Sie sind auf Seite 1von 26

Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1

Marcus Tullius Cicero


Laelius de Amicitia
Q. Mucius Scaevola war der Sohn des gleichnamigen Consuls von 580 = 174 und ist wahrscheinlich einige
Jahre nach dessen Consulat geboren, so da er ein lter von mehr als 80 Jahren erreichte, obgleich er stets eine
schwache !esundheit hatte" Cicero berichtet #ber seine eigenen $e%iehungen %u ihn&'ael" 1() Q. MUCIUS
augur multa narrare ... memoriter et iucunde solebat...; ego autern a patre ita eram deductus ad Scaevolam
sumpta virili toga &nach dem *" Januar ++4 = ,0(, ut, quoad possem &bwesenheit im $undesgenossen-riege ++5
= 8,( et liceret &.od des /" um ++7 = 87(, a senis latere nunquam discederem; itaque multa ab eo... dicta
memoriae mandabam" 0arau1 geht die 2enntnis der 'ebensumst3nde des /" in erster 'inie %ur#c-4 aber da bei
den eigenen Jugenderinnerungen eines cht%ig53hrigen und erst recht bei ihrer 6iedergabe durch einen 5#ngeren
7uh8rer nach 9erlau1 von weiteren *0:"40 Jahren mindestens manche unwill-#rlichen und unbewuten
!ed3chtnis1ehler und 9erschiebungen sich einschleichen, geht %" $" schon daraus hervor, da /" von Cieero in
Schri1ten derselben 7eit sowohl beim J" 5,, = 155 &de or" ;;; +8( wie beim J" +<5 = 1<, &re=" 1 18( als
adulescens be%eichnet wird4 solche >ichtbeachtung eines 7eitraums von einem 9iertel5ahrhundert warnt davor,
ein%elne ngaben %u sehr %u =ressen &s" auch >r" <7(" 5,, = 155 h8rte /" den 2arneades, der damals als
/itglied der athenischen ?hiloso=hengesandtscha1t in @om weilte &Cic" de or" ;;; +8) adulescens(4 aber wie
andere @8mer dieser 7eit und besonders ngeh8rige des Sci=ionen-reises neigte er weniger %u der
a-ademischen Schule, als %u der stoischen und ihrem damaligen Aau=te ?anaitios &ebd" ; 4*) Stoici nostri" 75)
quae a Panaetio acceperam" 45 an /" gerichtet) Panaetii illius tui(4 er wurde deshalb von ?oseidonios &B!rA 87
B 5, aus then" 9; <74 c" e) CDEFGDH IFJKLMNH( %usammen mit O" elius .ubero &o" $d" 1 S" 58+, <411"( und ?"
@utilius @u1us &u" $d" ; S" 1<71, 4111"( gelobt, weil sie alle drei, nh3nger der Stoa und dem Sci=io
be1reundet, in ihrer 7eit allein noch die $estimmungen der 'eP Bannia sum=tuaria von 5,* = 1+1 bei
!astm3hlern be1olgten" !ewi nicht s=3ter als gegen +14 = 140 heiratete er die 3ltere .ochter von Sci=ios
bestem Breunde C" 'aelius der in diesem Jahre das Consulat be-leidete &Cic" re=" ; 184 de or" ; *5" 58" ;; <<
Qdaraus 9al" /aP" 9;;; 8, 1R" ;;; 454 $rut" 1" *" 5" <+4 ad O" 1r" ;;; 5, 14 ad tt" ;9 1+, <4 s" o" $d" S;; S" 418 >r"
<5(, und wohl bald darau1, 5eden1alls vor +<5 = 1<, &vgl" Cic" 'ael" 8(, wurde er au1 Tm=1ehlung seines
Schwiegervaters in das Collegium der uguren -oo=tiert, unter $evor%ugung vor seniem Schwager C" Bannius,
der 3lter als er, aber mit der 5#ngeren 'aelia verm3hlt war &Cic" $rut" 101 Qda%u Aerm" S';S <1011"R4 vgl" 'ael"
*< 5 die durchgehende 9oranstellung des Bannius vor dem 5#ngeren /" re=" ; 184 'ael" 5" +1" 1+" <5" *<" 40" 50"
1004 s" auch ein !egenst#c- da%u bei >r" 17(" /" ist l3nger als vier Jahr%ehnte, vielleicht ein halbes Jahrhundert
hindurch, ugur gewesen, %ulet%t vermutlich als der 3lteste auch der angesehenste &Augur maximus s" 6 i s s o w
a o" $d" ;; S" <*<<4 @eligion u" 2ultus
<
4,5, 1(, so da seine h3u1ige $e%eichnung als Uder ugur ScaevolaV &Cic"
de or" ; *,4 $rut" 10<" <1<4 'ael" 14 $a;b, 454 ?hil" 9;;; *1" 9al" /aP" ;;; 8, 5" ?lin" n" h" S <0( nicht blo der
Wnterscheidung von seinem gleichnamigen und gleich%eitigen, wenn auch 5#ngeren 9erwandten, dem ?onti1eP
&maPimus( >r" << diente, sondern schon an sich berechtigt erschien &vgl" die noch l3ngere, n3mlich +< Jahre
dauernde /itgliedscha1t des ugurencollegiums bei Babius, dem Cunctator, 'iv" SSS <+, 7" ?lin" n" h" 9;; 15+"
o" $d" 9; S" 1814" 18<8(" $ei seinen ins J" +<5 = 1<, verlegten 0ialogen 1#hrte Cicero den /" au1 !rund von
dessen eigenen Tr%3hlungen als .eilnehmer ein, in dem vom Staate -ur% vor Sci=ios .ode als $egleiter des
'eslius neben seinem Schwager Bannius &re=" ; 18) doctos adulescentes Qs" o"R iam aetate quaestorios4 *<1")
nrede beider durch 'aelius als aduleecentes und Trwiderung des /"4 ad O" 1r" ;;; 5, 14 ad tt" ;9 1+, <4 'ael"
14" <5) @#c-verweisungen darau1(, im 'aelius de amicitia unmittelbar nach Sci=ios .ode dieselben drei als die
ein%igen ?ersonen des !es=r3chs &s" o"(" B#r einen ?ro%e aus dem J" +<7 = 1<7 oder +<8 =
1<+ beru1t sich /" bei Cic" de or ; 1+7 &meinini enim mii narrare Mucium( au1 seinen daran beteiligten und
in%wischen verstorbenen 9etter >r" 17 als !ew3hrsmann &s" auch o" $d" S;;; S" <+,, <411"(4 doch daraus au1 eine
bwesenheit von @om in diesen Jahren %u schlieen w3re voreilig" 9ermutlich ist das geringe Aervortreten des
/" auer durch die 0#r1tig-eit der Xberlie1erung besonders durch seine =olitische ?arteistellung %u er-l3ren4 er
hat wie seine gan%e Bamilie &s" >r" 17( eine gewisse SYm=athie 1#r die !racchische $ewegung gehabt, obgleich
Cic, de or" ; *8 das !egenteil behau=tete, und ist deshalb trot% seines lters und nsehens von den h8heren
Zmtern eine 7eitlang 1erngehalten worden" Xberlie1ert ist allerdings nichts, als da der Stoi-er C" $lossius aus
Cumae, dessen .eilnahme an den ?l3nen des .i" !racchus bis %um Aochverrat ging &o" $d" ;;; S" 571" u" ;; S"
141*(, ihm gegen#ber von 'aelius ospes !amiliae vestrae genannt wird &bei Cic, 'ael" *7(, und da der bei der
2atastro=he des C" !racchus +** = 1<1 in schlimmen @u1 geratene '" Se=tumuleius aus nagnia &u" $d" ;; S"
1*,+, 4*11" 1+<<1"(, als er sich im 1olgenden Jahre bei ihm um eine ?rae1ectenstelle in sien bewarb, eine schar1e
b1ertigung er1uhr &Cic" de or" ;; <+,(4 aber auch die 9erheiratung der 3lteren .ochter des /" mit /"V cilius
!labrio, der als 9ol-stribun +*1 = 1<* oder +8< = 1<< mtsgenosse des C" !racchus war und anscheinend
sowohl dessen !esinnung wie dessen Schic-sal teilte &s" o" $d" ; S" <5+ >r" *7(, ist in diese 7eit %u set%en &s" >r"
<+( und 1#r seine =olitische Aaltung wohl -aum gleichg#ltig" ;m J" +84 = 1<0 erhielt /" die ?raetur und die
Statthalterseha1t der wichtigen ?rovin% sien, 3hnlich wie diese el1 Jahre %uvor seinem 9etter Crassus /ucianus
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 2
als Consul #bertragen worden war &o" $d" S;;; S" **51"(4 er hielt sich unterwegs in then au1 &'ucil" ;; ,111" bei
Cic" 1in" 1 ,(, dann in @hodos &Cic" de or" ; 75( und verwaltete die ?rovin% bis gegen /itte +*5 = 11,4 nach der
@#c--ehr wurde er von ." lbucius wegen Tr=ressungen ange-lagt, aber in1olge seiner geschic-ten und
gl#c-lichen Selbstverteidigung noch im J" +*5 = 11, oder in der ersten A3l1te von +*+ = 118 1reiges=rochen, so
da er sich mit Tr1olg um das Consulat 1#r +*7 = 117 bewerben -onnte" 0iese .atsachen sind hau=ts3chlich
be-annt aus dem %weiten $uche der Satiren des 'ucillus, das eine humoristische 0arstellung des ?ro%esses
%wischen lbucius und /" aus 1rischer Trinnerung gab, doch nat#rlich b e i d e !egner nach 2r31ten l3cherlich
machte &s" #ber die 9ers=ottung des /" in der Satire noch Cic" de or" ; 7<" ?ers" ; 114" luvenal" ; 154( und die
wir-lichen .atsachen und Zuerungen #bertrieb und ver%errte" 0ie Satire ist von Cicero wiederholt verwertet
und ange1#hrt worden &de or" ;;; 1714 or" 14,4 $rut" 10<4 1in" ; 81"(4 darau1hin ist es dem Schar1sinn von / a r P
&nach 1r#heren Borschungen abschlieend 'ucil" rel" ;, S';:S'9;;" +:," ;; <,:44( und Ci c h o r i u s
&Wntersuchungen %u 'ucil" 881" <*7:<51" 9gl" die 7usammen1assung ihrer Trgebnisse bei 2 a = = e l m a c h e r
o" $d" S;;; S" 1+<*" 1+*51"( gelungen, s3mtliche sonst erhaltenen 9erse und 9ersteile des $uches %u deuten und
den @eden des n-l3gers oder des nge-lagten %u%uweisen &auer ;; 55 /arP, was in die Tinleitung, und ,5 =
Cic" de or" ;; <81, was wahrscheinlich Qanders 2 a = = e l m a c h e r 1+*+ 811"R in den Schlu geh8rt(" 0ie
$erechtigung der von dem Satiri-er erhobenen 9orw#r1e ist -aum nach%u=r#1en4 %" $" scheint ;; 7,1" die
$eschuldigung der !e1r3ig-eit wegen des vorhergehenden 9ersen 78 &s" /arP %" d" St"( gegen /" gerichtet, und
wird in1olgedessen auch 75 au1 ihn be%ogen4 an sich w3re es wahrscheinlicher, da der wegen seiner /3ig-eit
von ?oseidonios &s" o"( ger#hmte Stoi-er /" derartige 9orhaltungen vielmehr seinem !egner machte, der nach
Cic" $rut" 1*1 per!ectus "picureus war, %umal da auch ein anderes Bragment &sat" 9; <401" mit nm"( ihn bei
einem !astmahl dem Aausherrn '" Crasaus gegen#ber, dem er schon vor dem ?ro%e seine %weite .ochter
verm3hlt hatte &;; 8+ aus Cic" de or" ;;; 1714 s" >r" <7(, in einer solchen @olle %u %eigen scheint &unbegr#ndeter
7wei1el an der $e%iehung au1 diesen /" o" $d" S;;; S" <55(" 0a die ?rovin% sien %wei Jahr%ehnte s=3ter auch
von dem ?onti1eP O, Scaevola >r" << verwaltet wurde, so bleibt vorl3u1ig unentschieden, welcher von beiden
Statthaltern der FLG[Q\DH IFRNGLMNQHR ist, dessen Brau oder .ochter au1 2os durch eine ;nschri1t geehrt wurde
&von A e r % o g %u ver811entlichen(" 0agegen wird O" Scaevola, der von Cic" 9err" ;;; <0, im J" +84 = 70
%wischen O" Catulus und C" /arius einerseits und /" Scaurus und O" /etellus anderseits unter den recentes
genannt wird, qui omnes provincias abuerunt et !rumentum cellae nomine imperaverunt &s" @ostov%ev o" $d"
9;; S" 1+5, *811" / o m m s e n St"]@" ; <,5, 1" <,7( wegen der gr8eren %eitlichen >3he der s=3tere der %wei
Statthalter, nicht der ugur, sondern der ?onti1eP sein" 9on dem ?ro%esse des lbucius gegen /" hatte =ul"
a=ol" ++ eine so un-lare 9orstellung, da er die 0inge gerade%u au1 den 2o=1 stellte &s" >r" *(" 0as Consulat
be-leidete /" %usammen mit '" /etellus 0iadematus im J" +*7 = 117 &Sententia /inuciorum C;' ;
<
584 = 0 e s
s" 5,4+ 7" 5" <," *7, >ur ?raenomen erhalten Basti ntiates >ot" d" scav" 1,<1, 1<," Cassiod" Chronogr" 0ieselbe
Tntstellung des Cognomens AYdat" und Chron" ?asch"(" 0ie T=itomatoren des 'ivius haben seinen
mtsgenossen '" /etellus &o" $d" ;;; S" 1<1* >r" ,*( mit dem gleichnamigen von +*5 = 11, verwechselt, der
+*7 = 117 #ber die 0ahnater trium=hierte &ebd" S" 1<1<1" >r" ,1(4 in1olgedessen ist bei ^bse_uens *+ der >ame
des Consuls /" verdr3ngt worden, indem der des %weiten Consuls von +*5 = 11, von ebd" *4 wiederholt worden
ist, w3hrend bei Tutro=" ;9 <*, < &a #. Caecilio Metello et Q. Mucio Scaevola consulibus de $almatis
triumpatum est( dem Consul /" sogar nteil an dem .rium=h gegeben wurde, der nicht einmal seinem
2ollegen geh8rt, sondern ihrem 9orvorg3nger" ls Consular &Cic" de or" ; <+( geno /" hohes nsehen, so da
seine ntr3ge im Senat o1t allgemeine 7ustimmung 1anden &ebd" <14(" Sein Schwiegersohn Crassus verdan-te
ihm %um guten .eil seine 2enntnis des b#rgerlichen @echts &ebd" 40" <*44 Caec" +,(, aber scheute sich bei seiner
$ewerbung um Zmter &cum peterem magistratum Cic" de or" ; 11<4 daraus consulatum petens 9al" /aP" ;9 5, 4
abge3ndert und au1 +58 = ,+ be%ogen( die #blichen 2#nste der 6ahlbeein1tussung in !egenwart des /" %ur
nwendung %u bringen" $eim u1stand des Saturninus +54 = 100 stellte sich /" mit Tntschiedenheit au1 die
Seite des Senats &?hantasiebild bei Cic" @ab" =erd" <1) cum .. Q. Scaevola con!ectus senectute, perditus morbo,
mancus et mernbris omnibus captus ac debilis, astiti nixus et animi vim ei in!irmitatem corporis ostenderet (,
ebenso wie sein 5#ngerer 9erwandter >r" << &ebd" <+) duo Mucii4 ausgeschm#c-t ?hil" 9;;; 15) Scaevolae...
omnes(" ;n den n1ang des Aerbstes ++* = ,1 verlegte Cicero die Wnterhaltung in seiner Schri1t vom @edner und
lie daran den /" am ersten .age teilnehmen, und %war aus -#nstlerischen @#c-sichten in >achahmung ?latons
nur an diesem .age, weil /" damals schon sehr alt und der Schonung bed#r1tig war und an den s=3ter %u
behandelnden Bragen -ein groes ;nteresse hatte &Cic" ad tt" ;9 1+, *" bgang des /" de or" ; <+5 vgl" ;; 1*1"("
++4 = ,0 trat Cicero selbst in nahen 9er-ehr mit /" &'ael" 1 s" o"( und bewahrte ihm aus dieser 7eit eine lebha1te
und dan-bare Trinnerung, so ?hil" 9;;; *1) memoria teneo bello Marsico cum esset summa senectute et perdita
valetudine &vgl" de or" ; <84 ad tt" ;9 1+, 8(, cotidie simul atque luceret, !acere omnibus conveniendi sui
potestatem, nec eum quisquam illo bello vidit in lecto senexque debilis primus veniebat in curiam &vgl" de or" ;
<00) domus iuris consulti totius oraculum civitatis. testis est . . . Q. Muci ianua et vestibulum, quod in eius
in!irmissima valetudine ad!ectoque iam aetate maxima cotidie !requentia civium ac summorum ominum
splendore celebratur(4 $rut" *0+) ego autem %in& iuris civilis studio multum operae dabam Q. Scaevolae Q. !.
&P. !. Ass", vereidigt von / a r P uct" ad Aerenn" 7,1", -aum mit @echt wegen des Bolgenden(, qui quamquam
nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat 4 'ael" 1) multa ab
eo prudenter disputata, multa etiam breviter et commode dicta &vgl" de or" ; <14) breviter impoliteque dicenti(
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 3
memoriae mandabam !ierique studebam eius prudentia doctior4 leg" ; 1*4 vgl" .ac" dial" *0) notus est vobis
Ciceronis liber, qui 'rutus inscribitur, in cuius extrema parte ... re!ert, se apud Q. Mucium ius civile didicisse"
?lut" Cic" *, 1) () * +,-.
/
0)12.)3 34-56. +)7.8.2) * 29.
/
+-:8,1);6. 8 * <);7 * 6;3=3, , * >+,.-?93 8 3
3@>:3 =A,7,?8). /it Cieero
I. 1. Q. Mucius augur multa narrare de C. Laelio socero
1
suo memoriter
2
et iucunde
3
solebat nec
dubitare illum in omni sermone appellare sapientem; ego autem a patre ita eram deductus ad
Scaevolam sumpta virili toga, ut, quoad possem et liceret, a senis latere numquam discederem; itaque
multa ab eo prudenter disputata, multa etiam breviter et commode

dicta memoriae mandabam


!ierique studebam eius prudentia doctior. Quo mortuo me ad ponti!icem Scaevolam contuli, quem
unum nostrae civitatis et ingenio et iustitia praestantissimum audeo dicere. Sed de "oc alias; nunc
redeo ad augurem. 2. Cum saepe multa, tum memini domi in "emic#clio
$
sedentem, ut solebat, cum et
ego essem una et pauci admodum !amiliares, in eum sermonem illum incidere, qui tum !orte multis
erat in ore. Meministi enim pro!ecto, Attice, et eo magis, quod %. Sulpicio utebare multum, cum is
tribunus pl. capitali
&
odio a Q. %ompeio, qui tum erat consul, dissideret, quocum coniunctissime et
amantissime vi'erat, quanta esset "ominum vel admiratio vel querela. 3. (taque tum Scaevola cum in
eam ipsam mentionem incidisset, e'posuit nobis sermonem Laeli de amicitia "abitum ab illo secum et
cum altero genero
)
, C. *annio M. !., paucis diebus post mortem A!ricani. +ius disputationis sententias
memoriae mandavi, quas "oc libro e'posui arbitratu meo
,
; quasi enim ipsos indu'i loquentes, ne
-inquam- et -inquit- saepius interponeretur, atque ut tamquam a praesentibus coram "aberi sermo
videretur.
. Cum enim saepe mecum ageres, ut de amicitia scriberem aliquid, digna mi"i res cum omnium
cognitione, tum nostra !amiliaritate visa est. (taque !eci non invitus, ut prodessem multis rogatu tuo.
Sed ut in Catone Maiore, qui est scriptus ad te de senectute, Catonem indu'i senem disputantem,
quia nulla videbatur aptior persona, quae de illa aetate loqueretur, quam eius, qui et diutissime sene'
!uisset et in ipsa senecture praeter ceteros !loruisset, sic, cum accepissemus a patribus ma'ime
memorabilem C. Laeli et %. Scipionis !amiliaritatem !uisse, idonea mi"i Laeli persona visa est, quae de
amicitia ea ipsa dissereret, quae disputata ab eo meminisset Scaevola. .enus autem "oc sermonum
positum in "ominum veterum auctoritate, et eorum inlustrium, plus nescio quo pacto videtur "abere
gravitatis; itaque ipse mea legens sic ad!icior interdum, ut Catonem, non me loqui e'istimem. $. Sed ut
tum ad senem sene' de senectute, sic "oc libro ad amicum amicissimus scripsi de amicitia. /um est
Cato locutus, quo erat nemo !ere senior temporibus illis, nemo prudentior; nunc Laelius et sapiens 0sic
enim est "abitus1 et amicitiae gloria e'cellens de amicitia loquetur. /u velim a me animum parumper
avertas, Laelium loqui ipsum putes. C. *annius et Q. Mucius ad socerum veniunt post mortem A!ricani;
ab "is sermo oritur, respondet Laelius, cuius tota disputatio est de amicitia, quam legens te ipse
cognosces.
familiaritas, tatis ! 0!amiliaris1 *reundsc"a!t, pactum, i n 0paciscor1 1. 2berein3un!t, 4ertrag; 2. nur im Abl. Sg. Art u. 5eise;
parumper Adv. au! 3ur6e 7eit
II. &. *annius8 Sunt ista, Laeli; nec enim melior vir !uit A!ricano quisquam nec clarior. Sed e'istimare
debes omnium oculos in te esse coniectos unum; te sapientem et appellant et e'istimant. /ribuebatur
"oc modo M. Catoni, scimus L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque
alio quodam modo, Acilius, quia prudens esse in iure civili putabatur, Cato, quia multarum rerum usum
"abebat; multa eius et in senatu et in !oro vel provisa prudenter vel acta constanter vel responsa acute
!erebantur; propterea quasi cognomen iam "abebat in senectute sapientis. ). /e autem alio quodam
modo non solum natura et moribus, verum etiam studio et doctrina esse sapientem, nec sicut vulgus,
sed ut eruditi solent appellare sapientem, qualem in reliqua .raecia neminem 0nam qui septem
appellantur, eos, qui ista subtilius quaerunt, in numero sapientium non "abent1, At"enis unum
accepimus, et eum quidem etiam Apollinis oraculo sapientissimum iudicatum; "anc esse in te
sapientiam e'istumant, ut omnia tua in te posita esse ducas "umanosque casus virtute in!eriores
putes. (taque e' me quaerunt, credo e' "oc item Scaevola, quonam pacto mortem A!ricani !eras,
eoque magis, quod pro'imis 9onis cum in "ortos :. ;ruti auguris commentandi causa, ut adsolet,
venissemus, tu non ad!uisti, qui diligentissime semper illum diem et illud munus solitus esses obire.
subtilis, e 1. 0poet.; nac"3l.1 !ein, d<nn, 6art; 2. genau, gr<ndlic", sc"ar!sinnig;
,. Scaevola8 Quaerunt quidem, C. Laeli, multi, ut est a *annio dictum, sed ego id respondeo, quod
animum adverti, te dolorem, quem acceperis cum summi viri, tum amicissumi morte, !erre moderate
nec potuisse non commoveri nec !uisse id "umanitatis tuae; quod autem 9onis in conlegio nostro non
ad!uisses, valetudinem respondeo causam, non maestitiam !uisse.
collegium i n 0collega1 1. Amtsgemeinsc"a!t; 2. =ollegium >praetorum?; 3. .enossensc"a!t, .emeinsc"a!t, 4erein;
Laelius8 @ecte tu quidem, Scaevola, et vere; nec enim ab isto o!!icio, quod semper usurpavi, cum
valerem, abduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror "oc constanti "omini posse contingere,
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia
ut ulla intermissio !iat o!!icii. A. /u autem, *anni, quod mi"i tantum tribui dicis, quantum ego nec
adgnosco nec postulo, !acis amice; sed, ut mi"i videris, non recte iudicas de Catone; aut enim nemo,
quod quidem magis credo, aut, si quisquam, ille sapiens !uit. Quo modo, ut alia omittam, mortem !illi
tulitB memineram %aulum, videram .alum, sed "i in pueris Cato in per!ecto et spectato viro. 1C. Quam
ob rem cave Catoni anteponas ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ais, sapientissimum iudicavit;
"uius enim !acta, illius dicta laudantur. :e me autem, ut iam cum utroque loquar, sic "abetote8
usurpare 0usus u. rapio1 1. benut6en, aus<ben; 2. beanspruc"en spectatus, a, um 0%. AdD. v. specto1 1. erprobt, beEF"rt; 2.
ausge6eic"net, t<c"tig.
III. +go si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte !aciam, viderint sapientes; sed certe
mentiar. Moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo umquam erit, ut con!irmare possum,
nemo certe !uit; sed non egeo medicina, me ipse consolor, et ma'ime illo solacio, quod eo errore
careo, quo amicorum decessu plerique angi solent. 9i"il mali accidisse Scipioni puto, mi"i accidit, si
quid accidit; suis autem incommodis graviter angi non amicum sed se ipsum amantis est. 11. Cum illo
vero quis neget actum esse praeclareG 9isi enim, quod ille minime putabat, inmortalitatem optare
vellet, quid non adeptus est, quod "omini !as esset optareG qui summam spem civium, quam de eo
iam puero "abuerant, continuo adulescens incredibili virtute superavit, qui consulatum petivit
numquam, !actus consul est bis, primum ante tempus, iterum sibi suo tempore, rei publicae paene
sero, qui duabus urbibus eversis inimicissimis "uic imperio non modo praesentia, verum etiam !utura
bella delevit. Quid dicam de moribus !acillimis, de pietate in matrem, liberalitate in sorores, bonitate in
suos, iustitia in omnesG nota sunt vobis. Quam autem civitati carus !uerit, maerore !uneris indicatum
est. Quid igitur "unc paucorum annorum accessio iuvare potuissetG Senectus enim quamvis non sit
gravis, ut memini Catonem anno ante, quam est mortuus, mecum et cum Scipione disserere, tamen
au!ert eam viriditatem, in qua etiam nunc erat Scipio. 12. Quam ob rem vita quidem talis !uit vel
!ortuna vel gloria, ut ni"il posset accedere, moriendi autem sensum celeritas abstulit; quo de genere
mortis di!!icile dictu est, quid "omines suspicentur, videtis; "oc vere tamen licet dicere, %. Scipioni e'
multis diebus, quos in vita celeberrimos laetissimosque viderit, illum diem clarissimum !uisse, quom
senatu dimisso domum reductus ad vesperum est a patribus conscriptis, populo @omano, sociis et
Latinis, pridie quam e'cessit e vita, ut e' tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius
quam ad in!eros pervenisse.
solacium, i n 0solor1 1. /rost0mittel1 angere 1. beengen, bedr<c3en; 2. Fngstigen, quFlen, beunru"igen continuoH Adv.
0continuus1 1. gleic" darau!, so!ort; 2. ununterbroc"en; facilis, e 0!acio1 !reundlic", nac"giebig, ge!Fllig; liberalitas, tatis !
0liberalis1 1. edle .esinnung, *reundlic"3eit; 2. *reigebig3eit; viriditas, atis ! 0viridis1 1. das .r<n; 2. 0<btr.1 0IugendJ1*risc"e,
Leb"a!tig3eit.
IV. 13. 9eque enim adsentior iis, qui "aec nuper disserere coeperunt, cum corporibus simul animos
interire atque omnia morte deleri; plus apud me antiquorum auctoritas valet, vel nostrorum maiorum,
qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non !ecissent pro!ecto, si ni"il ad eos pertinere
arbitrarentur, vel eorum, qui in "ac terra !uerunt magnamque .raeciam, quae nunc quidem deleta est,
tum !lorebat, institutis et praeceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus est
iudicatus, qui non tum "oc, tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos "ominum esse divinos,
iisque, cum e' corpore e'cessissent, reditum in caelum patere, optimoque et iustissimo cuique
e'peditissimum. 1. Quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi praesagiret, perpaucis ante
mortem diebus, cum et %"ilus et Manlius adesset et alii plures, tuque etiam, Scaevola, mecum
venisses, triduum disseruit de re publica; cuius disputationis !uit e'tremum !ere de inmortalitate
animorum, quae se in quiete per visum e' A!ricano audisse dicebat. (d si ita est, ut optumi cuiusque
animus in morte !acillime evolet tamquam e custodia vinclisque corporis, cui censemus cursum ad
deos !aciliorem !uisse quam ScipioniG Quocirca maerere "oc eius eventu vereor ne invidi magis quam
amici sit. Sin autem illa veriora, ut idem interitus sit animorum et corporum nec ullus sensus maneat,
ut ni"il boni est in morte, sic certe ni"il mali; sensu enim amisso !it idem, quasi natus non esset
omnino, quem tamen esse natum et nos gaudemus et "aec civitas, dum erit, laetabitur. 1$. Quam ob
rem cum illo quidem, ut supra di'i, actum optime est, mecum incommodius, quem !uerat aequius, ut
prius introieram, sic prius e'ire de vita. Sed tamen recordatione nostrae amicitiae sic !ruor, ut beate
vi'isse videar, quia cum Scipione vi'erim, quocum mi"i coniuncta cura de publica re et de privata !uit,
quocum et domus !uit et militia communis et, id in quo est omnis vis amicitiae, voluntatum, studiorum,
sententiarum summa consensio. (taque non tam ista me sapientiae, quam modo *annius
commemoravit, !ama delectat, !alsa praesertim, quam quod amicitiae nostrae memoriam spero
sempiternam !ore, idque eo mi"i magis est cordi, quod e' omnibus saeculis vi' tria aut quattuor
nominantur paria amicorum; quo in genere sperare videor Scipionis et Laeli amicitiam notam
posteritati !ore.
praesagire 1. a"nen, vor"er mer3en maerere, maerui, 0vgl. maestus, miser1 trauern, betr<bt sein par, paris (.AdD. 0Adv.
pariter, s.d.1 1. gleic", ((.Subst. 1. mK!1 .enosse0in1 2. n a1 .leic"es, das .leic"e; b1 das %aar
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia $
1&. *annius8 (stuc quidem, Laeli, ita necesse est. Sed quoniam amicitiae mentionem !ecisti et sumus
otiosi, pergratum mi"i !eceris, spero item Scaevolae, si, quem ad modum soles de ceteris rebus, quom
e' te quaeruntur, sic de amicitia disputaris quid sentias, qualem e'istumes, quae praecepta des.
Scaevola8 Mi"i vero erit gratum; atque id ipsum cum tecum agere conarer, *annius antevortit. Quam
ob rem utrique nostrum gratum admodum !eceris.
istic, istaec, istoc/istuc 0durc" Jce verstFr3tes iste1 dieser dort, der da ante-vertere, verti, versum8 6uvor3ommen, vereiteln
V. 1). Laelius8 +go vero non gravarer, si mi"i ipse con!iderem; nam et praeclara res est et sumus, ut
di'it *annius, otiosi. Sed quis ego sum aut quae est in me !acultasG :octorum est ista consuetudo,
eaque .raecorum, ut iis ponatur, de quo disputent quamvis subito; magnum opus est egetque
e'ercitatione non parva. Quam ob rem, quae disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui
ista pro!itentur; ego vos "ortari tantum possum, ut amicitiam omnibus rebus "umanis anteponatis; ni"il
est enim tam naturae aptum, tam conveniens ad res vel secundas vel adversas. 1,. Sed "oc primum
sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad vivum reseco, ut illi, qui "aec subtilius
disserunt, !ortasse vere, sed ad communem utilitatem parum; negant enim quemquam esse virum
bonum nisi sapientem. Sit ita sane; sed eam sapientiam interpretantur, quam ad"uc mortalis nemo est
consecutus, nos autem ea, quae sunt in usu vitaque communi, non ea, quae !inguntur aut optantur,
spectare debemus. 9umquam ego dicam C. *abricium, ML. Curium, /i. Coruncanium, quos sapientes
nostri maiores iudicabant, ad istorum normam !uisse sapientes. Quare sibi "abeant sapientiae nomen
et invidiosum et obscurum, concedant, ut viri boni !uerint. 9e id quidem !acient, negabunt id nisi
sapienti posse concedi. 1A. Agamus igitur pingui, ut aiunt, Minerva. Qui ita se gerunt, ita vivunt, ut
eorum probetur !ides, integritas, aequitas, liberalitas, nec sit in eis ulla cupiditas, libido, audacia,
sintque magna constantia, ut ii !uerunt, modo quos nominavi, "os viros bonos, ut "abiti sunt, sic etiam
appellandos putemus, quia sequantur, quantum "omines possunt, naturam optimam bene vivendi
ducem. Sic enim mi"i perspicere videor, ita natos esse nos, ut inter omnes esset societas quaedam,
maior autem, ut quisque pro'ume accederet. (taque cives potiores quam peregrini, propinqui quam
alieni; cum "is enim amicitiam natura ipsa peperit; sed ea non satis "abet !irmitatis. 9amque "oc
praestat amicitia propinquitati, quod e' propinquitate benevolentia tolli potest, e' amicitia non potest;
sublata enim benevolentia amicitiae nomen tollitur, propinquitatis manet. 2C. Quanta autem vis
amicitiae sit, e' "oc intellegi ma'ime potest, quod e' in!inita societate generis "umani, quam
conciliavit ipsa natura, ita contracta res est et adducta in angustum, ut omnis caritas aut inter duos aut
inter paucos iungeretur.
gravari J sic" besc"Eert !<"len, sic" Eeigern resecare, secui, sectum J absc"neiden >ad vivum bis ins *leisc" sc"neiden,
<btr. all6u genau ne"men? parum 0parvus1 J 6u Eenig, nic"t genug pinguis, e J. !ett, dic3 probare 0probus1 1. pr<!en 2.
aner3ennen, billigen 3. glaub"a!t mac"en, beEeisen integritas, atis ! 0integer1 1. Mnverse"rt"eit; 2. @edlic"3eit,
Mnbesc"olten"eit, Mneigenn<t6ig3eit aequitas, atis ! 0aequus1 1. .leic""eit; 2. .leic"mut, .elassen"eit; 3. .erec"tig3eit,
;illig3eit potior, ius J vor6<glic"er, Eic"tiger, besser, t<c"tiger conciliare J erEerben, geEinnen, versc"a!!en
VI. +st enim amicitia ni"il aliud nisi omnium divinarum "umanarumque rerum cum benevolentia et
caritate consensio; qua quidem "aud scio an e'cepta sapientia ni"il melius "omini sit a dis
inmortalibus datum. :ivitias alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii "onores, multi
etiam voluptates. ;eluarum "oc quidem e'tremum, illa autem superiora caduca et incerta, posita non
tam in consiliis nostris quam in !ortunae temeritate. Qui autem in virtute summum bonum ponunt,
praeclare illi quidem, sed "aec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute amicitia esse
ullo pacto potest. 21. (am virtutem e' consuetudine vitae sermonisque nostri interpretemur nec eam,
ut quidam docti, verborum magni!icentia metiamur virosque bonos eos, qui "abentur, numeremus,
%aulos, Catones, .alos, Scipiones, %"ilos; "is communis vita contenta est; eos autem omittamus, qui
omnino nusquam reperiuntur. 22. /alis igitur inter viros amicitia tantas opportunitates "abet, quantas
vi' queo dicere. %rincipio qui potest esse vita -vitalis,- ut ait +nnius, quae non in amici mutua
benevolentia conquiescatG Quid dulcius quam "abere, quicum omnia audeas sic loqui ut tecumG Qui
esset tantus !ructus in prosperis rebus, nisi "aberes, qui illis aeque ac tu ipse gauderetG adversas vero
!erre di!!icile esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu !erret. :enique ceterae res, quae
e'petuntur, opportunae sunt singulae rebus !ere singulis, divitiae, ut utare, opes, ut colare, "onores, ut
laudere, voluptates, ut gaudeas, valetudo, ut dolore careas et muneribus !ungare corporis; amicitia res
plurimas continet; quoquo te verteris, praesto est, nullo loco e'cluditur, numquam intempestiva,
numquam molesta est; itaque non aqua, non igni, ut aiunt, locis pluribus utimur quam amicitia. 9eque
ego nunc de vulgari aut de mediocri, quae tamen ipsa et delectat et prodest, sed de vera et per!ecta
loquor, qualis eorum, qui pauci nominantur, !uit. 9am et secundas res splendidiores !acit amicitia et
adversas partiens communicansque leviores.
caducus, a, um 0cado1 J "in!Fllig, vergFnglic", nic"tig temeritas, atis ! 0temere1 N 7u!all metiri, mensus sum 1.
0aus1messen; 2. 0ab1sc"Ft6en, beurteilen 0re u. e' re1 contentus, a, um 0contendo1 1. gespannt, stra!!; 2. angestrengt,
angespannt; 3. ei!rig qui Adv. 1. 0interr.1 EieG 5ie dennG EarumG 2. 0relat.1 Eodurc", Eomit, Eovon; vitalis, e 0vita1 1.
Leben spendend, er"altend 2. 0poet.1 lebens!F"ig opes, opum 1. Mittel, 4ermOgen, @eic"tum; 2. polit. Mac"t, ein!lussreic"e
Stellung partiri, partitus sum 0pars1 J teilen, 6erlegen, trennen
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia &
VII. 23. Quomque plurimas et ma'imas commoditates amicitia contineat, tum illa nimirum praestat
omnibus, quod bonam spem praelucet in posterum nec debilitari animos aut cadere patitur. 4erum
enim amicum qui intuetur, tamquam e'emplar aliquod intuetur sui. Quocirca et absentes adsunt et
egentes abundant et inbecilli valent et, quod di!!icilius dictu est, mortui vivunt; tantus eos "onos,
memoria, desiderium prosequitur amicorum. +' quo illorum beata mors videtur, "orum vita laudabilis.
Quodsi e'emeris e' rerum natura benevolentiae coniunctionem, nec domus ulla nec urbs stare poterit,
ne agri quidem cultus permanebit. (d si minus intellegitur, quanta vis amicitiae concordiaeque sit, e'
dissensionibus atque e' discordiis perspici potest. Quae enim domus tam stabilis, quae tam !irma
civitas est, quae non odiis et discidiis !unditus possit evertiG +' quo, quantum boni sit in amicitia,
iudicari potest. 2. Agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus .raecis vaticinatum
!erunt, quae in rerum natura totoque mundo constarent, quaeque moverentur, ea contra"ere
amicitiam, dissipare discordiam. Atque "oc quidem omnes mortales et intellegunt et re probant. (taque,
si quando aliquod o!!icium e'stitit amici in periculis aut adeundis aut communicandis, quis est, qui id
non ma'imis ec!erat laudibusG Qui clamores tota cavea nuper in "ospitis et amici mei M. %acuvi nova
!abulaB cum ignorante rege, uter Prestes esset, %#lades Prestem se esse diceret, ut pro illo necaretur,
Prestes autem, ita ut erat, Prestem se esse perseveraret. Stantes plaudebant in re !icta; quid
arbitramur in vera !acturos !uisseG *acile indicabat ipsa natura vim suam, cum "omines, quod !acere
ipsi non possent, id recte !ieri in altero iudicarent. Qactenus mi"i videor de amicitia quid sentirem
potuisse dicere; si quae praeterea sunt 0credo autem esse multa1, ab iis, si videbitur, qui ista
disputatnt, quaeritote.
quomque cumque meist an %ron. od. Adv. relat. ange"Fngt8 quicumque; ubicumque; Eann auc" immer, Deder6eit ni-mirum
1. allerdings, !reilic"; 2. 0iron.1 nat<rlic" praelucere, lu'i, 1. 0nac"3l.1 vorleuc"ten; 2. "ervorleuc"ten lassen; 3. <berstra"len
0R:at.1 debilitare 0debilis1 1. sc"EFc"en 2. entmutigen, lF"men intueri, tuitus sum J "insc"auen, anse"en, betrac"ten
imbecillus, a, um u. Jis, e J sc"Eac", 3rFn3lic" eximere, emi, emptum 0emo1 1. "erausJ, Eegne"men; 2. beseitigen,
ent!ernen vaticinari 0vates1 1. Eeissagen, prop"e6eien; 2. le"ren dissipare J 6erstreuen, verteilen exsistere, stiti, 1.
"erausJ, "ervortreten; 2. sic" 6eigen, Eerden, 6um 4orsc"ein 3ommen; 3. entste"en, au!3ommen communicare 0communis1
1. etE. gemeinsam mac"en, vereinigen, 6usammenlegen; 2. teilen; 3. besprec"en cavea, ae ! 0cavus1 1. =F!ig; 2.
7usc"auerraum; die 7usc"auer, %ubli3um perseverare 0severus1 J ver"arren, stand"a!t bleiben actenus Adv. bis "ier"er,
bis da"in, so Eeit; bis Det6t
2$. *annius8 9os autem a te potius; quamquam etiam ab istis saepe quaesivi et audivi non invitus
equidem; sed aliud quoddam !ilum orationis tuae.
Scaevola8 /um magis id diceres, *anni, si nuper in "ortis Scipionis, cum est de re publica
disputatum, ad!uisses. Qualis tum patronus iustitiae !uit contra accuratam orationem %"iliB
*annius8 *acile id quidem !uit, iustitiam iustissimo viro de!endere.
Scaevola8 QuidG amicitiam nonne !acile ei, qui ob eam summa !ide constantia iustitiaque servatam
ma'umam gloriam ceperitG
VIII. 2&. Laelius8 4im "oc quidem est ad!erre. Quid enim re!ert, qua me ratione cogatisG Cogitis
certe. Studiis enim generorum, praesertim in re bona, cum di!!icile est, tum ne aequum quidem
obsistere.
filum, i n *aden, .arn; re-fert, re!erre, retulit 0S res !ert1 unpers. es liegt daran, 3ommt darau! an; die %erson, der es an etE.
liegt, Eird ausgedr<c3t durc" mea, tua, sua, nostra, vestra 0mir, dir usE.1, durc" .en. od. :at.; das, Eoran etE. liegt, Eird
be6eic"net durc" das 9eutr. eines %ron. 06.;. id, illud1, durc" (n!., A.C.(. od. indir. *rages.; das 5ieviel Eird be6eic"net durc"
.en. pretii 06.;. parvi, magni1, durc" 9eutr. v. AdD. u. %ron. 06.;. multum, ni"il1 od. durc" Adv. 06.;. magnopere1.
Saepissime igitur mi"i de amicitia cogitanti ma'ime illud considerandum videri solet, utrum propter
inbecillitatem atque inopiam desiderata sit amicitia, ut dandis recipiendisque meritis quod quisque
minus per se ipse posset, id acciperet ab alio vicissimque redderet, an esset "oc quidem proprium
amicitiae, sed antiquior et pulc"rior et magis a natura ipsa pro!ecta alia causa. Amor enim, e' quo
amicitia nominata est, princeps est ad benevolentiam coniungendam. 9am utilitates quidem etiam ab
iis percipiuntur saepe, qui simulatione amicitiae coluntur et observantur temporis causa, in amicitia
autem ni"il !ictum est, ni"il simulatum et, quidquid est, id est verum et voluntarium. 2). Quapropter a
natura mi"i videtur potius quam ab indigentia orta amicitia, adplicatione magis animi cum quodam
sensu amandi quam cogitatione, quantum illa res utilitatis esset "abitura. Quod quidem quale sit,
etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, quae e' se natos ita amant ad quoddam tempus et ab
eis ita amantur, ut !acile earum sensus appareat. Quod in "omine multo est evidentius, primum e' ea
caritate, quae est inter natos et parentes, quae dirimi nisi detestabili scelere non potest; deinde cum
similis sensus e'titit amoris, si aliquem nacti sumus, cuius cum moribus et natura congruamus, quod
in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis perspicere videamur. 2,. 9i"il est enim virtute amabilius,
ni"il, quod magis adliciat ad diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos, quos
numquam vidimus, quodam modo diligamus. Quis est, qui C. *abrici, ML. Curi non cum caritate aliqua
benevola memoriam usurpet, quos numquam videritG Quis autem est, qui /arquinium Superbum, qui
Sp. Cassium, Sp. Maelium non oderitG Cum duobus ducibus de imperio in (talia est decertatum,
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia )
%#rr"o et Qannibale; ab altero propter probitatem eius non nimis alienos animos "abemus, alterum
propter crudelitatem semper "aec civitas oderit.
I!. 2A. Quodsi tanta vis probitatis est, ut eam vel in eis, quos numquam vidimus, vel, quod maius
est, in "oste etiam diligamus, quid mirum est, si animi "ominum moveantur, cum eorum, quibuscum
usu coniuncti esse possunt, virtutem et bonitatem perspicere videanturG Quamquam con!irmatur amor
et bene!icio accepto et studio perspecto et consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum
motum animi et amoris ad"ibitis admirabilis quaedam e'ardescit benevolentiae magnitudo. Quam si
qui putant ab inbecillitate pro!icisci, ut sit, per quem adsequatur, quod quisque desideret, "umilem
sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, ortum amicitiae, quam e' inopia atque indigentia
natam volunt. Quod si ita esset, ut quisque minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset
aptissimus; quod longe secus est. 3C. Mt enim quisque sibi plurimum con!idit, et ut quisque ma'ime
virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in se ipso posita iudicet, ita in amicitiis
e'petendis colendisque ma'ime e'cellit. Quid +nimG A!ricanus indigens meiG Minime "erculeB ac ne
ego quidem illius; sed ego admiratione quadam virtutis eius, ille vicissim opinione !ortasse non nulla,
quam de meis moribus "abebat, me dile'it; au'it benevolentiam consuetudo. Sed quamquam utilitates
multae et magnae consecutae sunt, non sunt tamen ab earum spe causae diligendi pro!ectae. 31. Mt
enim bene!ici liberalesque sumus, non ut e'igamus gratiam 0neque enim bene!icium !aeneramur, sed
natura propensi ad liberalitatem sumus1, sic amicitiam non spe mercedis adducti, sed quod omnis eius
!ructus in ipso amore inest, e'petendam putamus. 32. Ab "is, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia
re!erunt, longe dissentiunt, nec mirum; ni"il enim altum, ni"il magni!icum ac divinum suspicere
possunt, qui suas omnes cogitationes abiecerunt in rem tam "umilem tamque contemptam. Quam ob
rem "os quidem ab "oc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus natura gigni sensum diligendi
et benevolentiae caritatem !acta signi!icatione probitatis. Quam qui adpetiverunt, adplicant se et
propius admovent, ut et usu eius, quem diligere coeperunt, !ruantur et moribus sintque pares in amore
et aequales propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque "aec inter eos sit
"onesta certatio. Sic et utilitates e' amicitia ma'imae capientur, et erit eius ortus a natura quam ab
inbecillitate gravior et verior. 9am si utilitas amicitias conglutinaret, eadem commutata dissolveret; sed
quia natura mutari non potest, idcirco verae amicitiae sempiternae sunt. Prtum quidem amicitiae
videtis, nisi quid ad "aec !orte vultis.
*annius. /u vero perge, Laeli; pro "oc enim, qui minor est natu, meo iure respondeo.
Scaevola. @ecte tu quidem. Quam ob rem audiamus.
!. 33. Laelius. Audite vero, optumi viri, ea, quae saepissime inter me et Scipionem de amicitia
disserebantur. Quamquam ille quidem ni"il di!!icilius esse dicebat, quam amicitiam usque ad
e'tremum vitae diem permanere. 9am, vel ut non idem e'pediret, incidere saepe, vel ut de re publica
non idem sentiretur; mutari etiam mores "ominum saepe dicebat, alias adversis rebus, alias aetate
ingravescente. Atque earum rerum e'emplum e' similitudine capiebat ineuntis aetatis, quod summi
puerorum amores saepe una cum praete'ta toga ponerentur; 3. sin autem ad adulescentiam
perdu'issent, dirimi tamen interdum contentione vel u'oriae condicionis vel commodi alicuius, quod
idem adipisci uterque non posset. Quodsi qui longius in amicitia provecti essent, tamen saepe
labe!actari, si in "onoris contentionem incidissent; pestem enim nullam maiorem esse amicitiis quam
in plerisque pecuniae cupiditatem, in optimis quibusque "onoris certamen et gloriae; e' quo inimicitias
ma'imas saepe inter amicissimos e'stitisse. 3$. Magna etiam discidia et plerumque iusta nasci, cum
aliquid ab amicis, quod rectum non esset, postularetur, ut aut libidinis ministri aut adiutores essent ad
iniuriam; quod qui recusarent, quamvis "oneste id !acerent, ius tamen amicitiae deserere arguerentur
ab iis, quibus obsequi nollent. (llos autem, qui quidvis ab amico auderent postulare, postulatione ipsa
pro!iteri omnia se amici causa esse !acturos. +orum querela inveterata non modo !amiliaritates
e'stingui solere, sed odia etiam gigni sempiternia. Qaec ita multa quasi !ata inpendere amicitiis, ut
omnia subter!ugere non modo sapientiae, sed etiam !elicitatis diceret sibi videri.
T(. 3&. Quam ob rem id primum videamus, si placet, quatenus amor in amicitia progredi debeat.
9umne, si Coriolanus "abuit amicos, !erre contra patriam arma illi cum Coriolano debueruntG num
4ecellinum amici regnum adpetentum, num Maelium debuerunt iuvareG 3). /ib. quidem .racc"um
rem publicam ve'antem a Q. /uberone aequalibusque amicis derelictum videbamus. At C. ;lossius
Cumanus, "ospes !amiliae vestrae, Scaevola, quom ad me, quod aderam Laenati et @upilio
consulibus in consilio, deprecatum venisset, "anc, ut sibi ignoscerem, causam ad!erebat, quod tanti
/ib. .racc"um !ecisset, ut, quidquid ille vellet, sibi !aciendum putaret. /um ego8 -+tiamne, si te in
Capitolium !aces !erre velletG- -9umquam,- inquit, -voluisset id quidem; sed si voluisset, paruissem.-
4idetis, quam ne!aria vo'B +t "ercule ita !ecit vel plus etiam, quam di'it; non enim paruit ille /i. .racc"i
temeritati, sed prae!uit, nec se comitem illius !uroris, sed ducem praebuit. (taque "ac amentia
quaestione nova perterritus in Asiam pro!ugit, ad "ostes se contulit, poenas rei publicae graves
iustasque persolvit. 9ulla est igitur e'cusatio peccati, si amici causa peccaveris; nam cum conciliatri'
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia ,
amicitiae virtutis opinio !uerit, di!!icile est amicitiam manere, si a virtute de!eceris. 3,. Quodsi rectum
statuerimus vel concedere amicis, quidquid velint, vel inpetrare ab iis, quidquid velimus, per!ecta
quidem sapientia si simus, ni"il "abeat res vitii; sed loquimur de iis amicis, qui ante oculos sunt, quos
vidimus aut de quibus memoria accepimus, quos novit vita communis. +' "oc numero nobis e'empla
sumenda sunt, et eorum quidem ma'ime, qui ad sapientiam pro'ume accedunt. 3A. 4idemus %apum
Aemilium Luscino !amiliarem !uisse 0sic a patribus accepimus1, bis una consules, collegas in censura;
tum et cum iis et inter se coniunctissimos !uisse ML. Curium, /i. Coruncanium memoriae proditum est.
(gitur ne suspicari quidem possumus quemquam "orum ab amico quippiam contendisse, quod contra
!idem, contra ius iurandum, contra rem publicam esset. 9am "oc quidem in talibus viris quid adtinet
dicere, si contendisset, impetraturum non !uisseG cum illi sanctissimi viri !uerint, aeque autem ne!as sit
tale aliquid et !acere rogatum et rogare. At vero /ib. .racc"um sequebantur C. Carbo, C. Cato, et
minime tum quidem C. !rater nunc idem acerrimus.
T((. C. Qaec igitur le' in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpes nec !aciamus rogati. /urpis
enim e'cusatio est et minime accipienda cum in ceteris peccatis, tum si quis contra rem publicam se
amici causa !ecisse !ateatur. +tenim eo loco, *anni et Scaevola, locati sumus, ut nos longe prospicere
oporteat !uturos casus rei publicae. :e!le'it iam aliquantum de spatio curriculoque consuetudo
maiorum. 1. /ib. .racc"us regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos menses.
9um quid simile populus @omanus audierat aut videratG Qunc etiam post mortem secuti amici et
propinqui quid in %. Scipione e!!ecerint, sine lacrimis non queo dicere. 9am Carbonem, quocumque
modo potuimus, propter recentem poenam /ib. .racc"i sustinuimus; de C. .racc"i autem tribunatu
quid e'pectem, non lubet augurari. Serpit deinde res, quae proclivis ad perniciem, cum semel coepit,
labitur. 4idetis, in tabella iam ante quanta sit !acta labes, primo .abinia lege, biennio autem post
Cassia. 4idere iam videor populum a senatu disiunctum, multitudinis arbitrio res ma'imas agi. %lures
enim discent, quem ad modum "aec !iant, quam quem ad modum iis resistatur. 2. Quorsum "aecG
Quia sine sociis nemo quicquam tale conatur. %raecipiendum est igitur bonis, ut, si in eius modi
amicitias ignari casu aliquo inciderint, ne e'istiment ita se alligatos, ut ab amicis in magna aliqua re
publica peccantibus non discedant; inprobis autem poena statuenda est, nec vero minor iis, qui secuti
erunt alterum, quam iis, qui ipsi !uerint impietatis duces. Quis clarior in .raecia /"emistocle, quis
potentiorG Qui cum imperator bello %ersico servitute .raeciam liberavisset propterque invidiam in
e'ilium e'pulsis esset, ingratae patriae iniuriam non tulit, quam !erre debuit, !ecit idem, quod TT annis
ante apud nos !ecerat Coriolanus. Qis adiutor contra patriam inventus est nemo; itaque mortem sibi
uterque conscivit. 3. Quare talis inproborum consensio non modo e'cusatione amicitiae tegenda non
est, sed potius supplicio omni vindicanda est, ut ne quis concessum putet amicum vel bellum patriae
in!erentem sequi; quod quidem, ut res ire coepit, "aud scio an aliquando !uturum sit. Mi"i autem non
minori curae est, qualis res publica post mortem meam !utura, quam qualis "odie sit.
T(((. . Qaec igitur prima le' amicitiae sanciatur, ut ab amicis "onesta petamus, amicorum causa
"onesta !aciamus, ne e'spectemus quidem, dum rogemur; studium semper adsit, cunctatio absit;
consilium vero dare audeamus libere. %lurimum in amicitia amicorum bene suadentium valeat
auctoritas, eaque et ad"ibeatur ad monendum non modo aperte, sed etiam acriter, si res postulabit, et
ad"ibitae pareatur. $. 9am quibusdam, quos audio sapientes "abitos in .raecia, placuisse opinor
mirabilia quaedam 0sed ni"il est, quod illi non persequantur argutiis18 partim !ugiendas esse nimias
amicitias, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus; satis superque esse sibi suarum cuique
rerum, alienis nimis implicari molestum esse; commodissimum esse quam la'issimas "abenas "abere
amicitiae, quas vel adducas, cum velis, vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum securitatem,
qua !rui non possit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus. &. Alios autem dicere aiunt multo
etiam in"umanius 0quem locum breviter paulo ante perstrin'i1 praesidii adiumentique causa, non
benevolentiae neque caritatis amicitias esse e'petendas; itaque, ut quisque minimum !irmitatis
"aberet minimumque virium, ita amicitias adpetere ma'ime; e' eo !ieri, ut mulierculae magis
amicitiarum praesidia quaerant quam viri et inopes quam opulenti et calamitosi quam ii, qui putentur
beati. ). P praeclaram sapientiamB Solem enim e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt,
qua ni"il a dis inmortalibus melius "abemus, ni"il iucundius. Quae est enim ista securitasG Specie
quidem blanda, sed reapse multis locis repudianda. 9eque enim est consentaneum ullam "onestam
rem actionemve, ne sollicitus sis, aut non suscipere aut susceptam deponere. Quodsi curam !ugimus,
virtus !ugienda est, quae necesse est cum aliqua cura res sibi contrarias aspernetur atque oderit, ut
bonitas malitiam, temperantia lubidinem, ignaviam !ortitudo; itaque videas rebus iniustis iustos ma'ime
dolere, inbellibus !ortes, !lagitiosis modestos. +rgo "oc proprium est animi bene constituti, et laetari
bonis rebus et dolere contrariis. ,. Quam ob rem, si cadit in sapientem animi dolor, qui pro!ecto cadit,
nisi e' eius animo e'tirpatam "umanitatem arbitramur, quae causa est, cur amicitiam !unditus tollamus
e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestiasG Quid enim interest motu animi sublato non dico
inter pecudem et "ominem, sed inter "ominem et truncum aut sa'um aut quidvis generis eiusdemG
9eque enim sunt isti audiendi, qui virtutem duram et quasi !erream esse quandam volunt; quae
quidem est cum multis in rebus, tum in amicitia tenera atque tractabilis, ut et bonis amici quasi
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia A
di!!undatur et incommodis contra"atur. Quam ob rem angor iste, qui pro amico saepe capiendus est,
non tantum valet, ut tollat e vita amicitiam, non plus quam ut virtutes, quia non nullas curas et
molestias ad!erunt, repudientur.
T(4. Cum autem contra"at amicitiam, ut supra di'i, si qua signi!icatio virtutis eluceat, ad quam se
similis animus adplicet et adiungat, id cum contigit, amor e'oriatur necesse est. A. Quid enim tam
absurdum quam delectari multis inanibus rebus, ut "onore, ut gloria, ut aedi!icio, ut vestitu cultuque
corporis, animante virtute praedito, eo qui vel amare vel, ut ita dicam, redamare possit, non admodum
delectariG 9i"il est enim remuneratione benevolentiae, ni"il vicissitudine studiorum o!!iciorumque
iucundius. $C. Quid, si illud etiam addimus, quod recte addi potest, ni"il esse, quod ad se rem ullam
tam alliciat et attra"at quam ad amicitiam similtudoG Concedetur pro!ecto verum esse, ut bonos boni
diligant adsciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura. 9i"il est enim appetentius
similium sui nec rapacius quam natura. Quam ob rem "oc quidem, *anni et Scaevola, constet, ut
opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benevolentiam, qui est amicitiae !ons a natura
constitutus. Sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. 9on enim est in"umana virtus neque
inmunis neque superba, quae etiam populos universos tueri eisque optume consulere soleat; quod
non !aceret pro!ecto, si a caritate vulgi ab"orreret. $1. Atque etiam mi"i quidem videntur, qui utilitatum
causa !ingunt amicitias, amabilissimum nodum amicitiae tollere. 9on enim tam utilitas parta per
amicum quam amici amor ipse delectat, tumque illud !it, quod ab amico est pro!ectum, iucundum, si
cum studio est pro!ectum ; tantumque abest, ut amicitiae propter indigentiam colantur, ut ii, qui opibus
et copiis ma'imeque virtute, in qua plurimum est praesidii, minime alterius indigeant, liberalissimi sint
et bene!icentissimi. Atque "aud sciam an ne opus sit quidem ni"il umquam omnino deesse amicis. Mbi
enim studia nostra viguissent, si numquam consilio, numquam opera nostra nec domi nec militiae
Scipio eguissetG 9on igitur utilitatem amicitia, sed utilitas amicitiam secuta est.
T4. $2. 9on ergo erunt "omines deliciis di!!luentes audiendi, si quando de amicitia, quam nec usu
nec ratione "abent cognitam, disputabunt. 9am quis est, pro deorum !idem atque "ominumB qui velit,
ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo diligatur, circum!luere omnibus copiis atque in omnium
rerum abundantia vivereG Qaec enim est t#rannorum vita nimirum, in qua nulla !ides, nulla caritas,
nulla stabilis benevolentiae potest esse !iducia, omnia semper suspecta atque sollicita, nullus locus
amicitiae. $3. Quis enim aut eum diligat, quem metuat, aut eum, a quo se metui putetG Coluntur tamen
simulatione dumta'at ad tempus. Quodsi !orte, ut !it plerumque, ceciderunt, tum intellegitur, quam
!uerint inopes amicorum. Quod /arquinium di'isse !erunt e'ulantem, tum se intelle'isse, quos !idos
amicos "abuisset, quos in!idos, cum iam neutris gratiam re!erre posset. $. Quamquam miror, illa
superbia et inportunitate si quemquam amicum "abere potuit. Atque ut "uius, quem di'i, mores veros
amicos parare non potuerunt, sic multorum opes praepotentium e'cludunt amicitias !ideles. 9on enim
solum ipsa *ortuna caeca est, sed eos etiam plerumque e!!icit caecos, quos conple'a est; itaque
e!!eruntur !ere !astido et contumacia, nec quicquam insipiente !ortunato intolerabilius !ieri potest. Atque
"oc quidem videre licet, eos, qui antea commodis !uerint moribus, imperio, potestate, prosperis rebus
inmutari, sperni ab iis veteres amicitias, indulgeri novis. $$. Quid autem stultius quam, cum plurimum
copiis, !acultatibus, opibus possint, cetera parare, quae parantur pecunia, equos, !amulos, vestem
egregiam, vasa pretiosa, amicos non parare, optumam et pulc"errimam vitae, ut ita dicam,
supellectilemG +tenim cetera cum parant, cui parent, nesciunt, nec cuius causa laborent 0eius enim
est istorum quidque, qui vicit viribus1, amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio; ut,
etiamsi illa maneant, quae sunt quasi dona *ortunae, tamen vita inculta et deserta ab amicis non
possit esse iucunda. Sed "aec "actenus.
T4(. $&. Constituendi autem sunt, qui sint in amicitia !ines et quasi termini diligendi. :e quibus tres
video sententias !erri, quarum nullam probo, unam, ut eodem modo erga amicum ad!ecti simus, quo
erga nosmet ipsos, alteram, ut nostra in amicos benevolentia illorum erga nos benevolentiae pariter
aequaliterque respondeat, tertiam, ut, quanti quisque se ipse !acit, tanti !iat ab amicis. $). Qarum trium
sententiarum nulli prorsus adsentior. 9ec enim illa prima vera est, ut, quem ad modum in se quisque
sit, sic in amicum sit animatus. Quam multa enim, quae nostra causa numquam !aceremus, !acimus
causa amicorumB %recari ab indigno, supplicare, tum acerbius in aliquem inve"i insectarique
ve"ementius, quae in nostris rebus non satis "oneste, in amicorum !iunt "onestissime; multaeque res
sunt, in quibus de suis commodis viri boni multa detra"unt detra"ique patiuntur, ut iis amici potius
quam ipsi !ruantur. $,. Altera sententia est, quae de!init amicitiam paribus o!!iciis ac voluntatibus. Qoc
quidem est nimis e'igue et e'iliter ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et
datorum. :ivitior mi"i et a!!luentior videtur esse vera amicitia nec observare restricte, ne plus reddat
quam acceperit; neque enim verendum est, ne quid e'cidat, aut ne quid in terram de!luat, aut ne plus
aequo quid in amicitiam congeratur. $A. /ertius vero ille !inis deterrumus, ut, quanti quisque se ipse
!aciat, tanti !iat ab amicis. Saepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes ampli!icandae
!ortunae !ractior. 9on est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed potius eniti et e!!icere,
ut amici iacentem animum e'citet inducatque in spem cogitationemque meliorem. Alius igitur !inis
verae amicitiae constituendus est, si prius, quid ma'ume repre"endere Scipio solitus sit, di'ero.
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1C
9egabat ullam vocem inimiciorem amicitiae potuisse reperiri quam eius, qui di'isset ita amare
oportere, ut si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse, ut "oc, quem ad modum putaretur, a
;iante esse dictum crederet, qui sapiens "abitus esset unus e septem; impuri cuiusdam aut ambitiosi
aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. Quonam enim modo quisquam amicus
esse poterit ei, cui se putabit inimicum esse posseG Quin etiam necesse erit cupere et optare, ut quam
saepissime peccet amicus, quo plures det sibi tamquam ansas ad repre"endendum; rursum autem
recte !actis commodisque amicorum necesse erit angi, dolere, invidere. &C. Quare "oc quidem
praeceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet; illud potius praecipiendum !uit, ut eam
diligentiam ad"iberemus in amicitiis comparandis, ut ne quando amare inciperemus eum, quem
aliquando odisse possemus. Quin etiam, si minus !elices in diligendo !uissemus, !erendum id Scipio
potius quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat.
T4((. &1. Qis igitur !inibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint, tum sit inter eos
omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla e'ceptione communitas, ut, etiam si qua !ortuna
acciderit ut minus iustae amicorum voluntates adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut
!ama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae dari
venia possit. 9ec vero neglegenda est !ama, nec mediocre telum ad res gerendas e'istimare oportet
benevolentiam civium; quam blanditiis et adsentando colligere turpe est; virtus, quam sequitur caritas,
minime repudianda est. &2. Sed 0saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia1
querebatur, quod omnibus in rebus "omines diligentiores essent; capras et oves quot quisque "aberet,
dicere posse, amicos quot "aberet, non posse dicere, et in illis quidem parandis ad"ibere curam, in
amicis eligendis neglegentis esse nec "abere quasi signa quaedam et notas, quibus eos, qui ad
amicitias essent idonei, iudicarent. Sunt igitur !irmi et stabiles et constantes eligendi; cuius generis est
magna penuria. +t iudicare di!!icile est sane nisi e'pertum; e'periendum autem est in ipsa amicitia. (ta
praecurrit amicitia iudicium tollitque e'periendi potestatem. &3. +st igitur prudentis sustinere ut
cursum, sic impetum benevolentiae, quo utamur quasi equis temptatis, sic amicitia e' aliqua parte
periclitatis moribus amicorum. Quidam saepe in parva pecunia perspiciuntur quam sint leves, quidam
autem, quos parva movere non potuit, cognoscuntur in magna. Sin erunt aliqui reperti, qui pecuniam
prae!erre amicitiae sordidum e'istiment, ubi eos inveniemus, qui "onores, magistratus, imperia,
potestates, opes amicitiae non anteponant, ut, cum e' altera parte proposita "aec sint, e' altera ius
amicitiae, non multo illa malintG (nbecilla enim est natura ad contemnendam potentiam; quam etiamsi
neglecta amicitia consecuti sint, obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta
amicitia. &. (taque verae amicitiae di!!icillime reperiuntur in iis, qui in "onoribus reque publica
versantur; ubi enim istum invenias, qui "onorem amici anteponat suoG QuidG "aec ut omittam, quam
graves, quam di!!iciles plerisque videntur calamitatum societates, ad quas non est !acile inventu qui
descendant. Quamquam +nnius recte8 Amicus certus in re incerta cernitur; tamen "aec duo levitatis et
in!irmitatis plerosque convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt aut in malis deserunt. Qui igitur
utraque in re gravem, constantem, stabilem se in amicitia praestiterit, "unc e' ma'ime raro genere
"ominum iudicare debemus et paene divino.
T4(((. &$. *irmamentum autem stabilitatis constantiaeque est eius, quem in amicitia quaerimus,
!ides; ni"il est enim stabile, quod in!idum est. Simplicem praeterea et communem et consentientem, id
est qui rebus isdem moveatur, eligi par est, quae omnia pertinent ad !idelitatem; neque enim !idum
potest esse multiple' ingenium et tortuosum, neque vero, qui non isdem rebus movetur naturaque
consentit, aut !idus aut stabilis potest esse. Addendum eodem est, ut ne criminibus aut in!erendis
delectetur aut credat oblatis, quae pertinent omnia ad eam, quam iam dudum tracto, constantiam. (ta
!it verum illud, quod initio di'i, amicitiam nisi inter bonos esse non posse. +st enim boni viri, quem
eundem sapientem licet dicere, "aec duo tenere in amicitia8 primum ne quid !ictum sit neve simulatum;
aperte enim vel odisse magis ingenui est quam !ronte occultare sententiam; deinde non solum ab
aliquo allatas criminationes repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum semper aliquid
e'istimantem ab amico esse violatum. &&. Accedat "uc suavitas quaedam oportet sermonum atque
morum, "audquaquam mediocre condimentum amicitiae. /ristitia autem et in omni re severitas "abet
illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad omnem comitatem
!acilitatemque proclivior.
T(T. &). +'istit autem "oc loco quaedam quaestio subdi!!icilis, num quando amici novi, digni amicitia,
veteribus sint anteponendi, ut equis vetulis teneros anteponere solemus. (ndigna "omine dubitatioB
9on enim debent esse amicitiarum sicut aliarum rerum satietates; veterrima quaeque, ut ea vina, quae
vetustatem !erunt, esse debet suavissima; verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul
edendos esse, ut amicitiae munus e'pletum sit. &,. 9ovitates autem si spem ad!erunt, ut tamquam in
"erbis non !allacibus !ructus appareat, non sunt illae quidem repudiandae, vetustas tamen suo loco
conservanda; ma'ima est enim vis vetustatis et consuetudinis. Quin ipso equo, cuius modo !eci
mentionem, si nulla res impediat, nemo est, quin eo, quo consuevit, libentius utatur quam intractato et
novo. 9ec vero in "oc, quod est animal, sed in iis etiam, quae sunt inanima, consuetudo valet, quon
locis ipsis delectemur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus.
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 11
&A. Sed ma'imum est in amicitia superiorem parem esse in!eriori. Saepe enim e'cellentiae
quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege. 9umquam se ille %"ilo, numquam
@upilio, numquam Mummio anteposuit, numquam in!erioris ordinis amicis, Q. vero Ma'imum !ratrem,
egregium virum omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat aetate, tamquam superiorem colebat
suosque omnes per se posse esse ampliores volebat. )C. Quod !aciendum imitandumque est
omnibus, ut, si quam praestantiam virtutis, ingenii, !ortunae consecuti sint, inpertiant ea suis
communicentque cum pro'imis, ut, si parentibus nati "umilibus, si propinquos "abeant inbecilliore vel
animo vel !ortuna, eorum augeant opes eisque "onori sint et dignitati. Mt in !abulis, qui aliquamdiu
propter ignorationem stirpis et generis in !amulatu !uerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum
!ilii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos patres multos annos esse du'erunt. Quod est
multo pro!ecto magis in veris patribus certisque !aciendum. *ructus enim ingenii et virtutis omnisque
praestantiae tum ma'umus capitur, cum in pro'umum quemque con!ertur.
TT. )1. Mt igitur ii, qui sunt in amicitiae coniunctionisque necessitudine superiores, e'aequare se
cum in!erioribus debent, sic in!eriores non dolere se a suis aut ingenio aut !ortuna aut dignitate
superari. Quorum plerique aut queruntur semper aliquid aut etiam e'probrant, eoque magis, si "abere
se putant, quod o!!iciose et amice et cum labore aliquo suo !actum queant dicere. Pdiosum sane
genus "ominum o!!icia e'probrantium; quae meminisse debet is, in quem conlata sunt, non
commemorare, qui contulit. )2. Quam ob rem, ut ii, qui superiores sunt, summittere se debent in
amicitia, sic quodam modo in!eriores e'tollere. Sunt enim quidam, qui molestas amicitias !aciunt, cum
ipsi se contemni putant; quod non !ere contingit nisi iis, qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui "ac
opinione non modo verbis, sed etiam opere levandi sunt. )3. /antum autem cuique tribuendum,
primum quantum ipse e!!icere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves,
sustinere. 9on enim neque tu possis, quamvis e'cellas, omnes tuos ad "onores amplissimos
perducere, ut Scipio %. @upilium potuit consulem e!!icere, !ratrem eius L. non potuit. Quodsi etiam
possis quidvis de!erre ad alterum, videndum est tamen, quid ille possit sustinere.
). Pmnino amicitiae conroboratis iam con!irmatisque et ingeniis et aetatibus iudicandae sunt, nec,
si qui ineunte aetate venandi aut pilae studiosi !uerunt, eos "abere necessarios, quos tum eodem
studio praeditos dile'erunt. (sto enim modo nutrices et paedagogi iure vetustatis plurimum
benevolentiae postulabunt; qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo aestimandi. Aliter
amicitiae stabiles permanere non possunt. :ispares enim mores disparia studia sequuntur, quorum
dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse
non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta ma'ima potest esse, morum studiorumque distantia.
)$. @ecte etiam praecipi potest in amicitiis, ne intemperata quaedam benevolentia, quod persaepe !it,
impediat magnas utilitates amicorum. 9ec enim, ut ad !abulas redeam, /roiam 9eoptolemus capere
potuisset, si L#comedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire
voluisset. +t saepe incidunt magnae res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impdire vult, quod
desiderium non !acile !erat, is et in!irmus est mollisque natura et ob eam ipsam causam in amicitia
parum iustus. )&. Atque in omni re considerandum est, et quid postules ab amico et quid patiare a te
impetrari.
TT(. +st etiam quaedam calamitas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria; iam enim a
sapientium !amiliaritatibus ad vulgares amicitias oratio nostra delabitur. +rumpunt saepe vitia
amicorum tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet in!amia. /ales igitur
amicitiae sunt remissione usus eluendae et, ut Catonem dicere audivi, dissuendae magis quam
discindendae, nisi quaedam admodum intolerabilis iniuria e'arserit, ut neque rectum neque "onestum
sit nec !ieri possit, ut non statim alienatio disiunctioque !aciunda sit. )). Sin autem aut morum aut
studiorum commutatio quaedam, ut !ieri solet, !acta erit aut in rei publicae partibus dissensio
intercesserit 0loquor enim iam, ut paulo ante di'i, non de sapientium, sed de communibus amicitiis1,
cavendum erit, ne non solum amicitiae depositae, sed etiam inimicitiae susceptae videantur. 9i"il est
enim turpius quam cum eo bellum gerere, quocum !amiliariter vi'eris. Ab amicitia Q. %ompei meo
nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, quae erat in re publica, alienatus
est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter, auctoritate et o!!ensione animi non acerba. ),.
Quam ob rem primum danda opera est, ne qua amicorum discidia !iant; sin tale aliquid evenerit, ut
e'tinctae potius amicitiae quam oppressae videantur. Cavendum vero, ne etiam in graves inimicitias
convertant se amicitiae; e' quibus iurgia, maledicta, contumeliae gignuntur. Quae tamen si tolerabiles
erunt, !erendae sunt, et "ic "onos veteri amicitiae tribuendus, ut is in culpa sit, qui !aciat, non, qui
patiatur iniuriam.
Pmnino omnium "orum vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisio, ut ne nimis
cito diligere incipiant neve non dignos. )A. :igni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa, cur
diligantur. @arum genus. +t quidem omnia praeclara rara, nec quicquam di!!icilius quam reperire, quod
sit omni e' parte in suo genere per!ectum. Sed plerique neque in rebus "umanis quicquam bonum
norunt, nisi quod !ructuosum sit, et amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, e' quibus
sperant se ma'umum !ructum esse capturos. ,C. (ta pulc"errima illa et ma'ume naturali carent
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 12
amicitia per se et propter se e'petita nec ipsi sibi e'emplo sunt, "aec vis amicitiae et qualis et quanta
sit. (pse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem e'igat caritatis suae, sed quod
per se sibi quisque carus est. Quod nisi idem in amicitiam trans!eretur, verus amicus numquam
reperietur; est enim is, qui est tamquam alter idem. ,1. Quodsi "oc apparet in bestiis, volucribus,
nantibus, agrestibus, cicuribus, !eris, primum ut se ipsae diligant 0id enim pariter cum omni animante
nascitur1, deinde ut requirant atque adpetant, ad quas se adplicent eiusdem generis animantis, idque
!aciunt cum desiderio et cum quadam similitudine amoris "umani, quanto id magis in "omine !it naturaB
qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut e!!iciat paene unum e'
duobus.
TT((. ,2. Sed plerique perverse, ne dicam inpudenter, "abere talem amicum volunt, quales ipsi esse
non possunt, quaeque ipsi non tribuunt amicis, "aec ab iis desiderant. %ar est autem primum ipsum
esse virum bonum, tum alterum similem sui quaerere. (n talibus ea, quam iam dudum tractamus,
stabilitas amicitiae con!irmari potest, cum "omines benevolentia coniuncti primum cupiditatibus iis,
quibus ceteri serviunt, imperabunt, deinde aequitate iustitiaque gaudebunt, omniaque alter pro altero
suscipiet, neque quicquam unquam nisi "onestum et rectum alter ab altero postulabit, neque solum
colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur. 9am ma'umum ornamentum amicitiae tollit, qui e' ea
tollit verecundiam. ,3. (taque in iis perniciosus est error, qui e'istumant lubidinum peccatorumque
omnium patere in amicitia licentiam; virtutum amicitia adiutri' a natura data est, non vitiorum comes,
ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea, quae summa sunt, pervenire, coniuncta et consociata
cum altera perveniret. Quae si quos inter societas aut est aut !uit aut !utura est, eorum est "abendus
ad summum naturae bonum optumus beatissimusque comitatus. ,. Qaec est, inquam, societas, in
qua omnia insunt, quae putant "omines e'petenda, "onestas, gloria, tranquillitas animi atque
iucunditas, ut et, cum "aec adsint, beata vita sit et sine "is esse non possit. Quod cum optumum
ma'umumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam neque ullam
rem e'petendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos "abere arbitrantur, tum se
denique errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus e'periri cogit. ,$. Quocirca 0dicendum est
enim saepius1, cum iudicaris, diligere oportet, non, cum dile'eris, iudicare. Sed cum multis in rebus
neglegentia plectimur, tum ma'ime in amicis et diligendis et colendis; praeposteris enim utimur
consiliis et acta agimus, quod vetamur vetere proverbio. 9am implicati ultro et citro vel usu diuturno
vel etiam o!!iciis repente in medio cursu amicitias e'orta aliqua o!!ensione disrumpimus.
TT(((. ,&. Quo etiam magis vituperanda est rei ma'ime necessariae tanta incuria. Mna est enim
amicitia in rebus "umanis, de cuius utilitate omnes uno ore consentiunt. Quamquam a multis virtus
ipsa contemnitur et venditatio quaedam atque ostentatio esse dicitur; multi divitias despiciunt, quos
parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; "onores vero, quorum cupiditate quidam
in!lammantur, quam multi ita contemnunt, ut ni"il inanius, ni"il esse levius e'istimentB (temque cetera,
quae quibusdam admirabilia videntur, permulti sunt qui pro ni"ilo putent; de amicitia omnes ad unum
idem sentiunt, et ii, qui ad rem publicam se contulerunt, et ii, qui rerum cognitione doctrinaque
delectantur, et ii, qui suum negotium gerunt otiosi, postremo ii, qui se totos tradiderunt voluptatibus,
sine amicitia vitam esse nullam, si modo velint aliqua e' parte liberaliter vivere. ,). Serpit enim nescio
quo modo per omnium vitas amicitia nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse e'pertem sui.
Quin etiam si quis asperitate ea est et inmanitate naturae, congressus ut "ominum !ugiat atque oderit,
qualem !uisse At"enis /imonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat
aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis suae. Atque "oc ma'ime iudicaretur, si quid tale posset
contingere, ut aliquis nos deus e' "ac "ominum !requentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret
atque ibi suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam et copiam "ominis omnino
aspiciendi potestatem eriperet. Quis tam esset !erreus, qui eam vitam !erre posset, cuique non
au!erret !ructum voluptatum omnium solitudoG ,,. 4erum ergo illud est, quod a /arentino Arc"#ta, ut
opinor, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum8 -si quis in caelum
ascendisset naturamque mundi et pulc"ritudinem siderum perspe'isset, insuavem illam admirationem
ei !ore; quae iucundissima !uisset, si aliquem, cui narraret, "abuisset.- Sic natura solitarium ni"il amat
semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur; quod in amicissimo quoque dulcissimum est.
TT(4. Sed cum tot signis eadem natura declaret, quid velit, anquirat, desideret, tamen
obsurdescimus nescio quo modo nec ea, quae ab ea monemur, audimus. +st enim varius et multiple'
usus amicitiae, multaeque causae suspicionum o!!ensionumque dantur, quas tum evitare, tum elevare,
tum !erre sapientis est; una illa subeunda o!!ensio est, ut et utilitas in amicitia et !ides retineatur8 nam
et monendi amici saepe sunt et obiurgandi, et "aec accipienda amice, cum benevole !iunt. ,A. Sed
nescio quo modo verum est, quod in Andria !amiliaris meus dicit8
Pbsequium amicos, veritas odium parit.
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 13
Molesta veritas, siquidem e' ea nascitur odium, quod est venenum amicitiae, sed obsequium multo
molestius, quod peccatis indulgens praecipitem amicum !erri sinit; ma'uma autem culpa in eo, qui et
veritatem aspernatur et in !raudem obsequio inpellitur. Pmni igitur "ac in re "abenda ratio et diligentia
est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut obiurgatio contumelia careat; in obsequio autem, quoniam
/erentiano verbo lubenter utimur, comitas adsit, adsentatio, vitiorum adiutri', procul amoveatur, quae
non modo amico, sed ne libero quidem digna est; aliter enim cum t#ranno, aliter cum amico vivitur. AC.
Cuius autem aures clausae veritati sunt, ut ab amico verum audire nequeat, "uius salus desperanda
est. Scitum est enim illud Catonis ut multa8 -melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos
amicos, qui dulces videantur; illos verum saepe dicere, "os numquam.- Atque illud absurdum, quod ii,
qui monentur, eam molestiam, quam debent capere, non capiunt, eam capiunt, qua debent vacare;
peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste !erunt; quod contra oportebat delicto dolere,
correctione gaudere.
TT4. A1. Mt igitur et monere et moneri proprium est verae amicitiae et alterum libere !acere, non
aspere, alterum patienter accipere, non repugnanter, sic "abendum est nullam in amicitiis pestem
esse maiorem quam adulationem, blanditiam, adsentationem; quamvis enim multis nominibus est "oc
vitium notandum levium "ominum atque !allacium ad voluntatem loquentium omnia, ni"il ad veritatem.
A2. Cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est 0tollit enim iudicium veri idque adulterat1, tum
amicitiae repugnat ma'ime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiae valere non potest. 9am
cum amicitiae vis sit in eo, ut unus quasi animus !iat e' pluribus, qui id !ieri poterit, si ne in uno quidem
quoque unus animus erit idemque semper, sed varius, commutabilis, multiple'G A3. Quid enim potest
esse tam !le'ibile, tam devium quam animus eius, qui ad alterius non modo sensum ac voluntatem,
sed etiam vultum atque nutum convertiturG
9egat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mi"i Pmnia adsentari,
ut ait idem /erentius, sed ille in .nat"onis persona, quod amici genus ad"ibere omnino levitatis est.
A. Multi autem .nat"onum similes cum sint loco, !ortuna, !ama superiores, "orum est adsentatio
molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas. A$. Secerni autem blandus amicus a vero et internosci
tam potest ad"ibita diligentia quam omnia !ucata et simulata a sinceris atque veris. Contio, quae e'
imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, id est adsentatorem et levem
civem, et inter constantem, severum et gravem. A&. Quibus blanditiis C. %apirius nuper in!luebat in
auris contionis, cum !erret legem de tribunis plebis re!iciendisB :issuasimus nos; sed ni"il de me, de
Scipione dicam lubentius. Quanta illa, di inmortales, !uit gravitas, quanta in oratione maiestasB ut !acile
ducem populi @omani, non comitem diceres. Sed ad!uistis, et est in manibus oratio. (taque le'
popularis su!!ragiis populi repudiata est. Atque, ut ad me redeam, meministis, Q. Ma'umo, !ratre
Scipionis, et L. Mancino consulibus quam popularis le' de sacerdotiis C. Licini Crassi videbatur;
cooptatio enim collegiorum ad populi bene!icium trans!erebatur; atque is primus instituit in !orum
versus agere cum populo. /amen illius vendibilem orationem religio deorum inmortalium nobis
de!endentibus !acile vincebat. Atque id actum est praetore me quinquennio ante, quam consul sum
!actus; ita re magis quam summa auctoritate causa illa de!ensa est.
TT4(. A). Quodsi in scaena, id est in contione, in qua rebus !ictis et adumbratis loci plurimum est,
tamen verum valet, si modo id pate!actum et inlustratum est, quid in amicitia !ieri oportet, quae tota
veritate perpenditurG (n qua nisi, ut dicitur, apertum pectus videas tuumque ostendas, ni"il !idum, ni"il
e'ploratum "abeas, ne amare quidem aut amari, cum, id quam vere !iat, ignores. Quamquam ista
adsentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui eam recipit atque ea
delectatur. (ta !it, ut is adsentatoribus pate!aciat aures suas ma'ime, qui ipse sibi adsentetur et se
ma'ime ipse delectet. A,. Pmnino est amans sui virtus; optume enim se ipsa novit, quamque amabilis
sit, intellegit. +go autem non de virtute nunc loquor, sed de virtutis opinione. 4irtute enim ipsa non tam
multi praediti esse quam videri volunt. Qos delectat adsentatio, "is !ictus ad ipsorum voluntatem sermo
cum ad"ibetur, orationem illam vanam testimonium esse laudum suarum putant. 9ulla est igitur "aec
amicitia, cum alter verum audire non vult, alter ad mentiendum paratus est. 9ec parasitorum in
comoediis adsentatio !aceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi.
Magnas vero agere gratias /"ais mi"iG
Satis erat respondere8 -magnas-; -ingentes,- inquit. Semper auget adsentator id, quod is, cuius ad
voluntatem dicitur, vult esse magnum. AA. Quam ob rem, quamquam blanda ista vanitas apud eos
valet, qui ipsi illam adlectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut
animadvertant, ne callida adsentatione capiantur. Aperte enim adulantem nemo non videt, nisi qui
admodum est e'cors; callidus ille et occultus ne se insinuet, studiose cavendum est; nec enim
!acillime adgnoscitur, quippe qui etiam adversando saepe adsentetur et litigare se simulans blandiatur
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1
atque ad e'tremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui inlusus sit, plus vidisse videatur. Quid
autem turpius quam inludiG Quod ut ne accidat, magis cavendum est.
Mt me "odie ante omnes comicos stulto senes
4ersaris atque inlusseris lautissume.
1CC. Qaec enim etiam in !abulis stultissima persona est inprovidorum et credulorum senum. Sed
nescio quo pacto ab amicitiis per!ectorum "ominum, id est sapientium 0de "ac dico sapientia, quae
videtur in "ominem cadere posse1, ad leves amicitias de!lu'it oratio. Quam ob rem ad illa prima
redeamus eaque ipsa concludamus aliquando.
TT4((. 4irtus, virtus, inquam, C. *anni, et tu, Q. Muci, et conciliat amicitias et conservat. (n ea est
enim convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; quae cum se e'tulit et ostendit suum lumen
et idem aspe'it adgnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit illud, quod in altero est; e'
quo e'ardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando; amare autem ni"il est
aliud nisi eum ipsum diligere, quem ames, nulla indigentia, nulla utilitate quaesita; quae tamen ipsa
ec!lorescit e' amicitia, etiamsi tu eam minus secutus sis. 1C1. Qac nos adulescentes benevolentia
senes illos, L. %aulum, M. Catonem, C. .alum, %. 9asicam, /i. .racc"um, Scipionis nostri socerum,
dile'imus, "aec etiam magis elucet inter aequales, ut inter me et Scipionem, L. *urium, %. @upilium,
Sp. Mummium. 4icissim autem senes in adulescentium caritate adquiescimus, ut in vestra, ut in Q.
/uberonis; equidem etiam admodum adulescentis %. @utili, A. 4ergini !amiliaritate delector.
Quoniamque ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut alia e' alia aetas oriatur, ma'ume
quidem optandum est, ut cum aequalibus possis, quibuscum tamquam e carceribus emissus sis, cum
isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire. 1C2. Sed quoniam res "umanae !ragiles caducaeque sunt,
semmper aliqui anquirendi sunt, quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benevolentiaque
sublata omnis est e vita sublata iucunditas. Mi"i quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit
tamen semperque vivet; virtutem enim amavi illius viri, quae e'tincta non est; nec mi"i soli versatur
ante oculos, qui illam semper in manibus "abui, sed etiam posteris erit clara et insignis. 9emo
umquam animo aut spe maiora suscipiet, qui sibi non illius memoriam atque imaginem proponendam
putet. 1C3. +quidem e' omnibus rebus, quas mi"i aut !ortuna aut natura tribuit, ni"il "abeo, quod cum
amicitia Scipionis possim comparare. (n "ac mi"i de re publica consensus, in "ac rerum privatarum
consilium, in eadem requies plena oblectationis !uit. 9umquam illum ne minima quidem re o!!endi,
quod quidem senserim, ni"il audivi e' eo ipse, quod nollem; una domus erat, idem victus, isque
communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque communes. 1C. 9am
quid ego de studiis dicam cognoscendi semper aliquid atque discendiG (n quibus remoti ab oculis
populi omne otiosum tempus contrivimus. Quarum rerum recordatio et memoria si una cum illo
occidisset, desiderium coniunctissimi atque amantissimi viri !erre nullo modo possem. Sed nec illa
e'tincta sunt alunturque potius et augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus
essem, magnum tamen ad!ert mi"i aetas ipsa solacium. :iutius enim iam in "oc desiderio esse non
possum. Pmnia autem bravia tolerabilia esse debent, etiamsi magna sunt.
Qaec "abui de amicitia quae dicerem. 4os autem "ortor, ut ita virtutem locetis, sine qua amicitia
esse non potest ut ea e'cepta ni"il amicitia praestabilius putetis.
(. 1. Q. Mucius augur multa narrare de C. Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat nec dubitare
illum in omni sermone appellare sapientem; ego autem a patre ita eram deductus ad Scaevolam
sumpta virili toga, ut, quoad possem et liceret, a senis latere numquam discederem; itaque nulta ab eo
prudenter disputata, multa etiam breviter et commode dicta memoriae mandabam !ierique studebam
eius prudentia doctior. Quo mortuo me ad ponti!icem Scaevolam contuli, quem unum nostrae civitatis
et ingenio et iustitia praestantissimum audeo dicere. Sed de "oc alias; nunc redeo ad augurem.
2. Cum saepe multa, tum memini domi in "emic#clio sedentem, ut solebat, cum et ego essem una et
pauci admodum !amiliares, in eum sermonem illum incidere, qui tim !orte multis erat in ore. Meministi
enim pro!ecto, Attice, et eo magis, quod %. Sulpicio utebare multum, cum is tribunus pl.>plebis? capitali
odio a Q. %ompeio, qui tum erat consul, dissideret, quocum coniunctissime et amantissime vi'erat,
quanta esset "ominum vel admiratio vel querela. 3. (taque tum Scaevola cum in eam ipsam
mentionem incidisset, e'posuit nobis sermonem Laeli de amicitia "abitum ab illo secum et cum altero
genero, C. *annio M. !. >Marci !ilio?, paucis diebus post mortem A!ricani. +ius disputationis sententias
memoriae mandavi, quas "oc libro e'posui arbitratu meo; quasi enim ipsos indu'i loquentes, ne
-inquam- et -inquit- saepius interponeretur, atque ut tamquam a praesentibus coram "aberi sermo
videretur.
. Cum enim saepe mecum ageres, ut de amicitia scriberem aliquid, digna mi"i res cum omnium
cognitione, tum nostra !amiliaritate visa est. (taque !eci non invitus, ut prodessem multis rogatu tuo.
Sed ut in Catone Maiore, qui est scriptus ad te de senectute, Catonem indu'i senem disputantem,
quia nulla videbatur aptior persona, quae de illa aetate loqueretur, quam eius, qui et diutissime sene'
!uisset et in ipsa senecture praeter ceteros !loruisset, sic, cum accepissemus a patribus ma'ime
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1$
memorabilem C. Laeli et %. Scipionis !amiliaritatem !uisse, idonea mi"i Laeli persona visa est, quae de
amicitia ea ipsa dissereret, quae disputata ab eo meminisset Scaevola. .enus autem "oc sermonum
positum in "ominum veterum auctoritate, et eorum inlustrium, plus nescio quo pacto videtur "abere
gravitatis; itaque ipse mea legens sic ad!icior interdum, ut Catonem, non me loqui e'istimem. $. Sed ut
tum ad senem sene' de senectute, sic "oc libro ad amicum amicissimus scripsi de amicitia. /um est
Cato locutus, quo erat nemo !ere senior temporibus illis, nemo prudentior; nunc Laelius et sapiens 0sic
enim est "abitus1 et amicitiae gloria e'cellens de amicitia loquetur. /u velim a me animum parumper
avertas, Laelium loqui ipsum putes. C. *annius et Q. Mucius ad socerum veniunt post mortem A!ricani;
ab "is sermo oritur, respondet Laelius, cuius tota disputatio est de amicitia, quam legens te ipse
cognosces.
((. &. *annius. Sunt ista, Laeli; nec enim melior vir !uit A!ricano quisquam nec clarior. Sed e'istimare
debes omnium oculos in te esse coniectos unum; te sapientem et appellant et e'istimant. /ribuebatur
"oc modo M. Catoni, scimus L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque
alio quodam modo, Acilius, quia prudens esse in iure civili putabatur, Cato, quia multarum rerum usum
"abebat; multa eius et in senatu et in !oro vel privsa prudenter vel acta constanter vel responsa acute
!erebantur; propterea quasi cognomen iam "abebat in senectute sapientis. ). /e autem alio quodam
modo non solum natura et moribus, verum etiam studio et doctrina esse sapientem, nec sicut vulgus,
sed ut eruditi solent appellare sapientem, qualem in reliqua .raecia neminem 0nam qui septem
appellantur, eos, qui ista subtilius quaerunt, in numero sapientium non "abent1, At"enis unum
accepimus, et eum quidem etiam Apollinis oraculo sapientissimum iudicatum; "anc esse in te
sapientiam e'istumant, ut omnia tua in te posita esse ducas "umanosque casus virtute in!eriores
putes. (taque e' me quaerunt, credo e' "oc item Scaevola, quonam pacto mortem A!ricani !eras,
eoque magis, quod pro'imis 9onis cum in "ortos :. ;ruti auguris commentandi causa, ut adsolet,
venissemus, tu non ad!uisti, qui diligentissime semper illum diem et illud munus solitus esses obire.
,. Scaevola. Quaerunt quidem, C. Laeli, multi, ut est a *annio dictum, sed ego id respondeo, quod
animum adverti, te dolorem, quem acceperis cum summi viri, tum amicissumi morte, !erre moderate
nec potuisse non commoveri nec !uisse id "umanitatis tuae; quod autem 9onis in conlegio nostro non
ad!uisses, valetudinem respondeo causam, non maestitiam !uisse.
Laelius. @ecte tu quidem, Scaevola, et vere; nec enim ab isto o!!icio, quod semper usurpavi, cum
valerem, abduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror "oc constanti "omini posse contingere,
ut ulla intermissio !iat o!!icii. A. /u autem, *anni, quod mi"i tantum tribui dicis, quantum ego nec
adgnosco nec postulo, !acis amice; sed, ut mi"i videris, non recte iudicas de Catone; aut enim nemo,
quod quidem magis credo, aut, si quisquam, ille sapiens !uit. Quo modo, ut alia omittam, mortem !illi
tulitB memineram %aulum, videram .alum, sed "i in pueris Cato in per!ecto et spectato viro. 1C. Quam
ob rem cave Catoni anteponas ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ais, sapientissimum iudicavit;
"uius enim !acta, illius dicta laudantur. :e me autem, ut iam cum utroque loquar, sic "abetote8
(((. +go si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte !aciam, viderint sapientes; sed certe
mentiar. Moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo umquam erit, ut con!irmare possum,
nemo certe !uit; sed non egeo medicina, me ipse consolor, et ma'ime illo solacio, quod eo errore
careo, quo amicorum decessu plerique angi solent. 9i"il mali accidisse Scipioni puto, mi"i accidit, si
quid accidit; suis autem incommodis graviter angi non amicum sed se ipsum amantis est. 11. Cum illo
vero quis neget actum esse praeclareG 9isi enim, quod ille minime putabat, inmortalitatem optare
vellet, quid non adeptus est, quod "omini !as esset optareG qui summam spem civium, quam de eo
iam puero "abuerant, continuo adulescens incredibili virtute superavit, qui consulatum petivit
numquam, !actus consul est bis, primum ante tempus, iterum sibi suo tempore, rei publicae paene
sero, qui duabus urbibus eversis inimicissimis "uic imperio non modo praesentia, verum etiam !utura
bella delevit. Quid dicam de moribus !acillimis, de pietate in matrem, liberalitate in sorores, bonitate in
suos, iustitia in omnesG nota sunt vobis. Quam autem civitati carus !uerit, maerore !uneris indicatum
est. Quid igitur "unc paucorum annorum accessio iuvare potuissetG Senectus enim quamvis non sit
gravis, ut memini Catonem anno ante, quam est mortuus, mecum et cum Scipione disserere, tamen
au!ert eam viriditatem, in qua etiam nunc erat Scipio. 12. Quam ob rem vita quidem talis !uit vel
!ortuna vel gloria, ut ni"il posset accedere, moriendi autem sensum celeritas abstulit; quo de genere
mortis di!!icile dictu est, quid "omines suspicentur, videtis; "oc vere tamen licet dicere, %. Scipioni e'
multis diebus, quos in vita celeberrimos laetissimosque viderit, illum diem clarissimum !uisse, quom
senatu dimisso domum reductus ad vesperum est a patribus conscriptis, populo @omano, sociis et
Latinis, pridie quam e'cessit e vita, ut e' tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius
quam ad in!eros pervenisse.
(4. 13. 9eque enim adsentior iis, qui "aec nuper disserere coeperunt, cum corporibus simul animos
interire atque omnia morte deleri; plus apud me antiquorum auctoritas valet, vel nostrorum maiorum,
qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non !ecissent pro!ecto, si ni"il ad eos pertinere
arbitrarentur, vel eorum, qui in "ac terra !uerunt magnamque .raeciam, quae nunc quidem deleta est,
tum !lorebat, institutis et praeceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus est
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1&
iudicatus, qui non tum "oc, tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos "ominum esse divinos,
iisque, cum e' corpore e'cessissent, reditum in caelum patere, optimoque et iustissimo cuique
e'peditissimum. 1. Quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi praesagiret, perpaucis ante
mortem diebus, cum et %"ilus et Manlius adesset et alii plures, tuque etiam, Scaevola, mecum
venisses, triduum disseruit de re publica; cuius disputationis !uit e'tremum !ere de inmortalitate
animorum, quae se in quiete per visum e' A!ricano audisse dicebat. (d si ita est, ut optumi cuiusque
animus in morte !acillime evolet tamquam e custodia vinclisque corporis, cui censemus cursum ad
deos !aciliorem !uisse quam ScipioniG Quocirca maerere "oc eius eventu vereor ne invidi magis quam
amici sit. Sin autem illa veriora, ut idem interitus sit animorum et corporum nec ullus sensus maneat,
ut ni"il boni est in morte, sic certe ni"il mali; sensu enim amisso !it idem, quasi natus non esset
omnino, quem tamen esse natum et nos gaudemus et "aec civitas, dum erit, laetabitur. 1$. Quam ob
rem cum illo quidem, ut supra di'i, actum optime est, mecum incommodius, quem !uerat aequius, ut
prius introieram, sic prius e'ire de vita. Sed tamen recordatione nostrae amicitiae sic !ruor, ut beate
vi'isse videar, quia cum Scipione vi'erim, quocum mi"i coniuncta cura de publica re et de privata !uit,
quocum et domus !uit et militia communis et, id in quo est omnis vis anicitiae, voluntatum, studiorum,
sententiarum summa consensio. (taque non tam ista me sapientiae, quam modo *annius
commemoravit, !ama delectat, !alsa praesertim, quam quod amicitiae nostrae memoriam spero
sempiternam !ore, idque eo mi"i magis est cordi, quod e' omnibus saeculis vi' tria aut quattuor
nominantur paria amicorum; quo in genere sperare videor Scipionis et Laeli amicitiam notam
posteritati !ore.
1&. *annius. (stuc quidem, Laeli, ita necesse est. Sed quoniam amicitiae mentionem !ecisti et sumus
otiosi, pergratum mi"i !eceris, spero item Scaevolae, si, quem ad modum soles de ceteris rebus, quom
e' te quaeruntur, sic de amicitia disputaris quid sentias, qualem e'istumes, quae praecepta des.
Scaevola. Mi"i vero erit gratum; atque id ipsum cum tecum agere conarer, *annius antevortit. Quam
ob rem utrique nostrum gratum admodum !eceris.
4. 1). Laelius. +go vero non gravarer, si mi"i ipse con!iderem; nam et praeclara res est et sumus, ut
di'it *annius, otiosi. Sed quis ego sum aut quae est in me !acultasG :octorum est ista consuetudo,
eaque .raecorum, ut iis ponatur, de quo disputent quamvis subito; magnum opus est egetque
e'ercitatione non parva. Quam ob rem, quae disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui
ista pro!itentur; ego vos "ortari tantum possum, ut amicitiam omnibus rebus "umanis anteponatis; ni"il
est enim tam naturae aptum, tam conveniens ad res vel secundas vel adversas. 1,. Sed "oc primum
sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad vivum reseco, ut illi, qui "aec subtilius
disserunt, !ortasse vere, sed ad communem utilitatem parum; negant enim quemquam esse virum
bonum nisi sapientem. Sit ita sane; sed eam sapientiam interpretantur, quam ad"uc mortalis nemo est
consecutus, nos autem ea, quae sunt in usu vitaque communi, non ea, quae !inguntur aut optantur,
spectare debemus. 9umquam ego dicam C. *abricium, ML. Curium, /i. Coruncanium, quos sapientes
nostri maiores iudicabant, ad istorum normam !uisse sapientes. Quare sibi "abeant sapientiae nomen
et invidiosum et obscurum, concedant, ut viri boni !uerint. 9e id quidem !acient, negabunt id nisi
sapienti posse concedi. 1A. Agamus igitur pingui, ut aiunt, Minerva. Qui ita se gerunt, ita vivunt, ut
eorum probetur !ides, integritas, aequitas, liberalitas, nec sit in eis ulla cupiditas, libido, audacia,
sintque magna constantia, ut ii !uerunt, modo quos nominavi, "os viros bonos, ut "abiti sunt, sic etiam
appellandos putemus, quia sequantur, quantum "omines possunt, naturam optimam bene vivendi
ducem. Sic enim mi"i perspicere videor, ita natos esse nos, ut inter omnes esset societas quaedam,
maior autem, ut quisque pro'ume accederet. (taque cives potiores quam peregrini, propinqui quam
alieni; cum "is enim amicitiam natura ipsa peperit; sed ea non satis "abet !irmitatis. 9amque "oc
praestat amicitia propinquitati, quod e' propinquitate benevolentia tolli potest, e' amicitia non potest;
sublata enim benevolentia amicitiae nomen tollitur, propinquitatis manet. 2C. Quanta autem vis
amicitiae sit, e' "oc intellegi ma'ime potest, quod e' in!inita societate generis "umani, quam
conciliavit ipsa natura, ita contracta res est et adducta in angustum, ut omnis caritas aut inter duos aut
inter paucos iungeretur.
4(. +st enim amicitia ni"il aliud nisi omnium divinarum "umanarumque rerum cum benevolentia et
caritate consensio; qua quidem "aud scio an e'cepta sapientia ni"il melius "omini sit a dis
inmortalibus datum. :ivitias alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii "onores, multi
etiam voluptates. ;eluarum "oc quidem e'tremum, illa autem superiora caduca et incerta, posita non
tam in consiliis nostris quam in !ortunae temeritate. Qui autem in virtute summum bonum ponunt,
praeclare illi quidem, sed "aec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute amicitia esse
ullo pacto potest. 21. (am virtutem e' consuetudine vitae sermonisque nostri interpretemur nec eam,
ut quidam docti, verborum magni!icentia metiamur virosque bonos eos, qui "abentur, numeremus,
%aulos, Catones, .alos, Scipiones, %"ilos; "is communis vita contenta est; eos autem omittamus, qui
omnino nusquam reperiuntur. 22. /alis igitur inter viros amicitia tantas opportunitates "abet, quantas
vi' queo dicere. %rincipio qui potest esse vita -vitalis,- ut ait +nnius, quae non in amici mutua
benevolentia conquiescatG Quid dulcius quam "abere, quicum omnia audeas sic loqui ut tecumG Qui
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1)
esset tantus !ructus in prosperis rebus, nisi "aberes, qui illis aeque ac tu ipse gauderetG adversas vero
!erre di!!icile esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu !erret. :enique ceterae res, quae
e'petuntur, opportunae sunt singulae rebus !ere singulis, divitiae, ut utare, opes, ut colare, "onores, ut
laudere, voluptates, ut gaudeas, valetudo, ut dolore careas et muneribus !ungare corporis; amicitia res
plurimas continet; quoquo te verteris, praesto est, nullo loco e'cluditur, numquam intempestiva,
numquam molesta est; itaque non aqua, non igni, ut aiunt, locis pluribus utimur quam amicitia. 9eque
ego nunc de vulgari aut de mediocri, quae tamen ipsa et delectat et prodest, sed de vera et per!ecta
loquor, qualis eorum, qui pauci nominantur, !uit. 9am et secundas res splendidiores !acit amicitia et
adversas partiens communicansque leviores.
4((. 23. Quomque plurimas et ma'imas commoditates amicitia contineat, tum illa nimirum praestat
omnibus, quod bonam spem praelucet in posterum nec debilitari animos aut cadere patitur. 4erum
enim amicum qui intuetur, tamquam e'emplar aliquod intuetur sui. Quocirca et absentes adsunt et
egentes abundant et inbecilli valent et, quod di!!icilius dictu est, mortui vivunt; tantus eos "onos,
memoria, desiderium prosequitur amicorum. +' quo illorum beata mors videtur, "orum vita laudabilis.
Quodsi e'emeris e' rerum natura benevolentiae coniunctionem, nec domus ulla nec urbs stare poterit,
ne agri quidem cultus permanebit. (d si minus intellegitur, quanta vis amicitiae concordiaeque sit, e'
dissensionibus atque e' discordiis perspici potest. Quae enim domus tam stabilis, quae tam !irma
civitas est, quae non odiis et discidiis !unditus possit evertiG +' quo, quantum boni sit in amicitia,
iudicari potest. 2. Agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus .raecis vaticinatum
!erunt, quae in rerum natura totoque mundo constarent, quaeque moverentur, ea contra"ere
amicitiam, dissipare discordiam. Atque "oc quidem omnes mortales et intellegunt et re probant. (taque,
si quando aliquod o!!icium e'titit amici in periculis aut adeundis aut communicandis, quis est, qui id
non ma'imis ec!erat laudibusG Qui clamores tota cavea nuper in "ospitis et amici mei M. %acuvi nova
!abulaB cum ignorante rege, uter Prestes esset, %#lades Prestem se esse diceret, ut pro illo necaretur,
Prestes autem, ita ut erat, Prestem se esse perseveraret. Stantes plaudebant in re !icta; quid
arbitramur in vera !acturos !uisseG *acile indicabat ipsa natura vim suam, cum "omines, quod !acere
ipsi non possent, id recte !ieri in altero iudicarent.
Qactenus mi"i videor de amicitia quid sentirem potuisse dicere; si quae praeterea sunt 0credo autem
esse multa1, ab iis, si videbitur, qui ista disputatnt, quaeritote.
2$. *annius. 9os autem a te potius; quamquam etiam ab istis saepe quaesivi et audivi non invitus
equidem; sed aliud quoddam !ilum orationis tuae.
Scaevola. /um magis id diceres, *anni, si nuper in "ortis Scipionis, cum est de re publica
disputatum, ad!uisses. Qualis tum patronus iustitiae !uit contra accuratam orationem %"iliB
*annius. *acile id quidem !uit, iustitiam iustissimo viro de!endere.
Scaevola. QuidG amicitiam nonne !acile ei, qui ob eam summa !ide constantia iustitiaque servatam
ma'umam gloriam ceperitG
4(((. 2&. Laelius. 4im "oc quidem est ad!erre. Quid enim re!ert, qua me ratione cogatisG Cogitis
certe. Studiis enim generorum, praesertim in re bona, cum di!!icile est, tum ne aequum quidem
obsistere.
Saepissime igitur mi"i de amicitia cogitanti ma'ime illud considerandum videri solet, utrum propter
inbecillitatem atque inopiam desiderata sit amicitia, ut dandis recipiendisque meritis quod quisque
minus per se ipse posset, id acciperet ab alio vicissimque redderet, an esset "oc quidem proprium
amicitiae, sed antiquior et pulc"rior et magis a natura ipsa pro!ecta alia causa. Amor enim, e' quo
amicitia nominata est, princeps est ad benevolentiam coniungendam. 9am utilitates quidem etiam ab
iis percipiuntur saepe, qui simulatione amicitiae coluntur et observantur temporis causa, in amicitia
autem ni"il !ictum est, ni"il simulatum et, quidquid est, id est verum et voluntarium. 2). Quapropter a
natura mi"i videtur potius quam ab indigentia orta amicitia, adplicatione magis animi cum quodam
sensu amandi quam cogitatione, quantum illa res utilitatis esset "abitura. Quod quidem quale sit,
etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, quae e' se natos ita amant ad quoddam tempus et ab
eis ita amantur, ut !acile earum sensus appareat. Quod in "omine multo est evidentius, primum e' ea
caritate, quae est inter natos et parentes, quae dirimi nisi detestabili scelere non potest; deinde cum
similis sensus e'titit amoris, si aliquem nacti sumus, cuius cum moribus et natura congruamus, quod
in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis perspicere videamur. 2,. 9i"il est enim virtute amabilius,
ni"il, quod magis adliciat ad diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos, quos
numquam vidimus, quodam modo diligamus. Quis est, qui C. *abrici, ML. Curi non cum caritate aliqua
benevola memoriam usurpet, quos numquam videritG Quis autem est, qui /arquinium Superbum, qui
Sp. Cassium, Sp. Maelium non oderitG Cum duobus ducibus de imperio in (talia est decertatum,
%#rr"o et Qannibale; ab altero propter probitatem eius non nimis alienos animos "abemus, alterum
propter crudelitatem semper "aec civitas oderit.
(T. 2A. Quodsi tanta vis probitatis est, ut eam vel in eis, quos numquam vidimus, vel, quod maius
est, in "oste etiam diligamus, quid mirum est, si animi "ominum moveantur, cum eorum, quibuscum
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1,
usu coniuncti esse possunt, virtutem et bonitatem perspicere videanturG Quamquam con!irmatur amor
et bene!icio accepto et studio perspecto et consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum
motum animi et amoris ad"ibitis admirabilis quaedam e'ardescit benevolentiae magnitudo. Quam si
qui putant ab inbecillitate pro!icisci, ut sit, per quem adsequatur, quod quisque desideret, "umilem
sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, ortum amicitiae, quam e' inopia atque indigentia
natam volunt. Quod si ita esset, ut quisque minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset
aptissimus; quod longe secus est. 3C. Mt enim quisque sibi plurimum con!idit, et ut quisque ma'ime
virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in se ipso posita iudicet, ita in amicitiis
e'petendis colendisque ma'ime e'cellit. Quid +nimG A!ricanus indigens meiG Minime "erculeB ac ne
ego quidem illius; sed ego admiratione quadam virtutis eius, ille vicissim opinione !ortasse non nulla,
quam de meis moribus "abebat, me dile'it; au'it benevolentiam consuetudo. Sed quamquam utilitates
multae et magnae consecutae sunt, non sunt tamen ab earum spe causae diligendi pro!ectae. 31. Mt
enim bene!ici liberalesque sumus, non ut e'igamus gratiam 0neque enim bene!icium !aeneramur, sed
natura propensi ad liberalitatem sumus1, sic amicitiam non spe mercedis adducti, sed quod omnis eius
!ructus in ipso amore inest, e'petendam putamus. 32. Ab "is, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia
re!erunt, longe dissentiunt, nec mirum; ni"il enim altum, ni"il magni!icum ac divinum suspicere
possunt, qui suas omnes cogitationes abiecerunt in rem tam "umilem tamque contemptam. Quam ob
rem "os quidem ab "oc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus natura gigni sensum diligendi
et benevolentiae caritatem !acta signi!icatione probitatis. Quam qui adpetiverunt, adplicant se et
propius admovent, ut et usu eius, quem diligere coeperunt, !ruantur et moribus sintque pares in amore
et aequales propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque "aec inter eos sit
"onesta certatio. Sic et utilitates e' amicitia ma'imae capientur, et erit eius ortus a natura quam ab
inbecillitate gravior et verior. 9am si utilitas amicitias conglutinaret, eadem commutata dissolveret; sed
quia natura mutari non potest, idcirco verae amicitiae sempiternae sunt. Prtum quidem amicitiae
videtis, nisi quid ad "aec !orte vultis.
*annius. /u vero perge, Laeli; pro "oc enim, qui minor est natu, meo iure respondeo.
Scaevola. @ecte tu quidem. Quam ob rem audiamus.
T. 33. Laelius. Audite vero, optumi viri, ea, quae saepissime inter me et Scipionem de amicitia
disserebantur. Quamquam ille quidem ni"il di!!icilius esse dicebat, quam amicitiam usque ad
e'tremum vitae diem permanere. 9am, vel ut non idem e'pediret, incidere saepe, vel ut de re publica
non idem sentiretur; mutari etiam mores "ominum saepe dicebat, alias adversis rebus, alias aetate
ingravescente. Atque earum rerum e'emplum e' similitudine capiebat ineuntis aetatis, quod summi
puerorum amores saepe una cum praete'ta toga ponerentur; 3. sin autem ad adulescentiam
perdu'issent, dirimi tamen interdum contentione vel u'oriae condicionis vel commodi alicuius, quod
idem adipisci uterque non posset. Quodsi qui longius in amicitia provecti essent, tamen saepe
labe!actari, si in "onoris contentionem incidissent; pestem enim nullam maiorem esse amicitiis quam
in plerisque pecuniae cupiditatem, in optimis quibusque "onoris certamen et gloriae; e' quo inimicitias
ma'imas saepe inter amicissimos e'stitisse. 3$. Magna etiam discidia et plerumque iusta nasci, cum
aliquid ab amicis, quod rectum non esset, postularetur, ut aut libidinis ministri aut adiutores essent ad
iniuriam; quod qui recusarent, quamvis "oneste id !acerent, ius tamen amicitiae deserere arguerentur
ab iis, quibus obsequi nollent. (llos autem, qui quidvis ab amico auderent postulare, postulatione ipsa
pro!iteri omnia se amici causa esse !acturos. +orum querela inveterata non modo !amiliaritates
e'stingui solere, sed odia etiam gigni sempiternia. Qaec ita multa quasi !ata inpendere amicitiis, ut
omnia subter!ugere non modo sapientiae, sed etiam !elicitatis diceret sibi videri.
T(. 3&. Quam ob rem id primum videamus, si placet, quatenus amor in amicitia progredi debeat.
9umne, si Coriolanus "abuit amicos, !erre contra patriam arma illi cum Coriolano debueruntG num
4ecellinum amici regnum adpetentum, num Maelium debuerunt iuvareG 3). /ib. quidem .racc"um
rem publicam ve'antem a Q. /uberone aequalibusque amicis derelictum videbamus. At C. ;lossius
Cumanus, "ospes !amiliae vestrae, Scaevola, quom ad me, quod aderam Laenati et @upilio
consulibus in consilio, deprecatum venisset, "anc, ut sibi ignoscerem, causam ad!erebat, quod tanti
/ib. .racc"um !ecisset, ut, quidquid ille vellet, sibi !aciendum putaret. /um ego8 -+tiamne, si te in
Capitolium !aces !erre velletG- -9umquam,- inquit, -voluisset id quidem; sed si voluisset, paruissem.-
4idetis, quam ne!aria vo'B +t "ercule ita !ecit vel plus etiam, quam di'it; non enim paruit ille /i. .racc"i
temeritati, sed prae!uit, nec se comitem illius !uroris, sed ducem praebuit. (taque "ac amentia
quaestione nova perterritus in Asiam pro!ugit, ad "ostes se contulit, poenas rei publicae graves
iustasque persolvit. 9ulla est igitur e'cusatio peccati, si amici causa peccaveris; nam cum conciliatri'
amicitiae virtutis opinio !uerit, di!!icile est amicitiam manere, si a virtute de!eceris. 3,. Quodsi rectum
statuerimus vel concedere amicis, quidquid velint, vel inpetrare ab iis, quidquid velimus, per!ecta
quidem sapientia si simus, ni"il "abeat res vitii; sed loquimur de iis amicis, qui ante oculos sunt, quos
vidimus aut de quibus memoria accepimus, quos novit vita communis. +' "oc numero nobis e'empla
sumenda sunt, et eorum quidem ma'ime, qui ad sapientiam pro'ume accedunt. 3A. 4idemus %apum
Aemilium Luscino !amiliarem !uisse 0sic a patribus accepimus1, bis una consules, collegas in censura;
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 1A
tum et cum iis et inter se coniunctissimos !uisse ML. Curium, /i. Coruncanium memoriae proditum est.
(gitur ne suspicari quidem possumus quemquam "orum ab amico quippiam contendisse, quod contra
!idem, contra ius iurandum, contra rem publicam esset. 9am "oc quidem in talibus viris quid adtinet
dicere, si contendisset, impetraturum non !uisseG cum illi sanctissimi viri !uerint, aeque autem ne!as sit
tale aliquid et !acere rogatum et rogare. At vero /ib. .racc"um sequebantur C. Carbo, C. Cato, et
minime tum quidem C. !rater nunc idem acerrimus.
T((. C. Qaec igitur le' in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpes nec !aciamus rogati. /urpis
enim e'cusatio est et minime accipienda cum in ceteris peccatis, tum si quis contra rem publicam se
amici causa !ecisse !ateatur. +tenim eo loco, *anni et Scaevola, locati sumus, ut nos longe prospicere
oporteat !uturos casus rei publicae. :e!le'it iam aliquantum de spatio curriculoque consuetudo
maiorum. 1. /ib. .racc"us regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos menses.
9um quid simile populus @omanus audierat aut videratG Qunc etiam post mortem secuti amici et
propinqui quid in %. Scipione e!!ecerint, sine lacrimis non queo dicere. 9am Carbonem, quocumque
modo potuimus, propter recentem poenam /ib. .racc"i sustinuimus; de C. .racc"i autem tribunatu
quid e'pectem, non lubet augurari. Serpit deinde res, quae proclivis ad perniciem, cum semel coepit,
labitur. 4idetis, in tabella iam ante quanta sit !acta labes, primo .abinia lege, biennio autem post
Cassia. 4idere iam videor populum a senatu disiunctum, multitudinis arbitrio res ma'imas agi. %lures
enim discent, quem ad modum "aec !iant, quam quem ad modum iis resistatur. 2. Quorsum "aecG
Quia sine sociis nemo quicquam tale conatur. %raecipiendum est igitur bonis, ut, si in eius modi
amicitias ignari casu aliquo inciderint, ne e'istiment ita se alligatos, ut ab amicis in magna aliqua re
publica peccantibus non discedant; inprobis autem poena statuenda est, nec vero minor iis, qui secuti
erunt alterum, quam iis, qui ipsi !uerint impietatis duces. Quis clarior in .raecia /"emistocle, quis
potentiorG Qui cum imperator bello %ersico servitute .raeciam liberavisset propterque invidiam in
e'ilium e'pulsis esset, ingratae patriae iniuriam non tulit, quam !erre debuit, !ecit idem, quod TT annis
ante apud nos !ecerat Coriolanus. Qis adiutor contra patriam inventus est nemo; itaque mortem sibi
uterque conscivit. 3. Quare talis inproborum consensio non modo e'cusatione amicitiae tegenda non
est, sed potius supplicio omni vindicanda est, ut ne quis concessum putet amicum vel bellum patriae
in!erentem sequi; quod quidem, ut res ire coepit, "aud scio an aliquando !uturum sit. Mi"i autem non
minori curae est, qualis res publica post mortem meam !utura, quam qualis "odie sit.
T(((. . Qaec igitur prima le' amicitiae sanciatur, ut ab amicis "onesta petamus, amicorum causa
"onesta !aciamus, ne e'spectemus quidem, dum rogemur; studium semper adsit, cunctatio absit;
consilium vero dare audeamus libere. %lurimum in amicitia amicorum bene suadentium valeat
auctoritas, eaque et ad"ibeatur ad monendum non modo aperte, sed etiam acriter, si res postulabit, et
ad"ibitae pareatur. $. 9am quibusdam, quos audio sapientes "abitos in .raecia, placuisse opinor
mirabilia quaedam 0sed ni"il est, quod illi non persequantur argutiis18 partim !ugiendas esse nimias
amicitias, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus; satis superque esse sibi suarum cuique
rerum, alienis nimis implicari molestum esse; commodissimum esse quam la'issimas "abenas "abere
amicitiae, quas vel adducas, cum velis, vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum securitatem,
qua !rui non possit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus. &. Alios autem dicere aiunt multo
etiam in"umanius 0quem locum breviter paulo ante perstrin'i1 praesidii adiumentique causa, non
benevolentiae neque caritatis amicitias esse e'petendas; itaque, ut quisque minimum !irmitatis
"aberet minimumque virium, ita amicitias adpetere ma'ime; e' eo !ieri, ut mulierculae magis
amicitiarum praesidia quaerant quam viri et inopes quam opulenti et calamitosi quam ii, qui putentur
beati. ). P praeclaram sapientiamB Solem enim e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt,
qua ni"il a dis inmortalibus melius "abemus, ni"il iucundius. Quae est enim ista securitasG Specie
quidem blanda, sed reapse multis locis repudianda. 9eque enim est consentaneum ullam "onestam
rem actionemve, ne sollicitus sis, aut non suscipere aut susceptam deponere. Quodsi curam !ugimus,
virtus !ugienda est, quae necesse est cum aliqua cura res sibi contrarias aspernetur atque oderit, ut
bonitas malitiam, temperantia lubidinem, ignaviam !ortitudo; itaque videas rebus iniustis iustos ma'ime
dolere, inbellibus !ortes, !lagitiosis modestos. +rgo "oc proprium est animi bene constituti, et laetari
bonis rebus et dolere contrariis. ,. Quam ob rem, si cadit in sapientem animi dolor, qui pro!ecto cadit,
nisi e' eius animo e'tirpatam "umanitatem arbitramur, quae causa est, cur amicitiam !unditus tollamus
e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestiasG Quid enim interest motu animi sublato non dico
inter pecudem et "ominem, sed inter "ominem et truncum aut sa'um aut quidvis generis eiusdemG
9eque enim sunt isti audiendi, qui virtutem duram et quasi !erream esse quandam volunt; quae
quidem est cum multis in rebus, tum in amicitia tenera atque tractabilis, ut et bonis amici quasi
di!!undatur et incommodis contra"atur. Quam ob rem angor iste, qui pro amico saepe capiendus est,
non tantum valet, ut tollat e vita amicitiam, non plus quam ut virtutes, quia non nullas curas et
molestias ad!erunt, repudientur.
T(4. Cum autem contra"at amicitiam, ut supra di'i, si qua signi!icatio virtutis eluceat, ad quam se
similis animus adplicet et adiungat, id cum contigit, amor e'oriatur necesse est. A. Quid enim tam
absurdum quam delectari multis inanibus rebus, ut "onore, ut gloria, ut aedi!icio, ut vestitu cultuque
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 2C
corporis, animante virtute praedito, eo qui vel amare vel, ut ita dicam, redamare possit, non admodum
delectariG 9i"il est enim remuneratione benevolentiae, ni"il vicissitudine studiorum o!!iciorumque
iucundius. $C. Quid, si illud etiam addimus, quod recte addi potest, ni"il esse, quod ad se rem ullam
tam alliciat et attra"at quam ad amicitiam similtudoG Concedetur pro!ecto verum esse, ut bonos boni
diligant adsciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura. 9i"il est enim appetentius
similium sui nec rapacius quam natura. Quam ob rem "oc quidem, *anni et Scaevola, constet, ut
opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benevolentiam, qui est amicitiae !ons a natura
constitutus. Sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. 9on enim est in"umana virtus neque
inmunis neque superba, quae etiam populos universos tueri eisque optume consulere soleat; quod
non !aceret pro!ecto, si a caritate vulgi ab"orreret. $1. Atque etiam mi"i quidem videntur, qui utilitatum
causa !ingunt amicitias, amabilissimum nodum amicitiae tollere. 9on enim tam utilitas parta per
amicum quam amici amor ipse delectat, tumque illud !it, quod ab amico est pro!ectum, iucundum, si
cum studio est pro!ectum ; tantumque abest, ut amicitiae propter indigentiam colantur, ut ii, qui opibus
et copiis ma'imeque virtute, in qua plurimum est praesidii, minime alterius indigeant, liberalissimi sint
et bene!icentissimi. Atque "aud sciam an ne opus sit quidem ni"il umquam omnino deesse amicis. Mbi
enim studia nostra viguissent, si numquam consilio, numquam opera nostra nec domi nec militiae
Scipio eguissetG 9on igitur utilitatem amicitia, sed utilitas amicitiam secuta est.
T4. $2. 9on ergo erunt "omines deliciis di!!luentes audiendi, si quando de amicitia, quam nec usu
nec ratione "abent cognitam, disputabunt. 9am quis est, pro deorum !idem atque "ominumB qui velit,
ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo diligatur, circum!luere omnibus copiis atque in omnium
rerum abundantia vivereG Qaec enim est t#rannorum vita nimirum, in qua nulla !ides, nulla caritas,
nulla stabilis benevolentiae potest esse !iducia, omnia semper suspecta atque sollicita, nullus locus
amicitiae. $3. Quis enim aut eum diligat, quem metuat, aut eum, a quo se metui putetG Coluntur tamen
simulatione dumta'at ad tempus. Quodsi !orte, ut !it plerumque, ceciderunt, tum intellegitur, quam
!uerint inopes amicorum. Quod /arquinium di'isse !erunt e'ulantem, tum se intelle'isse, quos !idos
amicos "abuisset, quos in!idos, cum iam neutris gratiam re!erre posset. $. Quamquam miror, illa
superbia et inportunitate si quemquam amicum "abere potuit. Atque ut "uius, quem di'i, mores veros
amicos parare non potuerunt, sic multorum opes praepotentium e'cludunt amicitias !ideles. 9on enim
solum ipsa *ortuna caeca est, sed eos etiam plerumque e!!icit caecos, quos conple'a est; itaque
e!!eruntur !ere !astido et contumacia, nec quicquam insipiente !ortunato intolerabilius !ieri potest. Atque
"oc quidem videre licet, eos, qui antea commodis !uerint moribus, imperio, potestate, prosperis rebus
inmutari, sperni ab iis veteres amicitias, indulgeri novis. $$. Quid autem stultius quam, cum plurimum
copiis, !acultatibus, opibus possint, cetera parare, quae parantur pecunia, equos, !amulos, vestem
egregiam, vasa pretiosa, amicos non parare, optumam et pulc"errimam vitae, ut ita dicam,
supellectilemG +tenim cetera cum parant, cui parent, nesciunt, nec cuius causa laborent 0eius enim
est istorum quidque, qui vicit viribus1, amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio; ut,
etiamsi illa maneant, quae sunt quasi dona *ortunae, tamen vita inculta et deserta ab amicis non
possit esse iucunda. Sed "aec "actenus.
T4(. $&. Constituendi autem sunt, qui sint in amicitia !ines et quasi termini diligendi. :e quibus tres
video sententias !erri, quarum nullam probo, unam, ut eodem modo erga amicum ad!ecti simus, quo
erga nosmet ipsos, alteram, ut nostra in amicos benevolentia illorum erga nos benevolentiae pariter
aequaliterque respondeat, tertiam, ut, quanti quisque se ipse !acit, tanti !iat ab amicis. $). Qarum trium
sententiarum nulli prorsus adsentior. 9ec enim illa prima vera est, ut, quem ad modum in se quisque
sit, sic in amicum sit animatus. Quam multa enim, quae nostra causa numquam !aceremus, !acimus
causa amicorumB %recari ab indigno, supplicare, tum acerbius in aliquem inve"i insectarique
ve"ementius, quae in nostris rebus non satis "oneste, in amicorum !iunt "onestissime; multaeque res
sunt, in quibus de suis commodis viri boni multa detra"unt detra"ique patiuntur, ut iis amici potius
quam ipsi !ruantur. $,. Altera sententia est, quae de!init amicitiam paribus o!!iciis ac voluntatibus. Qoc
quidem est nimis e'igue et e'iliter ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et
datorum. :ivitior mi"i et a!!luentior videtur esse vera amicitia nec observare restricte, ne plus reddat
quam acceperit; neque enim verendum est, ne quid e'cidat, aut ne quid in terram de!luat, aut ne plus
aequo quid in amicitiam congeratur. $A. /ertius vero ille !inis deterrumus, ut, quanti quisque se ipse
!aciat, tanti !iat ab amicis. Saepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes ampli!icandae
!ortunae !ractior. 9on est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed potius eniti et e!!icere,
ut amici iacentem animum e'citet inducatque in spem cogitationemque meliorem. Alius igitur !inis
verae amicitiae constituendus est, si prius, quid ma'ume repre"endere Scipio solitus sit, di'ero.
9egabat ullam vocem inimiciorem amicitiae potuisse reperiri quam eius, qui di'isset ita amare
oportere, ut si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse, ut "oc, quem ad modum putaretur, a
;iante esse dictum crederet, qui sapiens "abitus esset unus e septem; impuri cuiusdam aut ambitiosi
aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. Quonam enim modo quisquam amicus
esse poterit ei, cui se putabit inimicum esse posseG Quin etiam necesse erit cupere et optare, ut quam
saepissime peccet amicus, quo plures det sibi tamquam ansas ad repre"endendum; rursum autem
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 21
recte !actis commodisque amicorum necesse erit angi, dolere, invidere. &C. Quare "oc quidem
praeceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet; illud potius praecipiendum !uit, ut eam
diligentiam ad"iberemus in amicitiis comparandis, ut ne quando amare inciperemus eum, quem
aliquando odisse possemus. Quin etiam, si minus !elices in diligendo !uissemus, !erendum id Scipio
potius quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat.
T4((. &1. Qis igitur !inibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint, tum sit inter eos
omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla e'ceptione communitas, ut, etiam si qua !ortuna
acciderit ut minus iustae amicorum voluntates adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut
!ama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae dari
venia possit. 9ec vero neglegenda est !ama, nec mediocre telum ad res gerendas e'istimare oportet
benevolentiam civium; quam blanditiis et adsentando colligere turpe est; virtus, quam sequitur caritas,
minime repudianda est. &2. Sed 0saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia1
querebatur, quod omnibus in rebus "omines diligentiores essent; capras et oves quot quisque "aberet,
dicere posse, amicos quot "aberet, non posse dicere, et in illis quidem parandis ad"ibere curam, in
amicis eligendis neglegentis esse nec "abere quasi signa quaedam et notas, quibus eos, qui ad
amicitias essent idonei, iudicarent. Sunt igitur !irmi et stabiles et constantes eligendi; cuius generis est
magna penuria. +t iudicare di!!icile est sane nisi e'pertum; e'periendum autem est in ipsa amicitia. (ta
praecurrit amicitia iudicium tollitque e'periendi potestatem. &3. +st igitur prudentis sustinere ut
cursum, sic impetum benevolentiae, quo utamur quasi equis temptatis, sic amicitia e' aliqua parte
periclitatis moribus amicorum. Quidam saepe in parva pecunia perspiciuntur quam sint leves, quidam
autem, quos parva movere non potuit, cognoscuntur in magna. Sin erunt aliqui reperti, qui pecuniam
prae!erre amicitiae sordidum e'istiment, ubi eos inveniemus, qui "onores, magistratus, imperia,
potestates, opes amicitiae non anteponant, ut, cum e' altera parte proposita "aec sint, e' altera ius
amicitiae, non multo illa malintG (nbecilla enim est natura ad contemnendam potentiam; quam etiamsi
neglecta amicitia consecuti sint, obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta
amicitia. &. (taque verae amicitiae di!!icillime reperiuntur in iis, qui in "onoribus reque publica
versantur; ubi enim istum invenias, qui "onorem amici anteponat suoG QuidG "aec ut omittam, quam
graves, quam di!!iciles plerisque videntur calamitatum societates, ad quas non est !acile inventu qui
descendant. Quamquam +nnius recte8 Amicus certus in re incerta cernitur; tamen "aec duo levitatis et
in!irmitatis plerosque convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt aut in malis deserunt. Qui igitur
utraque in re gravem, constantem, stabilem se in amicitia praestiterit, "unc e' ma'ime raro genere
"ominum iudicare debemus et paene divino.
T4(((. &$. *irmamentum autem stabilitatis constantiaeque est eius, quem in amicitia quaerimus,
!ides; ni"il est enim stabile, quod in!idum est. Simplicem praeterea et communem et consentientem, id
est qui rebus isdem moveatur, eligi par est, quae omnia pertinent ad !idelitatem; neque enim !idum
potest esse multiple' ingenium et tortuosum, neque vero, qui non isdem rebus movetur naturaque
consentit, aut !idus aut stabilis potest esse. Addendum eodem est, ut ne criminibus aut in!erendis
delectetur aut credat oblatis, quae pertinent omnia ad eam, quam iam dudum tracto, constantiam. (ta
!it verum illud, quod initio di'i, amicitiam nisi inter bonos esse non posse. +st enim boni viri, quem
eundem sapientem licet dicere, "aec duo tenere in amicitia8 primum ne quid !ictum sit neve simulatum;
aperte enim vel odisse magis ingenui est quam !ronte occultare sententiam; deinde non solum ab
aliquo allatas criminationes repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum semper aliquid
e'istimantem ab amico esse violatum. &&. Accedat "uc suavitas quaedam oportet sermonum atque
morum, "audquaquam mediocre condimentum amicitiae. /ristitia autem et in omni re severitas "abet
illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad omnem comitatem
!acilitatemque proclivior.
T(T. &). +'istit autem "oc loco quaedam quaestio subdi!!icilis, num quando amici novi, digni amicitia,
veteribus sint anteponendi, ut equis vetulis teneros anteponere solemus. (ndigna "omine dubitatioB
9on enim debent esse amicitiarum sicut aliarum rerum satietates; veterrima quaeque, ut ea vina, quae
vetustatem !erunt, esse debet suavissima; verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul
edendos esse, ut amicitiae munus e'pletum sit. &,. 9ovitates autem si spem ad!erunt, ut tamquam in
"erbis non !allacibus !ructus appareat, non sunt illae quidem repudiandae, vetustas tamen suo loco
conservanda; ma'ima est enim vis vetustatis et consuetudinis. Quin ipso equo, cuius modo !eci
mentionem, si nulla res impediat, nemo est, quin eo, quo consuevit, libentius utatur quam intractato et
novo. 9ec vero in "oc, quod est animal, sed in iis etiam, quae sunt inanima, consuetudo valet, quon
locis ipsis delectemur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus.
&A. Sed ma'imum est in amicitia superiorem parem esse in!eriori. Saepe enim e'cellentiae
quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege. 9umquam se ille %"ilo, numquam
@upilio, numquam Mummio anteposuit, numquam in!erioris ordinis amicis, Q. vero Ma'imum !ratrem,
egregium virum omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat aetate, tamquam superiorem colebat
suosque omnes per se posse esse ampliores volebat. )C. Quod !aciendum imitandumque est
omnibus, ut, si quam praestantiam virtutis, ingenii, !ortunae consecuti sint, inpertiant ea suis
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 22
communicentque cum pro'imis, ut, si parentibus nati "umilibus, si propinquos "abeant inbecilliore vel
animo vel !ortuna, eorum augeant opes eisque "onori sint et dignitati. Mt in !abulis, qui aliquamdiu
propter ignorationem stirpis et generis in !amulatu !uerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum
!ilii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos patres multos annos esse du'erunt. Quod est
multo pro!ecto magis in veris patribus certisque !aciendum. *ructus enim ingenii et virtutis omnisque
praestantiae tum ma'umus capitur, cum in pro'umum quemque con!ertur.
TT. )1. Mt igitur ii, qui sunt in amicitiae coniunctionisque necessitudine superiores, e'aequare se
cum in!erioribus debent, sic in!eriores non dolere se a suis aut ingenio aut !ortuna aut dignitate
superari. Quorum plerique aut queruntur semper aliquid aut etiam e'probrant, eoque magis, si "abere
se putant, quod o!!iciose et amice et cum labore aliquo suo !actum queant dicere. Pdiosum sane
genus "ominum o!!icia e'probrantium; quae meminisse debet is, in quem conlata sunt, non
commemorare, qui contulit. )2. Quam ob rem, ut ii, qui superiores sunt, summittere se debent in
amicitia, sic quodam modo in!eriores e'tollere. Sunt enim quidam, qui molestas amicitias !aciunt, cum
ipsi se contemni putant; quod non !ere contingit nisi iis, qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui "ac
opinione non modo verbis, sed etiam opere levandi sunt. )3. /antum autem cuique tribuendum,
primum quantum ipse e!!icere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves,
sustinere. 9on enim neque tu possis, quamvis e'cellas, omnes tuos ad "onores amplissimos
perducere, ut Scipio %. @upilium potuit consulem e!!icere, !ratrem eius L. non potuit. Quodsi etiam
possis quidvis de!erre ad alterum, videndum est tamen, quid ille possit sustinere.
). Pmnino amicitiae conroboratis iam con!irmatisque et ingeniis et aetatibus iudicandae sunt, nec,
si qui ineunte aetate venandi aut pilae studiosi !uerunt, eos "abere necessarios, quos tum eodem
studio praeditos dile'erunt. (sto enim modo nutrices et paedagogi iure vetustatis plurimum
benevolentiae postulabunt; qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo aestimandi. Aliter
amicitiae stabiles permanere non possunt. :ispares enim mores disparia studia sequuntur, quorum
dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse
non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta ma'ima potest esse, morum studiorumque distantia.
)$. @ecte etiam praecipi potest in amicitiis, ne intemperata quaedam benevolentia, quod persaepe !it,
impediat magnas utilitates amicorum. 9ec enim, ut ad !abulas redeam, /roiam 9eoptolemus capere
potuisset, si L#comedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire
voluisset. +t saepe incidunt magnae res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impdire vult, quod
desiderium non !acile !erat, is et in!irmus est mollisque natura et ob eam ipsam causam in amicitia
parum iustus. )&. Atque in omni re considerandum est, et quid postules ab amico et quid patiare a te
impetrari.
TT(. +st etiam quaedam calamitas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria; iam enim a
sapientium !amiliaritatibus ad vulgares amicitias oratio nostra delabitur. +rumpunt saepe vitia
amicorum tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet in!amia. /ales igitur
amicitiae sunt remissione usus eluendae et, ut Catonem dicere audivi, dissuendae magis quam
discindendae, nisi quaedam admodum intolerabilis iniuria e'arserit, ut neque rectum neque "onestum
sit nec !ieri possit, ut non statim alienatio disiunctioque !aciunda sit. )). Sin autem aut morum aut
studiorum commutatio quaedam, ut !ieri solet, !acta erit aut in rei publicae partibus dissensio
intercesserit 0loquor enim iam, ut paulo ante di'i, non de sapientium, sed de communibus amicitiis1,
cavendum erit, ne non solum amicitiae depositae, sed etiam inimicitiae susceptae videantur. 9i"il est
enim turpius quam cum eo bellum gerere, quocum !amiliariter vi'eris. Ab amicitia Q. %ompei meo
nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, quae erat in re publica, alienatus
est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter, auctoritate et o!!ensione animi non acerba. ),.
Quam ob rem primum danda opera est, ne qua amicorum discidia !iant; sin tale aliquid evenerit, ut
e'tinctae potius amicitiae quam oppressae videantur. Cavendum vero, ne etiam in graves inimicitias
convertant se amicitiae; e' quibus iurgia, maledicta, contumeliae gignuntur. Quae tamen si tolerabiles
erunt, !erendae sunt, et "ic "onos veteri amicitiae tribuendus, ut is in culpa sit, qui !aciat, non, qui
patiatur iniuriam.
Pmnino omnium "orum vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisio, ut ne nimis
cito diligere incipiant neve non dignos. )A. :igni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa, cur
diligantur. @arum genus. +t quidem omnia praeclara rara, nec quicquam di!!icilius quam reperire, quod
sit omni e' parte in suo genere per!ectum. Sed plerique neque in rebus "umanis quicquam bonum
norunt, nisi quod !ructuosum sit, et amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, e' quibus
sperant se ma'umum !ructum esse capturos. ,C. (ta pulc"errima illa et ma'ume naturali carent
amicitia per se et propter se e'petita nec ipsi sibi e'emplo sunt, "aec vis amicitiae et qualis et quanta
sit. (pse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem e'igat caritatis suae, sed quod
per se sibi quisque carus est. Quod nisi idem in amicitiam trans!eretur, verus amicus numquam
reperietur; est enim is, qui est tamquam alter idem. ,1. Quodsi "oc apparet in bestiis, volucribus,
nantibus, agrestibus, cicuribus, !eris, primum ut se ipsae diligant 0id enim pariter cum omni animante
nascitur1, deinde ut requirant atque adpetant, ad quas se adplicent eiusdem generis animantis, idque
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 23
!aciunt cum desiderio et cum quadam similitudine amoris "umani, quanto id magis in "omine !it naturaB
qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut e!!iciat paene unum e'
duobus.
TT((. ,2. Sed plerique perverse, ne dicam inpudenter, "abere talem amicum volunt, quales ipsi esse
non possunt, quaeque ipsi non tribuunt amicis, "aec ab iis desiderant. %ar est autem primum ipsum
esse virum bonum, tum alterum similem sui quaerere. (n talibus ea, quam iam dudum tractamus,
stabilitas amicitiae con!irmari potest, cum "omines benevolentia coniuncti primum cupiditatibus iis,
quibus ceteri serviunt, imperabunt, deinde aequitate iustitiaque gaudebunt, omniaque alter pro altero
suscipiet, neque quicquam unquam nisi "onestum et rectum alter ab altero postulabit, neque solum
colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur. 9am ma'umum ornamentum amicitiae tollit, qui e' ea
tollit verecundiam. ,3. (taque in iis perniciosus est error, qui e'istumant lubidinum peccatorumque
omnium patere in amicitia licentiam; virtutum amicitia adiutri' a natura data est, non vitiorum comes,
ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea, quae summa sunt, pervenire, coniuncta et consociata
cum altera perveniret. Quae si quos inter societas aut est aut !uit aut !utura est, eorum est "abendus
ad summum naturae bonum optumus beatissimusque comitatus. ,. Qaec est, inquam, societas, in
qua omnia insunt, quae putant "omines e'petenda, "onestas, gloria, tranquillitas animi atque
iucunditas, ut et, cum "aec adsint, beata vita sit et sine "is esse non possit. Quod cum optumum
ma'umumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam neque ullam
rem e'petendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos "abere arbitrantur, tum se
denique errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus e'periri cogit. ,$. Quocirca 0dicendum est
enim saepius1, cum iudicaris, diligere oportet, non, cum dile'eris, iudicare. Sed cum multis in rebus
neglegentia plectimur, tum ma'ime in amicis et diligendis et colendis; praeposteris enim utimur
consiliis et acta agimus, quod vetamur vetere proverbio. 9am implicati ultro et citro vel usu diuturno
vel etiam o!!iciis repente in medio cursu amicitias e'orta aliqua o!!ensione disrumpimus.
TT(((. ,&. Quo etiam magis vituperanda est rei ma'ime necessariae tanta incuria. Mna est enim
amicitia in rebus "umanis, de cuius utilitate omnes uno ore consentiunt. Quamquam a multis virtus
ipsa contemnitur et venditatio quaedam atque ostentatio esse dicitur; multi divitias despiciunt, quos
parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; "onores vero, quorum cupiditate quidam
in!lammantur, quam multi ita contemnunt, ut ni"il inanius, ni"il esse levius e'istimentB (temque cetera,
quae quibusdam admirabilia videntur, permulti sunt qui pro ni"ilo putent; de amicitia omnes ad unum
idem sentiunt, et ii, qui ad rem publicam se contulerunt, et ii, qui rerum cognitione doctrinaque
delectantur, et ii, qui suum negotium gerunt otiosi, postremo ii, qui se totos tradiderunt voluptatibus,
sine amicitia vitam esse nullam, si modo velint aliqua e' parte liberaliter vivere. ,). Serpit enim nescio
quo modo per omnium vitas amicitia nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse e'pertem sui.
Quin etiam si quis asperitate ea est et inmanitate naturae, congressus ut "ominum !ugiat atque oderit,
qualem !uisse At"enis /imonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat
aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis suae. Atque "oc ma'ime iudicaretur, si quid tale posset
contingere, ut aliquis nos deus e' "ac "ominum !requentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret
atque ibi suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam et copiam "ominis omnino
aspiciendi potestatem eriperet. Quis tam esset !erreus, qui eam vitam !erre posset, cuique non
au!erret !ructum voluptatum omnium solitudoG ,,. 4erum ergo illud est, quod a /arentino Arc"#ta, ut
opinor, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum8 -si quis in caelum
ascendisset naturamque mundi et pulc"ritudinem siderum perspe'isset, insuavem illam admirationem
ei !ore; quae iucundissima !uisset, si aliquem, cui narraret, "abuisset.- Sic natura solitarium ni"il amat
semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur; quod in amicissimo quoque dulcissimum est.
TT(4. Sed cum tot signis eadem natura declaret, quid velit, anquirat, desideret, tamen
obsurdescimus nescio quo modo nec ea, quae ab ea monemur, audimus. +st enim varius et multiple'
usus amicitiae, multaeque causae suspicionum o!!ensionumque dantur, quas tum evitare, tum elevare,
tum !erre sapientis est; una illa subeunda o!!ensio est, ut et utilitas in amicitia et !ides retineatur8 nam
et monendi amici saepe sunt et obiurgandi, et "aec accipienda amice, cum benevole !iunt. ,A. Sed
nescio quo modo verum est, quod in Andria !amiliaris meus dicit8
Pbsequium amicos, veritas odium parit.
Molesta veritas, siquidem e' ea nascitur odium, quod est venenum amicitiae, sed obsequium multo
molestius, quod peccatis indulgens praecipitem amicum !erri sinit; ma'uma autem culpa in eo, qui et
veritatem aspernatur et in !raudem obsequio inpellitur. Pmni igitur "ac in re "abenda ratio et diligentia
est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut obiurgatio contumelia careat; in obsequio autem, quoniam
/erentiano verbo lubenter utimur, comitas adsit, adsentatio, vitiorum adiutri', procul amoveatur, quae
non modo amico, sed ne libero quidem digna est; aliter enim cum t#ranno, aliter cum amico vivitur. AC.
Cuius autem aures clausae veritati sunt, ut ab amico verum audire nequeat, "uius salus desperanda
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 2
est. Scitum est enim illud Catonis ut multa8 -melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos
amicos, qui dulces videantur; illos verum saepe dicere, "os numquam.- Atque illud absurdum, quod ii,
qui monentur, eam molestiam, quam debent capere, non capiunt, eam capiunt, qua debent vacare;
peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste !erunt; quod contra oportebat delicto dolere,
correctione gaudere.
TT4. A1. Mt igitur et monere et moneri proprium est verae amicitiae et alterum libere !acere, non
aspere, alterum patienter accipere, non repugnanter, sic "abendum est nullam in amicitiis pestem
esse maiorem quam adulationem, blanditiam, adsentationem; quamvis enim multis nominibus est "oc
vitium notandum levium "ominum atque !allacium ad voluntatem loquentium omnia, ni"il ad veritatem.
A2. Cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est 0tollit enim iudicium veri idque adulterat1, tum
amicitiae repugnat ma'ime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiae valere non potest. 9am
cum amicitiae vis sit in eo, ut unus quasi animus !iat e' pluribus, qui id !ieri poterit, si ne in uno quidem
quoque unus animus erit idemque semper, sed varius, commutabilis, multiple'G A3. Quid enim potest
esse tam !le'ibile, tam devium quam animus eius, qui ad alterius non modo sensum ac voluntatem,
sed etiam vultum atque nutum convertiturG
9egat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mi"i Pmnia adsentari,
ut ait idem /erentius, sed ille in .nat"onis persona, quod amici genus ad"ibere omnino levitatis est.
A. Multi autem .nat"onum similes cum sint loco, !ortuna, !ama superiores, "orum est adsentatio
molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas. A$. Secerni autem blandus amicus a vero et internosci
tam potest ad"ibita diligentia quam omnia !ucata et simulata a sinceris atque veris. Contio, quae e'
imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, id est adsentatorem et levem
civem, et inter constantem, severum et gravem. A&. Quibus blanditiis C. %apirius nuper in!luebat in
auris contionis, cum !erret legem de tribunis plebis re!iciendisB :issuasimus nos; sed ni"il de me, de
Scipione dicam lubentius. Quanta illa, di inmortales, !uit gravitas, quanta in oratione maiestasB ut !acile
ducem populi @omani, non comitem diceres. Sed ad!uistis, et est in manibus oratio. (taque le'
popularis su!!ragiis populi repudiata est. Atque, ut ad me redeam, meministis, Q. Ma'umo, !ratre
Scipionis, et L. Mancino consulibus quam popularis le' de sacerdotiis C. Licini Crassi videbatur;
cooptatio enim collegiorum ad populi bene!icium trans!erebatur; atque is primus instituit in !orum
versus agere cum populo. /amen illius vendibilem orationem religio deorum inmortalium nobis
de!endentibus !acile vincebat. Atque id actum est praetore me quinquennio ante, quam consul sum
!actus; ita re magis quam summa auctoritate causa illa de!ensa est.
TT4(. A). Quodsi in scaena, id est in contione, in qua rebus !ictis et adumbratis loci plurimum est,
tamen verum valet, si modo id pate!actum et inlustratum est, quid in amicitia !ieri oportet, quae tota
veritate perpenditurG (n qua nisi, ut dicitur, apertum pectus videas tuumque ostendas, ni"il !idum, ni"il
e'ploratum "abeas, ne amare quidem aut amari, cum, id quam vere !iat, ignores. Quamquam ista
adsentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui eam recipit atque ea
delectatur. (ta !it, ut is adsentatoribus pate!aciat aures suas ma'ime, qui ipse sibi adsentetur et se
ma'ime ipse delectet. A,. Pmnino est amans sui virtus; optume enim se ipsa novit, quamque amabilis
sit, intellegit. +go autem non de virtute nunc loquor, sed de virtutis opinione. 4irtute enim ipsa non tam
multi praediti esse quam videri volunt. Qos delectat adsentatio, "is !ictus ad ipsorum voluntatem sermo
cum ad"ibetur, orationem illam vanam testimonium esse laudum suarum putant. 9ulla est igitur "aec
amicitia, cum alter verum audire non vult, alter ad mentiendum paratus est. 9ec parasitorum in
comoediis adsentatio !aceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi.
Magnas vero agere gratias /"ais mi"iG
Satis erat respondere8 -magnas-; -ingentes,- inquit. Semper auget adsentator id, quod is, cuius ad
voluntatem dicitur, vult esse magnum. AA. Quam ob rem, quamquam blanda ista vanitas apud eos
valet, qui ipsi illam adlectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut
animadvertant, ne callida adsentatione capiantur. Aperte enim adulantem nemo non videt, nisi qui
admodum est e'cors; callidus ille et occultus ne se insinuet, studiose cavendum est; nec enim
!acillime adgnoscitur, quippe qui etiam adversando saepe adsentetur et litigare se simulans blandiatur
atque ad e'tremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui inlusus sit, plus vidisse videatur. Quid
autem turpius quam inludiG Quod ut ne accidat, magis cavendum est.
Mt me "odie ante omnes comicos stulto senes
4ersaris atque inlusseris lautissume.
1CC. Qaec enim etiam in !abulis stultissima persona est inprovidorum et credulorum senum. Sed
nescio quo pacto ab amicitiis per!ectorum "ominum, id est sapientium 0de "ac dico sapientia, quae
Marcus Tullius Cicero: Laelius de Amicitia 2$
videtur in "ominem cadere posse1, ad leves amicitias de!lu'it oratio. Quam ob rem ad illa prima
redeamus eaque ipsa concludamus aliquando.
!!VII. 4irtus, virtus, inquam, C. *anni, et tu, Q. Muci, et conciliat amicitias et conservat. (n ea est enim
convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; quae cum se e'tulit et ostendit suum lumen et
idem aspe'it adgnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit illud, quod in altero est; e' quo
e'ardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando; amare autem ni"il est aliud
nisi eum ipsum diligere, quem ames, nulla indigentia, nulla utilitate quaesita; quae tamen ipsa
ec!lorescit e' amicitia, etiamsi tu eam minus secutus sis. 1C1. Qac nos adulescentes benevolentia
senes illos, L. %aulum, M. Catonem, C. .alum, %. 9asicam, /i. .racc"um, Scipionis nostri socerum,
dile'imus, "aec etiam magis elucet inter aequales, ut inter me et Scipionem, L. *urium, %. @upilium,
Sp. Mummium. 4icissim autem senes in adulescentium caritate adquiescimus, ut in vestra, ut in Q.
/uberonis; equidem etiam admodum adulescentis %. @utili, A. 4ergini !amiliaritate delector.
Quoniamque ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut alia e' alia aetas oriatur, ma'ume
quidem optandum est, ut cum aequalibus possis, quibuscum tamquam e carceribus emissus sis, cum
isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire. 1C2. Sed quoniam res "umanae !ragiles caducaeque sunt,
semmper aliqui anquirendi sunt, quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benevolentiaque
sublata omnis est e vita sublata iucunditas. Mi"i quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit
tamen semperque vivet; virtutem enim amavi illius viri, quae e'tincta non est; nec mi"i soli versatur
ante oculos, qui illam semper in manibus "abui, sed etiam posteris erit clara et insignis. 9emo
umquam animo aut spe maiora suscipiet, qui sibi non illius memoriam atque imaginem proponendam
putet. 1C3. +quidem e' omnibus rebus, quas mi"i aut !ortuna aut natura tribuit, ni"il "abeo, quod cum
amicitia Scipionis possim comparare. (n "ac mi"i de re publica consensus, in "ac rerum privatarum
consilium, in eadem requies plena oblectationis !uit. 9umquam illum ne minima quidem re o!!endi,
quod quidem senserim, ni"il audivi e' eo ipse, quod nollem; una domus erat, idem victus, isque
communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque communes. 1C. 9am
quid ego de studiis dicam cognoscendi semper aliquid atque discendiG (n quibus remoti ab oculis
populi omne otiosum tempus contrivimus. Quarum rerum recordatio et memoria si una cum illo
occidisset, desiderium coniunctissimi atque amantissimi viri !erre nullo modo possem. Sed nec illa
e'tincta sunt alunturque potius et augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus
essem, magnum tamen ad!ert mi"i aetas ipsa solacium. :iutius enim iam in "oc desiderio esse non
possum. Pmnia autem bravia tolerabilia esse debent, etiamsi magna sunt.
Qaec "abui de amicitia quae dicerem. 4os autem "ortor, ut ita virtutem locetis, sine qua amicitia
esse non potest ut ea e'cepta ni"il amicitia praestabilius putetis.
1
socer, eri m Sc"Eiegervater
<
memoriter Adv. 0memor1 aus dem .edFc"tnis, ausEendig
*
iucundus, a, um 0iuvo1 liebensE<rdig, "eiter
4
commodus, a, um 0cum modo J mit MaU1 6Eec3mFUig, passend, geeignet, bequem, leic"t
5
emic"clium, i n 0"albrunder1 Le"nsessel
+
capitalis, e 0caput1 LebensJ, /odesJ; tOdlic", verderblic"
7
gener, generi m Sc"Eiegerso"n, Sc"Eager
8
arbitratus, us m 0arbitror1 03lass. nur im Abl. Sg.1 .utd<n3en, 5ill3<r; arbitratu >meo; Sullae? nac" .utd<n3en, nac" ;elieben