Sie sind auf Seite 1von 192

UDK

9021904(05)

CODEN

GZMARC

GLASNIK

YU ISSN

0581-7501

ZEMALJSKOG MUZEJA BOSNE I HERCEGOVINE U SARAJE VU

BULLETIN

BULLETIN

DU MUSEE N A TION AL DE B O ~NIE-HERZ EG O V INE

A SARAJEVO

ARHEOLOGIJA

ARCHEOLOGIE

NOVA SERIJ A -SERIE

NOUVELLE SVESKA -TOME Sarajevo

45

( 199 0)

ZE MALJSKI MUZEJ BOSN E I H E RCE GOVINE YU-71 OO SARAJEVO Vojvode R. Putnika br. 7

T e\. (0 7 1) 35-322

Izdavač

Za izdavača

ALMAZ DAUTBEGOVIĆ

O dgovorni ur ednik

Akad emik

BORIVOJ

ČO V IĆ (Sar ajevo)

Članovi uredništva

Akade mik

BORIVOJ ČOVIĆ (Sarajevo)

D r BRUN IS LA V MARIJANO VIĆ ( Sara jevo)

NADA MILETIĆ (Sarajev o)

Tehnički urednik

N EDŽAD ČMAICANIN

Lektor

Dr HERTA KUNA

Korektor

SLOBODANKA MARKOVIĆ

Katalogizacija u publikacij i (C I P)

902 /904 (05) G\asn ik Ze maljskog muzeja . Nova serija. Arheologija

GLASN1K Zema ljskog muzej a . Nova serija. Arheologija

odg ovo rni uredn ik Borivoj Čović. -

Sarajevo: Zemaljski

muzej Bosne i Hercegov ine . - Oslobođe nje , O OU R Šta mpar sk Sveska 45 (199 0) YU ISSN 0581 -7501

(Sarajevo : NIŠRO djelatnost), 1990.

Štampa

Š ta mparija "OsJobodenje" Sarajevo

Za štampariju Graf. ing . PETAR SKERT

Periodičnost Izlazi jednom godišnje

Tiraž

Objavljivanje ove sveske Glasnika Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, realizirano je uz fLnansijsku pomoć Samoupravne interesne zajednice nauke BiH i Samoupravne interesne zajednice kulture BiH.

600 primje raka

GLASNIK ZEMAUSKOG

MUZEJA.

GZM

(A) 45

1 - 190

NOVA SERIJA.

ARHEOWGJJA

1990 SARAJEVO

INMEMORIAM

Dr AWJZ BENAC

SADRŽAJ -

SOMMAIRE

In memoriam dr

Đuri Basleru

•.•

7-]0

Dr VEUKO PAŠKVALIN

In memoriam dr

Irmi Čremošnik

•.•

11-14

NAUČNI I STRUČNI ČLANCI

 

CEROVIĆ MOMIR

Opaljene gromile u Ferizovićima -

novo nalazište cetinske kulture

]5-22

Dr MILICA KOSORIĆ

Humke na lokalitetu Gromile uŠtrpcima . . . . . . . • . .
Humke na lokalitetu Gromile uŠtrpcima
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
23-26
Dr MILICA KOSORIĆ
Praistorijsko naselje Dvorišta uDrinjači
27-34
Dr VELJKO PAŠKVALIN
Arheološko nalazište Ograja u Putovićima kod Zenice
35-92
IDr IRMA ĆREMOŠNIK I
Tragovi autohtone kulture iz vremena rimske vladavine u Bosni i
Hercegovini .•.•
93-108
IV ANA MARIJANOVIĆ
Prilog problemu datiranja nekih starokršĆ8nskih crkava u Bosni i
Hercegovini
.
109-136
ANTE ŠKEGRO
Kasnoantički kapitel sa Dimnjača na Humcu kod Bugojna
137-146
MILUTIN TADIĆ
Rimski cilindrični sunčanik iz Diluntuma (Stolac)
147-154
Mr LIDIJA FEKEŽA
Kasnoantičko utvrdenje na lokalitetu Gradac na IIinjači u selu Gornji
••
Kotorac kod Sarajeva
••
155-170
DARKO PERiŠA
Zlatnik cara Justinijana I iz Banjaluke
••
171-176
TIHOMIR GLAVAŠ
Novi nalazi predromaničke skulpture u Bosni i Hercegovini
177-190

GLA S

IK ZEMA LJSKOG MUZt:.JA.

GZ M

(A) 45

l - 190

NO VA SERIJ A. ARHEOLOGIJA J990 SARAJEVO

INMEMORIAM

CON TE NT S

Dr ALOJZ BE NAC ln memoriam dr Duri Basler u • 7-10 Dr VE LJ
Dr
ALOJZ BE NAC
ln memoriam dr Duri
Basler u
7-10
Dr
VE LJ KO PAŠK VA Ll N
ln me moriam dr I rmi
Cremošnik
.
.•
.
11-14
SCIENTIFIC AN D PROFFESIONAL PAPE RS
CER OV IĆ M O M I R
Opalje ne gromile in Ferizovići -
the region of G lasinac
.
.
.
.
.
.
a new site of the Cetina culture in
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
15-22
Dr MILICA KOSORJĆ
Burial mounds at the site Gromile in Štrpci
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
23-26
Dr
M ILJC A KOSO R IĆ
Prehis tori c sett le m en t D vor išta in Dr inja~ near Zvornik
27-34
Dr
VE LJKO PAŠKV ALIN
The ar ch eological site Ograja ih Putovići ncar Zenica
.
.
.
.
.
.
.
.
. 35-92
IDr IRMA CREMOŠNIK I
T races
of a utochtone culture from the time of the roman reign in
Bosnia and Herzegovina
93-108
rv ANA M ARIJANOVIĆ
A
contribution to thc problem of dating of some earlq Christian
churcbes in
Bosn ia and Herzegovina
109-136
ANTE ŠKEGRO
Late roman capital from Dimnjače on Humac near Bugojno
137-146
MILUTIN TADJĆ
A
roman cylIindrical sundial from Diluntum (Stolac)
147-154
Mr LIDIJA FEKEŽA
A
late empire fortification and the church at the site Gradac on
I1injai'a in Gornji Kotorac near Sarajevo
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 155-170
DA RKO PERiŠA
Emperor Justinian 's I golden coin from Banjaluka
171-176
TIHOMIR GLA VAŠ
New fmdings of preroma n ic sculpture in Bosnia and Herzegovina
177-190 .
UZ 101. GODIŠTE »G L ASN IK A« Prethodno, jubilarno godište »Glasnika Zemaljsbg muzeja« označilo

UZ 101. GODIŠTE »G L ASN IK A«

Prethodno, jubilarno godište »Glasnika Zemaljsbg muzeja« označiloje završetak

j e dnog st o ljeća ž ivota našeg č asopisa. Od ovog broja počinje teći njegovo drng o

stoljeće. Taj neponovljivi trenutak potiče na razmišljanje, budi mnoge uspomene, postavlja razna pitanja koja traže odgovore. Iedno od tih pitanja koje mi se - kao saradniku i dugogodišnjem uredniku sveske za arheologiju - u posljednje vrijeme posebno nametalo glasi: zašto naš »Glasnik« ni jedan od svojih brojeva nije posvetio nekom od zaslužnih istraživača na čijim je plećima u tih dugih stotinu godina počivao zamašni i plodonosni posao arheološkog istraživanja Bosne i Hercegovine, povodom njihovih životnih i radnih jubileja, kao što to mnogi naučni časopisi čine? Ne nalazim pravog odgovora na to pitanje. Možda se on krije u nedostatku tradicije , bar za prvi period njegovog izlaženja, možda u promjenama ne samo uredništava, već i ep oha,

država i društvenih uredenja u kojim je »Glasnik « proživio svoje prvo stoljeć e, a možda i

u dosta strogom vlastitom poimanju nauke i odnosa naučnika prema formalnim,

oficijeinim priznanjima ? !li u nečem četvnom ? Ne znam , ali mi se danas čini da smo griješili, na prvom mjestu mi urednici.

Pripremajući, sa svojim saradnicima , Nadom Miletić i dr Brunislavom Manjanovićem, ovo godište arheološke sveske »Glasnika«, postavio sam to pitanje.

Razmišljali smo kako da bar ublažimo tu g rešku, ako je već ne možemo ispra viti . Činilo

stotinuiprvo godište posvetimo svim istraživačima k oji

su u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine aktivno dj elovali na polju arheologije u

proteklih stotinu godina, a nisu više u sastavu njegovog istraživačkog tima, bez obzira na to da li su na drugim dužnostima, u zasluženoj mirovini, ili su se preselili u carstvo sjenki. Epo njihovih imena, svrstanih po abecednom redu:

nam

se jedino mogu ć im da ovo,

ANDEUĆ PA VAO, u Zemaljskom muzeju 1956 - 1985 (t 1985)

BASLER DURO, u Zemaljskom muzeju 1960 - 1983 (t 1990) BENAC AWjZ, u Zemaljskom muzeju 1947 - 1967, urednik "Glasnika« 1951 - 1967

ČREMOŠNIK IRMA, u Zemaljskom muzeju 1946 - 1976 (t

ĆURČIĆ VE}SIL, u Zemaljskom muzeju 1891 - 1924, 1943 - 1945, urednik "Glasnika« 1943

1990)

(t 1959)

DRECHSLER -

1898 (t 1898)

GAVRlWVIĆ MARGITA, u Zemaljskom muzeju 1969-1974

BIŽIĆRUŽICA, u Zemaljskom muzeju 1950 -

FJALA FRANJO, u Zemaljskom muzeju 1892 -

1952

HORlWANN KOSTA, u Zemaljskom muzeju 1894 - 1907, urednik "Glasnika« 1888 -

1905 (t

1921)

KOROŠEC JOSIP, u Zemaljskom muzeju 1939 -1945 (t 1966)

KOROŠEC PAOLA, u Zemaljskom muzeju 1939 -

MANDIĆ MIHOVIL, u Zemaljskom muzeju 1919 - 1941, urednik "Glasnika« 1936 - 1940,

1945

(t 1948)

MARIĆ ZDRA VKO, u Zemaljskom muzeju 1957 - 1981 , urednik "Glasnika « 1968 - 1973

PA TS CH CARL, u Zemaljskom muzeju 1896 - 1918 (t 1945) PETROVIĆJOZO, u Zemaljskom muzeju 1921 - 1926, 1941 - 1942, 1954 - 1964, urednik

"Glasnika « 1941 - 1942

RADIMSKY VACLA V, u Zemaljskom muzeju 1889 - 1895 (t 1895) SERGE}EVSKI DIMITRIJE, u Zemaljskom muzeju 1930-1961 (t 1965) SKARlĆ VLADISLA V, u Zemaljskom muzeju 1919 - 1936, urednik "Glasnika « 1921- 1935

(t 1967)

(t 1943)

TRUHELKA ĆIRO, u Zemaljskom muzeju 1888 - 1918, urednik "Glasnika« 1906 - 1920, (t

1942)

Dr Borivoj tović

GZM

( A ) , N . Ci . s v . 45,1 990, s tr . 7 -

10

IN MEMORIAM

( A ) , N . Ci . s v . 45,1 990, s tr .

Dr ĐURO BASLER 1917 -1990

Svoje pisanje posvećeno uspomeni dr D ur e B a slera počinjem Horacijevom izrekom » Dignum laude virum Musa vetat mo ri « (Čo vj eku d o sto j nom sl ave Muza

zabranjuje da umre -

la izreka se u punom smislu

odnosi na arheologa, kolegu i prijatelja Duru Baslera . Čitav svoj ži vot proveo je dostojanstveno, ali skromno, strastveno zaljubljen u st ruk u, uz impozantnu bibliografiju

i

Hor. Carm. IV 8, 28). J doista,

objavljenih

stručnih i naučnih radova

u raznim

radova potpuno je zaslužio da

publikacijama.

Takvim životom

vrijednošću mnogih

generacijama stručnjaka i čitalaca ovakve stručno-na učne liter a tur e.

ostane pri su tan u ov oj i u budućim

Duro Basler je rođen 6 . marta 19 17. godine u Sij eko vcu kod Bosanskog Broda.

Osnovnu školu je završio u Bosanskom Brodu, a ginmaziju u Slavonskom Brodu. Prije

drugog svjetskog rata studirao je dvije god ine

arhitekturu u Zagrebu, ali ga je rat

prekinlIO u tom studiju. Zaposlio se u brod skoj Ra fi nerij i nafte i tako dočekao oslobodenje zemlje. Poslije rata je službovao u Sreskom narodnom odboru u Bosanskom Brodu i Oblasnom narodnom odboru u Tuzli, da bi 1950. god . prešao zavod za zaštitu spomenika kulture i prirodn ih rij e tk os t i II Sa raj e vu , čime i počinje

njegov plodan rad u oblasti zaštite i arheolo ških istraž i vanj a . K onačno d o laz i i

Sarajev u

najvažnija etapa njegova života, stručni i na u č ni rad u Zemalj s k om m uz eju u

od 1960. godine do penzionisanja 1983 . g odin e u svoj stvu naučnog savjetnika. U

u Republički

G

ZM

( A ). N. S. >v . 45. 199 0. slr

7 -

10

I N MEM O RI A ,\1

međuvrem enu je završio studij arheologije u Zagrebu (1956) i doktorirao u Zadru (1981) sa tezom "Paleolitske kulture u Jadranskoj regiji Jugoslavije«. Svoj život, bogat promjenama i radnim rezultatima, završio je u Saraj evu 3. februara 1990 . godine. Često je spominjao da je još kao dječak u Sijekovcu sakupljao kamenčiće

jaspise i o pale -

uz obale rijeke Save, formirao vlastitu zbirku i ljubomomo je čuvao.

LalO d od aj e : »Nisam ni znao da sam već lada postao arheolog «. Duro Basler je, dakle,

od

ulogu odigrala i

nj ego va veoma raz vij ena mašta.

U vrij e me rada u Rafineriji i službovanja u Bosanskom Brodu obilazio je okolne terene rad i upoznav anja sa mnogobrojnim tamošnjim praistorijskim i drugim

lo kal iteti ma.

Meu lj ama u Vinskoj, a uz " ut je sakupljao i razni

nastavio za

otvoren put II Zavod za zaš ti tu spomenika kulture u Sar<tievu. Kao konzervator Zavoda D . Basler je usmjerio svoje djelovanje u dva osnovna pravca: obilazak terena, odnosno sakupljanje topografske grade i konzervaciju rimskih i

srednj ov je k o vnih spomenič ki h objekata. Za desetak godina obišao je veliki dio Bosne i Hercegovine, zapisao mn oštvo podataka i onda objavio topografsku gradu Ivanj skog Po lja , Go rnje Ukrine, Kreševa, Kiseljaka, Fojnice, doline Neretve,

Ka li nov ika i oko lice. Na taj način je upoznavao stručnu javnost sa spomeničkim

bo g at s tv o m z em lje i o mo g u <' 3v ao stručnjacima sistematskiji istraživački rad u pojedinim

kr aje vi ma . Što se tičekonzervacije, treba spomenuti zaštitne i konzervatorske radove na

kasnoantičkoj vili II MogorJelu kod Ćapljine, bazilici u Oboreima i srednjovjekovnim gradovima u Jaj cu, Doboj u, Doboru, Tešnju, Ključu na Sani, Vranduku, Ostrošcu kod

Cazina, Srebreniku . Svakako treba navesti da je iz tih radova proizišao i niz članaka II na u č nim časop Isi ma (Mogorjelo, Obore i , Breza, Srebrenik i dr.) . Tokom

rekognosci ranj a terena otkri o je i prve

prave paleolitske stanice na Crkvini kod Doboja i

dj eč ačk ih da n a bio

predod reden za arheologa,

u čemu je

važnu

Tako je došao

u dodir sa Gradinom u Vrelima,

Laništem u Klakaru,

arheološki materijal. Isti posao je sebe pažnju stručnjaka; bio mu je

vrijeme rada u T uzli, pa je skrenuo na

sa područja

Lo

ndž i II Maklj enovcu, što j e zapravo usmjerilo njegov glavni istraživački rad u pravcu

isp

itivanja paleolitskih stanica u sjeveOloj Bosni i nekim drugim krajevima zemlje.

Duro Basler je sistematski i vrlo stručno vršio iskopavanja na desetini paleo!itskih

lokali teta. Spomenimo neke od njih, uz već navedene: Luščić i Mala gradina u Kulašima

stijena u

P et ro vićima (COla Gora), Badanj kod Stoca. Rezultate tih istraživanja je odmah i objavljivao, većinom u »Glasniku Zemaljskog muzeja u Sarajevu«, a zatim u časopisima "Članci i grada za kulturnu .storiju istočne Bosne« u Tuzli i »Arheološkom pregledu«. Jedan broj nalazišta pripada srednjem, a većina mladem paleolitskom dobu jugoistočne Evrope. Nećemo pogriješiti ako kažemo da je najveće dostignuće i zasluga ovog autora

Vi soko brdo u Luplj anici kod Dervente, Kadar kod Donjeg Svilaja, Crvena

baš u istraživanju paleolitskog doba, prvenstveno u Bosni i Hercegovini. Njegovi radovi

iz tog područja su doista otvorili potpuno novu stranicu u poznavanju paleolitskog doba

u Jugoslaviji, na Balkanu, pa i u čitavoj jugoistočnoj Evropi. Time je Duro Basler zapravo i ušao u red značajnih naučnika u oblasti arheologije. Posebno je korisno što je

on objavio nekoliko većih sintetskih pregleda o pa1eolitskim nalazištima, njihovim karakteristikama, hronološkom mjestu i široj kulturnoj pripadnosti. Takvi su, npr. , radovi: »Paleolitska nalazišta u sjevernoj Bosni« (Glasnik Zemaljskog muzeja A, XVlII,

GZM ( A) . N. S. w. 45. 1990, S Ir. 7 - IN MEMORIAM

10

9

1963), » Nalazišta paleolitskog i mezolitskog do b a 11 Bosni i Hercegovini« i "Paleolitske i mezolitske regije i kulture u Bosni i Hercegovini« (Praistorija jugoslavenskih zemalja I, Sarajevo, 1979), "Paleolitske kulture u jadranskoj regij i Jugoslavije" (G lasnik Zemaljskog muzeja A, 38, 1983), 'Paleolitsko doba' (Kulturna istorija Bosne i Hcrcegovine, Sarajevo, 1984).

Porcd istraživanja paleolitskih stanica i proučavanja paleolitskog i mezolitskog doba D. Basler se u ovom razdoblju svoga rada bavio i problematikom iz nekih dmgih područja. Iskopavao je veliku nekropolu iz mladeg željeznog doba u Velim Ledinama

gradine u

Ošanićima kod Stoca i )la taj način dao svoj doprinos upoznavanju helenističkih uticaja u

našoj zemlji, a usmjerio je i dalja istraživanja na gradini u Ošanićima, koja je izveo dr Zdravko Marić i u nov; je vrijeme nastavio mr Boško Marijan. Sličnu vrijednost ima i njegov rad o rimskoj metalurgiji u zapadnoj Bosni ('Rimski metalurški pogon i naselje u dolini Japre' , Glasnik Zemaljskog muzeja A, XXX-XXXI, 1975/76).

Iako se nije neposredno na terenu bavio iskopavanjem i istraživanjem kasnoantičkih bazilika i drugih arhitektonskih objekata iz tog vremena, objavio je - rekli bismo - kapitalno djelo iz te problematike pod naslovom 'Arhitektura kasnoantičkog doba u Bosni i Hercegovini' (Sarajevo, 1972). S obzirom na studij arbitekture i vještinu arhitektonskih konstrukcija D. Basler je, sakupiv ši ogromnu literarnu gradu, načinio brojnc rekonstrukcije kasnoantičkih objekata, posebno bazilika (one u Mogorjelu je i sam istraživao prilikom konzervacije) i tako pružio dragocjen doprinos izučavanju tih gradevina. Posebno je važno što je tim djelom učvrstio stanovište o originalnosti i

velikoj arhitektonsko-umjetničkoj vrijednosti kasnoantičkih bazilika u Bosni i

Hercegovini,

sa ovim izuzetnim

kod Gostilja (Donja Z.::ta) , obavio prva sistematska istraživanja megalitske

a omogućio i nestručnjacima da se bliže upoznaju

spomeničkim blagom.

Veoma veliki doprinos dao je D. Basler i arheološkoj topografiji Bosne i Hercegovine. Obišavši raktično svaki njen dio, a mnoge i po više puta, D. Basler je sakupio dragocjenu graju o stotinama arheoloških nalazišta iz svib perioda, a kao član redakcionog odbora i al ; tor nmogobrojnih priloga, jedan je od najzaslužnijih za nastanak višetomnog 'Arheološ~'og leksikona Bosne i Hercegovine' (Sarajevo 1988). Konačno, da bismo zaokružili naučni i stručni lik D. Baslera, spomenimo da su u njegov domen interesovanja ulazili: rimska arbitektura, srednjovjekovni stećci, problem njihove ornamentike, bogumiIsko pitanje, karakter 'bosanske ckrve'. O svemu tome pisao je u raznim stručnim časopisima, ali i u jednom broju revijalnib publikacija. Naravno, ova pitanja iz srednjovjekovne bosansko-hercegovačke istorije su poslije drugog svjetskog rata zaokupljala mnoge naučnike u Jugoslaviji, pa se i naš autor nije mogao oduprijeti želji da izrazi neka svoja stanovišta o tim problemima. Recimo još da je brojnim prilozima iz raznih domena učestvovao u izdanjima Leksikografskog zavoda •Miroslav Krleža' u Zagrebu, npr. u Likovnoj enciklopediji i Enciklopt".Aliji Jugoslavije prvog i drugog izdanja. Ovo bi, uglavnom, bila naučna i stručna djelatnost u nekim •službenim' okvirima. Iza tog proskeniona se odvijala još jedna djelatnost, koja je bila manje poznata široj javnosti, pa i njegovim kolegama.

odlazio u

Duro Basler je

bio čvrsto ukorijenjen u svoj

rodni kraj.

Često je

Bosanski Brod, izučavao njegovu prošlost, njegove stare građevine i zaslUŽIle građane.

10

G

Z

~

( AJ. i'J

S. w. 4) . 1990, SI r.

7 -

10

( I

M EN10RIA\1

Tragao je za podacima u tanjoj literatur i, II nmogim arh.ivama i priv atnim zbirka ma .

je naroč ito u sjećanju stara a u s trougar ska

željeznička stanica u Bosanskom Brodu . O nj oj , o staroj tvrđavi i o d rugi m interesantnim detaljima pisao je kontinuirano u bosanskobrodsk:im novinama "Naš list ". RaČlma se da je u tom listu objavio preko sto članaka, pa se sada u Bosanskom Brodu

priprema i posebna knjiga u kojoj će biti s akupljeni svi o vi članci ko ji o pis uj u Brod

bavio se i s pe le o l o gij om , II es tv o v ao u rad u

Kao dijete željezničarsk e porodi ce stala mu

"koga više

nema". Sa sličnim in te nzit eto m

Speleološkog društva i , tako d er, kon ti

n uirano sarađ ivao u odgovarajućim p u blika c ijam a.

Posebno

poglavlje

u

ovom

drugom

krugu

interesovanja

bila je kršćanska

arheologija, odnosno starine u kato li čk i m crk v ama i sa mos t anim a . Izučav ao je r azne

sakralne objekte

pastir" i "Nova et veter a" . Neke od tib čl an aka je potp isivao ps eu donimom Juraj

Kujundžić (Juraj je, sv akako, sinonim za Duru, a prczim j e posudio od majčine

porodice) . U tom okviru

teologiji u S a ra je vu, a napisao je i odgo v araju ći udžbenik pod nasl ov om "Kršćanska arheologija" (Mostar , 1986, drugo izdanje 1990). U sklopu istog interesovanja radio je na uredenju mllzejskih zbirki u nekim samostanima, kao što su Muzejska zbirka samostana na Hu mcu u Hercego vini, kuhu rno-po vjesne zbirke samostana na Širokom Brijegu i u Konjic u. D. Basler je bio i j edan od glavnih priredi vača velike i reprezentativne izložbe "Blago franjevačkih samostana u Bosni i Hercegovini" , koja je bila prezentirana 1988. godine u Sarajevu, a zatim u Zagrebu, a

Franjevačkoj

i o njima n apisa o či tav niz članaka a časopi si ma franje vaca "Dobri

j e i p r ed avao za dnj ih d e setak g odina k ršć an sku ar heologiju na

učestvovao je i u obnovi katoličke kated rale u Saraj evu (napisao i monografski rad "Katedrala u Sarajevu", 1989).

Ovim bi bila zaokružena slik a naučnog i stručnog ra da d r Dure B a s lera . Pri marnu

Oni će ostati t r ajna s v ojina

naše nauke i biće, svakako , pozitivno cijenjeni l ocjenjivani

je "Arheolo ški leks ikon Bosne i

Hercegovine", tom 1, 202-204, a odredeni podaci su našli svoje mjesto i u pojedinim

sveskama' Praistorija jugoslavenskih zemalja' .

D. Basler je imao, već smo to napomenu li, i vrlo raz vijenu maštu. Zato su neki njegovi radovi produkt od redene maštovite improvizacije (npr. teza o bogumilskom sveučilištu u srednjoj Bosni, ili o značenju n e kih predstava Ila stećcima). T i me j e on davao odušak hladnoj i strogoj naučnoj met odo l o gi ji. N eć emo m u to za mjeriti. No, on o što moramo naglasiti jeste neosporna činjenica da je Duro Basler bio jedan od

ma. Dij apazon njegovog

posljednjih pravih polihi sto ra na našim prostori

kompletnu bibliografiju za arheološke radove objav io

vrijednost imaju oni radovi ko je sam stavio n a

prvo mje s t o.

od naučne kritike . Prilično

stručno-naučnog interesovanja je toli ko ši rok da ovog au tora predstavlja kao čovjeka izuzetnog umnog potencijala.

I da završim opet jednim lati nskim citatom: • olet sequi laus , curu viam fecit

labor" (Slava obično dolazi kad joj je rad trasirao p ut - Pu bl. Sy r. 61 5) . Svojim radom dr Duro Basler je zaista mnogo zadužio našu arheološku i istorij sku nauku, grad

Sarajevo, Bosnu i Hercegovi nu i Jug os lavij u. Slava j e prolazna , no mi mu sigurno

je ovim i bud ućim g eneracijama

dugujemo istinsko ostavio u nasljede

sjećanju otvorenošću, ljudskim odnosom, uvijek prijateljskom riječju i blagim

osmijehom.

toliko vrijednih dj e la što je svojim poznanicima ostao u prijatnom

poštovanje, is kr enu zahv alnost št o

D r Alojz Benac

GZM ( Al . N . S. sV . 4 5.

1990 . >Ir .

I

I

I~

IN MEMORIAM

Al . N . S. sV . 4 5. 1990 . >Ir . I I I~

Dr IRMA ĆREMOŠNIK

1916 -1990

Dr Irma Čremošnik, naučni savjetnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, preminula je 29. 06. 1990. godine u Slanom kod Dubrovnika, a potom sahranjena u Ljubljani.

je posebno vezana za

Sarajevo, pa i Bosnu i Hercegovinu, u kojem je, dok joj je otac, istaknuti stručnjak za srednji vijek, radio u Zemaljskom muzeju, završila osnovnu školu i gimnaziju. Zbog očevog odlaska u Skoplje za profesora povijesti srednjeg vijeka na Filozofskom fakultetu, na ovom Fakultetu 1939. godine diplomirala je na grupi klasičnih jezika. Po

završenom studiju radi kao profesor - suplent na gimnaziji u Tetovu (1940-1941), Skoplju (1941) i Nišu (1941-1942), odakle prelazi u Beograd, gdje, najprije radi u Ministarstvu prosvjete (1942-1944), a zatim u Centralnom zavodu za čuvanje starina i u Umjetničkom muzeju (1945-1947).

i Bosnu, dr Irma Čremošnik,iz Beograda dolazi na

rad u Zemaljski muzej već 26. 02. 1947. godine, gdje ostaje do odlaska u mirovinu 1976. godine. Tek u Zemaljskom muzeju počinje njena muzejska i naučna djelatnost na polju arheologije. Neko vrijeme radi u Odsjeku za srednji vijek da bi zatim prešla za šefa Antičkog odsjeka i 1970. godine bila i načelnik Odjeljenja za arheologiju. Doktorirala je na Filozofskom fakultetu u Ljubljani 1952. godine.

Na planu muzeologije treba istaknuti njen rad na sistematskom sredivanju i popunjavanju srednjovjekovne zbirke i postavljanju nove poslijeratne izložbe srednjeg

Rodenaje 12 . 01. 1916. godine u Aradu u Rumuniji. Bila

Emotivno vezana za Sarajevo

1~

(

,/. \<1 ( 1\) .

'\,

S"

45.

1<)90 . \II .

11

-

14

I N MEM OK1.·\'vl

vij eka

Herc e govina u srednjem vije k u« . Ist o tako, k ad j e p re š la II Ant ič k i o dsjek obnov ila je

dio

postavke u 1988. god ini.

kasnijoj

koja je

poslužila

kao

osnova

potpunijOj

k

talnoj

postavci

»Bosna

i

izložbe » Bosna

i H ercegovina u antičko d oba" ,

~a je

traj ala sve d o najn ovije

je sticati radom na ter en u. Istr aži vala je r i msk a naselja

prik upljajući ar h eološku gra d u bez koje s e ne bi mog la pr učavati rim sk a pri vreda, a ni

povijest

postaju

intenzivnija. Od lokaliteta što i h je dr I. Čremošnik istraživala spomenut ću sa mo

značajnija.

Nau čno i skus tvo počela

ovih

k rajeva

u

ri msko

doba.

Po

njenom

dolasku

ova

istraž ivanja

Dok je radila u O d sje J

'11

za srednji

vij ek na lok a li tetu

Crkv ina u Rogačićima

nekropole oko nje. Medu tim, u

antičku arheolo giju oba vila je niz arheološk ih iskopavanja u

Hercegovine. Od važnijih nalaziš ta to su : Gro mil ulj usini

(Bosanska Kru p a), C rkvina li G olub ićima (B ihać) , Z alotje (Bi hać) , Lisičići ( Ko nj i c) i

rimska vila na K ući ti ma u Vi ši ćima (Čapljina ). Za paženo nas eJ je je i Leusiniu m ( Pan ik kod Bileće). Istraživala j e, takoder, rimska utvrdenja: kast ru m (cast ru m) na G radini u Makljenovcu (Doboj) i G radinu u Biogracima (Mostar). Naročito treba spomenuti da se dr J. Č remošnik, kao već zreo istraživač, vraća ponovo arheolo giji ra nog s r ednjeg vijeka istraživanjima ranos]avci1skih naselja (Mušići, Žabljak, Jazb ine i Oraščići), vezanim za

objekata ili formiranim kao slobodna, ze m un ička na selja.

ostatke rim ski h

periodu rad a u Od sjeku za raz nim dij elovi ma Bosne i

(Blažuj)

is tražila je ostatke

ranoromaničke crkv e i

i drugim istraživanjima počivaju naučni rezultati dr 1. Č remo ni k, koji

su u mnogo čemu obogatili rimsku i srednjovjekovnu arheologiju Bosne i Hercegovine.

Njeno naučno djelo, koje obuhvata i brojne naučne i stručne radove, od izuzetnog je

značaja . Ono će o s tati kao podloga

budućim i str aživanjima na ovom polju ne samo u

Na ovim

Bosni

i Hercego vini.

planu

Kako se već sada mogu ocijen iti arheološki rezultati dr l. Čremošnik postignuti na anti čke i srednjovj eko vne a rh eo logi je? V eć u k ratkom razdob l ju rada u O dsjeku za

srednji vijek ukazala je na probleme izdvajanja kasnoantičke (Mogorjelo) i slavenske keramike (Rača i dr.), i dala analizu do lada p rikupljenog srednjovjekovnog nakita i načina sahranjivanja. Is kopavanje m u Rogačićima, kao što je na vedeno, d o šlo je do otkrića izuzetnog ranoromanskog sakralnog objekta (šesterolist) i veoma zanimljive pleterne skulpture.

Villa rust ica) u Višići ma po prvi

put kod nas otkri va i obraduje rims ku keramiku chiara, koja , uz te rm si g ilIatu, spada u

rimski poljoprivred n i fundus-i man je (

Istražuj u ći

rimsku

luksuzn u

ke ramiku vezanu za orijentalno-mediteransko područje, dajući njen

solidan tipološki

i kronološki

pregled u skl adu

s naši m današnjim poznavanjem o ve

materije.

Uz nalaze ove i druge vrste keramike dr I. Črernošnik u radu ,. Rimska vila u

Vi šićima « obradila je arhitekt unI , u mjetničku dekorac iju prostorija s do

mozaicima i freskama, te nalaze unutar arhitektonosk og kom ple ksa, prik azujući njegov kulturnohistorijski razvoj . Ov aj rad predsta vlj a, zapr avo , manju monogra fiju.

b ro sačuvanim

Sljedeće značajno nalazište koje je dr 1. Čremošnik istražila j e rimska vila u Paniku (Leusinium) otkrivena u okviru obimnog projekta zaštitnih iskopavanj a u dolini

Gz\ 1 ( A ), N . S. ; \. ~5, 199 0. \Ir

I'" \'. E'v10R I AY1

II

-

I,j

Trebišnjice (jugoslavensko-američki program), Medu značajnim rezultatima do kojih

je došla istraživanjem ove vile je utvrdivanje postojanja manje kasnoantičke industrije

II podn om

mozaiku iz kraja 3, SL što bi, izmedu ostalog, predstavljalo značajne priloge u izučavanju antičke industrije stakla, kao i početaka kršćanstva u ovim krajevima. Izuzetne zasluge stekla je dr r. Čremošnik proučavanjem rano slavenskih naselja. Ona je prva otkrila slavenske zemunice iz 7 . st. i ukazala na postojanje najstarijih

slavenskih naselja u Bosni i Hercegovini (Mušići, Žabljak, Jazbine, Oraščići). Ovim je

značajan problem koji zadire II pitanje slavenske

etnogeneze u raHom srednjem vijeku, a posebno u problem naše ranosrednjovjekovne kulture u na šim krajevima.

Posebno mjes to zauzimaju radov i dr L Čremošnik koji se bave pitanjem autohtone

pretežno na osnov u li k ovnih

za ove

oblasti, uočila da se neki elementi autohtone nošnje i nakita javljajU i na teritoriji Norika i Panonije , što bi upućivalo na bliske kultumohistorijske veze naših krajeva sa spomenutim područjima u rimsko doba . S tim likovnim konfrontacijama otvorila je pitanje odn osa , pa i porijekla autohtonog stanovništva u ovim djelovima rimske pro v i ncij e D almacije, o čemu govori i anti č ki pisac Strabo.

U vezi s keltskim survivalima, kojima se počela baviti još u svojoj doktorskoj tezi, tokom god ina revidirala je donekle svoje prvobitno prejako naglašene keltske uticaje II formi si mbola odnosno u većem prisustvu Kelta u ovim krajevima u rimsko doba. Pitanje slično ovom problemu obraduje u radu o porijeklu rimske slikane (bojene) keramike, koja je otkrivena na više nalazišta u Bosni i Hercegovini, a dosta raširena u kasnolatensko doba u Germaniji, Italiji, Panoniji i Češkoj, a i kasnije II susj ednoj Panoniji. Za dr L Čremošnik ova slikana keramika 3. i 4. st. nadena u našim krajevima predstavUa oživljavanje autohtonih elemenata. Medu naučnim prilozima dr L Čremošnik posebno mjesto zauzima monografija »Mozaici i zidno slikarstvo rimskog doba u Bosni i Hercegovini« (1984). Ovim djelom dr L Čremošnik pntžila nam je sintetski pregled ovog segmenta umjetničkog stvaralaštva, a time i povijesnog i kulturnog razvoja u rimsko doba u našim krajevima. Treba naglasiti da su mnogi radovi dr L Čremošnik gotovo pionirski u domenu arheoloških proučavanja u Bosni i Hercegovini.

oblasti dr L Čremošnik odlikovana je

nagradom "Veselin Masleša«. Svojim naučnim djelom dr Irma Čremošnik ostavila je trajan trag u proučavanju srednjovjekovne arheologij e u Bosni i Hercegovini, a kao uvažena i draga kolegica u sjećanju svih onih koji su tokom dugog radnog vijeka s njom saradivali.

Dr Veljko Paškvalin

n o šn j e, nakita i simbola na podnt čj u Bosne i Hercego v i ne

stakla i otkri će starokršć ansk og oratorija unutar gradevine s prikazom Orfeja

za jugoistočnu Evropu otvo rila veoma

prik aza na rimskim sepulkralnim spomenicima. Tako je, što je vrlo značajno

Za bogati

i značajni doprinos u ovoj

G

ZM ( A ) 1\

.

5 V

45.

1990 . s t r.

15 -

22

UDK

903.5 »637~ (497.15 Rogatica)

Stručni članak

OPAWENE GROMILE U FERIZOVIĆIMA -

NOVO

NALAZIŠTE CE TINSKE KULTURE NA GLASINCU

MOM IR CEROVIĆ, Zemalj ·kj muzej BiH , Sarajevo

Autor u ovom pril ogu objavljuje slučajne nalaze iz jednog razrušenog kamenog tumulusa sa lokaliteta Opaljene gromile u Ferizovićima kod Rogatice. Nalazište je posebno značajno jer predstavlja prvo i, za sada, jedino nalazište

cetinske kul ture na glasinačkom području na kome je konstatovan pogrebni ritual

bronzanog privjeska koji je

s p al jiv an ja

hron ol oški ml adi datuju u d rugu fazu cetinske kul ture (br. Al - AZ) .

p o kojnika . Obr ađeni nalazi se osim j ednog

OP AUENE GROMILE IN FERIZOVIĆI- A NEW SrTE OF THE CETINA

C ULTURE

IN THE REGION OF

GLASINAC

In this paper the author presents the fIndings from a destroyed stone tumulus

fr o m the site Opaljene G ro mile in Ferizovići near Rogatica . The fmd is of special

importance since it represents the fIrst and, for the time being, the only discovery of

Cetina culture ~. the region of Glasinac where a burial ritus of incineration has been

noted. The elaborated fmding s , e xcept for one pendant made of br onze, which

is

chron ol ogically youn gcr , are dated to the sec ond phase of the Cetina culture (Br.

A

1- A Z) .

Na osmom kilo metru puta Rogatica - Sarajevo odvaja se lokalni put za sela

Vragol o ve i F erizo v iće . Na oko 1,5 k m od asf a l tn og puta idući blago nagnutom kosom prema Ferizovićima nail azi se na gru pu od v iše deset ina kamenih ,.gromila« rasporedenih s obje strane pu ta . Cio potez poznat kao Opaljene gromile (kota 919) manjim dijelom je pod visokom, ali, rijetkom šumom, a dij elom obrastao smrekom i nižim rastinjem. Dimenzij e gromila se kreću od 5 do 20 m u prečniku. Jedan broj gromila je uništen ili dje limično un i šte n uz im anj e m ka mena za nasipanje lokalnih puteva. interesantne za putare bile su one veće, koj e su skoro u potpunosti odnesene. Prilikom

obilaska ovog terena konstatov ano j e

m . U nasipu j edne zapažaju se veći komadi željezne zgure, a nillu rijetki ni skeletni

desetak takv ih gromila s prečnikom baze i do 30

Naročito

ostaci pokojnika. Medutim, iako j e kameni nasip ovih gromila najvećim dijelom odnesen, izgleda da mehanizacij a nije uv ij ek doprla do nivoa grobova, pa su i one na svoj način interesantne. Mirsad R. Colić iz Rog atice, inače ljubitelj arheoloških starina, obilazio je ovaj teren i iz jedne raskopane gromile prikupio značajan arheološki materijal, koji mi je ustupio za objavljivanje, na čemu mu se i ovom prilikom iskreno zahvaljujem.

16

 

GZ \,f ( A)"

S. s

\

45.

 

22

M

e

KOV IĆ. O P A U I '\l : GR O :v1IL [

l

Gromila iz koje potiče p r ikuplje ni materijal nal azi se neposredno uz put sa lijeve stlane idući prema Ferizovi ći ma. N ajveć im dijel o m je od n esena, osim jugozapadnog segmenta, iz koga izrasta nekoli ko većih stabala bijelog graba. Kružnog je oblika, s prečnikom od l J m, i pribli žno m visinom u cenim od 1, 5 m. Pažljivim pregledom ostatka kamenog nasipa konstatovani su ostaci paljevine izmiješani sa šumskim humusom . G robna konstrukcija nije konstatovana, te se pretpostavlj a da su ostaci spaljenog pokojnika bi li posta vljeni neposredno na zemlju ili u bazu kamenog nasipa . Prikupljeni arheološki materijal nalažen je na cijeloj površini nasipa humke, a sastoji se od stotinjak fragme nata kera mike, jednog kamenog privjeska i jednog privjeska od livene bronze, nekoliko kremenih artefaka ta i dva veprova zuba. Od spaljenog pokojnika nađeno je više fragmenata nagorjelih kostij u . Usitnjeni fragmenti keramike su ostaci keramičkog posuda, koje je, vjerovatno, razbijano prilikom obreda vezanih za sahranu pokojnika i nasipanje humke, što je inače karakteristično za pogrebni ritual nosilaca cetinske kulture. Detaljnim pregledom keramičkog materijala konstatovano je da se radi o fragmentima petnaestak keramičkih posuda, uglavnom manjih dimenzija, čije oblike nije uvijek moguće ustanoviti zbog usitnjenosti fragmenata . Preovladavaju neornamentisani ulomci, najvjerovatnije vrčeva, kom obliku , izgleda, pripadaju i tri ovdje nadene trakaste drške od kojih jedna znatnije vuče na »iksoidnu- formu, kakvu imaju tipični cetinski vrčevi (T.III)l. Nekoliko fragmenata cilindričnog vrata sa neprofilis an i m, blago ili izrazitije izvijenim obodom i plitko urezanom horizontalnom linijom na prelazu vrata u obod (T. 112-7, T.II11,2), kao i ulomak zaobljenog trbuha s korijenom cilindričnog vrata, medusobno razdvojenim plitko urezanom kanelurom (T. lI/3-5) takode su dijelovi pomenutih keramičkih formi. Istom tipu pripadaju i dva ornamentisana fragmenta gornjeg dijela trbuha ukrašena urezivanjem i žigosanjem (T. III/I,2). Ornament čini niz visećih trouglova ispunjenih trouglastim žigovima. Popunjavanje trouglastim, tačkastim, pa i kvadratičnim žigovima, urezanim linijama ograničenih polja raznih oblika, omiljen je način ukrašavanja cetinske

keramičke produkcije . Iz Cetinske kraj ine, iz Balajića gromile u Bajagiću potiče slično

ukrašen vrč, s tom razlikom što su na pri mjerku iz Balajića gomile viseći trouglovi na ramenu suda prazni - bez trouglastih žigova. ~Na isti načinje ukrašena i posuda čijisu

fragmenti otkriveni u g romi li XXXVI

ornamentisanih

II Rusanovićima na G1asincu . 3 Pored pomenutih Opaljenim gromilama potiče još jedan fragment

trbuha ukrašen urezanim linijama (T. III/3). Fragment je suviše sitan da bi omogućio rekonstrukciju ornamenta l oblika kom pripad . Ornament čine dvije koso urezane linije presječene trima horizontalno urezanim linijama. Naročito interesantna i vrlo karakteristična za cetinsku keramičku produkcij u j e profilacija kakvu ima ovdje nađena fragmentovana konična zdjela sa prema unutra proširenim izaravnjenim obodom (T. III /4). Zdjela je neukrašena, prilično grube fakture, tamno-smede boje i dobrog kvaliteta pečenja.

Konične zdj ele sa izrazito proširenim i zaravojenim obodom u keramici cetinske

kulture

ulomaka iz tumula na

predstavljaju

veoma

čest tip proizvoden

u

više

različitih varijanti.

Sličnu

l Up.: I. Marović -

B. (:ović 1983, T.XXXJ8, XXXII/3,9,12.

2 I. Marović 1973, 245-247 ; I. Marović- 3 F. Fiala 1894,736, sl. 28,29.

B. (:ović1983, sl. 15/4.

N. ?

M . CE ROVIC,

G lM

(AJ

>v. 45.

OPAUEN E GROMILE U FERIlOVICIMA

1990 . s lr

15 -

22

,

17

profilaciju ima zdjela iz Škarina samograda 4 i zdjeJa iz tumulusa 69 u Lukovači ­

Cetina

, s tim što su ove dvije za razliku od naše bogato ukr ašene u tipičnom cet inskom

maniru. Zaravnjen, ali nešto manje proširen obod ima i fragment zdjele iz gromile VI u

bio ukrašen trouglast im

Živaljevićima kod Rogatice 6 . Obod zdjele iz Živaljevića je

žigovima, složenim tako da po rubovima oboda tvore dvije cik---cak trake, što nij e slučaj sa obodom zdjele iz tumula na Opaljenim gromilama.

5

Pored navedenog keramičkog materijala iz tumula na Opajjeni m gromilama potiče

i jedan kameni privjesak nepravilnog elipsoidnog oblika sa perforacij om na

Napravljen je od sivog kamena, prilično m ekanog i pogodnog

(T. III/5).

užem kraj u za obrad u.

Slični predmeti od kamena, koji se najčešće označavaju kao ~pseudobrassardi«, a koji su,

najvjerovatnije, nošeni kao privjesci, nađeni su u okolini Sinja 7 , Sinjski su, što je suprotno našem, sasvim pravilnog oblika i perforirani su na oba kraja. Analogno njima moguće je da je i naš privjesak prvobitno bio probušen i na drugom kraju, koji je tokom upotrebe mogao biti odlomljen i potom preoblikovan . L Marović i B. Čović smatraju da

je njihova funkcija mogla imati magijski karakter, ali i da su, možda, simbolizirali

društveni status ličnostikoja ihje nosila

Drugi privjesak nađen u ovom tumulu je od li vene bronze i pripada tipu tzv. lunulastih privjesaka (T. IJI/6) On, sasvim sigurno, hronološki ne ide sa naprijed navedenim materijalom i vjerovatno je dio grobnog inventara jednog mlađeg groba, od koga, na žalost, nema više nikakvih ostataka. Privjeske ovog tipa na~bliže nalazimo u humki II na nekropoli Karavlaške kuće u Pađinama kod Zvornika i humki 6a na lokalitetu Belotić - ŠumarlO. Inače, ovi privjesci u raznim varijantama osnovnog oblika predstavljaju karakterističnu fOTIDU nakita za cijelo srednje i kasno bronzano doba, a pojaVljuju se i u gvozdenom dobu I po M. Garašaflinu.

strugač (T. I1I/7)

kao i nekoliko kremenih iveraka, i dva zuba vepra (T. III/8). Prisustvo životinjskih zuba

u tumuIima, najčešće zuba vepra, vjerovatno ima apotropejski karakter. Često su probušeni, što znači da su nošeni kao privjesci, a to opet potvrđuje njihov apotropejski karakter.

Što se tiče načina sahranjivanja, na osnovu nalaza nekoliko fragmenata nagOljelih kostiju zaključujemo da su pod tumulom na Opaljenim gromilama sahranjeni ostaci spaljenog pokojnika. Inače, nosioci cetinske kulture praktikuju oba obreda sahranjivanja svojih mrtvih: inhumaciju i incineraciju. Spaljeni ostaci pokojnika se najčešće pohranjuju u zemljanu posudu - umu, koja se zatim spušta na površinu prvobitnog tla ili

u bazu nasipa, uglavnom u centralnom dijelu humke. Nalazi iz naše gromile ne daju

8

.

Kako je naprijed već istaknuto, u tumulu j~ nađen jedan kremeni

4 I. Marović- B.

Ćović 1983, T . XXIX/4 .

5 I. Marović 1976, T. V1/6. 6Fragment nije objavljen sa ostalim nalazima iz gromile. Nalazi se u depou Zemaljskog muzeja u Sarajevu, a na njega me uputio dr Borivoj Ćović na čemu mu se, kao i za korisne konsultacije vezane za izradu ovog rada, iskreno zahvaljujem.

7

B. GovedariCB 1989, T.XXX/5,6 .

8

I. Marović- B. Ćović 1983, 215.

9 M. Kosorić 1976,65, T. XXVI7. 10 M. Garašanin - D. Garašanin 1967,6-10, sl. la, lb .

2

-

GLASNIK -

ARHEOLOGIJA

G ZM (AJ N. S. w. 45. 1990. slr. l? - 22

18

M. CEROVI Ć.OPAUENE

GROMILE U FERI7.0VICIMA

------------------------------------------------------------

indicija za sigurnije zaključke u tom smislu.

razasuti u centralnom dijelu gromile bez ikakvih dokaza da su bili u keramičkoj urni.

da je dobar dio

kamenog nasipa tumula odnesen,

Svi do sada poznati nalazi cetinske kulture na Glasincu, počev od prvootkrivenih

nalaza na lokalitetu Vrtanjak u Maravićima,lI, učin~enih davne 1890.

četiri godine

gromile VI u

pokojnicima. Opisani nalazi osim bronzanog privjeska, za koji smo rekli da je mlađi, datuju se prema srodnim nalazima iz Cetinske krajine, koja se označava kao matično područje cetinske kulture, i prema poznatim nalazima iz glasinačkih tumula u drugu fazu cetinske kulture prema podjeli I. Marovića i B. Čovića l4 (Reinecke Br. Al i A2). Oni još jednom ukazuju na ekspanzivnost i vitalnost cetinske kulture, kulture tipičnog nomadskog stanovništva, koje se kretalo na veoma širokom prostoru zapadnog Balkana i bar povremeno naseljavalo za stočarstvo pogodno glasinačko područje.

kasnije otkrivenih nalaza u Vrlazijama 2 i Rusanovićima 13 ,do nalaza iz

Živaljevićima potiču za razliku od naših nalaza iz tumula sa inhumiranim

godine, preko

Medutim,

spaJjenog pokojnika nađeni su

Ostaci

ni

tu

mogućnost ne smijemo

isključiti s obzirom na

to

pri čemu je uma mogla biti uništena.

SKRAĆENICE

ČGT - Članci i građaza kulturnu istoriju istočneBosne, Tuzla Djela CBI - Djela Centra za balkanološka ispitivanja, Akademije nauka i umjetnosti BiH, Sara­ jevo GZM - Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo Materijali SADJ - Materijali Kongresa Saveza arheoloških društava Jugoslavije PJZ - Praistorija jugoslovenskih zemalja, Sarajevo

VAHD -

ZRNM - Zbornik radova Narodnog muzeja, Beograd

Vjesnik za arheologiju i historiju dalmatinsku, Split

A. BENAC­

LITERATURA

B.

1956

-

Glasinac l, Sarajevo, 1956.

B.

1963

Pogrebni običaji praistorijskih stanovnika g!asinačkog područja, GZM, n.s., XVIII, Sarajevo, 1963,41-62 .

-

II Ć. Truhelka 1890,389.

12 F. Fiala 1894, 723-724, sl. 5-7.

13

V. napomenu br. 3 .

14 I. Marović- B. (ović1983, 194-201. Na ovom mjestu cetinska kultura je prvi put u cjelini definisana i podijeljena na tri razvojne faze .

GZM (Al N. S. s v . 45.

1990. Sir.

15 -

22

M. CEROVIĆ. OPAUENE GROMILE U FERIZOVIĆIMA

19

B.

1970

F.

FIALA

1894

M. GARAŠANIN ­

D.

GARAŠANIN

1967

B.

GOVEDARICA

1989

M.

1976

I. MAROVIĆ

1963

I. MAROVIĆ

1973

I. MAROVIĆ

1976

I. MAROVIĆ­

B. tOVIĆ

1983

1890

- Ornamentisana keramika ranog bronzanog doba u tu­ mulima zapadne Srbije i istočneBosne, ČGT VIII, Tuzla,

1970,15-21.

- Uspjesi prekopavanja prehistoričkih grobova na Glasin­ cu godine 1894, GZM VI, 721-760.

- Iskopavanja u kompleksu BeIoLić-

godine, ZRNM V, Beograd, 1967,5-30.

Bela Crkva 1961 .

Rano bronzano doba na području istočnog Jadrana, Djela CBI LXVII (7), Sarajevo, 1989.

- Kulturni etnički i hronološki problemi ilirskib nekropo­ la Podrinja, Tuzla, 1976.

- 1953,1954 . i 1958, VAHD LXI, Split, 1963.

- I turnulo di Bajagić (Dalmazia), Atti del coUoquio inter­ nazionale di preistoria e protostoria della Daunia, Foggia,

Iskopavanja kamenih gomila oko vrela rijeke Cetine g.

1973,245-247.

- vrela rijeke Cetine u god . 1953, 1954, 1958, 1966. i 1968, Materijali SADI XII, Zadar, 1976,55:75.

Rezultati dosadašnjih istraživanja kamenih gomila oko

-

Iskopine na predistorijskome grobištu na Glasineu u go­ dini 1890, GZM II, 1890,386--401.

-

Cetinska kultura, PIZ IV, Sarajevo, 1983, 191-231.

ZUSAMMENFASSUNG

OPALJENE GROMILE IN FERIZOVIĆI -

EINE NEUE FUNDSTATTE DER CETINA

- KULTUR AUF GLASINAC

Die Lokalitiit »Opaljene gromile« befmdet sich auf dem Weg zum Dorf Ferizovići, etwa

1,5 km von der Regionalstrafie RogaLica-Saraje"o entfemt. Auf der Fundstiitte gib t es, zu beiden Seiten der Strafie, viele Grabhiigel, von iiberwiegend runder Form, Durchmesser 5-30 m. Viele der Hiigel sind aufgegraben, die Steinaufschiittungen fUr den Bau von lokalen Strafien verwendet worden . Aus einem solcher teilweise vernichteten Turnuli, dessen Durchmesser II m betragt, konnte wichtiger archiiologischer Fundstoff geborgen werden und die Reste eines

auf der gesamten Aufschiittung gefunden .

Sie sind wahrscheinlich Reste von Tongeschirr, das wiihrend des Bestattungsrituals verwendet wurde. Au13er keramischem Material wurden ein Steinanhli.nger, ein bronzener Anhli.nger vom Typus Lunula, einige Feuersteinsplitter und zwei Eberziihne gefunden. Eine Urne wurde nicht konstatiert. Die Funde stammen, abgesehen vom Bronzeanhli.nger, der sicheriichjiinger ist, aus der 2.

Brandgrabs. Zerstiickelte Keramikfragmente wurden

Phase der Cetina-Kultur - nach I. Marovićund B. tovit (Reinecke Br. AI - A2).

2"

Ubersetzung:

Ingrid Kostić

2G

· GlM (A) N. S. sv . 4 5,1990 , str.

I? -

22

M . C1'ROVIC, OPAU E'J E G ROMI LE

U FE RIl OV ICIMA

--------------------------------

/

Tabla I

/

/

I I I
I
I
I
/ / I I I 3 , 2 \ 4 5 I I \ I 6

3

/ / I I I 3 , 2 \ 4 5 I I \ I 6
/ / I I I 3 , 2 \ 4 5 I I \ I 6

,
2

\

4
4
5 I I
5
I
I
\ I
\
I

6

/

/ Tabla I / / I I I 3 , 2 \ 4 5 I I
/ Tabla I / / I I I 3 , 2 \ 4 5 I I

7

Crteži : J. Radojević

G lM (A)N

M . C ER OV IĆ. OP A UE N E GRO MIL E U F E R ll O VI Ć IM A

S

sv . 45 . 1990 . Sir.

15 -2 2

2i

Tabla II

~------------------------------ -

r I I
r
I
I
2
2
S sv . 45 . 1990 . Sir. 15 -2 2 2 i Tabla II ~------------------------------

3

S sv . 45 . 1990 . Sir. 15 -2 2 2 i Tabla II ~------------------------------

4

S sv . 45 . 1990 . Sir. 15 -2 2 2 i Tabla II ~------------------------------

5

S sv . 45 . 1990 . Sir. 15 -2 2 2 i Tabla II ~------------------------------

Crteži: J. Radojević

22

(Al N. S. s V. 45, 1990, S ir . I;; - 22

M. CEROVIC, OPAUENE GROMILE U FERIZOVICIMA

,

GZM

Tabla III

r r " \, \ 2 \ 3 5 7

r

r

"

\, \ 2 \ 3 5 7

\,

\

2

\

\, \ 2 \ 3 5 7

3

\, \ 2 \ 3 5 7
\, \ 2 \ 3 5 7

5

\, \ 2 \ 3 5 7

7

r r " \, \ 2 \ 3 5 7

R

1 :1

Crteži: J, Radojević

GZM ( Al . N . S. sv . 45,

1990 . s tr . 23 -

26

UDK 903.5 »637~ (497.14 Rudo)

Stručni članak

HUMKE NA LOKALITETU GROMILE UŠTRPCIMA

Dr MILICA KOSORIĆ, Zemaljski muzej BiH, Sarajevo

Rezultati iskopavanja sadrže podatke o formiranju humki i načinu izgradnje grobnih konstrukcija. Samim tim, oni predstavljaju i odredene dopunske podatke o humkama u Štrpcima.

BURIAL MOUNDS AT THE SITE GROMILE IN ŠTRPCI

The excavation results contain data on the formation of buri al mounds and the construction of grave structures. So, they represent also certain additional informations of the Štrpci burial mounds .

Lokalitet Gromile u Štrpcima (opština Rudo) nalazi se u zaseoku Donja Reka. Humke su smeštene na kamenitoj poljani koja se pruža od mesnog groblja i stare crkve do reke Bukovice, duž koje vodi put Višegrad - Priboj, Jugozapadna strana lokaliteta oivičenaje manjim potokom koji povremeno plavi ceo ovaj teren. Prva iskopavanja humki u Štrpcima obavljena su u toku 1897. godine, pa su po otkrivenim grobnim prilozima poznate već dugo vremena u stručnoj literaturi. l Publikujući rezultate iskopavanja, autor navodi daje od 9 tada istraženih humki 8 ležalo na pašnjacima oko crkve. Sudeći po tome, verovatno je da su i te humke ležale na lokalitetu Gromile. Prilikom sadašnjih rekognosciranja na lokalitetu je konstatovano postojanje oko

12 oštećenih i uglavnom razvučenih humki , 2 Pojedine humke su zasečene i prilikom

radova na trasiranju sedSkog kolskog puta ka groblju. Dve humke, sa vidljivim tragovima kopanja, prečnika su oko 20 m, visine oko 2 m, Prečnik ostalih hurnki pretežno se kreće izmedu 6 i 10 m, a visina od 0,50 do 0,80 m. Pored ovih humki na

susednim okućnicama vidljivi su ostaci nekoliko raskopanih humki. U jednoj od njih vlasnik imanja je prilikom zemljanih radova pronašao trakastu dršku suda ukrašenu

horizontalnim rebrima

(sl. 1) . Nekoliko uzvišenja u obliku humki nalazi se i na livadi

iznad groblja . S obzirom na izgled zatalasane površine na pojedinim delovima groblja može se pretpostaviti da su nekada i ovde ležale humke.

3

1 F. Fiala 1897,586,610-618.

2 Rekognosciranje je vodeno u okviru projekta »Kulture Podrinja u bronzanom dobu~, 1988. godine. 3 Humka je ležala na okućniciporodice Radić.

M

KOSORI (

II L 'vl K I: '\i\

GZ M (Al. "

LO KALI r 'T l

26

G ROMIL I: ~ STRPCIMA

S. s V 45. 1990

Slr

23 -

/ /

/

/ /

/

Crtež : J. Radojević

SI. 1

U okviru istraživanj a vodenih na predelima gornjeg Podrinja 1989. godine

istratene su dve manje humke na lokali tetu Gromile.

I iznosila je 0,65 m, a humke IT oko 0 , 8 0 m . Nasute su kamenom

na periferiji nasipanje iz vršeno

Po tavljeni su II ccntru humke, u sloju nasipa. Grobne jame nasute su slojem mrke

zemlj e i newatnom količinom sitnog kamena . O kolo izg ra đ cnim od više redova nasjaganog kru pnog kam e na

~ obovi

kamena. Dalje nasipanje humke vršeno je po celoj osnovi. Visina kamenog venca groba u humci I iznos ila je oko 0,40 m. Očuvan je u širini

izmedu 0,2 0 i 0,50 m . Dimenzije cele kon trnke ije groba b il e su: 2 x 3 m, a unutrašnje:

su prekriveni zemljom, a zatim j e iz.nad grobne jame nasut sloj krupnog

su oivičene masivnim vencem, i zemlje. Posle izvršene sahrane

4

Prečnikasu 6 x 6 m, visina humke

i zemljom, s tim što je

pretežno ze mlj o m. Humke su imale po jedan grob.

grobu, na dubini od oko 0,50 m na đeno je nekoliko čestica raspadnutih nisu nadeni.

Ka meni venac groba u humci II visine je oko 0 ,50 m. Očuvan j e u širini od 0,40

x

2 ,80 m (sl. 2, 3). U grobu je otkriven deo kostiju ruke, kao i nekoliko manjih kostiju u

sa delom

trbuha suda i nekoliko atipičnih i trošnih fragmenata keramike.

širokom

do 0 ,60 m . Dimenzije grobne konstrukcije iznosile su: 4 x 3,80 m, a unutrašnje: 2,60

ko stiju . Prilozi

1 , 4 0 x 2

m.

U

s tanju ra spadanja. Prilog groba činila su

U odnosu

na

humke

istražene

dva nedovoljno tipična fr agmenta dna

1897.

godine,

čiji nalazi

pripadaju

vremenskom rasponu, od srednjeg i kasnog bronzanog do starijeg gvozdenog doba, 5

4 Is tr až ivanja su vode na u okv iru p roj ekta finans iranog od strane SIZ nauke BiH uz

učešće Ze mal jsko g m uze j a . U elcipi su učestvovali: M . Slsdoje, dokumentarista,

K astratović, st u den t i I. Doković.

B.

~A. Bense-B . Ćović 1956, 11, 16,37 ,38; B. Ćović1983, 413; R. Drechsler-BUić 1983 ,26 1.

GZ \-! (Aj, N

S

sv . 45 , 199 0, , I r . 23 -

26

M . K OSOR IĆ, H U M KE 1'.

L OK A LI Te T U G R O MI l

F. L: šT RP e / M A

25

ST R Pel _-- - - , -- _ - I I ­ --- "
ST R Pel
_-- - - ,
-- _
-
I
I
­
---
"
lok . Gromile
-
,, -
./
"'­
I
hum k
8
"
, ./ ./
grob
,
I
"'­ "­
R9L
~
l m./ /
;/
I
"
\
\
\ \ \ \
\
I
\
I
I
I
i~~
--
-
--
+
~
--
-- - -- -1
N
I
f
I
I
I
/
/
/
/
/
f
f
/
/
L EG ENDA
/
~
,,/
ka m en
mrka
zem lja
I
- -- -
-1-- -- -- -­
P"", ko "

/

I

"

SI. 2

e ~ T R P lok. Gromile humka II profil zapad- istok R o lm.
e
~
T
R
P
lok. Gromile
humka II
profil
zapad- istok
R o
lm.

LEGENDA

-,

,

.

~

. c,

humu s

~kamen

mrka

zemlja u nasipu humke

II ~i zdravica

Izradio: S. Kudra

SI. 3

GZM ( A l . N. S. sv . 45. 1990. s i r

23 - 26

'1~,

~M~~. K~O~S~O~R~IC~·.~H~U~IM~K~l~N~'A~L.O~K_A~L _IT_E_T_U _G_R_O_M L_E_ U

I

Š

_P_C_I_MA

TR_

grobovi iz humke I i humke II ne mogu se preciznije datovati. Medutim, istraživanja su

ipak pružila nekoliko podataka vezanih za način formiranja humki i grobne konstrukcije. Istovremeno sistem izgradnje grobova sa masivnim kamenim vencem u osnovi

predstavlja jednu varijantu oblika kamenih grobnih konstrukcija koje

pojedinih grobova u humkama na

bližim i daljim predelima Podrinja . 6 Stoga, sadašnji

se susreću i kod

rezultati istraživanja u Štrpcirna sadrže, iako ne potpune, ali ipak odredene, a istovremeno i dopunske podatke o humkarna na lokalitetu Gromil e.

LITERATURA

A.

BENAC--B. (OVIĆ

1956

-- Glasinac I, Sarajevo, 1956.

B.

1983

-- Glasinačka kulturna grupa, Praistorija jugoslavenskih zemalja, tom IV, Sarajevo, 1983 .

R.

DRECHSLER-BIŽIĆ 1983

F.

FI ALA

1897

M.

1979

-- Srednje brončano doba u Lici i Bosni, Prais torij a jugo­

slavenskih

-- Uspjesi prekopavanja prehistoričkih gromila u jugoi­ stočnoj Bosni godine 1897, Glasnik Zemaljskog muzeja, IX, 1897,586, 610--618.

-- Način sahranjivanja na nekropolama srednjeg i donjeg Podrinja, Sahranjivanje kod nira , Zbornik radova prikaza­ nih na naučnom skupu, Zlatibor 10--12. maj, Naučni sku­ povi SANU VIII (2) , Beograd, 1979, 181.

zemalja, tom IV, Sarajevo, 1983 .

ZUSAMMENFASSUNG

GRABHUGEL AUF DER LOKALI TAT GROMILE IN ŠTRPCI

Die Hiigel in Štrpci (Siidostbosnien) Hegen auf der Lokalit1it Gromile im Weller Donja

Reka.

Im Laufe des Jahres 1989 wurden zwei k1einere Hiigel untersucht. Sie sind mit Steinen und Erde aufgeschilttet, wiihrend die Aufschilttungen an der Peripherie ilberwiegend aus Erde bestehen . Beide Grabhilgel hatten je ein Zentralgrab, das durch einen Steinkranz begrenzt war. Die Skelettreste sind nur unbedeutend erhalten . Das Grab im Hilgel I hatte keine Beigaben, im Grab von Hilgel II wurde wenig und atypischer keramischer Fundstoff entdeckt. Es !iillt sich daher nicht prazise datieren .

Ubersetzung:

Ingrid Kostić

6 M. Kosorić 1979,181; M. Kosorić1989,133 i dalje.

GZM

( A) , N . S, \ \ . 4 5,

1990, , lr.

27 -

34

Originalni naučni rad

PRAISTORUSKO NASEWE DVORIŠTA U DRINJAČI KOD ZVORNIKA

Dr MILICA KOSORIĆ, Zemaljski muzej BiH, Sarajevo

Probna iskopavanja na lokalitetu Dvorišta u Drinjači pokazala su postojanje naselja sa kulturnim slojem debljine od oko 0,90 m. Keramički materijal sadrži elemente Gava-grupe i vezuje se za period gvozdenog doba I.

PREHISTORIC SETTLEMENT DVORlŠTA IN DRINJAČA NEAR ZVORNIK

Trial investigations at the site Dvorišia in Drinjača have shown the existence of a settlement containing about 0.90 m thick cultural layer. The ceramic material contains Gava-group elements and is connected to the Iron age I period.

Praistorijsko naselje na lokalitetu Dvorišta u Drinjači leži na levoj obali reke Drinjače, u neposrednoj blizini njenog ušćajl Drinu.

Na južnoj strani lokalitet ima okomit pad ka reci, čiji je tok sa formiranjem jezera na Drini obuhvatio i deo nekadašnje obale. Severna strana lokaliteta oivičena je mesnim putom za Sumorovine, a istočna i zapadna manjim potocima koji se pružaju do reke. Na srednjem delu ovoga prostora, na površini od oko 35 x 25 m, u prekopanoj zemlji nalažen je keramički materijal.

septembra 1989. godine na lokalitetu je izvršeno probno iskopavanje. I

Kako se ovde nalazi voćnjak, a zasejana je i detelina, iskopavanja su obuhvatila malu moguću površinu, pa su dimenzije sonde iznosile 3x3 m. Radovima je utvrdeno postojanje naselja sa kulturnim slojem debljine od oko 0,90 m. Sloj humusa je preoran, pa se odmah u mrkoj, rastresitoj zemlji pojavljuje keramički materijal. Niže njega nastaje kompaktan sloj nuke, crne i masne zemlje (zvane smolnica) sa brojnim keramičkim nalazima i sa česticama lepa. Sloj se pruža do dubine od oko 0,65 m, gde nastaje neznatno svetlija nuka i nešto rastresitija zemlja, takode sa brojnim nalazima keramičkog materijala, česticama lepa i tragovima ugljevlja. Na dubini od oko

Meseca

l Iskopavanje voden9 ti okviru projekta »Kulture Podrinja u bronzanom dobu«. U ekipi

učestvovali: A. Aleksić i R. Avramović. Lokalitet leži na okućnici vikendice porodice Juzbašić,

pa je sonda postavljena na prostoru za koji je vlasnik imanja dao saglasnost.

G l M ( A ), N

S

; v

45,

1990, ; Ir . 27 -

34

M. KOSORJ C. PRAI STORJJSKO NASEUE DVORJ~TA

D R I NJ A t A lok. DvoriAte sonda I profil D-A R 0,-,
D
R
I
NJ
A
t
A
lok.
DvoriAte
sonda
I
profil D-A
R 0,-,
1m.
LEGENDA
rnrr.rn:m hu mu s
I' l'
I'
~
ITITI I ll i II '"
I
l'
111' l"
žuta zemlja
, t
'
;,:,~,:~, mrka kompaktna zemlja
~~;:}::
//////,: mrka
rastresJta
zemlja
++++'
gar
':, ';, s
'!I
~~~~ lep
:-;-:-:-.: ugljenisano drvo
~'"
<0@kamen
II II zdravica
Izradio: S. Kudra

Plan I

0,75 m zemJja je svetlija, rastresita, sa nešto manjim brojem nalaza keramičkog materijala, a na dubini od oko 0,90 Dl prelazi u zdravicu, žutu glinu (Plan I). Prema stratigrafskim podacima izgleda da nije bilo prekida u životu na naselju. Pored obilja keramićkog materijala u toku radova pronadeni su i neznatni ostaci životinjskih kostiju, i to u stanju potpunog raspadanja. Gradevinski nalazi koji bi pružili podatke o tipu stambenih objekata naselja ni su otkriveni. Ipak, na njihovo postojanje ukazuju brojne čestice kućnoga lepa , kao i sporadični nalazi grumenja lepa, ugljenisanih čestica drveta, a u južnom i istočnom delu sonde i manjih delova kućnog poda. U južnom delu sonde, na dubini od oko 0,74 m, zapažen je trag od kočića, a kod severozapadnog ugla sonde, na dubini izmedu 0,50 - 0,74 m, ostaci od stuba prečnika oko 0,20 m. U južnom delu sonde neposredno iznad zdravice uočena je pojava sitnog šljunka (Plan II). Otkriveni keramički materijal po svojim tipološkim karakteristikama ujednačeno se proteže kroz ceo kulturni sloj. Raden je, uglavnom, od zemJje izmešane sa sitnijim i krupnijim zrncima peska, pa je bolje i lošije fakture, tanjih i debJjib zidova . Boja se kreće od pretežno mrke i crne glačane do crvenkastomrke, crven~ i, rede, mrkosive.

G

ZM ( Aj . N. S

s v. 45.

1990. st r. 27 -

34

M

. KOSORIĆ. PRAI STOR IJ SKO NA SEUE D V ORI $T A

29

D R I NJ A e A lok. Dvorište sonda" otkopni sloj 4 R o
D
R
I NJ
A e A
lok. Dvorište
sonda"
otkopni
sloj
4
R
o
1m.
LEGENDA
Sed) kamen
s S SS'3
H~~~ lep
+ gar
r
keramika
. mrka zemlja
~~~ ugljenisano drvo
{,~ ;:
.\
':'.-!'
tragovi
stuba
e
B
Izradio: S. Kudra

Plan II

Dobro zastupljene oblike predstavljaju zdele sa blago razgrnutim obodom, kratkim vratom i prelazom u ravno dno (sl. 1,2), kao i kon ične zdele sa uvučenim obodom, koji je kod pojedinih primeraka ukrašen kosim kanelurama (sl. 3, 4, 5). Pojavljuju se i bikonične zdele sa kosim kanelurama na trbuhu (sl. 6) . Pored njih nalazi se i oblik konične zdele sa vertikalnim, rebrastim kanelurama od oboda i plastičnim bradavičastim ukrasom oivičenim kanelurama (sl. 7). Karakteristične oblike predstavljaju sudovi sa razgrnutim obodima i visokim vratom, koji je kod jednog broja sudova ukrašen širokim kanelurama (sl. 8--15), Ovi sudovi su mrke i crne boje, grube i glačane površine. Zastupljeni su i sudovi sa ravnim obodima, kao i oblici sa cilindričnim vratom i naglašenim trbuhom, a i veliki sudovi sa visokim vratom i blagim prelazom u dno (sl. 16), zatim sud u obliku kašike, kao i sud koji, verovatno, pripada ognjišnoj keramici (sl. 17). Drške su trakastog tipa, polaze od oboda ili se nalaze na ramenu suda (sl. 18 , 19, 20). Plastične drške su masivne, pravouglog (sl. 21) i jezičastog oblika, a susreću se i male, vertikalno bušene drške (sl. 22). Ornamentalne motive čine kanelure (sl. 11-15), zatim snopovi urezanih linija izvedenih na trbuhu sudova (sl. 23). U manjem broju zastupljen je i ukras u vidu plastične trake sa otiscima (sl. 24), ili sa kratkim zarezima niže oboda, kao i kosim urezima na ramenu suda. Analiza keramičkog materijala je pokazala da jedan brqj sudova nalazi paralele u materijalu teritorijalno bliskog naselja na Gradini kod Sekovića (III horizont

.10

M KO SOR IĆ

Gl:\1 (Al. l'i . S

s\

45.

1990. ,Ir . 27 -

34

PR A IST OR IJS KO NASt' U E DVORIST A

stanovanja).2 Na ovo ukazuju oblici sudova sa razgrnutim obodima, zatim zdele sa uvučenim obodom od koga idu kose kanelure, kao i pojava bikoničnog suda sa kosim

kanelurama na trbuhu. Analogije se nalaze i u trakastim drškama postavljenim na ramenu i u oblicima koji polaze od oboda, poznatih i sa drugih nalazišta južne Bosne i

severne Hercegovine.

Ostenjaku kod Krupnja, gde se susreću i zdele sa uvučenim neukrašenim obodom, kao i zdele sa kosim kanelurama od oboda, inaće poznatim na severu u okviru perioda polja sa umama, za koji se vezuje i materijal ovoga naselja 4 (sl. 3,4,5).

Pored navedenih oblika sadržaj keramičkih nalaza naselja u Drinjaći ćini i znatan broj sudova koji po svojoj formi i ornamentalnim motivima upućuju na prisustvo elemenata Gava-grupe . Njih predstavljaju oblici sudova sa razgrnutim, širokim obodom, visokim vratom ornamentisanim kanelurama, kao i sudovi ukrašeni snopovima urezanih linija (sl. 15, 23). Karakterističnaje i boja mrka i crna, kao i glaćal1a površina. Srodnost se zapaža i u oblicima bikoničnih sudova, a i u pojavi velikih sudova (sl. 16), kao i zdelama sa vertikalnim rebrastim kanelurama i plastičnim, bradavičastim ukrasom oivičenim kanelurama (sl. 7), te u nalazu male, vertikalno bušene drške (sl. 22). Po svome karakteru ovi sudovi stoje veoma blisko nalazima vezanim za Gava-grupu na području Vojvodine, a i na nekim lokalitetima Srbije, o čemu govore nalazi sa naselja u Medijani i urne sa nekropole na Karaburmi. 5 U osnovi, rezultati ovih kratkotrajnih i po obimu malih istraživanja pokazali su postojanje jednoslojnog naselja sa keramičkim materijalom koji nosi karakter gvozdenog doba I. Prisustvo elemenata Gava-grupe na naselju svakako je odraz f?stojećeg prodora i uticaja nastalih njenim širenjem ka jugu, jugois:oku i jugozapadu. U okviru toga pojava elemenata Gava-grupe na ovome delu Podrinja predstavlja novi podatak,

koji istovremeno ukazuje i na

mogućnost postojanja fOvezanosti sa nalazima ostava na

susednim područjima,kod Nove Kasabe 7 iVlasenice. Medutim, obim radova na lokalitetu Dvorišta ne pruža mogućnost za punije

sagledavanje života na naselju. Na osnovu dobijenih stratigrafskih podataka, kao i prema

njegovom lociranju na

kratkotrajnih,

rcćnoj terasi, možemo pretpostaviti da je ono pripadalo tipu

stočarskihnaselja. 9 Pored toga, ovo naselje je i prvo konstatovano naselje

Istovremeno, bliske veze nalaze se i u materijalu naselja na

3

ovoga vremenskog perioda na predelima srednjeg i donjeg Podrinja. Saminl tim, u odnosu na brojne ispitane humke na ovome prostoru, čiji grobovi pretežno 1- ripadaju srednjem i kasnom bronzanom dobulO, rezultati istraživanja u Drinjači, iako nepotpuni,

predstavljaju prilog proučavanju života i razvoja praistorijskih kultura na predeonoj celini Podrinja.

2

M. Kosorić 1983, 73, T. X, 1,4,5,6.

3 B. Čović 1983, 390. 4 M. GaraŠB.nin 1983, 779; B. Čović 1983a, 807.

~M. Garašanin 1983,761, T. ev, 8,9,12,13,14; T. eVI, 1,6; 1. Todorović1977, 177.

M. GaraŠB.nin 1983,668.

7

B. Čović 1975, ll.

8

M.

Kosorić 1977, 19.

9 M. GaraŠB.nin 1983,761.

10 M. Kosorić-

D. Krstić1988, 29; M. Kosorić1979, 173; M. Kosorić 1975,6.

elM (A ). N

M . KOSOR I C. PRA IST OR IJ SKO NASEUE DVOR i ŠTA

S.

sv. 45 .

1990. s tr . 27 -

34

- - /"> . / ,/ /' ! i { ~ \ \ .~ \
-
-
/">
. /
,/
/'
!
i
{
~
\
\ .~
\ ",
11\.j

Crteži: J. Radojević

R =

1:2

(jZ\1

( "'.1. N . S. SY

34

NASLU E DVOR i ŠTA

4 5.

1990. SIr . 27 -

\ 1 K OS OR I C' PR /\ISTORIJSKO

------------------------------------------

r- 0~ l \ l" f ~,\ ) i / I~' . i \ l.J
r-
0~
l
\
l"
f
~,\
)
i
/
I~' .
i
\
l.J
15
/
I
!' \ \
.
\
'.
\
\
.\
,
l
i
f,
i
l
:
l
l J
LJ

Crteži: J. Radojević

R

:=

1:2

Gl M (A) . "

M.

S. ,, '. 45,1990, str . 27 -

34

KO SO RIĆ. PRAISTORIJ SK O NAS[ U[ DVORI ST A

3J

~ O

T

-

PI Z - GZM - ZNM -

SKRAĆENICE

~ lan ci i grada za kutumu ist oriju is točne Bosne, Tuz la, Praistorija jugoslavenskih zemalja, tom IV, Sarajevo. Glasnik Zemalj skog muzeja BiH, n. s . A, Sarajevo , Zborn ik: Narodn og muzej a, Beograd.

LITERATURA

B.

1 9 75

- O s tava iz N o ve Kas ab e . ĆOT, XI, TuzI 3 , 1 97 5,

Prel azna zona, PIZ IV, Sarajcvo. 1983.

ČOV IĆ B . ĆOVIĆ

1983

-

B.

1983a

M.

GARAŠANIN

1983

M.

1975

M.

1977

-

Zaključna r az matranja.

Pe r iod polja sa urnama

- jevo, 1983 .

PIZ IV, Saraj evo , 1983 . u za p adn oj Srb ij i, P1Z IV , Sara­

- Podrinj a, ~GT

- Nalaz br onz anih objekata iz Gornjeg Z al ukovika kod Vlasenice, ~GT XIl, Tuzla, 1977.

Istraž ivanja praistorij skih humki na području srednjeg

XI, Tuzla, 1975 .

M.

1979

-

Rez ultati istraživanj a praistorijskih humki i naselj a na

 

od ručju Podrinja. Starinar n . s . XXVI\l ­ 1978, Beograd, 1979,

XXIX, 1977 ­

M . KOSORIĆ

1983

- Praistorij sko

naselje Gradina u Savićimakod Šekovića,

 

GZM. n,s . A, 38. Sarajevo, 1983 .

D.

1988

-

Hronološka dcterminaeija grobova i humki sa po teza T rnovice - Padine ­ Ročević. ZNM, xm /l , Beograd, 1988 .

I. TODOROVIĆ

1977

- Prais torijska Karaburma II, Beograd , 1977 ,

ZUSAMMENFASSUNG

URGESC HI CHTLlCHE SIEDLUNG IN DRINJAĆA

Die Siedlung auf der Lokalitat Dvo rišta (Ge meinde

Flusses Drinjača, uzw . unmittelbar an seiner Miindung in die Drina.

Zvorn ik)

lm Laufe des l ah res 1989 wu rdcn auf de r Lok ali tat kl einere

liegt am linke n Ufer des

Grabungcn dureh gcfiihrt .

Durch diese Arbeiten wurde das Bestehen. eine r Siedlung mit einer 0,90 m dicken Kulturshehichl

festgestelIt. Zahlreiche r keramischer Fundsto ff bilde t das mobile Inventar de r Siedl ung . Auc h Partikel von Hauslehm in graJ3er zaW, H auslehmklumpen , kl eine Teile des Hausbodens , verkohlte Holzteile und Pfosten- und Strebereste wurden gefun den. Die Analyse des keramischen Funstoffes zeigte das Vorhandensein von Elementen der Gava-Gruppe, was eine neue Angabe liber das Vordriogen von Einflussen dieser Gruppe auf das mittlere Drina-Gebiet ist.

3

-

GLASN IK -

ARH EOLOG IJ A

. Obersetzung:

Ingr id Kostić

GZM

(A ),

N. S. s V. 4 5,

1990, s tr.

35 -

9 2

UDK 903 .4 »652" (497. 15 Ze nica)

Originalni naučni rad

ARHEOLOŠ K O NALAZIŠTE OGRAJA U PU TO VIĆIMA KOD ZENICE

Dr VE LJKO PAŠKVALIN, Zemaljski muzej BiH, Sarajevo

U ovom radu objavljuju se rezultati arheoloških iskopavanja koja st.:

obavljena na lokalitetu Ograja u Putovićima kod Zenice , Iskopavanja su otvorila više naučnih pitanja . Jedno od njih je problem kul turnopovijesnog prelaza autohtonog desitijatskog stanovništva iz stare u novu eru ili susret kultura kasnolatenske i rimske. Drugo , takoder, važno pitanje je problem rimske urbanizacije na području Des itija ta. I, na kraju, kolik o ovi rezultati, u smdu Strabonove vijesti, doprinose rješenju pitanja pripadnosti ovog plemena (Desitijata) panonskom etnosu.

THE ARCHEOLOGICAL SITE OGRAJA IN PUTOVIĆI NEAR ZENICA

The paper presents the results from arcj1 'ological excavations performed at the site Ograja in Putovići near Zenica. The i vestigations have initiated several scientific questions. One of them is the problem of the c ul tu ral-historical transition of indigenous Daesitiatic population from the old to the newera or an encounter of late Latene and Roman cultures. The second also important question is the problem of Roman urbanisation in the region of the Daesitiates. And fmally, to what degree these results in the sense of Strabon 's report contribute to the solution of the question of appertainance of this tribe (Daesitiates) to the Pannonians.

o topografskom položaju lokaliteta Ograja u Putovićima, na kojem su istraženi ostaci rimske gradevine, najvjerovatnije banje (thermae), rečenoje veću ranijem radu .I Ipak, potrebno je spomenuti da je ova zgrada - banja C - smještena nedaleko od

U prilog tome govore većranije

objavljeni rezultati, koji ukazuju na duhovnu kulturu ilirsko-panonsko~ plemena Desitijata iz doba njihove samostalnosti i na postojanje jednog takvog naselj a. U ovom radu iznosi se problematika nastanka i kronologija arhitektonskog objekta-banje, kao i obrada arheoloških predmeta otkrivenih prilikom iskopavanja, posebno lončarske peći (Sl.2). Tako bismo ovdje, uz ranije spomenuti objavljeni rad, pokušali ukazati na zajednički život autohtonog desitijatskog i rimskog elementa, te

-objekta A, B, nastala na prostoru desitijatskog naselja.

2

tV. Pdkvalin 1980, 55-83, sl. 1,3.

2

V. Pdkvalin 1980,70-72, sl. 23 ; 81-82, sl. 1.

3 V. Paškvalin 1980,83; 79-81, sl. 16,17; 67 .

3'

(JL M (

l.

S". 45 .19 90. ,Ir. 35 - 92

\ . 1> ;\SK\ ! \ UN . I \ R Hl:OLOS K O N

L A LI ~r
L
A
LI
~r

OG R AJA

naročito na prelaz iz kasnolatcnskc kulture II rims ku civilizacij u ili TI po s tepeno utapanje ovog stanovništva LI rimske tokove života.

Ovaj rad ne može za

sada obuhvatiti obradu svih nalaza , posebno ne keramičkih,

ko j i su zastupljeni br~jnim ulomcima, pa su uze t i samo o ni karakteristi č niji i oni jz sl o ja uz peć. Takoder nisu mogli biti objavljeni ni na.ui ri ms kog novca . 4 Poslužit ćemo se ovdje samo općom kronološkom slikom koju dallI ti nalazi novca.

Pitanja koja su sc ovdje nametnula arheološkim ma terij alo m bit će još dugi ni z godina predmetom raspravljanja u našoj praisto r ijsk:>j i anti čk oj arheologiji , a ovdj e su iznesena da bi potakla na buduća istraživanja slabo ili nikako rasvijetljenih p roblema .

PREGLED ISTRAŽIVANJA RIMSKE GRAĐEVINE

Arheološka dokumentacija

Pregled arheolo~kih iskopavanja objek ta arhi tekture, najvj erojatnije rimske banje, iznosi se po prostorijama (Plan 1).5 Na početku iskopavanja , nakon dizal lJa h u musa, pojavila se polu.kružna prostorija , apsida , s podnicom od nabijene zemlje i kamenj a, po miješan i h s krečom, pa je podni ca

više ličila na nabijen put (kaldrmu) iH grub u podnicu (T. Ill ) . Pros tor ispod ove grube podnice bio Je ispunjen nasipom. išao jc sve do podn ice u dubini od 0,80 ill prekinuvši u

prostorija A (SI.1; T .

apsidi unutar građevine funkciju bazena, koj i j e o zn ačen kao

1/1,2,3).

pri čiŠĆenju ove pros(Qrije dobilo se nekoliko podataka. Tako, unutar zgrade, samalo se daje apsidaina prostorija A Plan l; (T. 112,3,4) imala ulogu piscine, j er je na lijevoj strani na nivou podnice otkrive n o tvor od vodnog kanala , oblika običnog kmga , uklesan u čelvrtastom kamenu na planu označen k ao b - (T . 1/3) . O ulozi ove p rostorij e govo ri na suprotnoj stran i, uz z id smj e ra is tok- zapad otkrive no stepenište a (označeno kao a -T. 114), koje j e s lužilo za silaženj e u kupatilo u apsidi. Takoder se utv rdilo daje u istom zidu s unutarnje strane, lijevo od stepeništa, postojao prostor za tubuluse (tubulatura - T. IIII), Sto svjedoči da su se voda II bazenu i njegov zat voreni prostor zag rij avali sistemom hipokausla. Tu buli u zidu vje rojatno su bili postavlj eni vertikalno .

6

0\ No v ac sa Ograje nalazi se IZl ož e n u vitrini Arheo[o§ke izložbe Zavičajnog m uzej a u

Zenici . Trebalo je da bude integralno obraden i obj avljen sa arheološkim materijalom sa Ograje. Medu um, to nije bilo moguće jer se radilo na sređivanju i postavci nove izložbe , pa mate rij al ni j e mogao biti dostupan na duže vrijeme, kao što je bilo to moguće sa ovdje objavljenim materijalom.

S toga će biti potrebno objaviti o vaj

ovom radu nisu uzeti u obradu

i svi nalazi keramike, kao i manji ulomci reljefa, od kojih se neki spominju u tekstu. Arheol oški ma terijal nalazi se u Muzeju Zenice . U iskopavanjima na Ograji učestvovaoje , u prvom redu kao fo tograf, pa zatim u svemu drugom Teodor Cup , vojni penzioner jz Zenice, pa mu ov om prilikom iskazujem za veliki trud i pažnju iskreno hvala.

materijala

s nal az ima novca i drugog arhe o l oš k og

no v a c z ajedn o

sa M1inčića u Ti~ini, koj i j oš nij e obj avlj en. Takoder, u

l Konzervaciju banje (tbermae) ooavio je u saradnji S autorom iskopavanja dr I. BoJaoovsk.i, naocni savjetnik Republičkog zavoda za za!titu spomenika kulture BiH u Sarajevu .

6 Vidi u radu T. Vll/2,3 i VIlli l ; B. VIkić-M. Gorenc 1961, 205, 214; H. Bliimoer

1911, 106-111, Fig. 32; I. Bojaoovsk11980, 45 . id .

(JIM ( AL 'i

S

\1

~5. 1991), ,Ir , .15 -

92

V, I'A Š K Vi\ L1 ~ . \ R H l c O LO S K O "A I AZ I S T E O(; I {\.It\

,n

Ove konstatacije prati u bazenu i vodootpoma !hidrauličnal poduica j žbuka na

Iz bazena je kroz spomenuti ot vor o ticala voda u kanal konstruiran od

zidovima. 7

kamenja koji su pokrivale kamene ploče (T. 11/2,3). Kanal je pratio južnu stranu zida smjera istok- zapad skrećući u desno, na sjever, ispod temelja zida prostorije I (T. I1 / 2,3) ili na drenažni prostor, što će reći da tada nije postojala prostorija I (Plan 1).

U otvoru odvodnog kanala (T . I13) našao se ulomak tubulusa koji ukazuje na prekid funkcije bazena, njegovo nasipavanje i fomliranje kasnije grube podnice (kaldrme - T. Ill), kao i na dokaz o prekidu zagrijavanja vode u bazenu ili o prekidu sistema za zagrijavanje u zgradi (T. 114; 11/ 1).

Stepenište od tri stepenice otkriva dugo korištenje bazena. Prve dVIje stepenice su

trošne i djelomično oštećene, a treća je oštcćena po čitavoj svojoj površini i mogla bi

predstavlj ati stepenicu još iz

upotrebe bazena morale su biti zamjenjivane novim blokovima kamena kvalitetnije vrste i obrade. Na osnovu podataka iznesenih o prostoriji A (Plan 1) može se sa sigurnoŠĆu tvrditi da je ona predstavljala kupatilo (balneum, piscina), koje je služilo vlasniku kuće (villa ~Istica) ili stanovnicima grada (urbs, municipium) ili sela (pagus) kao manJe javne terme.

vremena nastanka bazena. I pojedine stepenice u toku

Vodovod (aquaeducrus) koji je bio namijenjen bazenu i građevini konstatiran je u vidu kanala izradenog od pritesanog i tesanog kamena pokriv nog pločama (T. IJI/2).

i kako se uopće gradevina snabdijevaJa

vodo m, nij e se moglo sa sigurnoŠĆu utvrditi. To se vjerojatno, izvodilo kao i kod drugih

kupatila i zgrada.

Gradevinsko-tehnički podaci govore da je vodootporna podnica bila debljine 0,20