Sie sind auf Seite 1von 30

SKI

KS. RYSZARD KNAPIN


Wydzia Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Instytut Historii Sztuki
Katedra Historii Sztuki Koscielnej

Studia Warminskie
XXXIX (2002)

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI


ENIA MOTYWU IKONOGRAFICZNEGO
PRZEOBRAZ
MATER MISERICORDIAE
T r e s c: I. Nazwa. II. Pokrow wschodni odpowiednik obrazu Maryi Mater Misericordiae.
III. Palladion Maryjna Opiekunka miast i panstw Wschodu i Zachodu. IV. Mater Misericordiae
w sztuce zachodniej. V. Rola zakonow i mistykow w rozwoju ikonografii Mater Misericordiae.
VI. Maria Mater Omnium. VII. Cechy formalne i atrybuty ikonografii obrazow Mater
Misericordiae. VIII. Przeobraz enia i adaptacje ikonografii Mater Misericordiae. Riasunto

I. NAZWA
Przedstawienia ikonograficzne okreslane jako Mater Misericordiae sa niekiedy
identyczne z wizerunkami Matki Bozej Paszcza Opiekunczego i maja swe odpowiedniki w roz nych jezykach: Madonna del manto, Madonna del soccorso,
Madonna delle grazie, Vierge au manteau, Vierge de Bon-Secours, Notre Dame
mantele, Schutzmantelmadonna. Sa one zwiazane z tytuem Opieki Najswietszej
Maryi Panny (Madonna del Suffraggio), ktory posiada odlege korzenie, siegajace
poczatkow chrzescijanstwa. Niektorzy acza jego geneze z powstaniem najstarszej
modlitwy ku czci Bogurodzicy: Sub tuum praesidium confugimus Pod Twoja
obrone uciekamy sie, ktora datowana jest na III lub IV wiek1.
Badania nad geneza tytuu Mater Misericordiae prowadzono w dwoch paszczyznach: teologicznej i historyczno-ikonograficznej 2. W warstwie pierwszej waz na role odegrao ksztatowanie sie doktryny wiary o posrednictwie Maryi, okreslonej w pismach teologow i na soborach. Drugim czynnikiem byy opisy wizji
mistykow i zakonne legendy. Pod ich wpywem dokonywaa sie ewolucja ikonograficzna, bedaca przedmiotem niniejszego opracowania3.
1
W najstarszych brewiarzach modlitwa ta wystepowaa acznie z Litania do Maryi Panny, zob.
Th. M a a s-E w e r d, Sub tuum praesidium, w: ML, t. VI, s. 327 n.
2
M. G e b a r o w i c z, Mater Misericordiae Pokrow Pokrowa w sztuce i legendzie
srodkowo-wschodniej Europy, Wrocaw Warszawa Krakow 1982, s. 12.
3
Podstawowymi dla tematu rozprawami sa: P. P e r d r i z e t, La Vierge de Misricorde. Etude dun
thme iconographique, Paris 1908; W. D e o n n a, La Vierge de misricorde, Revue de lhistoir des
religions (Annales du muse Guimet), 1916, s. 189227; V. S u s s m a n n, Maria mit dem Schutzmantel,
Marburger Jahrbuch fr Kunstwissenschaft 5(1929), s. 285351; E. M l e, Lart religieux de la fin du
Moyen ge en France; tude sur liconographie de Moyen ge sur ses dinspiration, Paris 1949;
L. R a u, Iconographie de lart chrtien, t. 2, Paris 1957, s. 112120; D. P a r e l l o, Schutzmantelmadonna, w: ML, t. VI, s. 82.

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

132

II. POKROW WSCHODNI ODPOWIEDNIK


OBRAZU MARYI MATER MISERICORDIAE
W Kosciele bizantynskim podstawy teologiczne dla idei Opieki Maryi odnajdujemy w homilii Jana Damascenskiego (Homilia 8), w pismach Andrzeja z Krety
(Oratio 14) oraz w siegajacych IV wieku modlitwach o odpuszczenie grzechow za
posrednictwem Maryi, utrzymanych w duchu najstarszej modlitwy Sub tuum
praesidium confugimus. Efrem Syryjczyk (ok. 306 ok. 373) nazwa Maryje szata
okrywajaca Syna Jezusa Chrystusa (Hymni de Nativitate 9,12)4.
Oprocz przesanek teologicznych kult Bogurodzicy-Opiekunki zwiazany by
z relikwia chusty Maryi Panny (maforion), przechowywana od V wieku w swietej
skrzynce w kosciele Matki Boz ej w Blachernach, na przedmiesciu Konstantynopola, gownym miejscu kultu Patronki miasta5. Dla upamietnienia tego zdarzenia ustanowiono w VII wieku swieto Zozenia szaty Bogarodzicy, obchodzone
2 lipca. Obecnosci tej relikwii przypisano ocalenie Konstantynopola podczas
oblez enia przez Awarow w 626 r. W przekonaniu wiernych obecnosc maforionu
miaa chronic miasto przed barbarzyncami, przed dz uma i trzesieniami ziemi oraz
przed wojna domowa. Z Konstantynopola czesc dla maforionu przeniesiono w XII
wieku na Rus, gdzie 1 pazdziernika obchodzone jest ono jako swieto Pokrowy.
W oficjum tego dnia znajduja sie nastepujace inwokacje do Maryi:
Okryj nas, o Krolowo, welonem Twego miosierdzia. Opieko i obrono ludzi,
opieko i mocy wierzacych. Za Twoim wstawiennictwem prawowierni krolowie
zostaja koronowani; przez Ciebie odnosza zwyciestwo nad poganami, Ty
bowiem okrywasz ich welonem Twego miosierdzia. Pomocy wierzacych carow
w walkach i obrono w wojnach, opieko swiata6.

Zachodniochrzescijanska idea okreslajaca Maryje jako Matke Miosierdzia,


znajduje na Wschodzie odpowiednik w ruskim okresleniu Pokrow lub ukrainskim
Pokrowa. Nazwa ta wystepuje w hymnie okreslanym po grecku Akathistos (rus.
Akafyst Prebagosowiennej Wadyczicje Naszej Bogorodzice i Prisnodiewie Marii), ktorego autorstwo i czas powstania sa roz nie okreslane, a datowanie rozciaga
sie na okres pomiedzy koncem IV i poczatkiem IX wieku7. W szostym ikosie
pozdrawia sie Maryje wezwaniem: Radujsja, pokrowe miru, szirszij obaka (pol.
Witaj, osono nad swiatem szersza niz obok). Jest tu aluzja do oboku, towarzysza4

CSCO, vol. 186187/Syr 8283, Paris Louvain 1959.


B. S z a f r a n i e c, Matka Boska askawa, w: K.S. M o i s a n, B. S z a f r a n i e c, Maryja
Oredowniczka wiernych, t. 2, Warszawa 1987; J. D e l u m e a u, Skrzyda anioa. Poczucie bezpieczenstwa w duchowosci czowieka Zachodu w dawnych czasach, tum. A. Kurys, Warszawa 1998, s. 272 n.
6
Cyt. za: J. D e l u m e a u, jw., s. 273.
7
Jako autorow, ktorym przypisuje sie uoz enie poetyckich strof Akatystu wymienia sie Romana
Melodosa (1 po. VI w.), patriarche Sergiusza (610638) lub patriarche Germanosa (715730).
Jednoczesnie mowi sie o nieznanym archetypie, pochodzacym byc moz e z konca IV w. K. O n a s c h,
Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichworten unter Berksichtigung der Alten Kirche, Leipzig 1981,
s. 309; Th. N i k o l a o u, Akathistos, w: ML, t. I, s. 66 n. Ok. 800 r. hymn przetumaczono na acine.
Wiodacy kondakion, w ktorym Maryja nazwana jest Zwycieska Hetmanka zosta dodany po ocaleniu
Konstantynopola w 626 r. Patriarcha Photius, (Homilia 4, cap. 4; 7) wprowadzi nowe tresci w zwiazku
ze zwyciestwem w roku 860.
5

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

133

cego Izraelitom podczas wedrowki do Ziemi Obiecanej. By on znakiem Opieki


Boskiej nad wybranym Ludem Przymierza8. Hymnopiewca porownujac Maryje do
oboku, wywyz sza Jej Opieke ponad zasieg oboku ochraniajacego jedynie lud
Izraela i przenosi go na cay swiat9.
Terminu Pokrow uz ywa sie takz e na okreslenie idei Opieki Boskiej. W takim
znaczeniu uz yto go w Akatyscie Najsodszego Pana Naszego Jezusa Chrystusa (rus.
Akafyst Sadczajszemu Gospodu Naszemu Jisusu Chrystu). Opieka nad swiatem
przypisana jest Jezusowi Chrystusowi, okrywajacemu radoscia grzesznych ludzi:
Jisusie, pokrowie radosti, pokryj mija niedostojnawo10.
W X wieku kult Pokrowy rozwina sie pod wpywem wizji Andrzeja Szalonego
( 936), ktora mia przez yc w Konstantynopolu podczas modlitwy w kosciele
blachernenskim11. Opowiada on o zjawieniu sie Matki Boz ej w pozie orantki, we
wnetrzu koscioa wypenionego wiernymi. Otacza Ja okazay orszak swietych.
Jako znak opieki nad ludzmi Maryja rozpostara na swych rekach chuste, tzw.
maforion, okrywajaca Jej gowe i ramiona12.
Widzenie Andrzeja Szalonego zainspirowao ikonopisow tworzacych ikony.
W sztuce ruskiej przyjey sie dwa rodzaje ikonografii Pokrowy. W pierwszym
przypadku Maryja-Orantka sama podtrzymuje maforion nad wiernymi, zgromadzonymi w nawie swiatyni. W drugiej odmianie Maryja stoi ukazana frontalnie pod
sklepieniem koscioa, nad Nia anioowie rozposcieraja welon, a ponad maforionem,
tuz pod kluczem sklepienia widoczny jest bogosawiacy wiernych Chrystus. Ten
podwojny kanon ikonograficzny przetrwa do naszych czasow13.
Jak ze wschodniej Pokrowy zrodzi sie na Zachodzie paszcz Opieki Maryi?
Zanim na to odpowiemy, trzeba przypomniec jeszcze jeden topos literacki, rodem
z Konstantynopola, ktory wnios nowe akcenty w idee Opieki Maryi.

8
Grecki zwrot skepe tou kosmou w tumaczeniu ruskim zosta oddany przez pokrow miru, tzn.
osona swiata. Okreslenie to zostao przeniesione na Maryje jako Opiekunke rozposcierajaca ochronna
chuste (maforion) nad swiatem. W sredniowieczu i w czasach nowoz ytnych przetrwa idea opieki
i ochrony przez Maryje, lecz motyw chusty zostanie zastapiony tarcza lub puklerzem.
9
Por. komentarz do wydania: Akathistos. Hymnen der Ostkirche, hrsg. H. G o l t z, Leipzig 1988,
s. 60, 194.
10
W tumaczeniu niemieckim oddano to sowami: Jesus, Du Schutzmantel der Frhlichkeit,
schtze mich Unwrdigen, por.: Akathistos. Hymnen der Ostkirche, jw., s. 132.
11
w. Andrzej Szalony (ros. Jurodowyj), prawdopodobnie pochodzenia trackiego, mia nalezec do
S
grupy duchowych szalencow dla Chrystusa, z yjacych w Konstantynopolu w dobrowolnym ubostwie,
poniz eniu, woczegostwie. Wizja zostaa opisana w z ywocie znanym na Rusi juz w poowie XI w.
C. M o r a w a, Andreas der Narr, w: LchI, t. II, Rom Freiburg Basel Wien 1968, k. 157 n.; Por.
M. G e b a r o w i c z, jw., s. 80 nn.
12
Opis podaja Acta sanctorum, Anvers 1688, t. 6, maj, s. 87: J. D e l u m e a u, jw., s. 272 n.
13
D. L a t h o u d, Le thme iconographique du Pokrov de la Vierge, w: Mlanges Uspenski, Paris
1932, s. 302314; M. G e b a r o w i c z, jw., s. 11, 91. Autor omawia wszechstronnie ikonosfere tematu
Opieki Najswietszej Maryi Panny, tamz e wskazania bibliograficzne, s. 80 nn.

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

134

III. PALLADION MARYJA OPIEKUNKA


STW WSCHODU i ZACHODU
MIAST i PAN
W dotychczasowych rozwaz aniach daje sie zauwaz yc, iz idea Opieki Boskiej
zostaa przeniesiona na Maryje. W tradycji bizantynskiej przetrwaa legenda
o Matce Boz ej, ktora podczas oblez enia Konstantynopola przez Awarow w 626 r.
obchodzia miasto, osaniajac je swym paszczem14. Stad wywodzi sie nadawany
obrazom Maryi tytu palladium, oznaczajacy przedstawienie, ktorego funkcja jest
obrona miasta przed najezdzca15. Tak rozumianej idei patronatu odpowiada zwyczaj umieszczania wizerunkow maryjnych lub innych swietych na bramach miejskich16.
Topos o cudownej obronie miasta przez Maryje sta sie popularny na Zachodzie. Spotykamy go w opisie oblez enia Chartres w 911 r. oraz innych miast
Francji17. W Chartres obroncy uz yli w funkcji palladium relikwii tuniki Matki
Boz ej, obnoszac ja w procesji jak sztandar. Oslepieni Jej blaskiem przeciwnicy
atwo poddawali sie w niewole i rozproszeni odstapili od bitwy18. Podobne
opowiadania zwiazane sa z klasztorem Mont-St-Michel, ktory Maryja osania
swym paszczem przed zniszczeniem przez fale Atlantyku. Moz na by przytaczac
kolejne przykady swiadczace o przeniesieniu tego toposu na wiele innych
klasztorow i miast. Wymownym tego swiadectwem sa choragwie namalowane
przez Benedetta Bonfigli ( 1496) dla kilku koscioow w Perugii, w okresie
szalejacej w okolicy zarazy. Jest na nich przedstawiona monumentalna postac
Matki Miosierdzia w otoczeniu swietych patronow, pod poami Jej paszcza
chronia sie przedstawiciele zakonow i mieszkancy miasta, ktorego panorama
widnieje u dou kompozycji.
Kult Maryi Paszcza Opiekunczego w poaczeniu z motywem palladionu,
wiadczy
osiagna szeroki zasieg. Jego obecnosc stwierdza sie takz e w Polsce. S
o tym zachowana ikonografia i okolicznosciowe teksty. W jednym z XVIII-wiecznych dominikanskich kazan, goszonych we Lwowie w czasie atakow
tureckich, kaznodzieja przemawia tymi sowy:
Ta jest, ktora Holofernesa, prawowiernych chrzescijan nieprzyjaciela, pospolitego krwi niewinnej zaroka, Bisurmana, przy bramach tego miasta w roku
1672 trupem poozya. Juz nadwatlone way, zamane mury, obalone baszty
przez rozwaliny otwieray wejscie, sama nadzieja dalszej obrony upada. Gdy
dnia dwudziestego dziewiatego sierpnia stanea na obrone Maryja, niewidzialna pieknoscia i bogatym ozdobiona paszczem, przechodzac sie po waach,
14

B. S z a f r a n i e c, Matka Boska w paszczu opiekunczym, w: K.S. M o i s a n, B. S z a f r a n i e c, jw., s. 13, powoujac sie na Perdrizeta (jw., s. 23), przytacza legendarny przykad z VII w., sw.
Kolumbana, ktory swoim paszczem osoni wojska saksonskie w czasie jednej z bitew. Miaby to byc
poczatek motywu paszcza opieki w sztuce.
15
Idea oddawania czci Maryi jako Opiekunce miasta lub panstwa znalaza traktatowa wersje
w dziele Panoplia Mariana, ktore uoz y w 1746 r. Johannes B. Ketwigh; zob. G. S l l, jw., s. 208.
16
W tej funkcji wystepuja obrazy roz nych swietych. Czesto od nich pochodza nazwy bram, jak np.
w Krakowie Brama Florianska.
17
M. V l o b e r g, La Vierge Notre Mdiatrice, Grenoble 1938, s. 111 nn.
18
Gregorius T u r o n e n s i s, De gloria martyrum, I,10 (PL 71,714).

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

135

z jednej strony w nabozne ku sobie pogladajac Miasto, z drugiej gromy


i pioruny w hardego Turczyna oboz rzucajace. Czesc ich poozywszy trupem,
czesc rozpedziwszy, mia Miastu przywrocia swobode19.

W czasie najazdu Dunczykow na Gliwice podczas wojny trzydziestoletniej


mieszkancy udali sie na Jasna Gore ze slubowaniem wiernosci i szerzenia czci
Maryi, ktora od szturmow nieprzyjacielskich paszcz swoy rozposcierajaca widziana bya20. Jako wotum zawieszono w sanktuarium choragiew z widokiem Gliwic
chronionych Maryjnym paszczem opieki. Znane sa obrazy przedstawiajace oblez enie miasta w roku 1626 przez oddziay dunskie Mansfelda (Gliwice, koscio
wietych oraz Muzeum Zamek Piastowski)21.
Wszystkich S
Lwowskie sluby krola Jana Kazimierza w 1656 r. stay sie oficjalna proklamacja
patronatu Maryi nad Krolestwem Polskim. Obrona Jasnej Gory przed Szwedami
w 1655 r. niemal bezposrednio po zakonczeniu walk zostaa utrwalona w wielkim
obrazie (16561657), prawdopodobnie pedzla paulina o. Felicjana Ratynskiego,
zawieszonym na scianie teczowej, nad krata oddzielajaca kaplice cudownego obrazu
od nawy. W rozlegej panoramie wzgorz woko Jasnej Gory, malarz ukaza
wycofywanie sie wojsk szwedzkich, odstepujacych od oblezenia. Wsrod obokow na
niebie Maryja rozposciera paszcz opieki nad oblezonym klasztorem22. Rowniez
w bazylice jasnogorskiej, na sklepieniu nawy poudniowej, Karol Dankwart namalowa Maryje osaniajaca klasztor paszczem, od ktorego odbijaja sie pociski23.
Dowodzacy obrona ojciec Augustyn Kordecki, opisujac w Nowej Gigantomachii
przebieg oblezenia, nazwa Maryje tarcza Krolestwa Polskiego24. Pozniejszy pisarz
Piotr Hiacynt Pruszcz, przytoczy legende osnuta na watku paszcza opieki:
Szwedzi pytali sie Zakonnikow tamecznego Mieysca, co tam jest w Waszym
Konwencie za Czarownica, ktora w Niebieskim Paszczu z klasztoru wyszedszy,
po murach chodzia, a nieraz na wierzchu siedziaa, na ktorey weyzrzenie wiele
pado naszych trupem25.
19
S. K l e c z e w s k i, Koronacja Nieba i Ziemi Krolowej Marii Panny w obrazie Lwowskim,
Lwow 1751, karta C; cyt. za M. G e b a r o w i c z, jw., s. 45.
20
A. N i e s z p o r k o w i c z, Odrobiny stou krolewskiego abo historya o cudownym obrazie
Nayswietszey Panny Maryey Czestochowskiey, Czestochowa 1720, s. 112.
21
KZSP, t. 6: Woj. katowickie, red. I. R e j d u c h-S a m k o w a, J. S a m e k, z. 5, Pow. gliwicki,
oprac. E. i M. Gutowscy, M. Kutrzebianka, Warszawa 1966, s. 16, il. 166. W posiadanych przez nas
zbiorach ikonograficznych znajduje sie przedwojenna fotografia obrazu opatrzonego napisem: Mansfeldische Scharren berennen Gleiwitz, 1626.
22
Z. R o z a n o w, E. S m u l i k o w s k a, Skarby kultury na Jasnej Gorze, Warszawa 1979, s. 53
nn.; J.St. P a s i e r b, J. S a m e k, Skarby Jasnej Gory, Warszawa 1982, s. 15, il. 3; E. R a k o c z y,
Jasnogorska Hetmanka w polskiej tradycji rycersko-z onierskiej, Warszawa 1998, s. 25 n.
23
Tamz e, s. 142 nn., il. 1623.
24
A. K o r d e c k i, Nowa Gigantomachia (fragmenty), w: Bogarodzico-Dziewico, Polski Almanach
Maryjny, oprac. A. Podsiad, Warszawa 1987, s. 59: Jasna Gora opieka Maryi wsrod popioow dymiacej
sie Polski sama jedna nieuszkodzona, sama jedna zachowana dla zbawienia powstajacej Rzeczypospolitej, sama jedna utrzymana w caosci dla zawstydzenia potegi nieprzyjacio, ktora ich zuchwae
zamachy wsrod gruzow miast i zamkow pokonaa. Badzmy, wiec tego przekonania: z e niepodlegosc
Krolestwa Polskiego, publiczne i prywatne mienie Rzeczypospolitej, koscioow, czesc Boga i dawne
wolnosci jedynie za pomoca Maryi Jasnogorskiej zachowane i przywrocone zostay, tak, iz bardzo
susznie wyrzec moz emy, z e Bogarodzica tarcza jest Krolestwa Polskiego.
25
H. P r u s z c z, Forteca monarchow y caego Krolestwa Polskiego Duchowna..., Krakow 1737,
s. 286.

136

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN
IV. MATER MISERICORDIAE W SZTUCE ZACHODNIEJ

Na Zachodzie u progu sredniowiecza przejeto wschodnia doktryne teologiczna


odnosnie tytuu Maryi Opieki. Na dworze Karola Wielkiego przetumaczono na
acine najstarsza modlitwe Sub tuum praesidium confugimus26. Na przyswojone
wzory naoz yy sie roz ne elementy tradycji kulturowej laickiej i koscielnej
o lokalnym rodowodzie.
Oprocz antyfony Pod Twoja obrone tworczosc artystyczna inspiroway sowa
hymnu Salve Regina, Mater Misericordiae27. Nie zostao do konca wyjasnione, czy
modlitwa ta powstaa pod koniec XI, czy na poczatku XII stulecia. Georg Sll
twierdzi, iz bya uz ywana w Cluny juz w 1135 r. Inni badacze przyjmuja, z e
autorem by sw. Bernard z Clairvaux28. Najstarszy znany tekst pochodzi z cysterskiego antyfonarza, datowanego na 1140 r. Grzeszni, wygnancy, synowie Ewy,
zamieszkujacy na tym ez padole, zwracaja sie do Maryi jako Opiekunki Advocata nostra, aby zechciaa zwrocic swoje miosciwe oczy i doprowadzia
ludzkosc do Jezusa. Sowa hymnu przywouja na mysl sredniowiecznych skazancow, ktorzy w dniach sadu wzywali zmiowania krolewskiego, darowania kary
i uwolnienia z poniz enia. Mia szczescie ten, za ktorym ktos wpywowy przemowi
sowo. Niekiedy taka oredowniczka okazywaa sie krolowa lub ksiez niczka.
W podobnej roli wzywana jest Maryja:
Witaj Krolowo, Matko miosierdzia,
Zycie, sodyczy i nadziejo nasza, witaj!
Do Ciebie woamy wygnancy, synowie Ewy;
Do Ciebie wzdychamy, jeczac i paczac na tym ez padole.
Przeto, Oredowniczko nasza,
One miosierne oczy Twoje na nas zwroc,
A Jezusa, bogosawiony owoc zywota Twojego,
Po tym wygnaniu nam okaz.
O askawa, o litosciwa, o sodka Panno Maryjo!29

Gest osaniania paszczem ma swoje bardzo proste i praktyczne odniesienia


zakorzenione w zwyczajach ludow. Paszcz suz y przede wszystkim jako ochrona
przed zimnem i wiatrem. Symbolicznie oznacza wadze, bogactwo i dostojenstwo
postaci. W mysleniu archetypicznym, w mitach i legendach, obecne byo wyobraz enie niebianskiego okrycia-namiotu opieki, ktory Bog rozposciera nad swiatem.
Takie rozumienie znajduje podstawy w roz nych miejscach Biblii30.

26
O. S t e g m l l e r, Sub tuum praesidium. Bemerkungen zur ltesten berlieferung, ZThK
74(1952), s. 7682.
27
A. A n g e n e n d t, Heilige und Reliquien. Die Geschichte ihres Kultes vom frhen Christentum
bis zur Gegenwart, Mnchen 1994, s. 222225.
28
P s e u d o-B e r n h a r d, Sermo de Salve Regina, II, 2 PL 184,1069BC; H. G r a e f, Maria. Eine
Geschichte der Lehre und Verehrung, Freiburg Basel Wien 1964, s. 210; G. S l l, jw., s. 185;
Th. M a a s-E w e r d, Salve Regina, II. Liturgiewissenschaft, w: ML, t. V, s. 649.
29
Liturgia Godzin. Codzienna modlitwa Ludu Boz ego, t. 3, Poznan 1987, s. 1019.
30
Rut 3,9; Ez 16,8; 1 Krl 19,19; Ps 91,4.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

137

W zwyczajowym prawie sredniowiecznym funkcjonowao, pielegnowane


w obyczaju dworskim, symboliczne znaczenie paszcza. Wpywowa osoba moga
swym paszczem osonic sciganego przez prawo przestepce i gestem tym gwarantowaa mu wolnosc (idea patronatu). Innym zwyczajem bya ceremonia adopcji
przez okrycie paszczem. W starym prawodawstwie niemieckim terminem Mantelkind, okreslano dziecko urodzone przed slubem. Matka, idac do slubu, trzymaa
je na reku osoniete poa paszcza, aby w ten sposob je legitymizowac31. W XV-wiecznym obrzedzie zaslubin w Hiszpanii znany by rytua paszcza32.
W rozwaz aniach nad geneza i rozwojem omawianej tu ikonografii przywouje
sie pewne przesanki natury psychologicznej, obrazujace pooz enie czowieka
potrzebujacego ratunku. Przedstawienie Maryi Paszcza Opieki suz y jako alegoria
zrozumienia i pomocy. W jezyku metafory opieke oznaczay skrzyda, ktorymi ptak
rodzic osania piskleta. Do metaforyki tej siegali juz pisarze biblijni
i ewangelisci33. Czowiek, piszac o Boz ym Miosierdziu, antropomorfizuje Boga,
ukazujac Go obecnego w swoistym teatrum, w ktorym pomiedzy Sedzia, Odkupicielem i suplikantami okreslona jest rola Maryi Posredniczki. Taka swiadomosc wyrosa z ducha franciszkanskiego, ktory przybliz y Boga ludziom, ukazujac
wyrazniej Jego ludzkie oblicze.
Motyw dzielenia paszcza dla okrycia z ebraka wystepuje w bardzo wczesnym
z ywocie sw. Marcina z Tours ( 397). Przyja sie on w sztuce chrzescijanskiej jako
przykad spenienia ewangelicznego zalecenia dzielenia sie z potrzebujacym (Mt
5,4042): Temu, kto chce prawowac sie z toba i wziac twoja szate, odstap i paszcz!
Zmusza cie kto, zeby isc z nim tysiac krokow, idz dwa tysiace! Daj temu, kto cie
prosi, i nie odwracaj sie od tego, kto chce pozyczyc od ciebie. Obraz sw. Marcina
sta sie ilustracja jednego z uczynkow miosierdzia nagich przyodziac.
Jako exemplum motyw Paszcza Opiekunczego pojawi sie dosc wczesnie.
Wystepuje w legendzie przypisywanej Grzegorzowi z Tours ( 594). Jest w niej
mowa o z ydowskim dziecku, ktorego ojciec, dowiedziawszy sie, z e syn przyja
chrzescijanstwo, kaza wrzucic do rozpalonego pieca. Chopiec ocala dzieki temu,
z e Maryja osonia go swym paszczem. Mamy tu przykad przetworzenia toposu
biblijnego, zaczerpnietego z ksiegi Daniela, w ktorym jest mowa o tym jak anio
osania trzech modziencow, wrzuconych z rozkazu krola Nabuchodonozora, do
pieca ognistego (Dn 3,129).
W pierwszym tysiacleciu tytu Matki Miosierdzia wystepowa sporadycznie.
W psaterzu koscioa sw. Piotra w Beauvais (ok. 850) odnotowano wezwanie do
Maryi Najmiosierniejszej 34. Wprowadzenie tego predykatu przypisywane jest
Odonowi, opatowi z Cluny (942). Podobnie jak w z ywotach wielu czcicieli Maryi,
takz e w jego Vita wystepuje legendarne exemplum o rozbojniku, ktory po
31
K. S c h u , Das Gnadenbitten in Recht, Sage und Kunst, Zeitschrift des Aachener Geschichtsvereins 40(1918), s. 143 nn.; K. K n s t l e, Ikonographie der christlichen Kunst, Bd. 1, Freiburg 1928,
s. 635; D. P a r e l l o, jw., s. 8287; B. S z a f r a n i e c, jw., s. 11 nn.
32
J. D e l u m e a u, jw., s. 274.
33
Mt 23,37 (k 13,34): Jeruzalem, Jeruzalem, ktore zabijasz prorokow i kamienujesz tych, ktorzy
do ciebie byli posani, ilez to razy chciaem zgromadzic dzieci twoje, jak kokosz zgromadza piskleta
swoje pod skrzyda, a nie chcieliscie!
34
H. B a r r , Prires anciennes de lOccident la Mre du Sauveur, Paris 1963, s. 75; G. S l l,
jw., s. 164.

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

138

nawroceniu zosta mnichem. Na krotko przed smiercia miaa mu sie ukazac Matka
Boz a pytajaca czy Ja zna. Kiedy zaprzeczy, usysza sowa: Ja jestem Matka
Miosierdzia. Opat Odo kultywowa zwyczaj zwracania sie do Matki Boz ej jako do
Matki Miosierdzia35. Pozniej predykat ten wszed do antyfony Salve Regina Mater
Misericordiae Witaj Krolowo Matko Miosierdzia.
Rozwoj zachodniej ikonografii maryjnej by w znacznym stopniu zjawiskiem
spontanicznym i ludowym, wyprzedzajac dugotrway proces ksztatowania sie
nauki teologow o posrednictwie Maryi. W okresie sredniowiecza waz na role
odegrali dwaj mistycy, Bernard z Clairvaux ( 1053) i Bernardyn ze Sieny
( 1444). Istote ich nauki trafnie ujmuja nastepujace cytaty:
Z woli Boga nic nie posiadamy, co by nie przeszo przez rece Maryi (Bernard, In
vigilia Nativitatis Domini, 3,10)

oraz mysl Bernardyna:


Taki jest oto bieg Bozych ask: od Boga spywaja na Chrystusa, od Chrystusa
do Jego Matki [Maryi], a przez nia rozlewaja sie na cay Koscio.
Nie waham sie powiedziec, ze Najswietsza Panna otrzymaa pewnego rodzaju
wadze jurysdykcyjna nad wszystkimi askami. Wszystkie dary, cnoty i aski
Ducha S wietego przechodza przez jej rece i ona nimi wedug wasnego uznania
szafuje, dajac je komu chce, jak chce i ile chce (Bernardyn Sienenski, Sermo
5 de Nativitate B. M. V., c. 8)36.

W alegorycznym sposobie wykadu tresci teologicznych podkreslano, iz idea


Odkupienia przez Chrystusa zawieraa dwa skadniki: sprawiedliwosc (Iustitia)
i miosierdzie (Misericordia). Wymierzanie sprawiedliwosci podczas Sadu Ostatecznego dokona sie przez Chrystusa jako Sedziego, natomiast w gestii Maryi
pozostanie miosierdzie. Stad w ikonografii Sadu Maryja zawsze przedstawiana jest
jako Oredowniczka, wyciagajac bagalnie rece, wstawia sie za grzesznikami. Scenie
tej czesto towarzyszy sw. Jan Chrzciciel. Kompozycje taka okresla sie greckim
terminem Deesis. Najstarszy przykad, pochodzacy z VII wieku, znajdujemy
w rzymskim kosciele Santa Maria Antiqua37.
Idea opieki Matki Boz ej pojawia sie w traktacie o charakterze summy
teologicznej, Speculum humanae salvationis, powstaym w kregach franciszkanskich okoo 1360 r.38. Obraz Maryi pokazujacej piersi Chrystusowi jako Sedziemu,
35

J o h a n n e s M o n a c h u s, Vita sancti Odonis, w: PL 133,72A; G. S l l, jw., s. 164.


Cyt. za: F. D z i a s e k, Wszechposrednictwo Najsw. Maryi Panny, w: Gratia Plena. Studia
o Bogarodzicy, red. B. P r z y b y l s k i, Poznan Warszawa Lublin 1965, s. 303340.
37
Th. v. B o g y a y, Deesis, w: LchI, t. II, k. 494499.
38
J. L u t z-P e r d r i z e t, Speculum humanae salvationis, 2 Bd., Mhlhausen Leipzig 19071909;
E. B r e i t e n b a c h, Speculum humanae salvationis Eine typengeschichtliche Untersuchung,
Straburg 1930 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, H. 272); Speculum humanae salvationis,
Vollstndige Faksimile-Ausgabe des Codex Cremifanensis 243 des Benediktinerstifts Kremsmnster,
Kommentar Willibrord N e u m l l e r OSB, Graz 1972; L.H.D. v. L o o v e r e n, Speculum humanae
salvationis, w: LchI, Bd. IV, Rom Freiburg Basel Wien 1972, k. 182185; H. A p p u h n,
Heilsspiegel. Die Bilder des mittelalterlichen Andachtsbuches Speculum humanae salvationis, Dortmund 1989, s. 119135; Speculum Humanae Salvationis, w: C. L i s t, W. B l u m, Sachwrterbuch zur
36

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

139

jest odwoaniem sie Matki do uczuc Syna. Gestem tym pragnie skonic Go do
miosiernego wspomnienia miosci, z jaka Go karmia39. Rysunek w Speculum
humanae salvationis stanowi dopenienie przedstawienia Chrystusa jako Mez a
Bolesci, ktory Ojcu prezentuje rany, proszac o zmiowanie dla grzesznikow ze
wzgledu na Meke, ktora przyja za ludzkosc z Jego woli. Wedug okreslenia
Panofskyego jest tu z antycznym patosem zilustrowana podwojna intercesja 40.
Maryja odsaniajaca piers wyraz a te sama idee, co w typie obrazu paszcza
opiekunczego. Dlatego rowniez takie Jej wizerunki towarzysza scenom Sadu
Ostatecznego, np. na fresku w Toruniu, w czternastowiecznej katedrze swietych
Janow.
Dopiero od XIV w. zaczeto w dokumentach koscielnych oficjalnie okreslac
Maryje jako Wspoodkupicielke, Wspouczestniczke, Oredowniczke (Coredemptrix, Cooperatrix, Advocata nostra) i wreszcie jako Opiekunke i Matke Miosierdzia
Mater Misericordiae, podczas gdy w legendzie i w sztuce tresci te byy obecne
juz w wieku XIII41.
Nazwanie Maryi Matka Miosierdzia Mater Misericordiae, znajduje uzasadnienie w idei Jej Boskiego Macierzynstwa. Jako Matka Syna Boz ego moz e
wstawiac sie za swiatem i ludzkoscia, broniac ja przed skutkami gniewu Boz ego
i upraszajac potrzebne aski. Znalazo to wyraz w powszechnym przekonaniu
wiernych o miosiernym charakterze wstawiennictwa Maryi. W sztuce, u schyku
sredniowiecza i na progu epoki nowoz ytnej, jego odpowiednikiem byo przedstawianie Maryi amiacej strzay gniewu. Mysl ta jest teologicznie niepoprawna,
poniewaz zakada, iz miosierdzie Maryi jest wieksze od Boz ego, co sprzeczne jest
z prawda, iz Bog jest Mioscia42. Z tego wzgledu teologowie nie analizowali gebiej
tej problematyki, przyjmujac raczej krytyczna i powsciagliwa postawe w obawie
przed naduz yciami, o jakie reformatorzy XVI-wieczni posadzali Koscio rzymski,
przypisujac mu mariolatrie 43.
Kult Opieki Matki Boz ej nie posiada w Kosciele zachodnim oficjalnej
aprobaty, rozwija sie spontanicznie. Jego obchody w Kosciele powszechnym
przypaday dawniej w druga niedziele listopada. W Polsce zostay wprowadzone
Kunst des Mittelalters. Grundlagen und Erscheinungsformen, Stuttgart Zrich 1996, s. 323. Bednie
podano date powstania rekopisu, 1234 r. Data wasciwa, za ktora opowiada sie wiekszosc autorow, jest
rok 1324.
39
Omawiana ilustracja znajduje sie w 33 (39) rozdziale rekopisu 2505 z Hessische Landes- und
Hochschulbibliothek w Darmstadcie, wydanie faksymilowe H. A p p u h n, Heilsspiegel, jw.
40
E. P a n o f s k y, Imago Pietatis. Przyczynek do historii typow przedstawieniowych Maz Bolesci
i Maria Posredniczka, w: Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 106.
41
Tytuem przykadu wymieniamy niektore dokumenty Koscioa, zawierajace przywoany tu
wykad mariologii: C l e m e n s VI, Unigenitus Dei Filius (1343), w: H. D e n z i n g e r, Kompendium
der Glaubensbekenntnisse und kirchlichen Lehrentscheidungen, hrsg. P. Hnermann, Freiburg im Br.
Basel Rom Wien 199137, (dalej: Denzinger), nr 1027; S y k s t u s IV, Cum praexcelsa (1476), w:
BF 82; Denzinger 1400; t e n z e, Grave nimis (1483), w: BF 82a; A l e k s a n d e r VII, Sollicitudo
omnium ecclesiarum (1661), w: BF 88. Tamz e inne, pozniejsze wypowiedzi papiez y i orzeczenia
soborow az po Vaticanum II.
42
B. S z a f r a n i e c, jw., s. 140150. Autorka polemizuje z Gebarowiczem, sprzeciwiajac sie
aczeniu obydwu typow ikonograficznych Maryi Matki Miosierdzia i askawej.
43
O wpywach poboz nosci ludowej na tworzenie mariologii, opartej na exemplach, zob. H. H a a g,
J.H. K i r c h e n b e r g e r, D. S l l e, C.H. E b e r t s h u s e r, Maria. Kunst, Brauchtum und Religion in
Bild und Text, Freiburg Basel Wien 1997, s. 132.

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

140

dekretem Kongregacji Obrzedow w 1735 r.44. W Wilnie swieto przypadao


poczatkowo na 8 listopada, a od 1914 r. 16 listopada pod nazwa swieta Opieki
NMP Ostrobramskiej45. Patrocinium Opieki Matki Boz ej nalez y w Polsce do rzadko
wystepujacych.

W I MISTYKO W
V. ROLA ZAKONO
W ROZWOJU IKONOGRAFII MATER MISERICORDIAE
Jak juz wspomniano w rozwoju sredniowiecznej mariologii wiodaca role
odegray zakony. Ich poboz nosc maryjna zaowocowaa licznymi tytuami, nadawanymi Matce Boz ej i nowymi traktatami teologicznymi46. Pod wpywem budujacych
legend i opisow wizji dokonyway sie przeobraz enia ikonograficzne.
W zakonie benedyktynow juz w VIII wieku, dzieki pismom Ambroz ego
Autpertusa ( 784) i Paschazjusza Radberta ( 859), zosta wypracowany rownowaz nik tresciowy Mater Dei Mater nostra. W tym duchu skonkretyzowano
obecna juz od czasow najdawniejszych w Kosciele idee Macierzynstwa Maryi47.
Duz y wpyw na rozwoj kultu Matki Miosierdzia wywary mistyczne rozwaz ania
Anzelma z Canterbury ( 1109) i Bernarda z Clairvaux, odnoszace sie do ich wizji,
w ktorych Maryja ukazywaa sie w roli Opiekunki zakonu.
Relacje zachodzace pomiedzy Maryja Matka Miosierdzia, a czowiekiem
czesto staway sie podoz em przez yc mistycznych. Liczne budujace legendy,
spisane przez cysterskiego mnicha Cezarego z Heisterbach (ok. 11801240),
weszy w obieg jako exempla opowiadane przez kaznodziejow48. Skadinad ukazay
one ludowi nowe wzorce modlitwy. Poboz nosc ludowa okazaa sie w tym
wzgledzie najbardziej tworcza. Wzywanie Maryi jako Matki Miosierdzia wynikao
z potrzeby bezpieczenstwa i poszukiwania ratunku przez grzesznikow49.
Maryja jest Matka Miosierdzia, poniewaz pod krzyz em Jezusa zrodzia nas
wszystkich do z ycia w asce (Compassio, Corredemptio). Najpierw zakony odnosiy tylko do siebie tresci zawarte w sowach antyfony Sub tuum praesidium,
pozniej stopniowo rozszerzono je na pozostaych wiernych. Przykady ikonograficzne, wskazujace na kojarzenie sow antyfony z idea Opiekunstwa Maryi,
pochodza z poowy XIII wieku. Odpowiedzia Maryi na oddanie ze strony
zakonnikow stay sie sowa protekcji, wypowiadane przez Nia, widoczne czesto na
banderolach w malowidach zdobiacych koscioy klasztorne. Odpowiadao to
owczesnemu duchowi moralizatorskiemu w kaznodziejstwie.
44

M. K a a m a j s k a-S a e e d, Ostra Brama w Wilnie, Warszawa 1990, s. 147.


Zob. T. S i e c z k a, Dzieje swieta Opieki N. Maryi Panny Ostrobramskiej, Wilno 1930.
46
Za prekursorow mariologii uchodza: Pawe Diakon (720/724799?), Hinkmar z Reims (ok.
806882) i Notker Balbulus (ok. 840912), zob. H.M. K s t e r, Die marianische Spiritualitt religiser
Gruppierungen, w: Handbuch der Marienkunde, hrsg. W. Beinert, H. Petri, Regensburg 1984, s. 462.
47
H.M. K s t e r, jw., s. 459.
48
Wiele takich exemplow przytacza A. G u r i e w i c z, Kultura i spoeczenstwo sredniowiecznej
Europy. Exempla XIII wieku, Warszawa 1997, s. 88, passim.
49
G. S l l, Maria in der Geschichte von Theologie und Frmmigkeit, w: Handbuch der
Marienkunde, jw., s. 189.
45

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

141

Jednym z przykadow jest opowiadanie cystersa Cezarego z Heisterbach50.


W traktacie Dialogus miraculorum (VII, s. 59) z ok. 1230 r. opisa widzenie
jednego ze wspobraci. Ujrza on otwarte niebo zapenione anioami, prorokami,
apostoami i przedstawicielami roz nych zakonow. Rozgladajac sie, nie zobaczy
wsrod nich z adnego cystersa. Zaniepokojony zapyta Matke Boz a, dlaczego nie
widac jego wspobraci. Wowczas Maryja rozchylia paszcz, ukazujac ukrytych
w jego poach cystersow51. Karl Knstle trafnie zauwaz y, z e legenda ma charakter
toposu i wykorzystywana bya przez roz ne srodowiska zakonne, umieszczajace pod
paszczem Matki Boz ej wasnych przedstawicieli 52. Wskazujac na uchybienia
teologiczne, podniesione przez Acta Sanctorum, Knstle sprzeciwi sie traktowaniu
legendy Cezarego jako podoz a literackiego dla ikonografii Maryi Paszcza Opieki.
Jego zdaniem, bogosawieni nie potrzebuja byc ochraniani, poniewaz juz zostali
wyniesieni do chway nieba.
Cysterski topos ikonograficzny przyswoili premonstratensi i karmelici, franciszkanie i dominikanie. W okresie wypraw krzyz owych pod paszczem Maryi
o ocalenie od zagady doczesnej i wiecznej bagali krzyz owcy. Wykorzystywana
przez zakony ikonografia Mater Misericordiae nie tylko propagowaa idee opieki
nad wspolnota lokalna, lecz umoz liwiaa rozwoj kultu wasnych swietych, wywodzacych sie z konkretnych srodowisk monastycznych, ktorych wizerunki umieszczano na pierwszym planie, np. Dominika, Jacka, Tomasza z Akwinu i innych.
W tradycji zakonu kaznodziejskiego wystepuje legenda o zbliz onych do
opowiesci Cezarego z Heisterbach watkach, spisana przez dominikanke b. Cecylie.
Opisujac widzenie sw. Dominika, przytacza ona sowa Chrystusa: Twoj zakon
powierzyem swojej Matce, czy chcesz go zobaczyc? Na odpowiedz Dominika
Tak, Panie Matka Boz a rozpiea paszcz tak ogromny, z e obejmowa cae
niebo, w ktorym znajdowali sie liczni jego wspobracia53.
Najstarszym zabytkiem ilustrujacym idee opieki Matki Boz ej nad zakonem jest
niewielkich rozmiarow srodkowa czesc tryptyku, wykonanego przez Duccio di
Buoninsegna ok. 1285 r. (Siena, Museo del Opera del Duomo). Przedstawia on
Maryje w typie Sedes Sapientiae w otoczeniu anioow. Na lewym reku trzyma Ona
Dzieciatko, a prawa odchyla poe paszcza, pod ktorym klecza trzej franciszkanie,
jeden z nich cauje stope Maryi.
W srodowisku dominikanskim ilustracje tej legendy sa liczne, tytuem przykadu wymieniamy dwie. Pierwsza jest miniatura inicjaowa w antyfonarzu klasztoru San Marco we Florencji, wykonana ok. 1420 r. przez dominikanskiego malarza
Giovanni da Fiesole (13871455), bardziej znanego pod zakonnym imieniem Fra
50
Nie ma w tym wzgledzie zgodnosci wsrod autorow, zob.: B. S z a f r a n i e c, jw., s. 12 nn.
Autorka cytuje acinska wersje legendy; J. D e l u m e a u, jw., s. 275.
51
Caesarius v. H e i s t e r b a c h, Dialogus miraculorum, Bd. 2, Kln 1851, s. 79: Aperiensque
pallium suum, quo amicta videbatur, quod mirae erat latitudinis, innumerabilem multitudinem monachorum, conversorum et sanctimonialium illi ostendit. P. P e r d r i z e t, jw., s. 20; L. F a l k e n s t e i n,
Cesario di Heisterbach, w: BS, t. III, Roma 1963, k. 1151; M. P r n b a c h e r, Caesarius v. Heisterbach,
w: ML, Bd. I, s. 634.
52
K. K n s t l e, jw., Bd. 1, s. 635. Autor niesusznie uwaz a, iz najstarsze przedstawienia Paszcza
Opieki pochodza z XIV w. Nowsze badania wykazay, z e pierwowzor w postaci malowida na choragwi
franciszkanskiej, powsta przed koncem XIII w.
53
Legendy Dominikanskie, przek. i opr. J. S a l i j, Poznan 1982, s. 20.

142

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

Angelico. Drugim przykadem jest XVII-wieczny obraz tzw. Matki Bozej Trybunalskiej, w kosciele dominikanow w Lublinie, nazywany tak z powodu odprawianych
przed nim naboz enstw z udziaem czonkow Trybunau Lubelskiego. Pomimo iz
obraz zosta obciety, nadal dobrze ilustruje idee oddania w opieke Maryi czonkow
zakonu.
Sposrod mistykow, ktorych pisma inspiroway ikonografie Paszcza Opiekunczego duz a role odegray widzenia m.in. sw. Gertrudy ( 1302) i sw. Brygidy
szwedzkiej ( 1373)54. W pismach Brygidy znajduje sie relacja o rozmowie Matki
Boz ej ze sw. Dominikiem, w ktorej Maryja uz ya zwrotu: Zaiste paszczem moim
obszernym jest moje miosierdzie, ktorego nie odmawiam nikomu, kto o nie
poboznie prosi55. Podczas pielgrzymki do sw. Jakuba w Composteli sw. Brygida
ujrzaa w widzeniu jak sw. Dionizy zwraca sie do Matki Boz ej w modlitwie
w intencji Francji:
Jestes Krolowamiosierdzia. Tobie oddane jest wszelkie miosierdzie i Ty staas
sie Matka Boga dla zbawienia utrapionych. Zmiuj sie wiec nad Twoim i moim
Krolestwem Francuskim56.

W rozwijaniu czci Matki Boz ej szczegolne zasugi przypisuje sie Bernardynowi


ze Sieny. Nada on Maryi wiele przymiotow i tytuow, przypisa ogromna liczbe
cnot57. Ze wspoczesnego mu okresu pochodzi rozbudowane ikonograficznie
przedstawienie reliefowe Maryi Paszcza Opieki, pochodzace z opactwa della
Misericordia w Wenecji (London, Victoria and Albert Museum). Matka Boz a ma
na piersi mandorle z Dzieciatkiem (Platytera), rozchylonym paszczem, ktorego
poy podtrzymuja anioowie, osania kleczacych franciszkanow, w tle widoczne sa
gaezie drzewa genealogicznego, wyrastajace z korzenia Jessego58.
Prawdopodobnie obok franciszkanow rowniez karmelici wprowadzili w obieg
w XIII wieku obraz Maryi Paszcza Opieki. Najstarszy przykad zachowa sie
w Nikozji na Krecie, w Muzeum Bizantynskim (z fundacji arcybiskupa Makariosa
III). Przedstawia on Matke Boz a z Dzieciatkiem na reku, poami paszcza
ochraniajaca dziesieciu przedstawicieli zakonu karmelitanskiego 59. Natomiast w hiszpanskim obrazie nieznanego malarza zakonnego z Hvila (XVII wiek), przedstawiajacym zaoz enie zakonu karmelitow, na pierwszym planie widoczni sa
pierwsi pustelnicy, gromadzacy sie w grotach gory Karmel. Ponad jej szczytem, juz
na szerokiej bordiurze okalajacej malowido, stoi majestatycznie Maryja Paszcza
54
F. A r i a s, Traktat abo Nauka o roz anym wianku Najswietszej Panny Maryey, Krakow 1611,
s. 140 n.; Skarby niebieskich taiemnic to iest ksiegi obiawienia Swietey Matki Brygitty, Zamosc 1698,
s. 188; por. B. S z a f r a n i e c, jw., s. 12.
55
Revelationes Sanctae Brigittae, Romae 1628, t. 1, lib. III, cap. 17, s. 262; cyt. za:
M. G e b a r o w i c z, jw., s. 13.
56
wieta Brygida Szwedzka, opr. A. A n d e r s o n, tum.
Masz byc jak zwierciado i ciern. S
J. Iwaszkiewicz, Poznan 1999, s. 53.
57
W jego przypadku mowi sie, iz nie tylko popad w przesade, ale z e w zapale nie ustrzeg sie
sprzecznosci. Nazwa Maryje m.in. Odkupicielka swiata Salvatrix, zob.: H. G r a e f, jw., s. 286 nn.;
G. S l l, jw., s. 188. Do nadmiernie wywyz szajacych wiedze Maryi oraz Jej cnoty i umiejetnosci
nalez eli m.in. Dionizy Kartuz ( 1471) i Jan Gerson ( 1429).
58
H. H a a g, jw., s. 133.
59
J. W a n a t, Karmelitanska sztuka, w: EK, t. VIII, k. 841.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

143

Opiekunczego, ubrana w zakonny habit i paszcz, pod ktorego poami gromadzi


karmelitow i karmelitanki.
W sztuce polskiej XVII i XVIII wieku powstaway obrazy o tradycyjnej
tematyce. Nalez a one do typu wizerunkow, w ktorych opiece Matki Boz ej polecaja
sie przedstawiciele roz nych zakonow: cystersi (Wachock, koscio pocysterski),
dominikanie (Krakow, koscio dominikanek na Grodku, 1684), karmelici (obraz
w Nowym Korczynie, 2 cw. XVII wieku; klasztor sw. Eliasza w Czernej
k. Krakowa, 1788) i norbertanie (obraz z Czerwinska, 1628).
Porownujac przykady zastosowania tradycyjnej ikonografii w dzieach sztuki
powstaych na uz ytek zakonow, moz na zauwaz yc pomiedzy nimi pewna rywalizacje. Wydaje sie, z e zarowno pod wzgledem ilosciowym jak i adunku emocjonalnego zawartego w obrazach, dominuja karmelici. Poniekad przywaszczyli sobie
Maryje jako wyaczna Opiekunke. Przemawia za tym sposob przedstawienia Maryi
jako zakonnicy karmelitanki oraz wymowna inskrypcja, umieszczona na
obrazie z krakowskiego klasztoru na Piasku60. Ukazywanie Matki Miosierdzia
w habicie karmelitanskim wywodzi sie z legendy dotyczacej tego zakonu. Dowiadujemy sie z niej, z e:
W klasztorze Prowincji Tolosanskiej, gdy jeden z poboznych naszych zakonnikow trwa dugo na modlitwie, obaczy Naychwalebnieysza Matke Boska na
reku swoim Nayswietszego swego trzymajaca Syna, majaca na sobie suknie
siostr Zakonu Karmelitanskiego, na gowie przybrana zota korona, y Anioami
z obu stron otoczona, ktorzy Paszcz Jej biay rozciagniony, pokrywajacy osoby
oboiey pci zakonu Karmelitanskiego trzymali, miedzy ktoremi y samego siebie
widzia, ten zas rozciagniony Paszcz, pokrywajacy wspomniane osoby, zda sie
zasaniac onez od burzy y wiatrow, ktore z roznych stron na te osoby biy61.

VI. MARIA MATER OMNIUM


Wraz z pojawieniem sie zakonow z ebraczych Maryja staje sie Opiekunka
wszystkich ludzi Mater Omnium. Nowa ikonografia polega na ukazywaniu pod
Jej paszczem przedstawicieli roz nych stanow i zawodow, poszukujacych sufragium Maryi.
Jako Mater Omnium Maryja otacza Paszczem Opieki hierarchow Koscioa:
papiez a, kardynaow, biskupow oraz zakonnikow. Wsrod osob swieckich naczelne
miejsce zajmowali cesarz lub krol, obok przedstawiciele szlachty i rycerstwa oraz
mieszczanie i lud. Odwzorowaniem struktury hierarchicznej spoeczenstwa sred60
Cyt. za B. S z a f r a n i e c, jw., s. 24: CARMELI REGINA SIMUL DULCISSIMA MATER
/ NOS TUA IAM PRIDEM GRATIA VICIT AVE / VESTIBUS ET TITULIS PROPIIS NOS SPONTE
DITASTI / SUB SCEPTRO FAMULOS PROTEGE VIRGO TUOS. (Krolowo Karmelu, zarazem
najsodsza Matko, witaj Twoj urok juz od dawna nas podbija. Wasnymi strojami i tytuami z wasnej
woli nas ubogacias. Strzez pod swym berem sugi swoje, o Panno.)
61
Zakon Trzeci Nayswietszej Maryi Panny z Gory Karmelu, osobom oboiey pci od Stolicy
S. Apostolskiey, dla wiekszey Mayestatu Boskiego przyczynienia chway, askawie pozwolony...,
Berdyczow 1774, s. 26.

144

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

niowiecznego byo umieszczanie kleru po prawej stronie, a laikatu po lewej. Dla


wiekszosci obrazow charakterystyczne jest to, z e postacie orantow sa znacznie
pomniejszone w stosunku do hieratycznie ukazanej i powiekszonej postaci Maryi.
W zwiazku z tym, iz pod poami paszcza przedstawienie ukazywac miao
reprezentantow wszystkich ludzi omnium, dlatego paszcz bywa tak obszerny, z e
przy jego odsanianiu pomagaja anioowie i swieci. W figurze z Berlina, znanej pod
nazwa Madonna z Ravensburga, stojaca Maryja osania poami paszcza przedstawicieli stanow (Michel Erhart, ok. 1480)62.
Na ogo mamy do czynienia z postaciami typizowanymi, sporadycznie spotkac
moz na podobizny o znamionach portretowych. Takie przykady stanowia wyraz
aktualizacji w sztuce, podkreslajac indywidualny rys poboz nosci znanych z imienia
postaci. Niekiedy probuje sie przedstawienia te zinterpretowac w duchu propagandy politycznej przedstawicieli wadzy63.
Wyjatkowa forma przedstawien sa czternastowieczne, rzezbione w drewnie
tzw. Madonny szafkowe. Figury te peniy funkcje przenosnych nastaw otarzowych
i podobnie jak retabula o ruchomych skrzydach, mogy byc otwierane. W ukadzie
zamknietym przedstawiaja one Maryje Sedes Sapientiae w zotym paszczu. Po
wieta w typie Tronu aski, a na
otwarciu, w centrum widoczna staje sie Trojca S
wewnetrznych skrzydach paszcza opieki klecza adoranci, przedstawiciele zakonow i stanow, niekiedy uwiecznieni zostaja fundatorzy. U podstaw programowych
rzezb tego typu lez aa teoria Jana z Kwidzyna o potrojnych narodzinach Chrystusa:
odwiecznych z Ojca bez Matki (Tron aski), w czasie z Matki bez Ojca
(Maryja z Dzieciatkiem) i mistycznych w sercach ludzi (Mater Misericordiae).
Zgodnie z taka ikonologia figury te proponuje sie nazywac: Maria Tabernaculum Dei et Verbi lub Triclinium Trinitatis64.
Jednym z wczesniejszych obrazow Mater Omnium jest retabulum wykonane
przez Bartolo di Fredi w 1364 r., dla koscioa w Pienzy (Toskania). Obrazy o tej
tematyce malowao wielu mistrzow woskiego quatro- i cinquecenta: Lippo
Memmi, Pierro della Francesca, Filippo Lippi, Andrea Mantegna, Perugino, Fra
Bartolomeo, Tintoretto i inni. Duz e wraz enie robi obraz Fra Filippo Lippiego
ukazujacy Maryje w proporcjach nieprzewyz szajacych kleczacych pod Jej ogromnym paszczem az czterdziestu przedstawicieli zakonow kobiecych i meskich oraz
laikatu. Ascetyczna surowoscia tchnie wizerunek Pierro della Francesca, wykonany
w 1450 r. dla bractwa dusz czysccowych della Misericordia, istniejacego przy
kosciele tegoz wezwania w Borgo di Sansepolcro65.
62
K. K n s t l e, jw., s. 637, il. 369. Figura, pochodzaca z Gornej Szwabii, przypisywana
pierwotnie Fryderykowi Schrammowi z Ravensburga, ostatnio uznana za dzieo Michela Erharta,
powstaa ok. 1480 r., przechowywana jest w Berlinie, Staatliche Museen (Skulpturen Galerie, Sammlung
Hirscher), zob. E.G. G r m m e, Deutsche Madonnen, Kln 1966, il. 54, poz. kat. 34; B. H e r r b a c h,
Marienverehrung, w: Ora pro nobis Bildzeugnisse sptmittelalterlicher Heiligenverehrung, Austellungskatalog, Karlsruhe 1992, s. 17.
63
R. C i e c h o l e w s k i, Zagadnienie aktualizacji w niektorych dzieach malarstwa gotyckiego na
Pomorzu Wschodnim, Sprawozdania Poznanskiego Towarzystwa Przyjacio Nauk 96(1979), s. 77 nn.
64
Adolf Weis aczy ikonografie tych figur z archetypem, jakim byy przedstawienia Platytery, zob.
A. W e i s, Die Madonna Platytera. Entwurf fr ein Christentum als Bildoffenbarung anhand der
Geschichte eines Madonnenthemas, Knigstein 1985, s. 47. Zob. takz e R. K n a p i n s k i, Titulus
Ecclesiae. Ikonografia wezwan wspoczesnych koscioow katedralnych w Polsce, Warszawa 1999,
s. 37 nn.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

145

Nierzadkie sa przykady obrazow, w ktorych pod Paszczem Opieki przedstawieni sa konkretni reprezentanci rodow i fundatorzy, np. fresk Ghirlandaia
Maryja rozciagajaca Paszcz Opieki nad rodzina Vespuccich (Florencja, Ognissanti); H. Holbein Modszy, Matka Boza Opiekunka burmistrza Jacquea Meyera,
de Blel, 1525 (Darmstadt, Museum); rzezbiona figura Madonny Paszcza Opieki
z rodzina rycerza Floriana Waldaufa von Waldenstein66.
Z kregow malarstwa niemieckiego na uwage zasuguje obraz wotywny o charakterze epitafium poswieconego rodzinie Snfftl, namalowany przez Jana Polacka
ok. 1510 r., wiszacy w monachijskiej katedrze Unserer Lieben Frau67. Monumentalnie ukazana Maryja Krolowa, w sukni ozdobionej kosami, sama nie jest
w stanie rozwinac obszernego paszcza, wspiera Ja w tym dwoch szybujacych
anioow w liturgicznych szatach. Pod poami paszcza kleczy lub stoi wielka rzesza
ludzi roz nych stanow i pokolen.
lasku i Pomorzu,
Wiele obrazow tego typu zachowao sie w Polsce na S
w Maopolsce (Nowy Korczyn, koscio parafialny, XVII wiek; Wilczyna, koscio
parafialny, 1650; Wysokie Koo, koscio podominikanski, koniec XVIII wieku).
Zamawiay je bractwa koscielne, ktorych czonkami bywali takz e przedstawiciele
rodow ksiaz ecych 68. Pod tym wzgledem szczegolnie interesujacy jest obraz w kosciele parafialnym w Ornecie. Oprocz Maryi widoczny jest stojacy na ziemi Jezus,
godzacy krzyz em w wez a (Salvator mundi), a wsrod petentow moz na rozpoznac
krola Jana Kazimierza z maz onka Ludwika Maria oraz pare fundatorow. Ukazanie
Maryi obok Jezusa podkresla Jej udzia jako Posredniczki w dziele Odkupienia.
Zachowa sie oryginalny komentarz Jana Duracza objasniajacy wizerunek, na
ktorym Maryja: wrota swoje otwiera do tego bractwa, paszcz miosierdzia swojego
rozciaga, chcac nas wszystkich y grzechy nasze okryc, jako kokosz pod skrzyda nas
swoiey nedzne i bahe kurczeta zgromadza yako matka miosierdzia do nas woa69.
W sztuce polskiej drugiej poowy XVII wieku obrazy Opieki Najswietszej
Maryi Panny nalez ace do typu Mater Omnium, zyskay przez aktualizacje szczegolna wymowe. W obliczu wojen prowadzonych ze Szwedami, Turkami i Moskalami
Maryja bya wzywana jako Obronczyni Koscioa i Rzeczypospolitej. acinski tytu
Maria Auxiliatrix przetumaczono na polskie wezwanie Matka Boska Posikujaca,
a po zwycieskiej bitwie z Turkami pod Lepanto nadano Jej tytu Zwycieskiej
Hetmanki70. Wiele obrazow nosi znamiona historycznego zapisu obrony miast
i klasztorow. Pokazuja one jak Maryja Paszcza Opieki, do ktorej uciekano sie
podczas oblez enia, przyniosa ludziom ocalenie.

65
66
67

il. 824.
68

G. S c h i l l e r, Ikonographie der christlichen Kunst, Bd. 4, 2 Gtersloh 1980, s. 197, il. 822.
A. M o h r, Die Schutzmantel-Madonna von Frauenstein, Steyr 1986.
Jest to trzeci obraz malarza na ten sam temat, zob. G. S c h i l l e r, jw., Bd. 4, 2(1980), s. 197,

B. S z a f r a n i e c, jw., s. 34 nn., il. 10, s. 2528.


J. D u r a c z, Pobudka do bractwa y Confraterniey Szkaplerza Naswietszey P. Maryey z Gory
Karmelu, Krakow 1610, cyt. za: B. S z a f r a n i e c, jw., s. 38, il. 29 (feretron w kosciele parafialnym
w Brusach).
70
Wezwanie to w odniesieniu do Matki Boz ej Czestochowskiej omawia E. R a k o c z y, jw., s. 25.
69

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

146

VII. CECHY FORMALNE I ATRYBUTY IKONOGRAFII


W MATER MISERICORDIAE
OBRAZO
W poszukiwaniu poczatkow ikonografii wizerunkow Mater Misericordiae
wskazuje sie na pewne antyczne pierwowzory, zawierajace tresci opieki. Jednym
z nich jest znana z okresu hellenistycznego grecka rzezba przedstawiajaca Niobe,
osaniajaca rabkiem chitonu najmodsza corke przed strzaami Apollina. Podobnie,
w sztuce sakralnej antycznego Rzymu znane byy wotywne wyroby z terrakoty
przedstawiajace Venus Protectrix, a na monetach z II wieku widnia Jupiter Custos
jako Conservator Patriae, ktorego atrybutem by rozwiniety paszcz71. Trudno
udowodnic bezposredni zwiazek przytoczonych zabytkow z omawiana ikonografia.
Jednak analogia tresci ideowych antycznych zabytkow z obrazami Mater Misericordiae jest wyrazna i kusi do postawienia smiaej hipotezy o zwiazku ikonografii
chrzescijanskiej z odlega w czasie sztuka zaginionego imperium. Tym, co pozwala
upatrywac analogii ze sztuka antyczna jest tkwiaca archetypicznie idea opieki
i ochrony przez bostwo.
W ewolucji ikonograficznej tematu Paszcza Opieki dadza sie wyodrebnic
nastepujace atrybuty: rozciagniety paszcz, niekiedy korona, wersety antyfony,
strzay gniewu Boz ego, wieniec roz anca. Czasami Maryja przedstawiona jest nad
miastem lub klasztorem w pozie jednoznacznie wskazujacej na sprawowanie
protekcji czyli patronatu. Pod jej paszczem pojawiaja sie reprezentanci wszystkich
stanow. Sa wsrod nich papiez e i krolowie, dostojnicy duchowni i swieccy, rycerze
i duchowni, mieszczanie i chopi. Sporadycznie wystepuja personifikacje cnot,
obraz dusz czysccowych, a nawet scena walki szatana z anioem o dusze
konajacego. Splendoru dodaja anioowie, ktorzy penia funkcje akolitow podtrzymujacych poy paszcza lub korone albo symbolizuja muzyke niebios.
Postawa Maryi w kompozycjach Paszcza Opieki bywa zroz nicowana. Przewaz a poza hieratyczna i reprezentacyjna, ale wystepuja rowniez przykady kompozycji dynamicznych, oz ywionych dialogiem z uciekajacymi sie pod opieke,
ktorego tresc przekazuja napisy na banderolach.
Atrybutem charakterystycznym dla przedstawien Mater Misericordiae jako
protektorki zakonow, sta sie stroj zakonny. Maryje zaczeto przedstawiac w tym
samym stroju, co zakonni czciciele, bya wiec cysterka lub franciszkanka, dominikanka lub karmelitanka72. Taki sposob przedstawiania upowszechni sie w sztuce
XVII wieku. Niekiedy dla unikniecia wieloznacznosci na szkaplerzu lub habicie
umieszczano jeszcze dodatkowo herb zakonny (Krakow, klasztor Karmelitanek
Bosych na Wesoej). Nowoscia ikonografii karmelitanskiej byo to, iz Maryje
przedstawiano z korona na gowie, niekiedy z Dzieciatkiem na reku (klasztor
w Czernej, 1788). Dla wyraz enia idei posrednictwa wystarczyoby przedstawienie
samej Maryi. Karmelici, propagujac kult Dzieciatka Jezus, dodali Je Matce, Ono
rowniez podtrzymuje poe Jej paszcza, co stanowi nowa odmiane ikonograficzna73.
71

D. P a r e l l o, jw., s. 82.
Ikonografie Matki Boz ej Opieki na przykadzie obrazow w polskich klasztorach karmelitanskich
omawia B. S z a f r a n i e c, jw., s. 2327.
73
C. E m o n d, Liconographie carmlitaine dans les anciens Pays-Bas mridinaux, Bruxelles 1961,
s. 107 n.
72

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

147

Podobnie malowano na uz ytek innych zakonow, np. cystersow (Adam Swach,


Maryja Paszcza Opieki adorowana przez swietych cysterskich, Owinska, koscio
cysterek, 1730)74, trynitarzy od wykupu niewolnikow (Pierre de Jode, Notre-Dame
de la Merci, sztych XVII wiek), franciszkanow czy klarysek (Stary Sacz, 1684), lub
benedyktynek (Sandomierz, koscio sw. Michaa, 2 po. XVIII wieku).

ENIA I ADAPTACJE
VIII. PRZEOBRAZ
IKONOGRAFII MATER MISERICORDIAE
Wsrod bogatego materiau ikonograficznego zwiazanego z motywem Paszcza
Opieki na uwage zasuguje jedyny znany mi przykad przedstawienia Chrystusa
w typie Mez a Bolesci w Paszczu Opieki, pod ktorego poami kleczac bagaja
o aske Zbawienia przedstawiciele nieznanego rodu mieszczan. Jest to paskorzezba
z piaskowca, datowana na rok ok. 1500, umieszczona na scianie kolegiaty
w Stuttgarcie.
Idee posrednictwa Maryi w uproszeniu Boz ego zmiowania spopularyzoway
zwiazane z zakonami bractwa miosierdzia, obierajace Ja sobie za patronke jako
Mater Misericordiae. Rowniez niektore bractwa roz ancowe przyswoiy ikonografie
Maryi Paszcza Opieki, aczac ja z rozbudowana tematyka roz ancowa. W centrum
wietej z przedstawieniem Syna
przedstawien znajdoway sie postacie Trojcy S
Boz ego trzymajacego wiazke strza gniewu Boga Ojca75. Strzay te symbolizuja
trzy najbardziej dotkliwe nieszczescia, ktore nawiedzay ludzkosc: zaraza, god
i wojna76. W obliczu zagroz enia ludzie sredniowiecza szukali bezposredniego
ratunku w nadprzyrodzonej interwencji Maryi i swietych posrednikow77.
Jako pochodna od ikonografii Mater Misericordiae nalez y traktowac niektore
przedstawienia Maryi Krolowej Roz anca swietego. Z reguy kompozycje te bywaja
rozbudowane w kilku strefach, a wizerunek Maryi w typie Mater Misericordiae
znajduje sie w centrum, obwiedziony ilustracjami tajemnic roz anca. Malowany
roz aniec stanowi syntetyczny obraz dziea Zbawienia przez Wcielenie, Meke
i Chwae Uwielbionego Chrystusa. W dolnej czesci kompozycji z reguy umieszczano ludzi uciekajacych sie pod paszcz opiekunczy Maryi z atrybutem roz anca
swietego. W polskiej sztuce nie rozpowszechni sie typ Maryi Rozancowej,
poniewaz bractwa posugiway sie rozpowszechniona ikonografia maryjnych ty74
Jak wiadomo, cystersi roscili sobie prawo do pierwszenstwa w posugiwaniu sie ikonografia
Mater Misericordiae. W Polsce najstarszym przykadem jest fresk w kosciele pocysterskim w Koprzywnicy, pochodzacy z poowy XIV w. Z tego samego wieku pochodzi obraz tablicowy z klasztoru klarysek
we Wrocawiu, obecnie przechowywany w Muzeum Narodowym w Warszawie. Na fresku w Owinskach
Paszcz Opieki jest tak szeroki, z e obejmuje okoo szescdziesieciu postaci, ponad ktorymi wypisane
zostay sowa zapewniajace zakonowi protekcje Maryi: EGO ORDINEM ISTUM USQUE IN FINEM
SECULI PROTEGAM ET DEFENDAM, zob. B. S z a f r a n i e c, jw., il. 19.
75
C. B a u m a n n, Bruderschaften und Patrone, w: Ora pro nobis, jw., s. 37.
76
wiety Boze... (Hagios Theos...).
Wyrazem tego stara piesn zawierajaca suplikacje: S
77
Oprocz Maryi Paszcza Opiekunczego jako wyraz wiary w oredownictwo swietych rozwina sie
kult patronow od zarazy, do ktorych zaliczani byli swieci Roch i Sebastian. W historii sztuki wyodrebnia
sie grupe obrazow i rzezb zwiazanych z nawiedzeniem przez epidemie zarazy, zob. Pest, Pestbilder, opr.
zb. w: LchI, t. III, k. 407409.

148

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

pow78. Samodzielnym tematem, choc przypominajacym ikonografie roz ancowej, sa


wizerunki Matki Boz ej Szkaplerznej.
W XVIII wieku ikonografia Mater Misericordiae wchodzi w faze schykowa.
redniowieczny archetyp poddano stylizacji w duchu reformy potrydenckiej.
S
Zredukowaniu ulegy elementy symboliczne. Zamiast paszcza wprowadzono gest
rozoz enia rak, a symbolika trynitarna podkreslaa wiodace znaczenie Opatrznosci
Boz ej79. Niektore wersje obrazow przybieraja charakter przedstawienia wizyjnego.
Spotyka sie obrazy o wymieszanych watkach ikonograficznych, ktorym dodano
atrybuty zaczerpniete z typu Niepokalanego Poczecia i Matki Bozej Szkaplerznej,
jak to widac na obrazie klasztornym z Jesionowki (2 po. XVIII wieku)80. Niekiedy
nowa wersja zyskuje cechy typowe dla wizerunku Niewiasty Apokaliptycznej albo
Maryi Krolowej Niebios Regina coeli. Oryginalnoscia odznaczaja sie obrazy
pochodne od typu Mater Misericordiae przedstawiajace Maryje jako Tarcze
grzesznikow (Jasna Gora, klasztor, ok. 1650) oraz kompozycje o zbliz onej ikonologii, ukazujace Matke Boza askawa. W takim wizerunku czczono Maryje jako
Patronke od morowego powietrza, w okresie panowania zarazy w Warszawie,
Krakowie i w owiczu (Warszawa Stare Miasto, koscio jezuitow, 165181;
Krakow, koscio Mariacki, 1700; owicz, koscio popijarski, ok. 1730)82.
Nowy watek do przedstawien Mater Misericordiae wprowadziy zakonnice
torunskie. Napis na srebrnej plakiecie wykonanej przez Jana Letynskiego w 1748 r.
nazywa Maryje Matka Opatrznosci83. Na Jej piersiach zotnik umiesci symbol
Opatrznosci. Dedykacyjny napis w kartuszu gosi: PRZENAYS WIETSZEY OPAT SKIE OFIARZNOS CI BOSKIEY NAYNIEGODNIEYSZE SUZEBNICE TORUN
MIOSIERDZIA NIEPRZEBRANEGO.
RUJA Y RZUCAJA SIE W PRZEPAS C
ROKU 1748, DNIA 14 LIPCA. Dookoa gowy Maryi biegnie inskrypcja: DO
CIEBIE WZDYCHAMY, MATKO OPATRZNOS CI BOSKIEY Y SUZEBNICO. DO
CIEBIE WOAMY84. Czasami do istniejacego wizerunku Mater omnium dodawano
napisy w rodzaju: Krolowo Korony Polskiej modl sie za nami! (Wilczyna, koscio
parafialny, 1650).
78
K.S. M o i s a n, Matka Boska Roz ancowa, w: K.S. M o i s a n, B. S z a f r a n i e c, jw., t. 2,
redniowieczna ikonografia rozancowa,
Warszawa 1987, s. 4451; K. Z a l e w s k a, Modlitwa i obraz. S
Warszawa 19992, s. 23 nn.
79
Przeciwko wizerunkom Matki Miosierdzia wystepowa Marcin Luter.
80
Ikonografia przedstawien nalez acych do typu Matka Boz a Szkaplerzna zasuguje na osobne
opracowanie, zob. B. S z a f r a n i e c, Matka Boska Szkaplerzna, w: K.S. M o i s a n, B. S z a f r a n i e c,
Maryja Oredowniczka wiernych, jw., s. 95132.
81
Obraz jest kopia z oryginau w Faenzy, ktora ofiarowa jezuitom nuncjusz apostolski w 1651 r.,
zob. T. D o b r z e n i e c k i, J. R u s z c z y c o w n a, Z. N i e s i o o w s k a-R o t h e r t o w a, Sztuka
sakralna w Polsce. Malarstwo, Warszawa 1958, s. 354, il. 214.
82
Znane sa sztychy Jakuba Labingera z poowy XVIII w., propagujace kult tego obrazu w kregach
pijarow, a wilenscy sztycharze Franciszek Pelikan i Ignacy Karega uwiecznili wybuch zarazy w grafice
z 1799 r., zatytuowanej: Okropny widok srogiego powietrza roku 1710 w Wilnie grasujacego, zob.
M. G e b a r o w i c z, jw., il. 5557, 61.
83
Bya to wspolnota dam, prowadzacych z ycie na wzor niderlandzkich beginek. W Mediolanie,
w kosciele sw. Aleksandra, nalez acym do wspolnoty barnabitow, czczony jest niewielkich rozmiarow
obraz Matki Boz ej z Dzieciatkiem, pozbawionej szczegolnych atrybutow, nazywany Madonna della
Divina Providenza. Poczatki tego kultu wywodza sie z Ameryki, gdzie barnabici prowadza rozbudowane
apostolstwo misyjne.
84
M. W o z n i a k, Plakieta wotywna, w: Ars Sacra. Dawna sztuka diecezji torunskiej, Katalog
wystawy 5 XI 31 XII 1993 r., s. 100, poz. kat. 163.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

149

Przemiany ikonograficzne typu dokonyway sie przez cae sredniowiecze


i okres nowoz ytny, pewne formy zostay nawet adaptowane na uz ytek swiecki.
Jednym z przejawow przeobraz en ikonograficznych z przeomu sredniowiecza
i nowoz ytnosci byo zapoz yczenie wizerunkow Maryi Paszcza Opiekunczego do
przedstawienia roz nych swietych. Zaczeto ich ukazywac w takiej samej konwencji
jako szczegolnych patronow i opiekunow wasnych zgromadzen zakonnych lub
grup spoecznych. Przypomnijmy, iz w sztuce europejskiej od XIV wieku wystepoway wizerunki sw. Urszuli, osaniajacej poami paszcza towarzyszki. W tej
konwencji ukazano ja rowniez w sztuce polskiej na poczatku XVI wieku w kwaterze tryptyku z Bartoszyc (Olsztyn, Muzeum Warmii i Mazur). Podobnie przedstawiano sw. Zofie z corkami (np. obraz tablicowy w kosciele parafialnym
w Grybowie, ok. 1450; obraz Sadu Ostatecznego w kosciele dominikanow
w Lublinie). Haft zdobiacy XVII-wieczna choragiew wyobraz a sw. Kinge z klaryskami, jako fundatorke i opiekunke klasztoru w Starym Saczu, a w XVII-wiecznym
obrazie z klasztoru krakowskich klarysek b. Salomea roztacza paszcz opieki nad
w. Stanisaw biskup jako Patron Polski czuwa nad ojczysta kraina
zakonnicami85. S
(Piotrawin, koscio parafialny, 1636). W podobnej roli przedstawi Tobiasz Steckel
sw. Jacka na frontispisie druku jego z ywota86. Przechowywany w Muzeum
Prowincji Bernardynow w Lez ajsku XVIII-wieczny obraz przedstawia pokaznych
rozmiarow postac sw. Jana z Dukli, ukazujacego sie nad Lwowem podczas
oblez enia miasta przez wojska Chmielnickiego w 1648 r. W podobnej roli
lwowianie czcili sw. Stanisawa Kostke w okresie nieszczesc, jakie spady na
miasto w 1623 r. O jego kulcie, silnie propagowanym przez jezuitow, swiadczy
sztych Jana Filipowicza, S w. Stanisaw Kostka, Obronca Lwowa87. W krakowskim
kosciele klasztornym augustianow znajduje sie pokaznych rozmiarow XVIII-wieczny obraz przedstawiajacy sw. Augustyna jako zaoz yciela rodziny zakonnej
opartej na jego regule. Pod poami jego obszernego paszcza opieki, ktoremu
nadano wyglad kapy chorowej, kryja sie przedstawiciele tego zakonu88.
Pomimo krytyki ze strony protestantow, w okresie nowoz ytnym nie zaniechano
dalszego tworzenia wizerunkow Mater Misericordiae. Sobor trydencki
(15451563), daz ac do oczyszczenia sztuki z niewasciwych teologicznie tematow,
zaleci ich unikanie. Pomimo tych zastrzez en ikonografia typu Mater Misericordiae
przetrwaa nawet do XX wieku (A. Mistruzzi, Maryja jako Patronka misji, ok.
1950).
W XIX i XX wieku powstaway rowniez odmiany swieckie tej ikonografii.
Znamy co najmniej dwa przykady takiej adaptacji ikonograficznej. Pierwszym jest
rysunek E. Seibertza do dramatu Faust Wolfganga Goethego. Ilustrator przedstawi
apoteoze Fausta i Magorzaty, wzietych do nieba. Naprzeciw nim wychodzi Maryja
85
B. F r e y-S t e c o w a, B. Salomea otaczajaca paszczem klaryski, w: Pax et Bonum. Skarby
klarysek krakowskich. Katalog wystawy, Krakow 1999, s. 66, poz. kat. III/19.
86
D. F r y d r y c h o w i c z, S. Hyacynthus Odrovasius..., Krakow 1688. W starym herbie Gliwic
wizerunek Maryi z Dzieciatkiem na poksiez ycu widnieje nad brama miejska jako palladion przypominajacy historyczne wydarzenia.
87
M. G e b a r o w i c z, jw., s. 44, il. 34.
88
Obraz nalez y do cyklu malowide. KZSP, Miasto Krakow, t. IV, cz. IV, Kazimierz i Stradom,
Koscioy i klasztory, 1, red. I. R e j d u c h-S a m k o w a i J. S a m e k, Warszawa 1987, s. 126, il. 368.

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

150

z rozwinietym Paszczem Opieki. Drugi przykad stanowi wielkich rozmiarow


malowido Tommasa de Vivo, oficjalnego malarza Burbonow, wykonane w 1820 r.
na sklepieniu plafonu sali w Camera dei Deputati na Montecitorio w Rzymie.
Przedstawia ono personifikacje zatytuowana Italia e i suoi geni. Uosobieniem
Ojczyzny jest postac kobieca w typie ikonograficznym Paszcza Opieki. W lewym
naroz niku malowida widoczne sa w formie rozbawionych putt trzy drobne figurki
bohaterow rewolucji i konstruktorow Republiki Woskiej, ktorymi byli Camillo
Benso di Cavour, Giuseppe Mazzini i Giuseppe Garibaldi89. Przykad ten dobrze
ilustruje jaka droge przeobraz en przeby tradycyjny typ ikonograficzny od Pokrowy
poprzez Mater Misericordiae, az po zsekularyzowane jego realizacje. Podczas
jednej z podroz y zagranicznych, na floreckim cmentarzu opodal pieknego romanskiego koscioa San Miniato, znalazem wykonany w marmurze nagrobek, przedstawiajacy matke otaczajaca zza grobu paszczem opieki swe osierocone dzieci.
Jest to wyjatkowy przykad przemiany tradycyjnego maryjnego motywu ikonograficznego i jego adaptacji do obrzedowosci laickiej.

DAL POKROW AL MANTELLO DEL SUFFRAGGIO.


TRANSFORMAZIONI DEL MOTIVO ICONOGRAFICO MATER MISERICORDIAE
RIASUNTO

Le rappresetazioni denominate come Mater Misericordiae hanno equivalenti nelle


diverse lingue: Schutzmantelmadonna, Madonna del manto, Notre Dame mantele. Questo
titolo proviene dallinsegnamento teologico medievale sul ruolo mediatore di Maria come
Coredemptrix, Cooperatrix, Advocata nostra e inoltre Madre della Misericordia Mater
Misericordiae. Nel senso allegorico si spiegava che, mentre nel Giudizio Universale Cristo
Giudice giudicher tutti secondo Giustizia, Sua Madre Maria interceder chiedendo
misericordia. Da questo nato nel tardo Medioevo un tipo iconografico rappresentante Maria
che schiaccia le frecce della collera di Dio.
Nelliconografia orientale esiste un tipo di icona russa, Pokrow, corrispondente alla
Madonna del manto. La venerazione di questicona viene legata alle reliquie della veste di
Maria (maforion), conservate a Blacherna in una chiesa periferica di Costantinopoli.
Lorigine di questa tradizione si trova nella visione di Andriej il Folle ( 938; in russo
Jurodovyj), Maria distende un manto maforion sopra i fedeli in chiesa come segno
della sua protezione. Nella tradizione bizantina esiste ancora unaltra leggenda sulla Madre
di Dio, secondo la quale durante linvasione di Costantinopoli da parte dei Saraceni nell
anno 626, Ella circond la citt, coprendola con il suo mantello (palladium). Questo motivo
come topos, lo troviamo anche in Occidente, nella descrizione dellassedio di Chartres nel
911, o anche di altre citt francesi (Mont-St-Michel). Cosi Maria veniva venerata come
Protettrice dei chiostri e delle citt. Ci illustrato anche sugli stendardi dipinti da Benedetto
di Bonfigli ( 1496) per le chiese di Perugia. Il motivo del manto di protezione gi presente
in una leggenda attribuita a Gregorio di Tours ( 594). Nellordine dei benedettini, gi nel
secolo VIII si invocava Maria come Mater Dei Mater nostra. Questo predicato fu assunto
in antifona nel Salve Regina.
89

C. B o n, Un puttino chiamato Garibaldi, Art e Dossier 13(1987), s. 1012.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

151

comunemente accettata lopinione secondo la quale liconografia della Madonna del


manto deve la sua origine al frate cistercense Cesario di Heisterbach (ca. 11801240), il
quale aveva raccolto tutte le leggende che circolavano come esempi nelle prediche degli
predicatori medievali. Inoltre quelliconografia era sotto levidente influsso delle visioni
mistiche di santi quali Anselmo da Canterbury ( 1109), S. Bernardo di Clairvaux ( 1153),
o le visioni di S. Gertruda ( 1302) e S. Brigide Svedese ( 1373). S. Bernardino da Siena
( 1444) ha attribuito a Maria innumerevoli facolt e titoli, le ha ascritto un grande numero di
virt, similmente a quanto affermato da Dionigi Certosino ( 1471) e Jean Gerson ( 1429).
di questo periodo un bassorilievo rappresentante la Madonna del manto nellabbazia della
Misericordia a Venezia (London, Victoria and Albert Museum).
Da una tale spiritualit sono nate le composizioni, nelle quali come imploratori del
suffraggio di Maria, sono raffigurati i cistercensi e premonstratensi, i carmelitani e i frati
minori francescani, domenicani ed anche i crociati. Un pi antico esempio, che illustra
questo tema la parte centrale del trittico, eseguito da Duccio di Buoninsegna ca. 1285
(Siena, Museo del Opera del Duomo), sotto il manto di Maria si trovano in ginocchio tre frati
minori, uno di essi bacia il piede di Maria. Sotto linflusso degli ordini mendicanti Maria
diventa Protettrice di tutti Mater Omnium. La diffusione di questo culto stata favorita
dalle confraternite e corporazioni. S. Bonaventura nel 1267 ha fondato una fraternit dei
Raccomandati alla Madonna S.ta Maria, sul cui stendardo evidenziava unimmagine della
Mater Misericordiae mentre copre con il suo mantello i membri della fraternit. Significativo
era anche linflusso di un altro veneratore di Maria, Raimondo di Lull ( 1315), secondo il
quale Maria concede ad un peccatore addolorato la Sua misericordia e piet, favorendo in lui
la rinascita della speranza.
Uno dei primi esempi della raffigurazione della Mater Omnium il paliotto (retabulum)
eseguito da Bartolo di Fredi (13301340) per una chiesa di Pienza (Toscana). Quadri del
genere sono stati prodotti da un gran numero di pittori italiani del 400/500: Lippo Memmi,
Piero della Francesca, Filippino Lippi, Andrea Mantegna, Perugino, Fra Bartolomeo,
Tintoretto e altri. Si nota nelle loro opere una tendenza a trasporre nellarte gli avvenimenti
storici e le persone importanti con un cenno di propaganda politica. Spesso la Mater Omnium
Maria copre col Suo manto la gerarchia della Chiesa (il papa, i cardinali, i vescovi ed
i monaci) ed i rappresentanti di tutti gli stati civili (imperatore o re, nobili, cavalieri
e borghesi).
Gli attributi riportati sono una corona, i versi dellantifona, le frecce della collera di Dio,
una corona del rosario. Maria veniva rappresentata sopra una citt o un chiostro nella posa
evidente della protezione. Con uneccezionale forma iconografica si distinguono le
sculture lignee, cosiddette Madonne dellarmadio, che sono servite da paliotto negli altari
portatili. In relazione alla loro iconologia queste figure venivano chiamate: Maria Tabernaculum Dei et Verbi. Nellepoca moderna, a seguito delle critiche di Martino Lutero,
venuta meno la produzione dei quadri rappresentanti Maria come Mater Misericordiae. Il
Concilio di Trento (15451563), stimolando la tendenza a purificare larte cristiana dai
motivi apocrifi, poco ortodossi teologicamente, ha vietato la loro diffusione, consigliando di
evitarli.

SPIS ILUSTRACJI
1. Maryja Paszcza Opieki Mater Misericordiae . . . . . . . . . . .
2. Maria Tabernaculum Dei et Verbi Mater Omnium, figura otwarta tzw.
Madonny szafkowej z Klonowki . . . . . . . . . . . . . . . .
3. Anonim, Maryja Opiekunka Gliwic, otacza opieka miasto podczas najazdu
Dunczykow w roku 1626 . . . . . . . . . . . . . . . . . .
w. Wit osania poa paszcza miasto Landsberg nad rzeka Lech od strza gniewu
4. S
Syna Boz ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5. Albert Kunne, Oredownictwo Chrystusa Mez a Bolesci i Maryi do Boga Ojca za
grzeszna ludzkoscia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6. Chrystus jako Maz Bolesci otacza Paszczem Opieki wszystkie stany, obok dwie
swiete Elz biety, matka sw. Jana Chrzciciela, po lewej i Turynska, po prawej od
Chrystusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7. Martin Landsberg, Maryja Paszcza Opieki Mater Misericordiae w wiencu
roz anym Matka Boz a Roz ancowa jako protektorka dominikanow . . . .
8. Albrecht Drer, Maryja Paszcza Opieki protektorka kartuzow . . . . .
9. Anonim, 2 po. XVII w., B. Salomea otaczajaca Paszczem Opieki klaryski
10. Anonim, 1 po. XVIII w., sw. Augustyn jako protektor zakonow opartych na jego
regule . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11. Matthias von Somer, sw. Urszula z towarzyszkami jako patronka Kolonii roztacza
Paszcz Opieki nad konajacymi . . . . . . . . . . . . . . . .
12. Jan Polack, Maryja Paszcza Opieki z rodzina Snftl, poczatek XVI w. . . .
13. Pozny przykad synkretycznej ikonografii aczacej dwa typy Maryi Paszcza
Opieki oraz Niepokalanej . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14. Figura w nagrobku na cmentarzu S. Giminiano we Florencji . . . . . .

153
153
154
154
155
156
156
157
158
158
159
160
160
160

1. Maryja Paszcza Opieki Mater Miseriocordiae, fresk, XIII w.;


Parma, baptysterium

2. Maria Tabernaculum Dei et Verbi Mater Omnium, figura otwarta tzw.


Madonny szafkowej z Klonwki, ok. 1400 r.; Pelplin, Muzeum Diecezjalne

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI


153

3. Anonim, Maryja Opiekunka Gliwic, otacza opiek miasto podczas najazdu


Duczykw w roku 1626; Gliwice, obraz z kocioa Wszystkich witych

4. w. Wit osania po paszcza miasto Landsberg nad rzek Lech od strza gniewu
Syna Boego; malowido na sklepieniu kocioa pw. Wniebowzicia Najw. MP

154

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

5. Albert Kunne, Ordownictwo Chrystusa Ma Boleci i Maryi do Boga Ojca za grzeszn ludzkoci; ulotka drzeworytnicza z modlitw; Memmingen, ok. 1520 r.

155

156

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

6. Chrystus jako M Boleci otacza Paszczem Opieki wszystkie stany, obok dwie wite Elbiety, matka w.
Jana Chrzciciela, po lewej i Turyska, po prawej od Chrystusa; Stuttgart, ok. 1500 r.

7. Martin Landsberg, Maryja Paszcza Opieki Mater Misericordiae w wiecu ranym Matka Boa
Racowa jako protektorka dominikanw, drzeworyt kolorowany, ok. 1500 r.; Bamberg, Staatsbibliothek.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

8. Albrecht Drer, Maryja Paszcza Opieki protektorka kartuzw, drzeworyt 1515 r.

157

158

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

9. Anonim, 2 po. XVII w., B. Salomea otaczajca Paszczem Opieki klaryski; Krakw, klasztor klarysek.

10. Anonim, 1 po. XVIII w., w. Augustyn jako protektor zakonw opartych na jego regule; obraz z cyklu
ilustrujcego ywot i dziaalno w. Augustyna.

OD POKROWY DO PASZCZA OPIEKI

11. M
 athias von Somer, w. Urszula z towarzyszkami jako patronka Kolonii roztacza Paszcz Opieki nad
konajcymi; wydano w oficynie Petera Overadta, ok. 1650 r.

159

160

SKI
KS. RYSZARD KNAPIN

12. Jan Polack, Maryja Paszcza Opieki z rodzin Snftl, pocztek XVI w.;
Monachium, katedra (Liebfrauenkirche).

13. Pny przykad synkretycznej


ikonografii czcej dwa typy Maryi
Paszcza Opieki oraz Niepokalanej;
Siemiatycze, koci pw. WNMP,
po 1840

14. Figura w nagrobku na cmentarzu S. Giminiano we


Florencji, przedstawiajca zmar matk w typie
Paszcza Opieki, 1967 r.