horizont sa kaneliranom ke.ramikom se do sada de-
finisao kac potpuno nova kultura, tzv. nakovanska
kultura, ali je vjerovatnije da se radi samo o usva-
janju novog dekorativnog stila koji ne podrazumije-
va i novu etno-kulturnu strukturu. Na taj se
kultura Ilc, odno-
sno III faza kulture iskazuje i kao
nosilac ranog eneolita Hercegovine. U istom pravcu
ukazuju i karakteristike retardiranih
klh elemenata u fazi A-1 Velike gradine u Var-
vari.
[Tom 1: SI. 49 (18-24); TaJb. 8 (1.-,2); Tab .. 11 (3); Tom 3:
Tab. 2 (12-15)]
LIT.: A. Benac 1958 a; A. Benac 1964 a, 84--89; .
<979, 574-634; B. 1981, 22-36, 44-52.
B.
smatrati Ilirima u irem smislu, nema danas
saglasnosti u nauci. To vai i za nosioce praistorij-
skih kultura (kulturnih grupa) protoistorijskog doba
koje se s tim plemenskim zajednicama mogu dove-
sti u vezu (srednjodalmatinska* grupa u zapadnoj
Hercegovini i jugozapadnoj Bosni, srednjobosanska*
grupa u centralnoj Bosni).
LIT.: A. Mayer 1957; F. PapazogLu W63; A. Benac 1.964 b;
B. 1964; S. Gabrovec 1964; M. Garaanin 1964; R. Ka-
1964; Z. ll}64, 58-74; Z. 1964 a; M.
1966; C. de Si7>1one 1973; M. 1976 a; 1976 c,
111_.H9; R. lSBO; F. Prendi '1885; B. 1986 a;
_ 1986; A. Benac 1887. B.
ILLYRICUM Caes. Gall. II 35, 2; III 7, 1; V 1, 5;
Liv. XLV 18, 26; Plin'. III 21, 139, 147, 149; VI 34
itd., rimska provincija. Manje na jugu Ili-
rije (proprieque dicti Illyrii Plin. III 144), nad kojim
su Rimljani od 205. g. st. e. (?) imali protektorat
aquisto vecchio) je najstarija njihova
vina na obali Jadranskog mora. Nakon slo-
rna ilirske drave (168. g. st. e.), taj je teritorij bio
proiren sve do Neretve (aquisto nuovo). Poslije
dugotrajnih ratova kroz 2. i 1. v. st. e. s ilirskim
i panonskim plemenima, August je rimsku vlast
proirio sve do Save i Dunava (Illyricum generatim
Plin. III 139), odnosno na. Apijanovu veliku Iliriju
(App. Illyr. 7, 9). To je bio aquisto novissimo. Ne
;:na se kad je Illyricum i pravno formiran' kao pro-
vincija. G. Zippel je smatrao da je samostalna pro-
vincija postao 119/118. g. st. e., a Th. Mommsen,
to je prihvatio i N. da je do Sule bio pod
prokonzularnom upravom, a nakon Sule dijelom pri-
padao provinciji Makedoniji, a dijelom Galiji Cisal-
pini. Za Cezarova prokonzulata (58-49. g. st. e.)
bio je u sklopu gornje Italije (Gallia Togata). G.
Jagenteufel dri da je Illyricum kao provincija pod
jednim namjesnikom (P. Vatinius) formiran tek
45/44. g. st. e. (Bell. Alex. 44-47). G. 27. je Okta-
vijan predao Illyricum na upravu senatu (po A.
Betzu, samo njegov juni dio, ali ga je, zbog vojne
i
i
I
I
94
nesigurn'Osti, 11. god. preuzeo natrag, Dio LIX 34, 4).
Zbog velikog prostranstva, Illyricuin je 8. i
10. g. n. e. bio podijeljen na dvije provincije, Dalmaci-
ju* i Po natpisa CIL III 1741, ne-
ki smatraju da se Dalmacija u na-
zivala Superior provincia Illyricum, a Panonija In-
f erior provincia Illyricum, ali za to nema pouzdanih
podataka (G. Novak); je u pitanju samo geo-
grafska odrednica.
LIT.: G. Zippel .1877, 189, 1'94; Th. Mommsen CIL III p.
279 d; N. .RE IX ool. 1087; A. Betz 1939, 1-6; A.
Jagenteufel lllf58, 9; G. Novak 1'965, 99 ki; M. 1976 a,
185 id. I. Bojane>vski
IMAMOVIC, Enver, arheolog (Fojnica, 28. oktobar
1940-). Studij m-heologije zavrio na Filozofskom fa-
kultetu u Zagrebu, a doktorirao na Filozofskom fa-
kultetu u Beogradu. Predaje historiju starog vijeka
na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Bavi se pro-
blemima arheologije i historije starog vi-
jeka, a osobito kultn:im spomenicima na
stare rimske provincije Dalmacije.
Relevantni iradovi: v. Bibliografija. Baisleir
IMPRESSO J{ULTURA je najstarija neolitska kul-
tura u Hercegovini i jedna od ukupno dvije kompo-
nente najstarije neolitske pojave u centralnoj Bosni
- Prema svoj-im
tipolokim i stilskim karakteristikama pripada iro-
koj, cirkummediteranskoj pojavi starijeg neolita, a
u genetska.rn i kulturnom smislu je vezana za odgo-
manifestaciju na jadranskoj obali.
U Bosni i Hercegovini ovoj kulturi pripadaju slje-
nalazita: Zelena III {na izvoru Bur1'e
u Blagaju kod Mostara), Cairi* u Stocu, pe-
u Mlinima kod Gruda,
u Viru kod Posuja, Vukove njive* kod Posuja,
kod (Stolac), te la-
zina* i Pratarue* kod Posuja. tu spada
i sloj u Ob-
rama I* - stratumi I i II (Kakanj).
Gledario u cjelini, impresso kultura u navede-
nim oblastima pokazuje znatne razlike u nekim od
oonovn'ih odlika materijalne kulture, prvenstveno u
ornamentaln'Om sistemu. Prema dananjem poznava-
nju tih odlika, dvije zasebne pojave predstavljaju
Zelena i Obre I, dok se sva ostala nalazita
grupiu u okviru dosta cjeline.
U ornamentalnom sistemu Zelene kao
najizrazitijem pokazatelju tih razlika, je
razlikovati tri osnovne vrste ukrasa. A) Ornamenti
koji su cirkummediteranskom
prostoru {razni utisci prsta, nokta ili nekog instru-
menta). B) Motivi koji su svojstveni samo zapadn'O-
mediteranskom i sjevernu Af-
riku. Tu spadaju igosani redovi polukrugova, mo-
tivi koji imitiraju pletene koare, vrlo gusti igosani
i udubljeni motivi, te motivi koji imitiraju otiske
ruba koljke cardium. Ova grupa motiva je
i predstavlja najizrazitiju karakteristiku impres-
so-kulture u Zelenoj C) grupu
ukrasi svojstveni prvenstveno. centralnom i
Balkanu (motiv klasa i tehnika tipanja).
Fizionomiju imp:resso-komponente u Obrama I
definie brojnost a tremolo motiva, dok druge orna-
mentaln'e karakteristike, posebno motivi grupe B
iz Zelene nisu zapaene.
ornamentalne karakteristike na osta-
lim nalazitima ove kulture pokazuju priblino ujed-
odnos motiva za
cirkummediteranski prostor i motiva
nih za centralni i Balkan. Dakle, potpuno
nedostaju a tremolo motivi i motivi grupe B iz Ze-
lene S obzirom na ovakvu situaciju, vrlo
je vjerovatno da se tipskim predstavn'icima impres-
so-kulture u Bosni i Hercegovini imaju smatrati na-
lazita grupe. .
Kada je o tipovima posuda, tu od-
stupanja nema i one se u okviru viih ili
niih zatvorenih formi {visoki i trbuasti
sudovi, bute i posude).
U navedenim oblastima Bosne i Hercegovine,
impresso-kultura se javlja kao formirana tvo-
revina koja stoji u direktnoj vezi sa razvojnim pro-
cesima na jadranskoj obali i irenju ove
kulture u unutranjost. Sva spomenuta nalazita u
periodizaciji impresso-kulture pr1padaju njen'Oj zre-
loj fazi. U odnosu na jadransku obalu, stilska svoj-
stva impresso-kulture u navedenim oblastima Bosne
i Hercegovine pokazuju izvjesne razlike, a one se
najizrazitije manifestiraju u nedostatku ornamentike
izvedene utiskivanjem ruba koljke cardium. S ob-
zirom na tu okolnost, nju treba tretirati kao jednu
regionalnu varijantu impresso-kulture.
LIT.: A. Benac 1.957 a, 68-79; A Benac 1964 a, 78--76;
A. Benac 1.973, 67-00. B.
INDOEVROPLJANI. Problem odnosa praistorijskih
kultura u Evropi i Indoevropljana kao velike sku-
pine naroda postavljen je u n'auci jo u 19. st., a
njegovo rjeavanje prolazilo je kroz nekoliko faza.
U novije vrijeme u praistorijskoj arheologiji pre-
stanovite da su u procesu indoevropeiza-
cije naeg kontinenta vanu ulogu imala kulturna
i strujanja i pokreti tokom pojedinih etapa
eneolitskog doba*, a posebno irenje stepsko-pont-
skih elemenata prema zapadu. Ta se kretanja odra-
avaju i na teritoriju Bosne i Hercegovine, ali se
na osnovu dananjeg nivoa istraenosti ne mogu
sagledati kao jedinstven proces, niti bi se moglo
govoriti o Indoevropljanima kao nosiocima
kulture (kulturne grupe) eneolitskog doba. Ipak, na
prisustvo elemenata koji se povezuju s
procesom indoevropeizacije ukazuju nalazi s neko-
liko lokaliteta. Najstariji od tih elemenata su du-
kameni noevi otkriveni kao skupni nalaz {os-
tava) na lokalitetu Bokova greda* u Orahovcu kod
Trebinja (objavljeni kao nalaz iz Lastve).
fazi mogli bi pJ:'.ipadati primjerci keramike s vrp-
{Schnur-) ukrasom, na vie lokali-
teta u Hercegovini (Ljeskova glavica* u Ljubomir.u-
koci Trebinja, Zelena u Bla-
gaju kod Mostara i dr.), a u Bosni elementi Cerna-
voda III kulture otkriveni u najstarijem sloju gra-
dinskog naselja Gradi.na-Klisura* u kod
Sokoca. je da se keramika s vrp-
ukrasom pojavljuje u kontekstu najstarijih
sahrana pod tumulima: nad grobovima u obliku ja-
ma pod pomenutim tumulom Ljeskova glavica u
Ljubomiru. Proces indoevropeizacije nastavljen je
novim doseljavanjima i saimanjem starijih i novi-
jih populacija i njihovih kultura na prelazu iz ene-
olita u ran'O bronzano doba i u toku tog doba. Od
kraja ranog bronzanog doba nadalje traje na
vom zapadnom Balkanu neprekinut razvoj, bez ar-
heoloki prepoznatljivog priliva novog stanovnitva
(.izuzev u krajevima juno od Save tokom ekspan-
zije nosilaca kulture polja s urnama*), pa se moe
smatrati da je u ranom bronzanom dobu proces
indoevropeizacije ove oblasti bio, uglavnom, dovren.
LIT.: M. Garaqnin 1961; A. Benac 11957 ai, 82; A. Benac
1964 a, 163; B. 11979; B. 1980 c, 35-'!7; B.
1985, 21; B. 1986 a, 61--66.
:B.
IN ALPERIO (Tab. Peut.). Putna stanica na cesti
Sal=a-Servitium, odn. na ogran'ku koji postoji na
Tabuli Peut. Prema udaljenostima na Tabuli, kao
i prema trasi ceste, Bojanovski ju smjeta na Va-
ganj, odnosno 3 .km junije. Arheolokih tragova
nema, iako je Ballif nalaze i spu-
rille u blizini dananje cestarske na Prologu.
starijih autora (Hoernes, Mi.iler)
smjeta ovu stanicu na Prolog.
LIT.: I. Bojanovski, DolaJbelin sistem cesta u dmskoj pro-
vinciji DaJ.maciji. Djela ANUBiH, knj. XLVII, Centar za
ba:lka111oloka isipirtivanja, knj. 2. Saraj.evo 1974, 124; Ballif,
GZM 1891., 397; E. naselja i komunikacije
UJ Bosni i Hercegoviind. Posebino izdanje ZemaijJ;'lmg muzeja.
Sarajevo 11960, 31. I.
INDENEA, v. B), 8.
IONNARIA, v. B), 8.
lUNONA ili JUNO je, Jupitero-
va ena. su je djevojke i ene kao boicu
koja je zasnovala brak. se potovala kao
zatitnica gradova i a kao Moneta je
n'a na Kapitoliju, gdje je imala svoj hram, uz koji
su se drale guske Junoni. Ula je i u
kult Trijade (Jupiter, Minerva, Junona), a njima je
bio i hram na Kapitoliju. Junona se sla-
vila i kao samostalna boica, odnosno kult. Poznat
je u Potocima kod Mostara i u ivaljevi-
kod Rogatice. U votivnim natpisima slavi se
JADRANSKI TIP LJUBLJANSKE KULTURE. Pri-
pada kasnom eneolitu. S. ga je defini-
sao kao poseban ogran'ak ljubljanske kulture koja
je dio kulturnog kompleksa. Po S. Di-
jadr-anski tip ljubljanske kulture proi-
rio se brzom migracijom njegovih nosilaca od sje-
verozapada prema jugoistoku, du jadranske
obale i njegovog na prelazu iz eneolita u
rano bronzano doba. U Hercegovini se keramika tog
tipa pojavljuje na nekoliko nalazita i to u malom
broju primje,raka. To su Slime* u Prisoju kod Po-
suja, u Mlinima kod Gruda
(kraj faze IIIA), Badanj* u kod Stoca,
Hateljska u kod Stoca i neki
drugi lokaliteti.
!Tom 3: Tab. 3 (t.)]
S- 1'97-9, 321-323; I. 1981,
-40,. 52-54; B. 19-83 i, 111,1-112. B.
JAPODI (Iapodes, Iapodes), panonske-ilirsko pleme
uz Unu kod (Dalmatia). Izvori: Iapodes Strah.
IV 6, 1, 10, VII 5, 2 i 4, 5. &pp. Illyr. 10, 14, 16-19,
21, 22, Steph. Byz. Iapodes CIL III 14324, 14326,
14328, vrelo Privilica kod Iapudes CIL I2 p.
48, Plin. III 38, 127, 139, 146, CIL XIII 2, 8007;
lapydes Ptol. II 16, 5, Dio XLIX 34, 35, LI, 21, 5.
Iapydes Liv. XLNI 5, epit. LIX 131 i dr. (Cic, pro
Balbo 14, 32, Verg. Georg. III 475, Front. strat. II
5, 28). Zemlja: Iapydia Dio LI, 21, Iapudia Plin. III
129, 140, praefuit Iapudiai CIL V 3346 (a. 6-9),
Vercm'a. Nastavali su iroki prostor od Une na zapad
do Alpa i Istre. Pounski Japodi su njihov
niji ogranak. I. Bojanovski
komplementarnosti pisanih i arhe-
olokih izvora moe se teritorij japodske zemlje do-
sta dobro odrediti. On se pruao od Vinice i Bele
95
kao sancta i regina. Kao samostalan kult se
jo pod nazivom conservatrix i dea.
LIT.: C. P.atsch 1904, 39, sl. 7; V. Pakvalin nl&3, U!9-142;
E. 1977, li4-0->141. V. Pa5kvai1in
IZIDA (Isis) je egipatsko boanstvo. Mala metalna
statua boice !zide sa Fojnice predstav}ja
pouzdan trag njezin'a kulta na Bosne i
Hercegovine u rimsko doba. Pisanih potvrda nema.
da je na Bosne i
u rimsko doba bio vie zastupljen ovaj kult, govore
sepulkralni spomenici. Tako, na primjer, na dpusu
iz Stoca*, koji je podignut Titu Flaviju Plasu, nala-
zimo prikaz sistruma, tj. atributa boice !zide. I na
glavi Aurelije Prokule na steli iz Zenice
koji je analogan onom simbolu na glavi Aurelije
Maksimine sa poklopca sarkofaga iz Salone, vidimo
dvije trake. Jedna ide preko glave, a druga aksi-
- jalno preko tjemena, te se obje spajaju na sredini
u kosi iznad gdje visi ukras u formi brljana.
Ovi prikazi, zajedno s pticom u ruci i jabukom,
Izidin kult, odnosno pristae ovog kulta u
Zenici. S obzirom na tragove !zidina kulta na ci-
pusu iz.Stoca ili, iz Narone, gdje je
T. Flavije Plassus bio u upravi kolonije Narone,
ukazuje da je kolonija Narona bila centar ovog
kulta odakle se irio u unutranjost Dalma-
cije u Fojnicu*, Zenicu itd. Rimsko doba 1-3. st.
LIT.: D. Sergejevski 1948, 167-170; N. Cambi 1965, 96-97;
P. Selem 1$72, 5-104; E. 1977, 257-260.
J
V. Pa-kvalin
krajine na sjeverozapadu, preko Gorskog kotara i
Like do koljena Une na jugoistoku. Pripadao im je,
prema tome, i mali dio teritorija dananje sjevero-
zapadne Bosne, s vanim nalazitima oko
(Crkvina*, Dolovi* i Otoke* u Jezerine*
u Pritoci, Privilica* i dr.) i oko Bo-
sanske Krupe (Osredak*, glavica* u Gornjim
moda i grob sa lokaliteta Ko.naci* u
Ostrocu (Cazin).
Analiza arheolokih nalaza iz brojnih i bogatih
nekropola Japoda u Lici i u okolini nije
potvrdila poznatu Strabonovu vijest da su Japodi
bili mijeani ilirsko-keltski narod: izuzev nekih ti-
pova, keltsko-latensko.g nakita (to je bila iroko
rasprostranjena pojava u to doba), nema
jih keltskih elemenata u njihovoj materijalnoj kul-
turi (v. i: Japodska kulturna grupa).
B.
JAPODSKA KULTURNA GRUPA. Prostire se od
Bele krajine, preko Gorskog kotara i Liike do u sje-
verozapadnu Basnu (oko koljerra Une). Nastala je iz
starijeg, autohtonog supstrata uz uticaje kulture po-
lja s urnama* u poslj.ednjim 2. milenija st.
e., a razvoj joj se moe pratiti tokom 1. mile-
nija st. e. Neke elemente materijalne i duhovne kulture
su Japodi i u prvim n. e. Grupu
je definisala R. (1983 a, 1987), a de-
taljnu hronologiju nalazita oko izradio je
Z. (1968).
U fazi 1. japodske grupe (Ha B-1 i B-2 - 10.
i 9. v. st. e.) jo su dosta izraziti elementi preuzeti
iz kulture polja s urnama. Toj fazi pripadaju i naj-
stariji nalazi iz Jezerina* (Pritoka, U fazi 2
(Ha B-3, 8. v. st. e.) japodska grupa razvija vlastiti
izraz, a to jo u mjeri dolazi do izraaja u
fazama: u fazi 3 (7. v. st. e.), fazi 4 (6. v.
96
st. e.) i fazi 5 (5. i 4. v. st. e.); u posljednje dvije
faze (6. i 7 = 3. do 1. v. st. e.) uglavnom se zadr-
avaju stare japodske forme, a preuzimaju neki
strani oblici nakita; prvenstveno keltsko-latenske
fibule, narukvice, srebrni nakit, kera-
mika junoitalskih radionica i sl.).
U sjeverozapadnoj Bosni japodskoj grupi pri-
pada nekoliko vanih nalazita. To. su na-
selja na Uni u okolini Otoke* u
Kralje*, gradinska naselja: glavi-
ca* (Gornji Bosanska Krupa) i brojne
druge gradine oko i Bosanske Krupe, nekro-
pole u okolini Jezerine* u Pritoci, Crkvina*
u Gradina* u a moda i
grobni nalaz Konaci* u Ostrocu (Cazin), pa ostave
iz Osretka* (Bosanska Krupa) i Kostela* u Brekovici
te neka druga nalazita.
5
,,, -."

;;_d:--:-::"'-
11

14
13
17
18
Sl. 24: Japodska kulturna grupa
Za japodsku grupu u sjeverozapadnoj Bosni
su n'ekropole ;ravnih grobova (Jeze-
rine i dr.). U fazi 1. jo je vidljiv udio kulture polja
s urnama (tipovi urni i zdjela, kaneliranje, spalji-
vanje kao obavezan ritus), dok je u fazama 2. do 5.
i:iJ.humacija dominantna; u posljednjim fazama (6.
i 7) spaljivanje ponovo Pepeo se stavlja
u urnu zajedno sa sitnim prilozima; uma je uko-
pana u jamu i poklopljena zdjelom ili
kamenom prilozi stavljaju se krnj urne.
Inhumacija se obavlja u grobnoj raci, u ispruenom
poloaju; prilozi su na tijelu (metalni dijelovi odje-
nakit) ili kraj tijela Orijentacija je
U grobove se ne prilae oruje, kao ni na
ostalom dijelu teritorija japodske grupe; samo izu-
zetno, u grobovima faza pojavljuju se
eljezni ili sjekirn kao prilog groba. Za sve ne-
kropole japodske grupe, pa i one u okolini
je bogat bronzani nakit (tordirane
ogrlice, narukvice i none grivne, razni tipovi fibula,
pojasne privjesci, igle), a od faze 3. i ogrlice
i drugi nakit od jantara, koji se u fazama
javlja u g:ro.bovirrna u znatnoj to je vana
karakteristika japodske nonje.
Japodi naseljeni u Pounju imali su dobre pri-
rodne uslove za razvoj privrede.: zemljoradnju (kon-
stato.vano je vie vrsta ita, moda i
vino.va loza), lov i ribolov, te eljezar-
stvo, a geografski poloaj im je i zna-
u razmjeni doba.ra.
Pounje je bilo i centar izrade monumentalne
sepulkralne kamene plastike, tzv. japodskih umi
(urne, jedna stela, dio. sarkofaga). Oko porijekla i
hronologije tih djela vodi se rasprava
oko sto godina. U idejnom smislu, a dijelom i u
ikonografskom, ti spomenici pripadaju krugu pred-
rimske kamene plastike i vaan
su dio umjetnosti tog doba n'a naem
[Tom 1: Tab. 8 (9); Tab. 19 (3); Taib. 20 (4); Ta-b. 21 (1);
Tom 2: 'llaib. 7 (8, 9); Tab. 8 (1-3)]
LIT.: C. Patsch 1J896; C. Patsch 1-898; Z. 1968; B.
Rauni.g 1974; B. 1976 c, 133-167; R.
1983 a; R. 1987. B.
JUPITER Zeus) je vrhovno boanstvo svih
italskih naroda. se s Zeusom.
On je najtovanije rimsko boanstvo i na
Bosne i Hercegovine u rimsko doba. tovali su gs
najvie nosioci rimske vlasti. To su beneficijari i
drugi slubenici rimske uprave. tuje se samostalno
i u kultnim zajednicama. rtvenici nose posvetu
I(ovi) O(ptimo) M(aximo). Prema broju spomenika,
kao samostalni kult, najvie se tovao u
Bosni, posebno u rimskim aglomeracijama (ili
municipijima): Skelani* (Srebrenica), Rogatica* i Sa-
se (Domavia* - Srebrenica). Samostalni kult boga
Jupitera tovan je i u zapadnoj Bosni: Velika Gata*
(Crkvina), Mala Ruika, Japra,
Donja Pecka Harn1an'i.* kod Jajca,
te u jugozapadnim krajevima Crkvina* u
ma, i Crkvina* u Duvnu. Prema nalazima
njegovih spomenika, kao da je manje tovan na
Hercegovine. Njegova su nalazita Stolac,
Krehin Gradac* i Crkvine* (kod Stoca) Trijebanj.
Uz osnovnu posvetu, Jupiter dobiva i razne
atribute, koji objanjavaju njegove kultne specifi-
kacije. Atributi su: Capitolinus, Cohortalis, Conser-
vator, Depulsor, Fulgurator, Fulminator, Inturbator
i Victor. Najzastupljeniji su, ipak, Jupiter Co(h)or-
talis, pa Jupiter Conservator. Jupiter Depulsor .
je hram na lok. Harmani* kod Jajca, a Jupiter Ful-
minator u Zenici
Najvanija Jupiterova kultna zajednica je Ka-
pitolijska Trijada. To su votivni natpisi ili reljefi
Jupiteru, Junoni i Minervi. Na
Bosne i Hercego.vine ova kultna zajednica tovala
se u Srebrenoj luci* -kod Srebrenice i u ipovu.
Na reljefu iz Sipova je Jupiter i Junona s
Genijerrn mjesta, dok zbog rredostaje Ju-
nona. Njegove kultne zajednice poznate su s boi-
com Junonom i Marsom (Srebrena luka, Domav:ia),
te s Genijem (Gradac u Halapi6u, Kastel u Banja-
luci i Domavia)_ je poznata kultna zajed-
nica Jupitera s Liberom i Terra Mater (Vracarevo'"
kod Prijedora).
Na Hercegovine Jupitera u
kultnoj zajednici s T(erra) Hillyric(a) u Hardomilju
kod Ljubukog.
rtvenici i reljefi Jupiteru i njego-
vim zajednicama s drugim boanstvima datiraju se
u 1--3. st.
[Tom 1: Tab. 14 (l); Tom 2: Tab. 9 (2)]
LIT. R. 1933, 53-56; V. Pa.kva!in 1963, 138-140; E.
1977, 12E>--139 V. Pakvalin
Radmila, arheolog (Svetozarevo, 30.
12. 1930-). Diplomirala na Filozofskom fakultetu u
Beogradu 1956. godine. Arheolog u Muzeju
Bosne u. Tuzli od 1956. do 1960. godine.
u sistematskom iskopavanju u Gornjoj Tuzli*, u za-
Zdravka, umjetnosti (Mod-
ran kod Bijeljine 10. 10. 1929-). Diplomirao istoriju
umjetnosti u Beogradu 1956. god., gdje je i dok-
torirao 1975. U Zavodu za zatitu spomenika kulture
Bosne i Hercegovine u Sarajevu od 1957, a od 1975.
i profesor istorije umjetnosti na Filozofskom fakul-
tetu u Sarajevu. Osim brojnih konzervatorskih ra-
dova na mnogim spomenicima kulture, bavio se pro-
i kultnih zidnog sli-

K
97
titnim . iskopavanjima i u rekognosciranju terena
na irem oko Tuzle. Objavila ostave kas-
nog bnmzanog doba iz i Monja* kod Gra-
kao i praistorijske nalaze iz Soline.
Relevantni 'radovi: v. Bibliografija. B.
karstva, ikona, te objavio jednu monografiju i
broj studija, rasprava i izvjetaja. Istraivao je (sa
saradnicima) nekoliko srednjovjekovnih
nalazita u Gornjem Podrinju u okviru projekta
Gornje Podrinje u doba tim istraivanji-
ma revidiran je ili otkriven broj srednjovje-
kovnih gradova, sakralnih nekropola

Relevantmi radovi: v. N.
ii

13
Sl. 25: Kakanjska kultura (1-9: protokakanjska faza; 10-19: kakanjska faza)
13 - Arheoloki leksikon
98
KAKANJSKA KULTURA je najizrazitiji predstav-
nik srednjeg neolita u Bosni i Hercegovini i prva
origin'alna neolitska kultura na ovom prostoru. Po-
red eponimnog lokaliteta u samom Kaknju (Plandite*)
ovoj kulturi pripadaju nalazita Obre I* kod Kaknja,
kod Visokog, Papratnica i Tuk* kod Za-
njene rasprostranjenosti je cen-
tralna Bosna ili, sliv rijeke Bosne. Najzna-
lokalitet kakanjske kulture su Obre I,
istraivanjem je razrijeen problem njene geneze i
dalje evolucije u okviru tri razvojne faze. U genet-
skom pogledu kakanjska kultura se razvija iz star-
koji predstavlja najsta-
riju n'eOlitsku manifestaciju na ovom prostoru.
Faza I ili protokakanjska kultura poznata je, za
sada, samo u Obrama I, gdje joj pripada tamonja
faza III. Fizionomiju ove faze
i impresso-baza, od kojih je prva u proto-
kakanjskoj kulturi ostavila bogatu barbotino-kera-
miku, a druga neke tipo.ve monohromne keramike.
Uz ove prisutni su i elementi koji obi-
ljeavaju kakanjsku kulturu - olje, plitki
tanjuri, posude na zvonolikim nogama, ritoni na
noge.
Faza II predstavlja kakanjsku kulturu,
a njen najizrazitiji predstavnik su Obre I (faza IV)
i sam Kakanj. Najizrazitije obiljeje ove faze je
potpuni nestanak
menata i definitivno jednog novog kul-
turnog izraza koji definie novu i nezavisnu kulturnu
tvorevinu. U keramografiji ove faze dominiraju ti-
kakanjske forme monohromne keramike: o-
lje, zdjele, tanjuri, posude na zvonolikim nogama,
ritoni na noge . .Jedna od izrazitih karakteris-
tika ove faze i kakanjske kulture u cjelini jesu
rebrasti ukrasi koji se javljaju na plitkim
tanjurima.
Faza III ima svog najboljeg predstavnika u na-
selju mada ovo.j fazi, manjim dijelom,
pripada i sam Kakanj. Pored standardnih
kih formi prvenstveno za fazu II,
fizionomiju ove faze kakanjske kulture dobrim di-
jelom prisustvo keramike. Ka-
prvenstveno. za kulture neolita,
ova vrsta ukazuje na kraj kakan'jske
kulture.
Sinhronizacija kakanjske sa drugim savremenim
kulturama daje paralelizme:
Kakanj I - III/ Al - Danilo I
Kakanj II - B2 /BI - Danilo II
Kakanj III Bl /B2 - Danilo III.
LIT.: A. Benac lr964 a, 43-47; A. Benac 1973, 80-102; A.
Benac 1979 a, 392-412. B.
KASTOR (Castor), v. Dioskuri.
KASTRUM (Castrum). Na Bosne i Herce-
govine u rimsko doba bilo je vie rimskih vojnih
logora. Jedan od njih bio je na kod
Ljubukog, a drugi na Gradini* kod Doboja. Pret-
postavlja se da bi jedan kastrum mogao postojati
u Velikoj Kladui (Crkvina*). Oba poznata logora
zidana su za vojne jedinice reda kohorte. Kastrum
na je castra stativa (staln'i logor). Takvi
se javljaju u doba ranog Carstva. Logor na
nama imao je pravokutnu osnovu s obrambenim zi-
dom, unutar kojeg su u pravilnom rasporedu bile
postavljene zgrade odvojene mreom unutarnjih ko-
munikacija (cardines i decumani): praetorium, prin-
cipia (zgrada komande), objekti za boravak vojnika
(barake), poredani po alama i centurijama, pa zgra-
de sa stanovima za centurione i dekurione. Posto-
jalo. je i posebno mjesto za hram. Na se
spominje hram Libera i Libere. U tom logoru su
bora vile: coh(ors) III Alp(inurum) equitata (iz 1. st.),
coh(ors) I Bracaraaustanorum (87. g.), coh(ors) I Lu-
censium (80. g.), coh. I Belgarum (2-3. st.), coh(ors)
Sl. 26: Kastrum - Humac, Ljubuki
VIII voluntariorum, detamarni legija I i II Adiutrix
(sredina 3. st.). Na osnovu ovih podataka
se da je logor na bio podignut na
1. st., a moda i ranije, s obzirom na ulogu
Narone u osvajanjima ilirskih zemalja.
logor otkriven je na lokalitetu Gradina
kod Doboja. se da je imao raspored analogan
kastrumu na samo je bio manji. Unutar
obrambenog zida su zgrade: praetorium i principia
(zgrada komande) i dr. Na kastruma u
Doboju su tri kamena fragmenta s natpi-
sima koji spominju kohorte. Na jednom, datiranom
u drugu polqvinu 1. st spominje se coh(ors) I Fla-
via Hispanorum, njen tribun i prefekt. Drugi odlo-
mak se Prema G. Alfoldyju, spominje
se I miliaria Delmatarum. spominje coh(ors)
I Belgarum, a pripadao bi veteranu koji je ivio u
naselju veterana pokraj kastruma (vicus-canabae).
Datirao bi se u kraj 2. i 3. st. Tako bi se
prema ovim malobrojnim podacima kastrum na Gra-
dini kod Doboja datirao u vrijeme od 1. do 3. st.,
a na temelju ostalih nalaza i do kraja 4. st.
LIT.: c. Patsch 1907; c. Patsch i.910, 177-182; A. Betz 1938;
M. 1967, 63-69, 64-75; V.
1978; I. Bojanovski 1M9 a; M. 1980, 173-1'80;
f. Cremonik 1984; I. Bojanovski 1985. . I. BojanovS'ki
KECMAN, Vladimir, arheolog(Beograd, 12. 7. 1949-).
Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu
1974. g. Arheolog u Muzeju Bosne u Tuzli
1975-1977, a zatim kustos Muzeja 25. maj, od-
nosno Memorijalnog centra Josip Broz Tito u Beo-
gradu (od 1978). u arheolokim istra-
ivanjima u Bosni.
B.
KELLNER, !van, inenjer (Morbes kod
Brna, 18. aug. 1953 - Toplice-Sanov, 27. juli 1924).
Od 1880. do 1905. god. savjetnik pri
Zemaljskoj vladi u Sarajevu. U Laktaima otkopao
rimsku (1890), a prilikom izgradnje po-
ljoprivredno.g oglednog dobra u Butmiru otkrio po-
znato neolitsko nalazite. Na Ilidi (u zajednici s
arhitektom A. Butschom) otkopao dijelove rimskog
naselja sa nekoliko
RelevaJITtni radova: v. Bib-Hografija. Basler
KETLAKA KULTURNA GRUPA. Jedna od ra-
noslovenskih kulturnih grupa, nazvana po nekropoli
u Kottlachu (Austrija), za nekropole
kruga. Datirana je okvirno od 9. do
11. v. U nakit ove grupe spa-
daju naunice s s petljama i privjesci-
ma, povremeno s jagodama ili perlama,
varijante lunulastih naunica, uz ukras u emajlu,
naunice s jagodama ili spiralnom icom,
kao i prstenje s proirenom i ukraenom
Ostali tipovi pokazuju blisku srodnost s nakitom
bjelobrdske grupe. Mada jednostavan, u cjelini po-
kazuje tenju ka boljoj izradi i ukraavanju. U Bo-
sni i Hercegovin'i, u broju nakit ketlake
grupe, uz varijante, pojavio se na-
lazima nekropola Baltine. bare* u Gomjenici kod
Prijedora i Kamenica* u Mahovljanima kod Laktaa,
ali i na. mnogim drugim lokalitetima.
[Tom 1: 29 (8, 9, 14, 17); 'l'ab. 10 (l.11); Tom 2: Tub. 12
{5)]
LIT.: N. 1975; N. 1984, 419. N.
KNEZ, Tone, arheolog {Lako, 26. 3. 1930-). Diplomi-
rao na Univerzi u Ljubljan'i. Od 1955. do 1.958. g.
kustos u Muzeju Pounja u zatim u Novom
Mestu. Obavio vie istraivanja i objav'io nekoliko
monografija, broj studija, rasprava i izvjetaja,
prvenstveno o eljeznom dobu Dolenjske. Za vrije-
me rada u . na iskopavanju ne-
kropole u radio na rekognosci-
ranju terena i objavio praistorijsku ostavu iz Osret-
ka * {Bosanska Krupa).
Relevantni radovi: v. Bibliogl!'afija. B.
KOJIC, Ljubinka, umjetnosti i arheolog
{Osijek, 26. 11. 1930-). Istoriju umjetnosti studirala
je na Filozofskom fakultetu u Beogradu, gdje je
diplomirala 1956, a magistarski rad odbranila 1979.
g. Od 1957. do 1964. g. radila je kao kustos u Za-
muzeju u Trebinju. U tom perfodu vrila
je istraivanja srednjovjekovnih nekropola u Lju-
bomiru (1958), Paniku (1959), Ljubavu (1962) i Ve-

Relevantni radovi: v. Bibliografija. L. Fekea
KOLAPIJANI (Colapiani, Kolapis), panonska pleme
u dolini Kupe = Colapis Plin. III 148. Kolapis Strixb.
IV 6, 10 i VII 6, 10, VII 5, 2. Saus per Colapinos
Breucosque. (se. in Danuvium defluit) Plin. III 147.
Cini se da su manjim dijelom ulazili dolinom Une
i u dananju Bosn'U. Njihovo je pripadalo
Sisciji, usp. A. M6csy, Bev,olkei;ung J,.959, 21. Boja-
novski 1986. I. Bojariovski
KORNAKATI (Cornacates, Kornakon), rimska civi-
tas u Pann. Inf. Breuka na zapadu i Aman-
tina na istoku. Nazvani su po njihovu glavnom
naselju Cornacum (Sotin na Dunavu) Rav. IV 20
p. 57. C::ornaco It. Ant. 243, 3, Tab. Peut. Kornakon
Ptol. II 15, 1, 3. - Jednim je dijelom njihov teri-
torij prelazio. Savu u Bosnu, v. M6csy 1959, 76,
1962, 607-608 (karta), TIR L 34 Aquin'Cum, 1968,
49. Ethnikon: Cornacates Plin. III 148. Corniacenses
Not. Dign. occ. V 122, 272, VII 102. Cornacenses,
vojn. dipl. iz 54. g., sve latinske tvorbe jer nisu
staro pleme nego novoformirana rimska civitas, C.
Patsch RE IV 1246. I. Bojanovski
KOROEC, Josip, arheolog (Ljubljan'a, 1909-11.
3. 1966). Diplomirao u Beogradu 1936. godine,
a doktorirao 1939: u Pragu. Od 1939. do 1945.
arheolog u Zemaljskom muzeju u Sarajevu, zatim
u Mestnom muzeju u Ptuju, a od 1948. g. profesor
na Univerzi u Ljubljani. Bavio se preteno praisto-

99
rijskom arheologijom i objavio broj studija,
rasprava i izvjetaja. I pored nepovoljnih okolnosti,
pa i progona za vrijeme okupacije, J. Koroec je
za kratko vrijeme bitno unaprijedio rad na praisto-
rijskoj arheologiji u Bosn'i i Hercegovini, posebno
u pogledu metodologije i nivoa :rada. Pisao
je o problemima neolita i kores-kultura,
likovna umjetnost Butmira, Crkvina* u Turbetu
kod Travnika) i eneolita (problemi kul-
ture), o gradinskim naseljima u Bosni (Gradac u
Kotorcu* - Ilida, gradine u okolini Travnika), o
plastici iz revidirao je nekorektnu
Truhelkinu rekonstrulkciju fibule iz vafue ostave
Veliki Mounj* kod Travnika. U Bosni su mu vani-
ja iskopavanja: Crkvina* u Turbetu kod Travnika
i kod Sanskog Mosta.
Relevantni radovi: v. Bibliografija.
LIT.: Z. Prof. dr Josip Koroec, GZM n. s. A, XXI-
-XXII, 1966-1967, 183-184. B.
KOROEC; Paola, umjetnosti i arheolog
{Pula, 18. 8. 1913-). Diplomirala istoriju umjetno-
.sti u Beogradu 1938, a doktorat odbranila u Ljub-
ljani 1968. g. Od 1939 do 1945. g. u Zemaljskom mu-
zeju u Sai:ajevu, od 1947. do 1949. u mu-
zeju u Ptuju. U irokom dijapazonu interesa i rada
na polju arheologije, od praistorije do kasnog sred-
njeg vijeka, s na problematiku z:a-
hog srednjeg vijeka Slovenije i alps'kog
obradila je i nalaze sa otkrivene i unitene
nekropole iz Bosanska Gradik.a)
i rekognoscirala i opisala nekropole u oko-
lini Travn'ika.
Relevaintni radovi: v. BibliogOOJfija.
LIT.: J. Filip; Enzyklo.padisches Handbuch zur Ull'- U!Ild
F.rilhgeschichte Ewro.pas 1, Prag 1966, s. v. Koroec, P.
N.
KOSORIC, Milica, atheolog kod Poarev-
ca, 27. 7. 1928-). Diplomirala na Filozofskom fakul-
tetu u Beogradu 1955. god., gdje je i doktorirala
(1974). Kao arheolog radila u Narodnom muzeju u
Poarevcu (1955-1962), u Muzeju Bosne u
Tuzli, gdje je vie godina bila i direktor (1962-
-1979) i u Zemaljskom muzeju u Sarajevu. Oba-
vila je brojna istraivanja na Bo-
sne, od kojih su najvanija viegodinja sistematska
iskopavanja praistorijskih tumula u donjem i sred-
njem Podrinju: Karavlake i u
Padinama (Zvocnik), Jezero*. u (Zvornik),
u Zelinju (Zvornik), u Tega-
rama (Bratunac), u Trnovici* {Zvornik).
Dosta intenzivno bavila se i istraivanjem gradin-
skih naselja: Gradina* u Gradi-
na u (Viegrad) i druge, a obavila je i brojna
rekognosciranja terena u Bosni, te sondana
i zatitna iskopavanja, posebno na
i Semberije (naselja iz neolita, eneolita, bronzanog
i eljeznog doba, nekropole sa spaljivanjem Crkv-i-
na* i Silajet* u Dvorovima kod Bijeljin'e i dr.). Po-
vremeno je objavljivala i nalaze iz ostalih arheo-
lokih epoha (spomenik kulta iz Siga* -
Dardagani kod Zvornika). U toku dugogodinjeg si-
stematskog rada identifikovala je i evidentirala vie
od stotinu novih arheolokih nalazita na
u Semberiji i u Podrinju. Objavila je
broj izvjetaja i studija, kao i monografiju o pra-
istorijskim tumulima Podrinja.
Relevantni radovi: v. Bibliografija. B.
KULTURA je u Bosni i Hercego-
vini preteno na donjeg toka
rijeke Bosne, ali je prisustvo njenih nosilaca kon-
100
stati:rano i u slivu gornjeg toka B_osn'e. Ova oblast
predstavlja jugozapadni, dakle periferni, dio terito-
rije koju zauzima kultura.
nalazite kulture u Bosni i jedno od naj-
nalaz-ita uopte je Pivnica*
u kod Odaka. Pored ovoga,
kulturi pripadaju Vis* u Modranu kod Dervente i
Donja Mahala* kod Oraja, te pojedini nalazi iz
Obra II* kod Kaknja i Alihoda kod Travnika (Gra-
dina*).
Jedna od najizra2litijih karakteristika
kulture u Bosni je okolnost da se kera-
mika javlja samostalno, bez badenske ili n'eke druge
eneolitske keramike koja bi je pratila. ke-
forma je zdjela sa zaobljenim
ramenom i izvijenim gornjim dijelom. Neke od ovih
zdjela se zbog izvijenog gornjeg dijela pribliavaju
obliku tanjura. Drugi oblik je biko-
zdjela s otrim ramenom i konkavno
nim gornjim konusom. Najzad, dolazi oblik visoke
olje sa dobro istaknutim i zaobljenim ramenom i
visokim, izvijenim vratom.
Pri ukraavanju primjenjivane su teh-
nike: brazdasti urez (Furchenstich), igosanje, uba-
danje, udubljivanje i urezivanje, a se ukra-
avaju tvbuh, odnosno rame posuda, a onda vrat.
Na trbuhu i ramenu su ukrasi u vidu me-
topa ili irokih pojaseva, a od ukrasa izvedenih na
vratu posebnu panju izazivaju gusti ubodi, koji
u nekim ispunjavaju vratni pojas,
dok ostali dio posude ostaje neukraen. Motivi se
uglavnom u okviru geometrijskih formi: rom-
bovi i trouglovi u
Posebna karakteristika ornamentalnog sistema
kulture je obilna upotreba bijele inkru-
stacije, za ispunjavanje orn'amenata izve-
denih ubodima i Furchenstich tehnikom.
kultura je prva eneolitska kul-
tura u Bosni u okviru koje su bakarne
(bakarne igle na Pivnici).
kultura u Bosnu prodire u svom
oformljenom obliku, a u periodizaciji eneolita
pripada njegovoj razvijenijoj fazi. Kada je o
njenom preciznom relativnohronolokom poloaju,
izvjesni se mogu izvesti .samo na osnovu
stratigrafskih zapaanja n'a Visu. Na ovom nalazitu
kultura smjenjuje kasntilasinjski sloj,
iz proizilazi i njihov hronoloki odnos.
dolski nalazi u horizontu istog nalazi-
ta doputaju pretpostavku i o njihovom hronolo-
kom dodiru, pa i relativnohronoloki poloaj kosto-.
kulture za ovaj prostor kraj lasinj-
ske i kulture.
[Tom 1: Tab. 17 (4); Tom 2: Tab. 4 (1-8)]
LIT.: A. Benac 1'962, 21--40; A. Benac 1964 a, 147-154; A.
Benac 1979, 17 i d.; N. li979. B.
Javan, i arheolog (Pariz, 5. 2.
1920-). Diplomirao istoriju u Beogradu 1945 gdje
je i doktorirao 1952. Od 1945. do 1947. u Narodnom
muzeju u Beogradu, od 1947. do 1955. g. u Istorij-
skom institutu u Beogradu, od 1955. do 1985. g.
profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu za oblast
srednjovjekovne arheologije. U okviru mnogih sin-
tetskih radova problematici ranog sred-
njeg vijeka na irokom prostoru su i
nalazi sa teritorije Bosne i Hercegovin'e, a prvi put
je objavljen nalaz zlatnih naunica iz (Ma-
glaj).
Relevantni ria<lovi: v. BibUiogratfija.
LIT.: J. Fi!ip, Enrzy{ldo.padisches H:mdbuch zux Ur- und
Frtihgeschichte EU!ropas 1, Prag 1966, s. v.
N.
Gojko, filolog i
kod Litice, 20. 10. 1927 - Sarajevo, 5. 8.
1986). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogra-
du 1946. g. Radio je kao srednjokolski profesor (latin:-
skog) u mjestima Bosne.i Hercegovine (Trav-
nik; Bugojno itd). Dolaskom u Zemaljski muzej
rad kao dijelom objavlju-
je novce rimskog doba, tj. republikanske i novce
carskog doba. obuhvataju gra-
pojedinih regija Bosne i Hercegovme (Hercego-
vina: Ljubuki, Mostar; ostali krajevi: Travnik; za-
padn'a Bosna: i Livno, te sjeverozapadna
Bosna: Banjaluka i novce prigo-
dom arheolokih iskopavanja (Panik, Blagaj-Japra
itd.).
Vaniji raidovi: v. Bibliogn:afija. V. Pakvalin
Duan, arheolog (Beograd, 18. 1. 1927-'-).
Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu
1951. god gdje je i doktorirao (1965). vrije-
me radio je kao arheolog u Narodnom muzeju u
Nftu, a od 1951. do 1952. i od 1956. god. nadalje
u Narodnom muzeju u Beogradu. Bavio se prete-
no praistorijom (bronzano i eljezno doba).
vao je u istraivanju praistorijskih humki u sjeve-
Bosni: Karavlake i u
Padinama* i Jezero* u (Zvornik); rezul-
tate istraivanja objavio s M.
Relevantni 'radovi: v. M.
KUCAN, Ante, muzejski preparator (Visoko, 18. 6.
1908 - Sarajevo 16. 9. 1985). Po zavrenoj srednjoj
kolii stupio je na rad u Zemaljski muzej u Saraje-
vu i u njemu pro.veo radn'i vijek. Kao ekipe
je u mnogobrojnim arheolokim istrai-
vanjima, izradio nekoMko stotina gipsanih odliva nat-
pisa i figuralnih motiva sa preparirao i
konzervirao nalaze sa nekol!iko desetina iskopina.
je u pripremi i nekoliko stal-
nih i vie povremenih izlobi Zemaljskog muzeja,
te u pripremi eksponata iz Bosne i Hercegovine za
izlobu jugoslovenske srednjovjekovne umjetnosti u
Parizu 1950. god. Kao koautor objavio je dva
na rada.
Vaniji radovi: v. Bibli<>grafija.
LIT.: V. Pakvalin, An.te GZM, n. s. A, sv. 40--41,
1986, 13--UJ4. L. Fekefa
Ivan, gimnazijski profesor (Bosanska
Gradika, 15. 9. 1872 - 'Zagreb, 9. 12. 1933). Slu-
bom vezan za Travnik, obilazio je u slobodno vri-
jeme okolna arheoloka nalazita. Otkrio je Bata-
lovu grobnicu u Varoluku* kod Turbeta (Travnik)
i istraio dio bazilike na Crkvini* u
Mounju. je u Glasniku Zemaljskog mu-
zuja u Sarajevu i u Vjesniku za arheologiju i hi-
storiju dalmatinsku u Splitu.
Relevam,1mi radovi: v. Bibliografija. f>. Basiler
Zilka, arheolog (BjelovaT, 11. 6. 1944
-). Diplom1rala na Filozofskom fakultetu u Beo-
gradu 1973. g. u mnogim arheolokim
istraivanjima u Jugoslaviji i Holandiji. Od 1983.
g. u Zemaljskom muzeju u Sarajevu kao arheolog
za paleolfrtsko doba. Obavila nekoliko
nja i sondiranja praistorijskih nalazita (posebno pe -
u Hercegovini. Nastavila s1stematsko
iskopavanje paleolitske stanice Badanj' Boroie-
kod Stoca. B.
KULTURA GROBLJA NA REDOVE, v. Grobovi, H)
KULTURA POLJA S URNAMA. U svom ogrom-
nom arealu rasprostiranja ta je kultura obuhvatala
sjeverne dijelo.ve Bosne otuda svoj uticaj
i dalje prema jugu. Danas se irenje i razvoj ove
kulture moe pratiti u rasponu od preko pet sto-
a njeni su sigurno jo u srednjem
bronzanom dobu. U sjevernoj Bosni se ta kultura
(u svom razvijenom, obliku) da pratiti
tek od faze 2. kulture polja s urnama (arama) u
Save i Drave po definiciji K. V.inski-
-Gasparini. Ta, druga, faza obuhvata vrijeme od
posljednjih decenija 13. do kraja 12. v. st. e.
kom te faze, pod uticajem kulturnog kru-
ga Baierdorf-Velatice, bitno se mijenja situacija
u junom dijelu srednjeg Podunavlja. U
101
Save i Drave dezi:ntegrie se grupa,
a na njenom prostoru nastaje grupa Zagreb, kao
rezultat simbioze supstrata s novim
(Baierdorf-Velatice) elementima. Kultura polja s
urnama dobija novi zamah svoje grupe
u dananjoj Sloveniji, u Liku i u susjedne
krajeve. U sjevernoj Bosni snani valovi nove po-
pulacije koji pristiu iz Slavonije stvaraju posve no-
vu situaciju. Osniva se vie naselja: u Hm-
kod Sanskog Mosta, u Donjoj Dolini* kod
Bosanske Gradike (tzv. starije naselje), vjerovatno
i neka od gradi.niskih naselja (Zecovi* kod Prijedo-
ra, stratum III). Isti valovi zahvatili su i centralne
----------------------------------------------------
I
I
ii
\i
:I
!7
;:
__ T _________ \
: ,)
! I
. -1 I
i I
'. ;. /
' ... , ____ J
;j
8
1
9
2
6
c::--=c=r.
'' f ....
...
3
I
I
I
r
I
4
I
I
!
16
5
17
Sl. 27: Kultura polja sa urnama sjeverne Bosne, grupa Zecovi - Donja Dolina
i dijelove sjeverne Bosne novi ka-
rakter grupi Bari.ce - u njenoj posljed-
njoj fazi: ona preuzima neke elemente kul-
ture polja s urnama. Snaan pritisak nosilaca kul-
ture polja s urnama i nemiri koji su time izazvani
)-------- --1.
I i "
' ,.
I l '
\ I
1

'i ..
! '
5
.. -
2
manifestuju se i u pojavi prvih ostava*, koje dije-
lom pripadaju a dijelom kraju ovog perio-
da. Ne samo tipovi bronzanog oruja, i m1ki-
ta i r1'eki iz keramografije kulture po-
lja s urnama prodiru dosta duboko u un:.itrani ;st
4
8
Sl. 28: Kultura polj'a sa urnama sjeverne Bosne, grupa Vis - Pivnica
102
(Gradina* u kod Velika g".dina
u Varvari kod Prozora), to bi mogle zn: da je
bilo i infiltracije nekih manjih skupimt nosilaca ove
kulture dosta duboko na jug.
Druga velika faza razvoja kulture polja s urnama
obuhvata priblino vrijeme posljednjih de-
cenija 11. i kraja 9. v. st. e. Njen obiljeen
je promjenama koje su dijelom rezultat interne
evolucije, a dijelom su izazvane novim populacio-
nim kretanjima. U Save i Drave obra-
zuju se nove grupe: Velika Gorica na zapadu i dalj-
ska na istoku. Na jugozapadnom krilu ekspanzija
nosilaca kulture polja s urnama zahvatila je Ltku
i sjeverozapadnu Basnu, s u pojavi
spaljivanja mrtvih i u nekim i metal-
nim oblicima u okviru prve faze japodsk2 grupe*.
I u Une i Vrbasa vjerovatno su
prodrle mase novog stanovnitva, to je imalo za
posljedicu podizanje broja novih naselja, pr-
venstveno gradina, u vremenu od kraja 11. do kraja
9. v. st. e. Naselje u Donjoj Dolini je u punom us-
ponu i postaje metalurki centar. Nastaje unifikaci-
ja, pa tako moemo govoriti o jedinstvenoj grupi
kulture polja s urnama u ovom dijelu Bosn<e: o
grupi Zecovi - Donja Dolina.
U centralnom i dijelu sjeverne Bosne
nastaju promjene. Grupa B'l"ice -
ni* je a na njenom mjestu se razvila gru-
pa Vis - Pivnica*. Keramografija ove grupe sadri
mnogo elemenata za kulturu polja
s urnama, dijelom starije, a u jo mjeri mla-
u tom smislu ova grupa dio te kulture.
U njoj su, zastupljeni i drugi elementi
koji se jednim dijelom mogu dovesti u vezu 5a
LADII, v. Ad Ladios; B), 8).
LAMATIS, v. Aematis; B), 8).
LASINJSKA KULTURA je, vjerovatno, najranija
eneolitska kultura u Bosni i Hercegovini. Pod-
njene ra-sprostranjenosti je sjeverna Bosna,
i to preteno donjeg toka rijeke Bosne. i
srednjeg toka Save. Na zapadu je, neto juniJe',''
dopirala do Banjaluke, a na istoku su samo poje-
nalazi zabiljeeni u Gornjoj Tuzli. U odnosu.
na lasinjske kulture, spomenuti
dijelovi Bosne i Hercegovine predstavljaju junu
periferiju njene rasprostranjenosti. Lasinjskoj kul-
turi u Bosni i Hercegovini pripadaju nalazita:
Zemunica* u Radosavskoj kod Banjaluke, Visoko
brdo* u Lupljanici kod Doboja, Vis* u Modranu
kod Dervente, Donji Klaik:ar* kod Bosanskog Broda,
a nalazi zabiljeeni su u stratumu I
Gornje Tuzle*.
Za ove kulture na tlu Bosne i Her-
cegovine vrijednost ima n'alazite Vis, na
kojem su izdvojena dva stratuma lasinjske kulture.
problem relativnohronolokog poloaja o-
vih naselja unutar razvojnih faza lasinjske kulture
danas nije sasvim pouzdano rijeiti.
to se stratigrafskih pokazatelja o slijedu
eneolitskih kultura, pa prema tome i poloaja la-
sinjske kulture na tlu Bosne i Hercegovi:he, najva-
niji podaci sa Visa, gdje stratume sa lasinj-
skom preslojava kultura. Na taj
L
srednjobosanskom grupom, a drugim s bo
sutskom grupom u junom dijelu Vojvodine. S dru-
ge strane, dosta izraziti utic2ji kulture polja ur-
nama se u ovo vdje-me u keramografiji
srednjobosanske grupe*, kao i naselja prelazne zo-
ne (Debelo brdo kod Sarajeva, Velika gradina u
Varvari, gradine
te u tipologiji metalnih objekata, zastupljenih u
brojnim ostavama.
Na eljeznog doba (8. v. st. e.) kultura
polja s urnama jo je produktivna u sjeverozapad-
noj Bosni: ona tamo osnovu razvoja kulturne
grupe Donja Dolina - Sanski Most.
LIT.: Z. 1964, 23-30, 58-ill; Z. 1964 a, 178-181;
B. 1J965 a, 85-87; K. Vinski-Gasparini 1983; K. Vin-
skiGasparini 1983 a; B. l9&7, 2&1-2&2. B.
KULTURA ZVONASTIH PEHARA. Za sada se ne
moe govoriti o prodoru nosilaca kulture zvonastih
pehara na Bosne i Hercegovine. Pri sa-
danjem stanju istraenosti se ne moe govoriti
ni o uticaju te kulture, s obzirom da
je broj njenih elemenata na teritoriji Bosne i Her-
cegovine isuvie skroman. primjtr-
cima najizrazitiji je, svakako, ulomak jedne pooude
iz ukraen to J" ti-
odlika ove kulture. bi i njegow tipoloke
odlike mogle odgovarati zvonastom peharu. Pored
ovoga, ukraavanje zabiljeeno je
na nekim primjercima iz Mlini,
Grude) i Badnja* Stolac), gdje ovaj na-
ukraavanja predstavlja dio ornamentalnog si-
stema tzv. ljubljanske kulture.
LIT.: A. Benac 1948, 16---17; A. Benac 1964 a:, 154.
R
se lasinjska kultura, zajedno sa badenskom, iskazuje
kao predstavnik ranog eneolita u Bosni.
LIT.: A. Benac 1'964, 1!36-139; B. 1985 a, 39-40,
69-70, A. Benac Ii979, 1-5; B.
LEUSABA, v.: a) B), 8; b) Tom 2; Reg.
10. br. 8, 125.
LEUSINIUM, v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg.
20, br: 32, 57, 107, 383, 442.
LIBER (Dionis) je, kao i Dionis, italski bog
vina, koji se slavio u vrijeme berbe
Kod Grka je, kao davalac vina, dobrotvor ljudi, koji
razbija brigu i stvara radost i veselje: U
je teatra. Ako se za Dionisa moe
da je bio tovan svugdje, a posebno tamo gdje
se njegovala vinova loza, onda se to moe odnositi
i na rimsko boanstvo Liber, tj. tamo gdje se tovao
Liber, njegovala se i vinova loza. Prema nalazima
njegovih spomenika, to je jugo-
zapadne i zapadne Bosne.
Na osnovu njegovih brojnijih tragova, bio je
dosta rairen', pa, prema tome, i tovan na
Bosne. bi se moglo tvrditi da je pred-
stavljao najvanije boanstvo na ovom Na
to bi, na primjer, kultna zajednica - Ter"
minus, Liber i Jupiter, epigrafski na
monolitnoj ari iz Ustikoline na kojoj se
Liber nalazi u sredini Termina* i Jupitra:
Zatim, na Bosne je pojava
njegovih simbola (vinova loza) na sepulkralnim spo-
menicima (cipusima*), to govori o velikom tova-
nju ovog boanstva stanuvni(!ima. Posebno
je zanimljiv prikaz Ampeleusa - nastanak vinove
loze (Stari brod* kod Rogatice).
U jugozapadnoj Bosni je neko-
liko njegovih reljefa. Najpoznatiji je (najstariji) frag-
ment Dionizijeve (Liberove) glave iz Duvna (Crk-
vina*). najnovije nalaze spada reljef Libera
iz Priluke (Vaarovine*) kod Livna i drugi sa Gla-
polja iz umnjaka (Gomile*).
U zapadnoj Bosni kult Libera bio je tovan u
Brekavici i u Pritoci (Jezerine*) kod
treba spomenuti njegov sinkretizam sa
Silvanom Delmatima (Crkvina* u Duvnu) ili
njegovu kultnu zajednicu s Jupitrom i Terra Ma-
ter* na rudarskog distrikta Japre.
tim, treba ipak konstatirati da je njegova najpri-
rodnija kultna zajednica sa Silvanom*, namfama i
satirima.
Pouzdano se zna da je postojao njegov hram
u vojnom logoru na Hurncu Ljubuki), to
govori da su njegovi tovatelji i iritelji bili vojnici
porijeklom iz odnosno helenizirani iz Male
Azije. Delmati su sigurno jo ranije upoznali ovaj
kult preko Grka na obali Jadrana (Issa itd.),
odno.sno trgovaca u N aroni. Moe se tvrditi
da je rimski Liber imao svoj hram u Pri1uci (Vaa-
rovine) kod Livn'a.
Epigrafski votivni spomenici nat-
pis sa Humca) pouzdano datiraju postojanje ovog
kulta na 1. st., a natpis na njegovom
spomeniku iz Priluke (Vaarovine) kod Livna u
2-3. st. n. e.
fTom 1: Tab. 14 (6)]
LI1\ C. Patsch !1897, 231-233; R. .1933, 5859; V.
Pakvalin Hl63, L37-138; E. 1'!177, 161-163; V.
Pakvalin 1986 a, 61-69. V. Pakvalin
LIBER I LIBERA je italska kultna zajednica. Na
Bosne i Hercegovine spomenici ove kultn'e
zajednice poznati su: u Zenici gdje je
rtvenik s likovnim prikazima Libera i Li-
bere, i drugi, natpis iz Hardomilja, koji
spominje hram (templum) ove kultne zajednice. Hram
su podigli tovatelji ove kultne zajednice koji je po-
dignut u okviru castruma na (Humac*
kod Ljubukog). Hram ove kultne zajednice (Libera
i Libere) postojao. je i u Zenici, najvjerojatnije u
(Dvorita*), gdje su otkopani temelji hra-
ma. Tako bi u kod Zenice otkriveni
temelji hrama mogli pripadati njegovu Tijasu (Li-
ber, Libera, Silvan i nimfe). Datira st.
LIT.: C. Patsch 19114, 164, sJ. 28; D. Sergejevski 1932 a, 38;
V. Pakvalin 1963, 1L37; E. 1977, 163-165.
V. P.akvalin
LIBRI, v. Ad Libros; B), 8).
KULTURA, v. kultura.
LOV A) Paleolitska doba. Za paleolitskog lov
je predstavljao jedno od glavnih zanimanja. Sistem
lova je prakticiran prema razvoju kultura- Tako je
oruje u vrijeme starijeg i srednjeg paleolitika bilo
i grublje, pa se upotrebljavalo samo za nepo-
sredne udarce po napadnutoj ivotinji. U takvim
prilikama preferirane su trome i velike ivotinje,
koje su hvatane u zamke.
Sa nastupom paleolitika razvija
lov na hitre ivotinje, pa ih napada u pokretu iz
zasjede kopljem i strijelama. Iskoritene su i neke
navike zvjeradi, pa su tako medvjedi hva-
tani za vrijeme zimskog sna u Pojava
gigantolita u aurignacien'U sjeverne Bosne vee se
za lov na mamute, nosoroge i medvjede, to je
103
sapientni. prakticirao .u prvo doba svog pri-
sustva u ovim krajevima, u doba aurignaciena.
Ribolov je u kasnom paleolitiku bio oso-
bito razvijen, a dokaz su brojni nalazi kotanih
harpuna i udica.
LIT.: Basier 1979; Basler 1979 a; BasleT 1980.
I>. Bas.ler
B) Neolitska doba. O privredi neolit-
skih stanovnika Bosne i Hercegovine postoje samo
parcijalni podaci, pa dananja slika o ovoj djelat-
nosti nema sasvim realan izgled.
Za stariji neolit postoje podaci samo iz
u Obrama I* (Kakanj), gdje su
zastupljene kosti jelena, srn'e i vepra, te iz
sloja u Gornjoj Tuzli, gdje su kosti
jelena.
Za srednji neolit postoje samo podaci iz kakanj-
skih slojeva u Obrama I, a oni su istovetni kao i za
prethodne faze.
neolit je znatno bogatiji dokumentima ove
vrste. Stanovnici butm:irskog naselja Nebo* (Braj-
Travnik) lovili su jelena, srnu, medvjeda i
kunu, dok su u samom Butmiru zastupljene kosti
jelena. Stanovnici n'aselja u Gornjoj Tu-
zli* lovili su jelena, dok su u
.naseljima u Mlini, Grude) i
(Konjic) zastupljeni vepar i jelen, od-
nosno jelen, vepar, divokoza, srna, jazavac, medvjed,
vuk, kuna, lisica i divlja
prema udicama ribolovom
su se bavili nosioci u Ob-
rama I, butmirsko stanovnitvo u Obrama II*, (Ka-
kanj), te stanovnitvo iz Gornje Tuzle.
LIT.: A. Benac li964 a, A. Benac 1971, 60--66; A.
Benac 1973, 2.0-,23. B.
C) Enoolitsko doba. Premda je sasvim vjero-
vatno da je lov i tokom en'eOlita predstavljao dosta
vanu privrednu granu, sasvim egzaktni podaci o
ovoj djelatnosti su relativno skromni i ne omogu-
strukture lovnih ivotinja, a niti
njihovog mesa u prehrani eneolitskih grupa,
izuzev za sloj A-1 na Velikoj gradini U: Varvari
kod vrela Rame (Prozor) u kojem zastupljenost ko-
stiju ivotinjskih vrsta pokazuje dosta visoko
(oko 29%). Lov na jelene, srne i divlje
svinje pouzdano je u u Varvari
(A-1), te, vjerovatno, i u eneolitskom sloju
u Mlinima (Grude).
LIT.: A. Benac 11l48, 8; B. 1981, 11-H!.
B.
D) Bronzano i eljezno doba. Mada se u ovim
periodima zemljoradnja dalje razvija, a
dobija posebno vanu ulogu, lov je - a u
nim i ribolov - imao jo dosta vanu
ulogu u ishrani, a sekundarno i kao izvor sfrovina
za preradu (koe, roina, krzna). podaci
za vie nalazita pokazuju da je meso u
ukupnoj mesnoj ishrani sa
10-15%, a u ekstremnim (Velika gra-
dina u Varvari* kod Prozora, A-1/A-2; Gradina u
Koritima*, Duvno) i 25-30%. lovljene vr-
ste su: jelen, srna i divlja svinja, zatim medvjed,
pa divlje dabar, zec, vuk, lisica, ris, kuna
zlatica, a od ptica dral, divlja patka, peli-
kan i golub. Za lov su vjerovatno upotrebljavana
standardn'a oruja: koplje, strijela, moda i
i sjekira, a za ribolov udica, harpun i mrea.
LIT.: J. Boessneck-M. Stork l!lJ72; B. 1986 b, 273-
-276; B. 1986 c, 471-472; B. 198u d, 5'13-515.
B.
104
E) Doba rimske vladavine. svijet
pa tako i stanovnici na Bosne i Hercego-
vine u rimsko doba, bavio se lovom i ribolovom.
Jedni su ga upranjavali kao ljubitelji sporta i pri-
rode, pa je to bila privilegija rimskih gra-
drugi iz potrebe za egzistencijom, dok je, opet,
za imao kulta. Arheoloke potvrde o lovu
su malobrojne. U Bosni lov je na
cipusu iz Rogatice (lav i zec u trku), a u zapadnoj
Bosni su tragovi lova nesigurni
Izrazit je prikaz lova na cipusu iz. Grebena* kod Vi-
egrada (Crkvice*) i Skelana* (Srebrenica). Na ovim
spomenicima, predstave nose obiljeje
kulta, teko je ocijeniti da li se radi i o
lovu. nalazi udica i ostiju: Srebrenica,
Gradina* (Doboj) i Mogorjelo* sigurnti
govore da su se nai stanovnici bavili ribolovom
na rijekama Drini, Bosni i Neretvi.
[Tom 1: Tub. 6 (2)]
LIT.: D. Sergejevski Ml27, 258-259; I. Cremonik 1970 a,
50--52. V. Pakvia!lin
F) Kasni srednji vijek: U srednjovjekovnoj bo-
sam;;koj dravi lov je bio vana grana ekonomske
djelatnosti, a za vie slojeve feudalnog drutva pred-
stavljao je vrstu zabave. U prvoj etapi postojanja
drave lov je (i ribolov) bio jedno od regalnih prava
vladara. To su pravo kasnije prisvojili feudalci.
Prema predstavama sa minijatura nekih sred-
njovjekovnih kodeksa, kao i kompozicija na
ma, u Hercegovini i jugozapadnoj
MAGNA MATER (Cybela) je maloazijsko boanstvo.
Njezin kult je u Dalmaciji u Sa-
loni, Zadru i Naroni. U unutranjim krajevima rim-
ske Dalmacije ili u obale Jadrana
nije jo pouzdano ukoliko ulomak reljefa
iz Vaarovina* s predstavom ene to, upravo, ne
njezin kult, iako nije pouzda-
no dokazan, se ipak neto pouzdanije dokazuju
prikazi Atisa* na sepulkralnim spomenicima i nje-
zini likovni atributi kao to su lavovi i drugi simboli
koji su u ovom kultu. Posebno je vano istak-
nuti da je ovaj kult doao preko rimskih vojnika
iz Male Azije, provincije Frigije, koji su sluili u
VII legiji CI. p. f., pa se zbog toga moe
ovaj kult i u naim krajevima, na podru-
Ljubukog, gdje je bilo vojnika iz navedenih
krajeva. Doba 1-3. st.
LIT.: V. Pakvalin 1.:983 <b, 167-177. V. Pakvalin
MALVESIJATI (Malvesiates), etnik na nat-
pisu: T. Aurelius Silvanus dec(urio) II vir municipi
Malvesiati[u]m), Misajlovina (Rudo), I. Bojanovski,
ARR VI, 1968, 241 ss. Grad se vjero.vatno zvao Mal-
vesia (?), a stanovnici Malvesiaies=Municipium Mal-
vesiatium (usp. Mayer 1957 Maluese, mun. Malavicum
Papazog1u 1957, 122 Malua). Spominje se i kao mun.
Mal .. M(al.). Ubikacija: Skelani* na Drini (Bojanov-
ski 1968); time otpada naziv Gerd(is?) (Patsch 1907). F
Kanitz, Studien, 1892, 131, 138 ubicira mun.M(al ... -)
u Visibaba (Poega, Srbija), isto F. Papazoglu, A
1957, sv. 1, str. 114 ss. Usip. A - J. ael 1978,
br. 621 i uvodni tekst. I. Bojanovsiki
MARIC, Zdravka, arheolog (Podravska Slatina, 24.
2. 1930-). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u
Ljubljani 1957. g. Doktorirao u Ljubljani
(1964). Od 1951. do 1955. od 1957. do 1981.
M
Bosni, u lov se ilo na konju ili pJes1ce, ponekad
sa psima, sa sokolom. U
broju predstava to je lov na jelena, zatim medvje-
da ili vepra; upotreba sokola pretpostavlja lov na
pernatu Lovi se lukom i strijelom, a
to, specijalnim kopljem.
[Tom 1: Tab. 6 (.1-4)]
LIT.: M. Wenzel 1965, 397--'398 (sa starijom literaturom);
N. l.'982 a, 93-95; P. 1984 a, 552-553.
T. Glava
Ivan, knjievnik i profesor knjiev-
nosti (Zagreb, 18. 4. 1943-). Diplomirao jugoslo-
venske knjievnosti i etnologiju u Zagrebu 1967. g.
Od 1967 do 1976. radio kao srednjokolski profesor.
Od 1976. urednik Odjeka, od 1986. g. urednik
u Veselin Maslea a od 1. V 1987.
u Svjetlost. Rekognoscirao i ob-
javio nekropole u okolini
Re!eva.ntini radovi: v. Biblio@rafija. N.
LOZIC, Stipe, kulturni radnik (Travnik, 1921- 17.
3. 1973). muzeja u Travniku i
njegov dugogodinji upravitelj. arheofo-
ke lokalitete i prikupio materijal za zbir-
ke muzeja. Obradio je dva rimska spomenika iz
okolice Travnika i praistorijski nalaz. ispod Kalva-
rije. Mnogo je na zatiti &pomenika kulture
grada Travnika, a posebno na starom gradu.
Relevantni radovi: v. Bibliografija. V. Pakvalin
g. arheolog u Zemaljskom muzeju u Sarajevu. Od
1981. do 1985. g. arheolog i direktor u Muzeju Sla-
vonije u Osijeku..
U periodu 1957. ,i 1981. g. intenzivno
radi na problemima praistorije Bosne i Hercegovine,
posebno kasnog bronzanog i eljeznog doba.
stvovao je na nekoliko sistematskih i spl;!cijaln'ih
rekognosciranja u sjevernoj Bosni i u Hercegovini,
evidentirao i opisao oko dvije stotine novih arheo-
lokih nalazita. Vodio reviziona iskopavanja u Do-
njoj Dolini* kod Bosanske Gradike i otkrio tamo
naselje kasnog bronzanog doba (Starije naselje).
Iskopavao gradinsko naselje Vis* u Modranu kod
Dervente i' sondh:ao jo nekoliko gradinskih naselja
kasnog brontzanog i eljeznog doba u sjevernoj Bo-
sni. Monografski obradio kompleks nalazita u Do-
njoj Dolin':i., kulturu polja s urnama u sjevernoj
Bosni i problem pripadnosti prastanovnika
tih krajeva (1964). Tom monografijom i tezama u
referatu Problem sjevernog
(Sarajevo 1964) bitno doprinio uspostavljanju
posve novih pogleda na pripadnost pra- i
protoistorijskog stanovnitva Panonije i zapadnog
Balkan<a, na odnos kompleksa kulture polja s urna-
ma i panonskih plemena, s jedne, i Ilira i njima
srodnih plemena, s druge strane, te na razrjeenje
dilema koje je izazivao panilirizam i njegov uticaj
u arheologiji.
Intenzivno se bavio i istraivanjima u Herce-
govini. Pored nekoliko sondanih i zatitnih isko-
pavanja, kojim se ono na grobnici rat-
nika iz kod vodio je i dva velika
projekta: Trebinjica (1967-1969) -
-multidisciplinarni projekat-
-i u nekoliko kampanja
1963. i 1981. g. arheoloki kompleks na
kod Stoca (Gradina*, Greben, Banje), otkrio je os-
novne elemente akropole tog urbanog centra hele-
doba, najvjerovatnije plemenskog centra
Daorsa, i iznio na svjetlo dana mnotvo dragocjenih
podataka i U nekoliko obimnih izvjetaja.
studija i referata objavio je osnovne rezultate tih.
istraivanja i bitno unaprijedio poznavanje razvoja
i karakteristika kulture u sred-
njeg i junog Jadrana.
Vani;.i radovi: v. BibJiog.rafija. B.
MARIJAN, Boko, arheolog (Priluka kod Livna, 15.
3. 1956-). Diplomirao je na Filozofskom fakultetu
u Zagrebu, grupa arheologija, a magistrirao 1986. g.
na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. U Zemaljskom
muzeju radi kao kustos od 1981. je na
arheolokim iskopavanjima na i u Vra-
njevu Selu kod Neuma na projektu Her-
cegovina ... <<. Objavio je arheoloki materijal iz
grobnice eljeznog doba iz Vaarovina* kod Livna.
Vaniji radovi: v. Biblfog1rafija. V. Pakvalin
MARIJANOVIC, Brunislav, arheolog (Prozor, 6. 10.
1949-). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u
Beogradu 1975. godine, gdje je i magistrirao 1980.
g. Od 1975. g. arheolog u Zemaljskom muzeju u
Sarajevu. u vie sistematskih i zatitnih
iskopavanja u Bosni i Hercegovini (Pod* kod Bugoj-
na, Donja Dolina* kod Bosanske Gradike, Gradina
u kod Posuja). vodio iskopa-
vanja na Gradini* u Kopilu kod Zenice, u
kod Ljubukog, te sondana istraivanja na
broju drugih nalazita (Biograd* u Pruscu
kod Donjeg Vakufa, Guvnine* u Lokvama kod
ljine, Dakulina glavica* i druge gradine u okolini
Stoca, Hateljska* i i druga
nalazita u okolini Stoca, u Viru
kod Posuja i dr.). Najvanije nalazite koje je is-
traivao je n'aselje u sa slo-
jevima srednjeg i kasnog neolita, eneolita i ranog
bronzanog doba, za relativnu hronologiju
tih perioda u zoni srednjeg i junog Jadrana, kao
i za procesa razvoja i dezintegracije hvar-
kulture i formiranja novih populacio-
nih i kulturnih stratuma tokom eneolita i ranog
bronzanog doba. Objavio je obimnu studiju o tom
nalazitu, kao i vie drugih radova o neolitu i en'e-
olitu Bosne i Hercegovine.
Val!l.ij,i radovi: v. Bibliografija. B.
Ivana, arheolog (Split, 25. 4. 1956-).
Diplomirala je arheologiju i filologiju na
Filozofskom fakultetu u Zagrebu 1981. g. U Zemalj-
skom muzeju radi kao kustos od 1983. g.
vala je na istraivanjima u Brezi (nekropola Desi-
tijata, 3. v. pr. n. e. - 3. v. n. e.) i u Vranjevu
Selu kod Neuma na projektu Hercegovi-
na. Objavila je arheoloki materijal iz groba s
incineracijom u Zeniku* kod Rakovice (Ilida) i rt-
venik Apolu iz uice* kod Duvna.
Vaniji radovi: v. BibUografija. V. PakvaJin
MARS je bog Italaca. Najprije je bilo bo-
anstvo, kojemu je bio proljetni mjesec
mart (martius) da bi kasnije postao bog rata. Na
Bosne i Hercegovine pozn'at je jedino u
(Srebrena luka*) kod Skelana (mun. Mal
(vesiatium*). tuje se u zajednici s Jupiterom. Nosi
epitet Augustus, a rtvenik podie beneficijar no-
silac rimske vlasti. Doba 2-3. st.
LIT.: C. Patsch 1<907: 436-437; V. Pakvaiin 1963, 142 E.
1977, 146-147. V. Pakvalin
MAET, v.
14 - Arheoloki 1!eksikon
10?
slikar i konzervator (Bosanska
Kostajnica, 23. 4. 1888 - Sarajevo, 28. 2. 1975).
Zavrio Visoku kolu za likovne umjetnosti u Bu-
dimpeti 1914. g., zatim se dugi niz godina bavio
slikarskom i pedagokom u Sarajevu i
Travniku. Od 1947. do 1961. g. bavi se i konzervatOir-
skom problematikom, kojom su jednako
spomenici starijeg slikarstva:, spomenici sakralne ar-
hitekture i, srednjovjekovni gradovi u Bo-
sni i Hercegovini (Hercegova crkva u Sopotnici*,
Dobrun*, Travnik*, Biograd-Pru-
sac, Jajce*, Teanj*, Visoki*, Zvonik*, Gradac* kod
i mnogi drugi), kao i nekropole i
niani okoline Travnika i u centralnoj Bosni. U
irokoj djelatnosti na upoznavanju i propagiranju
likovnog ivota u ovoj sredin'.i. sa R. Zaplatom orga-
nizirao je otvaranje Galerije slika u Zemaljskom
muzeju 1930. g., iz koje se kasnije razvila Umjet-
galerija Bosne i Hercegovine. broj Ba-
naka i studija je slikarskim tehnikama
starijih perioda, konzervatorskoj problematici starih
slika, a i prvim sintetskim pregledima isto-
. rije likovnih umjetnosti, prvenstveno slikarstva, i
majstora su nam se imena
Vaniji radovi: v. Bibliografija.
LIT.: Red. Jwbillej Nae Starine IX, Saa:-ajevo
1964, 199-200. N. Miletic
MELKUMANI (Melcumani, Melkomenoi), ilirsko ple-
me iz naronitanskog konventa (Dalm.). Melcumani
(XXIII! dec) Plin. III 143. Melkomenoi Ptol. II 16, 5.
se sa Meromenoi App. Illyr. 16. Nasta-
vali su polje (I. Bojanovski 1987); zwischen
den Deraemistae und den Narensii (G. Alfoldy 1965,
49); Deramistae on the north, occupying
lje and Nevesinjepolje, where they would have been
the eastern neighbours of the Narensii (J. J. Wilkes
1969, 166). I. Bojanovsiki
MERKUR je bog trgovine. Primio je sva svojstva
Hermesa. Na Bosne i Hercegovine
tragove tovanja ovog kulta u Sopotnici
kod Gorada i na Donjem Uncu (Titov Drvar). Me-
on je tovan i preko gema na kojima se urezu-
je njegov lik (Duvno-Crkvine*). Njegov kult su naj-
prije odTavali trgovci. U natpisima se naziva Augu-
stus. Teko je, zbog malobrojnih votivnih spomenika,
govoriti o interpretatio romana. U Dalmaciji, na pri-
mjer, Hermes se identificirao s rimskim Mer-
kurom. Datira 2-3. st.
LIT.: C. Patsch 189'4 d,. &1. },. 4; V. Pakvalin 1963,
142; E. 1i977, V. PaikvaliJn
METALURGIJA A) Eneolitsko doba. Premda bakam'i
predmeti i intenzivni tragovi bakarnog oksida iz III
i II stratuma Gornje Tuzle* (Tuzla) ukazuju na mo-
poznavanja metalurkih procesa u mla-
fazama kulture, sasvim pouzdane po-
datke o razvoju metalurgije, nalazimo tek u razvije-
nom eneolitu. U nalaze koj-i to dokumentiraju spadaju
dvije vrste objekata; kalupi za izlivanje bakarnih
predmeta i zavreci mijeha, odnosno du-
haljki. .
Kalupi za izlivanje bakarnih predmeta prona-
su na Zecovima (Grad*, Prijedor), Debelom
brdu* (Sarajevo-Centar), Alihodama (Gradina* -
-Travnik) i Velikoj gradini* u Varvari (Prozor). U
broju radi se o kalupima za
sjekire. Na Zecovima je po jedan kalup
za izradu trapezastih sjekira i dlijeta, dok sa Debe-
log brda 3, a iz Alihoda 2 kalupa za sjekire
sa jednim i usadnikom. Na
Debelom brdu su i tri kalupa za izradu.
bodea i jedan kalup za izlivanje igala ili ila. Kalup
106
za izradu tankih bakarnih ipki sa Velike
gradine u Varvari, kao i jo dva kalupa koje zbog
nije definirati.
zavreci mijehova (duhaljki)
su na Zecovima (3), Debelom .brdu (2) i Velikoj
gradini u Varvari (2).
Svi dosadanji nalazi dijelova metalurkog pri-:
bora vezani su za nosioce kulturne grupe
u Bosni i Hercegovini.
[Tom 1: SL 38; Taib. 7 (1)1
LIT.: B. t976 a, 105-llJ5. B.
B) Bronzano doba. Za razliku od dosta razvi-
jene metalurgije kasnog eneolita, bronza-
nog doba u Bosni i Hercegovini ova djelatnost do-
ivljava dubok pad. Takav razvoj bio je, vjerovat-
no, prouzrokovan dezintegracijom zajednica
dolSke kulture*, koje su bile nosioci metalurgije bak-
ra, nedostatkom osnovnih sirovina potrebnih za novu
tehnologiju u leitima u Bosni (bakar
i, posebno, kositar), a vjerovatno i nekim socio-eko-
nomskim uzrocima: novo, preteno
sko stanovnitvo koje bronzanog doba
zauzima ove krajeve vjerovatno nije imalo dovoljno
tehnolokog iskustva, a relativno male potrebe po-
ki:-ivane su uvozom, uglavnom gotovih proizvoda,
a i bronze, u ra-
dionicama u oruje i nakit. Ova stagn'acija traje
tokom ranog i srednjeg bronzanog doba.
Samo na dva nalazita (Pod* kod Bugojna i Velika
gradina u Varvari* na vrelu Rame, kod Prozora)
otkriveni su fragmenti posuda koje su sluile za
taljenje manjih bronze, a u sloju Varvara
B-2 (srednje bronzano doba) i kalup za izlivanje
dlijeta. Situacija se promijenila tokom kas-
nog bronzanog doba. Znatan broj ostava, di-
jelom sastavljen'ih od polomljenih objekata prikup-
ljenih za pretapanje, bronzanih priloga
u grobovima, te autohtoni oblici oruja i nakita
dokaz su naglog bronze u prometu, ali i
rada radionica. Nalazima kalupa i drugog
metalurkog pribora, radionice identifiko-
vane su dosad u 13 naselja ovog doba: u
Osretku (Cazin), glavica* (Bo-
sanska Krupa), Grad u Zecovima* (Prijedor), Hru-
(Sanski Most), Gradina u
(Banjaluka), Donja Dolina* (Bosanska Gradika), Piv-,
nica (Odak), Crkvina u Makljenovcu* (Doboj), Pod*
kod Bugojn'a, Debelo brdo* (Sarajevo.), Velika gra-
dina u Varvari* (Prozor) i Gradac u Mokrom*
tica). Od navedenih, najvaniji centri
bili su, po svoj prilici. Donja Dolina, Pivnica,
Debelo brdo i, posebno, Velika gradina u Varvari.
Tehnikom lijevanja u jednodijelnim i dvodijelnim
kalupima je: oruje bodei,
koplja, bojne sjekire), (sjekire, dlijeta, pro-
. bojci, srpovi, ila), poluproizvodi za dalju preradu
(bronzane ipke, zakovice), nakit (igle, fibule,
privjesci, dugmad), britve i drugo. U posljednjim
kasnog bronzanog doba (10-9. st.) ove
radionice su mogle podmirivati dio potreba
stanovnitva, a neki proizvodi su, razmjen'Om ili po-
srednom trgovinom, odlazili i u druge krajeve ..
[Tom 1: S:!. 39; Tab. 7 (2-5)]
LIT.: B. 1978, 76-77; B. 1983 d, 178; B.
1984, .128-135. B.
C) eljezno doba. Apsolutnohronoloka granica
kasnog bronzanog i eljeznog doba prema
hronologiji koje se pridravamo u ovoj ediciji pada
na prelaz iz devetog u osmo oko 800. g.
st. e. proizvodnje eljeza u Bosni je neto
stariji od tog datuma. Nalazi eljeznog nakita u gla-
grobovima faze IIIc (10. i 9. st.), eljezni
s bronzanom drkom i ob-
lika iz Sane* (Bosanski Novi), visoki postotak
eljeza u bronzanoj leguri iz ostave Osredak* (Bo-
sanska Krupa), nalazi limonita u sloju B naselja
Pod kod Bugojna, odnosno eljezne troske u sloju
C-3 Velike gradine u Varvari* (Prozor), u najmla-
sloju gradine Vis* u Modranu (Derventa), te
u svim slojevima gradine Kopilo* kod Zenice -
- deikaz su postojanja autohtone meta1urgije eljeza
u tim krajevima od 9. st. U prvoj fazi (9-7. st.)
postoji paralelizam u djelovanju starije,
metalurgije bronze i metalurgije eljeza. Pa-
ralelno sa eljeznim, jo se i bronzano
oruje (kratki koplja), to se vidi iz sadraja
nek.ih grobova (Teanj*, Klimenta u Donjem Vaku-
fu*) i ostava (Osredak*, Ometala* kod Prozora, a
posebno Kostel* kod U isto vrijeme, eljezo
se, kao n'Ov metal, rado upotrebljava i za izradu
nakita i metalnih dijelova (narukvice, igle,
fibule, ogrlice i sl.). U daljem razvoju specijalizacija
je izraenija: u naoruanju se bronza bron-
zani lim) upotrebljava jo za izradu defanzivnog
oruja (knemide, obloge titova, moda i ljemovi),
ali glavnu primjenu nalazi u izradi nakita, metalnih
dijelova konjske orme, te sitnog i
pribora (igle, ila, udice i sl.); s druge strane, e-
ljezo postaje gotovo metal za proizvodnju
ofanzivnog oruja (koplja, bojne sjekire,
bojni noevi), donekle i defanzivn'Og (obloge tito-
va), kao i (sjekire, noevi, dlijeta, motike i
sl.), a samo u manjoj mjeri jo slui za proizvodnju
nakita. U razvijeno i eljezno doba (od 6. do
1. st.) metalurgija eljeza se razvila na znatnim pro-
storima centralne i zapadne Bosne, kao i sjeverne
Hercegovine (iRama), s najsnanijim centrima u pod-
Sane, gornjeg i srednjeg Vrbasa, kao i
Bosne u njenom gornjem i srednjem toku.
Brojna troskovita, od kojih dio pripada ovom vre-
menu, nalazi troske u slojevima ispitivanih
naselja u navedenim krajevima, te bogati nalazi
eljeznih objekata u grobovima dokuhlentuju kon-
stantnu i snanu proizvodnju, koja je, vjerovatno,
davala i znatne vikove za izvoz. - O tehnici ta-
ljenja i prerade eljeza ne zna se mnogo. Primarna
ekstrakcija (svakako primitivna, jer je u trosci osta-
jalo i preko 50% Fe), vjerovatno se u broju
obavljala u blizini rudnih leita (trosko-
vita), a rafiniranje (uzastopnim arenjem i preki-
vanjem) u trajnim naseljima, u kojim je eljezo
zatim dalje zanatski U nekim
jevima se i primarna ekstrakcija obavljala u traj-
nim naseljima: u Sanskom Mostu, uz veliku koli-
limonita u sloju naselja, su i po
F. Fiali, za taljenje eljeza .
[Tom 1: Tab. 7 (6-9); Taib. 20 (l)]
LIT.: F. Fiala 1'897 b, 302-304; B. 1980 b; B.
1984. 135-140; B. 1,934 a, 132-Nl5. B.
D) Doba rimske vladavine (Principat). Kako su
pokazala arheoloka istraivanja itelji su
jo u eljezno doba razvili znatnu metalurgijsku
vjetinu, dakle, mnogo prije rimske okupacije. Me-
kao manuf;:i.kturna djelatnost metalurgija se
razvila tek u rimsko doba, u okvirima velikih car-
skih pogona (officinae ferrariae). Manje kapacitete
i dalje su drali zanat iz pred-
rimskog vremena, a radili su za potrebe sela i gra-
da. po brojnim troskovitima na terenu, ma-
njih pogona bilo je posvuda, na velikim
posjedima (villae rusticae),. p.a kojima su se
vali eljezni otkivci za izradu i;azriog alata, okova
za kola, okova itd. U dravnim talio-
nicama i u njihoviITJ. proizvodilo se
eljezo kao poluproizvod (ingoti) i kao finalni prb-
izvod (oruje, alat, okov i sl.) za ire trite i za
izvoz, a napose za vojsku.
Rimska okupacija nije donijela znatnijih. pore-
u aktivnostima seoskih zapravo je
tamo gdje je bilo italskih doseljenika proizvodnja
bila i Prve, pak, vijesti o radu veli-
kih carskih manufaktura tek iz 2. st. Prve
nam vijesti prua numil!)rilatika, i ona relativno ka-
sno. To su Trajanovi kovovi s legendom Metalli
Ulpiani Delm(atici) iz 104-110. g. Za te se pogone
ne zna na kojem su leali, niti o kakvoj
se vrsti rudnika i talionica radilo.
je to se oko Sarajeva, na Drini i u zapadnoj Bosni,
dakle. u rudarskim rejonima, relativno javlja
Trajanovo gentilno .ime Ulpius. je to bilo
u svezi s njegovim nastojanjima rta
rudarstva i metalurgije. Jedna bronca s legendom
MetaUi Ulpiani Delm(atici) otkopan'a je na Ilidi kod
Sarajeva. Kovan je i bakarni novac s legendom
Metalli Ulpiani Pann(onici). S kovanjem tih novaca
nastavili su i Trajanovi nasljednici, Hadrijan Me-
tal(lis) Delm(aticis) a Antonin Pije i Marko Aurelije
Metal(lis) Pannonicis i dr. Tzv. anonimni kvadransi
(mLmmi metallorum) iz Japre u zapadnoj Bosni da-
tiraju se u vrijeme Domicijana pa do Antonina Pij':l..
Prvo epigrafsko iz Skelana
(158. g.), kada je tamonji mi.midpium (Mun. Mal-
vesiatium) cara M. Antonina Pija
bazom (CIL III 14219), to je bilo u vezi s
organizacijom rudnika.
Reorganizaciju metalla proveo je Marko Aure-
lije poslije 160. g. U Dalmaciji se kao prokurator
tih objedinjenih argentariarum Pannoniarum et
Delmaticarum spominje Ti. Claudius Xenophon (CIL
III 7127, Efez), 180. i 192. g. (Pflaum, Car-
rieres no. 222). Sve do Ma["ka Aurelija bile su ar-
gentarije i ferarije organizirane po provincijalnom
modelu - argentariae Delmaticae, a posebno Pan-
nonicae, a tako isto .ferrariae Delmaticae i posebno
Pannonicae (CIL III 4809, Virunum).
Iako iz. 1. st. nema izravnih vijesti o radu ca-
rinskih talionica, moe se na osnovu epigrafskih
podataka da je prve korake u njihovoj
organizaciji car T. Flavije Vespazijan (69--79),
koji je u rudarskim krajevima osnovao municipalne
gradove u Skelanima i Bugojnu (Mun. Bistuensium).
Vespazijanova je stranka u borbi za prijestolje slabo
stajala s novcem (Tac. Hist. 2, 81, Suet. Vesp. 16, 3),
pa je to bio jedan od razloga njegova interventa
da do potrebnih metala, ali i izraz
zahvalnosti, koja se ogleda i u njegovu projektu
da u Iliriku, po,sebno u Panoniji, osnuje niz auto-
nomnih gradova (J. ael 1982).
O prosijavanju i kopanju zlata u Dalmaciji ima
vie podataka (v. Rudarstvo), ali malo o metalurgiji.
Vie znamo o metalurgiji eljeza i srebra. Srebro,
olovo, cink i neto zlata talila se na Drini (Gradina
kod Sasa, Srebrenica), gdje su prilikom izgradnje
savremenog pogona uniteni ostaci rimske flotacije.
Prema novijim procjenama, iz je brda
(Lisac, Majdanski potok, Suvi rastik, Krivi
brijeg, Ajlica i dr.) u antici oko 80 tona
srebra i oko 40.000 tona olova (M. Rimsku
metalurgijsku aktivnost i brojna trosko-
vita. Srebro se proizvodilo i u distriktu Vranice
(v. Rudarstvo).

eljezarski centar. (saltus) nalazio se u
dolini J,apre sa centrom u Blagaju, gdje se uz.pogon
razvilo i r<aselje. Pripadale su mu i talionice
u Maslovarama, Celopeku, Gornjim i
ma, te one u Rakanima i Maloj Rujikoj, s velikim tro-
sko.vitima. Drugi je pogon bio na Sani, u Starom Maj-
dan u, s oficinama u ehovcima, Adamui, Brievu,
Vracar-gradu i Staroj Rijeci. Najsjevernija officina
radila je u Brievcima kod Bosanske Kostajnice,
uz manje pogone oko Prijedora. Relevantnu proiz-
vodnju davale su i oficine oko Sinjakova (ipovo,
Benjevo, Cifluk, Majdan, Careva
polje kod Jajca i dr.), te one oko Travnika
i dr.), Bugojna (Vrse) i Vinjice kod Kiseljaka i

Djelatnost metalurkih pogona moe se po epi-
grafskim potvrdama (votivn'e are iz Ljubije, Starog
Majdana, te iz Domavije) pratiti sve do pred kraj
3. st. Njihova se aktivnost u 4. st. ogleda kroz raci
dravnih tvornica or1J.ja (Not. Dign. occ. IX 16-22)
i po n;:tlazima i troskovitima. U
5. st. je proizvodnja opala, nakon pada
Zapadnorimskog Carstva, da se neto obnovi u vri-
jeme. vladavine Gota.
[Tom 1: Tab. 16 ('1-4)]
LIT.: E. li954, 47-75; E. 1960,. !H-97; D.
Sergejcvski Hl63; Basler 1977; S. 1980; I. Boja-
novski 1982 b; I. Bojanovski 1983 b; J. Sael 1982.
I. Bojanovski
E) Rani srednji vijek. Veoma su rijetki tragovi
koji bi bacili vie svjetla na metalurku proizvodnju
u toku ranog srednjeg vijeka, mada je sasvim si-
gurno da se, s obzirom na jaku tradiciju u ovim
krajevima, ona i dalje odvijala. Poznato je da je
Teodorik 508. g. poslao u provinciju Da1maciju
mesa Simona radi :rudarstva, a neki
tragovi ove proizvodnje se i u ovom rai-
doblju u snanom metalurkom punktu u dolini
Japre (Crkvina*) kod Blagaja (Bosanski Novi). Si-
gurni tragovi ove proizvodnje u ranoslovenskom
riodu otkriveni su jedino u okviru objekata zemu-
naselja na lokalitetu Jazbine* u
(Bijeljina), datiranom u 7-9. v.
LIT.: Basler 1977, I. Cremonik 1977, 227-308.
N.
F) Kasni srednji vijek. Metalurka djelatnost, u
srednjovjekovnoj Bosni i Hercegovini nikada nije
potpuno zamrla, a u 2. polovini 14. i 15. st.
je intenzivirana i nije opadala do gubitka samostal-
nosti. Po vrijednosti i obimu na prvom mjestu je
proizvodnja srebra, olova i eljeza, a u znatnu ma-
njim proizvodili su se zlato i neki drugi
metali.
metala iz rude bio je poseban proces,
.odvojen od rudarstva i s njim rudari, osim u pri-
mitivnim oblicima proizvodnje, nisu imali nikakve
veze. Dolaskom saskih rudara u Bosnu, u prvoj po-
lovini 14. st u znatnoj je mjeri dota-
danja primitivna tehnologija i organizacija poslo-
vanja.
Iskopanu rudu metalurzi su prenosili u postro-
jenja za preradu (kolo), koja su bila u blizini
rudnika. postupak bilo je prenje (roto-
vanje), kojim se ruda podvrgavala procesu oksidi-
ranja da bi se iz nje odstranili nepotrebni i tetni
sastojci, u prvom redu sumpor i arsen. Nakon toga
prevozila se u metalurke gdje se pod poseb-
nim uvjetima topila, pri se metal razdvajao
od troske. Dobiveni metal lijevao se u kalupe po-
sebnog oblika. Proizvod dobiven topljenjem rude
108
nije metal, nego je sadravao vise
metala. Ako se radilo o obojenom metalu, n'f>r. olo-
vu, iz njega je u daljem procesu trebalo izdvojiti
srebro ili neki drugi metal. Taj se proces odvijao
na posebnom ognjitu (grnu), koje je bilo
uz za topljenje. Po zavretku i ovog procesa,
gotovi metalurki proizvodi bili su spremni za tran-
sport.
Pisani izvori spominju glamsko, bijelo i pliko
srebro. Glamsko je bilo posebno cijenjena jer je
sadravalo procenat zlata, bijelo je imalo neto
malo olova, dok je pliko bilo nedovoljno
srebro s dosta olova. Srebro se proizvodilo u kraje-
vima oko Srebrenice, Fojnice i Kreeva.
Najkvalitetnije olovo proizvodilo se u okolici
dananjeg Olova. Bilo je meko i lako topivo, s
neto srebra u svom sastavu, pa ga do-
kumenti spominju kao slatko. Olovo iz Srebrenice
bilo je teko topivo, s mnogo srebra i s antimonom.
Spominje se pod nazivom tvrdo olovo.
Proizvodnja eljeza je u srednjovjekovnoj Bosni
bila manje unosna, ali vana grana metalurgije.
Vezana je za krajeve oko Kreeva, Fojnice i Sutje-
ske, te krajeve Une, Sane i Vrbasa. Za ilu-
straciju obima proizvodnje eljeza navodimo podatak
da se u samoj Fojnici, u vrijeme turskih osvajanja,
eljezo proizvodilo na 28 kola.
Metalurgija je, prema tome, bila razvijena gra-
na u srednjovjekovntij Bosni. Osim
vlastitih pptreba, bila je u stanju metalurkim pro-
izvodima podmiriti i dobar dio potreba drugih ze-
malja na Balkanu i u Italiji. To joj je donosilo
materijalne prihode i stvorilo solidnu os-
novu za drutveni napredak.
LIT.: V. 11009; V. Mikolji 1942, 651-667; D. Ko-
1987, T. Glava
MEZEJI (Maezei, Mazaioi), panonska-dalmatinsko
pleme (Dalm., Pann. Sup.). Izvori: Maezei Plin. III
142, Mazaioi Strah. VII 5, 3, Dio LV 32, Maizaioi
Ptol. II 16, 5; na inskripcijama Maezeius CIL III 6383,
Salona; VIII 9348, 9377, Caesarea Maur. D. VII =
= VIII (a.'71): Salona; IX 2564, Bovianum; Maezaeus
GZM 1910, l80=WM XII, 133, Hardomilje; Maeseius
CI Rhen. 1518 = CIL XIII 7581, Aquae Mattiacae.
Lokacija: i Kozare, od Ja-
poda, podijeljeni na upe (civitates) i teritorije:
Bosanska Krupa, Bosanski Novi, Prijedor, Sanski
Most, ipovo, Jajce, Kotor-Varo,
-Grad i Banja Luka, cfr. C. Patsch 1896 b, 1898 =
= WM VI, 154-186, I. Bojanovski 1980.
I. Bojanovski
Mezejima bi se mogao pripisati juni ogranak
kulturne grupe Donja Dolina - Sanski Most*, s
gradinskim naseljima (Zecovi* kod Prijedora, stra-
tumi II i I i brojnim drugim u Sane), otvo-
renim naseljima u dolinama (Otoka* u Vr-
polju kod Sanskog Mosta, Sanski Most*), nekropo-
lama u Sanskom Mostu i kod Prijedora
i nekim drugim nalazitima. Ova se grupa vjero-
vatno pruala i dalje na jugoistok i istok, prema
Vrbasu, ali su ta veoma slabo ispitana.
B.
MIKIC, ivko, arheolog i antropolog (Banatsko A-
ran'ctelovo, 28. 5. 1946-). Diplomirao arheologiju na
Filozofskom fakultetu u Beogradu (1970), gdje je
i doktorirao (1979). Nakon jednogodinje antropo-
loke specijalizacije u Kolnu (1971) i postdiplom-
skog studija antropologije u Mainzu (1980-1982)
doktorirao iz antropologije u Mainzu. Od 1972. do
1985. g. antropolog u Centru za balkanoloka ispi-
tivanja Akademije nauka i umjetnosti u Sarajevu,
zatim profesor antropologije na Filozofskom fakul-
tetu u Beogradu. Objavio je nekoliko desetina iz-
vjetaja, rasprava i studija iz oblasti antropologije
Bosne i Hercegovine, Jugoslavij.e i Balkanskog po-
luotoka, u rasponu od ranog n'eolita do kasnog sred-
vijeka.
Relev.al!lltni radovi: v. Bibliografija. B.
MILETIC, Nada, umjetntisti i arheolog (Pri-
jedor, 12. 5. 1925-). na Filozofskom
fakultetu u Beogradu 1950. god. Od tada u Zemalj-
skom muzeju u Sarajevu. Bavi se istorijom sred-
njovjekovne umjetnosti, a posebno arheologijom
srednjeg vijeka, s teitem na problemima seobe
naroda i ranoslovenskog doba. U toku od gotovo
decenije veoma intenzivno u teren-
radu u Bosni i Hercegovini: na
brojnim rekognosciranjima u sjevernoj i centralnoj
Bosni i u Hercegovini otkrila i opisala nekoliko
stotina novih arheolokih ntalazita svih epoha. Istra-
ivala je sistematski nekoliko srednjo-
vjekovnih nekropola u Bosni: Varoite* u Miha-
nedaleko od Sarajeva, u
i Baltine bare* u Gomjenici kod Pri-
jedora, nekropolu na Gradini* u Koritima kod Bu-
kog blata (Duvno), Grudine* u Bugojnu (uz neko-
liko drugih). Tim istraivanjima, i sttidijama koje
je o njima objavila. N. je postavila osnovu
arheologije seobe naroda i ranoslovenskog doba u
Bosni i Hercegovin'i i u metodolokom i u sadraj-
nom pogledu, a zbirke Zemaljskog
muzeja od skromnih dovela u red najbo-
gatijih i najvanijih u zemlji. Otkrila je i sondirala
i prvo slovensko gradite na juno od Sa-
ve: Berek* u kod Laktaa.
N. se istovremeno bavila i istorijom
srednjovjekovne umjetnosti freske u Mo-
umjetnost u metalu (posebno nakit), ali je
vaan njen rad na umjetnosti
i fe-.'lomena kojima je posvetila viegoqinji
rad, nekoliko zapaenih studija
i referata na skupovima, desetine preda-
vanja u toku trajanja izlobe Umjetnost
(Beograd, Antverpen, Prag, Pariz, Budimpeta i dr.),
te sintetski pogled u monografiji (1982). S
referatima i saoptenjima je na mno-
gim nacionalnim i kongresima i na-
skupovima i bitno unaprijedila 'poznavanje-
rezultata jugoslavenske srednjovjekovne arheologije
u svijetu. Bila je nekoliko nacionalnih
foruma. Urednik je Enciklopedije za ranu
istoriju Evrope za Bosnu i Hercegovinu.
Valiliji radovi: v. Biibliogiraf:ija. B.
MILIC, Veljka, arheolog (Karlovac na
polju, 28. nov. 1948-). Diplomirao na Filozofskom
fakultetu u Beogradu 1973. god. Od 1978. g. ar-
heolog u Muzeju Bosne u Tuzli. Pokusna
i zatitna iskopavanja obavio na Ljeskovcu* u Po-
ljacima Polju* u Vidovicama (Oraje), na
gradu Sokolu* i na praistorijskoj ne-
kropoli Donji u Jablanici (Lopare).
Vaniji radovi: v. Bib.Jiogra.fija. D. Basier
MlNERVA je boica razuma (ratio), pa je, u vezi
s tim, i zatitnica svih vjetina i umjetnosti, a ta-
i U votivnim n'atpisima nosi
epitet augusta i sancta. Na Bosn'e i Her-
cegovine nisu brojni njezini spomenici.
su u ipovu (Gromile*) i u Baricama, a poznata
je sa jedne geme iz Duvna. Minerva se javlja i u
Kapitolinskoj kultnoj zajednici, a ula je zbog toga
jer se s. Paladom Atenom. Datira u
2-3. st.
[Tom 1: Tab. 14 (l)]
LIT.: C. Patsch 1902 b, 322-323; D. Sergejevski 1926 157-
-168; V. Pakvalin 1963, E. 1977; 142-
-145. V. Pakval.in
MINIJATURE, v. Umjetnost, I).
.MISILO, fra Krunoslav, franjevac (Kreevo 21. I.
1903-12. 7. 1971). Slubovao je u Visokom kao
profesor gimnazije od 1928. do 1942. g.
Od tada pa do smrti boravio je u Kreevu, uz
prekide, kad je bio upnik u Osovi i Novom
eheru. Bavio se rimskih spomenika
u okolini Zenice.
Releva,ntni radiwi: v. Bib!i{}g.rafija. L. Fekea
MITRAS (Mithras). Kult nepobjedivog boga Sunca-
-Mitre (Deo Soli invicto Mithrae) su irili zaTobljeni
vojnici, robovi i trgovci porijeklom iz Orijenta ili
koji su na Istok!u doli u kontakt s prista-
sama ovog kulta. To je bila vjera niih slojeva
drutva, koja im je u ivotu neto vie
s?'cijalne pravde, a i zagrobni ivot, to je bilo ve-
lika zapreka irenju
Kult je bio rairen po svim provincijama Rim-
Carstva, pa i na provincije Dalma-
ClJe, odnosno na Bosne i Hercegovine.
Ovaj kult prepoznajemo u njegovim votivnim rtve-
nicima i reljefima.
Mitrini reljefi na unutranjem rim-
ske Dalmacije odnosnn Bosne i Hercegovine, u po-
gledu ikonografskog sadraja, predstavljaju Mitri-
nu scenu tauroktonije jednostavnog tipa. Na dva
Mitrina reljefa tauroktonije prikazan je u do-
s naglaenim svodom, dok
na drugim nalazimo luk u formi arhitektonskog
svoda.
Reljefi Mitrina kulta su u Pritoci (Je-
u Starom Selu* u Milama
(.Jajce), u (Vratnica*-Konjic), Potocima
- Mostar) i u Jajcu, koji je osobito zna-
zbog prikaza tauroktonije u ivoj koja
bi 1stovremen'o predstavljala njegov hram - mit-
hreum. Od mitreja ipak je, nesumnjivo,
niji i onaj u Konjicu*, i to zbog samog
reljefa u kojem je Naime, to je Mitrina
kultna slika s jedinstvenim prikazom na jednoj,
a na drugoj strani je slika tauroktonije. Jedinstve-
nu sliku predstavljao bi obred u religiji Mitre, dok
bi tauroktonija na drugoj strani pripadala kom-
pleksnom tipu Mitrine slike u arhitektonskoj kom-
poz1c131 hrama, a n'e u Ovaj tip Mitrine
slike javlja se u Podunavlju i Germaniji. Zanim-
ljivo je spomenuti da Mitrina kompleksna slika iz
Konjica na uticaj Podunavlja, to bi uka-
zivalo na ivu vezu Podunavlja s obalom
Jadrana preko Narone dolinom Neretve.
U votivnim natpisima ne se ilirski ono-
elemenat. Vjernici ili pristae Mitrina kul-
ta bili su organizirani u vjerske
Mitrini spomenici na Bosne i Herce-
govine datiraju u 3-4. st., dok bi se spomenik iz
Pritoke (Jezerine) mogao datirati u 2. st., pa bi se
predstavljao kao najstariji u odnosu na njegovo
irenje u naim krajevima u rimsko doba.
[Tom 1: Tab. 15 (3-5)]
LIT.: C. Patsch i,397 a, 629-656; C. Patsch 11894 b. 346--347;
C. Patsch HJ02 b, 318-319; C. Patsch 1904, 34-38;. C. Patsch
1907, 438; D. Sergejevski 1933, 7; D. Sergejevski 1937, 11-18;
109
D. Sergejevski lil39, 7-9; M. 1965 b 49-51; B. Ga-
1953 a, Ml-<1'44; V. PakvaLin 19G3, 146-147; Lj.
lm3, 111-139; E. 1977, 277-286.
V. Pakvalin
MONS BULSINIUS. Ovo brdo se spominje na Ta-
buli kao stanica In monte Bulsinio, na cesti Salo-
na-Argentaria, odnosntc:i. na cesti ... a Salonis ad He-
dum castellum Daesitiatum koju spominju solinski
natpisi kao koju je sagradio Dolabella, a bila
je zavrena 19-20. g. Kod Georg. Rav. naziva se
Montebulsi. I. Bojanovski rnnos Bulsinius
sa dananjom Tunicom i ogrankom Privala. Preko
sedla na Privali vodila je cesta iz pdmorja u unu-
tranjost zemlje.
LIT.: I. Bojanovski 1974, 157-1'58; E. 1960, 36.
I.
MONS ULCIRUS. Ovo brdo spominju solinski nat-
pisi u vezi sa cestom ad imum montem Ditionum
Ulcirum. Dakle, ono se nalazilo na ple-
mena Ditiona, koje je pripadalo salonitanskom kon-
ventu (Plin. n. h. III, 142). Bauer je ubicirao brdo
Ulcir i plemensko Ditiona. Po njegovoj
ubikaciji, Ditioni su ivjeli oko Bosamskog Grahova
i u gornje Une i Unca. Mons tncirus
jest planina Ilica, na kojoj se nalazi sedlo Grab.
UT.: I. Bojanovski 1974, 203. I.
MOUST:f:RIEN. Paleolitska stanita na kojima su
otkrivene alatke sa karakteristikama mosteriena od-
reda se nalaze u panonskom dijelu Bosne, i to na
mjestima: brdo, Grabovica
brdo*, oba u Podnovlju (Doboj), Kadar* kod Odaka,
Kamen* i Londa, u Makljenovou kod Doboja, Mala
gradina* u Kulaima (Prnjavor), Markovac* kod Der-
vente, Veliki Majdan* u kod Tenja, Visoko
brdo.* u Lupljanici i Zobite* u Detlaku (Derventa).
Ove kulturne ostatke sadre slojevi koji su na
mjesta poloeni neposredno ispod slojeva sa kulturama
iz doba paleolitika. Izuzetno je sloj sa kultu-
rom mousteriena na Kadru poloen odijeljeno od
kulture, ali je to razumljivo jer su u pitanju
dva vremenski znatno odijeljena kulturna perioda.
Mousterien iz n'alazita u panonskoj regiji Bo-
sne prikazuje se uglavnom sa kompozicijom vrsta
i oblika alatki koje su za definiciju
kulture u globalu, ali ne i mnogo vie od toga. Po-
jam u ovom se moe opisati
njenicom da vrste alatki, a unutar toga i oblici,
izoor za srednji
paleolitik. Dalja osobitost im je i tipoloka jedin-
stvenost alatki, to donekle na pretpostav-
ku da dosad otkrivenih nalazita moe biti
porijeklom iz jedne epohe, s izuzetkom ZObita u
Detlaku i Kadra kod Odaka, mosterien poka-
zuje neto naglaenije elemente
Izuzetan fenomen predstavljaju nalazi sa Ka-
mena u Makljenovcu, koji je u doba bio
potpuno razoren. Brojne kremenice
sa toga nalazita morale su biti sistematizirane po
tipolokoj metodi, to je izazvalo utoliko
to su tu otkriveni i takvi predmeti koji do sada
nisu otkriveni na drugim mjestima. To se osobito
odnosi na nekoliko primjeraka dvoplono
nih vrkova strelica. Komparacijom sa drugim na-
lazitima u Panoniji moe se pretpostaviti da ti
predmeti iz nekog prijelaznog horizonta
od mousteriena ka aurignacienu, dakle da predsta-
vljaju posljednje izdanke srednjeg paleolitika pre-
ma nalaza predstavljaju, ipak, pred-
meti iz kompleksa mousteriena u kla-
oblicima.
110
U junom rubnom Panonije se, dakle,
samo izdvajahja nekih vreme-
nom uvjetovanih faza u tazvoju mousteriena. U
sjevernoj Bosni nisu otkrivena mjesta na kojima
bi se sa mogla provesti takva klasifi-
Pojava oblika u mousterieriu,
kao - uostalom - i u drugim kulturama paleo-
litika, nije uvijek znak starosti. Tako se, na
primjer, levalioiski oblici i tokom
pale<ilitika.
mousterien je ona etapa za vrijeme ko-
j je sjeverna Bosna bila vrio .gusto naseljena.
se da su klimatske prilike onoga doba bile oso-
bito povoljne za ivot. tJ ambijentu vlane tundre,
uz izobilje kremen:e sirovine u koritima Usore i
Ukrine; a preko njih Bosne i Save, no, moda i
obilatog lova, pruani su opti-
malni uvjeti za ivot i tazmnoavanje, iako je ne-
andertalki bio tada pred
lfiousterien u sjevernoj Bosni ne pokazt:je
nikakve regionalne
Ki1.Stii mouste'rien je, koliko je do sada
to, zastupljen sl:tmo na Kamenu u
Njettiu se mogu pripiati spomenuti dvoplono
vrhovi strelica, a pored njih i alatke u
obliku poiigonalnih rezala su radni rubovi ob-
stepenastom retumn. Nadalje su karakte-
alatke sa rubom, kakvih je ne-
koliko otkriveno na Londi u MakljehOvcu i Maloj
gtadini u Kula:ima.
NAKIT. A) Paleolitska doba. Najstariji nalazi na-
kita u Bosni i Hercegovini datiraju iz kasnog pale-
olitika, a otkriveni su u slojevima nalazita Ba-
danj* Stolac). Sastoje se od dentalija
i sitnih pueva, a u manjoj mjeri od morskih kolj-
ki i kanina jelena, Kotani nakit nije se
u nalazitima sjeverne. Bosne, da su u uvje-
tima vlane klime tok0m wilrmskog glacijala ti
predmeti satrunuli prije nego su se pretvorili u
okaminu.
[Tom 3: Tab. 1 (3)]
LIT.: fJ. Basler 1979, 313. Basler
B) Neolitska doba. O ukrnavanju neolitskih
stanovnika nakitom moe se suditi na osnovu rela-
tivno velikog broja ukrasnih predmeta. U
broju su to vrste privjesaka, dok se
druge vrste nakita javljaju u manjetn broju ili po-
pritnjereima i karakteriu pojedine kul-
ture ili pojedina nalazita. siroVina
za izradu nakita su kost i kamen iz blie ili dalje
okoline naselja, ali se javljaju i predmeti od siro-
vina nesumnjivo stranog porijekla: koljke Spon-
dylus, a izuzetno i baka:r.
V-anija, naiazita su: Gornja Tuzla*
ska kultura*.), Obre I* kod 'Kaknja (faza kakanjske
kuiliute*), Ohre IP . kod Kaknja (butmirska kultu-
ra*), koo Konjica i u Ti-
haljini kod Gruda kultura*). Me-
Ukrasn.im predmetima najbrojniji su privjesci
od veptovih zuba u okviru .gotovo svih kul-
tura i nalazita). '.Pnvjesci od kamen:a nalaeni -su
u Obratna I, butmirs'kom naselju Obre II,
skom haelju u Gtmi.joj Tuzli. i u
kom sloju Privjesci od koljke Spon-
dylus su samo u
N
Mousterien je u sjevernoj Bosni samo
okvirno datirati u vrijeme Wiirm I stadijala, no,
moda, i u Wurm I/II interstadijal. Prema nalazima
u to je u apsolutnim ciframa
staviti u raspon 50.000 i do 35.000 godina
prije naeg vremena.
[Tom 2: 'Dab. l (I-.10)]
LIT.: Bas!er 1979 a, 332--338. BasJer
MOZAIK, v. Umjetnost, F), G).
MRAMOR, v.
Enver, arheolog (Bosanski Novi, 11. 5.
1954-). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u
Beogradu 1979. g. Od 1980. g. arheolog u
nom muzeju u Bosanskom Novom. Istraivao ve-
liku nekropolu starijeg eljeznog doba na Mekoti
u Gornjim Rakanima (Bosanski Novi). B.
MUNICIPJUM, v. Naselja, G).
MUNICIPIUM MALVESIATIUM, municipalni grad
civitas Dindariorum na Drini, danas Skelani* v.
Malvesiates, usp. F. Papazoglu 1957., 114-122 i
I. Bojanovski 1968, Ostale izvore daje
A. Mayer 1957, 218. V. i: a) Malvesijati; b) Tom 3,
Reg. 16, br. 280. I. Bojanuvski
fazi Obra I i butmirskom naselju Obre II, dok je
jedini primjerak -Od jantara vezan za
-irnpresso sloj Obra I. Narukvice u kakanj--
skom sloju Obra I i u sloju Gornje Tu-
zle su od kamena, a one iz butmirskog
naselja Obre II od Spondylusa. Iz Gornje Tuzle
moda, ulomak narukvice od bronzane ice.
Ukrasne igle od kosti su za butmir-
sko naselje Obre II, te naselja u
i u kod Konjica. Po je-
dan primjerak dugmeta od kamena, kosti i spondy-
lusa pripada naselju u Gornjoj Tuzli,
i Obrama II. se javljaju:
kotani prsten (kakanjski sloj Obra I), spiralni pr-
sten od bakarne ice i ukrasni predmet tipa salta-
leone (vinfanski slojevi Gornje Tuzle). Iz istih slo-
jeva i broj bakarnih perli.
[Tom I: Sl. 49 (3, 4}; Tab. 8 (1, 2}; Tom 3: Tab. 2, 15]
LlT.: A. Benac 1'958 a, 40; B. 1'961 a, 99,. 102-H>3;
A. Benac 1971, S'B--101; k Benac 1973, 44; B.
1981, 17. B.
C) Eneolitsko doba. Nalazi nakita na eneolit-
skim nalazitima u Bosni i Hercegovini izuzetno su
rijetki. Mada se sav raspoloivi materijal ograni-
na privjeske od veprovih zaba, je
pretpostaviti i upotrebu ukrasnih predmeta od ba-
kra, analogno situaciji u nalazitima u
Gornjoj Tuzli (perle, prsten, narukvica). U tom smi-
slu, izgleda, ukazuju i nalazi bakarnih
-vjerovatno dugmadi iz Pivnice, koji su, u tom
pored imali i ukrasnu funkciju.
LIT.: .J. Koroec '946, "14.; A. B<mac 1948, 12; A. Benac 1962,
28. B.
D) Bronzano doba. Kako su grobovi ranog bron-
zanog doba siromani prilozima, a i ispitano ih je
malo (dok ostave posve nedostaju) podaci o nakitu
tog perioda veoma su oskudni. Iz jednog groba na
Ljubomirskom polju kod Trebinja
grob 25) kolut od
bronzane ice, a nakit tog tipa je i u dva
groba i Rusano-
kod Rogatice). ivotinjski zubi (ve-
par, vuk, pas), nalaeni u nekim grobovima glasi-
zajedno s keramikom ili drugim
nalazima ranog bronzan'Og doba, vjerovatno su, uz
ukrasnu, imali i apotropejsku ili neku drugu ma-
gijsku funkciju, to se odnosi i na perforirani zub
medvjeda iz sloja A-3 Velike gradine* u Varvari
kod Prozora. Iz sloja A na Podu* kod Bugojna po-
nekoliko od bronzanog lima
nakit ranog bronzanog doba srednjeg Podunavlja),
te zub vepra, perforiran na dva kraja, koji se nosio
kao privjesak (moda statusnog isto zna-
najvjerovatnije treba pripisati fino poliranom
kamenom privjesku iz Ljubomirskog polja kod Tre-
binja (Glavice, - NetQ vie se zna
o nakitu srednjeg bronzanog doba na-
lazim.a iz grobova kao i iz
grobnih humki podrinjske* grupe. oblici
nakita su narukvice, preteno otvorene i to: tipa
s krajevima u obliku zatim jednostavnije,
ili segmentnog presjeka, pa uske, nare-
brene. Isto su tako vane i igle, raznih tipova i va-
rijanti: s glavom u obliku klobuka,
ponekad izuzetno velikih dimenzija. Cesti su i dvo-
spiralni privjesci s cjevastim srednjim dijelom. Rje-
se javljaju dijademe s kupastim spiraln'im za-
vrecima, ukrasne sa iljkom, tutuli od bron-
zanog lima, kolutovi i od spi-
ralno savijene bronzane ice. - Nakit kasnog bron-
zanog doba poznat je kako iz naprijed pomenutih
Bosne, tako i iz ostalih krajeva
Bosne i Hercegovine. kasnog bronzanog
doba jo se pojavljuju dijademe sa spiralnim zavr-
ecima, a su: ire rebraste naruk-
vice, igle s glavicom u obliku klobuka ili makove
te iroke bronzane ogrlice s graviranim uk-
rasom. Na prelazu iz bronzanog doba D u Ha A
(Ha A-1) oblici se mijenjaju. Naj-
prije se pojavljuju igle topuzastog tipa i one s
kuglastom glavicom, te fibule u obliku violinskog
gudala, kolutovi od tordira-
ne ice, novi oblici dugmadi i tutula, privjesaka i
drugog sitnog nakita. Kasnije (u Ha A-2 i Ha B)
ulaze u upotrebu drugi oblici, kao to su ti-
povi igala (s glavicom u obliku lukoyice, posud2,
itd.), fibule Golinjevo tipa
no i drugih tipova), novi tipovi narukvica: uplje,
sa 0, ili > presjekom ili masivne, puno
livene, otvorene i ukraene graviranim mo-
tivima, pa glatke ili tordirane ogrlice, razna dug-
mad, privjesci, falere i drugi oblici na-
kita.
[Tom 1: Sl. 8 (3-5, 12); SL 1.4 (6-1!6); SL 1'5 (1-26); Sl. 27
4, 5, 7-9); Sl. 28 (8, 9); Si!. 40 (l-5. 12-14); SL 45 (6, 8);
SL 46 (5-7); '11aib. 8 (3-7); Tom 3: Talb. 5 (1-4)]
LIT.: C. Truhelka 1.914, 70-75; A. Benac-B. 1956;
Z 1964, B. 198'3 c; B. 1983 d;
B. 1983 e; B. llJ.83 g; R. 11.l83.
B.
E) eljezno doba. Nakit se i dalje,
dijelom, od bronze, mada se u 7.
(posebn'O u grupi) pojavljuje i tenden-
cija izrade nakita od eljeza, pa i od kositra. Sre-
brni nakit je rijedak, a zlatni izuzetan. Ukrasni ob-
jekti od srebra su tek u periodu snanijih
uticaja (od 4. v. st. e.). U odnosu na bron-
111
zano doba nakit je tipoloki raznovrsmJl, a
su i lokalne razlike, mada ima i tipova i-
rokog areala Osnovne kulture i kul-
turne grupe ovog doba: japodska*, srednjobosan-
ska*, srednjodalmatinska*, te grupa Do-
nja Dolina - SanskJ Most* imaju svoje tip0ve ili
kombinacije nakita, to je posebno izraena tokom
starijeg eljeznog doba (8-4, v. st. e.).
karakteristike su: dosta jasno izdvojen nakit Zli po-
jedine dijelove tijela (glava, vrat, prsa, noge, ruke)
i istovremeno upotreba vie tipova fibula, igala, na.
rukvica i drugih vrsta nakita. Nakit za glavu
dijademe, kolutovi, privjesci za kosu, od-
nosno pletenice (zastupljeni u gotovo svim grupa-
ma) i naunice (poznate u srednjodalmatinskoj i
srednjobosanskoj grupi, a one tipa i
u kasnoj fazi Ogrlice su masivne, bron'-
zane s uicom (tordirane ili glatke), ili sastavljene
od bobaka (perli) od kosti, janto,ra, stakla,
srebra. Nakit ;<:a prsa preteno igle i fibule
(koje imaju i funkciju), zatim
privjesci, dugmad i ljokice, a u i sred-
njodalmatinskoj grupi i bronzane toke. Porameni-
ce, od brom:anog lima, poznat:= su samo
u grupi. Na pojasu se pojavljuju ukrasne
oblik<i; njima su najdekorativ-
nije okrugle (poznate i u dru-
gim grupama, izuzev japodske). Ponekad je i
pojas ukraen bronzanim perforiranim okovima,
ralnim tokama ili dugmetima (Donja
Dolina), ili astragalnim ipkama kltura).
Redovan nakit ruku su narukvice, bronza-
ne, tipova i eljeznog
doba veoma su omiljene none grivne od
bronze; u kcisnijim fazama one su jo u upot.rebi
samo u japodskoj grupi. Pretean dio nakita e-
ljeznog dob<J. iz lokalnih radionica, mada su
mn'Ogi tipovi preuiimani sa strane, pilo uticajem
jedne, susjedne, grupe n.a drugu, bilo iz udaljenijih
Gentam italskih). U
eljemom. dobu veoma je jak uticaj kelt-
sko-latenske kulture .sa sjevera i s juga i za-
pada, pa nast::i.je unifikacija, u
oblicima najva.nijih vrsta nakita kao to su fibu-
le, narukvice, igle i privjesci, mada i dalje traju
odreqepi auro.htoni ob!ki u japodskoj* gru-
pij. .
[Tom 1: SI!. 11 Ql, 5, 6, 8, 12-1:5, 25, 27, 29); Sl. 16
1:6, Hl, 26-34, u.,.._50, 53); Sl. 24 (l---4, 6-4!,
11-20); Sl. 45 (113-16, 20, 22, 23, 26, 29); Sl. 46. (8-31);
Tab. 8 (8-11); Ta.b. Hl (3, 4); Tom 2: Tab. 8 (1, 2, 6--S);
Tom 3: Taib. 6 (lh-,.9)]
LIT : Z. 1963; B. 1984 a, H>9-Ul6; B.
1937; B. 1987 a; B. 1987 b; B. 1987 c;
R. 1987. B.
F) doba. dio nakita
s Gradine* u Stoca, a vanija nala-
zita su jo Gorica* kod Gruda nalazi iz
svetilita i ostava) i Vir* kod Posuja. Nalazi ove
vrste, od bronze, a zatim od sre
bra, zlata, poludragog kamenja, stakla i koljki, u
broju sjedinjuju dvije funkc:i-
je - utilitarno-estetsku iU religiozno-estetsku -
- dok su predmeti ukrasnog karaktera
srazmjerno rijetka pojava. Druga karakteristika na-
kita ovog vremena je paralelna upotreba he-
objekata ove vrste i nakita karakteri-
za iri centralno-ilirski prostor tokom mla-
eljeznog doba. Prvu grupu ovih objekata (uti-
litarno-estetskog karaktera) relativno veliki broj
bronzanih, .srebrnih, fibula, se tipoloke
------------------------------------
;f-!1.:::
=-...J&2s,;;: ....... &Z,,.....,mrmrnnm;::m
112
karakteristike uglavnom u .okviru srednjola-
tenske .. sheme ove vrste predmeta. Druga
(objekti religiozno-estetskog karaktera) zastupljena
je gotovim (privjesci, obloge p'ljas-
nih prsten sa skarabejom) i pdborom za nji-
hovu izradu (kalupi iz poznatog depoa). Teme, mo-
tiVi i likovi uzeti su iz mit.)logije
(grifoni, Pegaz, Sfinga, Meduza, Afrodita, Dionis,
Nike, Helios, Heraklo). grupu
narukvice, ukrasne igle, perle i naunice.
LIT : C. Truhelka 1890; Z. 1962 a; Z. -1!973;
175_,176, 182---<1'83; Z. 197-6; Z. 1977 a, 48-49;
Z. 1979.
G) Doba rimskog carstva (Principat). po
predstavama ena na rimskim nadgrobnim spome-
nicima u Bosni i Hercegovini, nakit je bio veoma
omiljen. On je odraavao i drutveni poloaj no-
silaca. Pored ukrasn'e, nakit je imao i
funkciju: gemama na prstenju su se pisma,
obiljeavala i druge svetkovine, fibule
su sluile za odijela. nakita, na-
u grobovima pripada kategoriji jednostavrd-
jeg zanatskog rada, a samo neki primjerci su
vrijednosti (npr. gema s likom Germa-
nika). Uz rimski, standardnih oblika (to su
narukvice i fibule) postojao je i autohtoni,
narodni nakit koji je u grobovima dosad samo
u tragovima, ali je prikazivan na nadgrobnim
spomenicima. Narodni nakit, po svojoj kompoziciji
i tekim oblicima, razlikovao se od uobi-
rimskog. Glavni dio predstavljao je prsni
nakit - pektoral, sastavljen od ogrlice sa meda-
ljonima ili privjescima, a nekada je vjean na fi
bule na ramenima. Jedini dobro primjerak
o.vog nakita, masivan srebrni lanac sa velikim pri-
vjescima u obliku brljam:ivog je u Gor-
njem Vakufu uz fibule i narukvice. Nekada su fi-
bule sa privjescinia vezane za pojas, koji je, dakle,
isto dio prsnog nakita. Bilo je, dakle,
mnogo varijanata kompozicija ovog narodnog na-
kita te su sigurno i radionice ovog nakita bile broj-
ne. Porijeklo ovih pektorala pada jo u doba hal-
tata. Uzori rimskih pektorala javljaju se od V st.
p. n. e. dalje u Bugarskoj i Makedoniji. U rim-
sko doba nalazi se na nonji ena i u Noriku i Pa-
noniji. oblike pektorala nalazimo i danas na
narodnt>j nonji kod nas, u Bugarskoj i
dakle u predjelima gdje im je bila i kolijevka.
[Tom 1: Tab. 9 (3, 5); Tom 2: Tab. 10 (4); Tom 3: Ta.b. 9
(2-4)]
LIT.: C. Patsch 1914, 206-209; I. Cremonik 1963
I. Cremonik
H) Doba kasne antike (Dominat). O oblicima na-
kita u doba saznajemo preko likova
ena i mukaraca na nadgrobnim spomenicima, a i
nalaza u grobovima ovog doba u kojim je bio otkri-
ven nakit. On je po formi, izradi
i materijalu od kojeg je napravljen - od zlata,
srebra, bronze i staklene paste, pa i eljeza. Razli-
kuje se i po funkciji, jer ga i ene i mu-
karci nose na raznim dijelovima poprsja. To su:
ukrasne igle, naun'.ice, ogrlice, narukvice, prstenje,
agrafe, fibule, pojasne i dugmad. igla-
ma poznata je igla iz Bukovice* (Duvno), kakva se
kao tip upotrebljavala i u doba. Na-
unice su manje zastupljene, dok se ogrlice javljaju
kao lanac s privjescima u obliku lunula (Gornji Va-
kuf, torzo iz kod Zenice). Narukvice su
dio nakita, a karakteriziraju ih stili
zirane zmijske glave na krajevima (Gornji Vakuf*
i Jajce*) .. nalaz je ipak prsten. Najpozna-
tiji je onaj s bistom Serapisa iz Varoluka* (Tur-
be). U periodu dominata ,ponovo se javlja i finija
tehnika u zlatarstvu, a to je filigran i gran'Ulacija,
Jedan od vanijih dijelova nonje, i
ukrasne funkcije u doba dominata, jeste fibula. U
3. st. za Panoniju i Dalmaciju je
fibula Hpa Sidro (Gornji Vakuf*), da bi je
na 4. st. zamijenila fibula s lukovim gla-
vicama (krstasti Up). su posvuda na terito-
riju Rimskog Carstva, pa i kod nas (Donje
kod Titovog Drvara, Gradina* u Bosanskom Graho-
vu, Mogorjelo* kod Stolac*, Rogatica*)
Iz 4. st. mogu se i pojasne (Stolac). Jav--
ljaju se i dugmad, ali su ona Jedno
takvo dugme je u grobu iz
Jajca. I nakit tipa agrafa iz 4. st. nalazimo prika-
zan na stelama iz Zenice, ali je i on kao
arheoloki nalaz.
Od nakita iz 5. st. poznata je zlatna
ogrlica sastavljena od 18 krunih na ko-
jima se nalaze prikazi jagnjeta i (Turbe* kod
Travnika). Iz ovog perioda nemamo puno nakita s
simbolikom (kriem). Treba ukazati na
prodor germanske nonje krur.'Og ob-
lika) u 4. st na bizantski uticaj (ogrlica iz Turbe-
ta), a posebno, to arheoloki materijal ukazuje, n'.l
veliku seobu naroda (kraj 4. do 6. st.)', koja se
tuje u preplitanju i barbarskih ele-
menata u nakitu.
[Tom 1: Tab. 9 (7); Tab. 21 (9); Tom 2: Tab. 11 (1, 3, 5);
Tom 3: Tab. 10 (1-4)]
LIT.: N. 1963 a, 105; I. Cremonik 1963, 117-121;
B. I!akovac 1981, 41-49; E. 1!984, 283--284.
V. Pakvalin
I) Rani srednji vijek. Nakit vremena seobe na-
roda prua aroliku sliku dijelova od kojih su sa-
stavljene pojedine cjeline ili nalazi, kojima su obu-
stil usi, fibule, naunice, ogrlice s privjes-
cima, narukvice, prsteni i Uopteno, .mogu
se izdvojiti luksuzni nalazi u dra-
gocjeITom metalu i luksuznim zlatarskim tehnika-
ma: Varoluk* u Gornjem Turbetu (Travnik), Gor-
nje (Pucarevo), Varoite* u
(Sarajevo), u Potocima kod Mostara, Veli-
ka Kladua*, kod Livna, kod Maglaja
i dr.), primjerci,
uglavnom u bronzi. Svi ovi nalazi u ste-
penu otkrivaju uticaje stvaralatva
kruga i vizantijskih, odno-
sno vizantijsko-mediteranskih koncepcija, me-
povezane na pojedinim produktima, uz
primjenu poznatih zlatarskih tehn'.i.ka ili
njihove imitacije.
Najraniji nakit ranoslovenskog perioda otkri-
va, mada samo izoliranim nalazom iz Du-
vanjskog polja, prisustvo produkata proizalih iz
vizantijsko-avarskih panonskih radionica krajem
8. v., i skoro istovremeno luksuzn' primjerke in-
sularnog stila eanokarolinkog kruga u vidu pojas-
ne garniture iz Mogorjela* kod i
pojasa iz Grada* u Gornjim Vrbljanima s
natpisom i imenom majstora. Ostali fundus do sa-
da otkrivenog n'akita, bogat i raznovrstan,
je u broju naunice i prstenje, a zatim
ogrlice u vidu torkvesa, niski perli ili dvodijelnih
privjesaka, povremeno uz lunulu. Sav ovaj nakit,
prema porijeklu, oblicima i primijenjenim tehnika-
ma, svrstan je u tri glavne kulturne grupe: dal-
matinsko-hrvatsku*, ketlaku* i bjelobrdsku*, razli-
zastupljene u nekropolama Bosne i Hercega-
113
o
18
19

o
.'..-
26
)
/
30Q
34
Sl. 29: Nakit ..
' sredDJi vijek
15 - Arh I ---------
eo ok! fekslkon
----
114
vine, u ClJlm se osnovnim koncepcijama reflekti-
raju snani uticaji vizantijskog zlatarstva. Sem
gledno importiranih luksuznih primjeraka i on'.ih
k?.j.i pripadaju radionicama u Primorju ili u Pano-
nLJl, Jedan dio ovih nalaza predstavlja svakako rad
i majstora. ' '
[Tom 1: Sl. 33 (1-7); Sl. 55 (1, 2); Tab. 1 (2-13); Tab. -10
(1-18); Tom 2: Tub. 12 (2, 4-8); Tom 3: Tab. 11 (1, 3-6, 8)]
LIT.: N. 1984, 375-423: V. 1986 74-81!
si. 120-135, . -N. Miletii':
J) Kasni srednji vijek. Elementi nakita kasnog
srednjeg vijeka pokazuju raznovrsnost a u
pogledu
feudalnih odnosa, uz analogne drutvene
I odnose na veoma irokom
poht1cke I kulturne veze sa razvijenim centrima
bliem i daljem susjedstvu, razvoj rudarstva i
veze, razvoj pojedinih grana um-
Jetmck1h zanata, njima i zlatarstva. Pojedini
tipovi naunica za prethodni period
postepeno dok drugi .poprimaju u svom
dallez:n raz':'.'?ju barokne oblike, kakav je
naroc1to s nausmcama sa tri jagode i krup-
mm privjescima, su brojne varijante otkrivene
na nekropolama Mramorje* u Grborezima kod Liv-
na, Grudine* u Bugojnu ili Mogorjelo* kod
ne, uz ostale nalaze. Jedinstven n'alaz
predstavljaju zrakaste naunice iz Klisina u Alii-
kod Prijedora. U irokoj upotrebi je
; raznovrsno prstenje razvijenih oblika, luksuzne
izrade, s ulocima dragog ili poludragog kamenja,
kojima je i prstenje s
tim motivima, njima i s izra-
zitim primjercima otkrivenim u (Bu-
g?jno), Crkvi.ni* u kod Visokog, Mom-
grob* u kod Varoitu* u Mi-
kod Sarajeva, Crkvi.ni* u kod
Konjica ili crkvi* u Domaevu kod Tre-
binja. Nekoliko nalaza dijadema, s ukra-
enim motivima Grborezi, Arna-
ukazuju na novu modu, to je i sa
dvodjelnim za a posebno sa luk-
suznim dijelovima bogato ukraenog pojasa uz u-
loke emajliranih s figuralnim predstava-
ma iz Nove Bile* kod Travnika i iz okoline Tuzle.
Pored nakita u bronzi, veliki dio do-
sad poznatog bogatog fundusa je od luksuz-
:iog materijala, srebra, zlata i s pozlatom,
i luksuznim zlatarskim tehnikama, fili.granom, gra-
nulacijom, cizeliranjem i niellom, na kojima se odra-
avaju uticaji romanike, gotike, donekle i renesanse.
i kruga. Skupo-
cjeni primjerci svakako predstavljaju import, pri-
ro?an u ivim vezama sa Dubrovnikom, i u manjoj
sa Splitom, Zadrom ili Kotarom, ali se za
broJne nalaze moraju pretpostaviti i radio-
nice i njihovi majstori.
[Tom 1: Tab. 3 (.1, 2, 4-18); Tom 3: Taib. J.i3 (3, 4)]
LIT.: N. 1963 a, 12-13; B. 1969 B. Ra-
19113, 207-234; M. WenzeL 1982, 47-78: P.
1984 a, 435-587. N. Miletio
NARESI (Narensi), Naresi, Naresioi. Pleme u naro-
nitanskom konventu. Izvori: Naresi .(CII dec.) Plin.
III, 143, Naresioi App. Illyr. 16, Narensioi Ptol. II,
16, 5. Nastavali su gornji i srednji tok Neretve (I.
Bojanovski 1985 a, 9; od gornje Neretve do okolice
Mostara (G. AlfOldy 1965, 47); u i oko doline Ne-
retve (J. J. Wilkes 1969, 165). L Bojanovski
NARON, Neretva, rijeka u Hercegovini. Izvori: Na-
ron Ps. - Skyl. 24, Strab. VII 5, 5, 9, Ptol. II 16, 3,
App. Illyr. 11. Narone amne Plin. III 143, Nar Mela
II 57, Narenum Rav. IV 16. p. 55. r. Bojanov-ski
NASEL.JA. A) Paleolitska doba. Kao i u drugim
dijelovima Evrope paleolitski sluio se za
obitavanje podjednlako otvorenim prostorima,
nama I zaklonima pod stijenom abri).
U sjevernoj Bosni otkriven je veliki broj stanita
na otvorenom, preteno na niim brdima i breulj-
cima: Kamen i Crkvina u Makljenovcu (Doboj), Ka-
dar u Gornjem Svilaju (Odak), u Kulaima
(Prnjavor), Visoko brdo u Lupljanici (Derventa).
U sredinjoj i junoj Bosni i u Hercegovini otkri-
veno je vie stanita u ili
u Resan'Ovcima (Bosansko Grahovo)
Bijamare u Kamenici (Ilija), Badanj* u
ma (Stolac).
LIT.: Basler 1979 a; Basler 1983. fl. Basler
B) Neolitska doba. Dosta veliki broj neolitskih
na.:;elja otkrivenih u Bosni i Hercegovini
va njihovu sistematizaciju na osnovu ele-
menata: topografske odlike, vrsta i tip naselja. Da-
nas je poznato ukupno 35 naselja, to svakako, nije
i broj. Neka od njih pripadaju samo jed-
noj kulturi ili jednoj njenoj razvojnoj fazi, a neka
su opet vieslojna i egzistiraju tokom nekoliko neo-
litskih etapa i kultura. Osnovna sistematizacija se
moe izvriti prema vrsti naselja i u tom smislu se
izdvajaju: i naselja na otvorenom prosto-
ru. Kontinentalni dio, dakle Bosnu, karakteriu is-
naselja na otvorenom, dok se u krakom
dijelu, dakle Hercegovini, javljaju obje vrste, i to
u priblino jednakom omjeru. Ovakva podjela je
trajala tokom svih neolitskih etapa i neovisna je o
etnokulturnoj pripadnosti naselja.
Kada je u pitanju poloaj naselja, imamo slje-
sliku. Topografske odlike naselja impresso-
-kulture su prema tome o kojoj se
vrsti naselja radi. naselja: Zelena
u Blagaju (Mostar), u Tihaljini
(Grude), u Viru (Posuje), Jeji-
u Potkomu (Stolac) smjetena su na viim
ili vrlo visokim pozicijama, ali se takvom pozicijom
odlikuju i dva naselja na otvorenom: Vukove nji-
ve* u Gracu i lazina* u Batinu (Posuje).
Blizin'.l ili manjih vodenih tokova jedan je od
vrlo van,ih faktora pri izboru mjesta nastanjiva-
nja, mada se ovaj princip nije potovao uvijek (Vu-
kove njive, lazina, Samo jedno
naselje je podignuto neposredno na obali rijeke
(Cairi* u Stocu). Od dva naselja od-
nosno ,(Gornja Tuzla*,
Obre I* kod Kaknja), jedno je smjetena na obron-
cima Majevice, uz obalu Jale (Gornja Tuzla),
a drugo na terasi Trstionice.
Od ukupno dva poznata naselja danilske* kul-
ture jedno je a izrazito visokom pozici-
jom iznad toka (Zelena u Blagaju
kod Mostara), dok je drugo na
samoj obali rijeke u Stocu). Nosioci kakanj-
ske kulture preferirali su nie terene uz manje
ili vodene tokove (Obre I*- kod Kaknja, Plan-
dite* u Kaknju), ili jo uz manjih vo-
denih tokova (Plandite, kod Visokog,
Tuk* kod
Naselja nosilaca butmirske* kulture redovno su
podignuta u poljima uz vodene tokove: Obre II*
(Kakanj), Butmir* (Ilida), Nebo* u
i Mujevine u Alihodama (Travnik), Kraljevine
u Novom eberu (Maglaj), Okolite* u Donjim Mo-
trama (Visoko), a od ovog pravila neznatno odstu-
paju jedino naselje Crkvin'a* u Turbetu (Travnik)
i Brdo* u Kiseljaku, podignuta na blagim uzvie-
nj-ima, uz tokove. Naselja
kulture su redovno podignuta uz tokove, ali
im se ostale topografske odlike dosta
razlikuju. su naselja podignuta na breulj-
cima ili lingulama, pa se po svojim karakteristi-
kama dosta pribliuju gradinama: u i-
jama (Teanj), Debelo brdo* u (Doboj), Malo
brdo* u (Teanj), Visoko brdo* u Lup-
ljanici (Derventa). Na terasama su podig-
nuta naselja Lug* (Gorade) i Vinogradine u e-
varlijama (Doboj). Po jedno naselje je podignuto
na niim planinskim obroncima uz obalu rijeke
(Go-rnja Tuzla*) odnosno na terenu
(Donja Tuzla*) i to je moda jedini primjer neo-
litskog naselja u Bosni i Hercegovini.
Tri naselja tipa tel podignuta su u ravnici: Varo*
u Koraju (Lopare), Gradina* u Gornjoj Slatini (Bo-
sanski amac) i u (Oraje). Od ukup-
no naselja kulture, sva su
podignuta uz tokove, pri jedno na
samoj obali kod Konjica), jedno na visokoj
terasi (Popov do* u Goradu), a dva su
na izrazito visokim pozicijama (Zelena pe-
i u Tihaljini kod Gruda).
O tipu naselja, odnosno njegovoj. organizaciji,
moe se govoriti u relativno malom broju
to ovisi o arhitektonskih ostataka i ve-
istraene povrine. Najpotpunije podatke u
tom pogledu imamo sa naselja butmirske kulture.
U stratumu Butmira nastambe su bile
poredane u nekoliko grupa oko slobodnih prostora,
trgova, a samo naselje je vjerovatno imalo kruni
oblik. stratum Neba je bio organiziran
po vrlo prindpu. Oko centralne dvojne ze-
munice prostirao se manji prostor, na
su se rubovima redale ostale zemunice. Ne moe
se da li je u pitanju jedan ili vie takvih siste-
ma. Oba primjera ukazuju na zbijeni tip naselja.
U istom smislu govori i naselje u Obrama II, gdje
su bile podignute u redove. U svakom stam-
ben'Om horizon_tu isticao se jedan slobodni pro-
stor, neka vrsta trga. Izvan butmirske kulture pot-
punije podatke nalazimo jo samo u hvarsko-lisi-
naselju i naselju u Va-
roi. Oba naselja su tipa, u kome
se stambeni objekti grupiu oko centralnog slobod-
nog prostora.
LIT.: A. Benac 1:953 a'; A. Benac il.J964 a, 100-109; A. Benac
1965; A. Benac Ul71; A. Benac 1973; B. 1981.
B.
,. . C) Eneolitsko doba. Naselja ovog doba, zastup-
ljena u velikom broju, u nekim elementima poka-
zuju znatne podudarnosti s neolitskim naseljima.
To se prvenstveno odnosi n'a da tokom
perioda, neovisno o kulturnoj pripadnosti,
postoje dvije vrste naselja: i ona na otvo-
renom prostoru. Oba tipa su zastupljena na
teritoriji Bosne i Hercegovine, ali su
u njenom junom dijelu. Dalja podjela je
unutar naselja na otvorenom, u okviru kojih se
izdvajaju dva tipa: i naselja gradinskog
tipa. Ovaj drugi tip je znatno brojniji, a po karak-
teristikama poloaja odgovara gradin'ama bronza-
nog i eljeznog doba. O unutranjoj organizaciji
naselja se na osnovu raspoloivih podataka ne moe
govoriti.
LIT.: A. Benac 1964 a, 135-136, 148; B. 1978, 5-6;
B. 1>981, 2-4. B.
D) Bronzano doba. Oblik naselja varira tokom
bronzanog doba, a postoje i razlike izme-
pojedinih U rano bronzano doba za
sjevernu Bosnu su otvorena naselja
na ravn'Om terenu (Gornja Tuzla*; Barice* u La-
*
115
mincima-Jaruanima kod Bosanske Gradike); u
centralnoj i junoj Bosni i u Hercegovini dominan-
tan je tip naselja smjetenog na viim poloajima,
pogodnim za obranu (Gradina* u Alihodama kod
Travnika, Pod* kod Bugojna, Debelo brdo* u
jevu, neke gradine s tim
to su ona u Heroegovini po pravilu branjena jed-
nostrukim ili viestrukim zidovima i drugim forti-
fikacionim objektima, za gradire*
u Prisoju kod Posuja, Trostruka gradi-
na u kod Gruda, Veliki gradac na Pri-
vali* u kod Duvna, Guvnine* u Lok-
vama kod Dakulina glavica* u Rivinama
kod Stoca, Meteriz* u Oraju kod Trebinja i dru-
ga). naselja varira: zau-
zimaju povrinu od 3.000-6.000 m
2
; postoje i
sa 10.000-16.000 m
2
hranjene povrine. U nekim
naseljima (npr. Trostruka gradina i Veliki gradac
na Privali) moe se zapaziti i podjela na manji, vii,
bolje hranjeni prostor (akropola) i jedan m vie
niih (vanjskih) dijelova naselja. Uz gradinska, u
ovo doba postoje (u krakim krajevima) i mala,
otvorena, tzv. vangradinska naselja,
posebno za posuku kulturu. Ona mogu biti i raz-
bijenog tipa (npr. Slime* u Prisoju kod Posuja).
Otvorena naselja u sjevernoj Bosni su
Naselja u poznata su zasada
samo iz Hercegovine u Tihaljini
kod Gruda, Hateljska u kod
Stoca i dr.). Podataka o unutranjoj organ'izaciji na-
selja zasad nema.
O naseljima srednjeg bronzanog doba zna se
malo. Ispitan je samo naseobinski sloj ovog doba
na velikoj gradini u Varvari* kod Prozora (Varvara
B-1 i B-2); osim promjene u tipu arhitekture* to
se naselje ni po ne razlikuje od onog iz pret-
hodnog doba (A-2/A-3). U ovo vrijeme spada i na-
selje Crno Polje* u Ljusini kod Bosanske Krup2.
je da se ovog doba na-
putaju gradinska naselja, pa se moe pretpostaviti
da su za srednje bronzano doba bila
otvorena naselja, zbijenog ili razbijenog tipa.
Tokom kasnog bronzanog doba,
1. milenija st. e., osnovano je mnogo novih naselja
u. svim dijelovima Bosne i Hercegovine. To su naj-
dijelom bile gradine*, mada postoje i otvo-
rena naselja (tzv. Starije naselje u
Donjoj Dolini* kod Bosanske Gradike), a i
su ponekad sluile kao povremena stanita (Hrusto-
* u Hrustovu kod San'Skog Mosta). Krajem kas-
nog bronzanog doba osnovano je i
u (Otoke) kod Od brojnih gradinskih
naselja ovog doba sistematski su istraivana: Z-
covi* kod Prijedora (stratum III), Pod* kod Bugojna
(sloj B) i Velika gradina u Varvari kod Prozora
(faza C), a manja iskopavanja obavljena su na vie
nalazita ovog doba (Cungar* u Osretku kod Cazina,
najstariji sloj, glavica* kod Bosanske Krupe,
najstariji sloj, Brdace* u Laktaima, najstariji sloj,
Vis u Modranu kod Dervente i Pivnica u
kod Odaka nekoliko gradina na Glasincu, te na
oko Livanjskog, Duvanjskog i
polja). U ovo vrijeme zapaa se plansko podizanje
naselja, s i po
nom rasporedu (Pod kod Bugojna, sloj B, Velika
gradina u Varvari kod Prozora, faza C). Karakteri-
je da znatan dio ovih naselja u kontinuitetu
ivi i tokom starijeg i eljeznog doba.
LIT.: Z. 1964; B. 1965 a; B. Govedarica 1982;
B. 1983 c, 394-397; B. 1983 d, 140-145, 163-
-164, 174-175, 129; B. 1'983 e, 437-439; B. 1983
g, 418-419; R. 1983, 259; R.
1983 a, 378-380; B. Govedarica 1985; A. Benac 1985.
B.
116
E) eljezno doba. I dalje su
naselja (gradine), a u sjevernoj Bosni jo i soje-
i Otoke* u kod Do-
nja Dolina* kod Bosanske Gradike), kao i otvorena,
n'aselja (Sanski Most*, Otoka* u Vrh-
polju kod Sanskog Mosta, Selite* u Zgonu kod
faze Donje Doline). I u eljezno doba
su relativno mala naselja, povrine 2.000
do 10.000 m
2
, mada ima i koja zapremaju
prostor od po nekoliko ha faze Donje Doline,
Velika gradina* u Lastvama kod Bosanskog Petrov-
ca, Otrik* u Kulijeu kod Kiseljaka, Gradina* na
Velikom Obljaju u Vaganu kod i neka
druga). Slojevi eljeznog doba na Podu* kod Bugojna
pokazuju razvoj ka protourbanom tipu naselja:
snana fortifikacija, pravilan raster nizova i
odravanih n'asipanjem kamena i ljunka,
kruna komunikacija uz bedem, sveti-
lite, trg u centru naselja i u dolini, pod
gradinom, od 6. v. st. e. Dosta visok stepen orga-
nizacije pokazuje i Donja Dolina, kako u
tako i u fazi. Razvijenijih i dobro
naselja bilo je, vjerovatno, i u drugim
krajevima, ali je dalji korak ka razvoju urbanog
centra mediteranskog tipa samo u Herce-
govini, pod snanim uticajima (Gradina u
kod Stoca). Zanatski centri ili
radionice postojali su u nekoliko naselja kasnog
bronzanog doba (metalurgija*), a u eljezno doba
su se razvile i druge grane zanatstva*, kao i trgo -
vina*. Neka naselja eljeznog doba postala su vani
i trgovinski centri (Donja Do-
lina, Sanski Most, Pod kod Bugojna, Debelo brdo
u Sarajevu, Gradina u
LIT.: Z. Hi.64; B. Hl65 ix; B. Govedarica 1982;
B. Govedarica 1985; A. Benac 1985; B. 1987, 267-270;
B. 1987 a, 459-469; B. 1:987 b, 506-Sl2; B.
lll87 c, 636--637. B.
Sl. 30: Dio osnove :naselja Pod kod Bugojna, eljezno d'ba
F) doba. Naselja tipa
poznata su u junim dijelovima Bosne i
Hercegovine, - u Hercegovini. Najvanije
od njih je Gradina* u (Stolac), a zatim
gomila* u Hodovu (Stolac),
(Prenjska)* gradina (Stolac-Capljina) i Zvonigrad*
u Gornjem Pologu (Mostar). To nije broj,
jer terenska zapaanja i arheoloki na-
lazi ukazuju na postojanje broja naselja ovog
doba. Sva spomenuta naselja imaju gradinski po-
loaj i, prema nalazima, predstavljaju ili
novu razvojnu fazu u kontinuiranom ivotu na jed-
nom mjestu ili, pak, ponovno zaposjedanje ranije
naseljavanih pozicija. Druga karakteristi-
ka naselja ovog perioda je to najmanje jedno od
njih predstavlja potpuno urbaniziran cen-
tar, to se neka ne mogu podvesti pod pojam grad-
skog naselja gomila i Zvonigrad), dok
se neka gradina) po svim svojim odli-
kama mogu uporediti sa praistorijskim naseljima,
npr. eljeznog doba.
navedenim naseljima panju za-
sluuje ono na Koliko se na osnovu
dananjeg poznavanja moe ovo naselje
se sastojalo od tri dijela. Centralno mjesto naselja
zauzima akropola, preteno stambeni dio se nalazio
n'a grebenu ispod akropole, dok je zanatsko-trgo-
vinski dio naselja zauzimao prostor na prilaznom
platou ispred akropole. Akropola predstavlja sistem
odbrambenih objekata i unutar njenog prostora se
nalaze samo dva objekta, koja nemaju direktnu vezu
sa njenom osnovnom funkcijom: cisterna i jedna
koja vjerovatno predstavlja hram. Sistem
odbrambenih objekata akropole cikcak i
grudobrani, sjeverni bedem i tzv. kiklopski zid, ko-
jem pripadaju i tri kule osnove. Ovi
objekti su podizan'i. u fazama razvoja
cjelokupnog fortifikacionog sistema. Preteno stam-
beni dio naselja, smjeten na grebenu, s akropolom
je povezan sistemom komunikacija i stepenita, a
i pristup u njega je bio samo kroz
akro.polu. Preteno zanatsko-trgovinski centar is-
pred akropole predstavlja dio naselja sa
velikim brojem zgrada karaktera i na-
mjene. O karakteru ovih zasad se ne
moe govoriti zbog nedovoljne istraeno-
sti. Izgled.a da je urbanizacija ovog dijela naselja
prov:edena po princi:pu podjele na kvartove. Druga
pomenuta naselja nisu istraivana, pa se osim go-
tovo istovetnog poloaja i u izgradnji_ od-
brambenih zidova gomila i Zvonigrad)
o drugim karakteristikama ne moe go-
vori ti.
LIT.: Z. 1973; Z. 1975; Z. 1977; B. Ma-
1984. iB.
G) Doba rimskog carstva (Principat). Rimljani
u Bosni i Hercegovini nisu nali gradskih naselja.
Autohtono stanovnitvo ivjelo je preteno u svo-
jim gradinskim naseljima podignutim na dominant-
n'im ( castella, oppida), to ih Strabon i
Ptolomej ponekad nazivaju gradovima (poleis),
dakle, u pluralnom obliku to je, u stvari, ekviva-
lent za civitates. U doba ranog prindpata razvilo
se u provinciji i dosta gradova rimskog tipa. Neki
od njih su iz;rasli u ravnici, pored puta, iz
naselja, zametak valja traiti u predrimsko do-
ba, a drugi iz vojnih logora ili logorskih sela ( ca-
nabae), banja, rudarskih naselja i sl. broj
takvih je nastao u 2. st. kao rezultat poli-
tike urbanizacije i municipalizacije zemlje.
su pravilno planirani po rimskom u ravnici,
ispod svog gradinskog prethodnika (poleis i
117
katoikia, Strah. VII, 5, 5; oppida Cic. Ad fam. V,
10, 3). Ulice im se sijeku pod pravim uglom. U
centru je forum, koji sijeku dvije glavn'e
komunikacije (cardo maximus - pravac sjever-jug
i decumanus maximus - pravac istok-zapad), a
okruen je javnim zgradama: bazilikom (poslovna
zgrada), kurijom (upravna zgrada, u kojoj zasjeda
ordo decurionum - gradski senat), hramom, ter-
mama itd. Takvi su gradovi prueni s obje
strane glavne ceste (Rogatica*, Skelani*, Banja Luka
i dr.). Vrlo su slabo istraeni, osim p0neto Stolac
(Diluntum*), Ilida* (Aquae S* ... ) i Domavia* kod
Srebrenice. U dravnopravnom smislu konstituirani
su kao autonomni gradovi-municipiji (municipium),
kojima se ingerencija prostirala i na plemenski te-
ritorij svoje civitas izvan grada. Isti status su do-
bijala i ona gradska naselja to su se razvila iz ple-
menskih centara bi za to stekla uslove. Kolonije su
nastale u 2. i 3. st.: R.P.Aq(uarum) S ... , na Ilidi*
kod Sarajeva, col. Ris . . . u RogaJici* i col. Do-
Sl. 31: Domavia, curia
mav(iana ?) u Sasama kod Srebrenice. Za njih se
smatra da su kolonije, ali se ne moe is-
ni dedukcije (na Ilidu i u Ro-
gaticu) veterana, a u Domaviju rudara. Gradske su
od tvrdog materijala (kamena
i opeka) vezanog malterom, pokrivene su
crijepom (tegulae), a zidane rimskim tehni-
kama. Cesto su imale hypocausis i vodovod, pone-
kad bile ukraen'e i mozaicima i freskama, inkru-
stacijom i gipsanim odljevima (Ilida, Stolac).
Gradovi, kao centri peregrinskih zajednica (ci-
vitates) i municipalnih teritorija, nastali su
na vanijim raskrsnicama, u dolinama ili
na krakim poljima. Stara gradinska naselja, sre-
dita rodovskih (castella) i teritorijalnih (oppida) za-
jednica, ostala su gdje su i dotad bila, ali su se s
napretkom romanizacije otvarati i sputati
ravnici'.. :No, rijetko im se nalaze ostaci, jer
su se nastambe i dalje podizale od laganog mate-
rijala, koji je propao. Stoga se u ruralnim ambijen-
tima ostaci rimskih vila,
koje su bile od opeke i kamena, u malteru.
Osim vila (villae rusticae), kao sredita po-
ljoprivrednih imanja (fundi), se i me-
talurgijski pogoni (officinae ferrariae i argentariae).
a poznaju se po manjim ili troskovitima.
Kao mogao bi se navesti Salvi-
um* u polju (Crkvina, Vrba-Borak i
Gradina u Podgradini). Razvio se pod epihorskom
gradinom, pored jakog vrela i puta koji je pove-
zivao Livanjska i polje preko Blagodije.
po tragovima imao je svega neko-
liko desetaka kameno-drvenih pokrivenih pre-
teno drvetom. Ekonomski je centar polja, u njemu
. je i sjedite municipalne uprave. U naselju je i
putna stanica s gostionicom. Stanuvnici su majstori
i trgovci, posjednici i poduzetnici koji su ujedno
i nosioci vlasti u municirpiju (dekurioni, duumviri).
Preteno su Aelii (dakle s Hadrijanovim civitetom)
i Aurelii. tuju Jupitera i druga boanstva rimskog
118
Olimpa, ali i epihorska (Silvana i Dijanu).
je naselja bilo vie. Tako u dolini Une, u
kod municipalni grad Raetinium i mnogi
drugi.
Uz put Knin - Drvar - polje -
- - dolina Sane se redaju
naselja: n'a kod Grahova i na Ru-
stu u u Donjim Bastasima, u dolini
Unca (ostaci municipalnog centra), pa rimski katel
na Gradini u i naselje na Ciglani u selu
Bara, oba na polju. Dalje se uz ovaj
put redaju utvrde: na Latinskom vrhu u
na Visokom u Jasenovcu (Bravsko), u Gornjem Bu-
delju i u Prisjeci (Sanica); na Dabra u Sanu
kod Krkojevaca, u i na
Zecovima u U na gornjoj Sani
iznad nalazilo se jedn'O naselje, a na
Gradu iznad katel. Na gornjoj Sani,
u Kozare, bila su naselja u Strigovi (Ro-
sulje), te u Jasenju kod Bosanske Dubice. U doli-
nama Sane i Une bilo je vie metalurgijskih pogona
s naseljima i velikim troskovitima, u Blagaju na
Japri, u Maloj Rujikoj i Rakanima; u Starom Maj-
danu, te oko Ljubije.
U Litanima na Livanjskom polju, uz put iz
Salone prema Savi, nalazio se epihorski o.ppidum,
a pod njim u polju rimsko naselje (Pelva).
su naselja na Livanjskom polju bila jo u Gubin'U,
Grkovcima i te ono u Livnu kod vrela
Bistrice. Na polju po nalazima se
(Salviae*) i opisana Vrba (Salvium),
prvi kao putna i beneficijarska stanica, a drugi kao
municipium. Dalje, sve uz put prema sjeveru, lee
naselja u Peckoj (Sarnade*) i Mednoj, ali je naj-
bilo ono u Bjelajcu kod
gdje se, po svoj prilici, nalazila Leusaba. Na Zmi-
janju, uz put prema Banjoj Luci, relevantnija su
naselja u Dobrinji i (Lamatis ?*), a
jo oko Katela (Castra) u Banjoj Luci,
dok se sjevernije od Banje Luke, u posavskoj
ravnici, nalaze ostaci brojnih vila i sela u Rami-
Trnu (Ad Ladios*), Laktaima
(Ad Fines*), Mahovljanima, Jakupovcima, Glamo-
Podgracima, Lamincima i brojna druga. Na
Berbiru, u Bosanskoj Gradiki, nalazila se rimska
ratna luka i putna stanica s naseljem (Servitium*).
Na pravcu Livno - Kupres - ipovo - Mrko-
redaju se naselja u (uica),
Blagaju (Kupres), vjerojatno Ionnaria, u
ma na Janju (Indenea*), u ali je najzna-
ono na Gromilama u ipovu na Plivi (Ba-
loie*).
Na dijagonalnom putu Salona
polje su se naselja nalazila u Prisoju na Bu-
kom blatu, u banici pod Privalom (In monte Bul-
sinio*), a u Duvnu (Bistue Vetus*). Na Du-
vanjskom polju su bila i relevantna naselja u Bor-
(Delminium*), Crvenicam:a, i neka
druga. U Otinovce, na Kupresu, !odra se putna sta-
nica Ad Matricem s rimskom straarnicom na Ve-
likim vratima (1384 m), preko kojih je silazio put
u Bugojno gdje se nalazio rimski municipijum Bis-
tuensium, odnosno putna stanica Bistue Nova* (Tab.
Peut.), s vie rudarskih pogona, u
Vranice oko Gornjeg Vakufa (Voljice, Vrse i dr.).
Znatnije naselje uz cestu prema polju
bilo je u a manja u njegovoj okolici
(Cehova, i dr.). Na se
polju nalazilo naselje u Malom Mounju,
vjerovatno putna stanica Stanecli* (Tab. Peut.)* a
manja u i Dolcu, Gornjem Turbetu, Pot-
kraju i Vitezu te u dolini Bile. Naselje
u Lukom polju kod bilo je vezano za
rudarstvo i metalurgiju (Rovna, Jazvine, Kondilo
itd.).
Vie naselja evidentirano je i uz cestu
Salona-Narona: u Tihaljini, Proboju, Donjim Ra-
(Varo), Vitaljin'.i i druga o.ko Ljubukog.
Veteransko (?) naselje u Vitini uglavnom je iskr-
Na Humcu kod Ljubukog otkopani su i di-:
jelovi vojnog logora, dok su u Hardomilju i Teskeri
bila manja naselja. naselja bila su na
upnici u Vinjanima, u Gracu kod Posuja i u Pe-
na Rakitnom, sve oko Posuja.
su se naselja razvila u Gorici i na Imot-
sko-bekijskom polju, te druga oko Gruda.
I uz Savu i njene pritoke registriran je
broj znatnijih naselja. Jedn'O od vanijih bilo. je u
Suvaji na Uni, uzvodno od Bosanske Dubice, pored
kojeg se ubicira stanica Ad Praetorium (Tab. Peut.).
Vie naselja i vila lealo je uz cestu ju-
nije od Bosanske Gradike. Na lokalitetu Cagangrad
u Srpcu, kod Vrbasa, nalazilo se neko jo
nalazite (pristanite?, Bojanovski 1974,
126). Ostaci naselja evidentirani su na Pekarui kod
Bosanskog Broda, na u Polju kod Der-
vente, te Broda i amca: u Klakaru (ka-
tel), Odaku, Gornjem (na Ciglama), Le-
den'.icama i druga. U Trnjacima, od
nalaze se neistraeni ostaci katela (Gradac), koji
je leao na samoj Savi. Dalje niz Savu lealo je
naselje u Tutnjevcu kod U gljevika i vila u selu
Brodac kod Bijeljine, te brojna druga u Semberiji,
od kojih su ona u Dvorovima i u
Janji.
U Hercegovirii, uz put Narona - Leu-
sinium, redaju se naselja u (Ad Turres)
i urbano naselje u Stocu (Diluritum*); u
Gornjem Gracu kod Ljubinja (Pardua*) i u samom
Ljubinju; u u Ljubomiru (Ad Zizio*) i u
Paniku (Leusinium*) s luksuznom vilom i ruralnim
n'aseljem. U Trebinju (Asamo*) se nalazilo
nije naselje s refugijem, a u okolici naselja u Bi-
hovu na Humu i druga. Vie naselja bilo je i u
Dubravama kod Stoca, uz cestu Narona - Sara-
jevske polje - Trijebanj, Hodovo
i dr. Oko Mostara su relevantna naselja na Buni -
-neistraeno N pa u i Potoci
u Bijelom polju, i Cirn kod Mostara, sa bazilikom.
Na Nevesinjskom polju je nalazite
na Drenoviku kod Kifina Sela, velika raskrsnica
putova; tragovi manjih naselja evidentirani su u
Udrenju, Postoljanima, Presjeci, Luki (Kruevlja-
ni), na Ocrkavlju i na te u Zaboranima. Do-
bro je bilo naseljeno i oko Konjica; uz
put Borci - Konjic dolaze rimska naselja na Bor-
kama, pa u Madekovcima i a neto
manja u Joanici i Polju, pri Bijele u Ne-
retvu. I je Konjic bio relevan'tno naselje, va-
na raskrsnica, vjerojatno sredite ire plemenske
oblasti (civitas), s naseljima u Bjeli-
D<:mjem Selu,
Seonici, Neretvici (Solakova Kula,
Bare) i druga. Uz magistralni put Narona - Sara-
jevska polje su naselja u Podoracu (na-
lazite vie miljokaza), pa Gradac i Blauj u dolini
Zujevine i, Ilida na Sarajevskom polju
(Aquae S ... ).
U Hercegovini, uz rimski put Tre-
binje - Gacko - su naselja bila
u i Plani, dok je ono u Orahovicama,
po arheolokim ostacima, imalo urbani karakter,
kao nastavak ilirskog opiduma na Na Ga-
polju su naselja bila u
Gacku i Kazancima.
U Bosni, koja je preteno planinsko
najbolje je bila naseljena dolina Drine.
U gornjem Podrinju relevantnija su naselja bila u
(stanica na putu prema Pljevljima), Ustikolini,
i Sopotnici. Cini se da je i ovom kraju
davalo rudar:stvo. Na srednjoj Drini oko
Srebrenice Argentaria*), s bogatim leiti-
ma olova, srebra i drugih ruda, najmarkantnije je
naselje Gradina kod Sasa (Domavia*), cenfar rim-
skog rudarstva i metalurgije u Podrinju. U tome
su po nalazima i nalazita u Mi-
(Bratunac), zatim nei.straeni objekat u
Voljevici, pa Crvica, Osatica i dr. Vrlo
naselje bilo je u Skelanima na Drini, a
juno od Domavije, gdje se nalazio grad municipal-
nog ranga (mun. Malvesiatium*), poznat po
rudarskoj djelatnosti. u kraju je naj-
vanija aglomeracija bila u Zvorniku (Ad Drinum*),
a n'izvodno Dardagani, epak i Branjevo.
LI_T.: E. 1960, II0-78; I. Bojanovski 1973 b; I. Boja-
novski 1973 c; I. Bojanovski 1974; I. Bojanovski 1977 b;
I. Boja1wvski 197'8; I. Bojanovski t981 c; I. Bojanovski
E. 1984, 240-257; I. Bojanovski 1'987; I. Boja-
novski 1988. I. Bojanovski
H) doba (Dominat). Naselja ovog
doba nedovoljno su istraena, pa ne znamo u kojoj
su mjeri bila podizana po prindpima rimskog ur-
banog graditeljstva; a u kojoj su mjeri to diktirali
ekonomski, geografski i drugi prirodni uslovi. Epi-
grafski spomenici postojanje urbanih
centara - gradova (kolonije, municipiji), kao i to
da su takvi centri, osnovani u doba principata, do-
i doba dominata. tim
su: Domavia* (kod Srebrenice), Aquae S ... * (Ilida),
Duvno (Crkvinta), Diluntum (Stolac), Bi.stue* (Bu-
gojno, vjerojatno Grudine*). Neki urbani
elementi se samo u Domaviji (curia) i u
Duvnu (forum). dio dosad identificiranih
naselja iz doba dominata ima karakter seoskih na-
selja (vicns, pagus, villa rustica), sa stambenim i
gospodarskim zgradama (npr. u Ranko-
kod Pucareva, Gromile* u Ljusini kod Bo-
sanske Krupe, Crkvina* u kod Konjica).
Postojala su i naselja uz rudnike i metalurke po-
gone, Domavija ili Crkvina u Blagaj-Japri
kod Bosanskog Novog.
Sredinom i u drugoj polovici 3. st. usljed po-
promjena i po Rimsko Carstvo
nepovoljn'ih ratnih situacija, dolazi do znatnih pro-
mjena u razvoju naselja. Kako je situacija
postajala teom, a provale barbara sve opasnijim,
urbanizacija je stagnirala i okretala se u drugom
pravcu. Sve se obrani. Gradovi se
nju Podiu se tipa kastrona
(castron) koje, po uzoru na Dioklecijanovu
u Splitu, posjeduju kUle na uglovima i tlocrt
kastrumu - logoru. primjer takvog ob-
jekta je Mogorjelo kod i, jo nedovoljno
istraena, Gradina (Gradac) u Karauli kod Kaknja.
Ove, kao i druge u Do-
njem epku kod Zvornika) imaju dvojaku namjenu:
o.branu od n'eprijatelja i organizaciju ishrane voj-
ske i stanovnitva. U ovo doba podiu se brojna
refugia - zbjegovi za zatitu
stanovnitva u provale barbara i
- castella (Gradac u Homolju kod Kiseljaka, Gra-
dina u Dabravini kod Varea, Gradac* u Karauli
kod Kaknja, Grad* u Gornjim Vrbljanima kod
i drugi). Veliki broj naputenih prethistorijskih
119
gradina sada. se revitalizira i slui kao zbjegovi,
utvrde ili straarnice.
LTT.": E. 1'960, 79-11'02; D. Basier 11172, 37-46; E.
1983; 204-223; V. Basier 1984, 319-322; V. Pakvaiin
1986. 153-1161. V. PakvaJin
I) Rani srednji vijek. Prema dosad poznatom
arheolokom materijalu, nita se pouzdano ne bi
moglo o naseljima nastalim u vremenu seobe
naroda; vrlo je vjerovatno da su i u ovom razdob-
lju nastavila svoj ivot starija naselja uz
dogradnje. Tragovi ranoslovenskog nase-
ljavanja ili boravka u mjeri za-
paena su na nizu praffitmijskih i
lokaliteta, uglavnom u vidu fragmenata keramike
ili uz tragove privremenog i
niz gradina, kompleksi i sakralni ob-
jekti podjednako su posluili u ovu svrhu: Hrusto-
kod Sanskog Mosta, u Ti-
haljini (Grude), u
(Stolac), brojne gradine na Bosne
i Hercegovin'e, zatim Grad* u Gornjim Vrbljanima
Grudine* (Bugojno), u
Mogorjelo* Crkvina* u Paniku
Crkvina* (Breza), Crkvina* u
ma (Mostar) i dr. najstarija naselja spada
naselje otkriveno na lokalitetu Jazbine
u kod Bijeljine, formirano na irokom
Sl. 32: Ranosloverusko naselje Jazbi-ne u Batko
kod Bijeljine (osnove objekata)
prostoru po sistemu tzv. gnijezda. Istraene je oko
50 objekata u vidu poluzemunica za stanovanje, ja-
ma za otpatke, objekata za preradu eljezne rude
i nadzemnih zgrada za stanovanje podignutih n'a
stubovima. Obilan i drugi materijal omo-
izdvajanje starije i faze, a naselje -je
datirano u raspon od prve polovine 7. do sredine
9. v. U oblinjem na lokalitetu Gradina,
otkriveni su tragovi naselja ovoga tipa.
Drugom tipu naselja pripadaju zemljana ut-
naselja tzv. gradita*, podignuta u
skim, sjevernim dijelovima Bosne i Hercegovine,
kojima je najreprezentativn'ije naselje Berek*
u Mahovljanima kod Laktaa, sa centralnim krunim
120
dvostrukim ancem i sa dva
nasipa. Materijal manjih sondi dozvoljava njegovo
datiranje u raspon od 9. do 12/13. v. Otkriveno
je u ovom i vie naselja ovoga tipa, ali
oblika, ali su mnoga najvjerovatnije vre-
menom unitena.
LIT.: N. 1984, 378, N.
. J) Kasni srednji vijek. U srednjovjekovnoj Bo-
sni mogu se izdvojiti tri osn.uvne vrste naselja: sela
i katuni, gradska naselja i gradovi Pro-
naselja na teritoriji koju je obuhvatala
srednjovjekovna bosanska drava jo je dobrim di-
jelom u fazi prikupljanja podataka o ostaci-
ma naselja koji su se do danas pisanih.
izvora i toponomastike. Arheolokim putem su u
mjeri istraeni samo Bobovac* kod
Varea) i Kraljeva Sutjeska kod Kaknja (lokalitet
Dvori*), a donekle i Blagaj* (Mostar),
Jajce, Bokevac u Kostajnici kod Konjica (Gradi-
na*) i (Rogatica). Ostala istraivanja sred-
njovjekovnih gradova svodila su se na opis zate-
stanja. U pisanim izvorima se opisi gradova
he javljaju. Dosta je na prikupljanju ar-
hivske koja se u mjeri odnosi na
gradska naselja. Danas nema ootataka srednjovje-
kovnih gradskih naselja. Nastavljeno je nastanjiva-
nje na istim mjestima, ali ne i isti ivota. Po-
to ni.su vrena arheoloka istraivanja ni u jed-
nom od ove tri vrste naselja, arhivska pri-
morskih gradova, iz Dubrovnika, najva-
niji je i skoro jedini izvor trgovinskim
vezama Bosn'e i Primorja u doba razvijenog feuda-
lizma. Rani turski izvori daju sliku sta-
nja naselja u Bosni po osvajanju. Iz same Bosne
pisani izvori gotovo da i ne postoje. Seoska na-
selja su skoro u potpunosti neistraena.
Tokom 12. v. polako je feudalni sistem
u Bosni, a drava je postepeno izala iz uskih teri-
torijalnih okvira. Tada se pojavljuju i podaci o
razvoju trgovine, ali ne i o mjestima gdje se obav-
ljala. Na osnovu izvorne ne moe se usta-
noviti da je u periodu od 12. do 14. v. do-
lo do diferenciranja pojedinih naselja koja bi se
po struktul'i privrede mogla izdvojiti od agrarn'e sre-
dine. Tek u prvoj polovini 14. v., zajedno sa poli-
tii;kom .. konsolidacijom, teritorijalnim irenjem, te
ekonomskim i privrednim usponom Bosne, diferen-
ciraju se gradska naselja od .sela. Gotovo da i nema
pisanih podataka za period od 12. do 14. v.
koji se odnose na gradove. U dvije p.'1p-
ske povelje iz 1247. i 1264. g. spominje se poprav-
ljanje i gradnja gradova i od strune ka-
nadbiskupa. Arheolokim putem nsu iden-
tifikovana bilo kakva iz tog perioda. Zna
se za postojanje grada Glaa u Usori, koji u to
vrijeme (1244) n'i.je prirpadao bosanskoj dravi. Mno-
gi ostaci gradova danas u ru-
evinama i spominjanih u pisanim izvorima na te-
ritoriji bosanske drave iz perioda razvije-
nog feudalizma u 14. i 15. v. Selo je kao tip nase-
lja bilo najvanije i najbrojnije naselje u feu-
dalnom periodu, jer je poljoprivreda bila osnovn t
grana tome, izvori za sred-
njovjekovno selo su veoma malo
Pojam feudalnog sela je To moe
biti kmetovsko selite, feudalni posjed sa dvorom
i svim km.ctovskim selitima. LI kasnom srednjem
vijeku u Bosn'i. su se zadrali i stariji tipovi sela,
a to podrazumijeva da je seb bilo svaka seoska
zadruga m grupa srodnika. u
irem smislu pojam sela, pored 1 stanovnltva,
obuhvatao je zemljine posjede koji su pripadali
tim Zbog karaktera poljoprivredne proiz-
vodnje i njene organizacije u Bosni su u kasnom
srednjem vijeku stvarana manja naselja, a sela su
bila razbijenog tipa. Seoska iz tog perioda
nije Arheolokim putem identifikovana
je samo jedna seoskog zanatlije iz 15. v. u
kod Konjica. Seoske prema ovom
nalazu, prema prikazima sa u okolini Olo-
va i prema kasnijim an'alogijama, bile su
nasuho, od kamena ili drveta, zavisno od
raspoloive i klime. Osnovna im je bila
vrtasta, a prostor u jednodijelan.
Ua lokacija zavisila je od drutveno-ekonom-
skih odnosa u seoskoj optini ili vlastelinstvu. Na-
selje nomada ili polunomada je poseban
tip sela i smatra se da srednjovjekovni vlaki ka-
tun priblino odgovara organizaciji i pojmu seoske
optine. U periodu od 12. do prve polovine 14. v.
u Bosni i Humu, u kojima je jo prevladavala na-
turalna privreda, trgovin'a je bila suvie nerazvije-
na da bi mogla promijeniti karakter naselja.
Gradska naselja u Bosni su se razvi-
jati u drugoj polovini 14. v. Njihova privredna
osnova bila je zanatlijska i trgovinska djelatnost.
Ova naselja su ubrzo postala nosioci ekonomskog
i drutvenog progresa tako da je tokom prve po-
lovine 15. v. formirano vie desetina. Prvo su stvo-
rene prelazne naseobinske vrste naselja zanatlija
i trgovaca, tzv. trgovita, koja se baziraju na tr-
govini karaktera. Iako je ova prelazna
ll'aseobinska vrsta bila za feudali-
zam, na teritoriji bosanske drave u kasnom sred-
njem vijeku ona nije dostigla neki No,
ova naselja su bila osnov za formiranje gradskih
naselja, u kojima su privrednu osnovu
stacionarna trgovina i zanatstvo. Za ovu vrstu na-
selja predlae se termin varo. Gradska naselja su
nastajala u ekonomskim centrima pod-
u blizini rudnika, uz gra-
dove, koji su bili centri kraja. U pojedi-
nim naseljima preteno se obavljala trgovina od-
vrstom robe. Drijeva je bila trg
soli, Srebrenica i Visoki su bili trgovi za neprera-
metal, preteno trg poljoprivrednih pro-
izvoda, a u se najvie trgovalo olovom.
Najstarije poznato naselje na pod-
Bosne i Huma su Drijeva. Spominju se
krajem 12. v. Tokom cijelog srednjeg vijeka Drije-
va su bila najivlje trgovinsko mjesto. 1336. g.
spominje se u istorijskim dokumentima jed-
no od prvih naselja trgovinskog karaktera. Za vla-
davine ban'a Stjepana II u prvoj po-
lovini 14. v., intenzivnija rudarska aktivnost
u Bosni. Do sada je kao najstariji rudarski trg u
Bosni poznat trg u Ostrunici kod Fojnice, koji
se spominje 1339. g. Prvi spomen Srebrenice je iz
1352. g. Stvara se novi tip naselja rudara i trgova-
ca, u kojem se vriti ili stacio-
narna trgovina. Za vrijeme Tvrtka I, u drugoj po-
lovini 14. v., nastale su povoljne okolnosti za oku-
pljanje trgovaca u broju, ustaljivanje posto-
trgova i obrazovanje nuvih. U dokumentima
se javljaju podaci o djelatnosti trgo-
vaca u naseljima rudarskih bazena srednje i sje-
Bosne.
1335. g. u dokumentima se javlja Visoki,
sredite bosanske drave. Dobro je bilo
povezano s ostalim dijelovima Bosne. Prvi pomen
Podvisoki javlja se 1362. g. Podvisoki je
vremenom postao glavni trg za kupovinu srebra.
Tako su u drugoj polovini 14. v. uspon imali
rudarski trgovi koji su bili blie razvijemJrm rud-
nicima one rude koja je imala dobru na tr-
itu, a to su u Bosni srebro i olovo.
Krajem 14. v. Srebrenica je postala najvaniji
rudnik i gradsko naselje bosanske
drave. U gornjeg Podrinja. i naselja su
se razvijali na bazi povoljnih prirodnih uslova vie
privrednih grana, a najvie zemljorad-
nje, trgovine i Prvi put se spo-
minje kao trg i kao vana karavanska stanica
1366 .. g. Prvih decenija 15. v., pored Srebrenice,
dolo je do naglog uspana Zvornika i .Visokog kao
centara bosanske trgovine. Ali oko 1430. g. desile
su se velike pr.omjene i je nova etapa u
razvoju gradskih naselja bosanske
drave. Nastala je nova konjunktura rudarskih pro-
izvoda i jo bolji uslovi za trgovinu. Istovremeno,
snano su se u tom periodu razvili Fojnica i Sre-
brenica, naselja neposredno smjetena uz rudnike.
Na irem prost.oru srednje Bosne stvarali su se sa-
mo mali lokalni trgovi. U slivu Drine, osim nekoliko
trgova, od kojih u bili najvaniji oni u
i Goradu, '(ormiralo se niz carina i ka-
ravanskih stanica.
U pogledu razmjetaja gradskih naselja pojav-
ljuje se zakoni.tost. Najvie ih je smje-
teno uz gradove, koji su ujedno bili i
centri kraja, a je u uoj Bosni
broj naselja imao kao privrednu osnovu
rudarsku djelatnost. S druge strane, u Srebrenici,
Olovu i Fojnici, gdje su se razvila gradska
naselja, uz rudnike, naknadno se pojavila
potreba podizanja fortifikacija za njihovu zatitu.
Formiranje gradskih naselja vrilo se postepeno, u
uskoj vezi, prvenstveno, sa razvojem trgovine i pri-
vrede. Prvo su, vjerovatno, postojali slobodni pro-
stori, gdje se obavljala sajamska i tr-
govina. Kasnije se stvaraju dijelovi naselja, trgo-
vine i magacini, a zatim su naselja u cjelini do-
bila trgovinsko-zanatski karakter. Osim kvartova sa
radnjama i otvorenog gradskog trga, u razvijenim
gradskim naseljima u 15. v. postojale su kolonije
stranih, najvie trgovaca i zanatlija,
poslovnih ljudi, a u nekim naseljima
crkve i samostani, uglavnom Posebno
treba da gradska naselja u kasnom srednjem
vijeku nikad nisu bila unutar zidina.
U pisanim izvorima za trgovinsko-zanatska na-
-selja upotrijebljeni su razni termini: mjesto, trg,
forum, mercatum, varo. Ovi termini nisu dovoljno
izdiferencirani, te ih treba u kontekstu
prilika za svako mjesto Gradska na-
selja su uivala povlastice (vladarske pri-
vilegije i milosti). U ovim naseljima, prema nji-
hovoj razvijenosti, je konstatovati: rela-
tivno slobodan status stanovnika, ste-
pen samouprave i organizaciju po-
jedinih grupa. Detaljnije se mogu
pratiti pojedine municipalne institucije u Srebre-
nici i Drijevima, a slabije u Fojnici, Olovu i Jajcu.
U Srebrenici i Olovu postojalo je gradsko
sastavljeno od purgara, tri vrste sudova u Srebre-
nici (bosanski, i saski) itd. U svim grad-
skim naseljima bio je vaan poloaj carinika, koji
su zauzimali U Srebrenici naj-
vii funkcioner bio je knez, koji je ujedno bio i
predstavnik centralne vlasti.
tip n'aSelja u srednjovjekovnoj Bosni je
grad, je osnovna karakteristika da se nalazi
unutar gradskih zidina. dio gradova u Bosni
predstavlja prvenstveno gradove-utvrde, u kojima
nije bilo stalno naseljenog stanovnitva. Oni su kao
16 - Arheoloki leksikon
121
vojni odbrambeni centri jednog sluili kao
refugij ili kao istaknute odbrane. Ua
lokacija tih utvrda je odbram-
benim ciljevima. U broju gradova
nju se unutar zidova stvarati vojna i
naselja. U nekima su svoje dvorove imali bana.vi,
kraljevi i jake feudalne porodice. zidovima
se podigla i nekog trgovca ili za-
natlije. Ovi gradovi su bili centri bosan-
ske drave ili njene oblasti i nekog ma-
njeg Ispod njihovih zidina su se
razvijati prema tipologiji koja
se bazira na. ekonomici naselja, mogu biti sela ili
gradska naselja, zavisno od toga kakvom su se pri-
vrednom bavili njihovi itelji.
Najvii stepen razvoja gradova kao. naseobin-
ske kategorije unutar zidina dostigli su Jajce, Bo-
bovac, kao centri ire oblasti u po-
vojnom i ekonomskom pogledu .. Osim utvr-
de i stambenih objekata za vojne i upravne
nike, bedemima se nalazilo posebno naselje
u kojem su pored je aktivnost bila
-vezana za vojne i upravne djelatnosti, pojedinih
feudalaca i svetenstva, obitavali i trgovci i zanat-
lije. Njihove radnje su bile van zidina u posebnim
naseobiriskim kvartovima, varoima. Sn'anim raz..
vojem otvorenog naselja ili kvarta van bedema i
samog grada dolo je do stapanja grada i varoi.
Grad je imao ulogu centra, a naselje van
zidina svoju ekonomiku i tako je nastalo jedinstve-
no naselje.
LIT.: P. 1959 b, 203-1215; P. 1963 a, 179-
-194; D. 1978; P. :L984 a, 451-434;
D. 1987, 171-186. L. Fekea
_NEMEZA (Nemesis). boanstvo zlovolje i os-
vete. Kult joj nalazimo rudarima i metalur-
zima u sjeverozapadnoj Bosni (Stari Majdan* kod
Sanskog Mosta), gdje su joj oltar ;podigli vilici me-
talmkih pogona. tovatelji su joj vjerojatno bili
iz ili Male Azije.
LIT. :v. Pakvalin :1'969. V. Pakvalin
NEPTUN v. Bindo
NIKIC, Duan, geograf i muzealac lL 11.
1935-). Diplomirao na Filozofskom fakultetu u
Sarajevu 1959. g. Srednjokolski nastavnik, os-
i direktor muzeja u_ Livnu: Bavio
se istraivanjem starijih (praistorijskih, riinskih i
srednjovjekovnih) naselja, komunikacija i nekropo-
la na Livna, Duvna, i Kupresa;
u sistematskom iskopavanju praistorij-
skih tumula i gradina na Kupresa i Liv-
na.
Relevantni radovi: v. Bibliografija. B.
NIKOLAJEVIC, Ivanka, umjetnosti i ar-
heolog (abac, 21. 5. 1921-). Diplomirala na Fi-
lozofskom fakultetu u Beogradu 1949. g., gdje je
i doktorirala 1956. g. Od 1950. do odlaska u pen- -
ziju 1979. g. radila u Vizantolokom institutu u Beo-
gradu. u mnogim iskopavanjima u Sr-
biji i objavila veliki broj radova kasn'O-
arhitekturi i skulpturi, s intere-
som spomenicima iz Bosne i Herce-
govine. Obavila iskopavanje lokaliteta Crkvina* u
kod
Relevantni radovi: v. Bibliografija.
LIT.: J. FiLip, Enzyklopadisches Handbu<3h. zur. UD;d
Frlihgeschichte Eu['Qpa;s 2, .P,rag 1.969, s. v.
I. N.
122
NIKOLIC-MUTAVDZIC, Vera, arheolog (Bugojno,
29. 11. 1929-). Diplomirala na Filozofskom fakul-
tetu u Beogradu 1956. god. Od 1956. do 1969. god.
arheolog u Muzeju Bosanske krajine u Banjaluci;
jedno vrijeme i direktor te ustanove. Od 1972. god.
bibliotekar u Narodnoj biblioteci Srbije u Beogra-
du. u vie sistematskih arheolokih is-
kopavanja u Bosni i Hercegovini, rekognosciranju
terena u Bosanskoj krajini, s B. vodila
iskopavanja na lokalitetima: Brdace* u Laktaima,
Petkovo brdo*, Berek* i Zemunica* u Radosavskoj
(Banjaluka), a sa Z. u Donjoj Dolini* (Bo-
sanska Gradika). Objavila rimski sarkofag iz Sar-
govca*, ostavu iz Medenog polja* i druge nepubli-
kovane praistorijske nalaze iz zbirki Muzeja Bosan-
ske krajine, te izvjetaje o iskopavanju u Donjoj
Dolini i Laktaima.
Relevantni radovi: v. Bibli<ogrnfija. B.
NIMFE (Nimphes). Boanstva izvora i voda. Kao
i Silvan i Dijana, i nimfe su, vjerojatno, porijeklom
iz panteona epihorskog stanovnitva. U rimsko do-
ba tuju se na Boone i Hercegovine u
kultnim zajednicama s Dijanom i Silvanoin, ili sa-
mostalno (na rtveniku iz Ljubukog: NIMPHIS
SACRUM, n'a malom rtveniku iz Bugojna: NIM-
PHIS). U kod Zenice Qokalitet Dvori-
ta) otkrivena je kultna objanjena kao
nimfej, a s jedne strane Silvanu i nim-
fama, a s druge Liberu i Liberi.
[Tom 1: Tab. 14 (9); Tom 2: Tab. 9 (4); Tom 3: 'I1ab. 8 (6)]
.LIT.: D. Sergejevski 1940, 160, br. 28; D.
1955; V. Pakvalin 1980. V. Pakvalin
NON.JA. AJ Paleolitsko doba. Podataka o
paleolitskih ljudi u dananjoj Bosni i Hercegovini
nema; stanite Badanj u (Stolac) dalo
je nakita, kao i igle i ila koja su
sluila za izradu odjevnih predmeta.
[Tom 3: Tab. 1 (3)]
Basler
B) Neolitska doba. O nosnJl neolitskih stanov-
nika ovih krajeva ne postoje pouzdani podaci, a
izvjesn'i. se mogu izvoditi samo na osnovu
malog broja antropomorfnih figurina, odnosno od-
jevnih predmeta predstavljenim na njima. Za ta
razmatranja najvanije su figurine butmirske kul-
ture*. Treba naglasiti da su ove interpretacije do-
sta jer je teko ta lei u
osnovi neke predstave: ornamenti s odje-
nakit ili pak ukraavanje tijela. Pored toga,
jedan dio predstava treba posmatrati u kontekstu
kultno-magijskog karaktera figurina, odnosno kao
koja se u takvim prilikama nosila. Zbog
svega toga samo kod manjeg broja figurina se od-
moe govoriti o nonji ili njenim dijelovi-
ma. Najizrazitiji primjerak u tom pogledu je slje-
figurina iz naselja Nebo* Travnik)
kod koje je dio trupa predstavljen u krat-
koj suknji. Vjerovatnu predstavu suknje nalazimo
na figurinama iz Butmira (kod Ilide) i Obra II*
(kod Kaknja) kod kojih je izvedeno poja-
u visini bedra i u tom kontekstu bi ono uka-
zivalo na donji dio Neku vrstu od
pojasa nanie, koja se otraga zatvarala, imamo na
jednum primjerku iz Butmira, a moda i na jo
nekoliko ali nedovoljno jasnih primjeraka
s istog nalazita. Pojas predstavljen u obliku trake
izvedene punktiranjem nalazimo na jednoj figurini
iz Butmira, dok je predstava prikazana na
jednoj fragmentiranoj nozi s istog nalazita. Pred-
stavu marame, odnosno ornamenata sa marame, i-
mamo na dvije figurine iz Butmira, dok se
stave nakita n'alaze na primjerka. U tri slu-
se radi o prikazu ogrlice izvedene u obliku
trake, odnosno urezivanjem i ubadanjem,
dok je na jednoj fragmentiranoj ruci urezivanjem
prikazana narukvica.
[Tom 1: SI. 49 (3, 4); Tah. 8 (1, 2)1
LIT.: J. Koroec 1943; A. Benac 1953, 250; A. Benac 1971,
101-104. B.
CJ Eneolitsko doba. Ne postoji ni jedan egzaktan
podatak o nonji ovog doba, a u potpunom odsustvu
autohtone antropomorfne plastike je samo
za nosioce kulture navesti da su mogli
imati dijelove onim rekonstruisan'im
figurina iz Ljubljanskog barja. Na osnovu
nalaza prljenaka i tego.va za
stan moe se jo pretpostaviti da se uglavnom radi
o vunenoj tkanjem.
B.
DJ Bronzano doba. Nalaz iz tumula. ranog bron-
zanog doba u Pustopolju* (Kupres) pokazuje samo
pO.Stojanje nekoliko tehnika u izradi vunenih tka-
nina; sam predmet je a ne dio
Uz vunene, za izradu odjevnih predmeta vjerovat-
nu su sluile i lanene tkanine. Dosta se upo-
trebljavaju ukrasne igle, a krajem bronzanog doba
i fibule; one slue za dijelova
na ramenu ili na prsima (spajanje krajeva,
razreza na koulji, gunju i sl.), dok su
dugmad tipa sluila uglavnom kao ukras
na Uz odijevne predmete sastavni dio no-
nje i raznovrsni nakit* za glavu (kosu), vrat
prsa, ruke i noge.
[Tom 1: Sl. 8 (3-5, 12); SL 14 (6-;16); SL 15; Sl. 27 (4, 5,
7-9); Sl. 28 (8, 9); Sl. 40 (1--'5, Sl. 45 (6, 8); Sl. 46
(5-7); Tab. 8 (3-7); Tom 3: Tab. 5 (1-4)]
LIT.: B. 1984 a, 126-127; A. Benac. 1986, 66. B.
EJ Zeljezno doba. Direktnih podataka o izgle-
du nema. Spomenici likovne umjetnusti pred-
rimskog i ranog rimskog doba (japodske urne, gema
Augustea i dr.), metalni dijelovi raspored na-
kita u grobovima i skromni otisci tekstila na eljez-
nom oruju i nakitu sa Glasinca samo dje-
rekonstrukciju. Za je sluilo vie vrsta
grublje i finije tkanine od vune ili lana, a vjerovatno
u planinskim krajevima i u zimskom pe-
riodu) i od koe i krzna. je, po svoj prilici,
bila opancima. Glavni dio bila je
ili dua koulja, potpasana pojasom od tekstila ili
koe s pojasnom a ponekad i s bogatim
metalnim aplikacijama. Mukarci su nusili i duge,
nie koljena suene, ili Noeni su i
drugi dijelovi (jeleci, to se zaklju-
po metalnim elementima za
iglama, fibulama) i njihovom
poloaju na tijelu. Jeleci s metalnim tokama karak-
su za grobove, u gla-
kulturi. Nakit* za glavu (kosu), vrat, prsa,
ruke i noge dopunjavao je nonju. Mogu se razli-
kovati tipovi nonje za pojedine et-
ili geografske grupe: japodske* u Pounju, gru-
pe Donja Dolina - Sanski Most* u sjeverozapadnoj
Bosni, srednjodalmatinske* u zapadnoj Hercegovi-
ni i jugozapadnoj Bosni, u
Bosni i Hercegovini.
[Tom 1: Sl. 11 5, 6, 8, 12-15, 1<7-23, 25, 27, 29); Sl. 16
(1-1'1, 16, 18, 2Q-.24, 26-34, 36--00, 53); Sl. 24 (1-4,
11-20); S:l. 45 (13-Hl, 20, 22, 23, 26, 29); Sl. 46 (8-31);
Tab. 8 Tab. 19 (13, 4); Tom 2: Tab. 8 (1, 2, 6--8);
Tom 3: Tab. 6 (5-9)]
LIT.: B. 1984 a. Ni9-]66; R. 1987;
B. 1987; B. 1987 a; B. 1:987 b; B.
i937 c. B.
F) doba. Sasvim fragmentarni po-
daci, koje tri obloge pojasnih predstave
vladara na novcu Daorsa, predstave enskih boan-
stava na kalupima iz poznate ostave juvelirskog
i alata, te dio draperije neke monumen-
talne skulpture ne rekon-
strukciju nonje doba u Bosni i Her-
cegovini. Spomenuti podaci bi, istina, mogli uka-
zivati na podudarnost sa odijevanja na
to bi istovre-
meno odgovaralo i ukupnom karak-
teru materijalne kulture i Daorsa u cjelini.
dio spomenutih podataka (likovne
predstave na novcu i kalupima, te draperije monu-
mentalne sku1pture) isto tako mogu biti odraz iko-
nografije sa predstava koje su Daorsima posluile
kao uzori u stvaranju spomenutih djela. Zbog toga
se podudarnusti u odijevanja s
svijetom ne moe bez-
rezervno prihvatiti, ali se ne moe ni potpuno od-
baciti. Ipak, najvjerovatnije je da se radi samo o
prihvatanju nonje, prven-
stveno od strane ueg sloja, ali primje-
reno osjetno zahtjevima podneblja i au-
tohtonim tradicijama.
LIT.: Z. 1973 a; Z. 1973 c; Z. 1876; Z.
1979. B.
G) Doba rimskog carstva (Principat). Nonja pri-
kazana na nadgrobnim spomen!icima rimskog doba
ranije je panju svojim lokalnim
osobenostima. Osobito je .enska nonja autohtonog
izgleda. Muka nonja je u manjoj mjeri lokalnog
karaktera, sastoji se od tunike i'saguma, uop-
u rimskoj nonji, dok se toga samo dvaput javlja
na spomenicima. Umjesto tunike, mukarci, a i ene,
nose dugu koulju sa dugim rukavima, vje-
rovafoo dalmatiku, koja je oblika. Smatra
se da je autohtonog porijekla. K<iulja . je imala
nekada purpurn'e trake, koje idu od ramena ili je
bila ukraena i vezom. Kratku koulju sa kratkim
rukavima nose sluge i zanatlije. Iznad koulje mu-
karci su nosili koji se na
desnom ramenu i bio iste duine kao koulja. Sa-
gum, kao i enski imao je na donjem rubu
privjeske ili rese da bi pad bora bio pravilniji. Voj-
nici u kratkoj tunici i sagumu rijetko su prikazivani
na naim spomenicima. Na spomeniku iz Priluke
(Vaarovine*, Livno) vojnik nosi duge. uske
i debele do koljena, dananjim tozlu-
cima. je prikazan'a u obliku
ili opanaka. ene su prikazane u dugoj haljini sa
rukavima, preko koje ponekad nose halji-
nu fibulama na ramenima. I za
ovu dvostruku haljinu smatra se da je bila autoh-
tonog porijekla. ene su nosile i posebnu vrstu
ogrnutog preko koji se pridravao ru-
kama oslonjenim na struk ili je bio prekrten na
prsima. Haljina i ena bili su ponekad bo-
gato ukraeni vezom, koji je u nekoliko
prikazan na spomenicima, a osobito je bogat
na nonji ene na spomeniku iz Vaarovina (Pri-
*
123
luka, Livno). Javljaju se i drugi osamljeni
oblici npr. galski na spomeniku iz
Zenice ili kratka koja pokri-
va samo ramena na pastirici sa reljefa iz Priluke.
Rimski pala javlja se samo u dva
Dok su mukarci prikazani uvijek gologlavi, ene
nose vrlo pokrivala kao.: marama u obliku
vela (u okolici Konjica i zatim marama
sa zavrnutim rubom koji ;na dijademu, a krajevi
joj se vezuju na potiljku ili se ukrtaju na
kao turban (centralna Bosna), pa mala ili velika kapa
koja kao kalota prekrivaju glavu (centralna Bosna
i Podrinje). ene su prikazane i gologlave, a u po-
gledu frizura slijede rimsku modu.
dio autohtone nonje je nakit, teki pekto-
ral na prsima, sastavljen. od fibula vezanih lanci-
ma. Vrlo raznovrsnih je oblika, a nekada sa poja-
som jednu cjelinu. Naunice i prstenje su, me-
rimskih oblika.
[Tom 1: Tab. 9 {l-6); Tom 2: Tub. 1-0 (4, 6)]
LIT.: C. Patsch 1914, 209-2.111; I. Cremonik 1963.
I. Cremonik
H) doba (Dominat). O nonji, od-
nosno odijevanja, stanovnika ovih krajeva
u doba saznajemo preko reljefa na
nadgrobnim spomenicima s kraja 3. i iz 4. st., naro-
onim iz centralne Bosne (Bijele vode* u Vi-
njici kod Kiseljaka, u Zenici,
i kod Travnika), te iz zapadne Bosne (Sre-
dice* kod ipovo*). Drugi izvor podataka
o nonji su predstave na kultnim spomenicima o-
vog doba koji pripadaju autohtonum stanovnitvu,
pa dijelom mogu prikazivati i odijevanja. U
nonji mukaraca na ovim spomenicima
kao dio koulju dugih rukava (tunica mani-
cata) i plat (lacerna). Ovaj dio poznat je
provinciji u Dalmaciji kao nacionalna nonja (dal-
matica). U to doba, izgleda, odijevanje je bilo pod
uticajem orijentalne nonje, pa svoju
jednostavnost zamijenilo bogatstvom ukrasnih ele-
menata. koji se kod mukaraca od-
govarao bi platu (lacerni-hlamidi). Dio nunje mu-
karaca bi kako prikazuje spomenik iz Vinjice,
bila i tzv'. callicula, poznata na koptskoj nonji.
Na ovim spomenicima kod mukaraca mogu se uo-
i tunike kratkih rukava. Uz pojavlju-
je se ponekad i uski al, koji dolazi i uz galsku
nonju. Na navedenim nadgrobnim spomenicima iz
centralne Bosne, kao na onom iz Gornjeg Ribnika*
i ipova*, prepoznajemo i ensku nonju iz perioda
kasne antike. Ovi reljefi prikazuju i dio enske
koja se naziva gornja ili dvostruka haljina,
a nosila se preko donje haljine. U periodu tetrar-
hije taj dio se naziva dalmatikom koja se
autohtonim dijelom enske nonje. Ona se op1sUJe
i kao bez rukava, pa je po tome tu-
nici. Spominje se i u ediktu cara Dioklecijana. Dal-
matike su mogle biti ukraene vezom. Drugi
jan dio enske je poznat sa
spomenutih stela. To je elemenat nonje veoma ko-
ristan za zatitu od zime. se na jednom
drugom reljefu iz Vinjice da su ramena ene -
- sluavke pokrivena palom (himation). Na relje-
fima ena iz Zenice, posebno kod jedne, vidi se
galskom s prorezom za ruke.
Tako na tom imamo moda rijedak ele-
menat enske -nonje, koji bi ukazivao na doselje-
elemenat. su ukraavani i resama. Ma-
rame i druga pokrivala za glavu,
124
za doba principata, vjerojatno su noeni i U.kasno-
doba.
[Tom 1: Tab. 9 {7); Tab. 21 {9, 10); Tom 2: Tab . .11 {1, 3)]
LIT.: D. Sergejevski 1957 a; I. Cremonik 1963. V. Pakvalin
I) Rani srednji vijek. Sasvim je vjerovatno da
je u doba seobe naroda, u uzajamnom dodiru rim-
skog i varvarskog stanovntitva u pod-
Carstva, dolo do izvjesnih promjena u
detaljima nonje, i jednih i drugih. O gotskoj nonji
govore nam vie pisani izvori vremena, dok na
osnovu arheolokog materijala do sada poznatog u
Bosni i Hercegovini moemo upo-
trebu stilusa za pridravanje vela na glavi, fibula
za pridravanje pojasa, malih tor-bi-
ea, za O slovenskoj nonji ovog ra-
nog perioda moemo pretpostaviti da je ostala u
tradicionalnim okvirima, a skromni ostaci tekstila,
traka grubog sukna na koji su privjesci
ogrlice, otkriveni na nekropoli Baltine bare* u Go-
mjenici kod Prijedora, datiranoj u 10....:...11. v., samo
su neznatan detalj, kao i pojasa sa Duvanj-
skog polja, ili brojne, jednostavne naunice, vjero-
vatno upletene u kosu.
[Tom 1: Sl. 29 (1-28, 33, 34); Sl 55 (1, 2); Tab. 1 (2-!G);
Tab. 10 Too .. 111. (6-6); Tab. 22 (7); Tom 2: Tab.
1.2 {2, 4-S); Tom 3: Talb. H (1-6, 8)]
LIT.: N. 1'984, 382-383, 408-409. N.
Sl. 33: Nonja, srednji vijek
J) Kasni srednji vijek. Na srednjovjekovnoj
nonji od 12. do 15. v. u Bosni i Hercegovini mogu
se sagledati odnosi i uticaji u drutvenim
i kulturnim zbivanjima. Podaci o nonji iz ovog pe-
rioda nalaze se u raznovrsnim izvor-ima: arheolo-
kim, pisanim i likovnim. Kao arheoloki izvori za
srednjovjekovnu nonju slue prevashodno nalazi iz
grobova. ostataka nonje nema. Od tek-
stila su brokatne i svilene zlatotkane tra-
ke, upletene i lanene vrpce i po.neki luk-
suznije tkanine i kapa. Od metalnih dijelova nonje
su brojn'a dugmad, dijelovi pojaseva, kop-
i igle. Arheoloki ostaci daju samo frag-
mentarnu sliku nonje, i to prema nalazima, uglav-
nom Iz rasporeda ovih nalaza u grobo-
vima moe se naslutiti kroj kao i vrsta tka-
nine od koje je pravljena. Likovni izvori
koji daju podatke o nonji su mnogobrojni i iz raz-
nih grana likovnih umjetnosti. Prije svega, tu su
pr.ikazi na freskama, minijaturama, skulp-
turi, i novcima. U ovoj vrsti izvora, sem
na uglavnom su prikazane nonje vladara
i plemstva. su to shematski prikazi, stili-
zovani i uklopljeni u ikonografske she-
me. Pisani izvori za nonje u Bosni i
Hercegovini u ovom periodu su brojni. Oni
su sadrani u arhivskoj prevashodno dubro-
Preko testamenata, inventara ostava i raz-
nih i drugih ugovora doznaju se nazivi
mater.ijala i njiho.va provenijencija. To
su imena kupaca, trgovaca i vlasnika to
se izgleda nonje u pisanim izvorima se spo-
minju neki odjevni predmeti ukraeni ili krojeni
n'a slavenski ili na -bosanski ali jo nije
otkriveno ta karakterie taj u kroju i uk-
rasu. Izvori nam daju najvie podataka o nonji
vieg feudalnog sloja. Na toj nonji se uti-
caji sa Zapada i Istoka. likovni izvori do-
prinose jasnijem oblasti pod utica-
jem Zapada, sjeverne. i srednje Evrope i Italije, s
jedne, i dijelova Bosne s utica-
jem Vizantije i Srbije, s druge strane. U kroju no-
nje vidljiva je tendencija plemstva i
ka u okvirima irih kultur-
nu-geografskih regiona. Prema raspolo-ivoj
moe se opisati pojedinih drutvenih slo.jeva:
vladara, feudalaca, gradskog stanovnitva, seoskog
ivlja, nonja svetenih lica i pripadnika bosanske
crkve.
Vladarska sastojala se od kaJ?e, plata,
koji je u izvjesnoj mjeri simbol vladarskog dosto-
janstva, vladarskih haljina i je
bilo da bosanski vladari na glavi nose krunu kao
simbol vlasti. Bosanska kruna bila je u obliku di-
jademe sa tri zupca, koji se razvijaju . u ljiljanov
cvijet. Kruna hercega Stjepana bila je niska i lisna-
ta, a po obliku ukrasa kraljevskoj kruni. Ban-
ske kape su prikazane na nekim novcima banova
Stjepana II i Tvrtka. Jedan tip banske kape je u
obliku klobuka, s rubom, drugi oblik je
sa zadebljanim rubom i ukrasom u obliku
trolista iznad uiju. Na dvjema varijantama novca
bana Stjepana II prikazana je kapa koja
na scuffiu. Plat, kao simbol vladarskog dostojan-
stva, bio je jednom pod
vratom. Platevi su bili od najboljih tkanina
onog vremena. U Crkvi sv. apostola Petra i Pavla
u Bijelom Polju na fresci je fragmentarno
portret humskog kneza Miroslava, koji je vladao
u drugo.j polovini 12. v. On je odjenut u prostrani
plat od bogatog vizantijskog aksamita, or-
namentisan dvoglavim orlovima u azdi-
jama. Obrub mu je od zlatne bordure sa dragim
kamenjem. Prikaz njegovog vladarskog omata iz
minijatura u Miroslavljevom na kojima
je prikazan car Irod. Irodov plat je bogato na-
bran, olako preko ramena. Na .desnom ra-
menu ima per1brahion. Iz dvadesetih godina 13. v.
je zapon humskog kneza Petra, ornamentika
po stilu na ornamentiku Miro-
slavljevog Ovaj zapon je mogao biti i
za koje su u zapadnoj i srednjoj Ev-
ropi bile u upotrebi od 12. do 16. v. U Arnautovi-
kod Visokog, u grobnici za koju se pretpo-
stavlja da pripada kralju Tvrtku I (1391),
su, u funkciji pokrova, dijelovi plata.
Za dijelove u vidu kraljevskih g.rbova vezenih usu-
kanom zlatnom icom na svilenoj pod-
lozi pretpostavlja se da su se nalazili na obrubima
plata oko vr:ata i sputali se do pojasa. Kraljevski
plat od sukna spominje se u oporuci
kraljice Katarine iz 1478. g. Na nekoliko likovnih
izvora prikazane su vladarske haljine koje su noe-
ne ispod plata. Na portretu kneza Miroslava u
Bijelom Polju prikazana je do nonih duga
haljina sa irokom bordurom ukraenom dragim ka-
menjem i lampazima od zlatnih traka. U struku
je stegnuta irokim tekstilnim pojasom s aplicira-
nim dragim kamenjem. Na novcima i ba-
nova Stjepana II i Tvrtka prikazano je nekoliko
vrsta vladarskih haljin'a. Jedna vrsta predstavlja dugu
haljinu stegnutu u pasu pojasom ili krojem, na donjem
rubu ukraenu bordurom. iroke, bogato ukraene tra-
ke na prsima seu do pasa. Druga vrsta prikazane
haljine je duga, uska do pasa, a u donjem dijelu
iroka i nabrana. Dugmad je gusto nanizana ili do
struka ili po cijeloj duini haljine. je bila
iljasta prema modi onog doba u Evropi.
enska vladarska poznata je sa prikaza na
stolici iz Bukovice i sa nadgrobnog spo-
menika kraljice Katarine u Rimu iz druge polovine
15. v. Na glavi je kraljica nosila krunu, samu ili
na marami, koja u naborima pada na vrat. Haljine
su bogato nabrane i stegnute pojasom. Kraljica
Katarina je ogrn'Uta platom.
Za nonju feudalnog sloja posjedujemo dosta
raznovrsnih izvora, iz kojih se moe da
se razvijala u dva pravca. Mnogo nam je poznatija
nonja vieg feudalnog sloja, iz perioda
14. i 15. v., koja se razvila pod jakim uticajem
Zapada, s izuzetkom dijelova Bosne. iri
slojevi plemstva ostali su vjerni narodnim tradici-
jama, pa se njihova nonja od razlikovala,
vjerovatno, samo po ljepoti i bogatstvu materijala
i ukraavanja. Na formiranje tipova ireg
drutvenog sloja u Bosni imali su uticaja otra so-
cijalna razlika i kulturna autarhija pojedinih kra-
jeva. Prema izvorima, ima nekoliko vrsta stranih
i kapa. Od kapa stranog porijekla poznate
su chapelle, scuffia, visoke, gore zaravnjene kape
sa dodacima iznad uiju i klobuk, koji se nosio u
Dalmaciji, Panoniji i Srbiji. Sa shematskih prikaza
na poznata .su tri oblika kape. Na
Hercegovine prikazane su kape sa
dugim iljatim zavretkom unazad. Po-
negdje se razaznaje i kratki za vrat tako
da prikaz na Drugi oblik kape
predstavlja vuneni ili platneni klobuk opervaen
krzn0nom trakom, dok vrsta predstavlja kapu
niskog, ovalnog oblika sa jednostavnom
prikazan'a na zapadne Hercegovine
i jugozapadne Bosne. Za odijela najvieg bosanskog
plemstva poznato je da su slijedila zapadnu, go-
modu . svog vremena. Iz pisanih izvora do-
znaju se vrsta tkanina i nazivi odijela. Posredstvom
dio uvoznih tkanina stizao je
iz italijanskih gradova. U 12. i 13. v. uvoena je
roba iz Vizantije i sa Sicilije. Za u pisanim
izvorima pominju se nazivi plat, kontu (dug ka-
put) i uba, dugi iroki sa kratkim i irokim
rukavima, iveni od uvezenih tkanina, ukra-
eni skupocjenim ukrasima ili krznom. vr-
sta plata je od grubog sukna, neka vrsta
kabanice, gunja i biljca. U izvorima se poj-
movi bosanskog i gunjevi bosanskog kro-
ja.
Na raci sv. imuna u Zadru, koja je
oko 1380. g., nekoliko scena prikazuje bosanskog
bana i njegovu najbliu okolinu. U tim scenama
prikazana je nonja ondanjeg najvieg bosanskog
plemstva. Po kroju njihova nonja se uklapa u mod-
ne tokove druge polovine 14. v. u Francuskoj (ka-
trouglasti zavreci rukava koji pokrivaju
ake, nisko sputeni pojasevi). ene nose haljine
mipartie sa arama po zapadnod modi. Karakte-
su uska muka odijela sa horizontalnim
prugama. Iste pruge se na prikazima sa ste-
u Radimlji iz 15. v. Smatra se da je ovaj
ukraavanja za Bosnu u 14. i 15. v
iako se kroj odijela poneto mijenja. Pojas na pri-
125
kazima iz Radimlje je na samom struku, to
je karakteristika burgundske mode. Dio zapadne
nonje su, dakle, haljeci koji seu do ko-
ljena, a su nizom dugmeta koja su u
velikom broju nalaena i u groboiVima, a karakte-
su, pored raznih traka za vezivanje, za go-
modu u zapadnoj i srednjoj Evropi. Niz dug-
meta na grudima i rukavima upotrebljava se tako-
i na haljinama kroja na kodi
je uticaj izvrila moda iz V:izantije. U crkvi u Do-
bru.nu iz druge polovine 14. v. na ktitorskoj fresci
prikazan je upan Pribil sa sinovima. Oni nose duge
haljine koje se do pojasa nizom dugmeta,
a donji dio je na dijela radi jaha-
nja. To je bila privilegija i moda visokog plemstva
u Vizantiji i Srbiji. U jednom grobu u Biskupu kod
Konjica, r<a kneevskoj nekropoli
su ostaci duge muke haljine sa 111 dugmeta. Od
ostale svakodnevne poznati su svite, upani
i haljeci. Na svim likovnim prikazima nonje od
12. do 15. v. pojas je dio muke
je u modi u 14. i 15. v. Izvori ga uglavnom spo-
minju kao zlatarski proizvod. U Bosni su
dijelovi dva metalna luksuzna pojasa (jedan kod
Tuzle, a drugi n'a Glavici* u Han Biloj kod Trav-
nika). a i zaponi u grobovima na nekropo-
lama: Mramorje* u Grborezima (Livno), Gradine*
u Bugojnu, Pavlo.vac u Kasindolu kod Ilide i dr.).
U pisanim izvorima se spominje luksuzni
bosanski po.jas, ali njegov izgled za sada nije po-
znat. feudalne gospode poznata je sa neko-
liko minijatura iz Miroslavljevog i Hrvo-
jeva misala, sa kaznaca Nespine iz Zgonova
u Malom Cajnu kod Visokog i sa prikaza na raci
sv. imuna. Na svim prikazima to je iljasta go-
koja je drutveni i klasni
poloaj.
enska feudalna nonja je manje poznata od
muke. Osim nonje najvieg feudaln'Og sloja, od
enske nonje poznat je tip haljine, koju
su nosili iri slojevi plemstva. Haljine su duge i
zvonaste, neke stegnute u struku. Gornja haljina
je bez rukava i se preko donje, koja je ua
i sa dugim rukavima. Uz ensku nonju idu jo
mjedene, srebrne ili Otkrivene
su u grobovima u kod Visokog, Gr-
borezima i Nosile su se na glavi i pridra-
vale veo.
U u . Grborezima i Bukom blatu
nasip* i Glavica* u Podgradini, Maeta
u Bilom Polju) su metalne igle, koje su
sluile za vela kod ena ili za pri-
kod mukaraca i ena, te dvo-
struke za zatvaranje koulje. Odijelo grad-
skog stanovnitva u Bosni iz kasnog srednjeg vi-
jeka nije blie poznato. Pri velikom mijeanju so.-
cijalnih i drutvenih elemenata u varoima vjero-
vatno neki poseban varoki tip nonje nije ni po-
stajao. U nonji vjerovatn'O je bilo izvjes-
nih uticaja, ali se zapaa da u kroju nije bilo ve-
likih razlika nonje nieg plemstva i se-
ljatva. Uslovi razvoja nonje zavisili
su od liturgije i vjerskih centara. Za Basnu je spe-
pitanje nonje pripadnika bosanske crkve.
oni ili nisu imali jedinstvenu ili
su je lako odbacivali i prihvatali ostalih
drutvenih slojeva.
[Tom 1: SI. 29 (29-32); Tab. 3 (1, 2, 4-1); 'Tu.b. 23 (7); Tom 3.
Tab. 13 (3, 4)]
LIT.: I. Cremonik 1951 a, 241-270; I. 1952,
lH-120; J. 1953; M. Vego 1955, 157-166; M.
Vego 1J957, 127-141.; . Basler 1964; B. Radoj-
126
11969; B. 1973, 207-234; P.
245---.265; P. 1'974; P. .1980, 214--221; N.
19&2, 123-165; P. 1984 a, 537--548. L. Fekeza
NOVAC, v. Numizmatika.
NUMIZMATIKA. A) Predrimsko doba. Najstariji
(srebrni i bakarni) kovani
kao i u nJemm koloo1Jama dilJem
Mediterana tokom 4. i 3. st. pr. n. e. stizali su u
dananju Bosnu i Hercegovinu preko. trgo-
emporija Salone i Narone, a ponekad i kop-
nenim putem preko i
nalazi ovakvih novaca msu cesti, ali dV'!Je
velike ostave novaca da je J?ri-
sustvo ovih novaca po naim krajevima u predrim-
sko doba bilo znatno. Naime, 1852. godine otkri-
vena je u kod Pala velika ostava (oko 2.000
primjeraka) srebrnih novaca koji su u 2.
st. pr. ll'. e. kovani u kovnicama Neapolisa, Crotona,
Agrigentuma, Thasosa, Abdere, Istrosa. U Vranka-
menu kod Bosanske Krupe je velika ostava
(170 komada) bakrenih novaca kojima
su neki teki i preko 100 grama. Ti su novci ko-
vani u kovnicama sjeverne Afrike
go Numidia) tokom 2. st. pr. n. e. Treba spomenuti
da' se u Bosni i Hercegovini najvie nalo
novaca koji su t.okom 3. i 2. st. pr. n. e. kovam u
kolonijama Jadranskog mora i to na otoku
Visu (Issa), na Hvaru (Pharos) i na (Kor-
kyra Melaina). .
Mnogo je vie srebrnih noyaca kovamh.
kovnicama Apolloma
u Albaniji) Dyrrhachium (danas Drac 1:- AlbamJI):
Ove su dvije kovnice bile vrlo produktivne u 2. I
1. st. pr. n. e. Novci iz ovih kovnica nalaeni su
vrlo po cijeloj Bosni i Hercegovini, a kod Der-
vente je i ostava (15 kg) no;rca.
nalazi novca ilirskog kralJa Balla1osa
su u okolici Nevesinja i Bosanskog
Petrovca. broj ovih novaca je na Gra-
dini* u kod .. Stoca 26 komada, te u Be-
ruici kod Gacka 9 komada. Najvie ovih novaca
iz ilirske kovnice Risan
u Boki Kotorskoj). Veoma su ri3etk1 novcic1 ple-
mena Daorsa.
Keltski su n'OVci prava rijetkost.
nalazi iz Posavine (Donja Dol!na* kod 1:.o-
sanske Gradike) iz okolice Tuzle i iz SembeFIJe.
Na je samo jedan kelt-
ski u Klobuku* kod Ljubukog.
Jo prije rimske okupacije ovih k;ajeva
je stizati rimski republikanski i na]pn3e
u krajeve june a zatim
retve i njenih pritoka dubl3e u R1m:
ski su trgovci preko Salone I
Narone dopremali u niase kra1eve oruzJe,
i nakit, a ovdje su kupovali ito . i
proizvode. Najstariji rimski republikanski novci naJ:
se nalaze u krajevima koji su blie jadransko]
obali (juna Hercegovina, Duvanjsko, i
polje). Na lokalitetu Borska Greda ispod
planine Kamin'ice (selo kod
je ostava od stotinjak rimskih republikanskih de-
nara iz 2. st. pr. n. e. .
B) Rimsko doba. U naim Je
mnogo rimskog carskog nove.a, .a to
jer je taj novac bio u N"7Jvis: Je ovog
novca na mjestima gdJe su bila rimska na-
selja rudnici banje i logori.
ovog su i u vrlo
nim i mjestima (obronci
skavice, i Vrana). Novci prvih
rimskih vladara nisu nalaeni tako kao novci
i 4. st. Najvie rimskih carskih iz 1. i 2.
st. je na lokalitetu (Humac kod
Ljubukog). To je najpouzdaniji i dokaz da
je ovo rimsko podignuta ubrzo
poslije osvajanja naih rimskih
carskih novaca iz prvog st.olJeca Je na loka-
litetu Gradina (Grad) u Gracu kod Posuja i na
Crkvini* u Duvn'U.
Znatno je vie rimskog novca iz 2. st. Treba
spomenuti velike ostave iz tog razdoblja i to:. Ba-
bin Do kod Stoca 30 bakrenih novaca (sestertiusa),
kod Ljubukog - 60 bakrenih (se-
stertiusa) Bugojno 1 i 2* - 30 sesterhusa i 40
srebrnih 'denariusa. Veliki broj (slu-
nalaza imamo iz 2. st. je nalaza
na mjestima kuda su nekada prolazile ce-
ste, 'ili na mjestima gdje su nekada bila rimska
naselja. .
Mnogo je vie i i .skup!lih nalaza
(ostava) iz 3. st. Tu treba spomenuti veliku
(790 komada) bakrenih novaca
koji su kovani u kovnici Viminatium (danasnJ1 Ko-
st.olac u Srbiji), a su u 1 *, kod Sre-
bremce. Iako je spomenuta kovnica od 239. do 254.
godine proizvodila velike
taj je novac slabo nalaen na podrucJU Bosne i
Hercegovine. ostave rimskog srebrnog novca
iz 3. st. su u Fojnici 1 i 2*, Humcu*,
Podastinju* kod Kiseljaka, u Otroj Luci* kod Ora-
jo i Obudovcu kod Bosanskog .
Izgleda da je rimska rudarska
vrlo iva u 2, 3. i 4. st. Na lokalitetima L3u-
bija*, Donja Troska* u Blaga.i-:-!apri, kod
skog Novog, Domavia* u
ca) i Fojnica*, je mnogo rimskih no-
vaca koji slue i kao najpouzdaniji oslonac za da-
tiranje tih rimskih rudnika. . .
Dok se nalazi iz 1. 2. i 3. st.
sastoje preteno od srebrr:ih novaca ba-
krenih), dotle se nalazi iz 4 . st. sa-
stoje od bakrenih i to sitmh. Ne-
bi bilo nabro31ti nalaze, pa
spomenuti samo vece i znacaJnlJe ostave ovak-
vog novca. U Jelainovcima* kod
je ostava u kojoj je bilo k$ s'l.tnog rrm-
skog novca iz 4. st. Samo mah broJ 01.:og
dospio je u Zemaljski muzej i to su novci naslJed-
nika cara Konstantina Velikog, 306-337
tinus II, 337-340, Constans, 337-350, Oonstanti-
Sl. 34: Vanije ostave novca
J
us II, 337-361). U Vidovicama* kod Oraja ribari
su u mulju pored rijeke Save n'ali 1.800
komada sitnog rimskog bakrenog novca (carevi Va-
lens, 364-378 i Valentinian'Us I, 364-375). U Mo-
kricama* kod Bosanske Gradike je ostava
od 700 komada sitnog rimskog bakrenog novca iz
4. st. (Valens 364-378, Valentinifillus I, 364-375,
Gratianus, 367-383). Na Crkvinama u Trijebnju
kod Sfoca je 'ostava u kojoj su bili
bakreni novci (follis) rimskih vladara s 4.
st. (Galerius, 293 - 311, Constantius I, 293 -
-306, Chlorus, 292-306, Maximinus Daia, 305-
-313, Licinius, 308-324). Manji dio ove ostave
dospio je u Zemaljski muzej u Sarajevu, a
dio u druge muzeje Jugoslavije. U Gornjem Se-
heru kod Banje Luke je ostava (oko
600 komada) sitntig rimskog bakrenog novca koji
je tako da ne =amo koji su vladari bili
zastupljeni. Manje ostave (ispod 100 komada) rim-
skog novca su u Mlinitu* kod u
Viegradu 1*, na Velikim Vratima* na Kupresu i
u Hrbljanima* (Dolac kod
Prilikom sistematskih arheolokih istraivanja
je u Mogorjelu* (Capljina) oko 200 rimskih
a na u kod Capljine
40 komada. Svi su iz 2. 3. i 4. st. To je do-
kaz da su ova oba rimska poljoprivredna imanja
{villa rustica) prestala s poljoprivrednom djelatno-
u 4. st. Brojni nalazi rimskog novca iz 3. i 4.
st. na Ilidi* i u Gornjem eheru* da
su se Rimljani vrlo intenzivno koristili ovim ljeko-
vitim banjama u to vrijeme. U toku sistematskog
arheolokog istraivanja rimskog Mithrae-uma kod
Konjica* je oko 100 komada rimskih novaca
iz 2, 3. i 4. st. To je dokaz da je ovo kultno mjesto
napravljeno u 2., a prestalo je s radom u 4. st.
Nije nijedna ostava rimskih novaca iz
5. st. je samo nekoliko cara
Honorius-a, Theodosius-a II i Valenitinianus-a III. Ni-
je nijedan posljednjih careva Julius-a,
N epos-a ni Romulus-a Augustulus-a, a - to nije ni
jer su u to vrijeme samo dvije kovnice pro-
izvodile novac (Ravenna i Rim).
Iz 6. st. imamo dva
nalaza novca. Jedan
gotskog vladara Athalariha (516-534) je u
Vinici* kod Duvna, a Theodahada (535-553)
u okolici Iz tog razdoblja je dosta
ranobizantijskih ntivaca (preteno bakrenih,
srebrenih i zlatnih). su :ziastupljeni ovi vla-
dari: Anastasius, 491-518, Justinus, 518-527, Jus-
tinianus, 527-565, te Mauricius Tiberius, 582-602.
Bizantijski zlatni novac (solidus) zadrao se u toku
cijelog srednjeg vijeka u trgovini za cijelo Sredo-
zemlje i za gotovo cijelu Evropu. Njegov kvalitet
i njegova teina (4,54 gr zlata). ostala je
nepromijenjena. Tek u 10. st. se njegova te-
ina smanjivati. Po naim krajevima je do-
sta nalaza bizantijskih zlatnika {soli-
dus-a i tremissis-a). Poznate su i tri velike ostave
bizantijskih zlatnika. U Grabovniku* kod Ljubu-
kog je 19 bizantijskih zlatnika iz 6. st.
{Ju.stinianus I, Justinus II). U Vitini 3* kod Lju-
bukog je 29 bizantijskih zlatnika iz 11.
st. (Romanus III Argyrus), a u Gornjoj Drenici 2*
kod Mostara je ostava, oko 300
zlatnika, istoga cam. Cesti su nalazi bizantijskog
n'Ovca koji je kffilkavnog oblika. Ikono-
grafske predstave s bizantijskog novca preuzeli su
venecijanskog, srpskog, i bo-
.sanskog novca. Nai nazivi perper, solad, soldin,
127
od bizantijskih nominala hyperperon i soli-
dus.
C) Srednji vijek. U naim krajevima se
mogu (kao nalazi) srednjovjekovni
venecijanski novci. Mali talijanskih gradova
(piccoli) se mogu pored zidina sred-
njovjekovnih crkava i . u grobovima. Takve nalaze
imamo npr. na lokalitetima Crkvina u
ko.d Konjica, Nova Bila* kod Travnika, Varoita*
u kod Sarajeva, Mramorje* u Grbo-
rezima kod Livna, te Crkvina* u Vrutcima (kod Vre-
la Bosne) na Ilidi. ostava venecijanskog
srebrnog novca (415 komada) iz 13. i 14. st.
je u selu 2* kraj Mostarskog Blata.
Koruki srebrni novci frizatici (nazvani po kov-
nici u Friesachu) nisu nalaeni u Bosni i Her-
cegovini. Poznata nam je samo jedna ostava
n'Ovih novaca sa Kamenja* u Gajevima kod Bosan-
skog amca. Po tome bi se moglo pretpostavljati
da su ti novci dopirali u sjeverne krajeve Bosne,
ali nema potvrde da su stizali u srednju
Basnu i Hercegovinu.
Neki nalazi i velika ostava iz oko-
line Sanskog Mosta da su u nas u toku
13. i 14. st. cirkulirali slavonski banovci. Ovi su
novci kovani za vrijeme kralja Bele IV, kralja La-
dislava IV, bana Ivana bana Nikole i bana
Mikca
su kovali svoj vlastiti novac od
1337. do 1803. godine. Za cijelo to vrijeme Dubrov-
nik je odravao vrlo. veze s
Bosnom, pa nije to je novaca
vie nego svih drugih zajedno.
nih nalaza ima iz svih krajeva, a najpoznatije su
ostave iz Gornjeg Vukovskog$ kod Kupresa (108
komada), iz Vare-Drokovca kod Varea (400 ko-
mada), Vranjske 1 * kod (185 komada). U
svim drugim ostavama srednjovjekovnog novca na-
se i po nekoliko
14. st. gospodar Bosne bio je Pavao
On je naredio da se kuje srebrni novac s
natpisom DUX PAUL BAN MLADEN. Ovo se sma-
tra prvim bosanskim novcem. Promjer mu je 20 mm,
a teina oko 2 gr. Za vrijeme njegova nasljednika
Stefana (1322-1353) kovano je dva-
desetak tipova srebrnih dinara s natpisom STE-
F ANUS BANUS BOSNE. Da bi zaustavio penetra-
ciju novca u Basnu on je naredio da
se kuju imitacije novca.
U vladavine Tvrtka I kovan je novac
s natpisom TVERTCO BAN BOSNE. Ovaj je novac
imao promjer 17 mm i 0,85 gr. teine, pa je u kon-
kurenciji s i venecijan'Skim bio zapostav-
ljen i potiskivan. Sfoga je Tvrtko niaredio da se
nabave novi i kalupi za kovanje novca. Po
tim novim kalupima kovan je novac koji je bio
teak 1,65 gr., a promjer mu je bio 20 mm. Godine
1377. Tvrtko je postao kralj, pa je na novcu pred-
stavljen u dugoj u desnoj ruci scep-
tar, a u lijevoj jabuku. Naokolo je natpis T(vrtko)
REX BOSNE ET RASIE. Ovi su novci kovani u
Kotaru i vrlo su rijetki.
Za vrijeme Tvrtkovih nasljednika (Dabie i Os-
toje) nije kovan novac. Kralj Tvrtko II (1420-1443)
je 1436. godine kovati novac u tri
tj. gro, dinar i poludinar (grossus, denarius, me-
dius denarius). U tipolokom pogledu njegovi novci
predstavljaju novost, jer je naputen stari tip ko.ji
je preko venecijanskih i novaca bio
preuzet iz bizantijske numizmatike. Umjesto stereo-
tipnih bizantijskih motiva Tvrtko II je preuzeo s
bosanskih grbovni motiv (tit s okrunjenim
.... """;;..,"------------------------------- --
128
inicijalom T, kacigu, krunu i naokolo nat-
pis DNS (Dominus) TVRTCO REX BOSNE, a na
reversu je lik zatitnika Bosne sv. Gregorija iz Na-
zijanza i natpis S GREGORIUS NAZAZENUS.
I kralj Toma (1443_:....1461) kovao je novce kao
i njegov prethodnik s tim to n'a nekim norninali-
ma umjesto latinskih natpisa imamo natpis na na-
em jeziku GOS TOMAS CRA(lj) BOSNE. I po-
sljednji bosanski kralj Stefan (1461-
-1463) kovao je lijepe srebrne dinare od kojih su
neki imali natpis na latinskom jeziku STEFAN RE-
GIS, a neki na naem jeziku STEFAN CRAGL
(kralj). Od ovog vladara poznat je i veliki zlatni
dukat (30 mm promjer, 14,05 grama teak) s nat-
pisom na aversu MONETA AUREA REGtS STE-
FANI i na reversu GLORIA TIBI DEUS SPES NO-
STRA. Neki eminentni sumnjaju u izvor-
nost i vjerodostojnost ovog zlatnika.
ostave bosanskog novca su u
selu 1 * kod Konjica. Tu je 1904. godine
zemljani u kojem je bilo 1400 komada
bosanskih srebrnih novaca. Cup s priblino istim.
brojem novaca je i 1982. godine. Od ukupno
2800 komada oko 2/3 su novci bosanskog kralja
Tvrtka II, a oko 1/3 kralja Tomaa. U drugim osta-
ODAVIC, arheolog (Dubrovnik, 11. 8. 1945-).
Diplomirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu
1972. a magistrirao na Filozofskom fakultetu u Za-
grebu 1987. god. je na mnogim siste-
matskim i zatitnim iskopavanjima u Bosni i Her-
cegovini (Pod kod Bugojna, Donja Dolina i dr.), a
vodio zatitna iskopavanja na srednjovjekovnom
gradu u Tenju*. Na irem oko Trebinja
identifikovao i opisao. vie od stotinu novih arheo.-
lokih nalazita, posebno gradina i tumula.
ReLevantni iradovi: v. Bibliografija. B.
A) Paleolitska doba. Pored lova i sakuplja-
nja plodova, paleolitski se bavio i drugim
djelatnostima: podizao je sk1onita,
i kamen i kost u To su, prije sve-
. rezala, strugalice, svrdla i strgala, a me-
kotanim alatkama ila, potrebna za ivanje ko-
ne Oblikovanje razvija se postupno:
najstarija spadaju rezala i strugalice, jo od
starijeg paleolitika, to se usavrava u tolm moHs-
teriena* (Lona* i Kamen* u Makljenovcu kod Do-
boja i druge stantice), da bi u paleolitiku
(aurignacien*, gravettien*) razvoj dostigao vrhunac
osvajanjem broja alatki od kamena i kosti
(Crkvina*, Londa* i Kamen* u Makljenovcu kod
Doboja, i Mala* gradina u Kulaima kod
Prnjawra, Visoko brdo* u Lupljanici kod Dervente,
Badanj* u kod Stoca i druga nala-
zita).
[Tom 2: Tab. 1 (1-1-0); 'Dab. 2 (le-32); Tom 3: Tab. 1
(4---10)]
LIT.: f>. Basler 1:979 a. Basler
B) Neolitska doba. Razvoj privrede i raznovrsne
aktivnosti u ve:ai s njom doveli su tokom neolita
do razvoja velikog broja i sprava.
ove vrste spa-
daju: kamene sjekire i kremeni no-
i razni struga& i svrdla, kotan'a ila,
spatule, udice, harpuni, motike, te kameni
brusovi i rvnjevi. Produkcija ovih raz-
o
vama koje smo prije. spomenuli, zajedno s dubro-
i ven'ecijanskim novcima naao se uvijek
i po koji bosanski. Samo pet bosanskih vladara
kovalo je svoj noviac, pa je zato ovog novca mnogo
manje nego i venecijanskog.
nalaz bosanskog novca u povod su za pret-
postavku da je kovnica bosanskog novca mogla biti
u Konjicu (ranije pretpostavke: Flojnica ili Srebre-
nica).
[Tom 1: Tab. 1 (15-1'7); Talb. 3 (19); Tom 2: Tab. 13 (4, 5);
Tom 3: Tab. 7 (5)]
LIT.: C. Truhe!ka :ta89; C. Patsch 1894 a; C. Patsch 1896 d;
C. Truhelka 1897; C. Patsch 1900; C. Patsch 1902; C. Tru-
.helka 11902; A. Makanec 1$06; C. Truhelka 1906 a; B. Head
1'91J, 313-31:8; D. Sergejevski 11930 a1; I. 1937, 13-
--'15; D. Sergejevski 1930 ai; I. 1937, 13-15; I. Ren
1944; M. 1952; D. 1952; J.
1955; J. 1955 a; M. Vego lll55 a; J. 1956;
J. Hl57; J. 1958 a; I, 1959,
67-95; J. 1962; D. 1965; G.
L970; f>. Basler 19711 ai; G. 1972; G.
11973; Z. ll!l73 a; f>. Basler 1973 b; G. Kra-
1976; G. 1977; G. 1978; G. Kra-
1979; G. 1!979 ai; G. 1980; S.
1980; G. 1981; G. 1981 a;
T. 1982; G. 1'900; G, 11183 a;
G. 11183 b; G. 1985. G.
je kako u okviru pojedinih neolitskih etapa
tako i u okviru pojedinih kultura i njihovih nase-
lja.
O kamenoj i kotanoj industriji ovog tipa u
i impresso* -kulturi moemo suditi go-
tovo na osnovu nalaza u
presso-sloju Obra I* (Kakanj), gdje su, istina, za-
stupljeni gotovo svii navedeni tipovi, ali u skrom-
nom broju i dosta slabo
Kremena i kamena industrija kakanjske* kul-
ture ne odlikuje se ni velikim kvantitativn'im ni
kvalitativnim usponom u odnosu na prethodnu fa-
zu. kamene sjekire su malobrojne, iako su
zastupljena oba tipa, uz apsolutnu domi-
naciju kalupastih sjekira. kremenim alatom
sitna noevi, svrdla. Ob-
lici su pravilni, sa sitnijim ili krupnijim retuon:l"" -'" ..
od kosti su znatno bogatije, a nji-
ma se posebn'O istiou ila sa posebnim spljotenim
oblikom glave. Gledano u cjelini, niajraznovrsnije
bipove u okviru kakanjske kulture nalazimo
u Obrama I*. danilske* kulture u Bosni i
Hercegovini su potpuno nepoznata.
kulturama neolita najrazvijeniju
proizvodnju alata nalazimo u butmirskoj* kulturi,
mada pojedinih naselja postoje
razlike. Tako, npr., najvie je
u Butmiru* (Ilida), a najvie okresanih i poluob-
sjelcira iz Kraljevina* u Novom ehe-
ru (Maglaj). Butmir* se odlikuje velikom mnoinom
kremenog alata, a jednia od njegiovih
su noevi s usjecima za vezivanje pri donjem kra-
ju Obre II* (Kakanj) imaju najraznovrsniju
produkciju Kremena industrija Neba* u
(Travnik), u cjelini kvalitativno zaos-
taje za Obrama i Butmirom. Nalazi kotanog
variraju jo Vie. U Butmiru i Kraljevinama se
kotane javljaju izuzetno rijetko, dok Ne-
bo i Obre II karakterie obilje takvih nalaza: ila,
spatule, sjekire od roine i sl. Pored ovih
nalaza Obre II karakteriu i nalazi drvenih
kultura se odlikuje velikom
kamenog, kremenog i kotanog ala-
ta, koji se javlja u svim vrstama i tipovima, ali ta
konstatacija vai samo za (Konjic), dok
se u (Tihaljina kod Gruda) i Popo-
vom dolu* (Gorade) javljaju u zanemarlji-
vom broju.
kultura u cjelini ima slabo razvi-
jenu produkciju u starijim fazama.
u Gornjoj Tuzli* se prvi put tokom neo-
lita u Bosni i Hercegovini javlja jedno izra-
od bakra - ilo.
LIT.: A. Benac 1964 a, 94-1.00; A. Benac 1971, 81-96; A.
Benac 1973, 39--46. B.
C) Eneolitsko doba. i sprave ovog doba
kavakteriu dvije odlike. S jedne strane, to je pa-
ralelna upotreba bakarnog i
od tradicionalnih sirovina (kamen, kremen, kost),
dok, s druge strane, jo uvijek postoje
kod kojih nije posve jasno granicu
i oruja. Gledan\J u cjelini, uprotreba
kremenog, kamenog i kotanog jo uvijek
prevladava nad bakarnim
to se kremenih, kamenih i kotanih izra-
treba da jako zaostaju :ca odgovara-
neolitskim ne samo po brojnosti nego i po
raznovrsnosti i kvalitetu izrade. Od koje
imaju. siguran karakter javljaju se kremeni
i strugalice, te kotana ila i i sa-
svim rijetko kalupaste kamene sjekire. Kameni
i kamene sjekire sa dva mogli
su sluiti i kao i kao oruje, pri je kod
ove druge forme vie izraena funkcija oruja. Me-
i sprave spadaju jo i rijetki nalaza kera-
prljenaka, tegova i pribror za izradu bakar-
n'.ih proizvoda.
bakarnim sasvim jasnu funk-
ciju imaju samo igle (poznata samo dva pri-
mjerka iz Pivnice* u (Odak) i sjeki-
re s otvorom za i krstasto postavljenim
Ostale forme sjekira: sjekire-
lepezaste i sjekire sa us'adni-
kom i jednom otricom, mogle su imati dvostruku
namjenu, i kao i kaio oruje. Vrlo je vjero-
vatno da je kod lepezasilih d. sjekira sa sjekirom
ipak izraenija funkcija ol'Uja. to se hrono-
loki.h odnosa pojedinih tipova sjekira, vrlo je vje-
rovatno da su forme najstarija vrsta sjekira,
jer one oponaaju kamene .for-
me. Analiza skupnih nalaza ovih poka-
zuje da sjekire dolaze s oram tipovima koji
imaju krstasto postavljena dok se lepezaste
forme javljaju u zajednici sa sjekirama sa jednim
i usadnikom. To bi bio i pri-
rodan proces u formiranju ovih tipova i njihov hro-
noloki odnos, s tim to pojava formi ne
i upotrebu starijih tipova.
LIT.: J. Koroec 194G, 14; A. Benac 1M8, 1'1--tl;2; A. Benac
1'959 a, 23; A. Benac 1962, 27-28; B. 1978, 25-26.
B.
D) Bronzano doba. U rano i srednje bronzano
doba jo nije drovoljno, specificirano, pa su
sjekire tipova s1uile i kao oruje i kao
kotano alatke ad roii.ne, pa
i kremeni i strugalice eneolitske tradicije -
-jo se neko vrijeme upotrebljavaju. U kasno bron-
zano doba, poIT'ed sjekira !i. noeva, se i druge
alatke: dlijeta, proboj ci, za lim, pile,
mali kujundijski nakovnji, kalupi i drugli. metalur-
ki.i pribor. Od poljoprivrednih alatki su
motike od jelenske roiine .i bronzani srpovi. Najvie
17 - Arheoloki -leksikon
129
nalaza ove vrste dale su ostave (npr.
kod a i druga nalazita: Donja Dolina*
kod Bosanske Gradike, Pod* kod Bugojna, Debelo
brdo* u Sarajevu, a za .upoznavanje tipova alatki
vani su !i kalupi dz Velike gradine u Varvari kod
Prozora.
[Tom 1: Sl. 27 (7-1'5, 17); Sl. 28 (5, 6, 10); Sl. 40 (8); Talb.
7 (1-6)]
LIT.: V. li900, 1-15-U:S; C. Truhe!ka 1914, 73-75;
Z. 1964, 23-31; B. 19&3 c, 398-399; B.
1-983 d, 146, 1'66, 187-188; B. 1983 e, 439-440; K. Vin-
ski-Ga.sparini 1983, 654-667. B.
E) eljezno doba. Sjekire tipova slu-
ile su i u eljezno doba i ka.o OTUje i kao
Pored njih, nalaeni su klijeta, dlijeta, a'-
kalupi i drugi metalurki i pribor, a
od poljoiprivredn\Jg motike, od jelen-
skog roga. !iLi. od eljeza, i eljezni srpovi; u Donjoj
Dolini* kod Bosanske Gradike je vie pri-
mjeraka za .ntbolov (osti od eljeza i kosti,
udice, utezi za mree, igla za pletenje mrea, plov-
_ci). Druga vanija nalazita ovog doba su
Sanski Most, kod Pod* kod Bugojna
i Debelo brdo* u Saa-ajevu.
[Tom 1: Sl. 1i1 (115, 32); Tab. 7 (7, 9)]
LIT.: Z. 1964; B: ms7; B. 1987 a; B.
1987 b. B.
F) doba. Razv9.jeno zanatstvo, na-
pose u naseljima DaiOJ."sa u Hercegovini,
zahtijevalo je, pored standardnog, jo i spe-
i pdbor. To je dobro dokumentovano
sadrajem ostave sa Gradine* u kod Sto-
ca. Uz nekoliko primjeraka poljroprivrednih alatki
otkriveno je mnotvo razltlmtog i sprava: ko-
i juvelirski i nia.kovnji, klijeta, dlijeta,
turpije, pile, probojai, punce, za lim, kalupi
i matrice, sprave za ice, juvelirska vaga
i dr. Poljopriwedna ovog doba su i u
grobnici na Glavicama* u Viru kod Posuja.
LIT.: Z. 1962 a; Z. 1979. B.
G) Doba rimske vladavine. na svoje
vladav.ine Rimljani razvijati pri-
vredu na svim nivoima. Tako su, uz rudarstvo* i
inetalurgli.ju*, razvij:altl manufakturnu djelatnost po-
i manje koje su, u
prvom planu, proizvodile oruje* za vojsku, a zatim
i sve drugo za potrebe drugih privrednih dje-
latnosti. Sve 0dvii.ja A;e na regiooima gdje se
eksploatirala ruda (sjeverozapadni, srednji i
krajevi Bosne). Na su bili
njaci iz redova vojske, a kasnije njd.hove funkcije
preuzimaju Orijentalci. (officinae)
proizvodili -su i alat za velik broj drugih dje-
latnosti. Tako su za djelatnost proizvodili
razna i manja klijeta i kao i drugi
potrebna alat, a su razno za
potrebe drugih djelatnosti: poljoprivrednu (srpove,
kosijere itd.), tesarsku (razna dlijeta, pile i drugo),
koarsku (no za obradu koe, ilo itd.), klesarsku
djefo.tniost dLi.jeta itd.). Uz proizvode iz do-
radinosti bilo je i importiranog i alata,
kao i drugog pribo.ra za razne djelatnosti,
u 1. i 2. st. (panonske, galske i italske radionice).
Moe se tvrditi da su u kasn'i.je vrijeme i
ostalo preteno proizvodile radionice-manu-
fakture, koje su djelatnost razvile u 3. i 4.
st a i kasnije, sve do 5. st kad se pro!i.z-
vodi1o za potrebe vojske -i velikih poljoprtivrednih
fundusa (Mo.gorjelo* kod Gromile u Ka-
rauli kod Kaknja, u Donjem epku kod
Zvornika).
130
Uz je bilo i sprava koje su slu-
ile u privrednim djelatnostima. Tako su u poljo-
privredi vanu ulogu ii.mali rvanj za ito i torkular
za ulja i vina. Primjerci rvnja su
u mnogim vilama i drugim naseljima u
kod Ca.pljine, Crkvina u V:ranjevom Selu
kod Neuma i dr.). Najb'olje primjerak tor-
kulara iz Mii.rinia* u Bihovu kod Trebinja,
s gotovo svim elementima (stipites, subsellium, fo-
rum, piscin'a f ljebasti kanal kojim se cijedilo vino
ili. ulje). Od sprava treba pomenuti i estar koji je,
osim u sluio i u kJesarstV!U. Lon-
su kolo i (Oglaja-Dvorite* u Pu-
kod Zenice), rui i kalupi, osobito oni za
.izradu zemljaruih svjetiljki i nakita (Varoluk* u Tur-
betu kod Travnika, Crkvina* u B1agaj-Japri kod
Booanskog Novog). Kalupi su bili vail'i i u proiz-
vodnji nakita.
LIT.: V. Radimsky 1896, 109-U2; G. Cremonik 19aO,
211-225; I. Cremonik 1965 a, 198-:199; I. Bojanovski 1969,
27-54; B. Raunig 1974, 203-214; I. Cremonik 1976, 124-
--128; V. Pakvalin HJ76, 283-293; Basler 1977, 121-2Jl6.
V. P.akvalin
H) Rani srednji vijek. U dosada otkrivenom ar-
heolokom mater-ijaliu iz srednjovjekovnih nekropola
i naselja ka'O mogu se izdvojiti, pre svega,
dimen>z:ija, zatim ila, kresiva s kre-
menjem, turpije i klinovi, koji pokazuju
oblike i prdbora, a i srp (Jaz-
bine* u kod Bijeljine). Druge vrste
za sada nisu poznate.
LIT.: N. 1984, 375-423. N.
I) Kasni srednji vijek. Za upoznavanje i
sprava upotreblj-avanili u srednjovjekovnoj bosan-
skoj dravi slue materijalni ostaci, likovne pred-
stave i pisani izvori. Od ove tri vrste izvora na
prVQlll su mjestu materijalni, jer nam na najnepoc
sredniji go;vore o izgledu, vrstama i tipovima
raznih i sprava. Likovnie predstave su oskud-
ne: nekoliko prikaza na i ilustracija u sred-
njovjekovnim kodeksima gdje su predstavljena po-
jedina posebno iz oblasti poljoprivredne pro-
izvodnje. Pisani su izvorii oskudni, a prob-
lem u cijelosti znanstveno
Zna se da je u srednjovjekovnoj Bosni bilo ne-
koliko desetina raznih . vrsta djelatnosti i u svakoj
su upotrebljavana posebna i sprave.
primjerci mogu se <rasporediti na svega desetakcvrsfi:i ''"
zanimanja. S obzirom na obim i poljopri-
vredne proizvodnje u feudalizmu, :razumljivo je da
je broj kojd je pripadao ovoj
djelatnosti. To su: motike, trnokopi, kosijeri, srpovi,
t;;t-==-.2;:: 1
3
Sl. 35: i s.prave, kasni srednji vijek
kose, makaze za striu ovaca itd. Pojedine vrste
zanatlija sluile su se i spra-
vama. Tako su koari imali posebne vrste noeva
i strugala potrebnih za rad; makaze, igle,
naprstke; sukna: pooebne makaze; drvo-
djelje: pile, tesle, djeljala, estar,
zidari: v.ts,ak, razne vrste itd.;
nakovanj, mijehove, klijeta; i ka-
1upe za novac; rudairi: pijuke, klinove, svjetiljke itd.
Sprave na principu upotrebljavane
su u raznim granama djelatnosti. Zbog okolnosti da
su, pored postojanih, i od materijala koji
lako propadaju, prvobitni izgled tih sprava nije nam
u piotpunosti poznat. Od pluga su se, npr.,
samo eljezni dijelovi: raonici, crtala i strugala. Za-
tome sto se tehnologije rada, a s tim u
vezi i sprave i u nekim granama djelatnosti
nisu bitno promijenile jo od vremena, negro
su se tipizirale i oddale sve do naiih dana, moemo
pretpostaviti njihov izgled i u srednjem vijeku. To
se moe odnositi :i na mlinove (rvnjeve) na
i na vodeni pogon. U rudnicima i metalurkim ra-
dionicama svakako su se koristile razne naprave,
na i na vodeni pogon, ali nam izgled
tih sprava nije dovoljno poznat. Izvjesno je da se
izgled kola . na i na noni pogon
nije mijenjao i da je u srednjem vijeku
upotrebljavanu kolo kakvo je i sada po-
negdje u upotrebi. situacija je i sa jo nek!im
vrstama i sprava. T. Glava
ORUJE. A) Paleolitska doba. Za srednji paleolitik
(kultura mousteriena*) oruje je
ni iljak (Velika gradina* ru Va:rvalli "kod Prowra,
Veliki Majdan* u kod i dr.), a koncem
te epohe javljaju se li bifacijalno alatke,
upotrebljavane kao vrhovi k!opalja (Kamen* u Mak-
ljenovcu kod Doboja). Sasvim tipove oru-
ja razvijaju ljudi u paleolitiku (aurignacien*,
gravettien*), Od kamena se iljci za koplja,
ubadala i noevi: Kamen i Londa* !rod Maklje-
novca (Doboj), i Mala gradina* u Kulaima
(Prnjavor), Kadar* u Gornjem Svilaju (Odak) i dru-
ga nalazita. U toj epohi oruje je i od
kosti, ali u uvjetima nalazita sjeverne
Bosne predmeti od ko:sti nisu mogli biti
LIT.: Basler 1979 a. D. Ba-sler
B) Neolitska doba. kamenim, kremenim
i kotaruim ovog dorba nije uvijek mo-
otru granicu oruja i
jer su neke od njih mogle imati viestruku funkcijru.
Takav je s kamenim sjelcill"ama i sjekirama-
koje su bile poznate tokom cijelog neolita
'"i u svim neolitskim kultwama, a osobito u
neolitu. nalazima koji imaju izrazit karakter
oruja, a stoje prvenstveno u vezi s dje-
neolrl.tskog stanovnitva, se: vrhovi za
strijele, bodei i mlato.vi. Najbogatiju i najrazno-
v:rsniju produkciju vrhova za strijele imali su no-
siooi butmirske* kulture, posebno stanovnici naselja
Obre II* (Kakanj) i Butmfo:-* (Ilida). vr-
hova za strijele odlikuju se i kod Konjica,
dok se u ootaMm naseljima i u okviru ostalih neo-
litskih kultura na1aze samo ili posve
nedostaju. Veliki kotani bodei su u Obra-
ma II* i u a je situacija i sa
mlatovima.
LIT.: A. Benac 1964 a, 94-100; A. Benac 1;971 81-96; A.
Benac 1973, 39-46. B.
C) Eneolitsko doba. U dooad istraenim nala-
zitima ovog doba oruje je vrlo slabo zastupljeno.
Pri ovoj konstatacijd imamo u vridu prvenstveno
oruje od kamena i kosti, iz prethodnog
(n'eOlitskog) doba, kao to su rijetki primjerci ka-
menih whova za siJrijele (Velika gradina* u Varvari
kod Proz'ora), kotani bodei i kamene
(Zecovi* kod Prijedora, kod San-
slrog Mosta). Pored ovih, tradicionalnih, formi u
oruje se mogu ubrojati i sve forme bakarnih sje-
kira izuzev, moda, sjekill"e s dva kll"Stasto postav-
ljena Izraeniju funkciju oruja (bojne sje-
kire?) imale su vjerovatno sjekire s u-
sadnikom koje pripadaju kraju ovog doba. Isto.vre-
meni s njima su i lisfulriki bakarni bodei, proizvo-
po nalazima kalupa, u okviru naselja
kulture na Debelom brdu* u Samjevu.
LIT.: J. Koroec 1946, 1!4; A. Benac 1948, 1111-12; A. Benac
1959 a, 28; A. Benac 1964, 138-1:40; B. ,197-8, 25-26;
B. 1984, 119-128. B.
D) Bronzano doba. U rano bronzano doba upo-
trebljava se; uz bronzano, jo. i kameno oruje: kre-
meni vrhovi za strijele i kamene bojne sjeki:re (Pod*
kod Bugojna, Debelo brdo* u Sarajevu, grobovi gla-
i diruga nala:4iiJa). je re-
lativno malb bronzanog oruja: triangularni bodei
koji su imali kotane ili drvene drke (Donja Do-
lina* kod Bosanske Gradike, do* u Kuli
kod Sokooo, Sopa* u Vinjanima kOd Posuja), bode
na palici (Kulen Vakuf* kod Titovog Drvara), krivi
no egejskog tipa (Polog kod Mostara); kraju ovog
doba pripadao. bi i bode iz Gnojnice* kod Mostara,
moda import iz egejske oblasti. Kao oruje
sluile su i bronzane sjekire s rubovima
(Donja Dolina*, Lipa kod Livna, grobni nalaz u tu-
mulu. iz na Ljubomirskom polju kod Trebi-
nja).
U srednje bronzano doba bodei su tipa s tra-
pezastom za drke (Jezero
u i Karavl!ake u Padinama kod Zvor-
nika), a pojavljuju se i prvi (Jezero* u Ro-
vjerovatno tipa SomOO;r). forme sje-
kira s rubovima (Crkvina u Doboju, a-
hin Kamen* 1u Paklenici kod Maglaja), kao i starije
forme sjekira s krilcima (Babin potok* u Babinu
selu kod Jajca), su mogle ulaziti u naorua-
nje u ovo doba, to, i jedan grobni nalaz
iz Kariavlakih u Padinama).
Neuporedivo je vie oruja iz kasnog bronzanog
doba. Ono iz ostava, u manjoj mjeri i i2
grobova, ili se radi o nalazima. Naj-
vaniji dio naoruanja je a se radi o
s drkom, podunavsko-srednjo-
evropskih tipova (Sprockhof lb-IIb, slavonski tip);
uglavnom su to nalazi ili ulomci
u ostavama (Busija* u BI.agaju kod Bosaruskog Pe-
trovca, Vojskova* kod Booan.ske G!radike; Radalj-
ska* ada u Jardanu-Karakaju kod Zvomika, vie
ulomaka u ostavama). s
drkom spada i bosanski kretki tipa
Veliki M'ounj (VelikJi Mounj* kod Viteza, Pakle-
nica, navodn.t> na Bugojna, grob 1 iz
Paklenice* kod Tenja, Klimenta* lll Donjem Vakufu,
Donja Dolina*); neki primjerci ii.maju bronzanu op-
latu drke, a primjerak iz Velikog Mounja i bron-
zane korice. s punom livenom drkom su
rijetki (Kulen Vakuf* kod i Sane* u
Bo&anskom Novom). Bodei nisu (La-
va * kod Zenice, Rabina* kod Nevesinja, te ostave
kod i Lukavac* kod Tuzle). Kop-
lja su u ve1ikom broju, kao na-
lazi ili u grobovima, odnosno ostavama.
fazama kasnog bronzanog doba (Ha B) pripada po-
seban tip koplja s izrazito face1Jiranim tulcem (Donja
Do1ina*, Grapska* kod Doboja, Ometala* u
kod Prozora); po nalazima kalupa se da
su koplja tog tipa u radioni-
cama (Pivnica* u !rod Odaka, Velik!a
gradina u Varva,ni kod Prozora). B:ronzani vrhov:i
za strijele su, naprotiv, izuzetno rijetki (Debelo br-

131
do*). Primjerci defanzivnog oruja ovog doba (ljem,
knemide i dr.) do sada nisu .
[Tom 1: Sl. 14 (11, 3); 27 (1-0-116); SIJ.. 28 (5, 6, 11); SL 40
(6-8); St 41 (7); Sl. 45 (Hl); Tom 2: Tab. 7 (5)]
LIT.: C. TruheLka 1914, 74-75; Z. Vinski 1'961; Z.
1964, 23-31; M. !l.976, 31., T, XXVI, 6, T. XXVII, 2;
8. 1983 c, 398-399; B, 198-3 d, 146, 166, 187-188;
8. 1983 e, 439--440; K. Vinski-Gasparini 1983, 654'--
-667. B.
E) eljezno doba, Bronzano (ofanzivno) oruje
upotrebljava se jo kratko vrijeme, pruralelno sa
eljeznim, ali od 7. v. st. e. eljezno oruje preovla-
Za starije eljezno doba su ma-
i koplja. Dvosjekli tipa ogra-
je na kiulture, a nalazimo
ga u grobovima 7. i 6. Toj vrsti oruja
pripada i iz gr.roba 3. u S=kom Mostu*, vjem-
vatno k.s:iifos. Knivi jednosjekli pojavljuje
se u 7. v. st. e.; pored, vjerovatno impor-
tiranog, primjerka s T drkom i2j Podilijaka* (Sje-
versko kod Riogatice), brojni su primjerci jednostav-
-nli.jeg pro.ie:vodnje. Nalaz.imo ih na-
u gr01bovima 6. i 5. u sjevernoj,
centralnoj i junoj Bosni i Heircegovini. eljezna
koplja su jo brojnija; po grobnim nalazima
iz sjeverne (Donja Dolina kod Bosanske Gradike,
Sanski Most*) i june Bosne (nalazita
kulture*), koplja su, zapravo, i najvaniji
oblik ofanzivnog oruja ovog doba. Bojne sjekire su,
naprotiv, rijetke. U. sjevernoj Bosni nalazimo ih
mo u ostavi iz Kos.tela* kod Otoke (Bosanska Krupa)
i u grobu 3. iz Saru;kog Mosta, a na
samo u nekim kneevskim grobovima (gdje
imaju funkciju statusnog simbola). eljezni i
zarui vrhovi za strijele ta.kode se rijetko nalaze; uz
nekoliko eljeznih primjeraka vani su i bronzani
primjerci skitskog tipa, u nekoliko grobova
u Bosrni. Pravih eljeznih bodea n'ema, a
k!rivi bojni no je dosta <lilo standardne bojne
opreme.
Defanzivno oruje (ljem, knemide, oklop i tit)
nalazi- se u bogatijim ili u kne-
evskim grobovima. Iz inventara jednog kneevslrog
groba (iz 7. v. st. e.) u Ilijaku* (Gornja kod
Pala) lmemide 1llipa, nastale pre-
pravkom dvaju oklopa za prsa, uvezenim, najvje-
rovatnije, s junog Jadrana. Isto nalazite dalo je
jo dva para knemida istog tipa; tom tipu pripada
i par knremida li.z Krsta* kod Stoca. Iz sre-
dine 6. v. najstariji primjerak knemida
kog tipa (kneevski grob u kod Sokoca),
a primjerci knemida iz Sanskog Mosta* i
Donje Dol:ine* su (5. i 4. v.). Istovremeno s
knemidama i ljemovima tipa pojavljuju se
i okrugli titovi koji su mogli imati bronzafil umoo
ili bronzanu, odnosno eljeznu oplatu (Donja Dolina*,
kod Siokoca, Vrlazje* kod Rogatice). lje-
movi su najbrojniji. Skoro svi primjerci pripadaju
tzv. tipu i to srednjiim i dio)
varijantama, a datiraju se u raspon od 6.
do 4. v. st. e. U kneevom grobu iz Arareve gro-
mile* u (Sokolac) je ljem korint-
skog ttpa (6. v.), a iz groba otkopanog na gradini
u Osretku kod Cazina ljem negov-
skog tipa (vjerovatno, 4. v. st. e.).
eljezno, odnosno doba (za
HercegoV'l!nu) ne donose bitnije promjene u naoru-
anju. Najbrojnije ii najvanije IOruje i dalje je
koplje, a ofanzivn.um oruju jo pripadaju bojni no
i kriivi koji se pojavljuje u dva osnovna tipa:
132
autohtoni i (mahajra). ljemovi
tipa jo se upotrebljavaju. Kao rezultat keltskog
umcaja pojavljuju se brojno u sjevernoj
Bosni) ttpovi keltsko-latenskog OTUja: kop-
lja (Donja Dolina*, Sanski Most*, Donji Laminci*
kod Bosanske Gradike, kod Tenja i druga
nalazita), (Donjoa Dolri.na, u Dvoro-
vima kod Bijeljine), ljemovi (Virankamen* kod Bo-
sanske Krupe) i titovi (Donja DoJdna*).
[Tom 1: Sl. 11 (5, 7, 9, 10, li6); SL. 116 (.12-114, 35); Sl. 45 (21);
Tab. 6 (1:); Tab. 19 Gl, 2); Ta1b. 2-0 (3); Tom 3: Tab. 6 (2-4)]
LIT.: Z. tl963; Z. 1977, 46-48; B. 1979;
i11. '1!982; R. Ie82; B. 1987;
B. 1987 a; B. 1'987 b; B. 1987 c. B.
F) Doba rimske vladavine. U razdoblju pacifi-
kacije i kasnije, do 3. st. na dananjem
Bosn'e i Hercegoviine stacioniralo je vie vojnih je-
dinica. Niajaktivniji je bio logor (castrum) na Gra-
(Humac kod Ljubukiag), gdje su boravile
kohorte konjanika i pojedini sastavi legija. U ka-
strumu kod Doboja (Gradina*) boravilo je
nekoliko rimskih kiahorta. Neki dijelovi ovih jedii-
nica ne ive u ovim 1ogarima, nego ii.zmjenama stra-
a na vanijim stratekim mjestima osiguravaju
lromunikaoije ft ivot rimskim u vrenju
urbanizacije i romanizaoije autohtonog stanovnitva.
Zbog toga se raznu OTUje i oprema rimskog voj-
nika nalazi na mjestima udaljenim od ovih logOa."a.
Istraii.vanja logoira na otkrila su nalaze
koplja, kratkih (gladius), strelica i
ukrasnih dijelow za opremu voj-
nika li konja, a liz Vitine kod Ljubukog (Utvica)
i dijelovi konjske opreme. U kastrumu
kod Doboja (Gradina*) je samo dio
ljema, koji je pripadao nekom od tribuna.
I na raznim drugim lokalitetima je oru-
ja, a najvie kopalja, to dokazuje da su vojne je-
dinice osigumvale vana strateka mjesta i komu-
nikacije. Nekoliko takv.ih lropalja otkriveno je u
grobu s dn'aineracijom u Trnovu* kod Sarajeva, a
interesantan primjerak koplja je u Zeniku
kod Rakovice (Sarajevo), u grobu s incine-
racijom, -istraenom u neposrednoj blizini rimske
i komunikacije. Zanimljiv je na-
laz oruja (kopalja i drugog) u vimskoj zgradi na
Stupu* kod Sarajeva. I Drivua kod Zenice (Crkve*)
je nalazite rimskih kopalja, kao i Mogorjelo* kod
Capljine. Oruje je i u nekoliko grobova
nekropola prethistorijsko-rimskih kao to su
Crkvina* u i kod te
u Brezi.
LIT.: V. Hoffil;er 1911; V. Hoffil!er li!J.12; G. Cremonik
1'930; D. 1963; I. 1984. V. Pakvalin
G) Rani srednji vijek. Iz vremen!a seobe naroda
do sada su otkrivene samo dvli.je bojne sjeMre, izra-
zito oblika, u grobovima nekropole
u kod Prijedora, ukra-
eni umbo tita, produkt neke carigradske radionice,
u ruevinama Breze II (Crkvina*), i broj jedno-
stavnih ili trobridnih, tzv. avarskih vrhova za stri-
jele, uglavnom nala:ca s loka-
liteta.
Oruje ranog slovenskog perioda pokazuje
raznovrsn<ost. Osim nekoliko. ti-
pova, datiranih uglavnom u prve decenije 9. v.,
otkrivenu je i nekoliko primjer>aka kopalja, jedno-
stavnih ilri. sa !milima, datiranih kao i
broj strelica oblika, njima i vari-
janta u vidu lastinog repa. U irem smislu

. I I
cd-'
i'I
)
li I
I:!
I:;
! .
i' I
' !
I
!
i
. I
u
SI. 36: Oruje, rani srednji vijek
kao oruje (dio opreme), ovdje spada i sraz-
mjerno veliki broj mamuza, od najranijih do razvi-
jenijdh tipova, se datacija od kraja 8. do
sredi.ne 12. v. dijelom ovi komadi pired-
stavljaju ili direktan -import iz radionica
srednjeg Porajnja, ili produkte nastale prema nji-
hovim uzorima u raddondcama.
[Tom 1: Sl. 1;3 (l'--9); Tab. 11 (1-6)]
LIT.: N. 1984, 375-423. N.
H) Kasni srednji vijek. Oruje ovog. doba, po-
sebno ono iz 14. i 15. st. s teritorije Bosne i Herce-
goviine dobro je poznato. Znatan broj topova, pu-
-aka, ljemova, pancir.ruih koulja, strijela,
bode.a itd. je ili iis:ko.pan i deponiran u mu-
zejima u Sru:ajevu, Beogfadu, Budimpeti i Berlinu.
Pored ovog prvorazrednog mateni.jalnog izvo:ra, za
upoznavanje srednjovjekovnog oruja u Bosni vaan
je i arhivski materijal Budimpete i Venecije, a po-
sebno Dubrovnika, gdje se nalaze mnogo.brojni po-
daci o uvozu oruja u Bosnu: F\raginentirani podaci
o vrstama o:ruja, sadrani u testamentu bosan'Skih
velikaa, kao i navodi u privatno-prav-
nim spilSlima nalaze se u arhivu. Va-
an izvor za tipova oruja jesu pred-
stave oruja na vladara i feuda-
laca, na novcu i dr. T:reba razlikovati dvije etape
u razvoju oruja u Bosni. Prva etapa traje od po-
loViine 12. st. do sedamdesetih godina 14. st., kada
je u upotrebi hladno oruje iz ranijdh
perioda. Druga etapa s prvim godinama
kraljevstva lmda se, pored hladnog, javlja i vatreno
oruje koje ostaje u upotrebi do propasti drave
1463. g. Bosna je bila prva slobodna sirednjovjekovna
balkanska drava u kojoj se upotrebljavati
vatren1Q oruje.
H1adno or.uje za borbu pojedinaca sastojalo se
od napadnih i obrambenih naprava. Za napad su
sluili: koplja, .bojne sjekire, noevi, topuzi
i buzdovan:i:, a za bacanje: strijele, koplja i
Za obranu su se kmistili: titovi, ljemovi, pancirne
koulje, rukaviice, puni oklopi i sl. Od teeg hladnog
oruja treba spomenuti strijele koje se bacaju usa-
vrenim lukom (samostrijeli) i naprave
za bacanje teih kamenih projektila (petrariae i ba-
hlste).
Krajem sedamdesetih godina 14. st. u Bosni se
uvodi vatreno, koje zamjenjuje doil:adanje primitiv-
no oruje daleko sn'agom eksplozije ba["uta.
Primjena novog ocuja :Wazvala je promjene u ob-
rambenoj arhitekturi i urbanizaciji U pn-
mjeni vatren10g oruja (topova - malih, srednjih
I
I
:\:
/
) ,
1
2
5
Sl. 37: kasni srednji vijek
6

J
j
3
4

i velikih, te raznih vrsta puaka) Bosna ruije bila u
velikom zakanjenju 21a naprednim evropskim zem-
ljama.
Jednostavnije oruje su maj-
stori raznih specijalnosti, kao to su: titari, koplja-
11i, strelari, brnjaci i cb:., koji su stvorrili i specijalne
b'Osanske varijante nekih vrsta oruja (npr. bosan-
skog tita i bosainskog Vatreno, k.rao i neke
druge vrste oruja dobavljanl'.> je iz Dubrovnika,
Italije i sirednje Evrope, ili su ga
majstori - stranoi.
[Tom 1: Sl. 2.1 (1-4); Tab. 6 (3, 4)]
LIT.: V. r.944; G. r.957; 1976.
T. Glava
OSERIJATI (Oseriates, Oseriates)," panonsko pleme
(Pann. Sup.). Oseriates Plin. III, 148; Oseriates Pful.
II, 14, 2. Ubikacije: juno od Jasa, s obje strane Sa-
ve (A. Mocsy 1959, 26; Alfi:ildy 1965, 326; Z.
1964, 72 i d.; I. Bojanovslci 1974, 45, 195). Raniji
133
su autori stavljali Oserijate sjeverno od Drave, a
juno od Blatnog jezera (Kiepert, Graf "i dr.). U
novije vrijeme Polatschek, RE XVIII, st. 1579, i
H. v. PetrikoVlitz, VAHD 2, 1954-57, na mje&to
Oserijata stavljaju Vrurai.jane, koji su ivjeli na te-
ritoriju mun. Andautoniensium kod Zagreba, cfr.
J. ael RE, Suppl. XII s. v. Andautonia.
I. Bojanovski
Oserijatima pripisuje Z. naselje u Donjoj Do-
lin;i. kod Bosanske Gradike, pa bi. im u ochoolo-
kom smislu mogao pripadati sjevernt:i. ogranak kul-
turne grupe Donja Dolina - Sanski Most*. B.
OSTAVE. A) Eneolitsko doba. Najstarija ostava iz
ovog perioda 'iz Hercegovine: 15
i nekoliko polomljenih dugih kremenih no-
eva, u pukotini stijene na lokalitetu Bo-
kova g.reda* u Orahovcu kod Trebinja; pri.pada
ranom eneolitu, grupi tzv. pcmtsko-stepskih nalaza.
Skupni nalazi bakarnog predstavljaju za-
sebnu manifestaciju u eneol!i.tu Bosne i Hercegovi-
nte jer lih nije striktno povezati sa nekom
od kultura rasprostranjenih na ovom tlu.
uprkos relativno velikog broja nalaza ove vrste -
- ukupno 16 - samo njih 6 se mogu kao
sigurne ostave, dok se u ostalim radi
o na\azima ili nalazima bez dovoljno
sigurnih podataka. skupni nalaz bakarnog
Sl. 38: Ostave i livnice, eneo!itsko doba
iz u Baljvinama
a ga 35 sjekira, od 24 lepezastih 1 11
sa jednim i ueadnilrom. Istu
kombinaciju tipova nalazimo i u depou iz Vranovi-
koji 12 lepezastih i 4 sjeme
sa jednim i ooadnikom.
broj objekata iz ovog depoa nije poznat, ali je, vje-
rovatno:, dio. Po jedna sjekira oba ova
tipa ostavu iz Lohinje* Naime,
samo toliko objekata je Kombinaciju sje-
kira-kJii.nova i sjekira sa krstasto postavljenim sje-
nalazimo. samo u ostav!i. iz Karavide* kod
Kladara (Srbac ko.ju objekta prvog i jedan
objekat drugog tipa. Ostavu iz Ko;zarca (Prijedor)
9 sjekira sa jednim i usad-
nikom, dok su u ostavi iz Popova hendeka* (Teanj)
zastupljene samo sjekire sa krstasto potavljenim sje-
Iz ovog posljednjeg depoa su samo
tri primjerka, to, vjerovatno, nije stvai-an broj. Po-
red spomenutih sigurnih, je da se o osta-
134
:rama radi i u nalaza iz Oraja*, (Ti-
JesnlQ' Vrbasa, Banjaluka), te jo jednog nalaza iz
Tenja*.
LIT.: M. Garaanin 1961, 14; A. Benac Hl.64 a, 156-160;
B. l9S2; B. 1984, 119-128.
B.
B) Bronzano doba. Dosad nisu otkriven'e ostave
ranog i srednjeg bronzanog doba. To bi moglo zna-
da u krajevima juno od Save u to vrijeme nije
bilo pokreta, sukQba i drugih
Osim toga, ukupna bronze u pro-
metu i upotrebi bila je realno znatno manja u od-
nosu prema susjednom karpatskom bazenu. U kasno
bronzano doba (Br. D-Ha B, 13. do 9. v. st. e.)
situacija se mijenja. P.rve ostave se pojavljuju od-
mah tog razdoblja, u vrijeme koje odgo-
vara horizontu 2. ostava,. odnosno fazi 2. kulture
iarnih polja Save i Drave po def.in:iciji
K. Vinski-Gasparini (ka-aj. 13. i 12. v. st. e). One
su lroncentr:ioone u srednjem dijelu sjeverne Bosne:
Novi Grad" (Bosanski amac), (Gornj'a Mo-
Bosanski Brod), Blatnica* (Mladikovine,
a je da se pojavljuju i u srednjem
dijelu Bosne: Gornji Zalukovik* (Vlaseni-
ca), Kik:* {NIOVa Kasaba, Vlasenica); -kraju ove faze
mogla bi pripadati i ostava iz
a mowa i dz (Bosanska Gradika). Sve
one spadaju u girupu manjih ostava, a sadre pre-
teno polomljene i objekte sjeki-
re-keltovi, bodei, dlijeta, pile, zakoviice, na-
rukvice, dugmad, toke, krstasto probijene toke i
dr.), kao i grumenje sirove bronze, pa bi spadale
u kategori.ju ostava. Jedino je ostava Kik
sadravala, kako izgleda, predmete (tr-
gbV:inska ostava). Neto prilike bile su i u
narednom (jedanaestom) pa se i tada po-
\
)
<"J\(\
-
r \_. \..
'::- )

'.__ .... l
------ - -- \(
SI. 39: Ostave i livnice, kasno bronzano doba
javljuju ostave sastava, ali u znatno manjem
broju: najvanija je umatac* (Cazin). Novi val na-
seljavanj.a nosilaca kulture polja s urnama, na pre-
lazu iz 11. u 10. v. st. e., reflektuje se i u
broja ostava. Opet ih je najvie u sjever-
noj Bosru: Lukavac* (Tuzla), Monj* (Doborovci, Gra-
Srpska Varo* (Teanj), Medeno polie* (Ba-
njaluka), Peringrad* Drenov
do* Lopare). je da se os-
tave ove faze (10. i 9. v. st. e.) pojavljuju i junije,
ti dolini Bosne i njenih pritoka, sve do Sarajeva:
Brezova polje* (eljezno polje, Veliki Mo-
unj* (Travnik), Motke* (Brnj, Kakanj), Brguie* (Va-
re), Debelo brdo I* i II* (Sarajevo), pa i u jugo-za-
padnoj . Bosni: Mokronoge* (Duvno): Sadraj ovih
oi;itava Je raznovrstan: bodei, kioplja, sje-
k_1ire-keltovi i sjekilre s uicom, dldjeta, srpovi,
01 bronzanih posuda, nailU.kvice, tordirane i glatke
ogrlice, igle, privjesci; prv:i put se u ostavama po-
javljuju i fibule, i to Golinjevo tipa (Lukavac i Dre-
nov do). ostavama ove faze posebno se
Vel:ik:i Mounj s bogatom opremom, a
pored ostava s polomljenim objektima i sirovom
bronzom ostavie), neto je broj i onih
s predmetima (Drenov do, Motke, Brgule,
Debelo brdo I d II, Mokronoge). Ovom razdoblju
i ostava zlatnih predmeta Kulino brdo*
a iz istog vremena je i ostava Zvornik,
je lokacija nepouzdana (Zvorndk u Bosni ili Mali
Zvornik u Srbiji).
LIT.: Z. Vinski-Gasparini 1983; Z. Vinski-Gasparini 1983 a;
B. 1984, 128-<135. B.
C) eljezno doba. Za razliku od kasnog bron-
zanog, u eljeznom dobu s.u ostave mnogo
Neto ih je. vi jo samio u ranoj fazi eljeznog
doba {8. v. st. e.). To je serija ostava (uglavnom)
bronzan:ih predmeta, koja po vremenu nastanka ili
ukopavanja u zemlju odgovara horizontu 5. ostava
u Save i Drave, po definiciji K. Vinski-
-Gasparini. Pri tome treba imati na umu da
njima ima i onih starijih, koje pripadaju kraju 9.
ili 8. st., a i onih koje idu u sredinu ili drugu
polovinu 8. st. Pomenuto.j seriji pripadaju: Osredak*
u sjeverozapadnoj Bosni (Bosanska Krupa), Grap-
ska* (Doboj), i Hrge (Maglaj)
u srednjem dijelu sjevern'e Bosne, te
ostave: Ometala* (Gmi6i, Prozor), P10nir* (Prozor),
(Mostair), Krehln giradac* i Otok*
(Vitina). Za ove je ostave to to su
preteno sastavljene od upotrebljivih, pred-
meta; radilo bi se, dakle, o ostavama,
mada bi ona -iz Otoka najvjerova,1Jruije mogla biti
votivna .. Sadre neto oruja - (sjekire, kop-
lja), (Gra:pska), a nak:i.t: narukvice,
tordirane ogrlice, dugmad dvosp1ra1ne toke, fibule
Golinjevo tipa (3) generacije, kolutastu fi-
bulu (Krehin gradac). Gotovo bez izuzetka se radi
o tipovima onija i nakita lokalnih radionica. Iz
punog eljeznog doba poznate su samo dvije ostave:
Kostel* (Brekovdca, i sa-
dre oruje, i to bronzan'a koplja, eljezna koplja
i krive eljezne u Kostelu, a samo eljezna
koplja u
LIT.: Z. Vinski-Gasparini
a; B. 1984, 128--137;
1983; Z. Vinski-Gasparini 1<983
B. 1987 a, 447--449.
B.
DJ doba. Iz vremena helenizma na
teritoriji Bosne i Hercegovine su poznate tni ostave.
je u stambenom dijelu na-
selja ne.- Gradili* u kod Stoca. Ostava
broji ukupno 244 objekta, a sa&njavaju je
i juveliTski alat, te proizvodi tih zanata. naj-
objekte u ovoj ostavi s.padaju: 2 brnn-
zana kalupa za izlivanje metalnih figurica, kutija
za nakit, situla, vaga i veliki broj bronzanog i sre-
brnog nakita. Pored toga, je broj turpija
za eljezo, trnokopi, testera, probojci, klije-
ta, juvelirski nakovnji i sl. Deponiranje ove ostave
se moe okvimo datirati. u 2. st. p. n. e. iako su
neki objekti i znatno Tanije, npr. u 4. v. st. e.
U selu trpci* kod Visegrada je ostava sre-
brnih arnirsk:i.h fibul:a tipa trpci; uz fibule je
i nekoliko rozeta od srebrn'Og lima i jedno
ensko poprsje, tijetenjem od srebrnog
lima. Svi objekti leali su u bronzanoj zdjeli. Depo-
niranje ostave moe se datirati u 4. v. st. e. U G-Orici*
(Grude) je ostava koja se sastojala od razli-
nakita: finijeg, najvjerovatnije importiranog
(srebro) i jednostavnijeg, izrade (srebro i
bronza). Najvaniiji dio su fine, filigranske srebrne
nauillice, neke s umetnutom glavom Crn'Ca od po-
ludragog kamena; mstupljene su, zatim, agrafe, te
bronzane i srebrne fibule i perle od staklene paste.
Ostava se datira u kraj 2. ili 1. v. st. e.
LIT.: C. Truhelka 1899, 389-395; M. Hoernes 1901, 527-
-536; Z. 1979; R. 11185,
B.
E) Doba rimske vladavine (Principat-Dominat).
Ne ostave novca (v. numizmatika) jedini
PAGUS v. Naselja, G), H).
PAJONI (Paiones, Pann6nioi). ime za pa-
nonska plemena (==Panoni). Oblik Paiones je vrlo
u pisaca, osim u Strabona i Diona koji
imaju Pannoini. Valja ih razlikovati od naroda istog
imena koji je sjeverni susjed Makedonije. Od rimskih
pisaca Paeones ima Li'vije {XLII, 51; XLV, 29), a
Pannonii Svetonije Tib. 17), Tacit (Ann. XV, 10 i 6)
itd. Usp. A. Mayer 1957, s. v. Paiones i Pannonia.
[V. Panoni]
I. Bojainovski
PALAVESTRA, Vlajko, etnolog (Sarajevo, 13. 3.
1927-). Diplomirao 1954. god. na Filozofskom fa-
kultetu u Zagrebu, doktorirao 1965. na Filozofskom
fakultetu u Beogradu. Od 1954. do 1958. u Institutu
za folklora u Saxajevu, od 1958. u Ze-
maljskom muzeju u Sarajevu. Bavi se posebno pro-
blemima istorijske narodne tradicije. Uz etnolloki
rad na terenu prikupljao je i arheoloku a
evidentirao je i opisao broj arheolokih nala-
zita u Bosni i Hercegovini. U arheolokim istrai-
vanjima je u okviru projekata Trebi-
njica (1967-1969. god.), i ,,.G<Jrnje Podrinje u doba
(1973-1979. g.). Sa M. obradio i
objavilo srednjovjekovne nekropole sa u
epi.
Relevantni radovi: v. Bibliografija. B.
PALEOGRAFIJA. A) Doba rimske vladavine. La-
tinsko pismo ovog doba dije1i se na epigra.fsku ka-
pitalu, majuskulni rimski kurziv i knjina pismo.
Od oVlih se na Bosne i Hercegovme naj-
pojavljuje epigrafaka kapitala koja je pismo
kamenih spomenika javnog karaktera nad-
grobnih, k!ultnih i dr.).
Najljepi primjevi epigraf.ske kapitale, tzv. ca-
pitalis quadrata, preteno iz 1. i 2. st., a na-
stali su dijelom u raddondcama grad-
skili cent1l!ra susjednih krajeva (Salona, Narona, Sis-
cia itd.). U 3. st., kada izrada spomen'ika,
nadgrobnih, postaje masovna, natpisi se kleu po
lokalnim prov:fuicijs'kim radionicama, od slabo
pismenog i nevjetog lapicide, pa se izgled kvad-
ratne kapitale znatno mijenja. Slova postaju nepra-
viilna i nemarno klesana. Osim epigrafske kapitale,
na Bbsne i Hercegovine je i ne-
koliko prdmjera majuskulnog kurziva, i to uglavnom
na mekom materijalu (opeka i keramika prije pe-
je posuda pro-
na Debelom brdu, k:loja na dnu ima natpis
p
135
arheoloki. nalaz iz doba rimske vladavine kojii. $e
moe smatrati ootavom je prilikom istrai-
vanja rimske zgrade na Stupu* kod Sarajeva, kraj
zapadnog temelja. i
je ured!l1o sloenb. Zastupljeno je kuhinjsko
gospodarsko d jedan Ostava se datira
u 3. st. Ukopavanje ostave moglo bi se, moda, po-
vezati s nastalim unutarnjim krizama i navalama
bairbara na granice Rimskog Cairstva, do kojih je
dolo sredilom i u drugoj polovici 3. st.
LIT.: G. Cremonik 1930 a. V. P.a:kvalin
F) Srednji vijek. Za sada su poznate samo os-
tave novca (v. numizmatika). T. Glava
majstora pisan majuskulnim kurzivom, a po-
najvjerojatnije, iz kasn'Og 5. st.
LI'.):'.: G. Novak 1952. I.
B) Srednji vijek. Na dananje Bosne
i Hercegovine se u srednjem vijeku su-
stava: oba slavenska pisma - glagoljica i 6irllica,
te pismo i latilnica u vie varijanata. Sva ova
pisma dolaze u obje paleografske varijante: epigraf-
skoj i knjikoj.
U Bosni je upotrebljavana tzv. uglata glagolji-
ca, koja je u Hrvatskoj bila rairena u prvoj
10. st. Uglavnom se primjenjivala u
svom standardnom uncijalnom obliku (slova su og-
na prostor dvije osnovne crte). U
15. st. registrirana je primjena polukurziva i
kurziva na kamenim spomenicima, gdje je ina-
ustav.
pismo ti Bosni i Humu imalo je razvi-
tak onom u ostalim junoslavenskim zemlja-
ma. Pojavljuje se u sva sVIOja vida: unci.jala
(ustav), poluuncijala (poluustav), brzopi.S !i kurziv.
U srednjovjekovnoj Bosni je zbog dugotrajn'e
upotrebe d intenzivne prJmjene na irokom proot.o-
ru, dobila poseban oblik nazvan bosanslrom
com rn
Latinica poprima ustaljene oblike gotice,
humanistike i kapitale, koji u srednjem vlijeku :iroa-
ju iroku pr:i.mjwu u svim kivajevima zapadne Ev-
rope, od prve polovine 13. st do kraja srednjega vi-
jeka. je pismo zastupljeno na malom broju
spomenika.
LIT. G. Cremonik 1940; G. Novak 1'952; B. 1982.
T. Glava
PANONI (Pannonii, Pann6nioi), stanovnici
Panonije. Nema jedinstvenog mtlljenja u nauci o
tome jesu li Panoni bili ira zajednica, od-
nosno narod, ili je to samo, zbirni naziv za broj
heterogenih plemena, naseljenih u zapadnom dijelu
srednjeg Podunavlja i na J:TU.bu Alpa. Shva-
tanje, n\3.stalo u okvirru panilirizma krajem 19. i po-
20. st., po kojem bi Panoni bili grupa sje-
vernih ilirskih plemena u novije vrijeme je uglav-
n'Om Z. (1964 a) je postavio tezu
da su Panoni bili u osnovi jedinstven narod, po-
tomci nosilaca kulture polja sa urnama
skog i zapadnopanonskog prostora.
Od pra- i protoistorijskih naseljenih
u dananjoj Bosni, Panone bi se najprije mo-
gli ubrojat<i nosioci kulturne grupe Donja Dolina -
- Sanski Most (vjerovatno s11.1 to Oserijati" i Me-
136
zeji*). Strabon (VII, 5, 3) panonske
narode i Desitijate*. To bi da bismo panon-
skom morali smatrati i srednjobosansku* grupu
su noodoci, bar dijelom, bili Desitijati; treba
napomenuti da ta grupa nije ponikla .iz kulture
polja sa urnama', mada je apsorbov:ala neke njene
elemente.
LIT.: A. Mocsy 1959; R. 1964, 25-1.3-0; Z. 1964
a; G. Alfoldy lL965, 51-54; B. HJ7{) c, 169-185;
B. 1987, 2&1-288; B. 1987 b, 525-527; A. Benac
1987, W5-798. B.
PANONIJA (Pannonia), rimska provincija nastala
nakon sloma Breuka na rijeci Bathlnu.s 8. g. n. e.
Ime je li.zvedeno od etnilra. Panoni (Pannonii, Pan-
n6nioi), imena plemena nastanjenih s
obje strane Save (A. M6csy). Izv=i: Strab. VII 5, 3.
Plin. III 147 dd. Ptol. II 14 1 15. Ime Panonije kao
zemlje javlja se od Augu.stova vremena (Ovid. Trist.
III 225, Veli. II 39, 3; 98, 1, Strab. VII 5, 3), a kao
slubeno ime provli.ncije tek za Flavijevaca (CIL
XVI, 14 a. 71., IX, 5363, III, 4013=AIJ n. 479 a.
80-83). Za Trajana 103-107. g.) podijelje-
na je na Pannonia Superior i Pannonia lnferior gra-
linijom od velikog koljena Dunava na Dra-
vu kod Donjeg Miholjca, pa na Savu na visini Mo-
taj.ice i juno prema Od Panonije Superior
i Panonije Infecior Dioklecijan je poslije 293. g.
organizli.rao provincije (P. Prima, P. Savia, P.
Valeria, P. Secunda). Glavni grad Savije bila j.e Sis-
cia (S:isak), a Sekunde Strmium (Sremska Mitrovi-
ca). Krajem 3. i 4. st. Rimljani su pod
pritiskom germanskih i stepskih naroda napustili
Panon'iju. Ime Panonija odralo se i u srednjem vi-
jeku (rex Pannoniae u tituli ugarskih kraljeva).
LIT. Th. Mommsen CIL III, p. 280; A. M6csy 11959;
G. Alfoldy 1965, 51'-64 I. Be>janovski
PARDUA v. B), 8.
PARTENI (Partheni, Parthenoi). Pleme iz naronii-
tanskog konventa (prov. Dalmatia). Ttreba ih razliko-
vati od istoimenog . plemena u prov. Makedoniji,
juno od Lioosa (Plin. III, 145). Nisu bili. autonomna
civ.itas, su se stopili s nekom zajedni-
com. Izvori: Partheni: Plin. III, 143; Mela II, 35;
Parthenoi: App. Illyr. 2 (ostale v. u: A. Mayer 1957,
s. v. Parthinoi). Moda stanovnici Pardue* (na cesti
Narona-Scodra). Ex vota I. O. Partino CIL III, 8353
iz i I. O. Part(inro) CIL III, 14613 iz Bioske
veu ih za Titovog Uica (moda seoba?).
I. Bojaitlovsiki
PAALIC, Esad, ti arheolog (Tuzla, 21. 2.
1915 - Sarajevo, 10. 6. 1967). Studij filo-
logije i arheologije zavrio 1938. god. u Beogradu;
potom neko vrijeme bio profesor gimnazije u Bera-
nama, dananjem Ivangradu, ali je uskoro premjeten
u Sarajevo. Od 1952. god. na Filozofskom fakultetu
u Sarajevu, gdje uskoro preuzima katedru za povijest
stairog vijeka. Intenzivno sa Zemaljskim
muzejom, pogotovu u arheolokim radovima na te-
renu. Na polju arheologije bavi se u po-
topograrijom rimskih prometnica i naselja,
to osobito sagledava sa stanovita privrede i socio-
logije. Posebno ga zanli.maju problemi drutvenih
odnosa ljudi zaposlenih u rudarstvu i preradi me-
tala, u se osobito koristi pisanim izvorima ko-
je uspjeno sa nalazima na terenu. Vrio
je obimna iskopavianja na ostacima banjskog nase-
lja u Ilddi kod Sarajeva (1955-58), a potom na rim-
skim metalurkim pogonima, naselju i nekropoli u
Blagaju (Crkvina*) i Maslovarama (Majdanite*) kod
Bosa.uskog Novog (1960-1966). Objavio. vie mono-
grafskih radova, studtija i rasprava iz an-
arheologije i historije.
Rel-evantni radovJi: v. Bibliografija.
LIT.: A. Benac, Prof. dr Esad GZM n. s. A, XXI-,-
-XXII, (1966/1967), 11967, 177-181. Basler
PAKVALIN, Veljka, arheolog (Betina, 29. 11.
1926-). Zavrio gimnaziju u ibeniku, a 1954. go-
dine diplomirao na Filmofskom fakultetu u Zagre-
bu. God. 1984. doktorirao na u Zagrebu.
Od 1. 12. 1954. stalno zaposlen u Zemaljskom mu-
zeju u Sarajevu. Bavi se arheologijom.
Od radova valja is-
taknuti sistematska wkopavanja na lokalitetu Gru-
dine u Bugojnu (rimsko naselje i ba-
2li1ika sa memorijom i grobnicama nta. swd), u Pu-
kod Zenice (rimske terme i nimfej na lo-
kalitetima Dvoirita* i Ograja*), na Mirinama*. u Bi-
hovu Iwd Trebinja (rimska vila rustika sa torkula-
rom), u Brezi (nekropola Desitijata na
i na Crkvini* u Vranjevu Selu kod Neuma (rimska
gospodarska zgrada i bazilika). Osim
toga, obaviio je i V:ie manjih arheolokih istraiva-
nja zatitnrog karaktera. Na muzeolokom planu u-
je u izradi stalne postavke izlo-
be 1959. i 1960. gocline, koju je samostalno preu-
redio 1977. god. God. 1963. formirao je siste-
matski lapidar. Auror je !i nmre, suvremene stalne
postave, otvorene povodom 100-godinjice
Zemaljskog muzeja.
doprinos arheolokoj nauci Bosne i Her-
cegovine dao je grob-
nica na svod (Gornja Vinjica kod Kiseljaka, Vrdolje
lrod Konjica itd.), kultova na Bo-
sne i Hercegovine sistematizacijom i tipolokom ob-
r.adom rimsk!ih nadgrobnih spomenika sa
Basne i Hercegovine, materijalne i
duh<ovne Jrulture Desitijata na prel:azu iz prethisto-
rijske epohe u antiku (nekropola Desiti.jata u Brezi),
kao i kultne problematike Dion\isa (Libera) na pod-
unutranjosti -rimske provincije Dalmacije.
Vaniji v. Bibliog.rafija. I.
PATSCH, Carl 14. 9. 1865 - 21.
2. 1945). Patsch je porijeklom Tirrolac. Zavirivi
srednju kolu, upisuje hi.storiju i geografiju na Uni-
ver.zitetu u Pragu, usput jezike,
latinski i Doktorirao je februam 1889. Usko-
ro (1893) prihvata poziiv na mjesto profesoa:a gim-
nazije u .5arojevu, da bi istovremeno preuzeo i brigu
o rimskoj arheologiji u Bosni i Hercegovini. Tako
je Patsch kao gotov stigao u Sarajevo.
Kako je bio skloniji radu, koji je traio
nakon dvije godine provedene na
gimnaziji 1896. g. prelazi na mjesto kus-
tosa u Zemaljski muzej. Sad se mogao posve-
titi arheoJogiji, pa je organiZJ1ranro obilazio sve kra-
jeve Bosne i Hercegovine, je to bolje upo-
znati u svrhu dspitivanja. Svoj djelokrug
obilazaka proiri.io je i na Sandak (1894. i 1907).
Prvo nalazite, koje je istraio i na-
interpretiJrao, bilo je Priv-ihlca*, svetite japod-
skog boanstvia Binda-Neptuna kod To mu
je bio povod da Japodima posveti obimnu studiju.
Drugo je hram Mitre u Konjicu
s jedilllstventlm prikazom scene iz kultnog obreda.
Od arheolokih sistematskih iskopavanja, koja je iz-
vodio, treba dalje spomenuti njegova iskopavanja
!\!a Crkvirui* u Duvnu, Skelan1ma* (Srebrenica) i na
Mogorjelu* (Oapljina). Nalaze iz DuVilla interpreti-
rao je kao foawn .rimskog Delminija, dok je u Ske-
lanima otkrio ve6i broj vanih sepulkralnih i kultnih
spomenika. Jedno od najvrednijih nalazita koje je
Patsch ispitivao je Mogorjelo kod velika
iz perioda kasne antike za koju je Patsch
drao da pred.stavlja rimski logoir, objanjena je
kasill!i.je kao poljoprivredna zg!fada (castron).
Izuzetan doprinos arheologiji Bosne i Hercego-
vine C. Patsch je dao n'<l polju topografije;
rezultate je objavio u Glasniku Zemaljskog muzeja
u serij!i. radova pod naslovom Arheoloko-topograf-
sko istraivanje o povijesifJi rimske pokrajine Dal-
macije. Njegov je doprinos i u tome to je udani.o
temelje latinskoj epigrafiji i osnovao
zbirku Zemaljskog muzeja u SaTajevu. je
i Balkanolokog iinstiiruta u Sarajevu koja je djelo-
vao do 1918. godine. Patsch je napustio Bosnu 1919.
vrativi se u gdje je 1945. godiine umro od
posljed1ica bombairdiTanja.
Relevantni radovi: v. Bibliog:rafija. V. Pailkv'alin
PELVA v.: a) B), 8; b) Tom 3, Reg. 22,
br. 24, 77, 175, 230, 252
PER RASTICIARUM v. Benzaviticum
B), 8).
PERIC, Sinia, arheolog (Suva Reka kod Prizrena,
13. 8. 1938-). Diplomirao arheologiju u Beogradu
1967. g. Od 1968 do 1980. g. radio u Muzeju
Bosne, a zatim u Narodnom muzeju u Leslrovcu.
Pored relrognosciranja u mrem Bo-
. sne je u islropavanju bazilike u Nikoli-
{sa M. ntaselja u (sia
I. Cremonik:), i na Gradovrhu* kod
Tuzle, o je objavio detaljne izvje-
taje.
Vafuiji radovi: v. Bib!liog:rafija. N.
PETROVIC, Jozo, arheolog i (Livno,
13. 3. 1892 - Sairajevo, 29. 5. 1967). Diplomirao
je praistorijsku arheologiju i antropologiju u
gdje je i doktorirao, 1921. godine. U Zemaljskom
muzeju u Sarajevu radiio je u tri navrata: 1921-
-1926. god. kao aTheolog i antropolog, 1941-1942.
god. kao direktor i 1954-1964. god. kao numizma-
Od 1926. do 1941. boravio je u Beogradu,
najprije u Narodnom muzeju, a potom u Mu-
zeju kneza Pavla. U tom vremeniu je vrio dosta
obimna ii.stmivanja u Sto.bima u Make-
doniji, objavivi (1942. god.) o tome obiman izvje-
taj. U toku rada u Sarajevu uredio je Antropoloku
zbirku Zemaljskog muzeja, bavio se i manjim isko-
pavarnj:ima (u Gornjem Vakufu i Bugojnu - Grudi-
ne, gdje je podna opeka s natpisom
tues), ali je dio vremena posvetio nu.miz-
matici, se novcima svih epoha: rim-
skim, bosans.kiim, sirpskim i Iz te je
oblasti i objavio broj radova.
Relevantni radovi: v. Bibliogralfija.
LIT.: G. Dr Jozo GZM n. s. A,
XXI /XXII 1967, le5-186. V. Pakvalin
Georgina, antropolog (Pregrada kod Za-
greba, 23. 4. 1914 - Zagreb, 19. 9. 1986). Diplomi-
rala a;rheologijlll i antropologiju 1948. g. Od tada
do odlaska u peinzJi.ju 1984. g. radila u Biolokom
zavodu Medticinskog fakulteta u Zagrebu.
vala u mnogim aTheolokim iskopavanjima s;rednjo-
vj ekovnih nekropola, ostalog i u Bosni i Her-
cegovini (Bugojno, Gomjenica, Mahovlja-
ni, Buko blato i dr.).
Relevantni radovi: v. Biibliogrr-afija. N.
PIRUSTI (Pirustae, Peirotlstai). Ilirsko pleme u rim-
skoj Izvori: Perustae: Vell. II, 115; Piru-
stae: Caes. Gall. V, 1, Llv. XLV, 26; Peiroustai:
Strab. VII, 5, 3; Pirdustai: P1Jol. II, 16, 5.
18 - Arheoloki leksikon
137
su susjedi Desitijata (Veli.). Lokacija: gornje Podri-
nje i Sandak. Po G. Alfoldiju (1965, 56-59) sje-
verno od albanskih Alpa, u brdovitom
sjeverne Crne Gore. r. B()janawki
PISMENOST. A) Predrimsko doba. Ako zanemarimo
znakove urezane na keramici kulture (Gor-
nja Tuzla*) porijeklo i jo nisu utvr-
najstariji poznati slovnti. znaci iz slojeva
eljeznog doba naselja Pod* kod Bugojn'a.. U hori-
zontu velikog poara (datiranom oko 600. godine
st. e.), je vaza s natp:iisom, vjerovatno
prekopdranim s neke, kasnije izgubljene, metalne po-
sude. Po R. radilo bi se o umbroetru!fskom
natpisu deifrovanom kako slijedi: Z(e)RI TERG(i)-
TI(o) UR(an)EK(e) ANATUR(na) TURIS(t) ( .. .ne-
gotiator feoit Iano Uturnaeque dono /hoc/ vas).
postavka da je do prepisa, odnosno kupiranja, dolo
zbog religijskog, odnosno magijskog, pripi-
sivanog nratpisu, dosta je vjerovatna, te sam po sebi
taj natpis ne bi bio dokaz poznavanja i upotrebe
pisma stanovnioima tog naselja. Ipak, iz mla-
slojeva Poda (faze 5. i 6. srednjobosanske grupe,
450-300. g. st. e.) jo mali pehar i prljenak
sa po nekoliko sloVll!ih znakova, te fragment vaze
s dijelom natpisa, pa bd se moglo da su
njegovi stanovnici te znakove mogli upotrebljavati
i u njihovoj primarnoj funkciji, odnosno da je, u tom
vremenskom okviru, upotreba pisma bila poznata,
makar i u veoma mjeri.
Pismo i pismenlOst su nesumnjli.vo postojali u
Hercegovfili u doba (4. do 1. v. st. e.)
posebno DaOJ:Sima* to je dokumentovano nat-
pisima na njihovom novcu (.6.AOPk!lN), na rubu jed-
nog ljema (nIN /Ek), te desetinama grafita na ke-
ramici, posebno na amforama. Daorsi su se sluili
alfabetom.
[Tom 1: Tub. 12 (1-4)]
LIT.: B. 1961 a1 97, T. rxk 1, 6; B. 1964 a,
D. 1965, 87; R. 1'967; Bas!er
1971 a, Z. 1977 a, 48, T. XXVI; B. 1987b, 523, 87
B.
B) Doba rimske vladavine (Principat-Dominat).
Osnovni izvor za poznavanje pisma i pismenosti su
epigrafski spomenici koji se javljaju od 1.
nadalje (v. epigrafija). Osli.m natpwa o pismenosti
govore i prikazi. svitka (testamentum) u rukama po-
kojntka na sepulkraln'im spomenicima, te pisaljka
_(stylus) koja se nerijetko nalazi u grobovima kao pri-
log. Pitanje koliko je pismenost bi!J.a rasprostranjena
ne moie se sa rijeiti na osnovu ovih
izvoca. Dfa"ektn[h arheolok!i.h dokaza o radu kola,
kakve su postojale u Rimu ili velikim centri.ma Cwr-
stva do sada nije Pismenost je, vjerojatno,
bila na i na manji dio ro-
maniziranog au1Johton10g stanovnitva. U kasnim sto-
Carstva pismenost opada, kamenih epigraf-
skih spomeruika je sve manje, a natpisi i grafiti
javljaju se preteno na dijelovima unutarnje arhi-
tekture sakralnih objekata, na opekama ili zemlja-
nim posudama (Debelo brdo u Sarajevu).
[Tom 1: Tab. 12 (5; 6, 7)]
LIT.: D. Sergejevski 1947, 39-40; E. 1984, 204, 231
V. Pakvalin
C) Rani srednji vijek. Iz vremena seobe naroda
jecLini trag koji otkriva promjene nastale istorijskim
predstavlja runski zapis urezan na stu-
crkvene u Brezi II, zapravo alfabet
futhairk, o pravoj varijanti pripadnmti
i namjeni rasprava jo traje.
Pisani spomenici. ranog slovenskog perioda po-
tek s kraja 9, odnosno 10-11. v., pisani lati-
138
nic<om (Rapovine*, Livno) !i (Humac*), i
predstavljaju epigrafske zapise podizanju
hramova, u formulaciji poznat.oj sa brojnih epigrcl!f-
sk!ih spomeinJika du jadranske obale.
[Tom 1: Taib. 1 (14); Tab. 22 (1, 2); Tom 3: T):lb. 12 (4)]
LIT. N. 1984, 379, 397, 400-401. N.
D) Kasni srednji vijek. Pisana iz perioda
samostalnosti srednjovjekovne Bosne se u:
ostacima knjdevnih djela, pravnim spisima i epi-
grafskim spomend.cima. predstavlja po-
java pismena sistema na malom prostoru ka-
kva je Bosna. Tu su: pismo, latinica, glagolji-
ca i
pismo dolazilo je preko bizantske admi-
nistracije li. Spomenici ovog pi-
sma su vie nego oskudni. je svega ne-
kolilro ustaljenih monograma na likovnim predsta-
vama i nekoliko manjfth pojedinac:'lnih zapi'Sa.
pismo u Bosni ima duge tradicije jO
od vremena kasne antike, al:i se s njegovom neto
&kom upotrebom u srednjem vijeku moe
tek niakon kristijanizacije slavenskog stan.10vni.tva.
pismo i latinsk!i jezik u srednjovjekovnoj
Bosni upotrebljavali su vladarski dvor i
crkva. Humski lm.ezovi:i 12. st. i bosanski vladari 14.
i 15. st. imali su na dmroviJma stalne latinske kan-
celarije; koje su im sluile za dopisivanje sa zapad-
nim dravama, primo.rskim gradovima i dr. Zanim-
ljdvo je da je u Bosni tek sredinom 15. st.
pismo upotrijebljeno za jednu srpskohrvats.kti
Primjerci 0V10g pisma su na mnogim ka-
menim spomenicima, novcu,
i <lr., i na kancelairijskim spisima.
Glagoljska pismo je u ranftjdm bilo
raireno po teritoriju Bosne i Hercegovine,
ali se kasnije povukla i odrala samo u zapaclm!im
krajevima. Glagoljica je primjenjivana u domenu
crkvenog ivota, uporedo sa
broj ljudi istov.remeno je poznavao obje ove azbuke.
Glagoljsko pismo se na malobrojnim epi-
grafsltim spomeniClima 11-15. st., u kodeksima i
kratkim zapisima na knjigama. Starije gla-
goljicom pisane knjige posluiille su kao predloci sa
kojih je prepisana knjiga
u Bosni.
Cirilsko pismo je jedinto koje je u srednjovje-
kovnoj Bosni prodrlo u sva drutvenog i-
vota. Dugotrajna i in'tenzivna upotreba dala
je ovom pismu posebne forme, zbog kojih je pro-
zvana bosanskom ili
nike pismenosti predstavljaju: crkvene knji-
ge, pravni spisi i epigrafski. natpisi. crk-
vene knjige pisane u Bosni, poznato ih je oko dva-
deset, razasute su po Evropi; u Bosni se
nalazi samo jedna. Nastale su u vremenu o<l kraja
12. do prve polovine 15. st. Spisi pravnog karaktera
ugovori, feudalne darovnice,
dokumenti fina.nsijskog poslovanja) n'astali su u kan-
celarijama vladara i oblasnih gospodara od druge
polovine 12. do 15. st. Epigrafuku nat-
pisi na koji ogromnu zatim
natpisi na crkvenim na i
dr., a iz wemena od 12. do 15. st.
Na tlu Bosne d Hercegovine nastao je najstairiji
cirilski ko<leks srpslrohrvatske redakcije staroslaven-
skog jezika i pisma (Miroslavljevo kao
i najstariji ugovor pisan ivim narodnim jezikom
u slavenl'lkom svijetu (Kulinova povelja).
[Tom 1: Tab. 3 (1-->'l); Tab .. 6 (3); Tom 3: Tab. V3 (!)]
LIT.: M. Vego 1'962 a; M. Vego 1964 b; 11>1. Vego 1964 c;
M. Vego 1970; H. Kuna 1974; P. 1984 a, 553-563.
T. Glaiva
PLANA, mjesto u Dalmaciji. Izvor: C. Marcio Iust.
vet ex adoptione nat(ione) Delm(atae) castri Planae
CIL XI 76, Ravenna, moda Plana kod (is-
od Plane se nalazi Planska gradina* zvan<i
Katrumi, I. Bojanovski 1988). r. Boja:novski
PLEREJI (Pleraioi). Ilirsko pleme u Herce-
govini, uz more. Izvori: Pleraioi: Strab. VII, 5, 5, 7;
Palaraioi: App. Illyr. 10; Plaraioi: Steph. Byz. Loka-
cija: juno od Daorsa, a od Ardijejaca. S po-
sljednjim 135. g. st. e. od Rimljana. Kao
civitas Plinije ih ne spominje, a nije jasno treba li
ih identificirati s Pyrei. Plin. III, 144, odnosno Iii
Piraei: Mela III, 56, 57.
I. Bojanovski
PLETERNA ORNAMENTIKA v. Preromanika.
PODRIN.JSKA KULTURNA GRUPA. Ovaj termin je
geografski adekvatnija zamjena za naziv Zapadnosrp.
ska varijanta vatinske grupe (M. Garaanin 1983) ko-
ji o:buhvata istu pojavu i zapadno od Drine. U
Bosni toj bronzanodopskoj kulturnoj grupi pripada
broj nalazita koncentrisanih uz srednji i do-
nji tok Drine; !izgleda da se grupa nije irila dub-
lje na istok u planine Bosne, a ni u Posa-
vinu. broj nalazita istraila je M.
(1968-1982. giod.). Radi se o neroropolama
ili grupama tumula, ponekad i o tu-
mulima. Vanija nalazjta su: Jezero* u
Karavlake i u Kr-
u Trnovici i u Zelinju (sve: Zvor-
nik), Lug* u Tegarrama i u (Bratu-
nac). Ovoj grupi vjerovatno pripada jo nekioliko
grupa tumula, kao i neki tokom vremena uniteni
tumuh na nta.vedenom Naselja nisu ni iden-
tifikovana. ra istraivana; nedostatak trajnijih na-
selja u okviru ove grupe u cjelini objanjava se
transhuman1mim Naoj grupi mogla bi
pripadati neidentif:ikovana gradina u blizini Vlase-
nice na kodoj je V .. naao keramiku
koja odgovara oVl(}j grupi.
U tumulima je nalaeno v.ie gr<;J1bova,
u obliku posebno konstrukcija
(kamen, ljunak). Sahranjivanje je biritu-
alno, a inhumacija je neto od spaljivanja, pa
u pojed!iir1im nekropofama posve Prilozi
u grobovima se sastoje od posuda i na-
kita, rijetko i oruja. Bronzani nakit pripada
nom poznatim podunavsko-srednjoevropskim for-
mama srednjeg br=anog doba, u manjoj mjeri o-
nim za kasnog bronzanog
doba. su brojne igle: s glavom u obliku
eksera, klobuka, svitka, s malom
nom g'lavom i narebrenti.rn watom, s topuzastom i
kuglastom glavom; neki primjerci odlikuju se izu-
zetno velikim dimenzijama. su i na-
rukwce s krajevima u obliku kao i masivne,
otvorene, pa mali trutuli i dugmad s uicom,
rasti i lunulasti, odnosno srcoliki, privjesci, te slje-
koluto:vii.. formu iroke bron-
zane ogrlice s bogatim gmviranim ukrasom, pozna-
te i u grupi kasnog bron21anog doba
(Glasinac III a). U nekoliko grobova je oru-
je: bodei s tJrapezastom za
drke, sjekira s rorilcima, rijetke nalaze
spadaju i pincete s proirenom hvataljkom. Keramika
(urne, poklopoi, pehari, amforice i olje) odgovara
onoj iz grobova ove grupe u zapadnoj SrbiJi, odno-
sno grupe Belegi u Sremu: Podrinjska grupa se
razVija tokom srednjeg, a traje jo i kas-
nog bronzanog doba (Bronzano doba B - D po
srednjoeviropskoj pedodizacijd).
SL 40: Poddnjs-ka kulturna grupa
POLUKS (Polbux) v. Dioskuri.
POLJOPRIVREDA. A) Neolitska doba. Postepen raz-
voj zemljoradnje i kao temeljnih ga.-ana
neolitske privirede dokumentiran je i na tlu Bosne
i Hercegovine na .izvjesnom broju nalazita. Stepen'
istraenosti je dosta a s jednog broja
nalazita podaci potpuno nedostaju, to treba imati
u Vlidu. Raspoloivi podaci daju sliku.
Zemljoradnja je u ili manjoj mjed razvi-
jena u svim etapama neolitskog doba. Najstaoriji
podaci o poznavanju itarica veza.Il!i. su za naselje
kultU!re u Gornjoj Tuzl!i* (stratum VI).
Neto i detaljniji podaci o zemljo-
radnji iz naselja u Ob-
rama I* (kod Kak!Ilja), gdje su ostaci tri
vrste penice (triticum dicoccum i. znatno manje
triticum monococcum i compactum), te graka i
Podaci o razviijenosti zemljoradnje tokom srednjeg
neolita vezani su za fazu kakanjske* kulture u na-
lazitu Obre I i pokazuju istovetnu sliku kao u sta-
rijem neolitu. Slika o razvijenosti zemljoradnje nije
izmijenjena ni tokom neolita; jedino je ne-
to broj vrsta kulturnih biljaka. Nosioci but-
mirske* kulture u Obrama II* (kod Kaknja) i u
Butmiru* (Ilida) uzgajali su penicu, i
a u kultura) otkriveni
su ostaci penice, i rai.
Jednako kao i zemljoradnji, i je bilio
razvijeno u svim etapama neolita. Tokom starijeg
neolita stanl:Jvnici faze u Gornjoj Tuzli
*
139
[Tom 1: Tab. 17 (H); Tom 2: Tab. 7 (2; 4, 6, 7)]
LIT.: B. 1'965 a, 81; T. XIX, 16; M. 1976;
NI. 1979; M. 11980 a; M. 1982;
M. 1'98a; M. Garaanin 1.983: B.

v12
4
i
I
i
5
u
'
13
(stratum VI) uzgajali su i svmJu, a stanov-
nitvo faze u naselju Obre I
ovcu, kozu i (u neznatnom broju) sv.inju.
Razvoj tokom srednjeg neolita dokumen-
tovan je samo u kakanjskom sloju Obra I i pokazuje
istovetnu sliku kao i tokom starijeg neolita. Struk-
tura uzgajanih ivotinja ne mijenja se bitno ni to-
kom neolita. Stanovnici Butmka gajili su
i svinju, a u druga dva naselja butmirske
kulture (Obre II kod Kaknja i Nebo* U. Bra)'koviff-
ma kod Travnika) dokurnentiranti. su svinja,
ovca i koza. Stanovnici kulture* u Gor-
njoj Tuzli gajili su ovcu i svinju, u naselju
kultua.-e u kod Konjica
gajena su u malom broju goveda i svinje, a u na-
selju iste kulture u u Tihaljini (Gru-
de) koza (ili ovca) i Kosti psa su zastupljene
u sloju Obra I, kakanjskom
sloju istog nalazita, butmirskom naselju Nebo, vin-
slojevima Gornje Tuzle i u
djelatnost je dokumentirana nalazi-
ma ostataka ploda divlje jabuke 'i ljenika u But-
miru.
LIT.: A. Benac 11955, 8;3-85; M. Hopf J.958; A. Benac 1964,
H4-1'18; M. Hopf 1967; A. Benac 1971, 60--67; A. Benac
1973, 20---00; S. Bolconyi 1974; J. M. Renfrew 1974.
B.
B) Eneolitsko doba. Gotovo potpuno odsustvo
pouzdanih ne doZV10ljava da se S3!Svim eg-
zaktno govori o poljoprivrednoj djelatnosti tokom
eneolita. Ovu prazninu ispunjavaju po-
140
iz gdje su otfurivene debele naslage
i dosta veliki broj kosti.ju te nalazi
kostiju ovce ili koze iz eneolitskog sloja
Prored ovih sasvim siguniih pokazatelja, o
eneolitskoj poljoprivredi se moe govoriti i na os-
novu indi;rektnih podataka, premda u ovakvom za-
postoji stal!D.a opasnost od uoptavanja
i simplificiranja. Ne1Jo sigurn'ijim pokazateljima u
tom smislu mogu se smatmti: poloaj i tip naselja,
dugotrajnije ili kratkotrajnije naseljavanje na jed-
nom mjestu i pojediI11i tipovi
Sa dosta vjerovatnostii. se moe pretpostaviti da
u naseljima lodranim u nizinskim oblastima pokraj
ni.jeka zemljoradnja ima naglaeniji to, na-
ravno, ne I1li druge grane privrede, npr.,
Na zemljoradnje ukazuju,
rstina malobrojne, ali redovno prisutn'e kalupaste
kamene sjekire. Nasuprot tome, vrlo je vjerovatno
da u naseljima gradinskog tipa lociranim u brdsko-
-planinskim oblastima predstavlja najva-
niju privrednu granu. O dominantnom sto-
i to nomadskog tipa, moe se pomiljati i u
onim kada se, na osnovu debljine kul-
turnog sloja, moe govoriti o vrlo furatkotrajnom
naseljavanju.
LIT.: B. 1981, 111-12; A. Benac 1984, 8.
B.
C) Bronzano doba. O odnosu dvaju osntivnih
grana poljoprivrede, zemljoradnje i za-
se preteno na osnovu posrednih pokaza-
telja. Lokacija brnjnih naselja na rubovima visoravni
i, uopte, u brdskim lrrajevdma ukazuje na
ulogu a relativno tanki i siromani slo-
jevi na mnogim od tih lokaliteta, te brojna naselja
vangradrinskog ti.pa, nesumnjivo veoma kratkotrajna,
tezu o pokretnom, nomadskom ili polu-
nomadskom, ivota stanovnitva, po-
sebno tokom ranog i S1rednjeg bronzanog doba. Pa
ni stabilizacija i osnrivanje velikog broja
trajnijih naselja tokom kasnog bronzanog doba po
svoj prilici nisu bitruije uticali na vano.st
koje je, u bronzaili.o doba, jedino moglo dati zna-
viak proizvoda, neophodan za trgovlinu, po-
sebno. 218- nabavku brontze dli sirovina za njenu pro-
izvodnju (bakria i kositra) kojih u zemlji nije bilo
dovoljno. Osim toga, je davalo podlogu
za mesnu ishranu, za .spravljanje pro:IBvo-
da, kao d kou i vunu za izradu i Po-
daci o strukturi zasnivaju se na analizi
ivotinjskih kostiju iz slojeva ovog doba u Gornjoj
Tuzli* (stra.tum I), Podu* kod Bugojna (faze A i
te Velikoj gradtlni* u Varvari kod Prozora (faze
A-2, A-3, B i C). Ovi slojevi pruaju pre-
sjek za bronzano doba. Zastupljene su ove
vrste: govedo, ovca, koza, svinja, k0'11j i pas. U rano
bronzano doba uzgoj goveda dominira. s preko po-
lovine ukupntlg broja ivotinja, dok je broj svinja
i sitnih preivara (ovca i koza) priblino isti i iznol'li
ne1Jo preko 1/5 za obje grupe; Tokom bronzanog
doba postepeno opada broj goveda, a raste broj sit-
nih i svinja. Tako u sloju Poda B (kasno
bronzano doba) ovce i koze 46%, svinje
38,6%, a goveda tek 11,1 % ukupnog broja individua.
je da sve ivotinje, a poseb-
no goveda, ovce i koze, prJ,padaju veoma
pasminama.
O zemljoradnji ima manje direktnih podataka.
U slojevima dosad istraivanih naselja je
malo ostataka itarica (uglavnom pen'ice i
Dosta su brojni, ipak, indirektni dokazi o postojanju
zemljoradnje: motike od jelenskog rnga, rvnjevi,
te (u kasno bronzano doba) i srpovi koje nalazimo
u ostava, to da su bili traen predmet
trgovine. S obzirom na relativno djetku naseljenost
moe se pretpostaviti da je zemljoradnja zadovo-
ljavala osnovne potrebe u itaricama.
LIT.: D. 1961 a, 106; M. Sachenbacher-Pa!avestra
1986; B. 1987 b, 514. B.
D) eljezno doba. u obzir gustinu
naseljenosti planinskih i, uopte, za po-
sebno pogodn'ih te ekonomski prosperitet
nekih areala rasprostra-
njenosti kulture), moe se da
je uloga i u ovo doba bila velika, mada
je, po svoj prilici, zemljoradnja bila razvijenija nego
u hronzanio doba. Podatke o struktmi obje grane
dala su iskopavanja naselja od kojih su najvanija:
kod Donja Dolina* ko\:! Bosanske Gra-
dike, Pod* kod Bugojna i Gradina* u Koritima kod
Duvna. ivotinje su: ovca, koza, govedo,
svinja, konj i pas; itairice su: penica (Triticum
monococcum, diooccum, compactum), (Horde-
um vulgare), proso (P.andcum miliaceum), (Lens
culin'aris), bob (Vicia faba) i graak (Pisum sativum).
Mada nisu pouzdani tragovi, vrlo je vjero-
vat.I.o da su gajeni jo i lan i konoplja.
Dok je .sastav kulturnih biljaka uglavnom ujed-
struktura proizvodnje pokazuje
znatne regionalne Tazlike. Tako su na japodskom
u Pounju najbrojnije svinje, zatim
ovce i koze, a na mjestu - goveda. U grupi
Donja Dolina - Sanski Most* najbrojnije .su svilllje,
pa goveda, a ovce i koze su nia mjestu. U
srednjobosanskoj* grupi (Pod k'Od Bugojna) ovce i
koze zauzimaju prvo mjesto (oko 49%), svinje su
na drugom (oko 29%), a goveda na mjestu
19%). Jo je i:z.razitija prevaga ovaca i koza
u srednjodalmatinskoj grupi (Gradina u Koritima):
62%, u odnosu na po 18% svinja i goveda. T!reba
da se i u eljezno doba rada uglavnom o vrlo
sitnim pasminama sfuke. Kooti psa i konja su tako-
nalaene u slojeViima pomenutih naselja, ali nji-
hov broj ne moe dati realnu sliku o stva.rnoj za-
stupljenosti tih ivotinja, jer se njihovo
meso samro izuzetno upotrebljavalo u iJShran'i. Kosti
kokoi i pataka su samo u moda
zato to su u.slovi sitnih kostiju u njegovom
sloju bili P'ovoljniji nego u drugim nalazitima. Sa
stanovita paleoetnobo.tanike veoma je zanimljiva
pojava znatne zrna divljeg
rilis L.) u sloju Poda kod Bugojna, tio bi
da je u starije eljezno doba tu pokuaj da
se Avena sterilis gajd kao kultura; kasnije je ipak
zamijenjena s Avena sativa (probe iz slojeva 4. v.
st. e. na Podu). je 1Jo je jedinu potvrdu
gajenja vinove loze dala Donja Dolina, ali treba
da su dosadanja istraivanja naseobinskih slo-
jeva eljeznog doba u Hercegovini bila veoma ogra-
obima.
LIT.: G. Beck-Mannagetta 1896; J. N. Wo!drick 1896; J. N.
Woldrick 1903; K. Ma!y 1904; C. Truhelka llH4, 83-84;
92-93; J. Bonessneck- J. Stork 1972; D, 1984; M.
Sachenbacher-Palavestra 1986; B. 1987, 273; B.
1987 n, 47.I---472; B. 1987 b, 512-515; R. Drechsler-
1987, 429-430. B.
E) Doba rimskog carstva (Principat). Rimskim
poko.ravanjem obale Jad!l"ana i njenog
dananje Bosne i Hercegovine, u privrednom po-
gledu pa i u poljopriviredi, dolazi do velikog
napretka. Rimljani primjenjuju u poljoprivredi svoja
iskustva, koja su bila sigurno napredn'ija od obrade
zemljita stano1vnitva. Kao prvo, najvje-
rovatnije u L i 2. st., primjenjuju intenzivnu
obradu zemljita, kakva je prevladavala na italskom
tlu. U krajevima gdje je bilo plodnog zemljita po-
diu se poljopriviredna dobra, v.hle rustike (vilae ru-
sticae), koja postaju glavni nosioci privrednog, a
posebno poljoprivrednog razvoja i predstavljaju is-
towemeno i prva naselja (Mogocjelo* kod
vila iz 1. i 2. st., u kod
vila iz 1. i 2. st. itd.).
U primoIBkom pojasu Bosne i Hercegovine, kao
i dublje u unutranjosti, gdje god su to klimatske
priHke Rimljani nastavljaju i proi-
ruju intenzivno gajenje maslina vinograda (tor-
kulari na Mirinama* kod Trebinja, u Bihovu, Vii-
i Mogotjelu* (kod Capljtne). Gajenje
vinograda prenijelo se i na unutranje (is-
Bosna, unutranji dio Delmata, pa
i Desitijata u centralnoj Bosni), o
potwde kulta boga Libera*-Dioniza (Karaula* u Duv-
nu, Vaarovine* u P.riluci kod Duvna, umnjaci* kod
u Zenici), a u Bosni
u Usti.koHni lOOd (Liber), Groblje* u
StaTom Brodu kod Rogatice (Ampeleus*) i druga
nalazita.
Uz vinogradar'Stvo, nta spomenutom
Rimljani su podie;al.ri poljoprivredna diobra intenzivno
i rratarstvo u Mogor-
jelo kod Caplj:ine, Crkvine* u Paniku kod
Grorriile* u Ljusini kod Bosanske Krupe i dr.). Svje-
mada po broju skrOllilna, imamo i u na-
lazima s navedendh lokaliteta: plugovi, srpovi, mo-
tike i drugi poljoprivredni alat. Nai planinski kra-
jevii. nisu mog1i proizvoditi tako velike i-
tarica kao itorodni kTajevi Panonije i naeg Po-
savlj a. Tu, Imo veliko poljoprivredno imanje, navo-
dimo nalazite Kamen'i.k u &uvaj!i kod Bosanske
Dubice, koje jo nije detaljno istraenro.
Zemljite je smatrano dravnom svojinom, pa
su bolje parcele dobivali veterani, islueni vojnici
(Pagus Scunasti.cus kraj Humca kod Ljubukog), i
drugi rimski kolionisti.. Slabijd dio zemlje ostavljan
je autohtonom stanovnitvu na i zia nje-
ga je porez. Na ili manjim imanjima
- posjedima rimskih vlasnika - !t"adili su uglavnom
robov"i [ slobodni ljudi iz redova stanov-
ndtva. U pomanjkanju robova n'a ovim posjedima
se kraj,em 1. i 2. st. razvio kokmatski
odnos, tj. slobodnim seljacima davala 'Se zemlja u
zakup, pa je tako slobodan zemljo:radnik, seljak, po-
staro ovisan o veleposjedniku. irenjem kolonata do-
lazi do krize proizvodnje na
poljoprivrednim imanjima. Nestajanjem .robova na
imanjima se javlja viak radne snage bez zemlje,
pa slobodni ljudi odlaze u plan,ine da bi se nastavili
baviti staTim zanimanjem -
iliirski Delmati, kod kojih se ova grana poljoprivrede
nikad nije ugasiJ:a.
[Tom 1: Sl. 5]
LIT.: I. Cremonik 1959, 1137-147; I. Cremonik 1965 a,
Pakva!in 1976, 283-293; I. Bojanovski 1983 c,
2ll-2li6; E. 1984, 212-2,13. V. Pakvalin
F) Doba kasne antike (Dominat). Za razliku od
pr.i:ncipata, period dominata karaktociziraju druga-
agrarni odnosi. U ovo doba su razvijeniji
kolonatski odnosi, tj. na i manjim poljopru-
vrednim fundusima umjesto robova radi naj.amna
radna snaga, koloni. Za njih se moe da su
poluslobodni. Veleposjednici su po novoj reformi
dun'i caru davati broj kolona u vojsku,
zavisno od broja rnbova, kojih tada vie nije bilo
mnogo. U to doba formiraju se poljoprivredna dobra
- latH.undije, kao to je Mogorjelo* (kod
koje imaju obrambeni karakter (castron). Na ovim
141
imanjima, kao i u doiba principata, Rimljani razvi-
jaju poljoprdvredne grane kao to su maslinarstvo,
vinogradairstvo i uzgajanje junog posebno se
mnogo radilo na proizvodnji itarica, to bi se vie
odnosilo na itorodne krajeve Panonije, odnosno da-
nar1je bosansko Posavlje. Tako u Suvajli kod Bo-
sanske Dubice (Kamenik*) imamo veliko dobro -
latifundij - onim brojnim u Podunavlju, koji
su proizvodi1i ito, najvie za vojsku. I villa rustica
u Donjem epkru kod Zvornika najvjero-
jatnije bi mogla pripadati tom razdoblju, kao i grn-
iz 4. st., onoj u MogoOC'jelu, otkrivena
u Ka;rauli kod Kaknja (Gromile*). U cjelini za po-
ljoprivredu dominata moe se da je karakteri-
zira teka ekonomska sdtuacija Carstva, te da je sva
okrenuta obrani Carstva u razdoblju provale novih
naroda - Gemw.na, Gota i drugih.
[Tom 1: Sl. 6]
LIT.: Bas!er 1958, 45-62; I. Bojanovski 1969, 27-54;
I. Bojanovski 1969 a, 137-163; V. Pakvalin 1982, 87-418;
E. 1984, 21!2-213; Bas ter 1'984, 324. V.
G) Rani srednji vijek. Osim podataka iz pisanih
izvora, koji govore da je gotskim stanovnicima u vri-
jeme njlihove vladavine u ovim krajevima dodijelje-
na plodnog zemljita, nikakvi arheoloki os-
taci nisu za sada poznati. To isto vai i za ranoslo-
venski perdod, s izuzetkom nalaza srpa na lokalritetu
Jazbine u (Bijeljina), iako je poznato da
su se Sloveni pTeteno bavili ovom
LIT.: N. 1984, 375--423. N.
H) Kasni srednji vijek. Po obimu i po
poljoprivredna proizvodnja je osnova cjelokupne
pdvrede u srednjovjekovnoj bosanskoj drlavi, po-
sebno u vrijeme razvijenog feudalizma (13. i 14. st.).
Dominantnu ulogu poljoprivreda je zadrlala i u vri-
jeme kasnog feudalizma (15. st.), ali u to vrijeme
su razvijene i ulogu dobile druge grane
privrede (TUdarstvo i metalU!t"gija, zanatstvo i trgo-
vina). Iako dOIITltinantna po obimu i sadraju, poljo-
privreda nije ostavila materijalnih tra-
gova. Arheoloki nalazi s.vode se uglavnom na poje-
primjerke poljoprlivrednog alata i a
arhivski izVQri su oskudni i flragmentarni. Neto malo
podataka prua i likovnii iz-
vori.
Osnovne grane poljoprivrede su ratarstvo u rav-
ni<!arsk'im predjelima i dolinama i
stvo u brdsklim krajevima. Nosioci poljoprivredne
proizvodnje dijelom su zav:iisni kmetovi,
koji rade vlastelinovu zemlju, i organizirani
u katune, sa ili manjim stupnjem autonomije
u okvi:ru vlastelinstva. Poljoprivredno stanovnitvo
i slobodini seljaci, koji predstavljaju ostatke
starijih drutvenih struktura. Slobodni seljaci bili
su malobrojni, jer je srednjovjekovna bosanska dr-
ava bila jedn'a od rijetkih drava u kojima je feu-
dalna ljestvica bila primijenjena do samog dna. U
takvom drutveno-ekonomskom sistemu zavisnost
poljoprivrednog stanovnitva je bila viestruka.
LIT.: D. 1987, 115-144. T. Glava
POMONA. Boanstvo - plodova. Jedan natpis
3. st. iz Srebrenice (Domavia*) spominje flamen po-
monalis, pa se da je taj kult i1Jalske bo-
ice plodova prenesen i u ove krajeve.
LIT. R. Hl33, 54; V. Pakvalin 1963, 142; E. Imamo-
1977, 175-176. V. Pakvalin
POPOVIC, Marko, arheolog (Titovo Uice, 7. 2.
1944-). Diplomii;ao (1966) i doktorirao (1980. god.)
I
I
142
na Filozofskom fakultetu ru Beogradu. Od 1968. do
1976. g. radio je u Zavodu za zatitu spomenika
kulture Beograda, a od 1976. g. radi kao sa-
radnik u A!rheolokom institutu u Beogradu. Bavi
se srednjovjekovnbtm aTheologijom, a ue intereso-
vanje je usmjerio na gradove i fortifikacije. Objavio
je preko 30 il."adova. Vail!ija terenska istra-
ivanja vrio je na Beogradskoj Smederev-
skoj u Rasu, u manastiru u Pavlovcu, na
Crkvini u Tutiinu, a u Bbsni i Hercegovini istraivao
srednjovjekovne crkve u okolini (Crkvina-
-Ruica* kraj vrela Crkvina* u Paniku,
Orah*) i Til"ebinja (sv. Petar i Pavle na u

Relevantni radoV'i: v. Bibliografija. L. Fekea
POSUKA KULTURA. Ova bronzanodobna kultura
identifik:ovana je u novije vrijeme. Areal rasprosti-
ranja joj je; Hercego'Vina, dio jugozapadne Bosne
(Duvanjsko polje), srednja, a vjerovatno i sjeverna
Dalmacija. Ime je dobila po 1uem oko
Posuja u zapadnoj Hercegovinri, gdje je P.
naj.prije otkrio neka njena (Veliki Mairkov
brig*, la2lina*, Grlzeljeva i Izvanjska* gra-
dina, gradii:na i gdje je zabiljeena zna-
koncentracija njen!ih aglomeracija (vie od
dvadeset gradina i otvorenih naselja). Daljd nalazi
i nalazita. zabiljeeni su sistemats:klim rekognoscira-
njem P. u zapadnoj Hercegovini, !iskopava-
njem B. na i na Trostrukoj gradini*
Grude), A. Benca i B. Govedarice na Veli-
kom gracu* na Pcivali Duvno) i na nekim
drugim lokalitetima (oko Duvanjskog polja), te B.
u (Ljubuki). Revizi-
jom ranije prikupljene (sistematsko rekogno-
sciranje Zemaljskog muzeja, neka ranija iskopava-
nja) bilo je utvrditi osnovne karakteristike
ove kulture u zapadnoj Hercegovini i u dijelu jugo-
Bosne (B. 1983 d). Nova istraivanja
poduzeta u Hercegovini (B.
Z. otkrila su broj novih
nalazita ove kulture na prostoru Neretve
i Trebinjice; Guvrune* (Lokve, Dakulina
giavlica* (Rivine, Stolac), Aladinsko brdo*
Stolac), Hateljska* i Sto-
lac), Meteriz* i Kamenica* (Oraje, Trebinje), Gra-
dina* u Bihovu (Trehlnje), Tre-
binje) !i dr. Bilo je i neke ranije
otkrivene i istraene 'posebno" iz okoline
Stoca i Trebinja.
oblik naselja posuke kulture su grao
dine. naseljenog prostora i tip fortifikacija
dosta variraju; pored jednostavnih gradina s jednim
prstenastim suhozidom pojavljuju se i gradine s bas-
tionom i zidovima, kao i objekti s dva ili
tri suhozida ili s drugim, sloen'i.jim
elementima Drugi vaan aglomeracije
su otvorena (vangradinslrn) na:selja, malog
opsega, smjetena na niim kosaima iznad polja, uz
rub polja, na niskim, zaobljenim glavicama i
poloajima (Golovrana*, lazina, Veliki Mar-
kov brigi druga kod Posuja, Pojilo*, Torina*
i druga kod Gruda, Aladinsko brdo* kod Stoca itd.).
U nekim (Slime*, Osoje, Posuje) ova
naselja imaju oblik sela razbijenog tipa. su
sluile za boravak, moda kao se-
zonska sklon'i.ta: Hateljska i
kod Stoca, (Potkraj, Sto-
lac), (Trebinje).
O sahranjivanja ima malo podataka. Pre-
ma oblicima posuda, posukoj kul-
turi se mogu pripisati tumuli istraeni u okolini
4
5

"lJ l-------f
\ I J
\ I '
' I /
\ ,'/
., i
', 1 /
',.._ ___ J ____ _/ 8
Sl. 41: Posuka kultura
Posuja i Gruda (Hrtova gomila*, Cerov dolac*), kao
i nekoliko tumula iz Hercegovine (iz Oraha
kod Ljubomira kod Trebinja i Klanca u Bo-
kod Stoca); s velikom
moe se posiukoj kulturi pribrojati i tumulus iz
Sope u Vinjanima (Posuje), te broj tumula s
inhumacijama u poloaju, u cisti
od kamenih otkrivenih u raznim prilikama
u Hercegovini. Taj sahranjivanja je
i za posuku kulturu, kao i za njoj savremenu ce-
tinsku kultU'ru, s kojom dijeJti dio teritorija
rasprostiranja. Prilozi u grobovima su skromni; vrlo
rijetko bronzani bode (Sopa) ili bronzana sjekira
Ljubomk), kamena sjek1JI"a (Glavice, Ljuoo-
mi.r), te posude . u grobu ili iznad groba
(Hrtova gomila, Cerov dolac); nakit se rijet-
ko nalazi - bron'Zffili .kolut iz
(Ljubomir, Trebinje). U tumulu iz Glavica* - Lju-
bomir je broj pitosa i amfora ukopanih
na raznim mjestima u nasip 1Jumula, to je dio nekog
rituala obavljaniog prilikom sahran'e ili kasnije; frag-
menti keramike (ostaci se ponekad na-
laze u nasipu tumula.
Osim pomenutih kamenih i metalnih priloga u
grobovima, i oruju posuke kulture pripa-
daju i sitniji kremeni artefakti (vrhovi za strijele,
strugalice), kao i okrugle ili kugle,
od gabra, te rvnjevi za ito, od
istog ili kamena. .
Keramika je daleko bolje poznata, a u osnovi
se dijeli na grubu i finiju. Gruba keramika (pifuci,
lonci, amfore, g.rublje zdjele, veliki, posve pliUki re-
cipijenti i dr.) je bez primjese mrv-
ljenog kamena :ili pijeska i neotporna je.
je ukraen'a utiskivanjem prsta i trakama.
Osim vertikalnih i horizontalnih trakastih drki, na
grubom su posebno koljenaste,
ste i U okviru finije keramike,
koja je bez primjese ili s manjom
primjese sitno mrvljenog kamena, poznato
je nekoliko tipova manjih lonaca, pehara, zdjela i
olja. Vana karakteristika ove keramike su drke,
posebno one s produecima na obodu, iznad drke:
sjektrastim (ad ascia), u obliku prizme ili
roastim i sl. Koljenaste drke se ta.kode pojavljuju
i u ovoj grupi. Ukraavanje nije posebno
razvijeno, ali su tehnike i motivi dosta ramovrsn'i.:
udubljeni, urezani i igosani ukrasi, ukrasi
(bradavice i naljepci), otisci namotane
uzice ( Wicke:lschnur} i uske tkanice (Litzen-Or-
namenat); dosta rijetko i kruielirani ukras.
Poooka kultura nastala je u toku sloenog pro-
cesa saimanja kasnoeneolitskog substrata s novim
talasima naseljenika koji pristiu na zapadni Balkan
krajem eneolita i bronzanug doba. Njen
razvoj moe se, zasada, podijeliti u dvije osnoVlJ.le
faze: stariju, ili koja u sta-
rijem dijelu ranog bronzan:og doba (Br. A-1 srednjo-
evropske periodizacije) i ili koja
tokom dijela ranog bronzanog doba
(Br. A-2), a zavrava se srednjeg bron-
zanog doba (Br. B-1 srednjoevropske hronologije).
O eventualnom daljem ivotu ove kulture tokom
srednjeg bronzan:og doba zasad nema pouzdanih in-
dicija.
[Tom 1: Tab. 17 (8-10); Tom 3: Talb. 4 (9-14)]
LIT.: P. 1978; 1978; B. Govedarica 1982,
116-<131, B. 1983 d, B. 1986 a,
B.
POTUATICO v. Benzavaticum B), 8).
PRAETORIUM v. B), 8; Reg. 2, br. 54;
PREROMANIKA. Tragovi umjetnosti
u B0sni i Hercego'vini manifestiraju se u ostacima
sakralnih s osnovom u vidu izduene
s pravougaonom apsidom: Crkvina* u (Bo-
2 3
Sl. 42: Osnove crkava
RADIMSKY, Vaclav (Nova Paka. u 24. 2.
1832 - Sarajevo, 27. 10. 1895). Studirao mlineralo-
giju, geolog.iju i rudarstvo na politehnici u
Pragu (1850-1856), a zatim specijalizirao monta-
nistiku u Pfibramu (1855-1856). Uz posao
skog u .i tajerskoj bavio se dosta
.intenzivno arheolokim istraivanjima. Objavio je
monografsko djelo o piraistorijskim nalazitima Wiesa
u tajerskoj i broj drugih radova.
U Socajevo je doselio 1885. godine i preuzeo
dunost efa rudarske diirekcije. Odmah po osn'iva-
nju Zemaljskog muzeja se i u rad na arheo-
logiji. Kao iskusan V. Radimsky je
za relativno kratico vrijeme (1889-1895) dao zna-
dopri.nos na tom polju. Obavio je arheoloko-
-topografska istraivanja u mnogim krajevima Bosne
i Hercegovine polje, Rakitno i u Her-
cegovini, Livanjska polje, oko gornjeg Vr-
basa, dolina Sane, dolina Une). Evidentirao je i opi-
sao nekoliko stotina nalazita, Arheo-
loki leksikon Bosne i Hercego,vine - djelo koje
je ostalo nedovren'O i neobjavljena.
Uz brojna manja istraivanja, Radimsky je or-
ganizovao i vodio velika iskopavanja:
R
143
sanski Petrovac), Crkvina* u Vrucima (Ilida), Crk-
venjak* u (Kakanj), Crkvina* u Zavali
(Trebinje), Crkvina* u Paniku ili centralnog
tipa sa est apsida Crkvina* u (Ilida)
i njihovog kamenog namjetaja s
pleternim ukrasom. Fragmenti ove arhitekton'Ske
plastike otkriveni su u okolini i Livna (Gla-
Glamo0ko polje, Crkvina* u Dolac-Prisoju kod
Perkua damija* u Livnu, Groblje* u Ra-
poviJnama kod Livna), u Sokolu na Plivi, u Gorici*
kod Gruda, u okolini Sarajeva (Orkvina* u Vrucima,
Crkvina* u i u Zavali; ukraeni su raz-
novrsnim motivima pleterne ornamentike, dopunjeni
vegetab