You are on page 1of 612

EDICIJA SANSKI MOST

KNJIGA II

ODBOR ZA PRIPREMU EDICIJE


Ahmet KADI (predsjednik), Zdravko ADAMOVI, Esad ALAGI, Ivica Al1
LIJA, Milenko BASIC, Suad BISEVI, Rade BRKI, Mihajlo BJELOVUK,
Harno EHAJI, Mile CAVLOVI, Milan DALJEVI, Petar DODIK, Mio DO
SENOVI,
ERCEG
DOVI,

Olga

DOSENOVI,

uro

UREVI,

Duan

URI,

Stojanka

MIUATOVI,
Smail
HADIAHMETOVI,
Mehmed
HAD2IMEHMEMuhamed HADISELIMOVI, Milan INI, Slobodan INI, Milka

JAKSI, uro KARANOVI, Stana KNEEVI, Obrad KONDI, Smajc


KORLAT, I Milan KRAGULJ | Uro KUKOLJ, Slavko MAJKI, Stojan MAKIC,
Zvonko MERSA, Stojan Stojanda MILINOVI, Milan Milani MILJEVI,
Milan Miuka MILJEVI, Milan MILJU, Ibrahim PASAGI, Mihajlo PEJI,
urin PREDOJEVI, Zdravko PROSI, Duan RADI, ore SREDI, Mir
ko STANI, Obrad STUPAR, Gojko SIKMAN, Lazar SUSNICA, uro TRKUUA, Obrad VOKI, Jovan D. VIDOVI, | Petar VOJNOVI Mirko VRANI,
Duan Dule VUKI, ura VUKOVI, Jovo VULIN i Petar ZORI.

REDAKCIJSKI ODBOR
Mio

DOSENOVI

(predsjednik),

HADIMEHMEDOVI, Milan
REDI (odgovorni urednik).

Harno

INI,

EHAJI,

Stojan

MAKI,

Recenzenti: Milan INI, dr Duan LUKA i Stojan MAKI.


Redaktori: Slavko ODI, Ivan MATOVI i Esad TIHI.
Lektor: edomir RADOJI

Petar
Mirko

DODIK,
VRANI

Mehmed
i

Nali

BRANKO J. BOKAN

SREZ SANSKI MOST


U NOB
1941-1945. GODINE

Skuptina optine Sanski Most, 1980. godine.

Na prijedlog Optinskog odbora SUBNOR-a, a uz podrku drutveno-politikih organizacija, Skuptina optine Sanski Most polovinom 1970. go
dine donijela je odluku da se pristupi organizovanju istraiivanja, prikuplja
nja i obradi istorijske grae za knjigu Srez Sanski Most u NOB 19411945.
godine.
U cilju izvravanja ovih zadataka izabran je Odbor za pripremu edi
cije, a Odbor je odluio da ovaj veliki posao povjeri Branku J. Bokanu, pu
blicisti iz Bihaa.
Na prijedlog Odbora za pripremu edicije Skuptina optine je 18. avgusta 1973. imenovala Ureivaki odbor, kojem su postavljeni zadaci da organizuje poslove na prikupljanju grae, da usmjerava autora i njegov rad, da
organizuje suradnju sa svim zainteresovanim i posebno sa saradnicima, da
obezbjedi to svestraniju ocjenu situacije, dogaaja, odnosa i aktivnosti bo
raca i drugog stanovnitva ovog kraja u toku NOB.
Autor je u toku istraivanja, sreivanja i obrade prikupljene grae
utvrdio da samo za pisanje istorijata perioda do jula 1941. godine ima grae
za jednu knjigu, pa je prva knjiga monografija Optina Sanski Most,
dio / do jula 1941. godine napisana i objavljena 1974. godine.
Odbor za pripremu edicije zajedno sa Redakcijskim odborom kasnije
je ocijenio obim i sloenost ovih zadataka, bogatstvo dogaaja i raznovrsnost
i irinu aktivnosti u toku NOB na ovom podruju, pa je onio odluku da
se napie druga i trea knjiga Srez Sanski Most u NOB 19411945. godine.
Redakcijski odbor imenovao je 1973. i tri recenzenta, meu kojima i
doktora Nikolu Babia, koji su imali zadatak da vre dopune, ispravke i
provjere autentinost podataka itd. Doktor Nikola Babi je 1976. zamolio
da se oslobodi dunosti zbog prezauzetosti, to je uvaeno. Poslije toga Re
dakcijski odbor je imenovao za redaktora Slavka Odia, publicistu iz Beo
grada, koji je vrio usklaivanje i redigovanje grae iz 1941. i dijela iz 1942.
godine, ali koji, takoe, zbog zauzetosti i ogranienih rokova nije mogao na
staviti rad na drugim sveskama. Radi popune mjesta jednog recenzenta Re
dakcijski odbor je 1978. godine imenovao doktora Duana Lukaa, a 1979.
za redaktore Esada Tihia, Momira Kalema i Ivana Matovia, te za odgovor
nog urednika Naila Redia.
Redakcijski odbor zajedno sa saradnicima, a uz neposrednu saradnju
s predsjednikom Odbora za pripremu edicije, te sa Udruenjem Saveza bo

raca NOR-a, izvravao je redovno svoje zadatke: ostvarivao koncepciju i plan


edicije, zauzimao je jedinstvene stavove o svim bitnim drutveno-politikim,
organizacionim i drugim pitanjima, usmjeravao rad autora, recenzenta, re
daktora i drugih saradnika. Takav rad Redakcijskog odbora omoguio je te
meljitije istraivanje, svestraniju obradu dokumentacije i pojedinih tema.
Redakcijski odbor je posebno insistirao da se autor ogranii na teritoriju
sreza Sanski Most, ali da obrauje i one dogaaje i aktivnosti koji su ne
posredno uticali na zbivanja na sanskom podruju, da opisuje politike i
druge pripreme za oruanu borbu da konkretno obradi uee u NOB svih
sredina, drutvenih struktura, naroda i narodnosti i obuhvati sve to je od
znaaja za razvitak NOR i socijalistike revolucije u ovom kraju, da kon
kretno prikae masovno uee stanovnitva u revoluciji, poev od pojedinih
sela i naselja do optina, sreza i djelimino okruga.
Na osnovu prikupljene potpunije grae za sva podruja sreza Sanski
Most bilo je mogue da se u rukopisu druge i tree knjige obuhvati sve to
je od znaaja i sauva od zaborava, da bi stanovnici optine Sanski Most
i drugi imali mogunost da se potpunije i konkretnije upoznaju s veliinom
doprinosa stanovnitva biveg sanskog sreza u NOR-u. Na osnovu ovako
iroko obraene grae i korienja provjerenih sjeanja, autor je bio u mo
gunosti da uz pomo recenzenata i Redakcijskog odbora iznese istorijski
pregled NOB-e u ovom srezu. To je postigao koristei se primarnim izvori
ma, originalnim dokumentima, ali i bogatom memoarskom graom, uz re
dovno provjeravanje tanosti podataka. Autor je cjelokupnu istorijsku grau
kritiki razmatrao i provjeravao, sluei se, pri tome, kompletnijim nau
nim aparatom, podacima o izvorima, i napisao vrijedne knjige, uz potrebnu
dokumentaciju i analize.
U prikupljanju i provjeravanju grae autoru su pruili veliku pomo
lanovi Redakcijskog odbora, mnogi akteri dogaaja u NOR koji su svestra
no i stalno provjeravali sve koncepte teksta i uticali da se pribavi to pot
punija dokumentacija. Na ovom poslu poseban doprinos dao je Optinski
odbor SUBNOR-a, u saradnji s mjesnim udruenjima SUBNOR-a, koji su
pored ostalog, anketirali i konsultovali se s preko 500 stanovnika naselja
optine, uglavnom aktera pojedinih dogaaja i tako autoru pruili poetni
materijal o svakom naselju.
Autor je u ovom vremenu i ranije anketirao oko 300 uesnika NOR i
vie puta, to je znatno doprinijelo svestranijoj obradi mnogih pojedinosti
koje su od znaaja za puni prikaz razvoja dogaaja u NOR.
Odbor za pripremu edicije, uz pomo Optinskog odbora SUBNOR-a
i mjesnih udruenja, omoguio je da se autoru stave na raspolaganje i spi
skovi svih poginulih boraca, nosilaca Partizanske spomenice 1941. godine i
ivih boraca i uesnika NOR, te rtava faistikog terora. Ovi spiskovi omo
guili su da se dokumentuje i sauva od zaborava uee pojedinaca u NOR-u,
ali i da se istakne masovno uee i doprinos stanovnitva optine Sanskog
Mosta u narodnooslobodilakom ratu.
Redakcijski odbor je miljenja da je uspjeno zavrio obimne i sloene
zadatke organizovanja i istraivanja, obrade i pisanja ove znaajne edicije,
koja predstavlja najljepi spomenik uesnicima NOR-a i dokumenat o veli
kim ljudskim i materijalnim rtvama, ali i pobjedama svih naih naroda i
narodnosti ovoga kraja u oslobodilakoj borbi.

I pored uloenog truda, ne mislimo da smo u svemu uspjeli. Tako, na


primjer, nisu ire obraeni podvizi pojedinih istaknutih obinih boraca,
omladinki i omladinaca, nisu raene Seme pojedinih djejstava, a zbog obimnosti teksta nije bilo mogue objaviti registre linih imena, geografskih poj
mova i vojnih jedinica.
Ove knjige svojim bogatim sadrajem podsjeae sadanje i budue
generacije na veliinu pobjede, ali i rtve koje su nai narodi i narodnosti
vodnijeli da bi pobijedili sve okupatore i njegove sluge, sve izdajnike i iv
jeli u novoj, slobodnoj, socijalistikoj Jugoslaviji.
Redakcijski odbor odaje priznanje autoru za savjesno izvrene obaveze,
za obiman rad i zalaganje, posebno u istraivanju i prikupljanju istorijske
grae, vrenju novih provjera, dopuna, ispravki u pisanju ovih knjiga, odaje
priznanje
strunim
saradnicima,
recenzentima,
redaktorima,
odgovornom
uredniku, koji su doprinijeli u velikoj mjeri da se obezbijedi autentinost
podataka, ovi provjere i dopune, da bi knjige u to veoj mjeri odgovorile
veliini djela koje je stanovnitvo sreza Sanski Most ostvarilo u NOB.
Redakcijski odbor zahvaljuje i svim anketiranim uesnicima NOR, a
posebno lanovima Odbora za ediciju i drugim uesnicima u ovom radu
kojih vie nema meu ivima, koji su svojim radom pridonijeli da edicija
u cjelini bude potpunija i bolje napisana.
Redakcijski odbor se zahvaljuje Skuptini optine Sanski Most, drutveno-politikim i drutvenim organizacijama i Optinskom odboru SUBNOR-a, koji su pokazali razumijevanje za ovaj sloen i znaajan posao i sve
strano se zaloili i omoguili da se ostvari viegodinji poduhvat, iji su re
zultati tri obimne i vrijedne knjige.

Sanski Most, 22. januara 1980. godine

REDAKCIJSKI ODBOR

Vojno - politika situacija


i pripreme ustanka
1. VOJNO-POLITICKA SITUACIJA

Poslije kapitulacije Jugoslovenske vojske (17. aprila 1941. godine) osva


jai su izmeu sebe podijelili teritoriju Kraljevine Jugoslavije. Jedan dio
Slovenije je prikljuen Treem Rajhu, a drugi Italiji. Baku, Baranju, Meumurje i Prekomurje okupirala je Maarska. Podruje Suaka s ostrvima u
Hrvatskom primorju (izuzev Paga), Dalmacija od Splita do Novigrada i ostrva (izuzev Braa i Hvara) pripojeni su Italiji i predstavljali su takozvanu Pr
vu okupacionu zonu. Ostala podruja Hrvatske i teritorija Bosne i Hercego
vine uli su u sastav kvislinke ustake Nezavisne Drave Hrvatske (NDH).
Podruja koja su se nalazila izmeu Prve zone i demarkacione linije, koja je
dijelila interesna podruja Njemake i Italije, nila su tzv. Drugu i Treu
okupacionu zonu. Druga zona je bila juno od planine atora i Plitivikog
Ljeskovca, a podruja sjeverno od njih inila su Treu zonu. U njoj su bili,
pored ostalih naselja, gradovi: Drvar, Bosanski Petrovac, Klju, Biha, Bo
sanska Krupa, Cazin, Velika Kladua i Sanski Most. U Prvoj zoni sva vlast
je bila organizovana po uzoru na onu u Italiji, u Drugoj zoni (demilitarizovanoj) civilna vlast je bila NDH, a vojna italijanska. U Treoj zoni sva vlast
je preputena NDH, a italijanske trupe, dok su se u njoj nalazile, samo su
obezb jedi vale okupaciju.
Ua Srbija je imala poseban okupacioni reim. Banat je bio prikljuen
uoj Srbiji, ali su pripadnici njemake nacionalne manjine (folksdojeri)
preuzeli na tom podruju svu vlast u svoje ruke. Dio Srbije i Kosova i vei
dio Makedonije okupirala je Bugarska. Italija je anektirala Boku Kotorsku,
a ostalo podruje Crne Gore proglasila je Nezavisnom Crnom Gorom u sa
stavu Kraljevine Italije. Kosovo, Metohiju i zapadnu Makedoniju Italijani
su prikljuili okupiranoj Albaniji i stvorili kvislinku Veliku Albaniju.
Bosna i Hercegovna su demarkacionom linijom bile podijeljene izmeu
Njemake i Italije na dva okupaciona podruja. Demarkaciona linija je ila

od Velike Klaue, juno od Bosanskog Novog, sjeverno od Sanskog Mosta,


preko Bronzanog Majdana, dpova, Donjeg Vakufa, Bugojna, ita, Zec-planine, Ivan-planine, Bjelanice, Treskavice, pa na istok preko Jahorine i Dri
ne do Rudog na rijeci Limu.1
Njemaka i italijanska okupacija nisu predstavljale samo poetak bes
potedne pljake naih naroda ve i poetak njihovog planskog raseljavanja,
denacionalizacije i brojanog smanjivanja fizikim unitavanjem. Kao oru
e u ispunjavanju ovih planova trebalo je da poslue domai fiisti. Kako su
i faizam i nacionalizam bili ideoloko-politika osnova ustatva, a naciona
lizam, ovinizam i vjerska netrpeljivost potka te osnove ustatva i njihove
Nezavisne Drave Hrvatske, kvislinzi su samo pogoravali optu situaciju,
najavljujui ve prvih dana okupacije da e dani koji slijede biti sve tei i
sve traginiji.
Ve prvim naredbama ustakih vlasti Jevreji, Cigani i 1,300.000 Srba u
Bosni i Hercegovini i oko 600.000 u Hrvatskoj stavljeni su van zakona. Od
voeni su na prisilne radove u mjestu ivljenja i blioj okolini. Ruene su
pravoslavne crkve, a jevrejske sinagoge pretvarane u magacine i javne kue.
Srbima i Jevrejima oduzete su trgovinske, zanatske i druge radnje. Zabra
njen im je ulazak u javne ustanove i lokale i kupovanje ivotnih namirnica
u trgovinama. Zabranjena je upotreba naziva Srbi, pa su Srbe nazivali grkoistonjaci. Zabranjena je i upotreba irilinog pisma, pa su odmah uklonje
ni svi irilini natpisi. Srbima je zabranjeno naputanje mjesta boravka, a
u njemu im je ogranieno kretanje. Radio-aparati, foto-aparati, dvogledi, a i
sve oruje (ukljuujui i lovako), bili su im oduzeti. Srpske porodice su
iseljavane i protjerivane u Srbiju. Poela su prva ubijanja Srba i Jevreja.2

ORGANIZOVANJE USTAKE VLASTI U SANSKOM SREZU


I PRVI OTPORI
U vrijeme aprilskog rata 1941. godine u Sanskom Mostu se nalazila re
lejna stanica Jugoslovenske vojske (oko 150 vojnika) pod komandom jednog
potpukovnika. Kada je saznao za prodor Nijemaca u Zagreb i proglaenje
NDH, i vidio odstupanje nekih jedinica Jugoslovenske vojske, potpukovnik
je pozvao grupu poznatijih graana, obavijestio ih o situaciji, predloio da
formiraju odobr od predstavnika svih nacionalnosti, izaberu starjeinu od
bora i odravaju red dok ne stignu neprijateljske jedinice. To je iskoristio
Luka Miniga, gostioniar, zakleti ustaa od 1935. godine, i odmah se namet
nuo na elo tog odbora.
im su vojnici relejne stanice otili u Klju, nekolicina proustaki na
strojenih graana formirala je svoj ustaki Narodni odbor, u/koji su uli:
Mile Ljevar, trgovac iz Sasine, dr Josip Cerjan, advokat iz Sanskog Mosta,
Martin Macan, predsjednik Sreskog suda, dr Ibro Ibrahimpai, sudija Sres1

Ferdo ulinovi: Okupatorska podjela Jugoslavije, Vojno-izdavaki zavod (VIZ),


Beograd, 1970. godina.
Pero Moraa: Jugoslavija 1941, izdanje Instituta za savremenu istoriju Beograd,
1951. godine
Opirnije podatke o demarkacionoj liniji vidi u autorovom radu: Sanski Most,
I dio, Kultura, Beograd, 1974, strana 268269.
* Dr Duan Luka: Ustanak u Bosanskoj krajini, izdanje VIZ Beograd, 1967. go
dine, str. 5657.

10

kog suda. Luka Miniga, gostioniar, Himzo Pai Rei, trgovac, Juso Tali,
obuar, Mile Ljuji, seljak iz Sasine, Nikola Toji, upnik iz Stare Rijeke,
fra Ante eremet iz Sanskog Mosta, fra Luka Tei iz Sasine, Ante Banovi,
gostioniar iz Sanskog Mosta i Osman ehaji, pekar iz Sanskog Mosta. Dr
Josip Cerjan je u ime ovog odbora preuzeo Sresko naelstvo od tadanjeg
naelnika Dragoljuba Popovia, koji je odmah nakon predaje dunosti otpu
tovao u aak, odakle je bio rodom. Odbor je poslije preuzimanja vlasti odr
ao sjednicu, na koju je pozvao i neke graane. Zatim su otili u crkvu, gdje
su fratri odrali misu zahvalnicu.3
Ovaj ustaki odbor je 15. aprila organizovao doek prve njemake je
dinice istureni odred 132. pjeadijske divizije) i u njihovu ast istog dana
priredio sveani prijem.
Ve 18. aprila 1941. godine ustaki odbor je formirao Katarsko pogla
varstvo sanskog sreza. Za prvog predsjednika postavljen je dr Josip Cerjan,
a Himzo Pai Rei preuzeo je od Daferbega Bievia dunost gradona
elnika.
Poslije preuzimanja vlasti ustae su smijenile i naelnike optina (pred
sjednike optina) i svugdje, izuzev u Luci-Palanci, postavili su predsjednike
svoje pristae. U Luci-Palanci su za predsjednika Optine htjeli da postave
Tomu Cvitkovia, uglednog Hrvata iz Bonjaka, ali je on odbio da primi tu
dunost, smatrajui da u optini s ogromnom veinom Srba predsjednik
treba da bude Srbin. Cvitkovi i jo neki su tada predloili da se za nael
nika Optine postavi Pero Batoz, trgovac i kroja, ili Mile Topi, preduzima.
Ustake vlasti su postavile Peru Batoza, koji je nerado primio tu dunost.4
Organizovanje ustake vlasti na sanskom srezu je teklo prilino sporo,
jer ustae na podruju ovog sreza odranije nisu imale nikakvog politikog
uticaja, pa zato ni dovoljno svojih ljudi koji bi znali i umjeli organizovati
vlast, kako je to rukovodstvo ustaa u NDH eljelo.
Uspostavljenje i konsolidaciju ustake vlasti ometalo je i to to su Srbi
bili najbrojniji stanovnici sreza, a ustae su sve svoje akcije usmjerile upra
vo protiv njih. Prema popisu stanovnitva od 1931. godine i priblinom pro
raunu prirasta stanovnitva u razdoblju od 1931. do 1941. godine, poet
kom 1941. godine u sanskom srezu je ivjelo oko 38.100 Srba (57/o), oko
18.650 Muslimana (28,32/o), oko 9.040 Hrvata (13,73/o) i oko 79 Jevreja
(0,07%); ukupno 65.860 stanovnika.
Prema podacima prikupljenim za ovu ediciju u sanskom srezu 1941.
godine u Otiu, Bojitu, Jelainovcima, Grodanovcima, Bosanskom Milanovcu, Dabru, Dedovai, Gornjoj i Donjoj Majki-Japri, Kozinu, Gornjem i Do
njem Lipniku, Slatini, Potkraju, Glavici (Predojevia), Miljevcima, Pratalima, Dugim Njivama, Suhai, Mrkaljima, Hadrovcima, Podlugu, Koprivni,
Usorcima, Gornjoj i Donjoj Tramonji, Gornjoj i Donjoj Kozici, Podovima i
Ilidi (30 sela) ivjeli su sami Srbi; u Okreu, Vru, Modroj, Gornjem i Do
njem Kamengradu, Zenkoviima, Hrastovu, Vrhpolju i Demievcima (devet
sela) ivjeli su samo Muslimani; u Staroj Rijeci, Sasini i krljevitoj (tri ses

Podaci o Sanskom Mostu, memoarska graa, str. 10, u arhivu Optinskog odbora
Saveza udruenja boraca narodnooslobodilakog rata Sanski Most (u daljem
tekstu: OO SUBNOR SM).
* Kazivanje Mie Doenovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, decem
bra 1975. godine.

11
I

la) ivjeli su samo Hrvati; u Halilovcima, Skucanom Vakufu, Naprelju, Gori


ci, Husimovcima i Tomini (est sela) ivjeli su Muslimani i Srbi; u Krkojevcima, Kasapnici, Bonjacima, Luci-Palanci, Marinima, Garevicama, Batkovcima, Ovanjskoj i Kruharima (devet sela) ivjeli su Hrvati i Srbi; u Kljevcima, Zdeni, Budimli-Japri, Fajtovcima, Lukavici, Podvidai, Brdarima, ap
lju, Pobreju, Poljaku, Sehovcima, Trnovi, Starom Majdanu, Devaru, Otroj
Luci, Kijevu, Luanima (17 naselja) i u gradu Sanski Most vjeli su Musli
mani, Srbi i Hrvati; Jevreji su ivjeli samo u Sanskom Mostu i jedna porodi
ca u Luci-Palanci.
Ve krajem aprila smijenjen je dr Josip Cerjan s dunosti kotarskog
predstojnika i na njegovo mjesto postavljen advokat dr Ante Merkadi. U
to vrijeme svi dravni slubenici su moral da poloe zakletvu novoj dravi.
Inenjer Drago Nedimovi je odbio da poloi zakletvu, pa su ga ustae otpu
stile iz slube i u masovnom pokolju meu prvima uhapsile i abile. U junu
1941. godine opet je dolo do smjene: za kotarskog predsjednika je postavljen
ustaa Ivica Simeon, pravnik iz Banjaluke, koji je na toj dunosti ostao do
poetka 1943. godine.
Kada je formirana ustaka organizacija u Sanskom Mostu i nekim se
lima, dotadanji ustaki odbor je postao njeno kotarsko rukovodstvo, koje
se sastajalo prilikom priprema svakog krupnijeg ustakog poduhvata protiv
srpskog i jevrejskog stanovnitva.
Ve u aprilu 1941. godine iz andarmerije su otputeni svi Srbi. Meu
prvima smijenjen je uro Vezmar, vrilac dunosti komandira andarmerijske stanice Sanski Most. Za komandira je postavljen dotadanji andarm Beir Durakovi. Od tada su se andarmi zvali orunici. Broj im je znatno po
vean, pa su uz ustae i policajce postali glavni oslonac ustake vlasti, a ne
to kasnije i izvrioci zloina u sanskom srezu.
Jedan od prvih zadataka organa ustake vlasti bilo je razoruavanje
pripadnika Jugoslovenske vojske koji su uspjeli da izbjegnu zarobljavanje
i vrate se u rodni kraj. andarmi i ustae su vrili pretrese sela i gradskih
naselja radi oduzimanja oruja i vojne spreme i pri tome sprovodili nasilja
nad mirnim stanovnitvom. Skala njihovih represivnih mjera i terora nad Sr
bima i Jevrejima proirila se od ikaniranja i prijetnji do ucjenjivanja, a
zatim i postavljanja ustakih kontrolnih organa, tzv. komesara, u trgovake
radnje Srba i Jevreja.
Sve vei teror ustaa nad Srbima i Jevrejima pratila je bjesomuna
ovinstika, antisrpska i antijevrejska propaganda, pa su vrlo brzo uslijedili
i zloini: ubistva nedunih ljudi najprije u selu Kijevu i Sanskom Mostu ma
ja 1941. godine, a prvih dana avgusta i strahoviti pokolj Srba.
Ustake teroristike mjere iz dana u dan pogoravale su situaciju u
Bosni i Hercegovini. Nije trebalo dugo ekati da ustae ponu teka zlod
jela i ubistva. To je dovelo do prvih otpora radi spaavanja golih ivota, naj
prije u sanskom srezu prvih dana maja, a zatim u Hercegovini poetkom
juna 1941. godine.
Prvih dana maja 1941. godine u Sanskom Mostu je dolo pet ustakih
policajaca iz Zagreba i deset pripadnika ustakog voda Ante Starevi, stacioniranog u Prijedoru.5 Dolazak ovih dviju ustakih grupa u Sanski Most
* Izvjetaj Zapovjednika dijelova hrvatske vojske u Bosanskoj krajini o borbama
kod Sanskog Mosta, od 11. maja 1941. godine, Arhiv Vojno-istorijskog instituta
(u daljem tekstu VII) k.84 br. reg. 39/11.

12

ohrabrio je naoruane mjetane i ustae koji su zajedno s policajcima i


pridolim ustaama krenuli u najblia srpska sela da toboe prikupljaju
oruje, vojniku odjeu i obuu. Grupa ustaa je 4. maja dola u Srpsko Kijevo, zaselak Kijeva, udaljen 78 km jugoistono od Sankog Mosta. Uli su
u kuu trgovca Veljka Stojanovia, ucjenjivali ga i uzimali to su htjeli bez
plaanja.6
U ponedjeljak 5. maja, prvog majskog pazarnog dana u Sanski Most je,
po obiaju, dolo dosta seljaka. Ustae i andarmi su toga dana, kao i rani
jih, skidali s ljudi dijelove vojnike opreme koju su pojedinci imali na sebi.
Jedna ustaka patrola dola je do gostionice Novaka Radia i pred njom
uhapsila Raj ka Stojanovia; pri pretresu ustae su kod Rajka nale pitolj,
pa su ga odmah poele zlostavljati odvodei ga u zatvor, u andarmerijsku
stanicu.

MAJSKI OTPOR STANOVNITVA TRAMONJE I OKOLINE


urevdan je bio krsna slava nekih porodica u Kijevu i Tramonji.
Ustae su to znale, pa je toga dana nekoliko njihovih grupa dola u Srpsko
Kijevo. Zalazili su u kue, prevrtali sofre, zlostavljali ukuane i njihove go
ste, gazili slavske svijee i lupali sue. Ucjenjivali su ura Domazeta, tra
ili novac i onda mu zapalili kuu. Od ucjene i maltretiranja nije poteen
ni teko bolesni Dane Kovaevi, a isto tako i Mile erani, kome su uzeli
nekoliko vrea ita. Uhapsili su Marka Kondia Miladinovia, koji je ustaa
ma priznao da kod kue, ispod balvana, ima nekoliko puaka i neto muni
cije. Ustaka patrola ga je odmah povela do njegove kue, koja se nalazila
ispod istih starana, na granici izmeu Kijeva i Tramonje. Kada je patrola
s Markom Kondiem stigla do njegove kue, na nju je iznenadno... iz ob
linjih kua... otvorena puana vatra.7
Dok su seljaci, okupljeni pred crkvom, razgovarali o ustakim zlostav
ljanjima nevinih ljudi izvrenim dan ranije, dotrao je Milo Devi iz zaseoka Gorana, na kraju Tramonje prema Kijevu. Preplaen prvim vijestima o
zlostavljanjima koja su ustae poele da vre u srpskom zaseoku sela Ki
jeva, on je povikao: Ljudi, ima li iko ovdje oruje? Eno ustae sve pobie!
uvi to Milo Kondi, Marinko Basta, Mile Dardi, Milo Slijepevi i Savo
Bodiroa8 odmah su odluili da odu kuama po skriveno oruje i da se to
prje nau na Kijevskoj gori, umi izmeu sela Kijeva i Tramonje, kuda bi
ustae morale proi ako odlue da produe u Tramonju. Jo neki pojedinci,
zateeni kod crkve, odjurili su kui po oruje, a veina se razila bez cilja.
Za manje od jednog sata reena petorica su dotrala na ivicu Kijevske gore.
Osim izvora navedenih u napomenama, za obradu sukoba s ustaama i borbama
s Nijemcima u Kijevu i Tramonji, 6, 7. i 8. maja 1941. godine, koritena su i ka
zivanja Miloa Slijepevia, Zorana Bjelanovia, Rajka Borenovia, Jove Vulina,
Milana Miuke Miljevia, rukopis Milana D. Samardia, zatim podaci koje je
prikupila Sofija Praa Veljovi i podaci o Tramonji, Kozici i Kijevu koje su
prikupile grupe uesnika NOB iz ovih sela za ovaj rad.
7 Arhiv VII, k.84, br. reg. 39/11.
8 Ustae su poetkom avgusta 1941. godine uhvatile Miloa Kondia i ubile ga u
Sanskom Mostu; Marinko Basta, Mile Dardi i Savo Bodiroa su uestvovali u
NOB.

na oko 300 do 400 metara od kue Marka Kondia. Zalegli su za oborenu


bukvu i ekali. Nakon kraeg vremena iz Kijeva (zaselak Barici) krenula je
grupa ustaa pjevajui i pucajui i dola do kue Marka Kondia. S ustaa
ma je bio i uhapeni Marko Kondi, kojeg su ustae vodile njegovoj kui
na kraju sela, prema Tramonji, da im pokae gdje ima skriveno oruje. Pe
torka u zasjedi nije ga prepoznala, ali su vidjeli da su ustae poele zlostav
ljati ukuane. Naoigled svih napali su Markovu snahu. Tada je petorka u
zasjedi otvorila vatru na ustae, koje su odmah pustile enu i pobjegle. Sa
sobom su poveli i uhvaenog Marka Kondia i njegovog brata ura. Poto
se udaljila i izbjegla neposrednu opasnost etvorica uniformisanih ustaa, i
nekoliko ustaa-civila iz sela Kijeva, koji su im se ve ujutro pridruili, zau
zeli su zaklon, oekujui pojaanje. Jedan od ustaa je sproveo uhapenog
Marka i ura Kondia prijekim putem u Sanski Most.
Kada su se ustae povukle od kue Marka Kondia, i petorka je napu
stila zasjedu. Otili su u Tramonju da ruaju. Na poloaju prema ustaama
nisu nikoga ostavili.
Pukaranje na kraju sela i vijest da je grupa seljaka odbila ustae od
sela izazvala je meu ljudima u Srpskom Kijevu i Tramonji uznemirenost i
uzbunu, ali i odlunost mnogih da pomognu onim to odbie ustae od sela.
Poeli su se iskupljati sa svih strana, a pristigli su mnogi i iz susjednih se
la. Poneko je imao puku, poneko lovaku puku, a najvie njih samo rogulje, sjekiru, kolac ili vojniki bode.
Vid akovi,9 odvaan i cijenjen seljak, poeo je da sreuje pobunjene
seljake i da upuuje pojedince ili grupe na odreena mjesta. Na dijelu poloa
ja to su inili Milo Kondi, Vaso Dejanovi10 i jo neki odvaniji ljudi, koji
su sluili bivu Jugoslovensku vojsku. Tada je stigao i ore Sulji, kaluer iz manastira Gomjenice. Na poloaju se pojavio i avijatiarski porunik
Milan M. Borenovi,11 pokuavajui da ubijedi seljake da ne idu u borbu,
ali ga je brat Trivo, radnik, otjerao i s pobunjenim seljacima zaposjeo polo
aje.
Na poloajima od Javorove kose do Lisine, prema selima Kijevu i Tomini, u duini preko dva kilometra, najvie se pobunjenih seljaka nalo u pod
ruju kote 536 i prema kui Marka Kondia.
Na urevdan je bio pretuen i Nikola Gogi iz Tramonje. On je toga
dana upao u ruke ustaa iz Kijeva. im su ga uhvatili, ustae su poele da
ga tuku, a s muenjem su nastavile i u podrumu kue Crnkovia. Kasnije su
se ustae hvalile kako su uhvatile jednog etnika i dobro ga pretukle. Kad
je uo ustako hvalisanje, Abid Kurbegovi,18 radnik iz Kijeva, poao je do
kue Crnkovia da vidi ko je taj etnik. im je uao u podrum, prepoznao
je Nikolu i energino traio da ga puste, govorei da je to poten ovjek.
Ustae su tada pustile Nikolu. On se jedva dovukao do Tramonje, gdje je
8

Vid akovi je uestvovao u NOB od 1941. godine, postao lan KPJ, a poginuo
kao politiki komesar ete prilikom napada na Tuzlu 1943. godine.
Vaso T. Dejanovi, nosilac Partizanske spomenice 1941, umro januara 1979. go
dine.
Milan M. Borenovi, avijatiarski porunik, avgusta 1941. godine je sa jo osam
ljudi iz Tramonje otiao na rad u Njemaku. Poslije drugog svjetskog rata je
iz Njemake otiao u Ameriku.
18 Abid Kurbegovi, umski radnik, uestvovao je u NOB, umro 1978.

naiao na pobunjene seljake i isprao im ta mu se dogodilo u susjednom


selu.
Poto su seljaci u Kozici, Haziima, Stratinskoj, Obrovcu i jo nekim
susjednim srpskim selima banjalukog i prijedorskog sreza saznali za borbu
s ustaama na Kijevskoj gori, krenuli su u pomo Tramonjacima. Ko je god
imao oruje, a mnogi i bez njega, sa sjekirama, vilama i koevima, pojurili
su u borbu. Mnogi Koziani, koji su bili na slavi kod domaina iz Tramonje,
odjurili su kuama, uzeli skriveno oruje i meu prvim pridruili se susje
dima. Neko od njih je donio francuski pukomitraljez, koji je preuzeo ua Pani iz Gornje Kozice i s njim otiao na poloaj. S orujem i bez njega
pristigli su i seljaci Obrovca, Kmeana, Stratinske, Pervana, Vilusa, Radmanovaca, ljvne, Hazia jo nekih sela. Iz Pervana je stigao Ratko Jovi, zva
ni Palir, s tekim mitraljezom, koji je njegov stric Gojko Jovi, dobrovoljac
iz prvog svjetskog rata, sakrio aprila 1941. godine. Tako se nekoliko stotina
ustanika nalo na poloaju prema ustaama s jednim tekim mitraljezom,
jednim pukomitraljezom i nekoliko desetina raznih puaka.
Meu pobunjene seljake stigao je tog dana i Risto Kovaevi,11 radnik,
komunista, koji se pridruio Vidu akoviu, oru Suljiu, Vasi Dejanoviu
i drugim. Oni su pokuavali da srede redove pobunjenih seljaka i uspostave
komandu nad njima.

PRVE RTVE USTAKOG TERORA


Sedmog maja u est sati ujutro, ustae i andarmi su u Sanskom Mo
stu radi odmazde strijeljali Marka i ura Kondia, koje su uhvatili pret
hodnog dana, te Rajka Stojanovia, uhapenog dva dana ranije. Strijeljanje
je izvreno pred andarmerijskom kasarnom. Sahranjeni su na groblju na
unjaru. To su bile prve rtve ustakog terora na podruju sanskog sreza.
Javnom strijeljanju nevinih seljaka, prisustvovale su skoro sve ustae koje
su se zatekle u gradu.
Kotarski predstojnik dr Ante Merkadi je ve 7. maja izjutra naredio
da se uhapse kao taoci Srbi, srpski dobrovoljci, koji su u prvom svjetskom
ratu prebjegli iz austrougarske vojske na stranu Srbije i borili se protiv nje
makih i austrougarskih trupa, i nekadanji internarci u Aradu: Jovo Deli,
Pero Gvozden, Petar Pepa Braji, Lazo Milievi, Lazar Radoevi, i Teofil
Praa, svi iz Sanskog Mosta, uro Grbi, svetenik iz Tornine, Jovo Marjanovi, svetenik iz Dabra, Aim Savi iz Usoraca, nosilac Karaoreve zvi
jezde, Mile Marjanovi iz Starog Majdana, Mile Mandi i Nikola Vuki iz
Zdene, Aim Svile orokalo iz Podluga i Ljupko Mali iz Devara. Poslije
hapenja talaca telai je gradom oglaavao ustako nareenje da e u sluaju
napada na njemake vojnike i ustae biti strijeljani zatvoreni taoci. Kada
su taoci pohapeni, kotarski predstojnik im je rekao da su se seljaci u Ki
jevu i Tramonji pobunili i da e oni odgovarati za smrt svakog njemakog
vojnika ih ustae.
u

Uestvovao u organizovanju ustanka 1941. godine u selima oko planine Mule,


bio politiki komesar ete, a poetkom 1942. godine etnici su ga uhvatili na
Manjai i 10. maja strijeljali u Dujakovcima.

15

TREI SUKOB S USTAAMA I PRVA BORBA S NIJEMCIMA


Poslije strijeljanja trojice seljaka u Sanskom Mostu, ustae, anarmi
i policajci opet su krenuli prema Srpskom Kijevu i Tramonji, isturivi pret
hodnicu. Usput su pjevali, prijetili i vikali. Pridruile su im se i ustae iz
Kijeva. Iako brojniji nego pretodnog dana, ustae su zastale na visu, dovolj
no udaljenom od poloaja pobunjenih seljaka i nastavile s dovikivanjem i
izazivanjem.
Prema ustakom izvjetaju, borba s pobunjenim seljacima, koji su, pre
ma njihovim procjenama, imali oko 50 do 70 puaka, trajala je tri sata. Us
tae su u toj borbi imale trojicu ranjenih. Kada su se povukle u Musliman
sko Kijevo, ustae su ranjenike otpremile u grad, a onda zaposjele poloaje
radi odbrane sela.15 Tog jutra, 7. maja, ponovo je zatraena pomo iz Prije
dora i Banjaluke. Ustake vlasti u Banjaluci su se obratile tabu puka nje
make 132. pjeadijske divizije s molbom da uputi svoje snage u Sanski
Most, jer je tamonje stanovnitvo ugroeno od ostatka srpske vojske
i etnika. Prema odobrenju taba dvizije iz Sarajeva, komandant 436. pje
adijskog puka je naredio 1. divizionu 132. artiljerijskog puka, stacioniranom
u Prijedoru, da u Sanski Most uputi jae odjeljenje da tamo uspostavi red
i mir.1*
Nijemci, dva oficira s 40 vojnika stigli su kamionom u Sanski Most u
pet sati poslije podne. Odmah su produili u Muslimansko Kijevo i preli u
napad. Ustae, andarmi i policajci su im titili bokove, a oni su krenuli u
napad na Sjenokos. Borba je trajala do 9 sati navee.
Pobunjeni seljaci Tramonje i okolnih sela oekivali su Nijemce organizovanije, s vie oruja i vie boraca, a kad su izviai primijetili pojavu
nepoznatih vojnika i izvijestili da od Kijeva frontalno ide neka vojska, ali
ne otkriveno i sa halabukom, kako su to nile ustae, ve u streljakom
stroju, vojniki, prebacujui se od zaklona do zaklona, nareeno je da se
miruje i eka dok se nepoznata vojska dovoljno priblii da bi se utvrdilo
ija je. Kada se neprijatelj pribliio, ustanici su prepoznali njemake uni
forme, ali su meu njima primijetili i ustae. Borcima sa orujem je nare
eno da neprjatelja dre na nianu i puste ga u neposrednu blizinu, a kad
opali prva puka, tada da plotunom tuku i viu juri!.
im su Nijemci doli pred ivicu ume, pobunjeni seljaci su ih doekali
plotunom i prisilili na borbu. Nijemci su tukli iz automatskog oruja, ali
su pobunjeni seljaci imali dobre zaklone iza drvea i kamenja u umi. Uz
stalne usklike: Drite ih! Hvataj ive! Juri!, uspjeno su zadravali
Nijemce. Primijetivi trojicu Nijemaca kako s jedne tale osmatraju, selja
ci su na njih zapucali i jedan se skotrljao s krova. Nekoliko minuta kasnije
Nijemci su skoro uspjeli da dou za lea pobunjenim seljacima, koji su se
frontalno branili, ali ih je vatrom u bok jedna grupa seljaka prisilila da se
povuku sa dva ranjena vojnika. Pala je no, pa su se Nijemci, odustavi od
dalje borbe, s ustaama, andarmima i policajcima povukli u Sanski Most,
gdje su stigli u pono i odmah zatraili pojaanje iz Banjaluke.17
>5 Arhiv VII, k.48, br. reg. 39/11.
Stavko Odi: Vjeala u Sanskom Mostu, edicija Podgrme u NOB, knj. 1. str.
*T Arhiv VII, k.84, br. reg. 39/11.

16

Prema nareenju njemakog oficira, hrvatsko i muslimansko stanovnitvo iz Kijeva je te noi evakuirano prema gradu.
*

**

Ojaani njemaki bataljon je stigao u Sanski Most 8. maja u est sati.


Odmah poslije dolaska u Sanski Most kapetan Henigs je naredio ustaama
da sve Srbe u Sanskom Mostu pohapse kao taoce, a on je s ojaanim bataljonom krenuo da na Sjenokosu, odnosno u Kijevu, Tramonji i okolnim se
lima pohapsi sve Srbe sposobne za oruje. Deurni oficir je ostao u gradu
da pohapsi taoce i obezbijedi red i mir. Trebalo je kazniti ne samo pobunje
ne seljake ve, radi zastraivanja, i mnoge druge u blizini mjesta sukoba.
Naime, otpor Srba iz Kijeva, Tramonje i okolnih sela, sukob s ustaama, a
potom i s Nijemcima, bio je prvi sukob porobljenih naroda Jugoslavije s
okupatorima i njegovim slugama. Bila je to prva borba koju su poslije aprilskog rata Nijemci vodili na tlu okupirane i raskomadane Jugoslavije, bor
ba do koje je dolo spontano, da bi se odbranili goli ivoti od ustakog te
rora, ali koja je ve tada pokazala da se nai narodi nisu pomirili s okupa
cijom i da nee mirovati i robovati.

BORBA S OJAANIM NJEMAKIM BATALJONOM


U svanue 8. maja ojaani njemaki bataljon preao je u napad: arti
ljeriju je postavio na cesti u selu aplju da podrava pjeadiju, koja je jed
nim dijelom, preko Podova, Donje Kozice i Tukova, zala pobunjenicima s
lea, a drugim, od Kijeva, frontalno prema njihovim poloajima.
Od 8 do 11 sati Nijemci su ispalili nekoliko desetna artiljerijskih gra
nata, a u prvim poslijepodnevnim asovima spalili sve srpske kue u Sjeno
kosu (desetak kua i pomone zgrade).20 Granate su razruile, a pjeadija
potom opljakala i zapalila est kua na Javorskoj kosi.
Razbivi poloaje pobunjenh seljaka, Nijemci su krenuli u potjeru za
njima, hvatali ih i sprovodili u Tominu.
Osmog maja popodne u Tomini Nijemci su kod Vidovia kua sakupi
li oko 300 mukaraca pohvatanih na podruju borbe i u susjednim selima, i
to uglavnom one koj se nisu borili u Sjenokosu, odnosno koji su mislili da
se nemaju ega bojati. Oni koji su imali oruje i uestvovali u borbama, ve
inom su izbjegli zarobljavanje i pobjegli u dubinu sela Tramonje, Kozica,
Podova, Hazia, ili u sela iz kojih su doli da bi uestvovali u borbi. Pohva
tane seljake Nijemci su u Tomini postrojili, slikali, najprije u stojeem sta
vu, onda u kleeem i kako sjede, ali svaki put s podignutim rukama, kao
da se predaju.
Tada su Nijemci pomou prevodioca naredili: Ko je Hrvat neka iza
e! Izaao je Ilija Vujinovi, Srbin, koga su zvali okac, i Nijemci su ga
pustili kui. Upitali su: Ko je Musliman? Niko se nije javio. Od Kljua
je naiao na triciklu italijanski major, koji se interesovao za te ljude, poraz2

Arhiv VII, k.84, br. reg. 39/11.

2 Srez S. Most u NOB

17

govarao s Nijemcima i ustaama i produio u Sanski Most.21 Ubrzo zatim


dola su trojica ustaa i poela preuzimati pohvatane seljake od Nijemaca
ekalo se na kamione radi njihovog transportovanja. Iz Sanskog Mosta vra
tio se italijanski major, dugo razgovarao s Nijemcima i rekao pohapenim:
Arbajt, kua! Ljudi u se odmah, bre-bolje, razili svojim selima. Kada je
docnije iz Sanskog Mosta stigao optinski biljenik Franjo Hafner, naturalizovani Austrijanac i u ime njemake komande pokuao da sprijei razilae
nje zarobljenika, bilo je kasno: oni su ve grabili putinama i stazama pre
ma svojim selima.
Nijemci i ustae, saznavi od Hafnera za stav njemake komande da
se pohapeni seljaci ne oslobaaju, zali su po srpskim kuama u Tomini,
Luanima i aplju, koje su bile uz cestu ili stotinjak metara dalje i pohapsile sve odrasle mukarce na koje su naili.
Kada su se Nijemci vratili u Sanski Most, mnogi seljaci koji su bili
pohvatani i povedeni u zatvor, a zatim osloboeni u Tomini, kao i oni koji
su uspjeli pobjei ispred njemakih trupa, istog dana su, ili sutradan, po
traili odbaeno oruje i municiju i ponovo ih sakrili.

HAPENJE TALACA
Odmah poslije dolaska u Sanski Most, njemaki kapetan Henigs je
naredio da se svi Srbi iz grada i okolnih sela pohapse. Ustae su njegovu na
redbu proirile i na Jevreje i telai je tog dana obavjetavao da se svi Srbi i
idovi od 16 do 65 godina jave radi popisa u zgradu Osnovne kole. Ko se
ne javi, bie strijeljan. Gradom su bile rasporeene njemake patrole koje
su dozvoljavale kretanje ulicama samo onima koji su ili prema koli. Gra
ani su se odmah odazvali naredbi. Kako je koja grupa dolazila, Nijemci
su je zatvarali u kolski podrum.22
Dovoeni su i Srbi iz Zdene, Krkojevaca, Podluga i jo nekih susjednih
sela. Iz Krkojevaca je dovedeno oko 30 ljudi. Ukupno se toga dana u pod
rumu nalo oko 350 Srba, jedan Hrvat i 30 Jevreja. Njemaki vojnici, nao
ruani pukama i sa tri pukomitraljeza opkolili su kolu.
Oko pet sati poslije podne u dvorite su doli kapetan Henigs, kotor
ski predstojnik dr Merkadi, dr Ibro Ibrahimpai, Himzo Pai Rei, Mile
Ljevar i jo neki ustaki funkcioneri. Odmah su se obratili pohapenim lju
dima s pitanjem: Ima li ovdje meu vama sluajno koji Musliman ili Hr
vat?
u Dolazak ovog italijanskog oficira u Tominu i Sanski Most, a sutradan i jedne
italijanske jedinice, pada u vrijeme zavrnih pregovora izmeu Njemake i Ita
lije o demarkacionoj liniji, odnosno o podjeli okupacionih podruja u Jugosla
viji. Kako je prema toj podjeli Sanski Most pripao italijanskom okupacio
nom podruju, ve 10 maja iz njega su se povukli Nijemci, a uli Italijani. Zaht
jev italijanskog oficira u Tomini da se oslobode svi pohvatani seljaci vjerovatno je trebalo da bude spektakularan potez pred njihov dolazak u ovaj kraj.
22 Rekonstrukcija dogaaja oko hapenja talaca, strijeljanja i vjeanja 26 Srba i
jednog Hrvata izvrena je na osnovu ustakog dokumenta navedenog u napome
ni broj 4, kazivanja Milana Miuke Miljevia, Mirka Vrania, Tome I. evia,
podataka koje je prikupila i obradila Sofija Praa Veljovi i rukopisa Milana
D. Samardije.

Mladen Gvozden je upro prstom na svoga brata Milana, a on je izva


dio neki dokument koji je dobio u Zagrebu da kao Hrvat ne ide u zaroblje
niki logor u Njemaku. Kada je njemaki oficir uzeo dokument, upitao je
Milana Gvozdena: Otkud vi ovdje kao Hrvat kad smo mi samo Srbe zvali?
Zatim se obratio prevodiocu Jozi Klepiu23 i on mu je neto govorio. Nijemac
je tada otro rekao Gvozdenu da je vindler (prevarant). Za vrijeme tog is
pitivanja u dvoritu su dovedeni uhapeni Vidovii i drugi iz Tornine, koji su
se odmah izmijeali s ostalim uhapenicima. Ubrzo nakon toga njemaki ofi
cir je naredio da se pohapeni ljudi postroje u trojne redove. Nastalo je pre
travanje ljudi iz stroja u stroj: brat je trao bratu, prijatelj prijatelju, kum
kumu, da bi bili zajedno u nevolji. Kako je pretravanje potrajalo due,
Nijemci su zabranili prelaenje iz reda u red i naredili da se svako zadri
tamo gdje se naao, a da se Jevreji izdvoje. Njih su grupisali lijevo od osta
lih kraj njih su bili Vezmar i Martinovi, a prikljuili su im i Milana Gvo
zdena.
Kada su razvrstali pohapene u dvije grupe, naredili su da se jave oni
koji su dovedeni iz Tornine. Javili su se Vidovii, Kovaevii, iii i ostali.
Bilo ih je 24. Vidoviima je krenuo da se prikljui i Petar Marka obota,
mladi od 20 godina. Njegov 70-godinji stric, shvativi namjere okupatora,
pokuao je da ga zadri i krene umjesto njega, ali je Petar istupio iz grupe
prije strica i poao do izdvojene grupe Tominjana. Nijemac je starca vratio,
a mladia prikljuio Tominjanima, koje su sve, sa Vezmarom, Martnoviem,
Milanom Gvozdenom, urom Grbiem i Jevrejima zatvorili u podrum i oko
njih postavili strae.
Nakon toga su naredili da se jave svi mlai od 16 i stariji od 55 go
dina. Javilo ih se oko stotinu i odmah su ih pustili, zaprijetivi im da se
ne smiju nikud udaljavati od kua. Poslije toga su pustili jo dvije grupe i
u zatvoru su osim ve izdvojene grupe zadrali 100 talaca iz grada i okolnih
sela.

VJE5ANJE STRIJELJANIH
Devetog maja u Sanski Most je stigao iz Banjaluke njemaki general
Sincenih, komandant 132. pjeadijske divizije, da bi prisustvovao strijelja
nju talaca. Istog dana, oko 13 sati, u dvoritu kole je dolo oko 30 njema
kih vojnika s deset oficira. Vojnici su se rasporedili u dvoritu ukrug. Iz
podruma su izveli sve zatvorenike i postrojili ih tri po tri. Po strogosti po
stupka okupatorskih oficira i vojnika i atmosferi taoci su nasluivali da im
se sprema neto strano. Samo su njemaki oficiri komandovali i postroja
vali uhapenike, a Italijani i ustae su stajali po strani. Tominjane, Jevreje,
Vezmara, Martinovia, Gvozdena i svetenika uru Grbia stavili su na elo
kolone. Kolonu s uhapenim i taocima potjerali su iz dvorita kroz park i
Kljuku ulicu. Na elu i zaelju je bilo po nekoliko njemakih i italijanskih
vojnika i ustaa, a sa svake strane po est njemakih vojnika s pukomitraljezima u rukama. Na ulicama nije bilo ni jednog civila, to je bio znak
protesta i neslaganja sa postupcima Nijemaca i ustaa. Kad je kolona dola
do mosta na rijeci Sani, prestrojena je iz trojnih redova u dvojne. Poto su
!s

Jozo Klepi Pataon je poslije zavretka rata osuen.

19

preli preko mosta, Tominjane su s Vezmarom, Martinoviem i Gvozdenom


prebacili na desnu stranu, a ostale taoce na lijevu stranu pruge. Niko ni ri
jei nije progovorio. Vladala je grobna tiina. Tada se pojavio njemaki ofi
cir i poeo da govori. Kada je on zavrio, Jozo Klepi Pataon je preveo:
Ljudi! Ovaj oficir ree da je jue napadnut jedan motor s tri njemaka voj
nika na putu od Sanskog Mosta prema Kljuu.24 Tom prilikom je poginuo
njemaki oficir. Da bi se sprijeili dalji napadi, danas e biti strijeljano de
set talaca za jednog ubijenog Nijemca, odnosno za dvojicu ranjenih i jednog
poginulog. Svi taoci su pogledali na desnu stranu. Mnogi su brojali odvo
jene. Bilo ih je 28! Do 30 nedostaju jo dvojica! Tada je njemaki oficir na
redio popu uri Grbiu da da posljednji blagoslov Tominjanima. Pop je za
plakao i pao na zemlju neto mrmljajui. Tada se pojavila Katica Gvozden,
snaha Milana Gvozdena. Plaui i kleei molila je Nijemca da joj pusti
djevera, koji je bio u grupi izdvojenoj za strijeljanje. Njemaki oficir je
izdvojio Milana Gvozdena iz grupe i pustio, te je on sa snahom otiao kui.
Utom su neki Jevreji, a i drugi taoci, pali u nesvjest. Tominjani su doviki
vali ostalim taocima da im pozdrave majku, enu, djecu. Milanko Prole je
zamolio svetenika uru da mu pozdravi enu i ker, koja je te veeri tre
balo da se uda. I drugi su saoptavali poruke svojima, upuivali posljednje
pozdrave. Tada je otpoelo strijeljanje. Tuma je pozivao po osam talaca Tominjana da se postave na mjesto gdje e biti strijeljani. Pedantni Nijemac
je objanjavao da e dvojica vojnika gaati u srce, a jedan u elo! Kada
su Nijemci izvrili strijeljanje prve grupe, jedan talac je pokazivao znake
ivota. Njemaki oficir je priskoio i pucao mu u sljeponicu. Tada su po
zvali drugu grupu. Braa Ilija i Prole Milanko molili su Nijemca da budu
zajedno. On im je to velikoduno odobrio. Braa su prila jedan drugom,
zagrlila se, izljubila i u tom momentu pala mrtva. Iz tree grupe pokuao
je da pobjegne Mitar Vidovi, iskoristivi pojavu voza koji je dolazio od Sanice,25 ali je uhvaen i vraen u grupu. Tada je Josip Martinovi poeo da
grdi Nijemce, da psuje i da klie srpskom vojniku. Kada je njemakom ofi
ciru prevedeno ta je Josip sve rekao, on je naredio da ga izdvoje, pa je na
kraju strijeljan i Josip s posljednjom dvojicom, od kojih je jedan bio naj
mlai osueni talac Petar obot, koji je nahio kapu na oi da ne bi gledao
u cijevi puaka.
Kada su i posljednja trojica strijeljana, Nijemci su preostalim taoci
ma naredili da strijeljane prenesu preko mosta u kola, koja su ekala na
drugoj obali rijeke. Tada je ponovo formirana kolona talaca, koja je, s obezbjeenjem kao i prilikom dolaska na strelite, krenula Kljukom ulicom do
parka, u kojem su ve konopci bili vezani po drveu. Na trgu su Nijemci sli
kali strijeljane s preostalim taocima. Potom su naredili da se strijeljani do
nesu u park pod drvee, o koje su ih njemaki vojnici, uz pomo ponekog
taoca, povjeali: 27 strijeljanih, a zatim objeenih talaca pruali su stravi
2

udno je da su Nijemci ovom prilikom govorili o strijeljanju talaca u znak od


mazde zbog napada na njemaki motocikl s oficirom i dva vojnika, a ne zbog
ranjavanja trojice Nijemaca u borbama kod Sjenokosa. Nigdje nisam mogao
doi do podatka koji bi potvrivali navodni napad na njemaki motocikl s tro
jicom Njemaca na putu izmeu Sanskom Mosta i Kljua.
*5 Mihajlo kundri je bio vozovoa voza koji je naiao od Sanice kada je vreno
strijeljanje Tominjana i ostalih. On je vidio poredane Tominjane i grupu Jevreja ispred kojih je bio rabin, ali nije vidio strijeljanje, jer su Nijemci naredili
da voz produi u Sanski Most.

20

nu sliku u gradskom parku tog proljetnog dana. Dok su taoci visili u grad
skom parku, svaki Srbin koji bi naiao centrom grada, morao je da proe
kroz park, izmeu objeenih. Vodio bi ga neki od ustaa i prijetio: Ovako
e proi svi Srbi koji budu protiv ove drave.

Sa doeka Dr Viktora Gutia, ustakog stozernika u Sanskom


s lijeva), do njega Dr Josip Cerjan, u prolazu pored italijanske glazbe.

Mostu

(prvi

Preostali taoci su vraeni u kolu i zatvoreni u uionicu, u koju su im


ubacili malo slame za leaj. Poslije stravinog strijeljanja i vjeanja, meu
taocima u uionici je zavladala grobna tiina.
Sutradan, tab 132. pjeadijske divizije je izdao sljedei proglas, koji
je bio izlijepljen u svim gradovima okupacionog podruja divizije:
Serben!

Srbi!
7. 5. 41. poslije podne Srbi su iz
jednog sela kod Sanskog Mosta pu
cali na njemake vojnike.
Selo je razoreno od njemake
vojske, 27 Srba ie strijeljano, a nji
hova tijela objeena su na trgu u
Sanskom Mostu.
Komandant
njemake vojske

Am 7. 5. 1941. nachmittags haben


Serben aus einer Ortschaft bei San
ski Most auf deutsche Soldaten gesch
ossen.
Die Ortschaft wurde von den deut
schossen und ihre Leichen auf dem
sehen Truppen zerstrt, 27 Serben erMarktplatz von Sanski Most aufge
hngt.
der deutschen Truppen
Der Kommandeur*

= Original letak proglas u arhivu Muzeja Kozare u Prijedoru.

21

Istog dana oko dva sata poslije podne izvedeni su taoci iz uionice u
park da poskidaju objeene. Kako nisu mogli da odrijee konopce, oni su
ih presjekli, pa je na drveu u parku, i nakon uklanjanja objeenih, ostalo
da visi 27 konopaca, koji su jo dugo podsjeali mjetane na strani zloin.27
Objeene su skinuli s drvea, poredali ih na troja kola s platformom i odvezli do unjara, gdje su na pravoslavnom groblju sahranjeni. Taoci su
vraeni u kolu i 11. maja, kada je u Sanski Most doao italijanski konjiki
puk, puteni svojim kuama. Tog dana njemake trupe su se povukle iz San
skog Mosta u Prijedor, a okupacionu vlast je preuzela italijanska vojska.

RAZVOJ SITUACIJE POSLIJE MAJSKE POBUNE


Vlasti ustake NDH su ve polovinom aprila poele izdavati zakonske
naredbe kojima su Srbe i Jevreje stavljale van zakona, sankcionisale plja
ku njihove imovine, nareivale da se svi omladinci grko-istone vjere (pra
voslavne) upotrebe u radu za ope dobro,29 odnosno prisilnom radu, naj
ee na putevima i slino.
Za donoenje presuda po kratkom postupku ustake vlasti su 17. juna
1941. godine formirale prijeke sudove za okruge i kotare, imenovale pred
sjednike, sudije i njihove zamjenike, u kojima su osim pravnika bili i ustaki
nastrojeni laici. Tada je imenovan Okruni prijeki sud u Bihau, pod koji je
spadao i sanski kotar, i poseban Kotarski prijeki sud u Sanskom Mostu.30
Formirana je velika upa Sana i Luka, sa sjeditem u Banjaluci (a ukinuta
vrbaska banovina), kojoj je pripadao i kotar Sanski Most. Ustaki stoernik
dr Viktor Guti privremeno je bio veliki upan ove upe.31
Uporedo s donoenjem raznih zakonskih odredbi o proganjanju i eko
nomskom unitenju Srba i Jevreja, na zborovima u gradovima Bosanske kra
jine ustaki funkcioneri su i javno pozivali na unitenje Srba i Jevreja. Usstaki stoernik Viktor Guti je bio najrevnosniji u propagiranju i izdavanju
naredbi protiv Srba i Jevreja.
U drugoj polovini maja 1941. godine Viktor Guti je u Zagrebu posjetio
dra Antu Pavelia, poglavnika NDH, i od njega dobio najvee pohvale i priz
nanja za ve poinjene zloine i najira ovlatenja za nastavljanje zapoetih
progona Srba i Jevreja. Neposredno potom on je 28. maja doao u Sanski
Most. Mjesna ustaka organizacija i organi vlasti, uz sudjelovanje italijanske
vojne glazbe, priredili su Gutiu sveani doek, na kojem se okupio prilian
broj ljudi, ena i djece iz grada i oblinjih sela. kolska djeca su morala doi
s uiteljima. Ustaki stoernik je tom prilikom izvrio smotru jedne itali
janske jedinice, a gradonaelnik Himzo Pai Rei ga je u ime stanovnitva
pozdravio, zahvalivi mu se to se odazvao njihovom pozivu i posjetio nji
hovo malo mjesto ...
27 Joco

Marjanovi: U okupiranom Prijedoru, edicija Kozara u NOB, knj. I, str.


182.
sa Naredba objavljena u Hrvatskom narodu, Zagreb, 1941. godine,
so Narodne novine, Zagreb, 18. juna 1941. godine.
31 Kao ratni zloinac Guti je osuen na smrt.

22

Okupljenom narodu Guti je odrao govor, u kojem je, izmeu ostaloga,


rekao: . . . drumovi e poeljeti Srbalja, al Srbalja vie biti nee. Izdao
sam drastine naredbe za njihovo potpuno ekonomsko unitenje, a slijede
nove za potpuno istrebljenje. Ne budite slabi ni pram jednoga. Drite uvijek
na umu, da su to bili nai grobari i unitavajte ih gdje stignete, a blagoslov
naeg Poglavnika i moj nee vam uzmanjkati.

Strijeljani, pa objeeni rodoljubi 9. V 1941. godine u parku u Sanskom Mostu.


Svaki, koji se za njih bude zauzimao, postaje samim tim neprijatelj
Hrvatske slobode ...
Srbi neka se ne nadaju niemu, i za njih je najbolje neka se isele neka
ih nestane iz naih krajeva, iz nae domovine .. .32
Nakon Gutievog hukakog govora protiv Srba gradonaelnik Rei mu
se zahvalio na patriotskim rijeima i uputama za daljnji rad te u ime svojih
graana obeaje, da e se u tanine tih uputa drati...
Nakon zbora prireen je sveani ruak. Tom prilikom su komandant
italijanskog garnizona, kotarski predstojnik dr Josip Cerjan i stoernik izmijenjali zdravice.
Poslije ruka Guti i njegova svita primili su u Kotarskom predstojnitvu Starog Majdana, Kamengrada, aplja i Kijeva, i Guti im je tada dao
5.000 dinara kao svoj prilog za siromane graane.3 Istog dana navee, is
praen glazbom, Guti se preko Prijedora vratio u Banjaluku.
Sanjani su nakon odlaska stoemika i njegove svite ostali u velikoj ne
izvjesnosti ta e im donijeti dani koji dolaze. Malo je ko od njih vjerovao
i oekivao da e se ustae u Sanskom Mostu zaista . . . u tanine tih uputa
32 Hrvatska
33 Isto.

krajina, br. 19 od 30. maja 1941. godine, str. 2.

23

drati i da e ve krajem jula i prvih dana avgusta pristupiti sprovoenju


u ivot ustakog programa fizikog istrebljenja Srba i Jevreja.
Iako je ustako rukovodstvo u Sanskom Mostu nastojalo da okupi u
svojim redovima to vei broj Muslimana i Hrvata, oni nisu uspjeli da za
svoju zloinaku djelatnost dobiju znaajniju podrku sugraana. Do polo
vine avgusta 1941. godine u ustakoj organizaciji u sanskom srezu bio je
samo 131 zakleti ustaa.34
Nekoliko dana prije nego to e Nijemci napasti SSSR, ustae su pohapsile skoro sve uglednije Srbe i Jevreje Sanskog Mosta, ali i grupu nap
rednih omladinaca, meu kojima i devet Muslimana. Tada su zatvoreni: Dra
go i Janko Ai, Hasan Aganovi, Albert Albahari, Simun Banjac, Duan i Ilija
Basara, Hazim i Muhamed Bilalbegovi, Ognjen Borkovi, Jovo i Petar Braji, Kabiljo Cico Levi, Rifat i Tahir eki, Jovo Deli, Boko Dragii, Milan,
Mladen i Pero Gvozden, Mile Klepi, Fahrudin Kulenovi, Muhamed Kurbegovi, Obrad Lazi, Sado Levi, Milan Mandi, oovan i Milan Marjanovi, Lazo
i Nedjeljko Milievi, Veso Milinkovi, in. Drago Nedimovi, Teodor Praa,
Lazar Radovi, Hasan Sarajli, Ugljea Spremo, Jovica Stojanovi, Bajazit
Topalovi, Niko Trkulja, Perica i dr Too Zuruni, Lazo i Vlatko ivkovi,
Ustae su tada zatvorile i Ivicu Saria,35 ustau, da bi pijunirao uhapene.
Meutim, on je nakon dva sata iziao iz zatvora, jer je vidio da uhapeni
znaju da je ubaen meu njih radi pijuniranja. Ova grupa je bila zatvorena
u zgradi mekteba,36 ali je poslije nekoliko dana osloboena. Poslije izlaska
iz zatvora svi omladinci iz grupe morali su da idu na prisilni rad. Zatrpavali
su rovove u gradskom parku iskopane pred aprilski rat i obavljali druge
poslove.37
*

* *

Napad Njemake na Sovjetski Savez (22. juna 1941.) zatekao je Bosnu


i Hercegovinu u sloenoj i napetoj situaciji, koja je prijetila da dovede do
strahovitog bratoubilakog klanja i istrebljivanja. Izvjestan broj katolikih
sveenika ne samo da podrava ustaku vlast i okupaciju nego s pukom i
kamom u ruci uestvuje s ustaama, a esto i kao kolovoe, u pokoljima i
unitavanju Srba i Jevreja.
Zbog neravnopravnog poloaja i nacionalne obespravljenosti naroda i
narodnosti u Kraljevini Jugoslaviji, dio hrvatskog i muslimanskog stanovni
tva Bosne i Hercegovine je poslije proglaenja NDH oekivao da e mu se
poboljati ivotni uslovi u novoj dravi i da e ona biti bolja i pravednija
od Kraljevine Jugoslavije. Takvom stavu jednog dijela Hrvata, iz kojeg je pro
izlazila, u veoj ili manjoj mjeri, i podrka ustakom reimu, doprinio je i
uticaj katolikog klera. Na znatan broj Hrvata i Muslimana u prvoj fazi oku
pacije presudan uticaj imao je dr Vlatko Maek, voa Hrvatske seljake stran
ke (HSS), koji je putem Radio-Zagreba pozvao svoje pristae na saradnju s us
taama i podrku novim vlastodrcima. Da bi pridobile Muslimane i obezbijedile njihovu podrku svojoj politici, ustae su prema njima sprovodile po
sebnu taktiku, kojom su uspjele da veu za ustaki pokret izvjestan broj Mus
3* Arhiv VII, k. 170, br. reg. 26/101.
35 Sari je u toku rata ubijen kao narodni neprijatelj.
30 Muslimanska vjerska osnovna kola.
s Podaci o Sanskom Mostu, rukopis, str. 18, u arhivu OO SUBNOR SM.

24

limana, pristaa Hrvatske seljake stranke. Tako su u Sanskom Mostu pristae


HSS: Himzo Pai Rei, trgovac i posjednik, Juso Tali, obuar i Osman ehaji, pekar, ve prvih dana okupacjie pristupile ustakom pokretu.38 Ustae
su za svoje ciljeve pridobile i dio pristaa Jugoslavenske muslimanske organi
zacije (JMO). Zbog znaaja koji su pridavale uvrenju svog uticaja u Bosni
i Hercegovini i ukljuivanju bosanskohercegovakih Hrvata i Muslimana u
svoju politiku i vojnu akciju unitavanja srpskog stanovnitva na teritoriji
NDH, ustae su namjeravale da s vladom NDH preu iz Zagreba u Banjaluku.
Ustaki teror, usmjeravan iz centra raznim zakonima i zakonskim od
redbama, pratilo je, naroito u selima, svakodnevno divljanje ustaa nad srp
skim stanovnitvom, koje je u julu poprimilo iroke razmjere. Naoruane
ustae su ile po selima, otimale ljudima hranu i rakiju, traile da im se ito,
stoka, razne namirnice i roba dopreme kuama, otimale novac i drugo. Sve
te teroristike mjere pratile su raznovrsne prijetnje, koje su najee, dan-dva
kasnije, bile i izvravane. U neka udaljenija sela ustae do ustanka nisu do
lazili. Plaili su se. Ali su zato esto zalazili u sela u okolini optinskih cen
tara Starog-Majdana, Budimli-Japre, Luci-Palanke i Tornine. Zbog toga je
srpsko seosko stanovnitvo, naroito odrasli mukarci, skoro potpuno prestalo
odlaziti u kasabe i gradove. Klonilo se susreta sa andarmima (orunicima)
i ustaama, skrivalo po gajevima i umama oko kua ili u blizini sela i sa stra
hom obavljalo poljske radove. Umukle su pjesme, zavladalo je gluho i ne
veselo doba, puno neizvjesnosti i zloslutnog iekivanja.
Na dan napada Njemake na Sovjetski Savez osmorica vrhpoljskih us
taa su dola u Predojevia Glavicu i uhapsila urina Predojevia, aktivnog
artiljerijskog narednika Jugoslovenske vojske, koji je tog dana s braom ku
pio sijeno. urin i vrhpoljske ustae su posjedali u nekoliko kola s konjskom
zapregom i preko Luci-Palanke i Sanskog Mosta stigli u Vrhpolje. Po njega
su ustae dole ak iz Vrhpolja jer je on prilikom povratka iz aprilskog rata
iz voza iziao u Vrhpolju. Tu su ga neki mjetani primijetili s orujem i pos
lije dueg traganja saznali gdje ivi. Kako je Jure Musa, komandir 2andarmerijske stanice u Luci-Palanci, dao o urinu iskaz da je lojalan, a u Sanskom
Mostu o njemu nisu nita znali, nakon etiri dana je bio puten iz zatvora.
Poslije povratka kui izbjegavao je susrete s andarmima i ustaama i skrivao
se u umovitim padinama Grmea nedaleko od svoje kue, ili u kuama Mile
Kovaevia i Ilije Vidakovia.
Dan-dva poslije napada Njemake na Sovjetski Savez ustae su u Sta
rom Majdanu uhapsile studenta Dragu Malia iz Devara, potpisnika Treeg
otvorenog pisma bosansko-hercegovake studentske omladine, objavljenog 1.
decembra 1939. godine, i sprovele ga u Sanski Most u zatvor, gdje je zatekao
nekoliko uhapenih seljaka. Drago je po ocu Ljupku, koji ga je posjetio, oba
vijestio Mirka Vrania, takoe studenta, da se nalazi u zatvoru. Vrani je tri-etiri dana kasnije, kasno nou organizovao njegovo bjekstvo. Na lijevoj obali
rijeke Sane, koju je Mali preplivao, saekao ga je Muhamed Bilalbegovi.
On mu je prenio poruku svog starijeg brata Hazima i usput predao mu letak,
Prvomajski proglas CK KPJ, u kojem se govorilo i o zloinima ustaa u Bosni
i Hercegovini.39
38 Zbog poinjenih zloina kasnije su bili osueni.
3 Kazivanje dr in. Drage Malia, rektora Univerziteta u Banjaluci, autoru, 14.
septembra 1976. godine.

25

Stanovnitvo sanskog podruja (sreza) krajem juna i poetkom jula 1941.


godine jo je uvijek bilo pod snanim dojmom masovne odmazde Nijemaca
i ustaa, poinjeno 9. maja nad nedunim seljacima Tornine, Luana i aplja.
Tome je doprinosio i skoro svakodnevni teror ustaa i andarma nad Srbima
i Jevrejima, a u zraku je lebdio prijetei govor ustakog stoernika iz Ba
njaluke Viktora Gutia.
Do jula ustae su u Sanskom Mostu otpustile sve Srbe i Jevreje iz dr
avne slube i s posla u raznim preduzeima, vanredno ih oporezovale, oduzele
im trgovine i radnje i postavile u njih svoje komesare, koji su im predavali
dnevni pazar. To su i ustae i komesari obilato koristili za lino bogaenje.
Tih dana ustae su poele i pljaku srpskih i jevrejskih kua. Mnoge oplja
kane stvari su prisvojili pojedini ustaki funkcioneri, a dio tih stvari su izno
sili na licitaciju i prodavali budzato. Tako su opljakali robu iz mnogih
trgovina i gostiona i mnoge vrijedne kune i line stvari sanskih porodica.
Ustaki tabornik Josip Zandana, zvani Jozo zidar, kotarski predstojnik Ivica
Simeon i drugi prisvojili su to im se svidjelo i to javno odnosili svojim ku
ama. Poneto od odjevnih predmeta nosili su kasnije lanovi njihovih poro
dica. Tako su radili i ostali ustaki funkcioneri.
Nou izmeu 10. i 11. jula ustae su pohapsile u parohijama sanskog
sreza osam pravoslavnih svetenika sa osamnaest lanova njihovih porodica.
Meu uhapenima su bili svetenici Vid Marjanovi, prota iz Sanskog Mosta,
Miroslav Gluac, paroh iz Budimli-Japre i uro Grbi, paroh iz Tornine. Dr
ali su ih dva dana zatvorene u Sanskom Mostu u Sokolskom domu i zatim ih
vozom prebacili u Banjaluku, a zatim u Caprag (kraj Siska), gdje su skupljani
svi svetenici pohapeni na podruju NDH i kasnije s porodicama protjeram
u Srbiju.
U drugoj polovini jula stiglo je u Sanski Most 187 Slovenaca koje su
Nijemci protjerali s podruja Murske Sobote i Maribora.40 Prvih dana su bih
smjeteni u Sokolski dom, a potom rasporeeni po kuama. Za njih je bila
organizovana zajednika kuhinja, koju su, po nareenju ustaa, izdravali Srbi
i Jevreji. Veina prognanih Slovenaca je uspostavila prijateljske odnose sa
srpskim i jevrejskim stanovnitvom, a i sa muslimanskim i hrvatskim.
Nekim imunijim Srbima Sanjanima ustae su dale propusnice da mogu
otputovati u Srbiju, pourujui njhovo iseljavanje. U selima oko Luci-Palanke proirio se glas da e svi vieniji Srbi biti protjerani. Tada su mnogi
prestali odlaziti u Luci-Palanku i Sanski Most, a neki su odbjegli od kua
i skrivali se po oblinjim umarcima i gajevima, iekujui dalji razvoj do
gaaja.
Ustae su u julu u skoro svakom srpskom selu popisale po grupu ug
lednih domaina, da kao taoci odgovaraju, ako doe do kakvog izgreda pro
tiv ustake vlasti u selu ili varoici. U julu su ustake vlasti izdale naredbu
da se popiu kose, srpovi, zasijane povrine, a potom i srpsko stanovnitvo,
toboe da bi mu se mogle davati namirnice (so, petrolej, eer itd.). Popisivai su spiskove odnijeli u Kotarsko poglavarstvo, ali od podjele namir
nica nije bilo nita. Ustae taj popis nisu vrile radi dijeljenja namirnica,
ve radi prikupljanja poimeninih i brojnih podataka o srpskom stanovni
,#Mr

Rafael Bri: O iseljavanju Slovenaca u Bosnu 1941. godine, Institut za istoraju Sarajevo, Prilozi, broj 9/1, 1973. godine.

26

tvu, da bi ga, u datom trenutku mogle hapsiti po spiskovima, to su i poku


ale krajem jula.41
Zbog sve veeg terora ivot u Sanskom Mostu je u julu skoro zamro.
Sedmini pazarni dan (podedjeljak) i dalje se odravao, ali je iz okolnih sela
u grad dolazilo manje seljaka nego ranije. Na obalama rijeke Sane moglo
se vidjeti samo poneko dijete na kupanju, a veernja ivost je nestala s grad
skih ulica.

41

Mirko Stani: Izjava o Jelainovcu, septembra 1959. godine, str. 83 i pismo au


toru od 31. januara 1975. godine, str. 1, u arhivu OO SUBNOR SM.

2. PRIPREME USTANKA U BOSANSKOJ KRAJINI


Poslije formiranja Vojnog komiteta pri PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu
formirani su i oblasni vojni komiteti u Banjaluci, Mostaru i Tuzli. Oblasno
rukovodstvo KPJ za Bosansku krajinu je organizovalo poetkom juna 1941.
godine na ehitlucima kod Banjaluke partijsko savjetovanje, na kojem su
prisutni upoznati s odlukama Majskog savjetovanja KPJ i zadacima koji su
se na osnovi tih odluka postavljali pred komuniste Bosanske krajine. Neko
liko dana kasnije u Banjaluku je doao Mahmut Buatlija, lan Vojnog ko
miteta pri PK KPJ za BiH. On je odiao sastanak sa Josipom Maarom oom, Kasimom Hadiem, Brankom Babiem i Osmanom Karabegoviem,
saoptio im da su odreeni u oblasno vojno rukovodstvo za Bosansku kra
jinu i upoznao ih s njihovim zadacima. Na istom sastanku je odlueno da
se odmah prie odreivanju lanova KPJ koji e rukovoditi vojnim sektorom
u srezovima u kojima je postojala partijska organizacija, s tim da oni za
seoske vojne povjerenike odrede ljude najprikladnije za tu vrstu posla i da
priu prikupljanju oruja i pripremama oruane borbe.
Osman Karabegovi je izmeu 18. i 22. juna obiao partijske organiza
cije u Bihau, Bosanskoj Krupi, Bosanskom Novom i Prijedoru.42 Odrao
je sastanke s lanovima mjesnih komiteta u ovim gradovima, upoznao ih
s partijskom ocjenom situacije u zemlji i svijetu, saoptio im da se rauna
s njemakim napadom na Sovjetski Savez, upoznao ih sa zadacima koji su
proizlazili iz odluka Majskog savjetovanja i odredio sreske vojne povjerenike
u ovim srezovima. Tih dana je i Velimir Stojni iao u Klju, odrao tamo
sastanak s komunistima i saoptio Radenku Stojniu da je odreen za voj
nog povjerenika na tom podruju.43
Skoro svi sreski vojni povjerenici su odmah prili stvaranju
seoskih vojnih povjerenika, objasnili im situaciju i dali uputstva za rad.

mree

S obzirom na to da su okupatori i ustae stavili Srbe, Jevreje i Rome


van zakona i pristupili njihovom ekonomskom, a zatim i fizikom unitava
nju i istrebljivanju, to su i pripreme oruane borbe protiv ustaa i okupa
tora u Bosanskoj krajini vrene, prije svega, a ponegdje i iskljuivo, u srp
skim selima i meu srpskim stanovnitvom. Osim tih postojali su i drugi
faktori koji e kasnije usloviti masovno uee Srba u oruanoj borbi protiv
faistikih okupatora i ustaa, a ije korijene treba traiti u daljoj i blioj
prolosti: u slobodarskim tradicijama stanovnitva ove oblasti, u vjekovnoj
mrnji naih naroda prema okupatorima, u sve veem raspoloenju masa
za borbu protiv okupatora i njihovih slugu, koje se povealo u periodu po
42

Slavko Odi: Radniki pokret Bihaa i okoline do ustanka 1941, edicija Podgrme u NOB, knjiga 1, str. 104.
43
Velimir Stojni: Izmeu Kozare, Drvara i Gi'mea, edicija Podgrme u NOB.
knjiga 3, str. 59.

28

etka masovnog
godine.

fizikog

istrebljivanja

naih

naroda

jula

avgusta

1941.

Ve kratkotrajna okupacija nae zemlje i njeno komadanje izmeu oku


patora i njihovih satelita, te zavedeni okupacioni reim, teror koji je sve vie
rastao, brzo su otkrili naim narodima pravu sliku novog poretka, koji su
sprovodili okupatori i njihove sluge. Zavaanje naih naroda i narodnosti,
njihovo fiziko istrebljivanje, kao i svih naprednih ljudi, bez obzira na po
litiku pripadnost, istrebljivanje koje je ve u ljeto 1941. godine poprimilo
neviene razmjere i, konano, masovni pokolj Srba jula 1941. godine (za
poet jo u maju), pokazali su naim narodima i narodnostima najubjedljivije da se neodlono mora dii na ustanak, ako se hoe spasiti potpunog
fizikog istrebljenja. Na takav razvoj u ovim krajevima uticali su i drutveno-politiki odnosi, koji su vladali do 1941. godine, lijevo krilo Zemljorad
nike stranke, koje je naroito bilo snano u nekim bosanskokrajikim srezovima i, na kraju, strpljiv i uporan rad komunista koji su u mjestima pov
remenog ili stalnog boravka politiki djelovali i sprovodili liniju Komunisti
ke partije Jugoslavije.
U tom periodu sazrela je spoznaja u naih naroda o teini i irini izdaje
vrhova bive Kraljevine Jugoslavije, a sve vie raslo razoarenje u stare, gra
anske politike partije i njihovo vodstvo, to je za posljedicu moralo imati
okretanje naroda prema narodnoj partiji, Komunistikoj partiji Jugosla
vije, koja je jo prije okupacije upozoravala narode na opasnosti koje im
prijete od faistikih zemalja Njemake i Italije i koja je jedina ostala s oku
piranim narodima, vrei svestrane vojne i politike pripreme za borbu pro
tiv okupatora i njihovih slugu, do koje e neminovno morati doi.
Neosporno je da su objektivni meunarodni vojni i politiki uslovi
bili znaajni za otpoinjanje borbi naih naroda protiv okupatora i njihovih
slugu: napad Njemake na SSSR i vezivanje glavnine njemakih vojnih snaga
na istonom frontu. Predvialo se da SSSR i Engleska nee biti jedini koji
e se boriti protiv Njemake, ve da e i demokratske snage Engleske i SAD
povesti energiniju borbu protiv nacistike Njemake i faistike Italije, to
se poelo ostvarivati ve u julu 1941. godine, to je potom dovelo do Antihitlerovske koalicije SSSR, Engelske i SAD.
Meutim, da bi se digao ustanak, treba da postoje unutranji uslovi koji
omoguuju podizanje naroda u borbu protiv okupatora i njihovih slugu. Ti
su uslovi u okupiranoj i raskomadanoj Jugoslaviji postojali u ljeto 1941.
godine, to se pokazalo i potvrdilo narednih dana i mjeseci.
Pripreme za oruanu borbu protiv okupatora i ustaa vrene su i meu
muslimanskim i hrvatskim stanovnitvom bihakog i cazinskog sreza, ali su
velika hapenja komunista u Bihau u drugoj polovini juna i u julu, te pro
vala u Cazinu i Velikoj Kladui polovinom jula osujetili te pripreme.44
S obzirom na to da su znatan broj lanova KPJ i SKOJ-a u ovoj oblasti
sainjavali Muslimani i Hrvati, radnici, aci, studenti i namjetenici, uskoro
su u svim rukovodstvima i tabovima formiranim pred ustanak, u ustanku
i kasnije u NOB, bili i Srbi, i Muslimani, i Hrvati i Jevreji.

44

Mirko Turi: Od faistike okupacije do Bihake kule 1941, edicija Podgrme u


NOB, knjiga 1, str. 181185.

29

Polovinom jula Mahmut Buatlija je ponovo doao u Banjaluku. Na


sastanku oblasnog partijskog i vojnog rukovodstva Bosanske krajine, odra
nom na ehitlucima iznad Banjaluke, on je upoznao prisutne s odlukom
Partije da se prie formiranju partizanskih odreda i otponu diverzije, sa
botae i oruane akcije. Na sastanku je izvrena raspodjela zadataka. Ko
munisti odreeni da prenesu ovu direktivu partijskim organizacijama i organizuju njeno sprovoenje u ivot krenuli su odmah poslije sastanka na teren
od Bosanskog Petrovca, na kojem je formiran Sredski komitet KPJ i tab
gerilskih odreda za ovaj srez. Sutradan je odran sastanak s komunistima
s podruja Drvara u selu Bukovai, na kojem je formiran tab gerilskih od
reda za Drvar i okolinu.45
Pripreme za borbu i formiranje gerilskih odreda vreni su i u biha
kom, krupskom, novskom, prijedorskom, dubikom i drugim srezovima Bo
sanske krajine. Na podruju Kozare uro Pucar Stari, lan Pokrajinskog
komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu, odrao je 25. jula u selu Orlovcima,
nedaleko od Prijedora, sastanak komunista s podruja prijedorskog, novskog
i krupskog sreza. Na sastanku je odlueno da odmah zaponu diverzije i ma
nje akcije, s tim da se prije svega izvri diverzija u Rudniku eljezne rude
u Ljubiji i Rudniku uglja u Ljeljanima. Prijedorski komunisti su 27. jula
odrali sastanak u Malom Palanitu, na kojem su razradili plan akcija i
dogovorili se o izvoenju diverzija u Ljubiji i na eljeznikoj pruzi. Sutradan
su i bosanskonovski komunisti odrali sastanak u urlanovom gaju i dogovo
rili se o ruenju vijadukta u Volinji i Rudnika u Ljeljanima. I Sresko vojno
povjerenitvo za Bosansku Dubicu je 29. jula odluilo da svoju aktivnost
usmjeri na ruenje saobraajnica.
U podgrmekim selima krupskog i novskog sreza radilo se na pripre
mama za borbu krajem jula, nakon to je Milan Pilipovi, komunista iz Bo
sanske Dubice, 22. jula doao u Rujiku i prenio uputstva za organizovanje
gerilskih odreda i otpoinjanje borbi. Na tom sastanku je postignut dogovor
da se Pilipovi vrati na podruje krupskog sreza, da bi se 31. jula otpoelo
s akcijama. Meutim, Pilipovi je iz Rujike krenuo u cazinsko-kladuki srez
da tamo organizuje borbu. Ustae su ga uhvatile i zatvorile u Bihaku kulu,
gdje su ve bili zatvoreni neki koji su s njim radili na cazinsko-kladukom
podruju. Ustae su ih kasnije izveli pred prijeki sud u Bihau i svi su, osim
Mirka Turia, osueni Pilipovi na smrt, a ostali na zatvor u koncentra
cionom logoru.46

45

Osman Karabegovi: Krajina na putevima revolucije, izdanje Glas, Beograd.


1978. godine, str. 1213.
46 Edicija Podgrme u NOB, knj. 1, str. 181185

30

3. PRIPREME USTANKA U SREZU SANSKI MOST


Do ustanka u sanskom srezu nije bilo organizacija KPJ i SKOJ-a, izuzev
jednog kandidata za lana KPJ, Hazima Bilalbegovia47 i jedne skojevke, De
se Basta,48 te onih koji su na krae vrijeme navraali u svoj rodni kraj. Pa
ipak su pripreme KPJ za oruanu borbu u susjednim srezovima imale od
jeka i na ovom podruju, i kod stanovnitva je sve vie bila prisutna orijen
tacija na oruanu borbu. U nekoliko sela, od poetka jula, organizovano su
vrene politike pripreme za oruanu borbu protiv okupatora i ustaa nakon
to su pojedini simpatizeri KPJ dobili i upoznali sadraj Prvomajskog pro
glasa CK KPJ i prvih letaka o pozivu na oruanu borbu. Neke organizacione
i vojne pripreme vrene su neposredno pred izvoenje prvih napada.
U prvoj polovini maja 1941. godine Gojko Majki49 je po Nikoli Lapcu5
poslao pismo doktoru Mladenu Stojanoviu u Prijedor. Prema sjeanju Ni
kole Lapca, Mladen je Gojlcu poruio da se priprema za oruanu borbu, a
kada doe vrijeme, dobie dalje upute. Gojko Majki je s porukom Mladena
Stojanovia upoznao Vasu Pratala, Iliju Inia, ora Srdia, Jozu aia,
Slobodana Inia, Slavka i Zdravka Njegovana i jo neke. Mladenova poruka
se prenosila od jednog do drugog ovjeka, dopunjavala, proirivala i uveliavala, podravajui kod ljudi vjeru da se spreme borba protiv okupatora
i njegovih ustakih slugu.
Desa Basta, uiteljica u Kljevcima, lan SKOJ-a, dobila je krajem maja
i u junu letke CK KPJ i CK KP Hrvatske od uitelja Velimira Stojnia,51
47

Hazim Bilalbegovi je kao uenik 6. razreda bihake Gimnazije 1936. godine bio
iskljuen iz kole na dvije godine zbog komunistike djelatnosti. Nije nastavljao
kolovanje kao redovan ak, ve se zaposlio u Katastru u Bosanskoj Dubici,
odakle je 1941. godine bio premjeten za efa Katastra u Sanskom Mostu. Dok
je bio u Bosanskoj Dubici, 1940. godine, kandidovan je za lana KPJ.
48 Kada je Desa Basta polazila iz Beograda na svoju prvu dunost uiteljce u ko
lu Kljevce, navratila je u studentsku menzu u Beogradu, gdje ju je Petar Stamboli upoznao sa Hasom araj licem studentom iz Sanskog Mosta, a on ju je
uputio na Barbaru Kazi, potaricu, znajui da je napredna i da joj dolazi u
Sanski Most brat Perica Kazi, poznati zagrebaki komunista.
48 Gojko (Nikole) Majki, roen 27. decembra 1894. godine u Luci-Palanci, mainski bravar, presudom Dravnog suda za zatitu drave d.S.br. 13/32, osuen je
na godinu dana robije zbog komunistikih ideja. Kod policije je bio evidentiran
kao komunista od 1932. godine. Poslije izlaska iz zatvora doao je u Luci-Palanku, gdje je ivio i radio kao mainista na parnoj lokomotivi.
50 Nikola Lapac, zemljoradnik iz Luci-Palanke, pripadao je grupi koja se do rata
okupljala oko Gojka Majkia. lan KPJ je postao novembra 1941. godine i bio
je prvi sekretar partizanske elije u Luci-Palanci.
81 Velimir Veljo Stojni, uitelj, roen u Dobrom Selu, srez Bosanska Krupa, gdje
mu je otac bio uitelj. U Kamenici kod Drvara formirao je prvu partijsku eliju
na podruju Drvara, 1939. godine, i bio njen sekretar. Njegov revolucionarni rad
u Drvaru vlast je prekinula krajem 1940. godine i otpustila ga iz slube. Tada
je doao u Prijedor, gdje mu je ivio otac s porodicom. lan KPJ je od 1939.
godine. Jedan je od organizatora ustanka u Bosanskoj krajini.

31

lana KPJ, koji je krajem 1940. bio otputen iz slube i ivio u Prijedoru.
Desa je te letke nosila Veljinom Bratu Radenku Stojniu, koji je bio uitelj
u kljukom srezu, u Hripavcima. Od Velimira Stojnia je dobila zadatak da
prikupi podatke o tome koji ljudi u Kljevcima i okolnim selima imaju
oruje i da savjetuje seljacima da sakrivaju oruje. Kako je uitelj iz Dabra
u aprilskom ratu pao u njemako zarobljenitvo, prosvjetni inspektor je po
etkom juna 1941. godine naredio Desi Basta da i u dabarskoj Osnovnoj koli
dovri nastavu, ispita i ocijeni ake. Ona je taj boravak u Dabru pokuala
da iskoristi za sastanak s Dabranima. Budui da je nisu poznavali, seljani
su odbili da se sastanu s njom. Tada se s njima sastao podvornik kole u
Kljevcima Jovo Karanovi, koji je s uiteljicom doao u Dabar. On je okupio
dvadesetak Dabrana, objasnio im koliko je znao i umio politiku situaciju
i upozorio ih da ne predaju oruje, ve da ga uvaju i pripreme za borbu do
koje e sigurno doi. Prisutni su izjavili da u selu ima dosta oruja i da
ustae jo nisu dolazile, ali da u selu imaju dva pijuna koji o svemu obav
jetavaju ustae. Naveli su i njihova imena.52 Dan-dva poslije tog sastanka
Desa Basta je otila u Prijedor i o svemu obavijestila Velju Stojnia. On joj
je tom prilikom saoptio da je primljena u lanstvo KPJ, tako da je u to
vrijeme bila jedini lan KPJ na sanskom srezu.
Jedan primjerak Prvomajskog proglasa CK KPJ Hazim Bilalbegovi je
poslao Gojku Majkiu u Luci-Palanku, koji je s njegovom sadrinom upo
znao drugove iz svoje ilegalne grupe.
Stojan Maki, uitelj u Hadrovcima, komunista po ubjeenju, otiao
je u Haane do Branka opia53 i od njega saznao za letak CK KPJ i uputstva za pripremu oruane borbe: da se vre politike, vojne i organizacione
pripreme. Poslije povratka u Hadrovce Maki je s tim upoznao sezonske rad
nike Luku Majka, Spasu Sredia i Rajka Predojevia, radnika Mihajla ip
ku (svi iz Hadrovaca), sezonske radnike Jovu Dubajia iz Mrkalja, Milana
Davidovia iz Kozina, starije i uglednije domaine, zemljoradnike, Milu Majkia iz Majki-Japre, najbogatijeg domaina u ovom kraju, Marka Maretia iz Hadrovaca i druge koji su se u razgovoru izjanjavali protiv ustaa.
Reeno je da e se javiti kog dana e poeti napadi na andarme i ustae.
Polovinom jula 1941. godine Desa Basta je u Prijedoru dobila od Velje
Stojnia letak sa Staljinovim govorom od 3. jula 1941. godine, s kojim je u

52

Iz presude partizanskog vojnog suda od 20. septembra 1942. godine vidi se da


je jedan od tih pijuna bio Lazar Ili. Drugi pijun je bio bivi anarm Jovo
Voki, koji je zbog pijunae u korist Italijana krajem 1941. godine osuen na
smrt.
55 Branko opi, iz Haana, krupski srez, zbog revolucionarnog rada bio je isklju
en iz Uiteljske kole u Banjaluci, koju je nastavio u Sarajevu. Idue godine
vratio se u Banjaluku i opet bio iskljuen. kolu je zavrio u Karlovcu. Studi
rao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu, gdje je poeo objavljivati svoje pri
e o ivotu Krajinika u listu Politika. Pred rat je zavrio fakultet i doao u
rodne Haane. Bio je jedan od organizatora ustanka u Podgrmeu, prvi komesar
u tabu gerilskih (partizanskih) odreda KrupaSana, a od novembra 1941. go
dine djeluje u propagandnim ustanovama NOP-a; pie pjesme, skeeve i prie,
po kojim je i postao popularan.

Sanskom Mostu upoznala potansku inovnicu Barbaru Kazi54, a poslije do


laska u Kljevce i Jovu Karanovia. Kada je s njime krenula preko Budelja u
Hripavce, da bi taj letak odnijela Radenku Stojniu, usput je saznala da su
Radenko Stojni i Safet Filipovi55 uhapeni (11. jula) i da se nalaze u Klju
u u zatvoru. Odmah se vratila u Kljevce, produila u Prijedor i obavijestila
Velju Stojnia o hapenju njegovog brata Radenka i Safeta Filipovia.
Pred ustanak u Podgrmeu Mile Davidovi je dobio letak KPJ od ure
i Aima Raete, a njih dvojica od Branka opia. Mile je sa sadrajem letka
upoznao Milana Vukojevia, Miroslava i Trivu Majkia i jo neke iz Majki-Japre, zatim Nikicu i Peru Vukojevia i Bou Maretu iz Slatine i jo neke
s kojima se sreo. Branko opi je jedan primjerak letka dobio od Milana
Liine, jednog od organizatora ustanka u bosanskonovskom srezu, a drugi
od Salke Terzia, omladinca iz Bosanske Krupe, koji su zbog toga i doli do
njega u Haane. I Milan Liina i Salko Terzi prenijeli su opiu partijsku
direktivu da treba odabrati povjerljive i borbene ljude, prikupljati podatke
o tome ko ima oruje i municiju i koji bi ljudi bili spremni da se bore pro
tiv ustaa i okupatora. Rekli su mu da e uskoro biti obavijeten u koji dan
treba poeti s napadima na andarmerijske stanice i ustake optine.
Poneto obavijeteni o ilegalnim porukama i informacijama, pojedinci
su pokuali da uspostave vezu s nekim u susjednom kraju koji vie zna i
vie je upuen u pripreme oruane borbe. Tako su umski radnici Stevo
Karaka i Stevo ulibrk oko 20. jula, nedjelju dana prije ustanka u Podgr
meu, krenuli u Drvar, jer se u selima prialo da Italijani u Drvaru daju
Srbima oruje da se brane od ustaa! Tu lanu vrijest donijeli su seljaci iz
grahovskog i glamokog sreza koji su dolazili u Podgrme da kupuju ito.
U Zdenom Dolu, na pet do est kilometara od Bosanskog Petrovca prema
Kljuu, Karaka i ulibrk su naili na veu grupu kosaca, koji su im savje
tovali da ne idu u Drvar, da se vrate kui i uvaju od ustaa, i saoptili da
se uskoro oekuje buna. Kada su se Karaka i ulibrk preko Grmea vratili
u Tuk-Bobiju, okupilo se oko njih dvadesetak seljaka da uju kakve vijesti
donose iz Drvara. Svima su kazali da se uvaju i kriju od ustaa, a samo ne
kima da se oekuje buna.
Duan Gavran je 23. jula bio na Otrelju kod Vase Keleevia,56 da bi
od njega saznao kakva je situacija i ta treba raditi. I Damjan Majki iz
Majki-Japre je krajem jula iao poslom u Drvar i tamo, u okolnim selima
vidio civile naoruane pukama. O tome je priao nekim Palananima. To
su saznali andarmi, pa su ga pozvali i sasluavali. On im je ispriao ta je
M

Barbara Kazi je u ljeto 1940. godine dola iz Zagreba na dunost u Potu u


Sanskom Mostu. Njen brat Perica Kazi je dolazio u Sanski Most i brzo sklopio
poznanstva sa naprednim studentima i acima, pa je u taj krug ukljuio i sest
ru Barbaru.
55 Safet Filipovi, predratni komunista, rodom iz Kljua, ivio je u Banjaluci. Po
slije dolaska u Klju, 1941. godine brzo je uspostavio vezu s Radenkom Stojniem. Njihov tek zapoeti rad na pripremi ustanka u kljukom srezu bio je pre
kinut 11. jula 1941. godine, kada su obojica uhapeni i 24. jula upueni u logor
Gospi, gdje je Radenko ubijen, a Safet prebaen u drugi koncentracioni logor.
Iz logora je puten 1943. godine. Tada je doao na slobodnu partizansku terito
riju i obavljao odgovorne dunosti. Umro je poslije rata.
5 Vaso Keleevi, radnik, do rata u bosanskopetrovakom srezu, posebno na Ot
relju, bio je aktivan u naprednom radnikom pokretu, pa je jo tada primljen
za lana KPJ. Duan Gavran je poznavao Keleevia kao aktivistu naprednog
radnikog pokreta, pa se zato uputio do njega da bi se informisao o situaciji.
3 Srez S. Most u NOB

33

vidio. andarmi su mu zaprijetili da o tome vie ne pria i pustili ga. Nikola


Luki, iz Dabra, 29. jula je krenuo u Drvar da sazna ta se tamo dogaa, ali
je stigao samo do Meeeg Brda. Na putu je saznao da su ustae uhapsile
nekoliko odraslih mukaraca iz porodica kundria, Radoevia, Vukobrata
i drugih, pa se vratio kui.
I trgovaki pomonik Stevo Vukojevi, rodom iz Halilovaca, koji je do
rata ivio u Beogradu i bio komunista, vratio se poslije kapitulacije Kralje
vine Jugoslavije u rodni kraj. Boravio je najvie kod ujaka ure Sovilja u
Budimli-Japri i govorio prijateljima u koje je imao povjerenja da e buk
nuti ustanak i da u Velikoj Rujiki ima poznanika koji rade na organizovanju borbe.
Nikola Mareti, tkaki radnik, trgovaki pomonik, rodom iz Slatine,
lan KPJ, vratio se iz Uica gdje je radio i doao u svoj zaviaj. Priao je
svojim seljacima iz Slatine o revoluciji, a donio je i neke dijelove knjige
Istorija SKP (b) i pokazivao je drugovima koje je okupljao oko sebe: gra
evinskom radniku Peri Vukojeviu, metalskom radniku Nikici Vujeviu,
trgovakom radniku Rajku Miljuu i jo nekim koji su se zbog rata i oku
pacije vratili kuama. Nikola Mareta je nekoliko dana prije ustanka otiao
iz Slatine u Srbiju, u Uice. Odmah je stupio u Uiki NOP odred Dimitrije Tucovi, u kojem je krajem septembra 1941. godine postao politiki ko
mesar 1. ete Uikog bataljona.57 U Bosansku krajinu e ponovo doi s pro
leterima i krajem 1942. godiine pastati lan Izvrnog odbora Sreskog narodnooslobodilakog odbora (NOO) za sanski srez.
I
Stojan Milinovi i neke njegove komije su saznali da se u Drvaru
priprema buna. Vijest o tome su donijeli Vladija Gutea i Stevurina Ko
sovac, koji su se do rata bavili trgovinom i vercom, pa su i tog uzavrelog
ljeta istim poslom odlazili u Bosanski Petrovac i Drvar.
urin Predojevi se poslije putanja iz ustakog zatvora skrivao u u
mi nedaleko od Predojevia Glavice. Ubrzo su mu se pridruili Stojan Ko
sovac, Ilija Deli, Ostoja i Gojko Predojevi i Vaso Grbi. Njih estorica su
se sve ee sastajali i poeli dogovarati o pripremama za borbu, jer su od
nekih seljaka saznali za pripreme ustanka u okolini Drvara. Polovinom jula
sastali su se u Kerkezovom gaju, kraj vrela Bukove vode i razgovarali o pri
kupljanju oruja i pripremanju ljudi za borbu, ali nakon toga nisu nita kon
kretno preduzeli. Ne znajui da je ustanak ve poeo u Drvaru, grupa Palanana i Predojeviana nala se 29. jula (utorak) uvee u umarku nedaleko
od crkve u Luci-Palanci. Tom sastanku su prisustvovali urin Predojevi,
Stevurina Kosovac, Pavle Muti,58 Veso Kukolj i Vaso Pratalo. Dogovorili
su se da napadnu andarmerijsku kasarnu u Luci-Palanci. Jedni su bili za
to da se kasarna odmah napadne, a drugi za to da se akcija prvo dobro pri
premi da bi uspjela.
Poslije neuspjele urevdanske pobune na podruju Tramonje, jedna
grupa uesnika u tim borbama stalno se krila u umama sve do prvih borbi.
Vid akovi, koji se najvie istakao u organizovanju majskih borbi, zatim
67
58

Nikola Ljubii: Uiki odred, VIZ Beograd, 1979. godine, str. 163.
Pavle Muti, aktivni narednik Jugoslavenske vojske, rodom iz Luci-Palanke, na
kon aprilskog rata 1941. godine vratio se u rodni kraj. Uestvovao je u ustanku,
ali je avgusta 1942. godine na Manjai prebjegao etnicima i postao komandant
etnike brigade. Po zavretku rata likvidiran u Grmeu, gdje se krio.

34

Mile Gogi, Vaso Dejanovi, Marko Dardi, Stojan Juki, Mile Vulin, Branko
Aleksi, Veljko Nini i jo neki krili su se u umama Behremaginice i Dundarita, u Kozijercima oko Manastira Gomjenice, oko Kmeana i Obrovca.
S njima se povremeno sastajao Risto Kovaevi, koji se takode skrivao od
ustaa. Za njihovo skrivanje u umama znalo je stanovnitvo ovih sela. Tako
je do ustaa i andarma dola vijest da je Mile Gogi doveo iz Srbije 30
etnika, iako se nije radilo o etnicima nego o uesnicima majske pobune
koji su se krili od ustaa, plaei se odmazde.
Uspjenijem irenju vijesti o pripremama ustanka smetalo je i to to
su ljudi slabo poznavali iru okolinu. Pritisnuti svakodnevnim radom, briga
ma i oskudicom, seljaci se nisu mnogo udaljavali od svojih sela i nisu poz
navali Podgorinu, kako su mnogi nazivali sela podno Grme-planine, ve sa
mo najblia, susjedna sela, ali i njih slabo. Tako, na primjer, mnogi seljaci
iz Radia i Suvaje u krupskom srezu nisu znali da postoje sela Jelainovci
i Lipnik, i obratno. Kada se Rade Brki spasio od ustakog klanja na Crnom
jezeru kod Bosanske Krupe i doao u selo Vranjsku Mosuru, ljudi iz tog
sela nisu mu vjerovali da je iz Jelainovaca kod Sanskog Mosta, jer niko od
njih nije uo da postoji to selo. Njegova uvjeravanja su bila uzaludna i on
se iz ovih novih neprilika spasio bjekstvom. Seljane susjednih i udaljenijih
sela zbliie tek ustanak i narodnooslobodilaka borba. Ona e dovesti do
meusobnog upoznavanja, saradnje, prijateljstva i drugarstva. Unato svemu
tome, vijesti da KPJ priprema oruanu borbu, ustanak, bunu, kako se tada
najee govorilo, irile su se u povjerenju od uva do uva selima podno Gr
me-planine i Mulea. Bilo je poruka i putem rodbinskih i prijateljskih ve
za i poznanstva.
Iako tada na podruju sanskog sreza nije bilo organizovanog rada, ru
kovoenog iz jednog centra, agitacija protiv okupatora i ustaa i stalno po
tajno kruenje vijesti da se neto sprema, irili su se sanskim selima i
bodrili ljude, doprinosei da se kriju i bjee od ustaa. A na vijest da je
borba zapoela u susjednom kraju prihvatili su se i sami oruja i krenuli
u borbu. Uz druge uslove i injenica da su u narodu kruile navedene vije
sti svakako je doprinijela da ustanak u jednom dijelu sanskog sreza ne bu
de akcija grupica i grupa ve masovan.
Mada je bilo sluajeva da su pojedinci iznosili miljenje da ne treba
ii u oruanu borbu neke ozbiljnije akcije u tom smislu meu srpskim sta
novnitvom na sanskom srezu nije bilo. Tome je doprinosila i injenica da
su se neki mjesni voi graanskih politikih stranaka i neke vieni je pri
stae tih stranaka u trenutku okupacije zatekli u Beogradu i bili bez ikakve
veze sa Sanskim Mostom (dr Branko Milju, narodni poslanik JRZ i jo ne
ki), dok su se drugi u meuvremenu iselili ili pobjegli u Beograd. Najzad,
prilian broj istaknutijih graanskih politiara, trgovaca, gostioniara i bo
gatijih seljaka stradao je u pokolju koji su ustae izvrile prvih dana avgusta.
Pojedini graanski politiari, Srbi, pristae JRZ, JNS, Zbora i drugih
stranaka koji su uspjeli da se spasu od ustakog pokolja, u poetku su, po
neseni ustanikim valom, prihvatili borbu, ali su se u veini sluajeva ubrzo
pokazali kao protivnici naiodnooslobodilake antifaistike borbe, pogotovo
kada su u ove krajeve doli italijanski okupatori.

35

II

Ustanak
1. U BOSANSKOJ KRAJINI

Grupa naoruanih seljaka koji su se krili u umi i nisu prili odredi


ma koje je formirao tab gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo, napa
la je 26. jula poslije podne samonicijativno, domobranski automobil na Pas
jaku, izmeu Drvara i Otrelja, i ubila zapovjednika 1. domobranske bojne
(bataljona) koji se vraao iz Drvara s obilaska jedinice locirane u tom garni
zonu. Saznavi za napad, kolona ustaa, andarma i domobrana krenula je
odmah iz Drvara prema Crvijivici i Pasjaku. Meutim, Gerilski odred Crvljivice je poslije krae borbe primorao neprijatelja da se vrati u Drvar i o to
me izvijesti tab gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i susjedne ge
rilske odrede, predloivi istovremeno da se napadne i Drvar.1
Sreski komitet KPJ i tab gerilskih odreda za bosanskograhovski
srez,2 na zajednikom sastanku u umi Oklinak, odluili su tada da se krene
na opti ustanak. U toku noi su poslali kurire prema Otrelju, Bosanskom
Petrovcu, Srbu, Bosanskom Grahovu i u druge susjedne krajeve s pozivom
da ustanici ponu zaruavati ceste i presijecati telefonsko-telegrafske linije,
te da napadnu na ustake, domobranske i andarmerijske posade na itavom
podruju. U toku noi su izvrene pripreme i 27. jula oko etiri sata ujutro
napadnut je i osloboen Drvar. Istog dana je izvren napad i na andarmerij
ske stanice u Otrelju, Srbu, Martin-Bru, Trubaru, Prekaji, Potocima i Resanovcima, a izvren je i opti napad na Bosansko Grahovo. Sva ta mjesta
su osloboena. Neprijatelj je pokuao da od Bosanskog Petrovca prodre u
pravcu Drvara, ali su ga gerilski odredi odbacili nazad, nanijevi mu gubitke.3
I

Dr Duan Luka: Ustanak u Bosanskoj krajini, izdanje VIZ, Beograd, 1967. go


dine, str. 9394.
II
za podruje Drvara sjedite sreza je bilo u Bosanskom Grahovu, a u Drvaru
je bila sreska ispostava. Stoga je naziv sreskog komiteta i taba gerilskih odre
da bio po bosanskograhovskom srezu, iako je Drvar predstavljao centar njihovog
djelovanja.
3 Dr Duan Luka, nav. d. str. 9496.

37

Sljedeeg dana u borbu su krenuli i seljaci iz Vrtoa i okoline. Napali


su andarmerijsku stanicu i zauzeli je, a digli su se i seljaci iz okoline Krnjeue i sela prema Kulen-Vakufu. U borbu su se ukljuili i Tikovac i sela oko
Plavna, zatim sela prema Potocima, Mlinitima i Glamou. Ustanak se od
Drvara irio na sve strane.

Ustanika koplja iz 1941. godine.


Dvadeset i osmog jula uvee od ustanika iz Risovca saznali su i seljaci
Suvaje, Gudavca i jo nekih sela juno od Bosanske Krupe da je poeo usta
nak i da je Drvar osloboen, pa su sutradan, 29. jula, i oni krenuli u borbu:
zauzeli su andarmerijsku stanicu u Benakovcu, napali ustake optine u Suvaji i Duboviku i krenuli u napad na Bosansku Krupu. Tridesetog jula usta
nak se s krupskog podruja proirio na novsko, dubiko i sansko, a 31. jula s
petrovakog sreza na bihaki i s drvarskog kraja na kljuki srez. Ustanici
su zauzeli Glamo i Ribnik, upali u Bosansku Kostajnicu, a dan kasnije na
pali su i Bosansku Dubicu. Ustanak je 29. jula zahvatio i sela Janja i Pljeve,
a potom i sela oko Mrkonji-Grada. Tridesetog jula ustanak je zahvatio srp
ska sela u bosanskootokoj i buimskoj optini krupskog sreza, na lijevoj
obali rijeke Une, a dan-dva kasnije i srpska sela u optinama Vrnogra, Ve
lika Kladua i Traka Ratela.
Vijest o ustanku u Drvaru i okolini prenosili su kuriri pjeaci, a poneg
dje i kuriri konjanici, te se tako ustanak irio od sela do sela. Nakon to
je zahvatio Drvar i najbliu okolinu, u toku dana se proirio na Drini, Bukovau, Bravsko i druga sela juno od Bosanskog Petrovca; sutradan, zah

38

vatio je Vrtoe, Prkose i sela sjeverno od Bosanskog Petrovca, prema Biha


u i Krnjeui, i Risovac, prema Bosanskoj Krupi; 29. jula se proirio na
Suvaju, Gudavac, Puenik, Radi, Benakovac, Haane, Potkalinje, Srpsku Jasenicu, Majki-Japru i druga sela u srezu Bosanska Krupa; 30. jula je usta
nak zahvatio grupu sela sjeverno od bosanskokrupskog podruja (Veliku Rujiku, Rakane, Kri je, aavicu) i grupu sela sjevernoistono i istono od
Grme-planine: Luci-Palanku, Predojevia Glavicu, Hadrovce, Mrkalje, Sla
tinu Jelainovce, Tuk-Bobiju i druga sela na sanskom srezu.4 Slino je bilo
i od Drvara prema Srbu i Donjem Lapcu, u pravcu Prekaje i Glamoa, u
pravcu Bosanskog Grahova, Grkovaca i Livna, u pravcu Bravska, Ribnika i
Mr konj i-Grada.
Zbog prenoenja vijesti o poetku ustanka kuririma pjeacima, od sela
do sela, ona je stigla na sanski srez, u Majki-Japru i Luci-Palanku tri dana
kasnije. Jelainovani su prenijeli poziv na ustanak u Gradanovce, Dabar,
Meee brdo, Zavalje i Gornju Sanicu.

Isto, str. 95112.

39

2. USTANAK NA SANSKOM SREZU


Napadom na andarmerijsku stanicu u Luci-Palanci, 30. jula 1941. godine
u zoru, poeo je ustanak na sanskom srezu, ali je tog dana zahvatio samo
sela oko Budimli-Japre, Luci-Palanke, Jelainovaca i Dabra.
Geografsko-saobraajne, politike, ekonomske i druge okolnosti uticale
su da se ve krajem jula i prvih dana avgusta 1941. godine formiraju ustaniki centri u Luci-Palanci, Jelainovcima i Majki-Japri. Presudno je bilo
i to to su se u tim mjestima (Majki-Japri, Jelainovcima i Luci-Palanci)
formirali prvi jai ustaniki odredi na sanskom srezu. Oni e to ostati kroz
itav rat i odigrati znaajnu ulogu u okupljanju ostalih sela, razvijanju i ja
anju oslobodilake antifaistike borbe.
Luci-Palanka, sa oko 480 stanovnika Srba, nekoliko hrvatskih porodi
ca i jednom jevrejskom, kojoj su gravitirala sljedea sela: Fajtovci (oko 420
Muslimana, Srba i Hrvata), Gorice (oko 430 Muslimana i Srba), Naprelje
(oko 570 Muslimana i Srba), Bosanski Milanovac (oko 1000 Srba), Bonjaci
(oko 410 Srba i Hrvata), Miljevci (oko 710 Srba), Pratali (400 Srba), Skucani Vakuf (oko 980 muslimana i Srba), Predojevia Glavica i Pokraj (oko
630 Srba).
Jelainovci (oko 1050 Srba), kojima su gravitirala sela: Djedovaa (oko
180 Srba), Umci, Gornji i Donji Dabar i Crnovoda (oko 4360 Srba), Grdanovci (oko 528 Srba), Oti (oko 475 Srba) i Tuk-Bobija (oko 350 Srba).
Majki-Japra (oko 1600 Srba), kojoj su gravitirala sela: Halilovci (oko
500 Srba i Muslimana), Johovica (oko 360 Srba), Duge Njive (oko 500 Srba i
Muslimana), Slatina (oko 870 Srba), Hadrovci (oko 200 Srba), Mrkalji (oko
350 Srba), Gornji Lipnik (oko 630 Srba), Donji Lipnik (oko 40 Srba), Kozin
(oko 360 Srba), Podvidaa (oko 560 Muslimana, Srba i Hrvata) i Lukavica
(oko 900 Muslimana, Srba i Hrvata).7
Srpsko stanovnitvo u ove tri grupe sela ustanak je zahvatio krajem
jula i poetkom avgusta 1941. godine, pa e o njima biti i najprije govora u
ovoj ediciji.
Ve je naprijed reeno da je srpsko stanovnitvo, naroito na podru
ju NDH, bilo prvo na udaru okupatora i njihovih slugu ustaa. Ono je izlo
eno najprije ekonomskom, a onda i fizikom unitavanju, sve do istrebljenja. To je uveliko uslovilo da se Srbi masovno opredjeljuju za ustanak, po
diu ga i dalje razvijaju pod rukovodstvom KPJ.
Meutim, kao to je poznato, i okupatori i ustae su kod Hrvata i Mu
slimana pokuali da se nametnu kao njihovi oslobodioci, koji e im omogu
iti bolji ivot nego to su ga imali za vrijeme bive Jugoslavije. Za pridobijanje hrvatskog i muslimanskog stanovnitva okupatori i ustae su ve od
prvih dana okupacije, odnosno stvaranja kvislinke NDH donosili takve pro
pise koji su poboljavali njihovu egzistenciju, a na tetu Srba i Jevreja (us
7

Redosljed nacionalnosti je dat prema njihovom brojnom stanju u selu, najprije


oni najbrojniji.

40

lijedilo je otputanje iz slube svih Srba i Jevreja i na njihovo mjesto do


voenje Muslimana i Hrvata, zatim oduzimanje trgovina i svih privrednih i
drugih radnji od Srba i Jevreja, itd.). Sve je to dovelo do toga da su u prvo
vrijeme uslovi za pokretanje hrvatskih i muslimanskih seljaka i radnika u
borbu protiv okupatora i ustaa bili veoma slabi ili nikakvi. Zbog toga je
pred komunistima i svim rodoljubima bio krupan zadatak savladavanja tih
objektivnih prepreka da bi se muslimansko i hrvatsko stanovnitvo aktivira
lo i postiglo da oslobodilaka borba, organizovana i voena od strane KPJ.
bude zadaa i Srba, i Hrvata i Muslimana.

NA PODRUJU LUSCI-PALANKE
Nakon zauzimanja andarmerijske stanice u Benakovcu,8 ustanici su
se podijelili u etiri grupe: jedna je, sa zarobljenim andarmima, ostala u
zauzetoj stanici u Benakovcu, druga je zauzela poloaj prema Velikom Duboviku, trea je krenula na Potkalinje,0 a potom je i ona produila prema Ve
likom Duboviku, dok je etvrta grupa pola prema Majki-Japri i Luci-Pa
lanci da ta dva i okolna sela digne na ustanak i napadne andarmerijsku sta
nicu u Luci-Palanci. U ovoj grupi su bili Bukan Drai, Milan Kari, Kojo
Bundalo, Jovan Drai i Lazo Bundalo, sva petorica iz Majki-Japre i Simo
urainovi iz Benakovca. Lazo Bundalo je imao lovaku, a svi ostali voj
nike puke. Njima se u Vajinom gaju prikljuio Nikola Bundalo, zvani Zeina, iz Majki-Japre i jo neki seljaci. U Predojevia Glavicu su stigli 29/30.
jula iza ponoi, obavijestili urina Predojevia i neke njegove roake i sus
jede o ustanku na krupskom srezu i pozvali ih da zajedno napadnu andarme u Luci-Palanci. Oni su im se odmah pridruili i prema Luci-Palanci su
krenuli: Mio I. Mrda s vojnikom pukom, Lazo . Panjak i Stevo Pratalo
s lovakim pukama, urin Predojevi s pitoljem i dvije bombe i Vaso I.
Grbi sa starom kuburom i pitoljem.
U Luci-Palanci, nedaleko od crkve, grupi ustanika iz Majki-Japre pri
druili su se pojedinci koji su se te noi prikrivali po umarcima, ali su,
saznavi za ustanak u krupskom srezu i za pripremanje napada na Luci-Palanku, pristigli iz Predojevia Glavice i Majki-Japre. Bili su to Trivo Gr
bi, Vele, Boo i Drago urguz, svi bez oruja, uro Grbi i Gojko Predoje
vi s lovakim pukama, Jovo Predojevi s pitoljem, a Stojan Milinovi i Ili
ja Deli s vojnikim pukama.
Ustanikoj grupi po dolasku u Luci-Palanku prikljuili su se Palanani
Stojan i Stevurina Kosovac, Obrad Daljevi, njegov sluga Milan urguz i jo
neki iz Luci-Palanke. Pred zoru 30. jula, ne ekajui pristizanje ostalih poz
vanih mjetana, odluili su da napadnu andarme. Kada je vidio da se vrsto
odluilo zapoeti ustanak, Obrad Daljevi je naredio Milanu urguzu da se
vrati kui i donese njegove skrivene puke. urguz je otiao do kue Daljevia i ispod kaca u tali izvadio dvije puke kragujevaku i austrijsku, sa
Arhiv VII, k.86, br. reg. 36/53.
* U Potkalinju su ivjeli i Muslimani i Srbi. Meu Muslimanima su samo dvojica
ili trojica bili u ustaama njihove porodice su 29. jula pobjegle preko MajkiJapre i Skucanog Vakufa u Sanski Most. Sve ostale muslimanske porodice su
ostale kod svojih kua i postepeno se ukljuivale u narodnooslobodilaki po
kret.

41

50 metaka. Skrivajui se iza bunja, obilazei kasarnu, on je doao u umar


ke vie crkve i Daljeviu predao oruje. Ovaj je obje puke dao nekim poz
nanicima koji su znali rukovati orujem. U meuvremenu tridesetak okuplje
nih ljudi dogovorilo se da grupa iz Majki-Japre zaobie kasarnu s juga i
napadne je od Palanakog polja, urin Predojevi sa jednom grupom da
napadne od Gredara, sa zapadne i sjevernozapadne strane, a manja grupa
da napadne sa istone strane, s pravca Miljevaca.
Pripadnici andarmerijske stanice u Luci-Palanci Suljo Delali, Niko
la Dejanovi, Ibrahim Musi i Petar Majstorovi po dolasku u Sanski Most
dali su izjavu o napadu ustanika, iz koje se vidi da je 29. jula 1941. godine
uvee zapovjednik postaje saznao da su etnici sa seljanima digli ustanak
u Benakovcu i Majki-Japri, te da se sprema dolazk ustanika i ustanak se
ljaka u Luci-Palanci.
Nakon to je primio ove vijesti Jure Musa, zapovjednik stanice, zapovijedio je andarmima da se potpuno naoruaju, uzmu svu municiju i da od
mah rastjeraju narod s ulica i da svaki mjetanin poe svojoj kui. Potom
su andarmi postavili zasjede i spremili se za odbranu. No je prola mirno,
ali su oko 5 sati 30. jula u blizini stanice opazili ovjeka odjevenog u vojni
ku odjeu i naoruanog pukom. Taj ustanik im je opazio andarma, po
vukao se natrag. Krae vrijeme iza toga na andarme je sa svih strana ot
vorena paljba.11
urin Predojevi je u svom lanku Ustanak i borbe 1941. godine na
podruju oko Luci-Palanke pisao da je napad poeo ujutru oko 5 sati. an
darmi su pruili otpor samo do onog trenutka dok se on sa svojom grupom
nije privukao do kue Marije ulibrk prema Zandarmerijskoj stanici i bacio
obje rune bombe.12
Dok je jo trajala borba, a nakon to je urin bacio dvije bombe, je
dan od ustanika iz Majki-Japre, s pukom na ramenu, vezanom kanapom
umjesto kajiem, doao je naelniku Optine Peri Batozu, ija se kua nala
zila nedaleko od kasarne. Ustanik ga je obavijestio da oni trae od njega da
pozove andarme na predaju.
Iza lea Pere Batoza, preplaeni pucnjavom i pojavom naoruanog ov
jeka, tiskalo se sedmoro njegove djece i ena. On se odluio da izvri nalog
ustanika, obukao se i krenuo prema kasarni. Tada su ustanici prestali pu
cati, a paljbu su prekinuli i andarmi kada su ugledali naelnika da cestom
sam ide prema njima. Komandir stanice Jure Musa, koji je bio lake ranjen
u glavu, naredio je dvojici andarma u rovu izmeu kasarne i ceste da puste
Batoza da doe u kasarnu.
Pero Batoz je Juri Musi rekao da su etnici njemu naredili da im kae
da se predaju. Ako se ponovo zapuca, pobie i njega i njih. Musa se plaio
da e ga ustanici ubiti ako se preda, ali mu je Batoz garantovao ivot, pa je
narednik tada komandovao orunicima Puke u soke! i sam prvi odloio
puku, dok su ostali andarmi brzo iskoili iz rovova i u jednu soku pred
kasarnom sloili svih sedam puaka. Ustanici su iza oblinjih kua i drvea
i# Kazvanje Milana urguza, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru 19. avgusta 1978. godine.
11 Arhiv VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 36/51.
12 urin Predojevi: Ustanak i borba 1941. godine na podruju oko Luci-Palanke,
Podgrme u NOB, prva knjiga, str. 746751.

42
U

Izvjetaj Oruinikog zapovjednitva o ustanku na podruju Luci-Palanke.

43

sve ovo posmatrali i kada su videli da andarmi odlau puke, pojurili su


prema kasarni i epali odloeno oruje.
Pero Batoz je tada naredio ustanicima da petoricu njima malo poznatih
andarma privremeno zatvore, a narednika Juru Musu i razvodnika Ivana Li
povca odveo je u svoju kuu, dok se situacija malo sredi.
Ustake vlasti su postavile Juru Musu za komandira andarmerijske
stanice u Luci-Palanci krajem 1941. godine, poto su otpustile iz slube do
tadanjeg komandira narednika Iliju Zagorca, kao i ostale andarme Srbe. S
Musom je u Luci-Palanku dola i njegova ena s djecom, koja se u vrijeme
napada ustanika na kasarnu nalazila negdje u Zagorju. Razvodnik Ivan Li
povac je na dunosti u Luci-Palanci bio od 1936. godine i za to vrijeme spri
jateljio se s mnogim porodicama. Istog dana nakon predaje ustanicima Mu
sa se vratio u svoj stan, a Lipovac u kuu Mane Grubia, s ijom je pastor
kom, Hrvaticom, bio vjeren. Obojica su od trgovaca iz Luci-Palanke dobili
civilna odijela i obukli ih, a svoju uniformu su predali ustanicima. Narednih
dana oni su se slobodno kretali i dva puta dnevno obilazili andarme zatvo
rene u podrumu kasarne.13

Zgrada andarmerijske stanice u Luci-Palanci, na koju su ustanici izvrili


napad 30. VII 1941. godine. Kasnije su u n j o j bile razne partizanske ustanove
(sadanji snimak).
13

44

Kazivanje Pere Batoza autoru, 24. juna 1978. godine.

U ovom napadu zarobljeno je svih sedam andarma i zaplijenjeno


preko deset puaka s municijom i druga oprema. Poslije zauzimanja kasarne
ustanici su uli u optinsku zgradu, uhapsili blagajnika Jakova Laninika i
spalili arhivu. Jakov Laninik, Slovenac, oenjen jednom Srpkinjom iz Lu
ci-Palanke,14 za kojeg je veina mjetana mislila da je pripadnik njemake
narodne grupe, strijeljan je istog dana, uvee, zajedno s dvojicom andarma,
od kojih je jedan bio zarobljen tog dana u Miljevcima.15 Zarobljen je i up
ravnik pote, koji je prije zarobljavanja uspio da javi u Sanski Most da su
ustanici napali oruniku postaju,16 ali je odmah puten na slobodu.
Ve prve hice ispaljene na kasarnu u Luci-Palanci uli su i mnogi se
ljaci u Tuk-Bobijd, pa su se odmah poeli okupljati i dogovarati ta da rade.
Ocijenili su da se puca kod kasarne i zakljuili da je ustanak! Jovo ulibrk
je izvadio svoju skrivenu vojniku puku, koju e u toku dana dati sinovcu
Stevi ulibrku, a Stevo Karaka, Bogdan Kukolj i jo neki uzeli su sjekire
i rogulje. Po zavretku borbe Kukolj je meu prvima utrao u kasarnu i za
plijenio puku i uniformu, koju je odmah i obukao.
U Tuk-Bobiji nalazio se lugar Pero Krpan, kojeg su ustae postavile na
tu dunost mjesec dana ranije, a on je imao vojniku puku i dva pitolja.
Stevo Karaka i Mihajlo Miloevi su otili u kuu Trive Miloevia, gdje je
lugar stanovao. Krpana su zatekli na spavanju i oduzeli mu oruje. Poto se
ranije hvalio zloinima izvrenim u Lici, odakle je doao u Tuk-Bobiju, a lo
e se odnosio i prema seljacima u novoj sredini, Trivo Miloevi i Stevo Ka
raka su ga izmlatili tapovima17 i odmah zatim produili prema Luci-Palanci, u koju su s grupom ljudi stigli pred zavretak borbe. Dolazak grupe
iz Tuk-Bobije s dvije puke i dva pitolja predstavljalo je znaajno poja
anje.
Poto su se andarmi predali, na cesti, pred kasarnom, okupili su se
ustanici i pristigli Palanani. Tada su se vieniji ustanici dogovorili da urin Predojevi preuzme komandu u andarmerijskoj kasarni, zavede red i
uva zarobljene andarme, a okupljeni ustanici da krenu na Vitorog, da tamo
doekaju ustae, ako udare na njih.18
Odmah zatim Pero Batoz je s grupom ustanika krenuo kroz Luci-Pa
lanku prema Miljevcima. Usput su im se prikljuivali ljudi iz Luci-Palanke
i susjednih sela. Uz Peru Batoza su se nali uitelj Mile Gagi, rezervni ofi
cir, Slavko Pratalo, vazduhoplovni aktivni narednik, Pavle Muti, aktivni
pjeadijski narednik, Vaso Pratalo, bivi andarmerijski narednik i Nikola
Borojevi, metalski radnik. Poto je znatno doprinio brzoj predaji andarma,
a zatim pozivom da se krene na Vitorog pokrenuo i predvodio ustanike, Pe
ro Batoz je stvarno postao prvi ustaniki komandant. Kako on nije bio pro
fesionalni vojnik, a veina ljudi neposredno uz njega su to bili, zadrao ih je
14

Laninik je bio oenjen Anom Novakovi iz Luci-Palanke.


s Arhiv VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 36/51.
16 Izvjetaj Vrhovnog orunikog zapovjednitva NDH u Zagrebu Zapovjednitvu
vojske i ministarstvu domobranstva Zagreb, 30. jula 1941, Arhiv VII, Fond NDH,
k.85, br. reg. 4/101.
17 Pero Krpan je po odlasku Trive Miloevia i Steve Karakaa pobjegao u Bo
njake, ali su ustanici saznali gdje se krije, istog dana ga pronali, uhapsili i
sproveli u zatvor u Luci-Palanci. Naredne veeri njega i dva andarma strije
ljali su na Vitorogu.
18 Kazivanje Pere Batoza autoru, 24. juna 1978. godine.

45

uza se. S njima e narednih dana rukovoditi ustanicima u Luci-Palanci i


okolnim selima i komandovati na pravcu Vitorog, Fajtovci, Kamengrad.
Poslije zauzimanja kasarne, Optine i Pote u Luci-Palanci i razoruavanju lugara u Tuk-Bobiji, pred ustanicima nije bilo neprijatelja sve do
Gornjeg Kamengrada i Sanskog Mosta. Luci-Palanka, Miljevci, Tuk-Bobija,
Pratali. Oti, Predojevia Glavica, Potkraj, Majki-Japra, Lipnik, Jelainovci, Grdanovci, Bonjaci, Bosanski Milanovac, Dabar i jo neka sela postali
su prva slobodna teritorija sanskog sreza i baza za dalji razvoj ustanka.
*

* *

Kada je upravnik Pote u Luci-Palanci obavijestio ustae u Sanskom


Mostu o napadu na andarmerijsku stanicu, andarmski porunik Fabijan
Kurili je krenuo sa est andarma, jednim ustaom i etiri policajca ka
mionom u Luci-Palanku. Kada su stigli do Miljevakog vrela, gdje su usta
nici neto prije njihovog dolaska navukli posjeeno drvee na cestu i prepri
jeili put, kamion se vratio u Fajtovce, a porunik Kurili je sa svojim ljud
stvom krenuo dalje, isturivi u izvidnicu pokusnog orunika (pomonog
andarma) sa 4 dravna redara (policajca). Po ulasku u Miljevce andarmi
su uhvatili Vasu i Stojana Srdia i Joju Marjanovia i tukli ih kundacima.
U meuvremenu je Stevo Karaka s grupom ustanika doekao i napao izvid
nicu koja je pola dalje kroz selo. Poslije kraeg pukaranja neprijatelj se
povukao prema Goricama i Naprelju. Ustanici nisu imali ni mrtvih ni ranje
nih, a u Miljevcima su zarobili pokusnog orunika.1 U toj borbi Nikola
Borojevi je iz lovake puke ubio jednog andarma, koji je, bjeei kroz
penicu i preko ivica, pokuao umai masi ustanika. Borojevi je uzeo nje
govu puku i odmah ju je dao Iliji Srdiu iz Miljevaca. Progonei neprijatelja,
ustanici su izbili na Vitorog i Voloder i zadrali se na tim domi
nantnim visovima prema Goricama i Naprelju, s kojih su mogli da uspjeno
zatvaraju i brane pravac od Fajtovaca prema Miljevcima i Luci-Palanci.
Kurilievom odjeljenju, dok se povlailo prema Goricama i Naprelju,
pridruile su se i grupe ustaa iz tih sela, pa su, odstupajui prema Fatojvcima i Kamengradu usput hvatali Srbe na koje su nailazili. Ustae iz ovih
sela su pohapsile neke Srbe jo i prije povlaenja Kurlievog odjeljenja iz
Miljevaca. A tog dana u Goricama su uhapsile desetoricu Rodia: Dmitra,
Bogdana, Milana, Duana, Mirka, Joana, Milanka, uru, Janka i Jandriju,
kao i Simu Cankovia iz Bonjaka, koji se zatekao u Rodiima. Ustae su
Jandriju pustile jer je imao oko 70 godina. Ostale su odveli i strijeljali u
Sanskom Mostu, ali su Janko i Dmitar, iako ranjeni, pobjegli sa strijeljanja.
U Naprelju su uhapsili petoricu Basta: Savu, Mihajla, Petra, Jovicu i Trivu,
koga su pustili jer je bio invalid, a Jovica im je pobjegao prilikom sprovoenja, pridruio se ustanicima i kasnije poginuo u NOR. Savu, Mihajla i
Petra su odveli u Sanski Most i tamo ubili. U Fajtovcim asu uhapsili sedam
naest ljudi. Iz ove grupe je, na ulazu u Kamengrad, jedino Mile Vukobrat
uspio da pobjegne, a ostale su ustae poubijale. Vukobrat se pridruio usta
nicima i uestovao u NOB.
Kada se Kurili sa svojim ljudstvom i seoskim ustaama iz Gorica i Naprelja povukao u Fajtovce, prikljuile su mu se i ustae iz Fajtovaca. Svi
i Arhiv VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 36/51.

46

zajedno zaposjeli su poloaj od Fajtovaca do Gorice i zadrali ustanike na


Vitorogu i Voloderu. U izvjetaju 3. orunike pukovije o tome pie: da je
porunik Kurili sa 16 andarma i policajaca zadravao nadiranje etnika pre
ma Sanskom Mostu kod sela Fajtovaca.20
U meuvremenu, uvi pukaranje od Luci-Palanke, a ne znajui da li
je borba zavrena, grupe seljaka iz najbliih sela: Pratala, Miljevaca, Predojevi Glavice, Potkraja, Majki-Japre, Tuk-Bobije i Otia krenule su u tom
pravcu. Poto su se andarmi ve bili predali kada su oni stigli, krenuli su
s ostalim prema Miljevcima, odakle su, poslije borbe s Kurilievim odredom,
produili dalje na Voloder i Vitorog.
Kada je Bogdan Kukolj u napadu na kasarnu u Luci-Palanci zaplijenio
puku, uzjahao je konja i projurio kroz Oti i Tuk-Bobiju do Jelainovaca,
obavjetavajui usput ljude da je podignut ustanak i da idu na Vitorog i Vo
loder. Istovremeno je i Duan Miloevi, koji se te noi zatekao u Luci-Palanci, jurio na konju od Pratala preko Tuk-Bobije do Jelainovaca i takoe
obavjetavao ljude o ustanku. Poslije toga su neke grupe ljudi iz Tuk-Bobije
krenule skupa s ustanicima iz Jelainovaca na Grdanovce i Dabar, a njima
su se prikljuili i ustanici iz Otia koji su bili blie Jelainovcima.
Duan Miloevi je iz Jelainovaca poslao Petra Miloevia s pismenom
porukom Duanu Iliu, dabarskom knezu, da je podignut ustanak, te da i on
die ljude iz svog sela, a on i uro Stanivukovi su poslije toga na konjima
produili preko Grdanovaca i Bonjaka do Rovina, gdje su stigli poslije podne.
* **
Ustanici iz Pratala su imali samo dvije austrijske puke iz prvog
svjetskog rata, i to Nikola L. Pratalo i Duan I. Topi.21 Ustanici iz Milje
vaca su krenuli prvog dana u borbu s tri vojnike puke, etiri lovake puke
i tri pitolja; Milan V. Andulajevi, Dane Jaki i Spaso M. Mrda su imali
vojnike puke; Milan S. Milju, Jovan V. Mrda, Jovan V. Simi i Ljubo
Jaki imali su lovake puke, ali je Ljubo Jaki zbog poodmaklih godina
svoju puku dao mlaem ustaniku.22 Ustanici Luci Palanke su imali pet
vojnikih i est lovakih puaka i tri pitolja. Vojnike puke su imali Pero
Jelaa, Milan Miloevi, Stevurina Kosovac i Obrad Daljevi dvije lovake
puke Pero Batoz, Rade Bunda, Stevurina Kosovac, Slavko i Vaso Pratalo,
a pitolje Rade Bunda, Slobodan Ini i Mane Jari.2 U Skucanom Vakufu
su se nale jedna vojnika i dvije lovake puke i tri pitolja. Vojniku pu
ku je imao Jovo Divjak, a lovake puke Pade Divjak i Marija uput, ali je
20

Zapovjednik andarmerijske stanice u Sanskom Mostu ustanike naziva etnicima,


isto kao i uesnike u majskom ustanku na podruju Tramonje, iako ni jedni ni
drugi nisu bili etnici. U izvjetaju od 23. avgusta pie da se etnici i naoruani
seljaci kriju u Grmeu, te da se prilike nee srediti sve dok se etnici ne po
kore ili ne unite, a pobunjenici ne vrate svojim kuama i pridobiju za saradnju, to jasno pokazuje ustako shvatanje da su ustanak podigle etnike je
dinice, kojima su se pridruili pobunjenici, naoruani seljaci. U nekim iz
vjetajima pobunjeno stanovnitvo se naziva pobunjenici, a od septembra se
ustanika borba niziva etniko-komunistikom akcijom.
81 Memoarska graa o selu Pratali, u arhivu OO SUBNOR SM.
Ovaj podatak i svi navedeni o naoruanju ustanika kada su 30. jula 1941. godine
poli u borbu dati su prema memoarskoj grai o ovim selima, prikupljenoj od
strane boraca i terenskih radnika ovih sela. Meutim, autor je vie puta, pri
susretima sa borcima pojedinih sela provjeravao ove podatke i nakon toga, posli
je ispravki, unio ih u ovaj rad kao memoarsku grau viestruko provjerenu.
22 Memoarska graa o selu Miljevcima, u arhivi OO SUBNOR SM.
Memoarska graa o Luci-Palanci, u arhivu OO SUBNOR SM.

47
!

Marija svoju puku dala Iliji Divjaku. Pitolje su imali Duan Bogdanovi,
Rade Divjak i Ilija Divjak, koji j imao jo i dvije bombe.24
Borci Predojevia Glavice i Potkraja imali su pet puaka, pet lovakih
puaka, jednu kuburu, dva pitolja i dvije bombe kragujevke. Vojnike puke
su imali Stojan Kosovac, Ilija Deli, Stojan Milinovi, Mio I. Mrda i Petar
Panjak, lovake puke uro Grbi, Lazo . Panjak, Gojko i Ilija Predojevi
i Stevo Pratalo, dok je urin Predojevi imao pitolj i dvije bombe, a Vaso
Grbi staru kuburu i pitolj.25
U Tuk-Bobiji su puke imali samo Veso Kukolj i Jovo ulibrk, koji
je svoju dao Stevi ulibrku. Lovake puke su imali Tode Vojvodi, Lazo
Novakovi i edo Srdi, pitolje Tode Vojvodi i Stevo ulibrk, a bombu
kragujevku Duan Mastelica.- U Otiu ustanici nisu imali ni jednu vojniku
puku. Lovake puke su imali Mihajlo Kaja Topi, Petar Basara, Milan Lipi i Bogdan i Vico Vojvodi, a pitolj je imao Cvijo Kukolj i jo nekoliko
ustanika. Ljudstvo koje se iz Gorica, Naprelja i Fajtovaca pridruilo usta
nicima s podruja Luci-Palanke nije imalo oruja.27
Tako su u rukama ustanika iz Majki-Japre, Predojevia Glavice, Pot
kraja, Luci-Palanke, Tuk-Bobije, Otia, Miljevaca i Skucanog Vakufa 30. jula
1941. godine ujutro, kada su krenuli u borbu protiv ustakih zuluma, nalo
23 vojnikih i 25 lovakih puaka, petnaestak pitolja i pet bombi.
Pucnjava oko andarmerijske stanice u Luci-Palanci uzbunila je i sta
novnitvo Grdanovaca, Bonjaka i Bosanskog Milanovca. Ljudi nisu znali ta
se dogaa, ali su nasluivali da se u Luci-Palanci zbiva neto krupno. Mnogi
ljudi na Vitorog. Eno engleske vojske na Vitorogu sa orujem i opremom,
cestu od Luci-Palanke prema Vitorogu i Rovinama, vidjeli pokret vee grupe
ljudi od Luci-Palanke i kamion koji je od Fajtovaca stigao do Miljevaca.
Posmatrali su i sukob ustanika s odjeljenjem porunika Kurilia u Miljevcima i kretanje ustanika prema Vitorogu, Voloderu i Rovinama. Kada je
grupa ustanika iz Palanke, Miljevaca i drugih sela stigla na Rovine, pridruili
su im se i mnogi ljudi iz Grdanovaca i Gornjih Bonjaka, dok su stanovnici
Donjih Bonjaka izali na Dekia glavicu prema Naprelju. U Bonjacima
je toga jutra nekoliko ljudi vikalo iz sveg glasa da je sve selo ulo: Hajte
ljudi na Vitorog. Eno engleske vojske na Vitorogu sa orujem i opremom,
hajte se oblaiti!28 Od Palanana na Rovinama saznali su da je podignut
ustanak i da su ustanici zauzeli Drvar (to je bilo tano) i Bosanski Petro
vac (to nije bilo tano).
Ljudi iz Bonjaka su tog prijepodneva krenuli u ustanak samo s etiri
lovake puke i est pitolja. Lovake puke su imali Pero Rodi (dobio ju
je od Steve Rodia), Mio Doenovi (dobio ju je tog jutra od Tome Cvitkovia, Hrvata), Gojko Marjanovi i Vukain Kajo Doenovi. Pitolje su imali
Dmitar i Stania ankovi, Vuen Doenovi, Trivun Dragii i Gojko i Pero
urguz. Ustanici iz Eminovaca (Bosanskog Milanovca) imali su jednu voj
niku, etiri lovake puke i tri pitolja. Lazo M. Mareta je imao vojniku
puku, Savo Veselinovi dvije lovake duplice i pitolj, Milan i Adam Veselinovi po lovaku puku, a Milan J. Stupar i Relja Kruni po pitolj.29
24 Memoarska

graa o selu Skucani Vakuf, isto.


graa
o selu
Predojevia
26 Memoarska graa
o selu
Tuk-Bobija,
27 Memoarska graa
o selu
Otiu, isto.
28 Memoarska graa
o selu
Bonjaci, u
ilo je dobiti i obui uniformu.
20 Memoarska graa o selu Bosanski Milanovac
SM.

25 Memoarska

48

Glavicai Potkraj,isto.
isto.
arhivi00 SUBNORSM. Oblaiti se zna
(Eminovci), u arhivu 00 SUBNOR

Nije se moglo ustanoviti ko je irio glas o engleskim avionima i oruju


na Vitorogu, ali je sigurno da je tu vijest prenosilo vie ustanika tj. da stiu
engleski avioni, odnosno ruski, da e na Vitorogu i Voloderu bacati, ili da
su ve bacili oruje i opremu, da je engleska vojska stigla na Radanovo polje
i Vitorog i da sav narod ide tamo.30 Te izmiljene vijesti o engleskim i rus
kim avionima, oruju, opremi i vojsci irile su se uporedo s vijeu da je
podignut ustanak i zauzeta Luci-Palanka. Narod je pourio prema Palanci,
Miljevcima, Vitorogu i Voloderu. Sva ta uzbunjena masa je ponijela hladno
oruje ili orue: sjekire, vile, rogulje, noeve, bajonete privezane za kolac,
obino kolje, poneko lovaku puku, kakav stari pitolj, a tek rijetko ko
vojniku puku. Sve te brojne grupe ljudi hitale su na Vitorog i Voloder, oe
kujui da e tamo nai oruje, opremu i englesku vojsku. Bilo je i lutanja.
Jedni su uli da je oruje baeno na Voloder, pa su pohitali tamo. Kada ga
na Voloderu nije bilo, neko je kazao da je oruje baeno na Vitorog, pa su
krenuli tamo, a neki su ili i na Radanovo polje jer se bila proirila vijest
da je i na to polje baeno oruje i da je tamo stigla engleska i ruska vojska.
Ali ni Engleza, ni Rusa, ni oruja nije bilo. Dolazak vie stotina ljudi, iako
bez vatrenog oruja, ipak je snano podigao moral i oduevljenje onog ma
log broja naoruanih ustanika to su se zaustavili na Voloderu i Vitorogu.
* **
Rukovodstvo ustanika na Vitorogu i Voloderu nije nita poduzimalo
da se organizovano krene na ustae, pa su ljudi poeli pitati ta se eka i
zato se eka. Nedoumica ta da se dalje radi pokolebala je redove ustanika.
Neki su traili starjeine, ali nisu znali gdje su. Tada je Duan Mastelica iz
Tuk-Bobije izvadio bombu i odluno viknuo: Evo nje! Ko god mrdne nazad,
baciu je! Za njim su jo neki povikali: Nema nazad! Poli smo i nazad
se vie ne moe!31
U rejonu Vitoroga i Rovina bili su ustanici iz sela s podruja Luci-Palanke, na Dekia Glavici ustanici iz Bonjaka, desno od njih ustanici iz
Eminovaca (Bosanskog Milanovca) i Grdanovaca, a udesno od njih iz Jelainovaca i Dabra. Ustanici su se kretali od jedne do druge grupe, obavjetavali
i dogovarali. Izvianjem su saznali da je stanovnitvo sela ispred njih, oko
ceste, uglavnom pobjeglo u Sanski Most, ali da su ustae, andarmi i poli
cajci ostali na poloaju prema njima.
I konano, 30. jula poslije podne ustanici su odluili da krenu u napad:
pokrenule su se ustanike grupe od Rovina, Dekia Glavice, Umaca i Dabra.
a Sline su vijesti stizale i u domobranske i njemake komande, a preko njih ak
i u njemaku Vrhovnu komandu. Tako njemaki general u Zagrebu Glez Horstenau (Glaise Horstenau) izvjetava 23. jula Vrhovnu komandu oruanih snaga
Wehrmacht) da je 18. jula, u okolici Bihaa, u italijanskoj zoni, navodno, pa
dobranom baen eksploziv, kojim treba da se nou 19. na 20. jula izvre tri
diverzantske akcije na eljeznikim prugama, ali da obje ove vijesti hrvatski
general Perevi demantuje. est dana kasnije, 29. jula, general Glez Horstenau
ponovno javlja njemakoj Vrhovnoj komandi oruanih snaga da ga je general
Perevi obavijestio da je, prema iskazima izbjeglica, u podruju Drvara izgo
rio ruski avion s ruskim dravnim oznakama. (The National Archives of the
United States, Wachington, T-501, Roll 264, 001 162 001 163, 001 151 00 152:
Der Doutsche General in Agram, la Nr. 212/41. geh. Kdos, v. 23. 7. 1941, IA Nr.
219/41 geh. Kdo s. v. 27. 7. 1941).
31 Kazivanje Uroa Kukolja, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 24. no
vembra 1975. godine.
* Srez

s.

Most u NOB

49

Preko dvije hiljade ljudi je polo prema neprijatelju. Ustanici s Vitoroga i


Rovina krenuli su na ustae i andarme koji su bili u Goricama. Ovi su ih
pustili do na hiljadu metara, pa onda otvorili vatru, ali su, poslije kratko*
trajnog pukaranja, na vrat na nos pobjegli prema Kamengradu i dalje, ne
pruajui vie nigdje otpor i ne zaustavljajui se sve do Sanskog Mosta. U
tom prvom sukobu izmeu Vitoroga i Gorica poginuo je hrabri ustanik Bog
dan Kukolj.
Prema kazivanju Mie Doenovia, ustanici su s Dekia Glavice upali
najprije u Baste, srpski zaselak Naprelja, pa zatim u muslimanske zaseoke.
Ustanike je ispred Muslimana saekao Mumin Muma Avdi, ugledni doma*
in iz Naprelja, dao im dvije puke i 400 metaka, i ostao s porodicom u svo
joj kui.38 Ustanici su produili kroz selo prema cesti i dalje cestom prema
Fajtovcima. Istovremeno su palanski ustanici nastupajui cestom uli u Naprelje i Fajtovce.
Kada su ustanici stigli do duana u Fajtovcima, od kojih je jedan bio
vlasnitvo Pere Doenovia, Srbina, provalili su u njih i uzimali tofove, odi*
jela, kafu, eer, so, duvan i raznu drugu robu. Neki su za to vrijeme obi
lazili naputene kue Muslimana i Hrvata i odabirali za sebe kola, stoku i
poneto drugo. Bilo ih je koji su se vraali kuama po konje, dolazili po
novo u naputeno selo, uprezali konje u odabrana kola, potom trpali u njih
uzete stvari i vozili ih svojim kuama. To vrljanje po trgovinama i kuama
u Naprelju i Fajtovcima, uzimanje i prikupljanje raznih stvari i robe zadr
alo je ustanike do pred no. Tada se veina s plijenom vratila kuama, a
nekoliko stotina ih je produilo prema Gornjem Kamengradu. Na elu te ustanike kolone, koja se ubrzano kretala cestom niz Kisak, vozio se Mirko
Doenovi na svom biciklu i nosio razvijenu jugoslovensku zastavu. Ustanici
su u pokretu mnogo vikali, pjevali, galamili. Grupa ustanika koju je pred*
vodio Nikola Borojevi, stigla je prva u Gornji Kamengrad. Ostali su se
zadrali na visovima iznad sela, u podruju Fajtovaca. Kada je stigao u bli
zinu optinske zgrade, Borojevi je opalio metak u zgradu i kako nije bilo
odgovora, prili su blie. Tada su ugledali na kui antenu, pa su uli unutra
i u kancelariji nali radio-aparat na baterije, jugoslovensku zastavu i dva
bicikla i sve otpremili u Luci-Palanku.
Dobar broj ustanika iz grupe Nikole Borojevia zaustavio se u Gornjem
Kamengradu kod prve trgovine, uzeo ta je ko stigao, a zatim se vratili svo
jim kuama. Ostali, manja grupa, produili su cestom s Borojeviem. Kada
su stigli do Sehieva mosta, Milani Miljevi, Sergije Tutu i jo neki usta*
nici s oblinjih brda upitae ih kuda e, a onda su ih pozvali. Borojevi i
ostali tada krenu na brda, nosei sa sobom i burence rakije da se poaste.*3
Povratak velikog broja ustanika svojim kuama s plijenom jo od
Naprelja, zatim iz Fajtovaca, pa Gornjeg Kamengrada doveo je do toga da
je od preko hiljadu ljudi koji su krenuli ovim pravcem u Donji Kamengrad
stiglo najvie nekoliko desetina. Tu ih je ve uhvatila i no, pa im je Milaniev poziv da dou na eminovaka brda dobro doao.
Ustae i andarmi su pripucavali iz velike daljine, od Demievaca i
Pobreja, povlaei se prema Sanskom Mostu. Pred no su se i ustanici s pod'
Kazivanje Mie Doenovia autoru, decembra 1975. godine.
33 Kazivanje Nikole Borojevia autoru, 22. maja 1978. godine.

50

ruja Eminovaca,
movaca i upali u
Fajtovaca i zatim
ustae jer su ovi
skom Mostu.

Umaca i Dabra sruili na cestu od Kamengrada do HusiDonji Kamengrad. Tu su im se pridruili ustanici s pravca
su zajedno produili u Husimovce. Usput nisu naili na
bjeali padinama suhakih i demievakih brda prema San-

Kada je pala no, svi su se ustanici vratili u polazne rejone: ustanici


iz Palanke na Rovine, iz Bonjaka na Dekia Glavicu i u Baste, iz Eminovaca
i Grdanovaca na Nagli i Umce, a iz Dabra na edovau i Brajia Tavan. Po
dolasku u ove rejone mnogi ustanici su otili do svojih kua da vide ta im
je s porodicama, ali su se samo neki od njih u toku noi vratili. Skoro svu
no su tumarali. Osim onih koji su odlazili svojim kuama, mnogi su obi
lazili susjedne ustanike grupe, a poneki su ili i dalje da bi saznali novosti.
Otresitiji ustanici su pristupili organizovanju straa, u koje su se uglavnom
javljali mlai, neoenjeni ljudi, jer su oenjeni veinom bili otili svojim
porodicama.
Komanda palanskih ustanika smjestila se na Vitorog, gdje se okupilo
nekoliko stotina ustanika po povratku od Kamengrada .Na visovima iznad
Kamengrada, Fajtovaca, Naprelja i Gorica ustanici e se zadrati nekoliko
dana.
* **
Otpor ustanika ustakom teroru na nekim podrujima tzv. Neza
visne Drave Hrvatske ustae su prikazivale u lanom svjetlu, pripisujui
ga etnicima, koji su zbog svoje protivnarodne uloge i postupaka u Kra
ljevini Jugoslaviji bili omraeni meu Hrvatima i Muslimanima, a vlastite
zloine prikazivali su kao zloine ustanika. Poto se gotovo uvijek radilo o
vijestima koje su se odnosile na udaljena podruja, pa ih ljudi nisu mogli
provjeriti, tromjesena ustaka propaganda je uspjela da zavede mnoge po
tene ljude. Po selima su najee lanu propagandu i glasine irili lanovi
porodica iz kojih je neko bio u ustaama, pa je zbog vlastitih zloina stra
hovao od osvete ustanika.
Da su se takve vijesti brzo prenosile i u udaljenijim krajevima popri
male sve vee dimenzije, bilo da se radilo o broju ustanika ili o broju ubi
jenih, pokazuje i pismo koje je jedna seljanka iz Stratinske pisala 10. avgusta 1941. godine muu na radu u Njemakoj.84 Ona mu izmeu ostalog pie
da su ustanici, ona po tadanjem shvatanju pie etnici, zauzeli Klju (to
nije bilo tano) i Luci-Palanku i Kamengrad (pie Kamigrad), te da su
stigli do Sanskog Mosta. Potom pie da su u svim tim gradovima to su ih
osvojili (pie prisvojili) ustanici poklali sve Muslimane (pie Turke) i
katolike i kue popalili. Bila je to izmiljotina ustake propagande. Zatim
pie da su u Luci-Palanci ustanici zaklali dvanaest andarma i digli svoje
zastave na kasarnu ... Meutim, u Luci-Palanci su strijeljana samo dva
andarma, ali je taj broj, dok je vijest stigla do Stratinske, povean na dva
naest.
Vijest da su napadnuti andarmi u Luci-Palanci i da se odjeljenje po
runika Kurilia povlai ispred ustanika prema Fajtovcima, brzo je stigla
do Muslimana i Hrvata Skucanog Vakufa, Gorice, Naprelja, Fajtovaca, Bo
** Njemaki prevod, u izvodu, dat je ovdje u prevodu na na jezik, a autoru ga je
ustupio Slavko Odi.

51
L

njaka, Gornjeg i Donjeg Kamengrada i Husiraovaca i ogromna veina ih je


iz straha od ustanika napustila svoje kue: panino su bjeali prema Sanskom
Mostu. Saznavi za ustanak i napad na andarmerijsku stanicu u Benakovcu,
neki Muslimani s podruja Potkalinja su bjeali jo u toku noi 29. na 30. ju
la kroz Skucani Vakuf, pa su i svi Muslimani Skucanog Vakufa, pod uticajem
njihovih pria o ustancima, iste noi izbjegli prema Fajtovcima. Te veeri,
preplaeni vijeu da nadiru etnici iz Grmea, i Muslimani Gorica su na
pustili svoje kue, tjerajui stoku i vozei kolima na brzinu pokupljene stva
ri. Sve do pred pono prolazili su cestom kroz Naprelje i Fajtovce. To je uz
budilo i stanovnike Naprelja i Fajtovaca, ali niko od njih nije bjeao; raunali
su da su njihova sela bezbjednija, dok su Skucani Vakuf i Gorice izmeu srp
skih sela. Meutim, oko ponoi ve su se prvi odvaniji ljudi iz Gorica po
eli vraati, a onda i ostali, jer su ih u Optini u Gornjem Kamengradu ubijedili da nema etnika, da se ne plae i da se vrate svojim kuama.3
Poto su ustanici u Miljevcima razbili andarme i ustae koje je pred
vodio porunik Fabijan Kurili, Muslimani Gorica su ponovo napustili
svoje domove: na brzinu su potovarali stvari, potjerali stoku i pob
jegli prema Sanskom Mostu. Za njima su tada krenuli i Muslimani Na
prelja, Fajtovaca i drugih sela, izuzev porodice Mume Avdia te pone
kog Hrvata iz Fajtovaca i Bonjaka. Svi su panino bjeali prema San
skom Mostu, a neki i prema Starom Majdanu, arakovu, Hambarinama i Pri
jedoru. elo kolone izbjeglica (muhadera) prolazilo je ve oko osam sati
ujutru kroz Husimovce, bjeei dalje prema Sanskom Mostu. To bjeanje je
trajalo do popodne, ali su i kasnije manje grupe i pojedinci prolazili prema
Sanskom Mostu. Slina slika je bila i na putevima prema Starom Majdanu
i Prijedoru: u tom pravcu su bjeali stanovnici sela kojima je tuda bilo
lake nego prema Sanskom Mostu. Unato svemu tome, nalo se i u redo
vima ustanika i meu njihovim komijama Muslimanima i Hrvatima patri
ota potenih i odvanih ljudi; u redovima ustanika onih koji nisu dozvolili
da se opravdani bunt i revolt u ustanku, na koji se srpski narod digao da
bi spasio goli ivot i svoje pravo na opstanak, pretvori u bratoubilaki rat
i uzajamno istrebljivanje za raun okupatora, a meu Hrvatima i Muslima
nima se nalo onih koji su svojim primjerom pokazali ostalima da ne treba
nasjedati ustakoj propagandi, usmjerenoj na to da zavadi Muslimane i Hr
vate sa Srbima, ve da treba ostati na svojim ognjitima i zajedniki sa Sr
bima braniti i njihovo i svoje pravo na opstanak i zajedniki ivot na tlu
na kojem su vijekovima zajedno ivjeli.
Tako su na dan napada ustanika na andarmerijsku stanicu u Luci-Palanci iz Bonjaka u Sanski Most pobjegla samo trojica odraslih muka
raca iz tri hrvatske porodice. Sve ostale hrvatske porodice, kao i porodice
izbjegle trojice mukaraca, ostale su kod svojih kua u Bonjacima. Meu
njima su bili i domaini Toma Cvitkovi, Dane Cvitkovi i Jozika Bakari
sa svojim porodicama. Jo od majskog pokolja Srba u Sanskom Mostu Cvit
kovi je otvoreno osuivao ustake postupke kao i one koji su otili u nji
hove redove. I u Gornjem Kamengradu su u svojim kuama ostale sve po
rodice iz zaseoka Vre, a i u Donjem Kamengradu je ostalo nekoliko poro

sa Kazivanje Nikole Suukovia, nosioca Partizanske spomenice, 1941, autoru, 19.


avgusta 1978. godine. Nikola Sudukovi je iz Lipnika, ali su ga ovi dogaaji
zatekli u Naprelju na prisilnom radu.

52

dica Smajlovia. U Naprelju je ostao Muma Avi, a u Lukavicama


vie porodica iz zaselaka Okre i irkii. Ustanici su od prvog dana poru
ivali izbjeglim Hrvatima i Muslimanima preko njihovih komija koji su
ostali da se bez bojazni vrate svojim kuama. Tako je Mile Topi, koji je
po zauzimanju andarmerijske stanice u Luci-Palanci povremeno dolazio
do rukovodstva ustanika, slao pisma muslimanima i katolicima, da se vrate
svojim kuama i nastave poljske radove i da im on ivotom jami da im se
nita nee dogoditi. Zapovjednik 3. orunike pukovnije, koji navodi ove
Topieve rijei u svom izvjetaju od 8. avgusta 1941. godine Vrhovnom orunikom zapovjednitvu u Zagrebu, tvrdi: Ovo je tono jer su ta njegova
pisma stigla do ruku ustakom logoru u Sanskom Mostu.36 Izvjestan broj
izbjeglica je prihvatio ove poruke ustanika i ubrzo se vraa s porodicama,
naroito izbjeglice iz Okrea, Vre i irkia, a djelomino i iz Naprelja i po
novno se useljavaju u svoje kue, koje su sve ostale itave.
O
zbivanjima 30. i 31. jula 1941. godine Kotarsko predtojnitvo u San
skom Mostu poslalo je nadlenim izvjetaj u kome, izmeu ostalog, stoji:
... da su etnici napali na oruniku postaju u Luci-Palanci, da se tamo
vodi bitka, da je u Palanku upueno 15 orunika i redarstvenika37 kao po
jaanje, ali su se poslije tri sata vratili jer je ustanika bilo oko 3.000. Zatim
u izvjetaju navode da su ustanici spalili muslimanska sela Fajtovce, Naprelje, Gornji Kamengrad i Husimovce, to je bilo netano jer ustanici 30.
jula nisu zapalili nigdje ni jednu kuu. Nadalje, ovim izvjetajem se javlja
da su ustanici zauzeli i Budimli-Japru i da se u Sanskom Mostu nalazi oko
5.000 izbjeglica.

NA PODRUJU JELAINOVACA I DABRA


Prvi hici ispaljeni u rano jutro 30. jula 1941. godine na andarme u
Luci-Palanci uzbudili su mnoge seljake u okolnim selima, pa i u Jelainov
cima. Milania Miljevia otac Milan je probudio s vijeu da se uju puke
u Palanci. Milani se brzo obukao, otkopao skriveno oruje (vojniku i lo
vaku puku i dva pitolja), otiao na malo uzvienje Lui (Bujadnicu)38 i
uinio ono to je u pjesmaricama itao da se radilo u stara vremena: opalio
je u zrak dva metka iz lovake puke. Za kratko vrijeme okupilo se u Jela
inovcima na Luiu oko pedeset ljudi. Milani Miljevi je zadrao voj
niku puku, a pitolje i lovaku puku je dao poznanicima. Lovake puke
su imali i Petar Stani, Vid Kukolj, Ljubo Brki, Nikola i Mian Srdi i jo
nekolicina. Pitolje je imalo nekoliko ljudi, a Pane Proi bombu kragu3

Arhiv VII, Fond NDH, k. 86, br. reg. 36/5-1.


U taki 3. izvjetaja Zapovjednitva 3. orunike pukovnije stoji da je iz San
skog Mosta bilo upueno 6 orunika, 1 ustaa i 4 redara, a u taki 6. istog
izvjetaja govori se o 16 orunika i redarstvenika.
Izvjetaj Politikog odsjeka Zagreb, 16. avgusta 1941, Arhiv, VII, Fond NDH,
k. 239, br. reg. 14/4-1. U ovom izvjetaju se govori o 15 orunika i redarstvenika.
38 Prostor na Bojitu gdje se nalazi jelainovaka kola narod naziva Bujadnicama
ili Brezikom.
37

53

jevku.38 U tom je iz Luci-Palanke stigao na konju Bogdan Kukolj odjeven


u zaplijenjenu uniformu, s pukom u ruci, i obavijestio okupljene ljude da
je u Palanci dignut ustanak, da je zauzeta andarmerijska kasarna i andarmi razoruani. Ubrzo za njim iz Luci-Palanke je stigao i Duan Miloevi
i potvrdio vijesti koje je Jelainovanima prenio Kukolj. Sad je svima bilo
jasno da je zaista dignut ustanak i Sergije Tutu, koji je s ostalim Jelainov
anima doao na Lui, napisao je pismo Dabranima da se i oni diu na
ustanak i poslao ga po sinu Nikoli. Grupa okupljenih seljaka je zatim kre
nula u Dabar. Usput su im se pridruivali ljudi iz drugih zaselaka i susjed
nih sela, koji su, uvi pucnjavu u Luci-Palanci, takoe krenuli u ovom
pravcu.
Jo prije dolaska grupe jelainovakih ustanika u Dabar, Dabranima
su vijest o ustanku u Luci-Palanci donijela dvojica glasnika. Prvi je na ko
nju dojahao Nikola Tutu iz Jelainovaca, s oevim pismom, koje je predao
Stevici Crnomarkoviu. Poto se tog prijepodneva u zaseoku Milinkovii, oku
pilo preko pedeset ljudi, Stevica Crnomarkovi im je proitao pismo Sergija
Tutua, u kojem je stajalo priblino sljedee:
Ljudi, diite se na ustanak! Mi smo se digli na ustanak i razoruali
andare, andarmerijske stanice u Benakovcu, zauzeli Palanku, idemo pre
ma Sanskom Mostu! Upuujte ljude na Vitorog da primaju oruje!4"
Drugi glasnik je bio Petar Miloevi, takoe iz Jelainovaca, koga je
Duan Miloevi poslao s pismom u zaselak Ilie do dabarskog kneza Du
ana Ilia. Utom su dojahali Obrad Luki i Glia Banjac, odjeveni u vojnika
odijela i naoruani karabinima. Kada su od ljudi okupljenih kod Milinkovieve kavane saznali za ustanak u Palanci, Glia Banjac je odjahao u Brajia
Tavan, da bi tamo obavijestio ljude o ustanku, a Gojko Manojlovi je s jed
nim dijelom okupljenih ljudi krenuo na Vitorog. Ostali su se razlili svojim
kuama. Tog dana, osim Glie Banjca i Obrada Lukia, s vojnikim pukama
su se pojavili Dabrani Vice Braji, Duan Kragulj, Petar ali i Drago K.
Relji. Lovake puke su imali Veljkina Miljevi, Jovo Avramovi, Rade Klepi i Lazo Mudrini, a s pitoljima Veljkina Miljevi i Jovo Kondi. Puke su
imali i Simo Klepi, Jandrija Mijatovi i Marko Ili, ali su ih krili i pojavili
su se s njima tek kasnije, polovinom avgusta. Na edovai je samo Gojko
Manojlovi imao lovaku puku.
Po dolasku u Kondie, zaselak Dabra, jelainovaka grupa ustanika je
zastala u jednom gaju da se odmori i prikupi ljude iz okolnih sela, koji su
pristizali pojedinano i u grupama. Milani Miljevi i Sergije Tutu su na
konjima odjurili do Vitoroga da uspostave vezu s ustanicima iz Luci-Pa
lanke i saznaju ta treba dalje da se radi. Na Vitorogu su nali masu usta
nika iz Luci-Palanke i okolnih sela i njihovo vodstvo, koje su sainjavali
Pero Batoz, Pero Jelaa, Vladija Gutea i Slavko Pratalo. Miljevi ih je oba
39

Jelainovanin Gojko urija, kojeg su domobrani uhvatili u Sanikoj Rijeci,


izjavio je na sasluanju u Sanskom Mostu 4. avgusta 1941. godine da su Nikola
Srdi, uro Staljukovi (pravilno Stanivukovi, napomena B. B.), Stole Karanovi. Lazo Bjelobrk i Petar Miloevi... podigli narod u selu Jelainovcu na usta
nak, govorei mu da e zavladati Rusija, te da je u Jelainovcima bilo oko
100 etnika, bili su naoruani sa 17 karabina, sa ukupno oko 500 metaka, 7 lo
vakih puaka i oko 15 pitolja, Arhiv VU, Fond NDH, k. 86, br. reg. 36/5-4.
Kazivanje nosioca Partizanske spomenice 1941. Dmitra Daia, zatim Duana
Ilia, Obrada Lukia i drugih Dabrana autoru, 6. jula 1975. godine.

vijestio
ustae,
napad,
Stigli u

da se u Dabru okupilo nekoliko stotina ljudi spremnih da napadnu


ali vodstvo palanakih ustanika nije bilo za to da se odmah krene u
ve da se saekaju Englezi, jer se u narodu pronio glas da su Englezi
Drvar i da tamo vode borbu s neprijateljem.41

Ne znajui nita o ustanku oko Luci-Palanke, devet naoruanih ustaa


je 30. jula prije podne krenulo iz Maiovana, zaseoka Kljevaca, u Dabar. Kre
tali su se stazom izmeu Mirkovae i elia kose, pa izali do dabarske
crkve u zaseoku Marjanovii, hvatajui po kuama odrasle mukarce, ali i
one koji su se vraali kuama, nakon to su od glasnika Nikole Tutua i
Petra Miloevia saznali za ustanak. Na ustae je naiao i Vico Braji, koji
je imao vojniku puku, ali je pobjegao. Ustae su ga primijetile i jedan od
njih je povikao: Vidi Srba, diu ustanak! Tada su psovali uhapene ljude,
prijetei im: Sad treba da vas sve pobijemo!4* Do tada su bili uhvatili
osamnaest ljudi. Poto su vidjeli naoruanog Brajia, pourili su iz Dabra
preko Doca prema Sanskom Mostu.
Neko od Dabrana je obavijestio Gliu Banjca i Obrada Lukia da su
ustae potjerale grupu ljudi u Sanski Most i oni su pojurili na konjima za
ustaama, a za njima i stotinjak ljudi, meu kojima je samo Lazo Mudrini
imao lovaku puku, dok su ostali nosili rogulje, sjekire, kolje i kose. Po
bunjenici seljaci su u Docu sustigli ustae s uhapenim Dabranima. Pripucavajui na ustae, dovikivali su im: Putaj Srbe! Ustae su odstupale
prema Sanskom Mostu, pourujui pred sobom uhapene seljake, a za njima
su se kretali ustanici. Na jednoj okuci ustanici su sustigli ustae, pa su uz
povike hvataj ih ive! ispalili na njih nekoliko metaka. Pohapeni seljaci
su to iskoristili i razbjeali se desno i lijevo od ceste u oblinje umarke, a
ustanici su se vratili u Dabar. Tada je Glia Banjac dao svoju puku Petru
Sekuliu, koji je bio bez oruja, a kao aktivni andarm bio viniji oruju od
njega. Ustae su pobjegle prema Sanskom Mostu ne ispalivi ni metka. Usput
su sreli Milu Paaliju, koji je s volovskim kolima iao u Dabar, oteli mu
zapregu, a njega otjerali u Sanski Most i tamo ga ubili. U Sanskom Mostu
govorili su onima koje su zatekli u kafani:
Vi mirno ispijate kafe, a nas kroz Dabar goni konjica. U Dabar se vie
ne smije bez topova!43
Ustanici iz Grdanovaca i Bosanskog Milanovca su izili na visove juno
od Naprelja i Kamengrada, a istono od Dekia Glavice. U Grdanovcima su
vojnike puke imali Dragutin Domazet, uro Anii, uro Milinkovi, Ni
kola Ini i Svetko Domazet, ali je posljednji svoju puku krio ne pojavivi
se na dan ustanka s njom.44 Nekoliko dana kasnije grupa ustanika iz Jelainovaca je dola u Grdanovce i prisilila Svetka Domazeta da svoju skrivenu
puku preda Radi Brkiu. Tog dana oduzeta je skrivena puka i od Petra
Bunde.45
Priblino u isto vrijeme kada su palanski ustanici s Vitoroga i Rovina
krenuli prema Naprelju i Fajtovcima, krenula je i grupa ustanika okuplje
41Milani

Miljevi: Smjele akcije Jelainovana, edicija, Podgrme u NOB, prva


knjiga, str. 753.
4JVidi napomenu 40.
43 O tome je Hazim Bilalbegovi priao Dabranima kada je iziao na osloboenu
teritoriju i izjava grupe boraca iz Dabra autoru, 6. juna 1975. godine.
44 Memoarska graa o selu Grdanovcima, u arhivi OO SUBNOR SM.
Kazivanje Uroa Kukolja, 24. novembra 1975. godine.

5'

na u Kondia gaju pod vodstvom Milania Miljevia na Kamengrad i pre


ma cesti to vodi kroz to selo prema Sanskom Mostu. U tom pravcu su krenule
i grupe ustanika iz Dabra, Bosanskog Milanovct, Grdanovaca, Tuk-Bobije i
Otia. Bez nekog vreg vodstva oko dvije hiljade ustanika je frontalno
krenulo iz Brajia Tavana, Dabra, edovae, Umaca i Bosanskog Milanovca
i sruilo se u Gornji i Donji Kamengrad, gdje su se sreli s palanskim usta
nicima. Sela uz cestu su bila pusta, jer je skoro sve muslimansko stanov
nitvo ve bilo izbjeglo u Sanski Most. Dio ustanika je iz Donjeg Kamengrada odmah produio u Husimovce, gdje je stigao u suton. Neto ustaa,
andarma i policajaca koji su u toku dana iz Sanskog Mosta stigli u Fajtovce, Gornji i Donji Kamengrad, panino je pobjeglo pred tom ustanikom
masom u Sanski Most.
Ustanici su u Gornjem i Donjem Kamengradu zapalili poneko sijeno i
pomonu zgradu (talu, pojatu). Ispred ustanika koji su stigli u Donji Ka
mengrad i Husimovce, zajedno s Muslimanima i Hrvatima bjeali su i Srbi
iz susjednih sela Brdara, Suhae i jo nekih, plaei se borbi u svojim se
lima. Ljudi i ene u Devaru, sklonjeni po gajevima, posmatrali su rijeku
izbjeglica iz sela prema Eminovcima i Fajtovcima kako bjee prema Koprivni i Otroj Luci. Narednih dana posmatrali su poare na obzorju u pravcu
Umaca, Dabra, edovae, Eminovaca i Kamengrada. Govorilo se da su se
Srbi pobunili i da pale sela u kojim se znalo da je izvren pokolj Srba u
Sanskom Mostu i Starom Majdanu, jer je nekolicina pobjegla sa stratita
kod Starog Majdana i itnog magacina u Sanskom Mostu.
Tih dana, student Mihajlo Stupar je pronaao kapetana Jugoslovenske
vojske Nikolu Lazia, koji se krio nedaleko od svoje kue u Koprivni i poz
vao ga da organizuje otpor i povede narod ovih sela u borbu. On je to od
bio, tvrdei da je to uotpija i da se golih ruku ne moe u borbu, da on kao
profesionalni vojnik ne bi mogao goloruk krenuti u borbu, da se zna boriti
kada ima etu, bataljon, ali da ne zna kad se u borbu kree s lopatama, koljem i sjekirama.46
Srpsko stanovnitvo Devara, Koprivne, Brdara i Podluga ostalo je kod
svojih kua, ili po oblinjim gajevima i u njima doekalo pacifikaciju do
mobranskih jedinica, odnosno primirje koje su ustae proklamovale 6.
avgusta, pokuavajui da na taj nain razbiju jedinstvo pobunjenog naroda
i ugue ustanak.
Ustanike snage su se istopile upadom u Naprelje, Fajtovce, Gornji
i Donji Kamengrad. Mnogi ustanici su se sa stvarima pokupljenim u napu
tenim selima vratili kuama, tako da je te noi u Donjem Kamengradu,
Husimovcima, na Umcima i edovai ostao isuvie mali broj ustanika da bi
se moglo bilo ta ozbiljnije preduzeti prema Sanskom Mostu. U toku noi
izmeu 30. i 31. jula povukli su se ustanici iz Kamengrada i Husimovaca
i jutro doekali u Brajia Tavanu, edovai, Umcima, Bosanskom Milanovcu,
Bonjacima i Dabru. Mnogi ustanici su itavu no tumarali po ovim selima,
a poneki su i prilegli u naputenim kuama ili u vonjacima. Poto su se u
toku dana uvjerili da su lane vijesti o engleskom i ruskom oruju, o avio
48

Kazivanje Drage Malia autoru, 14. septembra 1976. godine. Drago Mali, polo
vinom avgusta 1941. godine je uspio preko prijatelja u Sanskom Mostu dobiti
propusnicu za Srbiju. U Beogradu se povezao sa ilegalnim revolucionarnim
pokretom, bio hapen, tuen; ilegalnim radom bavio se do zavretka rata.

56

nima i o engleskoj vojsci na Rovinama, Voloderu i Vitorogu, njihova su se


razmiljanja i razgovori voeni te noi kretali oko toga kako da se doe
do oruja.
Tog dana iz Sanskog Mosta je cestom kroz Husimovce naiao putniki
automobil. Milani Miljevi je ispalio na njega nekoliko metaka i auto se
vratio. Ubrzo poslije toga zaula se buka motora, a zatim se pojavilo neko
liko kamiona s ustaama i domobranima. O tome je Petar Dodik u lanku
U oekivanju ivota napisao da je iz pravca Prijedora dolo nekoliko ka
miona i da je od Demievaca ubrzo poela paljba u pravcu ustanikih po
loaja. Ustae i domobrani su sporo i nesigurno nastupali u pravcu ustanika,
jer su i ustanici, mada s malo oruja, odgovarali na vatru i tako zadravali
neprijatelja. Ali kad je s druge strane, iz pravca edovae, poeo da tue i
pukomitraljez, a jedan avion bregejac da mitraljira ustanike poloaje,,
nije bilo drugog izlaza do povlaenja. Milani i nekoliko ustanika koji su
imali oruje, povlaili su se normalno, a ostali, nenaoruani, jednostavno su
se razbjeali na sve strane, u Dabar, Bosanski Milanovac itd. U toj borbi
poginuo je ustnaik Mia Milinkovi.47
Na poloajima u Husimovcima i edovai je bilo nekoliko stotina us
tanika iz okolnih sela, ali ih je samo desetak imalo vojnike puke, a ostali
sjekire, rogulje, vile, koeve, noeve privezane za kolac, a poneki i lovaku
puku samaricu. Ipak su se ustanici odravali na visovima juno od ceste
Kamengrad Sanski Most do podne, kada je neprijatelj prodro u edovau
i bonom pukomi trai jekom vatrom ih prisilio na povlaenje. Odbacivi us
tanike, neprijatelj je zapalio nekoliko kua i zadrao se u Husimovcima,,
Umcima i edovai, ne pokuavajui da prodre dublje u Dabar, Bosanski
Milanovac, Bonjake i druga sela.
Ustanici bez vatrenog oruja pobjegli su ispred neprijatelja u Dabar, u.
Crnovodu iza ume Mrijenice, a neki i u Grdanovce, Jelainovce, pa ak i
u Grme-planinu. Prema neprijatelju je ostala Jelainovaka grupa ustanika,
u kojoj su bili Milani Miljevi, Mihajlo Kaja Topi, Stojan Miljevi, Ljuboi edo Brki, Vid i Uro Kukolj. Sutradan 1. avgusta prikljuio im se i Rade
Brki.48
O
situaciji nastaloj razbijanjem ustanika koji su se nalazili juno od
ceste Kamengrad Sanski Most, Milani Miljevi u lanku Smjele akcije
Jelainovana napisao je da je prvi poraz demoralisao ljude, jer su se pla
ili ustake odmazde zbog uestvovanja u borbama. Tada je nastao period
sumnjienja, nevjerovanja i straha od moguih ustakih zloinstava nad go
lorukim narodom. Poneki seljaci ak su bili spremni da inicijatore ustanka
pohvataju i predaju ustakim vlastima, mislei da e se tako za sve otku
piti.49
47

Petar Dodik: U oekivanju ivota, edicija Podgrme u NOB, prva knjiga, str..
501502.
48 Rade Brki je na poziv Okrunog suda 27. jula otiao iz Jelainovaca u Biha.
Kad se vraao iz Bihaa, 29. jula, ustae su ga uhapsile u Bosanskoj Krupi,
zatvorile u Sokolski dom i s grupom zatvorenika Srba odvele na strijeljanjena Crno jezero, 3 km udaljeno od Bosanske Krupe prema Bihau. Sa strijelja
nja je pobjegao i kad je stigao u Jelainovce, odmah se prikljuio ustanicima.
49 Milani Miljevi: Smjele akcije Jelainovana, edicija Podgrme u NOB, prva
knjiga, str. 753.

57

Ustanika grupa koja je ostala prema neprijatelju tada je sama patro


lirala kroz edovau, Dabar, Bosanski Milanovac, Bonjake i Grdanovce, nav
raajui i na Meee Brdo kod Sanice. Neki seljaci su se krili od njih u
kuama, neki u oblinjim umama, a na nekim kuama blie neprijatelju
bile su izvjeene bijele zastave. Ustanici su pokuali da ubjeuju ostale se
ljake u potrebu dalje borbe, ali, kako Milani Miljevi pie u spomenutom
lanku, seljaci su bili tvrdoglavi i nepovjerljivi, nisu sluali ustanike, nisu
im vjerovali, nisu im odobravali, a neki su im se ak i smijali. Poneko im
je otvoreno ometao agitaciju za irenje ustanka.
Iako ustanici uopte nisu napadali Sanski Most, niti su stigli dalje od
Husimovaca, kotarski predstojnik, da bi situaciju prikazao to teom, u ve
pomenutom izvjetaju pie da su ustanici uli u grad 31. jula oko est sati
ujutro sa sjeverne strane, ali da ih je, pomou policajaca i andarma suz
bijao dok nije dolo 30 vojnika, koji su preuzeli odbranu grada.50

NA PODRUJU MEDEEG BRDA


U sanikim selima nekadanjeg kljukog sreza ustae su od 29. jula do
2. avgusta pohapsile mnoge seljake i veinu odmah pobile, a samo neke od
vele u Sanski Most. Stoga je veina onih koji su izbjegli hapenje i pokolj
napustila sela i otila sa enama i djecom u Grme, zapadno i sjeverozapad
no od Zavalja, najvie u rejon Dujanovca.
Na vijest da je zauzeta 2andarmerijska stanica u Luci-Palanci i dignut
ustanak, neki Jelainovani, Tukbobijai i Otiani krenuli su u Dabar, nekoli
cina na Vitorog i Rovine, a izvjestan broj na Meee Brdo.
Grupa Saniana je 30. jula napustila zbjeg u Grmeu i spustila se u
Meee Brdo, rijeena da ga zajedno s Jelainovanima koji su se tu nala
zili brane, kao i susjedna sela. Tada je organizovana grupa od deset sanikih
ustanika, koji su za svoga komandira izabrali uru Sovilja. U grupi Sani
ana vojnike puke su imali uro i Mimo Sovilj, Stevan Stupar, oro Kovaevi, Simo Klikovi i Stevo kundri. Lovake puke su imali Kojo
Stupar i Jovo Ini, a bez oruja su bili Stevo Kovaevi i Duan Jandri.51
Na eljeznikoj stanici Grme nalazila se posada od devet ljudi. Kada
su sedmorica otila u Sanicu i na stanici ostali samo Ludvik Slutaj i sinovac
mu Ivica, ustanika grupa s podruja Meeeg Brda je to saznala i 31. jula
odluila da ih razorua. Oko jedan sat poslije podne krenuli su prema sta
nici oro Kovaevi i Simo Klikovi, naoruani vojnikim pukama, Jovo
Ini s lovakom pukom i Stevo Kovaevi i Duan Jandri bez oruja.
Slutajevi su ih primijetili, pa je Ludvik s pukom u ruci krenuo prema
Jovi Iniu, koji je iao s lovakom pukom na gotovs. oro Kovaevi
se privukao Ludviku Slutaju s lea i prije nego to je on uspio da upotrijebi
svoju puku viknuo mu da se preda. Ugledavi u Kovaevievim rukama voj
niku puku, Ludvik je odbacio svoju. Ivica Slutaj je u meuvremenu is
koio s pukom kroz prozor i pobjegao prema Sanici, ispalivi u dolini metak
50

Izvjetaj Vrhovnog orunikog zapovjednitva od 30. jula 1941. godine. Arhiv


VII, Fond NDH, k. 85, br. reg. 4/10-1.
5 Kazivanje Steve Kovaevia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 31.
jula 1975. godine.

58

radi uzbune.52 Ludvikovu puku je uzeo Stevo Kovaevi. Ustanici su tada


polupali prozore na staninoj zgradi, potrgali telefonske ice i zapalili paketi
dinamita. Dok su oni to radili, Simo Klikovi, koji je s pukom bio iznad
pruge na obezbjeenju, dotrao je do stanine zgrade. U prvi mah su po
mislili da idu ustae, ali kada je Simo povikao: Sta to radite? Ludvik je
vlast! Lupate dravnu imovinu!, Duan Jandri ga je udario, oduzeo mu
puku i otjerao ga iz ustanike grupe. Klikovi je otiao kui i vie se nikad
nije vratio u ustanike redove. Kada se ova ustanika grupa vraala sa e
ljeznike stanice Grme i stigla do Dobria kua u Zavalju, ugledala je voz
koji se od Lanita sputao prema Sanici. U njemu su bili eljezniki slube
nici, koji su se s porodicama povlaili s ugroenog podruja oko Bosanskog
Petrovca i Drvara. Voz je stigao nie njih, a oni su ispalili u njegovom pravcu
nekoliko metaka, ali je on bez zadravanja produio dalje.
Saznavi za napad ustanika na eljezniku stanicu Grme, a plaei se
napada i na Sanicu, ustae su evakuisale muslimansko stanovnitvo sanike
optine u Sanski Most, zadravi u Vrhpolju mukarce sposobne za borbu.
Poto tog i narednih dana nije dolo do napada ustanika na Sanicu, Saniani su se poslije nekoliko dana poeli vraati s porodicama iz Sanskog Mo
sta svojim kuama.53
Ustanak je i na ovom sektoru kod organa ustake civilne vlasti i za
povjednika oruanih formacija izazvao pometnju, strah i paniku. Preuveli
avali su broj ustanika i njihovo naoruanje i izvjetavali o akcijama koje
oni nisu izvrili. Tako je Zapovjednitvo 3. orunike pukovnije 8. avgusta
izvijestilo da je skupina od 30 do 40 pobunjenika 28. jula napala na selo
i eljez. postaju Gor. Sanica, ali da je jedan vod nae vojske, (domobran
ske, napomena BB) poslan iz Kljua, odbio... ovaj napad.54 Prema sjeanju
Steve Kovaevia, prva akcija sanike ustanike grupe je bilo razoruavanje
Slutaja (31. jula), Dan kasnije 1. avgusta otetili su most na potoku
Sanika Rijeka, 2. avgusta vodili su borbu u zasjedi na Pantelia glavici. Na
vode Steve Kovaevia djelimino potvruje i izjava uhvaenog Gojka ur
ije, na sasluanju u Sanskom Mostu.55 On je, izmeu ostalog, rekao da su
eljezniku prugu u Sanikoj Rijeci poruila trojica ustanika iz Jelainovaca:
Lazo Bjelobrk, Dragoje Predojevi i Stole Karanovi. Oni su najprije poku
ali da srue eljezniki most na Sanikoj rijeci; kako su imali malo dina
mita, nisu spjeli, pa su tada razorili prugu, da bi sprijeili svaki saobraaj.
Zanimljiv je podatak koji je on dao na tom sasluanju: ustanici su imali
svega jednu bombu, ali i oko 30 paketia dinamita, koji su bili stavljeni u
limene kutije. Dakle, ustanici su ve od prvog dana ustanka, u nedostatku
pravih runih bombi pravili svoje pomou dinamita, korde, kapsli i limenih
kutija.
* **
S namjerom da napadne voz, sanika ustanika grupa je 2. avgusta iz
jutra postavila zasjedu na Pantelia glavici, koja se nalazi u blizini otrih
52

Brat Ivice Slutaja, Nikola Slutaj je stupio u NOB septembra 1941. godine i u
borbi poginuo.
godine.
Zapovjednitvu 4. orunike pu
kovnije od 8. avgusta 1941. godine. Zb. I V/l, str. 560.
55 Arhiv VII, Fond NDH, k. 86, br. reg. 36/54.

53 Kazivanje Steve Kovaevia autoru, 31. jula 1975.


54 Izvjetaj Zapovjednitva 3. orunike pukovnije

59

okuka eljeznike pruge izmeu Sanice i Zavalja. U rejonu k. 483 bili su u


zasjedi uro i Stevo Kovaevi s vojnikim pukama i Jovo Ini s lova
kom duplicom, a ostali su bili na suprotnoj strani doline, na Zapetku, koji
se nalazi istono od k. 483, oko 500600 metara juno od k. 628. Oko deset
sati naila je iz Gornje Sanice lokomotiva s dva vagona, u kojima je bilo od
50 do 60 neprijateljskih vojnika: ustaa, domobrana i andarma. Trojka na
Pantelia glavici je otvorila vatru, voz se zaustavio i vojnici su poiskakali iz
njega. Borba je voena do dva sata poslije podne, kada je neprijatelj krenuo
da opkoli grupu na Pantelia glavici. Poto se dio ljudstva u zasjedi na Za
petku uopte nije oglasio, povukla se i zasjeda sa Pantelia glavice. Neprija
telj je tada uao u Zavalje i zapalio vie kua.
Ustanici sanike grupe su se uvee okupili u selu Meee Brdo, gdje
je dola i grupa ustanika Jelainovana i Dabrana: Nikola Srdi, Petar Stani, Stojan, Milani i Veljkina Miljevi, edo, Ljubo i Rade Brki, Uro i
Vid Kukolj, Mihajlo Kaja Topi, Petar Sekuli, Gojko Manojlovi, Drago Relji i jo neki. Doli su i drugi ljudi iz zbjegova oblinjih uma. Tada je
donesena odluka da se za komandira ustanika na ovom podruju izabere
Petar Stani. Ljudi su znali da je bio u prvom svjetskom ratu i kao crvenoarmejac uesnik u oktobarskoj revoluciji, pa su raunali da ima iskustva
i da je najsposobniji. Stani je od oruja imao sablju, koju je donio iz prvog
svjetskog rata i lovaku puku.
Poslije izbora za komandira ustanika Petar Stani je poslao Veljkinu
Miljevia, Duana Jandria i Stevu Kovaevia u Zavalje da provjere da li
su ustae jo u selu. Poto je Veljkina sluio vojsku, uzeo je od Steve Ko
vaevia njegovu vojniku puku i na elu patrole iao do Zavalja. Ustanovili
su da u Zavalju nema ustaa i da sve kue nisu popaljene.
Sutradan, privueni odjekom borbe na Pantelia glavici, iz zbjegova u
Grmeu na Meee Brdo dole su nekolike stotine Jelainovana i Saniana.
Iako nije imala oruja, masa je bez mnogo dogovaranja odluila da napadne
na Sanicu, i na elu s Petrom Staniem krenula je u tom pravcu. Ali kada
su stigli na kraj Meeeg Brda, do kua Sovilja, goloruka masa se rasula i
razbjeala po umi, a zatim ponovo otila u Grme, u zbjegove, k porodica
ma. Na okupu je ostalo samo deset do petnaest ljudi naoruanih vojnikim
i lovakim pukama, pa su se zatim i oni vratili na trigonometar Metlu, dva
kilometra sjeverozapadno od Meeeg Brda. Jelainovaka grupa je s Metle
otila preko Dabra prema Eminovcima i Bonjacima, a grupa Saniana, po
kolebana ovakvim razvojem dogaaja, povukla se s jo nekim ustanicima u
Grme, na neki proplanak Dujanovca. Tu su naili na koze, jednu-dvije zak
lali, ispekli i veerali. Prenoivi, sutradan su se vratili na Meee Brdo.

NA PODRUJU MAJKI-JAPRE I BUDIMLI-JAPRE


U napadu ustanika krupskog sreza u utorak 29. jula na andarmerijsku stanicu u Benakovcu uestvovalo je i deset ljudi iz Majki-Japre. Po za
uzimanju stanice grupa tih ustanika je iste veeri otila u napad na Zandarmerijsku stanicu u Luci-Palanci. Milan Kari, Kojo Bundalo, Jovan Drai
i Bukan Drai imali su vojnike puke odranije. Prilikom razoruavanja an
darma u Luci-Palanci do vojnikih puaka su doli Jovan i Sava Majki, a
Nikola Bundalo, zvani Zeina, do puke i pitolja.

60

uvi ujutro pucnjavu u Luci-Palanci, grupa od oko etrdeset Majkijaprana je krenula sa sjekirama, roguljama i ponekom lovakom pukom u
Luci-Palanku, ali su tamo stigli kada je borba bila zavrena i andarmi razoru
ani. Tada su se, skupa s grupom svojih suseljana koji su s orujem uestvova
li u napadu na andarmerijsku stanicu u Palanci vratili u svoje selo. Tu im se
pridruilo jo oko 50 ljudi, pa je njih stotinjak produilo do Velikog Dubovika (krupski srez), gdje su krupski ustanici 30. jula oko podne napali us
tae i nekolicinu ubili, dok su ostali pobjegli u Bosansku Krupu. Zaplijenje
no je oko sedamnaest vojnikih puaka. Poslije toga je nekoliko stotina usta
nika iz krupskih sela, Majki-Japre i Kozina, sela sanskog sreza, krenulo
prema selu Arapui. Poto su ustae pobjegle iz Arapue, ustanici su napali
i zauzeli Mali i Veliki Badi i Ostrunicu i 31. jula doli iznad Bosanske Krupe.
Skoro svi Majkijaprani su se 30. jula uvee vratili iz Badia u svoje
selo, da bi uestvovali u napadu na ustae u Budimli-Japri.
Vijesti da je poeo ustanak i da su zauzete andarmerijske stanice u Be
nakovcu i Luci-Palanci, stigle su i u Gornji i Donji Lipnik Obavjetenje o
ustanku i poziv Lipnianima da se uzbune donio je Stevo Dakula iz Majki-Japre. On ih je obavijestio da e engleski avioni bacati oruje na Radanovo
polje i da svi sposobni mukarci idu da ga prime. Ljudi su trali na Rada
novo polje i tamo ih se nalo nekoliko stotina, meu kojima je bilo dosta
mladia, ali im niko nije mogao dati nikakvo obavjetenje ta treba da rade.
0 oruju i Englezima nije bilo ni rijei. Tada su neki otili na Vitorog, jer se
proirila vijest da e avioni tamo bacati oruje, ali ga ni tamo nije bilo.
Poslije povratka s Radanovog polja jedan dio Lipniana, naoruanh sjekira
ma, roguljama, koljem i ponekom kuburom otiao je u sjeverne zaseoke Do
njeg Lipnika i zadrao se na visovima prema Modroj, a drugi dio prema Hadrovcima, da bi zatitili selo od ustaa iz Modre i Budimli-Japre. U Lipniku
je samo Ilija Nedimovi imao vojniku puku.
Sutradan, pred odlazak u Hadrovce, odakle e krenuti u napad na Budimli-Japru, Lipniani su se okupili kod spomen-kapelice, podignute kraj
seoskog puta u blizini Kokotovih kua u znak sjeanja na etvoricu Srba
koje su Turci 1835. godine na tom mjestu nabili na kolje. Tu su formirali
svoju etu i za komandira izabrali Jovana Mutia.
Na vijest da je poeo ustanak i da je zauzeta 2andarmerijska stanica
u Benakovcu, 111 muslimanskih porodica iz Skucanog Vakufa je prije svanua pobjeglo preko Gorica i Fajtovaca u Sanski Most. U selu je ostalo 28
srpskih porodica koje nisu primijetile spremanje i odlazak komija Musli
mana. Oni su za ustanak saznali neposredno poslije zauzimanja 2andarmerijske stanice u Luci-Palanci, pa su i oni na osnovu vijesti koje su im stig
le, pohitali na Radanovo polje da prime oruje.
Pred sam ustanak u Budimli-Japru su dole ustae iz krupskog sreza
1 pohapsile preko stotinu Srba iz Budimli-Japre i okolnih sela. Nakon to
su ustae otile iz Budimli-Japre, u nju je doao Petar Vojnovi, aktivni
porunik bive jugoslovenske vojske, rodom iz Slatine i uspio nagovoriti ko
mandira andarmerijske stanice Juru Vladia da pusti pohapene Srbe. Ju
re Vladi je bio cijenjen kao poten ovjek koji se ve od formiranja NDH
izjanjavao protiv ustakog terora i njihovih nezakonitih postupaka.

61

Kada je izbio ustanak i u selima Podgrmea, ustae su ponovo pohapsile oko pedeset Srba iz okoline Budimli-Japre i zatvorile ih u zatvor andarmerijske stanice u Budimli-Japri. Saznavi to Petar Vojnovi je 30. jula
izjutra ponovo otiao u Budimli-Japru da preko poznanika pokua oslobo
diti pohapene ljude.
Vijest o ustanku u okolini Luci-Palanke stigla je u Slatinu istog dana.
Donio ju je Milan Vojvodi. On je istovremeno donio i nepotpisano pismo iz
Bjelina s pozivom Slatinjanima da se diu na ustanak, da je avionima stiglo
oruje iz Engleske i Sovjetskog Saveza na Radanovo polje i da idu tamo da
prime oruje i municiju. Pismo je bilo upueno Petru Vojnoviu, koji je ne
to prije dolaska Milana Vojvodia s tim pismom u Slatinu otiao u BudimM-Japru da pokua spasiti pohapene Srbe. Petrova majka je pohitala za
sinom s porukom da je dignut ustanak i da ne ide kud je naumio, ali je bilo
kasno, nije uspjela da ga stigne, pa su ga ustae uhapsile i zatvorile.
Tridesetog jula uvee okupilo se i u Slatini, kod kole, skoro sve odras
lo muko stanovnitvo, oekujui vijest ta da se dalje radi. Do njih je sti
gao iz Mrkalja i Hadrovaca Kota J. Ciganovi i obavijestio ih da se u Hadrovcima okupilo oko dvjesta ljudi i da ekaju pomo iz Majki-Japre, pa da
jo te noi napadnu Budimli-Japru i oslobode uhapene ljude. I iz Halilovaca je stigao Dragutin ivkovi s vijeu da su se Mala Ruika, Halilovci,
Johovica i Duge Njive digli na ustanak, i da se na Crnom Vrhu, sjeverno od
Budimli-Japre nalazi oko petstotina ljudi spremnih za napad na Budimli-Japru. Kuriri su dolazili u Slatinu jer su se nadali da e tu zatei Petra Vojnovia, koji e kao aktivni porunik moi najvie da pomogne u organizovanju napada. Meutm, on je tada ve bio u ustakom zatvoru.
Okupljeni pred kolom Slatinjani su predvee odluili da formiraju
etu od oko 60 ljudi koji su sluili vojsku, a nisu stariji od 35 godina. Po
to se nisu mogli sporazumjeti ko e da bude komandir, a ko vodnici, odlu
ili su da se ravnaju prema inovima steenim u Jugoslovenskoj vojsci. Ima
li su dva rezervna narednika i nekoliko podnarednika. Za komandira ete su
izabrali Jovana Jeftia, rezervnog narednika i biveg naelnika Optine Budimli-Japra. Ali kako su njega ustae tog jutra uhapsile kao taoca i odvele
u zatvor u Budimli-Japru, za zamjenika mu je odreen rezervni narednik
Stevo Gluac. eta je imala tri vojnike i pet lovakih puaka, nekoliko pi
tolja, dvjesta metaka i nekoliko bombi. Vojnike puke su imali Vlado Glu
ac, Nikica Vukojevi i Jovan Jefti. Poto je Jovan Jefti bio uhapen, nje
gova je porodica puku dala Stevi Glucu. Kada su sporazumno izabrali star
jeine, ustanici su tada poslali Marka Vojnovia u Hadrovce da se s Hadrovanima dogovori o tanom vremenu napada na Budimli-Japru.58
Poslije zauzimanja andarmerijske stanice u Luci-Palanci i Hadrovani su saznali za ustanak. Oni su takoe ili u Lipnik i na Radanovo polje po
englesko oruje i potom se vratili, okupili kod hadrovake kole i zajedno s
ustanicima susjednog sela Mrkalji formirali etu. Za komandira su izabrali
Milu Milanovia iu i postavili strae na prilazima koli. Raspolagali su u
Hadrovcima s tri vojnike i tri lovake puke i pet pitolja. Vojnike su ima
li Nikola Gavrilovi, Petar Milanovi i Rajko Predojevi, lovake Duan i
56

Kazivanje Marka L. Vojnovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru. 1975.


godine.

62

Luka Majki i Spase Sredi, a pitolje Milan Jelisavac, Duan Mareta, Stojan Maki i Spase i ore Sredi.57 U Mrkaljima su vojnike puke imali
Petar i Mile P. Milanovi, lovaku puku Kota Ciganovi, a pitolje Trivun
Davidovi i Mile Kolundija.68
Da bi obezbijedio selo od iznenadnog upada ustaa, komandir ustanike ete je poslao patrole prema Budimli-Japri, a uvee postavio strae kod
kole u Hadrovcima i na pravcima kojima bi ustae ili andarmske patrole
mogle da dou u selo. Iako sa malo vatrenog oruja, stanovnitvo ovih sela
se bilo odluio za borbu.
Ocijenivi da e ustae koje su dole od Bosanske Krupe i Bosanskog
Novog pobiti uhapene Srbe, komandir andarmerijske stanice u BudimliJapri Jure Vladi, poslao je pismenu poruku Lazi Srediu da e ustae zat
vorene Srbe poubijati ukoliko ih za 24 sata ne oslobode, jer ih on vie nee
moi zatititi. Pismo, u stvari ceduljicu, Lazi je donijela Ana ivkovi. Vladieva poruka je uticala na odluku ustanika da odmah napadnu Budimli-Japru.51

ZBOR USTANIKA PRED NAPAD NA NEPRIJATELJEVO


UPORITE U BUDIMLI-JAPRI
U etvrtak 31. jula nedaleko od kua Mareta (Maretia) u Hadrovci
ma okupili su se brojni ustanici iz Hadrovaca, Mrkalja, Kozina i Lipnika.
Stigli su i Stojan Marjanovi Dolinar, Stevo Dakula i Mile Davidovi s gru
pom iz Majki-Japre. Skoro svi su bili u andarskim uniformama i s orujem.
Osim ve navedene etvorice Majkijaprana koji su imali vojnike puke
prilikom napada na Zandarmerijsku stanicu u Luci-Palanci i trojice koji
su u toj akciji zaplijenili puke, vojnike puke su imali jo i Jovan Kaavenda, Nikola Majki i Vlado Kari. I u napadu na Dubovik naoruala su se
vojnikim pukama jo tri ili etiri Majkijaprana. Lovake puke su imali
Lazo Bundalo, Joja Marjanovi, Mile Krneta, Nikica Adamovi, Jovan Davi
dovi i Petar Majki, a pitolje Duan Bundalo i Ilija Jandri.6 I s Vitoroga
je stiglo pet-est ustanika s pukama, a neto oruja je bilo i u susjednim
selima: u Halilovcima su vojnike puke imali Duan Repaji i Milan Bursa, a lovaku puku Mile Sredi,61 u Johovici, koja je do rata pripadala optini aavica, sa sjeditem u Rudicama (srez bosanskonovski), vojnike pu
ke su imali uro Marjanovi i Ilija Tintor, a nekoliko ustanika je imalo
lovake puke,2 u Dugim Njivama je bila samo jedna vojnika puka, imao
ju je uro Milunovi,03 u Kozinu je Mio Dubaji imao lovaku puku, a
Milan Davidovi ameriki pitolj.64
Okupljanje ustanika u Hadrovcima i dogovaranje trajalo je do podne.
Stojan Marjanovi Dolinar, Stevo Dakula i Mile Davidovi su ve ujutro
57 Memoarska

graa sela Hadrovci, u arhivi


00 SUBNOR SM.
graa o selu Mrkalji, isto.
68 ore Sredi, pismo autoru od 6. jula 1975. godine, str. 3, isto.
60 Memoarskagj-aa o selu Majki-Japra, u arhivi
00SUBNOR SM.
61 Memoarskagraa o selu Halilovci, isto.
62 Memoarska
graa o selu Johovcima, isto.
63 Memoarska
graa o selu Duge Njive, isto.
64 Memoarska
graa o selu Kozin, isto.
58 Memoarska

63

otili do kole u Hadrovcima i saoptili uitelju Stojanu Makiu da su od


luili da po danu napadnu ustaki tabor i andarmerijsku stanicu u Budimli-Japri. Maki im je savjetovao da se u borbu krene predvee ili nou, ali
su oni ostali pri svom, obrazlaui potrebu neodlonog i brzog napada opas
nou da ustae u meuvremenu ne pobiju pohapene ljude. Nakon toga su
njih etvorica napravili plan napada. Svakoj eti (selu) su odredili pravac
kretanja i dogovorili se da Stojan Maki na zboru govori okupljenim usta
nicima. On je na zboru obrazloio okupljenim ljudima cilj i zadatak borbe,
rekao kako treba da se vladaju u borbi i u Japri kada je zazumu. Na zboru
je svakoj eti saopten pravac kretanja i zadatak u napadu i odmah poslije
toga, oko 12 sati, ete su u kolonama krenule prema Budimli-Japri.88
Prema sjeanju Milana Marete, Maki je prije napada pred preko 600
ustanika govorio i objasnio da se ide u napad na Budimli-Japru, da se vodi
borba protiv ustaa i da ih je potrebno pobiti, a andarme razoruati, ali da
se borba ne vodi protiv potenih Muslimana i Hrvata, nego protiv okupa
tora i ustaa koji su poeli da ubijaju Srbe, Jevreje i sve napredne ljude.
Imenovao je i neke zlikovce ije se kue mogu zapaliti i imovana zaplijeniti,
no takvih je bilo malo. Pri tome je zaprijetio da ne smiju paliti, pljakati i
nasilje vriti, da je zadatak ustanika da produe napade i prime u svoje re
dove svakog ko je poten i eli da se bori protiv okupatora i ustaa.
Ljudi su veinom dobro primili Makiev govor i prihvatili njegove sta
vove, ali je bilo pojedinaca kojima to nije odgovaralo, koji su smatrali da
su za pokolj krivi svi Muslimani i Hrvati, i da sve to nije srpsko treba klati,
a kue paliti i unititi.68
Meu ogromnom veinom koja je podrala Makia isticali su se neki
omladinci i drugi ljudi kojima su naroito pogodovale njegove rijei da je
potrebno da svi, bez obzira na to da li su sluili vojsku ili ne, uestvuju u
akciji, otimaju oruje i bore se.

NAPAD NA USTAE I ANDARME U BUDIMLI-JAPRI


Nakon govora Stojana Makia u Hadrovcima ustanici su krenuli prema
Budimli-Japri. Na elu je noena jugoslovenska i crvena zastava. Manji broj
ljudi je imao vojnike puke, nekoliko njih lovake, pojedinci pitolje, a os
tali rogulje, sjekire i slino. Ustanici iz Majki-Japre donijeli su tzv. drvene
bombe, koje su trebale da zastrae neprijatelja. To su bili komadi trenjevog rveta u kojima su napravljena udubljenja velikim svrdlom, pa je u
njih stavljen eksploziv, kapisla i tapin kojim je eksploziv paljen.87
Jo prije polaska iz Hadrovaca ustanici su poslali kurire s pozivima
ustanicima susjednih sela da i oni krenu u napad na Budimli-Japru, pa su
se Slatinjani, kojima je poziv potpisao Stevo Dakula, prikljuili Hadrovanima. U napad sa zapadne strane krenuli su ustanici iz Dugih Njiva, a sa
Stojan Maki, recenzija autorovog rukopisa od 16. marta 1975. g., str. 7, isto.
*8 Neki od takvih kasnije su se ogrijeili o interese naroda, postali etnici ili nji
hovi jataci, pa su sueni odmah poslije osloboenja, prema kazivanju Milana
Maretia.
Milan Mareti: Obuzdavanje pljakako-osvetnikih naravi, edicija Podgrme
u NOB, knjiga prva, str. 786787.

sjeverozapada ustanici iz Halilovaca


tanika Mile Davidovi je napisao
Juri Vladiu, sa kojim se poznavao
jevao predaju u roku od petnaest
njim i andarmima lijepo postupati.

i Johovice. U ime predvodnika ovih us


pismo komandiru andarmerijske stanice
otprije rata, a u kojem je od njega zahti
minuta. Zauzvrat mu je obeao da e s

Ustanici su se zadravali na breuljcima oko Budimli-Japre dok nije


dat znak za napad. Dolinom je tada odjeknulo viestruko Juri! Naprijed!
Ura! i masa od preko hiljadu ustanika bacajui drvene bombe, sruila se u
Budimli-Japru, ne naiavi nigdje na otpor.
Dobivi pismeni zahtjev da se predaju, im su primijetili dolazak vie
stotina ustanika, ustae i andarmi su pobjegli prema Starom Majdanu, jer
ustanici taj pravac nisu bili zaposjeli. Usput su se dugo zadravali i skrivali
po umama, plaei se susreta sa ustanicima, pa su u Stari Majdan stigli tek
sutradan. Sa andarima i ustaama pobjegle su skoro sve muslimanske i hr
vatske porodice.
Prvi ustanici koji su upali u ovu kasabu polupali su vrata i prozore na
kasarni i nekim trgovinama i zapalili tri kue poznatih ustaa:*8 Agana Budimlia, Sahina oralia i jo jednog, dok su na kui ustae Arifa Budimlia,
obuara polupali prozore, razvalili vrata i razgrabili obuu. Mjesto je bilo
pusto. Kod svojih kua su ostali i saekali ustanike samo Muharem ehi,
Idriz Muhadi, Hasan Seferagi i jo nekoliko Muslimana sa svojim poro
dicama. Njima niko nije nita naao uinio. Takvom dranju ustanika veo
ma mnogo je doprinio govor Stojana Makia pred polazak u napad, ali i pri
jateljski odnos nekih ustanika s ovim Muslimanima, to je uticalo i na ostale.
Pred zatvorom je stajao naoruan Ivo Zekilovi iz Ovanjske, koji je uz po
mo Jure Vladia sprijeio ustae da pobiju uhapene Srbe. On je svoju pu
ku s municijom predao ustanicima i zamolio ih da ga otprate prema nje
govom selu, da ga ne bi ko od ustanika napao. Tada je osloboeno oko pede
set uhapenih Srba. Meu njima su bili i Petar Vojnovi, Stevo Vukojevi,
beogradski trgovaki radnik, komunista, rodom iz Halilovaca i Jovan Jefti,
bivi naelnik budimlijapranske Optine. Vidjevi da ustanici osim jugoslovenske i srpske nose crvenu zastavu, dvojica trgovaca, Srba, poto nisu
imali crvenog platna, izvjesili su na svojim kuama crvene jorgane.69
Dok se masa ustanika oduevljavala prvom pobjedom u ustanku, neko
je pronio glas da su ustae iz Modre prodrle u Lipnik. Ustanici iz Lipnika i
jo neki vratili su se najkraim putem u svoja sela, ali u njima nije bilo
ustaa.
O
povlaenju andarma iz Budimli-Japre saznalo se od jednog ustae
koji je prvi stigao u Stari Majdan i saoptio da su se 31. jula uvee u blizini
andarmerijske stanice pojavili ustanici u veem broju, da su poslali pismo
kojim trae da se andarmi predaju u roku od 15 minuta, pa je zapovjednik
Jure Vladi da bi izbjegao zarobljavanje napustio kasarnu i sa svojim ljud
stvom uputio se prema Starom Majdanu.76

fis

Stoj an Maki: U Majki-Japri, Podgrme u NOB, knjiga prva, str. 727.


Kazivanje Marka L. Vojnovi autoru.
76 Izvjetaj Zapovjednitva 3. orunike pukovnije, Banjaluka, 7. avgusta 1941, Ar
hiv VII, Fond NDH, k. 86, br. reg. 2/52.

U izvjetaju Zapovjednitva 3. oruanike pukovnije od 6. avgusta 1941.


godine navodi se da su etnici (su) u Budimli-Japri zapalili 6 muslimanskih
kua, na orunikoj postaji polupali sve staklo na prozorima i otetili vra
ta, te razbili brzoglasni aparat. Osim toga su prekinuli brzoglasnu vezu sa
Starim Majdanom i drugim pravcima .. .n

PRVA USTANIKA KOMANDA MJESTA


Nakon zauzimanja Budimli-Japre okupili su se dotadanji rukovodioci
pobunjenih seljaka oko tek osloboenih iz zatvora: Petra Vojnovia, Jovana
Jeftia i Steve Vukojevia, da bi se s njima dogovorili ta treba dalje da
se radi. Smatrajui napad na Budimli-Japru usamljenom i preuranjenom
akcijom, Stevo Vukojevi je odbio da se prikljui ustanicima. Rekao je da
je to sve preuranjeno i neorganizovano i da on ide u Ruiku do Milana Li
ine da s njim porazgovara o svemu i zatim je krenuo u tom pravcu preko
Dugih Njiva i Dubovika.
Odvojivi se od ustanika u Budimli-Japri, Stevo Vukojevi je na putu
u Ruiku naiao u Duboviku na grupu samovoljnika pljakaa, koji su ga
ubili da bi s njega skinuli koni kaput i cipele. Tek u maju 1942. godine ut
vrdilo se da su ga ubili Milan Plavanjac i Mio Bosani. Tada su bili uhap
eni i vojni sud 1. krajikog NOP odreda sproveo je nad njima istragu i osu
dio ih.72

Arhiv VII, Fond NDH, k. 86, br. reg. 2/52.


je izdana sljedea obavijest:

72 Tada

P R O G L A S
Vojni sud je poslije svestrane istrage i ispitivanja mnogobrojnih svjedoka osi*
dio na smrt streljanjem poznate zlikovce:
Milana Plavanjca, iz sela Sr. Dubovika,
Miu Bosanica, iz sela Sr. Dubovika,
1.) zbog toga to su uestvovali u zvjerskom i zloinakom ubijanju Steve Vu
kojevia, mladog narodnog borca;
2.) Zbog toga to su uestvovali u klanju Steve Vukojevia pod izgovorom da
ga nisu poznavali, iako su majku Steve Vukojevia Maru Kovaevi dobro poz
navali, tavie, iako su znali da je Mara Kovaevi njihova kominica;
3.) Zbog toga to nisu htjeli, i pored molbe umorenog, da pozovu njegovu majkm
da mu ispune njegovu posljednju elju.
KAZNA SMRTI IZVRENA JE STRIJELJANJEM
Zloinci slini Milanu Plavanjcu i Mii Bosaniu, koji iskoriavaju borbu na
roda i njihove tekoe, u kojima se on nalazi u svojoj tekoj borbi protiv mra
nog neprijatelja faizma, treba da upamte, jednom za uvijek, da ne smiju
teke prilike iskoriavati u svoje zlikovake namjere.
SMRT FAIZMU SLOBODA NARODU!
VOJNI SUD

66

Po odlasku Steve Vukojevia, Petar Vojnovia, Jovan Jefti i okupljeni


ustaniki prvaci dogovorili su se da u Budimli-Japri formiraju komandu mje
sta i za komandanta su postavili Jandru Sudukovia, andarmerijskog narednika-vodnika iz uria, zaseoka Lipnika, a za njegovog zamjenika Lukinu
kundria. Komandi su za strau dodijeljena etiri ustanika s vojnikim
pukama. Meutim, ti straari nisu obavljali svoju dunost kako treba, sla
bo su organizovali zatitu mjesta, opijali se i pekli janjce, a nekolicina je
poela i da pljaka. Opljakali su i trgovinu Ahmeta ehia. Jedan je ak us
pio da neke seljake, njegove susjede, nagovori da mu nose kofer opljakane
robe kui i za to im je platio. Ta je grupa bila sastavljena preteno od onih
koji su istupali ovinistiki na zboru odranom u Hadrovcima pred polazak
u napad na Budimli-Japru.73

ZBOR U LIPNIKU
Predvee i u toku noi izmeu 31. jula i 1. avgusta skoro svi ustanici
koji su napadali na Budimli-Japru otili su svojim kuama, ali im je prije
odlaska od kole u Hadrovcima bilo reeno da sutra svi dou na zbor u
Lipnik kod spomenika.
Prvog avgusta, kod spomenika u Lipniku okupilo se oko hiljadu usta
nika iz skoro svih sela koja su uestvovala u napadu na Budimli-Japru, kao
i stotine ena, djece, omladinaca i omladinki. Neki su nosili crvene trake
oko ruke, neki trobojke, poneko jugoslovensku kokardu.74 Bilo je jugoslovenskh i srpskih, ali i crvenih zastava. Na ovom prvom ustanikom zboru u
ovom kraju okupljenim ustanicima i narodu govorili su Stojan Maki i Pe
tar Vojnovi. Ustanicima i narodu je saopteno da e se formirati tri ete
i da e jedna ii u napad prema Krljama, jer se pretpostavlja da su se us
tae i andarmi sklonili u Agie, elopek i Suhau (novsku), druga e vriti
demonstrativni napad u pravcu Stare Rijeke, a trea u pravcu Starog Maj
dana i Gornjeg Kamengrada. Bilo je govora da bi bilo korisno izvriti na
pad i na Ljubiju, ali se od toga odustalo jer nije bilo dovoljno vatrenog
oruja za takav napad, poto bi jo prije Ljubije trebalo protjerati ustae iz
nekoliko sela. Prema sjeanju Petra Vojnovia, i on i Stojan Maki su u svo
jim govorima istakli da niko ne smije zlostavljati djecu, ene, stare ljude.
Zabranjivali smo pljaku, paljevinu i slino.75 Na zboru je bilo rijei i o
nazivu ustanika: da li da se zovu etnici ili ustanici. Stojan Maki je na zboru
rekao da naziv etnici ne odgovara, jer su etnici nekada bili borci za slo
bodu srpskog naroda, ali su za vrijeme stare Jugoslavije postali sluge rei
ma i kralja i nisu dali otpor okupatorima. Zato se narod i sloio sa nazivom
ustanik.

73 Milan

Mareta, nav. d. str. 786787.

74

Jugoslovenska kokarda je u ovalu imala jugoslovensku zastavu plavo-bijelo-crveno. Na kapama su je nosili oficiri, andarmi, policajci i jo neki. etnika ko
karda je imala mrtvaku glavu s dvije ukrtene kosti, ali su etnici uz njih e
sto nosili i kraljevsku krunu.

75

Petar Vojnovi: Izlazak na pravi put, edicija Podgrme u NOB, knjiga druga,
str. 3441.

67

POVRATAK NEPRIJATELJA U BUDIMLI-JAPRU


Poslije zbora u Lipniku ustanici su se podijelili u tri grupe ete,
svaka sa preko 150 ustanika i, prema dogovoru, krenuli na odreene zadatke.
Ustanika eta pod komandom Petra Vojnovia je prela cestu Budimli-Japra Stari Majdan i neposredno iznad puta, s njegove istone strane,
zauzela poloaj na liniji Antonia brdo Trostruki hrast Gaidik; eta
pod komandom Stojana Makia je preko Crnog vrha stigla do Krljanskog
gaja, koji se nalazio u Kri jama prema Agiima i elopeku; eta pod ko
mandom Stojana Marjanovia Dolinara otila je prema Starom Majdanu, i
0 njoj e biti govora kasnije.
Kada je Maki primijetio da neprijateljske snage nastupaju s pravca
Bosanskog Novog prema Crnom vrhu, podijelio je ljudstvo u dvije zasjede
u rejonu Krljanskog gaja. Meutim, neprijatelj se kretao terenom istono
od ceste i rijeke Japre i tek se u Agiima s desnokrilnim dijelovima spustio
na cestu, dok se glavnina i dalje kretala istono od ceste, preko ele i Zbjega
prema Budmli-Japri. Zbog velikog odstojanja od neprijatelja iz zasjede u
Krljanskom gaju uopte nije otvarana vatra, a i dijelovi ete pod koman
dom Petra Vojnovia, koji su se nalazili na Antonia brdu, bili su i suvie
slabi da bi mogli bilo ta preduzeti, te je neprijatelj bez borbe uao u Budimli-Japru i iznenadio straare ustanike komande mjesta, koji su se bez
borbe povukli u Hadrovce.
Poto je neprijatelj proao prema Budimli-Japri, eta pod koman
dom Makia se predvee povukla preko Crnog vrha i Halilovaca u Hadrovce
1 zadrala se iznad kue Duana Majkia. Sutradan eta je postavila dvije
zasjede sjeverno od Hadrovaca, na ivici ume, s obe strane puta Buimli-Japra Hadrovci. I grupa ustanika pod komandom Petra Vojnovia se po
vukla s Antonia brda i Gaidika u Slatinu, odakle je 2. avgusta ujutro posmatrala dolazak pojaanja neprijatelju u Budamli-Japri.
Kada je neprijatelju u Budimli-Japri stiglo pojaanje u pravcu Nov
ske Suhae i Ljubije, on je 2. avgusta ujutro preao iz Budimli-Japre u na
stupanje prema Slatini i Hadrovcima i napao ustanike. Pred znatno jaim
snagama, ne toliko po broju koliko po naoruanju, eta ustanika pod ko
mandom Petra Vojnovia povukla se u Lipnik. Prema sjeanju Milana Maretia, dio ete Stojana Makia, koji se pod komandom Lukine kunria
nalazio u zasjedi iznad kue Duana Majkia, im je primijetio neprijatelja,
odstupio je iz zasjede prema Grabeu. Stojan Maki je s drugim dijelom
ete ostao u drugoj zasjedi, ali se i on, pod borbom, povukao do kole u
Hadrovcima. Zbog toga to se Lukina kundri povukao bez borbe, Maki
je naredio patroli da ga dovede, pa ga je kritikovao zbog samovoljnog napu
tanja poloaja i naredio mu da postavi zasjedu na Mrkaljskoj glavici juno
od sela Mrkalja. Lukina kundri je poslije toga otiao u Majki-Japru i i
rio lane vijesti da je Stojan Maki odgovoran za povratak ustaa u Budim
li-Japru.76
Odbacivi ustanike prema Lipniku, neprijatelj je veinu svojih snaga
povukao u Budimli-Japru, odakle su se pristigla pojaanja vratila u svoje
garnizone. Obnovljena andarmerijska stanica u Budimli-Japri preuzela je
76 Kazivanje

68

Stojana Makia autoru.

obezbjeenje naselja. To potvruju i izvjetaji andarmerijskog pukovnika


Novaka, komandanta 3. orunike pukovnije, od 8. avgusta 1941. godine.77
Prije prodora ustaa u Budimli-Japru, Slatinu i Hadrovce veina sta
novnitva ovih i susjednih sela, ene, djeca, starci, povukla se u zbjegove
u oblinje gajeve, a neki ak do Suvopolja (Suvo polje) i Grmea. Sa svojim
porodicama otili su i mnogi ustanici.
Drugog avgusta, kod lipnike crkve ipak se okupilo dosta ustanika, jer
je Petar Vojnovi to mjesto odredio za zborno mjesto u sluaju povlaenja.
Patrole su bile upuene prema Hadrovcima i Slatini, a veina ustanika os
tala je u Lipniku. Jedna ustanika patrola je opazila kako se nekoliko ustaa
prikrada crkvi u Hadrovcima i maloj seoskoj trgovini nedaleko od crkve,
pa ih je napala. Ustae su pobjegle, ah su ustanici sutradan jednog od njih
nali mrtvog u umi.
Poslije povlaenja ustanika ustae su po selima i njihovoj okolini hva
tale ljude, ene, djecu i starce koji nisu izbjegli i ubijale ih. Tako su u Halilovcima uhvatili grupu seljaka, odveli ih u tzv. Drvarski potok i tamo stri
jeljali. Sa strijeljanja je uspio da pobjegne jedino Spasoje Vukojevi. U Du
gim Nijavama su mnoge kue opljakali. Iz Budimli-Japre su tog i narednih
dana uhapsili 27 Srba: Marka Antonia, uru i Nikolu Bursaa, Iliju opia,
Branka, ora, Milu i Radu ulibrka, Jovu Karlicu, Mihajla i Peru Kecmana, Peru Media, Duana, Maru i Todora Pavia, Lazu i Vasiliju Raenovi,
Miloa kundria, Iliju Stikovca, Isu, Jovu, Svetana i Stojana Vojnovia,
Bojana, Jovu i Savu Vukojevi. Neke su pobili u Drvarskom potoku, a neke
u Adenovia potoku i na Nailovoj barici. U selu Marini ustae su tada uhva
tile 64 osobe, meu kojima je bilo i osam ena, i sve ih pobile. Preostalo sta
novnitvo je poslije toga izbjeglo u Slatinu i Mrkalje.78 Ubijajui uhapene
seljake, ustae su vrile i jeziva muenja.

LA2NE OPTUBE I SUENJE STOJANU MAKIU


Grupa velikosrpski
gusta nou komandira
da ga ubije. Optuivali
Hrvat, a ne Srbin, da mu

nastrojenih ustanika razoruala je i uhapsila 2. av


ustanike ete Stojana Makia, uitelja, s namjerom
su ga da je ustaama izdao Budimli-Japru, da je on
je ime Stjepan, a ne Stojan.79

U sudu je glavnu rije vodio Lukina kundri, zamjenik komandanta


mjesta u Budimli-Japri, iz koje je sa etiri straara pobjegao ispred ustaa
ne ispalivi ni jednog metka, a isto tako bez borbe sa svojom grupom usta

77

U izvjetaju se izmeu ostalog navodi ... ienje se u tom pravcu i dalje od


strane vojske nastavlja, ali koliko sam obavjeten, vojnici ne nailaze ni na kakav
otpor. Isto tako ienje je nastavljeno i u pravcu Luci Palanke. I ovdje vojska
ne nailazi na otpor; Arhiv VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 36/51; Prilog: Zapis
nik Izjave oruanika sa orunike postaje Luci Palanka, k.86, br. reg. 36/53.
78 Memoarska gradnja Budimli-Japre i Marina, arhiv OO SUBNOR SM.
79 Milan Mareti, nav. d., str. 786787.

69

nika napustio zasjedu. Poto su se ustanici koji su s Makiem bili na Krljama pri povratku djelomino rasuli po kuama da evakuiu svoje porodi
ce, a djelomino, umorni od napora posljednjih dana, prilegli kod Bajia
trna, Lukina Skundri je to iskoristio i vrei pritisak na Duana Repajia
i na druge da svjedoe protiv Makia, zahtijevao da se Maki strijelja, pa
je sud takvu presudu i donio. Luka Skundri i neki Baji iz Lipnika lano
su svjedoili da se Stojan Maki htio vratiti u Budimli-Japru meu ustae.
Stojan Maki je na suenju iznio stvarnu situaciju, izjavivi da po
jedini ljudi ele da ga nou osude na osnovu netanih i lanih podataka o
dranju grupe koju je on predvodio. Istakao je da se ponosi to je napredan
ovjek, komunista, da je na zboru u Hadrovcima govorio da se ne smiju ubi
jati nevini Muslimani i Hrvati, nego ustae, pa su neki zbog toga lano tvr
dili da on brani Turke i okce, da je kod spomenika u Lipniku predloio
naziv ustanici, a ne etnici, s im su se mnogi sloili; naglasio je da bi za
itav ovaj kraj bila sramota da se na pravdi osudi i ubije napredan ovjek i
narodni uitelj, i da bi svakako oni koji bi to uinili najposlije odgovarali za
svoj zloin.
Svojim govorom Maki nije uspio da promjeni odluku suda i onih
na koje se taj sud oslanjao, ali je podstakao druge da sprijee sprovoenje
osude. Kada su skinuli s konja povodac, vezali Makia i poveli ga na strije
ljanje, nalo se tu i nekoliko ljudi koji su ga bolje poznavali, te su stali
odbijati klevete protiv njega. Meu njima je bio i Milan Kantar, sin podvornika hadrovake kole, koji e 1943. godine poginuti kod Tuzle kao intendant
bataljona 2. krajike brigade. Dok se to zbivalo, Duan Mareta8 je otrao
do Mihajla Marete, odvanog i odlunog ovjeka, probudio ga i rekao mu
da hoe da ubiju uitelja Stojana Makia. Zar uitelja da ubiju?! Jedinog
ovjeka koji nas moe voditi, pa da nas vodi Lukina Skundri i njemu sli
ni! uzbuen je povikao Mihajlo i krenuo meu ustanike koji su osudi
li Makia. Zajedno s Mihajlom Maretom usprotivili su se osudi i kleveta
ma Spaso Srdi i Rajko Predojevi iz Hadrovaca, te Milan Davidovi iz Ko
zina i jo neki. Oni su na kraju spasili Makia, odvezali ga i pustili.

PUK USTANIKIH SNAGA


Drugog avgusta uvee Petar Vojnovi je pokuao da sredi ustanike
snage i da od njih organizuje puk.81 Komandu puka je sam preuzeo, a
ostali komandni kadar je, najvjerovatnije, trebalo naknadno odrediti, jer o
njemu nema podataka.
Narednog dana Petar Vojnovi je priao okupljanju ustanika i pripre
manju novog napada na neprijatelja u Budimli-Japri. Raunao je da e
ustanikim snagama, reorganizovanim u puk moi protjerati neprijatelja ne
samo s podruja Hadrovaca i Slatine ve i iz Budimli-Japre. Zbog odlaska
8#
81

Mareta je uobiajeni skraeni oblik prezimena Mareti.


Prema sjeanju Stojana Makia puk je bio formiran 2. avgusta uvee. Nekim
ustanicima je ostalo u sjeanju da se na zboru, poto su bile formirane tri ete,
govorilo o bataljonu, ali o toj grupi ustanika, organizovanoj u tri grupe, u tri
ete, nazivanoj bataljonom ili pukom ustanikih snaga nije ostao nijedan
pisani dokument.

70

mnogih ustanika kuama radi evakuacije porodica u oblinje ume i prema


Grmeu, u napad na Budimli-Japru 4. avgusta krenule su snage puka ustanikih snaga koje su bile znatno manje od onih koje su je ranije napadale.
Neprijatelj je napadae doekao mitraljeskom i pukomitraljeskom vatrom.
Ipak su neki dijelovi ustanika uspjeli da dou do raskrsnice puteva iz Budimli-Japre prema Hadrovcima i Slatini, u podruju Vukanovca. Tu su, u
Drvarskom potoku ustanici naili na ljeeve ljudi i ena pobijenih na ovom
mjestu prilikom prodora ustaa u Budimli-Japru i prema Hadrovcima i
Slatini.82
Kada je andarmima stigao u pomo vod domobrana iz Sanskog Mosta,
zajedno su preli u napad potisnuli ustanike od prilaza Budimli-Japri, a
potom gonei ih dalje zaposjeli Slatinu i Hadrovce i dio Mrkalja. Poto ne
prijatelj iz ovih sela nije dalje nastupao, ustanici su se zadrali u selima Lipniku i Kozinu, gdje su uspjeli da konsoliduju svoje redove i prema nepri
jatelju postave predstrae na pravcima odakle bi neprijatelj mogao napa
sti sela pie Petar Vojnovi u ve spomenutom lanku.83 Komanda usta
nika je tada naredila da se sav narod evakuie pozadi ustanikih jedinica.
Neki su to uradili im je poelo odstupanje, pa su se mnoge porodice iz
Slatine, Hadrovaca, Mrkalja, Lipnika i drugih sela povukle prema Radanovom polju i u Grme juno od Majki-Japre.
Istog dana, nakon povlaenja poslije neuspjelog napada na BudimliJapru, okupilo se oko dvjesta ustanika kod vrela Miljanovca, izmeu Lipni
ka i Bjelina. Ne znajui ta da rade u nastaloj situaciji, ustanici su se
obraali Petru Vojnoviu s pitanjem: ta da radimo sada?. Petar Vojno
vi je odgovorio: Vrijedi se boriti. Neprijatelja ne smijemo ekati, ve ga
moramo napadati. Ako ostanemo skrtenih ruku, doi e nam i u kue i
pobie nas. Prisutni su njegove rijei shvatili, vjerovali mu i prihvatili sav
jet.84
etvrtog avgusta, poslije povlaenja iz neuspjelog napada na neprijate
lja u Budimli-Japri, ustanici koji su se povukli u Gornji Lipnik, okupili su
se i formirali tri ete, koje su odmah rasporeene: prva eta, kojom je komandovao Stojan Maki, posjela je poloaj na brdu Kuanu u Gornjem Lipniku, sa zadatkom da kontrolie i zatvara pravac od Modre, Zenkovia i Sla
tine; druga eta, pod komandom Stojana Dolinara, posjela je poloaj u uriima, zaseoku Lipnika, orijentisana prema Hadrovcima; trea eta, pod
komandom Steve Dakule, kojom je bio Petar Vojnovi, otila je na polo
aj u Kozin i Mrkalje. U svakoj eti je bilo oko 100 do 130 ustanika, sa po
prosjeno tri do etiri vojnike i pet do est lovakih puaka, dok su ostali
ustanici imali vile, sjekire, koplja, rogulje i slino. Meu ustanicima se na
ao i jedan s malim buzdovanom.85
82

Kazivanje Duana Repajia, nosioca Partizanske spomenice 1941. godine, autoru,


21. maja 1979. godine, arhiv OO SUBNOR SM.
83 Petar Vojnovi, nav. d., str. 3441.
84 Kazivanje Nedeljka Bilbije, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 19. av
gusta 1978. godine.
85 Stojan Maki, nav. d., str. 727.

71

LUKAVICE I PODVIDACA U USTANKU


Na periferiji japranskog podruja, obuhvaenog ustankom, nalazila su
se sela Lukavice i Podvidaa. Zbog svog poloaja izmeu Modre, Zenkovia,
Cirkia, Okrea i Fajtovaca, sela s veinom muslimanskog stanovnitva, Lu
kavice su bile izolovane i skoro bez ikakvih veza sa stanovnitvom palanskih
i japranskih sela koja su 30. avgusta krenula u ustanak. Podvidaa se nala
zi jo dalje, izmeu Ovanjske, Stare Rijeke, Starog Majdana, Vra, Okrea
i Cirkia i bila je najudaljenije selo od podruja zahvaenog tih dana us
tankom.
Kada je izbio ustanak na podruju Luci-Palanke, stanovnici Lukavice
i Podvidae uli su pucnjavu i detonacije, ali nisu znali ta se to zbiva U
Lukavicama su jedni govorili da ustaka vojska bombarduje srpska sela oko
Bosanske Krupe, drugi da su Englezi donijeli oruje na Radanovo polje i
da tamonji Srbi vode borbu protiv ustaa, a bilo je i raznih drugih pria i
nagaanja. Ipak su neki ve 31. jula saznali da je oko Luci-Palanke dignut
ustanak, ali niko nije ni pokuao da tamo ode i utvrdi o emu se radi.8
Prvog avgusta doli su iz Lipnika i Kozina u Podvidau Mihajlo Sakradija, uro uri i Branko Pratalo i obavijestili Vladu Damjanovia, Stojana Rajlia, Boka Bilbiju i jo neke da je ustanak podignut i da i oni tre
ba da se pridrue. Dogovorili su se da se Lukaviani i Podvidaani na Ilindan
okupe na Grkovia glavici i pridrue ustanicima. Poslije tog dogovora Sakradija i uri su obili vie zaselaka Podvidae, obavjetavajui ljude o po
dizanju ustanka i sastanku zakazanom na Grkovia Glavici.87
Ljudi Lukavice i Podvidae su 1. avgusta, kao i svakog drugog dana,
izali na njive. Penica je bila sazrela i po njivama je bilo mnogo etelaca,
ali zbog terora ustaa, uzimanja talaca i opte nesigurnosti koja je vladala
meu stanovnitvom tih dana, raspoloenja za rad nije bilo.
Negdje oko podne dok su njeli, eteoci su primijetili da muslimansko
stanovnitvo naputa kue i bjei prema Starom Majdanu i Sanskom Mostu.
Samo poneki Musliman Modre i Lukavice bio je naoruan. Svi su napustili
kue i otili u Stari Majdan i Sanski Most. Malo kasnije pojavilo se s pravca
Lipnika nekoliko stotina ljudi. eteoci su prekinuli rad i poli kuama, a
tada su i ustanici pristigli u selo. Bili su to uglavnom mlai ljudi iz Lipnika,
Majki-Japre, Slatine i drugih sela. Nekolicina je imala vojnike puke, po
neki lovaku, a ostali ko sjekiru, ko vile, rogulje i slino. Bila je to 3. eta,
formirana tog dana na zboru u Lipniku, koja je imala zadatak da goni ne
prijatelja i isti sela prema Starom Majdanu i Gornjem Kamengradu. etom
je komandovao Stojan Marjanovi Dolinar. Ustanici ove ete objasnili su
mjetanima da je dignut ustanak, da su zauzete andarmerijske stanice u
Luci-Palanci i Budimli-Japri, te da i oni treba da uzmu oruje, a ko ga
nema, da uzme sjekiru, rogulje ili neto slino, pridrui se njima i krene u
borbu. Njima su se prikljuili mnogi Lukaviani, prije svega mlai seljaci
koji su bili sezonski ili stalni radnici, ali i mnogi omladinci. Ustanici su se
tada podijelili u dvije grupe, pa je jedna otila u zaselak eva (Vukin gaj),
"Kazivanje Rade Njegovana autoru, 13. maja 1975. godine.
87 Danilo Radakovi i Nikola Vojnovi: Prilog za pisanje hronike sela Podvidaa,
rukopis, u arhivi OO SUBNOR SM.

72

a druga na Grkovia glavicu prema Podvidai. Druga grupa je posjela i vi


sove prema Okreu i Docima, jer su odatle imali dobar pregled terena pre
ma Starom Majdanu i Kamengradu i mogli se obezbjediti osmatraima od
iznenaenja. Nou 1. na 2. avgusta ti ustanici su poruili nekoliko telefonsko-telegrafskih stubova i pokidali telefonsku icu uz cestu Stari Majdan
Budimli-Japra.
Izjutra 2. avgusta nekoliko omladinaca je obilazilo sela i pozivalo lju
de da dou na Grkovia glavicu. Kova Nikola Stani iz Lukavica dao je pi
tolj i dvije kratke puke nabijae na kapislu, a Luka Stani, iz istog sela, dao
je pitolj njemake proizvodnje Stojanu Rajliu. Prikupili su jo dvije ili
tri ostrague.88 Od Podvidaana na Grkovia glavicu je doao s lovakom
pukom jednocijevkom jedino Vaso Radakovi Krkan, a njih nekoliko s
pitoljima raznih vrsta.89 Seoski knez Mile Ergarac je u meuvremenu dobio
zadatak da prikupi hranu za ustanike, pa je s grupom seljaka donio na Gr
kovia glavicu dosta hljeba i ovijeg mesa.
Okupljanje Lukaviana i Podvidaana na Grkovia glavici trajalo je
nekoliko sati. Tu su bili i Stojan Marjanovi Dolinar, Ostoja Majki, zvani
Major i Jovan Jefti iz Slatine, s dijelom ete. Poneki od njih je imao
crvenu vrpcu na reveru; objanjavali su da je to ruska zastava i da njima
komanduje porunik Petar Vojnovi.
Prema Podvidai i cesti Stari Majdan Budimli-Japra bili su isture
ni osmatrai. Stojan Rajli se najvie isticao u organizovanju ustanika ovih
dvaju sela. Iz Podvidae ih je bilo preko pedeset, a iz Lukavica neto vie.
Oko podne od ceste, s pravca Podvidae zaula se puana i mitraljes
ka vatra. Zatim su stigli neki seljaci iz Podvidae koji su pobjegli pred us
taama i rekli da je s dva kamiona dolo preko trideset vojnika i ustaa i
da sve ubijaju. U tom se pucnjava pribliila Grkovia glavici, a meci poeli
fijukati iznad glava okupljenih ljudi. U toku je bilo formiranje desetina i
vodova od ljudi iz Lukavica i Podvidae. Kako je samo nekoliko ustanika iz
ete Stojana Marjanovia Dolinara imalo vojnike puke, a protiv njih na
stupao streljaki stroj ustaa, potpomagan mitraljeskom vatrom, ljudi su
se preplaili i poeli osipati, a onda su se i svi preostali razbjeali, jedni
prema Vitorogu, drugi prema Lipniku, trei preko Slatine ak do Mrkalja i
Kozina. Lukaviani i Podvidaani koji su se tada povukli ispred neprijatelja
u ova sela, pridruili su se ustanicima tih sela i 4. avgusta uestvovali u po
novnom napadu prema Budimli-Japri. U toj borbi je poginuo Ilija Goronja
iz Podvidae.
Drugog avgusta ustae su krenule iz Stare Rijeke i Starog Majdana
prema Podvidai i Lukavicama, ubijajui usput Srbe na koje su nailazili. Jo
vo Mudrini, koji je u poredovnikom mlinu na potoku u Zenkoviima mljeo
ito, im je to saznao, ostavio je ito i brano, uzjahao konja i dojurio kui
u Lukavice da bi upozorio ukuane i ostale seljane ta ustae ine. Do svo
jih kumova Alekse, Spasoja i Petra Stania, koji je bio seoski knez, do Joe,
Duana i Jovana Stania i drugih poslao je sina Jovana-Jovicu, djeaka, s
porukom da odmah bjee prema Mudrinia kuama, poto su te kue ispod
same ume. Kada je Jovica prenio oevu poruku, Stanii su mu odgovorili
da kae svome ocu da nikud ne mie od kue jer pokornu glavu sablja ne
88 Kao
89 Kao

napomena 86.
napomena 87.

73

sijee i da se vlasti moraju pokoravati. Dok se ovaj razgovor vodio, zaue se puke od Ergaraca i Njegovana,, zaselaka Lukavice, gdje su ustae
ubijale uhvaene ljude i djecu. Kada se Jovica vratio kui, njegovi su ve
bili izbjegli u oblinju umu. Meutim, Stanii su otili u svoje kue i legli
u krevete. Tada su ustae stigle do zaseoka Stania, izvele su sve odrasle
mukarce iz kua, naredile im da legnu potrbuke u dvorita i onda im jed
nom po jednom pucali u potiljak.
Te iste veeri, poderanog odijela i jako zaplaen doao je i Luka (Ilije)
Mudrini u umu kod Mudrinia. Ispriao im je da je prije dva dana bio
uhvaen u prigradskom selu kod Sanskog Mosta, gdje je radio kod jednog
seljaka, da su ga ustae odvele u grad u neki magacin gdje je bilo dovedeno
mnogo ljudi, ena i djece. Odatle su ih odvodili na strijeljanje. On i jo ne
koliko ljudi uspjeli su da pobjegnu sa strijeljanja.
Ilija Mudrini, Jovo Mudrini i sin mu Jovica otili su 3. avgusta u za
selak Stanie. Doavi tamo, ugledali su straan prizor: pobijeni ljudi su
leali po dvoritima, jer su ostali ukuani za vrijeme divljanja ustaa pob
jegli iz kua. Mudrinii su tada u batama pokraj kua na brzinu, bez san
duka, zakopali leeve svojih kumova Stania i zatim se vratili u umu iznad
svojih kua.90
Kada su ustae 2. avgusta upale u Podvidau, ubile su dvadeset muka
raca, meu kojima dvogodinje dijete i starca od sedamdeset godina. Zatim
su produili u streljakom stroju prema Grkovia glavici. U Lukavicama su
ustae tog dana ubile 25 seljaka od 12 do 70 godina, meu kojima i sedmo
ricu Njegovana.
Nakon to je 4. avgusta dolo do razbijanja ustanikih snaga prema
Budimli-Japri, Lukoviani i Podvidaani koji su bili na tom terenu, vratili
su se svojim kuama. Tada su ustae, mijenjajui taktiku o emu e op
irnije biti rijei obustavile masovno ubijanje Srba, pa su i ljudi ovih
sela nastavili poljske radove, ali su i dalje na razne naine bili uznemiravani
od ustaa.

NAORUANJE USTANIKA U VRIJEME POKRETANJA USTANKA


Ustanici na sanskom srezu su poli u borbu sa svega 58 vojnikih pu
aka, od kojih su dobar broj bile puke manliherke iz prvog svjetskog rata.
I municije za puku je bilo malo, najee po nekoliko metaka. Preko ez
deset ustanika je imalo lovake puke ili ostrague, kremenjae i sline stare
puke jo iz vremena bosansko-hercegovakog ustanka 1875/1878. godine,
najee bez municije, ili s vrlo malo municije. U pregledu naoruanja datog
u tabeli br. 1 navodi se da su ustanici imali 67 lovakih puaka. Zna se, me
utim, da su ih imali jo neki ustanici osim onih koji su navedeni poimeni
no za svako selo, ali se nisu mogla ustanoviti njihova imena. Preko etrde
set ustanika je krenulo u borbu s pitoljima raznih vrsta, pa i onih iz prvog
svjetskog rata i starijih, najee bez dovoljno metaka, a u nekim sluajevi
ma bez i jednog metka.
U tabeli br. 1 navedeni podaci su veoma blizu stvarnog stanja. U preg
ledu nije obuhvaeno oruje zaplijenjeno prvog dana ustanka u Luci-Palan90

Kazivanje Jovana Jovice Mudrinia (Jovinog) autoru, avgusta 1977. godine.

74

ci (deset puaka), dio oruja zaplijenjenog u Benakovcu i puka oduzeta lu


garu u Tuk-Bobiji, ve samo ono oruje s kojim su ustanici prvog rian^
krenuli u borbu.

Ustaniko oruije iz 1941. godine.

75

Tabela br. 1
Brojni pregled naoruanja prikupljenog u narodu u vrijeme
pokretanja ustanka

Podruje selo

vojnike
puke

lovake
puke

pitolji

bombe

1. Lucipalanako
Predojevia glavica
i Potkraj
Pratali
Luci-Palanka
Miljevci
Skucani Vakuf
Bonjaci
Bos. Milanovac
Gorice
Naprelje
Fajtovci
Svega:

5
2
5
3
1

6
4
2
4
4

17

25

20

1
4
2
5
6

7
5
3

4
1
2

2
1
2

20

22

6
1
5
1
3

2
1
_
2
5

_
_

3
3
3
6
3

2. Jelainovako
Jelainovci
Oti
Tuk-Bobija
Grdanovci
Dabar
Djedovaa
Sanika desetina
Svega:
3. Japransko
Majki-Japra
Kozin
Slatina
Mrkalji
Hadrovci
Duge Njive
Halilovci
Joho vica
Lipnik
Lukavice
Podvidaa
Svega:
4. 1 + 2 + 3 =

76

_
---

3
2
3
1
2
2
1

_
_
_
_

2
1

2
6

21

20

18

--

58

67

45

___

-_
_
_
_

III Teror i zloini okupatora i ustaa


u ljeto 1941. godine
I. PLAN ISTREBLJENJA SRBA
Proglasivi Nezavisnu Dravu Hrvatsku ustae su istovremeno sa
stvaranjem svog dravnog aparata pristupile i ostvarivanju planova istrebljenja Srba. Oni su ve 27. aprila 1941. godine u Gudavcu kod Bjelovara po
ubijali 137 Srba iz toga i nekih susjednih sela; 6. maja su na Kordunu, u
veljunskim selima pohvatali oko 500 Srba, odveli ih u Blagaj i tamo poubi
jali; krajem maja dotjerali su u Gospi veu grupu Srba mukaraca, e
na, staraca, djece i bolesnih, odakle su ih otjerali u Jadovno na planini Ve
lebit i sve ih poubijali. O namjeri da se obrauna sa srpskim stanovnitvom
u ustakoj NDH, Paveli je razgovarao i s Hitlerom kada ga je posjetio 7.
juna 1941. godine. Govorei o planovima za unitavanje, pokatoliavanje i
kroatiziranje Srba, ustaki doglavnik Mile Budak je meu prvima u NDH
otvoreno izjavio da e ustae jedan dio Srba protjerati, drugi dio e pokatoliiti i na taj nain pohrvatiti, a trei dio istrijebiti.
Mjestimini otpor stanovnitva ustakom teroru, kao to je to bilo u
Tramonji kod Sanskog Mosta 6. do 8. maja i tokom juna u Hercegovini,
nije odvratio ustae od njihovih zloinakih namjera, ve ih je samo prisi
lio da se pri ostvarivanju programa unitavanja Srba slue raznim prevarama: pozivali su ljude na prisilni rad, pa ih onda odvodili u zatvore i nakon
muenja ubijali; pozivali su ljude da se spreme za odlazak na rad u Nje
maku ili negdje na podruju NDH, a potom ih odvodili u koncentracioni
logor Jadovno kod Gospia ili u razne zatvore i tamo ih ubijali.
Ponovni primjeri otpora okupatoru i ustaama a naroito ustanak za
poet 27. jula kod Drvara, nagone ustae da pokuaju to bre sprovesti u
ivot odluku o iseljenju i istrebljenju srpskog stanovnitva, uz prevoenje
na katoliku vjeru ena i djece.
Prve grupe uhapenih sainjavali su ranije odreeni taoci, ali i drugi
vieniji seljaci, prije svega srpski dobrovoljci iz prvog svjetskog rata, a po
tom i svi ostali do kojih su ustae i andarmi mogli stii i uhvatiti ih.

77
i

Kako se ustanak u Drvaru za dan-dva proirio i na susjedne srezove,


ustae sanskog sreza su pourile da to vie Srba pohvataju i strpaju u
improvizovane zatvore: kole, andarmerijske kasarne, magacine i druge
zgrade, raunajui da e na taj nain sprijeiti irenje ustanka i na ovaj
srez. A kada je 30. jula ustanak zahvatio i sanski srez, ustae su pourile da
to prije pobiju pohapene i da na prevaru pohapse sve do kojih stignu.
Uslijedilo je takvo divljanje ustaa kojem nema primjera ni u blioj, ni u
daljoj prolosti, kada su ovim krajevima vladale Turska i Austro-Ugarska.

78

2. PRISILNI RAD
Pripremajui se za istrebljenje Srba sanskog sreza, ustae su izvrile
popis svih mlaih ljudi, roenih izmeu 1916. i 1922. godine; popisali su i
sve one koji imaju kakvu kolu, viu od osnovne; krajem juna popisali su
i sve mladie Srbe, stasale za vojsku. Cilj svih ovih popisa je bio da
se ustanovi broj mukaraca uopte, a kolovanih posebno, da bi mogli
to uspjenije organizovati njihovo hapenje i ubijanje, a naroito kolova
nih ljudi, koji bi mogli organizovati narod da se suprotstave ustakim zlo
inima. A da bi sve mladie imali na okupu i pod neposrednom kontro
lom, ustae su za sve one roene od 1916. do 1922. godine organizovale oba
vezan prisilan rad kuluk. Stasalim za sluenje vojske rekli su da e im
se vrijeme provedeno u radu na cestama i na drugim javnim radovima pri
znati kao sluenje vojnog roka.
Kuluari su radili na cestama Luci-Palanka Kamengrad Husimovci, Sanski Most Prijedor, Budimli-Japra Stari Majdan i u Tomini.
Bili su obavezni da svaki dan, osim nedjelje, rade na cesti od jutra do mra
ka. Od kue su donosili hranu. Na taj nain su najsposobniji i najsnaniji
Srbi drani na okupu, pod nadzorom cestara i ustaa, koji su obilazili radi
lita.
Sve do 29. jula i grupa od trideset ljudi iz Podvidae, mlaih od 25 go
dina, bila je na prisilnom radu, na cesti Stari Majdan Budimli-Japra.
Njihov rad je nadzirao cestar Nikola Mari, ustaa iz Zdene. Kada je kuluarima rekao da e svoj kadrovski rok odsluiti radei na cestama, jedan
mladi ga je upitao zato ne naoruaju i njih kada slue vojni rok. Cestar
im je na to rekao da u njih nemaju povjerenje, da e zato oni odsluiti voj
sku radei na cestama.1
I
u Luci-Palanci je na cesti od pilane prema Miljevciam radilo oko sto
tinjak mladia-kuluara, sve do 29. jula.
Oko 35 mukaraca izmeu 18 i 27 godina iz Bonjaka i Grdanovaca je
radilo u Gorikom klancu2 na cesti Luci-Palanka Sanski Most. Tu je ces
tar bio Danan Gale Rami iz Gornjeg Kamengrada, koji se veoma lijepo op
hodio prema kuluarima i priao im o zbivanjima u Sanskom Mostu, tako
da su oni svakim danom sve manje radili, a sve vie priali. Rami je po
jedincima odobravao da ostanu kod kue i obave prispjele poljske radove;
osuivao je postupke ustaa i Nijemaca prema srpskom stanovnitvu, govo
rei da se to ne moe zaboraviti i da to ne vodi niemu dobrom. Kada suj
ustae hapsile Srbe koji su 28. jula (ponedjeljak) doli u Sanski Most na
pijacu, cestar Danan Rami je oko podne okupio sve kuluare i rekao im
da idu kui, ali da sutra ne dolaze na kuluk jer e on ii u grad. Zahvalju
1 Kazivanje
2

Danila Radakovia autoru, 27. jula 1975. godine.


Goriki klanac je naziv predjela na putu Luci-Palanka Sanski Most.

79

jui takvom postupku cestara Danana Ramia, ni jedan od kuluara u


Gorikom klancu nije bio ubijen i dva dana kasnije svi su krenuli u ustanak.
Zbog spasavanja kuluara, a kasnije i saradnje s partizanima, ustae su u
proljee 1942. godine zadavile Danana Ramia u Staroj Rijeci.*
Tih dana na kuluku su bili i mnogi odrasli mukarci iz Gornjeg i Do
njeg Lipnika, Bjelina i uria. Radili su na cesti od Gorikog klanca do Kiska, kroz Naprelje i Fajtovce. Ovdje je cestar bio Selim Rami, koji je kuluarima govorio da e nastojati da ustae ne dou do njih, a ako ipak naiu,
da kuluari bjee. Rekao je da e pucati preko kuluara uvis, ali da oni i
dalje bjee.
Znajui za masovna hapenja Srba u Sanskom Mostu u ponedjeljak,
za vrijeme sedmine pijace, Selim Rami je u utorak 29. jula rekao kuluarima da e u srijedu ii u Sanski Most, a da oni ne dolaze na posao. Ku
luari su ga ptali zato da ne dolaze kad je on i dosad iao u ariju, a
nije im govorio da ne dolaze na kuluk, ve ih je ostavljao da sami rade.
Selim im je opet rekao da sutra ne dolaze na kuluk, ne uputajui se u
objanjavanje.
Izuzev Nikole Sudukovia i Mihajla uria, svi ostali kuluari otili
su svojim kuama, a spomenuta dvojica nisu ula Selimovu poruku, pa su
zanoila u Naprelju, da bi sutra ponovo dola na cestu i radila. Meutim,
tokom noi i oni su izbjegli u Baste, zaselak Naprelja, a potom otili svojim
kuama. Tako su se zahvaljujui Selimu Ramiu spasili i kuluari iz Lipni
ka, Bjelina i uria.4
Bilo je sela iz kojih se mladii nisu odazivali pozivu da rade na cestama.
Tako se iz Jelainovaca prvog dana na posao javilo svega desetak mladia,
ali je ve narednih dana iao jedino Pero Radinovi, kojeg su ustae na
cesti i uhvatile, pa ga zajedno s drugim ubile u Sanskom Mostu.
Iz Bosanskog Milanovca je na kuluku bio 51 ovjek, dok je iz Dabra,
Husimovaca i jo nekih sela vea grupa ljudi radila na cesti u Husimovcima
sve do 30. jula.
Ustake vlasti nisu upuivale nove pozive, niti su slale patrole po kuluare-obveznike koji se nisu odazvali na kuluk, iako je takvih bio prilino
velik broj.
U danima masovnog hapenja nevinih ljudi Sanskog Mosta, koje je po
elo 27. jula, ustae nisu uspjele da uhapse vei broj kuluara, jer su mla
dii ili pobjegli, ili tih dana nisu dolazili na rad, ili su ih pojedini cestari
pustili da odu kuama.
Premda nisu znali da je poelo masovno hapenje, uzbueni hipenjem
talaca, kuluari iz Brdara, Devara, Koprivne i okolnih sela bili su spremni
da bjee ako im zaprijeti kakva opasnost. Zato je veina njih kada su uli
buku motorizacije od Prijedora prema Sanskom Mostu pobjegli s ceste u
oblinju umu i preacem dola do svojih kua. Uzalud je cestar za njima
vikao da ne idu jer jo nije vrijeme da prestane rad; oni su se razbjeali i
vie nisu dolazili na rad, zabiljeio je Milan Ini svoje sjeanje na taj
dan.5
3
4
5

Pismo Mie Doenovia autoru, 30. avgusta 1975. godine.


Kazivanje Nedeljka Bilbije autoru, 19. avgusta 1978. godine.
Milan Ini: Ustaki teror u Starom Majdanu i okolini, Podgrme u NOB, knji
ga 1, str. 481.

80

Na cesti u Podvidai cestara Nikolu Maretia je zamijenio Safet Dafi iz Starog Majdana. On je odmah po preuzimanju dunosti traio od om
ladinca Danila Radakovia da mu donese penice, s tim da e ju platiti kada
primi platu. Radakovi mu je 27. jula donio vreu penice.
U Tomini je na kuluku bilo oko 200 ljudi, ali su neki uspjeli pobjei
kada su ugledali da prema njima ide grupa ustaa.
Kuluari iz Bosanskog Milanovca su skoro svi pobjegli kada su ugle
dah da ustae idu prema njima i oni su uhvatili samo Stevana Dimia urevog, Milana Stojanovia urevog i Ostoju Veselinovia Vujinog, odveli
ih u Sanski Most i tamo pobili.7
Primjeri spasavanja kuluara na prisilnom radu bili su oblici oitog
otpora okupatoru i izraavanje nezadovoljstva zbog zlodjela domaih izdaj
nika.

Sutradan- 28. jula, vodio se zanimljiv razgovor izmeu cestara Dafia i Rada
kovia. Dafi je pozvao Radakovia i rekao mu (slobodnija interpretacija)
Sjedni, neto bih te pitao. ta misli ti o ovoj situaciji?
Pa, gospodin Marii, raniji cestar, priao je da je Njemaka zauzela mnogo
Rusije i da e zauzeti i Englesku! odgovorio je Radakovi.
Zna ta, vrijeme je takvo: danas ja treba da pomognem tebi, a sutra e
moda trebati da ti pomogne meni. Danas ti nemoj da radi. Ako naie
nadzornik, onda izai, a ako bi naila motorizacija, onda nemoj izlaziti iz
ume! Kao napomena 1.
7 Izjava Obrada Stupara autoru, maja 1975. godine.

i Srez S. Most

NOB

81

3. MASOVNA HAPENJA I UBIJANJA


Hapenje pojedinaca ustae su na sanskom srezu poele ve prvih dana
jula. Tada su dvojica ustaa iz Donjeg Kamengrada dola u jedan mlin na
Bliji, gdje su zatekla Jovu, Milana i Adama Veselinovia iz Bosanskog Mi
lanovca i bez ikakvog razloga ih uhapsili i otjerali u Sanski Most, i tu su
strpani u zatvor. Odavde su, kako se kasnije saznalo, otjerani u koncentra
cioni logor u Jasenovcu, gdje su ubijeni. Osim njih trojice, iz Bosanskog
Milanovca su u julu izgubili ivote i ukan Dimi i Marko Veselinovi. Oni
su bili na lijeenju u Banjaluci u bolnici i ustae su ih iz bolnice odvele i
ubile. Meutim, sve su to jo uvijek bila pojedinana hapenja i odvoenja
ljudi. Veliko hapenje Srba, a djelomino i Jevreja, poelo je u nedjelju 27.
jula, rano izjutra, prvo u Sanskom Mostu, da bi ubrzo zahvatilo i druga na
selja: sjedita optina i velik broj sela sanskog sreza.
Ustae su u Sanskom Mostu meu prvima uhapsile Stojanku Miljatovi, petnaestogodinju gimnazijalku i zatvorile je u uionicu Osnovne kole
u parku, kraj zgrade Sreza, gdje je zatekla samo dvojicu uhapenika. Pred
kolskom zgradom su stajala dva civila sa sjekirama. U toku dana stiglo je
tu jo nekoliko ljudi.8 Meutim, masovno hapenje je uslijedilo tek sutra
dan, kada su mnogi seljaci doli na pijacu u grad i ne slutei ta e ih snai.
Seljake su kupili po pijaci, po ulicama, kavanama i gostionicama i dovodili
u Osnovnu kolu, pretvorenu u zatvor, ili u itni magacin na itnoj pijaci,
ili u Zandarmerijsku stanicu. Toga dana ustae su hapsile Srbe i u Starom
Majdanu i u nekim selima u okolini Sanskog Mosta i Starog Majdana.
U nedjelju popodne neki mladi na biciklu stigao je iz Sanskog Mosta
u Luci-Palanku. Ustae su ga poslale sa spiskom Srba koje treba pohapsiti
u lucipalanskoj optini.9 Kako je u ovoj optini skoro sve stanovnitvo srp
sko, optinski slubenici su jo uvijek bili Srbi. Rade Divjak i Drago Marjanovi su otvorili pismo i vidjeli ta u naredbi pie, proitali spisak ljudi
koje je trebalo pohapsiti i obavijestili mnoge s tog spiska da bjee i da se
sakriju, to su ovi i uinili. Te nedjelje poslije podne Stevo Karaka i Stevo
ulibrk su doli u Luci-Palanku da uju ta ima novog i zatekli se kod
Ilije Inia kada je pred njegovu kuu dotrao Slavko Njegovan i rekao im
da bjee kud znaju jer e ustae noas kupiti sve ljude u palanakoj optini.
Tada su se Ilija Ini, Stevo Karaka, Stevo ulibrk i mnogi drugi razili
po okolnim selima i obavjetavali ljude da se kriju i ne javljaju na andarmske ili ustake pozive. Zahvaljujui svemu tome andarmi su uspjeli
da uhvate jedino Gojka Majkia i Branka Vukainovia, pristava sreske is*
8

Pribiljeke o kazivanju Stojanke Miljatovi Erceg, nosioca Partizanske spome


nice 1941, autoru, 19. novembra 1973. godine.
Pribiljeka o kazivanju Steve ulibrka, nosioca Partizanske spomenice 1941v
autoru, 5. septembra 1963. godine.

82

postave, rodom iz Srbije.1 Gojko Majk je bio komunista i krio se tih dana,
ali nije znao za ustanak u Drvaru. Doao je kui u Luci-Palanku i legao da
spava. andarmi su ga uhvatili u krevetu, vezali i odveli u zatvor, te skupa
s Brankom Vukainoviem 28. jula sproveli u Sanski Most, zatvorili u zgra
du Osnovne okle i kasnije obojicu ubili.
Od 28. do 31. jula (ponedjeljak-etvrtak) ustae su hapsile odrasle Sr
be, pa i omladince, koji su iz okoline dolazili u grad. Hapenje svih odraslih
Srba Sanjana poelo je 1. avgusta. Ustae i policajci, rasporeeni u grupe
od tri-etiri ovjeka, ili su od kue do kue, pozivali domaine i ostale od
rasle mukarce Srbe i odvodili ih: neke u itni magacin, neke u Osnovnu
kolu ili Zandarmerijsku stanicu, a neke i u sreski zatvor (podrum zgrade
Sreza). Uhapsli su i nekoliko Jevreja. Jedino se Boko Marinkovi, Milan
Miuka Miljevi i Veselin Veso Basic nisu htjeli odazvati pozivu ustaa i po
licajaca. Marinkovia su komije Muslimani sakrili, a Miljevi i Bai su
se sakrili u svojim kuama. Njih trojica su bili jedini odrasli Srbi Sanjani
koji tog dana nisu bili uhapeni. U zgradi mekteba i u dotadanjem zatvoru
bio je zatvoren i vei broj seljaka iz okolnih sela koji su bili uhapeni kao
taoci. U vrijeme pokolja i oni su svi pobijeni.

itni magacin u Sanskom Mostu, koji su ustae pretvorile u zatvor i muilite


nevinih ljudi (sadanji snimak).
Tridesetog jula ustae su uhapsile grupu ljudi iz Hrasta, zaseoka Zdene, i iz Djedovae i veinu pobile sjekirama i koljem ispod groblja zvanog
Magarica. Spasili su se samo petorica: Ljubo Vuki i Milan, Sava, Mirko i
10

U Luci-Palanci je pred rat organize van a Sreska ispostava i za njenog pristava


je doao Srbijanac Branko Vukainovi, koji se zadrao u Palanci i poslije aprilskog rata 1941. godine

83

Ljubo urevi. Kada su se premlaeni nekako dovukli svojim kuama nali


su ih puste. Poto su pobile pohapene seljake, ustae su preostale lanove
njihovih domainstava istjerale iz zaseoka Hrast. Ili su od kue do kue
nareujui lanovima porodica da odmah isele kud god znaju. ene, djeca
i poneki djeak po tovarili su tada najnunije stvari u kola i krenuli prema
sreditu sela Zdene, a neki prema aplju, gdje su imali rodbine. Prolazei
kroz Sanski Most, naili su na ulice prezakrene izbjeglicama iz sela koja
su tog jutra bila zahvaena ustankom. Na sve strane su bili ljudi, ene, dje
ca, kola, konji i stoka. Izbjeglice su tek stizale u grad i nisu znale ni kuda
e, ni ta e.

SVJEDOANSTVA PREIVJELIH RTAVA


USTASKI ZLOINI U SANSKOM MOSTU
Nekolicina uhapenih se spasila iz ustakog zatvora ili sa strijeljanja.
Njihova kazivanja i kazivanja mjetana o zloinima ustaa u Sanskom Mo
stu i nekim okolnim selima stravina su svjedoanstva o danima kada su
zlonci i ubice harali po Sanskom Mostu.
Stojanka Miljatovi Erceg je jedna od rijetkih svjedoka koji su tih da
na bili u ustakim zatvorima, a ostali ivi. Njena sestra Slavca je bila vrlo
aktivna skojevka, ali je, uz pomo dr Mladena Stojanovia, pobjegla iz Pri
jedora u Beograd. Ustae su umjesto nje uhapsile petnaestogodinju Stojanku. Uhapsio ju je policajac Ibrahim Nali.11 U razredu Osnovne kole,
gdje ju je policajac doveo, zatekla je samo dvojicu ljudi, ali su ubrzo poeli
pristizati i ostali uhapenici, meu kojima i omladinci Obrad Lazi, Nedeljko
ule Milievi, Lolo Atijas i njegov brat Puba i Slobodan Tonti, zatim tr
govac Jovo Milinkovi, Ilija Pratalo i drugi. Stojanka je bila jedino ensko
meu 5060 uhapenih mukaraca. Njen otac je uspio da dobije dozvolu da
ona po danu bude u tom zatvoru, a nou da ide na spavanje svojoj kui.
Ali ve 30. jula uvee, na dan kada je ustanak buknuo i na sanskom srezu,
vie nije mogla ii kui, pa je i ona ostala meu tolikim mukarcima. Do
etvrtka su dozvoljavali da se donosi hrana u zatvor, jer ustae nisu uhape
nim nita davale za jelo, a najvei broj ih je leao na golom podu. U meu
vremenu su se punile i ostale uionice i podrumi. Kada su uhapeni Kljevani, neki od njih su dovedeni u ovu uionicu u kojoj se okupilo 59 muka
raca, Stojanka je bila ezdeseta.
Dan-dva po hapenju ustae su poele da na razne naine teroriu, mu
e i zlostavljaju uhapene. Neki pijani ustaa s tri zvjezdice na kapi i s njim
u Sanskom Mostu poznati depar Huse Muhi, ustaa, amarao je Zdenjane,
a onda im naredio da jedan drugog amaraju i da se meusobno tuku. Us
taa Huse je potom izuo svoju cipelu i njom tuko Zdenjane, kojih je bilo
dvadesetak u ovoj uionici. Poslije toga upadale su ustae u ovu uionicu i
kundacima tukle koga su stigle. Jedino su Stojanki dozvolili da ode do buna
>i Ibrahim Nali je 22. oktobra 1943. godine ubijen u svojoj bai, gdje se krio od
partizana kada su ovi oslobodili Sanski Most.

ra u dvorite, da nakvasi krpe i njima oblae rane onim koji su najvie


tueni.
Dva-tri dana su dozvoljavali da se ode do nunika u dvoritu, dok su
oko kole strau drala samo dva-tri civila, ustae. Ali od 30. jula uhapenim
nisu dozvoljavali izlazak u dvorite, pa su nudu vrili u kolskom hodniku.
Ubrzo se hodnik toliko zagadio da je bilo nesnosno i u uionicama. Zbog
tog smrada ni ustae nisu drale strau u hodniku, ve oko zgrade, jedino
to su upadale u uionice i tukle zatvorene. Od srijede umjesto civila-ustaa strau su oko kole drale ustae u uniformi. Tada su daskama zakovali
prozore na koli. Tog dana su u ovaj razred doli Martin Macan, predsjed
nik Kotarskog suda i optinski biljenik s grupom ustaa. Naredili su uhap
enim da se postroje u dva reda, pa su jedan po jedan prilazili stolu. Ka
zivali su svoje ime i prezime, koliko imaju godina i zanimanje. Biljenik je
sve te podatke unosio u jedan spisak12 i samo utao, dok je Macan nervozno
hodao, krio ruke i govorio da on nita ne zna.
Naredni dan su svi uhapeni iz kole izali u dvorite, gdje ih se oku
pilo vie stotina. Osim manje grupe Jevreja, svi su bili Srbi, a oko njih nao
ruane ustae. Tada je doao Ivica Simeon, kotarski predstojnik i uhape
nim rekao da ne pokuavaju bjeati, da su pod njegovom zatitom i da im
se nita nee dogoditi. Poslije toga su vraeni u uionice i podrume, prema
tome gdje je ko dotad bio zatvoren. Mnogi su povjerovali rijeima kotarskog
predstojnika da im nita nee biti. Jedni su predlagali da je najbolje prei
na katoliku vjeru, ali su mlai bili za to da se bjei. Tada su u uonice
ponovo dole ustae, nasred prostorije stavili bijeli araf i traili da uhap
eni predaju prstenje, satove, fotografije i sve drugo to imaju kod sebe.
Od srijede ustae nisu dozvoljavale ni da se hrana uhapenim donosi od ku
e. Mada su gladovali, nikom i nije bilo do hrane.
U ovu uionicu, po sjeanju Stojanke Miljatovi, ve u ponedjeljak 28,
ili utorak 29. jula, ustae su dovele premlaene i svezane Gojka Majkia i
Branka Vukainovia, uhvaene u Luci-Palanci. I njima je Stojanka rane
previjala i stavljala mokru krpu. Gojko Majki je itavo vrijeme samo utao,
ni rijei nije progovorio dok je bio u zatvoru.
Drugog avgusta popodne grupa ustaa sa spiskom prozvala je oko 30
ljudi, rekli su im da idu na stanicu tovariti eer i brano. U dvoritu su ili
povezali i odmah poeli tui, da su neki s mukom koraali. Umjesto na sta
nicu odveli su ih na unjar i tamo pobili, to ostali uhapeni tada nisu
znali.
Stojanka Miljatovi je tek tog dana poslijepodne osloboena zatvora,
uz pomo ustakog agenta Huseina Dananovia iz Kijeva, koji je ranije ra
dio u magazinu njenog oca. Kada se spremala da izae iz uionice-zatvora,
neki uhapenici su joj saoptavali poruke svojim porodicama. U kolskom
dvoritu ustae su Stojanki naredili da se svaki dan javlja u Ustaki stan
(komandu ustakog logora), prijetei joj ponovnim zatvorom. Potom su iz
zatvora puteni i omladinci Nedeljko ule Milievi i Slobodan Tonti, a svi
ostali su narednih dana strijeljani. Jo dok je ila svojoj kui, Stojanka je
od jedne kominice saznala da su ustae dan ranije ubile i njenog oca.1*
18 Spiskovi
ls

nisu pronaeni.
Kazivanje Stojanke Miljatovi Erceg autoru, 19. novembra 1973. godine.

85

Pero Vidakovi Perican, zaposlen u Optini u Sanskom Mostu, bio je


takoe uhapen u nedjelju popodne. Jedan policajac i trojica ustaa ili su
od kue do kue, traili odrasle Srbe i odvodili ih u kolu, ili u itni magacin. Tako su uhapsili Nikolu Opalia, Kalinia, Vidakovia i jo neke. Uhap
sili su i krojaa Peru Zubera i Jovu Vojvodia iako su ve bili preli na ka
toliku vjeru. Njih su odveli u itni magacin na pijaci. Ustae su saznale
da se kod Ruice tefani, Dalmatinke, Hrvatice, krije potar Ilija Sakradija, provalili su kundacima vrata i uhapsili i Iliju i Ruicu i doveli ih u
itni magacin. Na ulazu u ovaj zatvor ustae su oduzimale satove, prstenje,
pare. Pero Vidakovi je od kue ponio tanu s novcem prikupljenog optinskog poreza, pa je ustaama rekao ta nosi i ije je, ali nije htio da im pre
da. U velikoj prostoriji itnog magacina ustae su na jednu stranu stjerale
uhapene seljake, a na drugu ljude dotjerane iz grada. Trojica ustaa su
tapovima tukla redom po leima, a pukom upirali u glavu, prijetili. Je
dan od njih je bio Kljako,14 a dvojica su bila ustae iz Hercegovine. Uhap
enu Ruicu tefani su uputili na tavan, gdje je bila sama, jer jo nisu bile
dotjerane uhapene ene. Tada je u ovaj zatvor doao policajac Salih Kurumovi, kojeg je poslao predsjednik Optine Himzo Pai Rei da dovede
Pericana s parama. Optinski podvornik Muharem Alagi je Pericana odveo
na tavan Optine, koja je bila kraj samog mosta na rijeci Sani. Tu skriven
Perican je proveo sve stravine dane, sluao kako cestom i preko mosta pro
laze grupe ljudi koje su ustae gonile i usput tukle. A kada je nareeno da
se prekine dalje ubijanje nedunih ljudi, Perican je samo u arapama, kao
u bunilu, preao most i doao kui, i dalje nosei tanu s parama, koje je
predao tek petnaestak dana kasnije.15
Antu Marijana, jednog od prvaka Hrvatske seljake stranke (HSS) u
sanskom srezu, ustae su prvi put uhapsile i zatvorile s grupom naprednih
omladinaca krajem juna 1941. godine. Po nareenju ustakog logornika Mile
Ljevara, prvog avgusta ga je ponovo uhapsio u Sasini ustaa Pajo ali.
Sproveli su ga u Sanski Most i zatvorili u zgradu Osnovne kole. Nou 3. na
4. avgusta, oko dva sata poslije ponoi, poveli su ga s grupom uhapenih
Srba na strijeljanje. Jedan od ustaa Sanjana ga je prepoznao i obavijestio
pretpostavljenog starjeinu satnika da je meu Srbima i jedan Hrvat. Sat
nik je tada priao Anti Marijanu i pitao ga da li je Hrvat, to je ovaj potvr
dio, zatim da li je katolik, to je Ante takode potvrdio. Zatim je satnik tra
io da se Ante prekrsti, oita Oena Zdravo Marijo i Slava ocu to
je on sve izgovorio. Iznenaen satnik ga je potom pitao ko ga je zatvorio
i zato. Ante je odgovorio da je on prvak HSS, da je svojevremeno osnovao
seljake zadruge u Staroj Rijeci i Sasini i da su trgovci rekli da e mu se
kad tad osvetiti zbog toga. I neko od prisutnih je potvrdio da je Ante Mari
jan katolik, pa je satnik naredio da se vrati u zatvor. U zatvoru su ga dr
ali nedjelju dana i za to vrijeme nekoliko puta ga vodili na strijeljanje i
vraali, da bi ga sedmi ih osmi dan pustili iz zatvora.16

14

Ovog ustau iz 4. ustake jurine satnije, zvane i delatska satnija, ljudi su


prozvali Kljakom jer nije imao etiri prsta na jednoj ruci, a nisu mu znali ni
imena ni prezimena.
15 Kazivanje Pere Vidakovia Pericana autoru, decembra 1975. godine.
16 Kazivanje Ante Marijana autoru, decembra 1973. godine.

86

VEINA ODRASLIH KUEVANA JE POUBIJANA


Srpsko stanovnitvo Kljevaca doivjelo je krajem jula tragediju kao ni
jedno drugo selo sanskog sreza.17 Selo je u to vrijeme imalo oko 3.400 sta
novnika: Srba oko 300 porodica s blizu 2000 lanova. Hrvata oko 120 porodi
ca sa oko 840 lanova i Muslimana oko 80 porodica s 560 lanova domainst
va. Do rata se u Kljevcima ivjelo u slozi, meusobnom potovanju i uvaa
vanju, bez razmirica, trzavica ili svaa. Ali poslije kapitulacije Jugoslavije i
stvaranja tzv. Nezavisne Drave Hrvatske, u selu su se aktivirali kao ustae
Mile Jurii, Mile Tadi Ivankovi, Ibro Kenjar, Petar Juri i jo neki. Iz
dana u dan su se ponaali sve grublje i bahatije prema srpskom stanovnit
vu. Dvadeset i osmog jula pozvali su oko ezdeset uglednih Srba Kljevana,
naredivi im da svaki donese od kue po dvije-tri daske na dabarski most,
jer e se tamo praviti straara za ustaku strau, koja e uvati eljezniki
most. Kad su oko podne ljudi stigli s daskama, a poneki je ponio i eksere i
alat, ustae su ih odmah svezale i sprovele u Sanski Most, gdje su svi pou
bijani osim Sergija Veselinovia i njegovog sina Luke. Njega su u zatvoru
pretukli, a zatim pustili sa sinom jer je imao neka austrougarska odlikova
nja iz prvog svjetskog rata.
Rano ujutro navedenog dana ustae su uhapsile jo 45 ljudi i zatvorile
ih u podrum Gojka Ivankovia na Beginoj glavici. Tu su ih drali i narednu
no, tukli i nagovarali da preu na katoliku vjeru, jer samo tako mogu os
tati kod svojih kua; u protivnom moraju da se sele u Srbiju ili Rusiju. Sa
sobom nee moi nita ponijeti, a njihova imanja pripae onima koji ostanu
U selu. Neki su pod muenjem pristali da preu na katoliku vjeru, pa su
svi uhapeni puteni kuama da u roku od tri dana o svemu promisle i od
lue ta namjeravaju uiniti.
Posljednjeg dana jula ustae su naredile iseljenje hrvatskog i musli
manskog stanovnitva Kljevaca. Sproveli su ih u Vrhpolje, govorei im da
se u Kljevcima otvara fronta jer sa juga, od Drvara idu Englezi, a od San
skog Mosta nastupa njemaka artiljerija koja e tui po selu, pa zato tu ne
smije niko biti. U selu je ostalo samo srpsko stanovnitvo. Iako jako uzne
mireni i u velikom strahu, niko od Srba nije ni pomiljao da napusti svoj
rodni dom. Dva dana kasnije sve srpsko stanovnitvo se nalazilo kod svojih
kua. Nije se radilo jer je bio praznik, Ilindan. Oko deset sati prije podne
ustae su zale po selu i istjerivale ljude, ene i djecu iz kua, tjerajui ih
?atim u koloni od zaseoka do zaseoka prema Vrhpolju, stalno ih pourujui
jer se tu otvara front protiv Engleza. Nikola Karanovi je zamolio dvo
jicu ustaa da on ostane kod svoje kue, pa makar na svom ognjitu po
ginuo. Nisu mu to dozvolili. Ljudi, ene i djeca su utravali u kuu i na
brzinu navlaili na sebe i po vie odjevnih predmeta, ene po nekoliko su
kanja, a mukarci gaa i hlaa. Samo iz porodica Karanovia i Zmijanjaca
bilo je tog dana protjerano 180 lanova, a iz itavih Kljevaca ukupno oko
!7 Kazivanje boraca Mjesne organizacije SUBNOR Kljevci autoru, 20. juna 1975.
godine.
Kazivanje Duana Kovaevia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 29.
juna 1975. godine.
Izjava ure Karanovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 29. juna
1975. godine.

87

1700 dua. Istjerivanje iz kua i tjeranje iz sela samo je mali broj porodica
i odraslih mukaraca uspio izbjei. Petar Savanovi je ispred ustaa trao
od kue do kue viui ljudima:

Bjete, narode, u umu! Zaratila je Rusija! Sa nama su Englezi. Ne


vjerujte ustaama, oni e vas pobiti!
Posluao ga je mali broj ljudi i porodica, sklonivi se tada u umu.
Sve ostale su dotjerali na eljezniku stanicu Vrhpolje, gdje je ve bilo ne
koliko hiljada ljudi, ena i djece iz Kasapnica, Tornine, aplja i drugih ob
linjih sanskih i kljukih sela. Gomila preplaenih ljudi, ena i djece je bila
zbijena uz rijeku Sanu, dok su okol na breuljcima bili rasporeeni ustae
i andarmi s pukama i mitraljezima. Nekolicina Hrvata je pokuala da
spasi svoga komiju trgovca Manu Dobrijevia, pa su ga odveli u Vrhpolje,
gdje su oni bili iseljeni. Ustae su to saznale i poslale patrolu, koja je pro
nala i dovela Dobrijevia. Ustae su mu pred masom saoptile da je zbog
prevare ustake vlasti osuen na smrt i da e odmah biti strijeljan, pa neka
kae posljednju rije. Mane Dobrijevi je poeo neto da vie, ali ga je us
taki rafal presjekao. Pao je mrtav pred izbezumljenom masom protjeranog
naroda. Poslije toga je nastao nevieni masakr i divljanje ustaa kakvo niko od tih uhapenih ljudi nije oekivao. Trojica ustaa su traila Nikolu
Karanovia, koji je u selu elio ostati pa ma ta mu se dogodilo, nali ga
s ostalim lanovima porodica Karanovia i odmah ga poeli tui kundacima.
Nikola je izmicao kroz narod, ustae ga sustizale, ali se on branio. Kada nije
mogao prei ogradu, snano je odgurnuo dvojicu ustaa, bacio ih na zemlju
i pao po njima, ali ga je trei ustaa s tri metka ubio, a ona dvojica su se
ispod njega izvukla. Tog momenta je otpoela strahovita puana i mitralje
ska paljba sa svih strana u masu na poljani. Narod je poeo bjeati na sve
strane. Oni koji su bjeali prema Hrustovu i Kljevcima, bili su pokoeni
mitraljeskim rafalima s okolnih brda. Mnogi su trali ka eljeznikoj kom
poziciji koja je pristigla po transport protjeranih. Mnogi su poginuli u tom
bezglavom tranju, a neki u samim vagonima, meu kojima i omladinac
Jovan Karanovi, posluitelj u kljevakoj koli.
U zatvorenim i otvorenim vagonima voza bilo je mnogo mrtvih i ra
njenih. Oko etiri sata poslije podne voz prepun protjeranih ljudi, ena i
djece iz Kljevaca krenuo je za Sanski Most, gdje je ubrzo stigao. Poto je u
zatvorenim vagonima bilo previe uhapenih, neke ene i djeca su se poguili. Ljudi su psovali ustae i vikali da otvore vrata, pa makar ih odmah po
bili. Tek oko est sati poslije podne ustae su otvorile vrata i narod je jur
nuo iz vagona.18 U tom momentu je nad Sanskim Mostom kruio jedan avi
on bregej i bacao letke.19 Da bi smirili uzrujani narod, ustae su vikale da
vie nema ubijanja kako bi lake kroz grad do zatvora sproveli sve uhapene
Kljevane. Potom su postrojili uhapene i poveli prema itnom magacinu.
Jo u Vrhpolju je bio teko ranjen Milan Karanovi, koga su iz vagona kroz
grad vodili njegova ena i braa Marko i uro. Kada su stigli na most preko
18 Izjava
19

ure Karanovia autoru, 29. juna 1975. godine.


Sjeanje ure Karanovia potvruje i izvjetaj to ga je podnio domobranski
avijatiar koji je tog dana, 2. avgusta, letio nad ovim podrujem i u kome,
izmeu ostalog, stoji da su sela Pobraje, Doenovi i Bojani u plamenu i da
je u Sanskom Mostu, na lijevoj obali Sane, jedna kolona, oko 100 ljudi sa bije
lim oznakama u graanskim odijelima sprovoena u jedno dvorite, gdje s
nalazila vea grupa ljudi; Arhiv VII, Fond NDH, k.5, br. reg. 11/2.

88

rijeke Sane, Milan nije vie mogao ii, niti ga ovi nositi, pa je traio da ga
spuste na plonik. Naiao je neki ustaa i Milana udario nogom po glavi
nareujui mu da ide dalje. Milan mu je odgovorio da ne moe, a ustaa je
tada ispalio dva metka u njega i potom naredio ostalim da ga bace s mosta
u vodu, to su ovi morali uiniti. Veliki dio uhapenih ljudi, ena i djece iz
Kljevaca ustae su dotjerale u itni magacin. ene i djecu do dvanaest go
dina odvojili su lijevo od ulaznih vrata, a mukarce desno. Odmah su ustae
poele muiti uhapene. U zatvor su unijeli dvije kante, ali prazne, i ko god
bi priao da se napi je, mislei da je u njima voda, ustae su ga tukle pu
kom po leima i glavi. Tako su ubili i Radu Karanovia. Uvee isti dan su
naredili da se ene i djeca popnu na tavan, u potkrovlje magacina. Meu
djecu ispod dvanaest godina ugurao se i etrnaestogodinjak uro Karanovi i uz pomo majke i sestre sakrio pod neke krvave arafe. Za to vrijeme
ustae su nastavile zlostavljati uhapene i odvoditi grupe na unjar ili Alagia polje gdje su ih ubijali. uro Karanovi je tada obukao ensku suknju,
bluzu i bou. Naredni dan oko devet ili deset sati ustae su saoptile da
ene i djeca idu kui, prijetei da e svakog ubiti ko bude kukao ili pla
kao. Po izlasku u dvorite uro se probio do taraba, a onda ih preskoio
i poeo bjeati. Ustae su to opazile i za njim ispalile nekoliko metaka, ali
ga nisu pogodile, pa je on uspio da zamakne u kukuruze, zbaci sa sebe en
sku odjeu i pobjegne u svoje Kljevce, gdje se krio petnaestak dana, dok
nije obustavljen masovni pokolj Srba.20
I druge grupe su bile toga ili narednog dana dovoene u Sanski Most
i u koli, ili itnom magazinu muene, pa potom ubijane. Mnogi su ubijam
ve u Vrhpolju, odnosno na putu do Sanskog Mosta.
Stravina su bila muenja i stradanja Kljevana, ali ne samo njih, koji
su na prevaru doli na most na Dabru, a potom bili uhapeni i strpani u
jedan od zatvora u Sanskom Mostu. Sergije Veselinovi, jedini ivi svjedok,
ubrzo po povratku je umro od posljedica muenja u zatvoru. Svojim prija
teljima je ispriao neke pojedinosti tih muenja. Ustae su toliko muile i
mlatile Todu Mudrinia da mu je jetra odvaljena, a Vuji Kovaeviu je od
batina i udaraca jedno oko iskoilo.
Prema nekim podacima ustae su ubile 361 stanovnika, ali je ovaj broj
vei, a meu njima je bilo i mukaraca, i ena, i djece i staraca.

ISTREBUENJE NEDUNIH LJUDI APLJA, LUANA I KASAPNICE


Nedovoljno obavijeteni o dogaajima u Sanskom Mostu, stanovnici
aplja i Luana su lako pali u ustaki zatvor. Uz to su pojedine ustae pla
ile seljake raznim glasinama o dolasku njemake vojske, savjetujui sta
novnicima aplja da se stave pod ustaku zatitu. Tako je ustaa Mehmed
Kazi govorio kako njemaka vojska ide frontalno od Banjaluke prema San
skom Mostu i da e ubiti svakog koga nae kod kue. Savjetovao im je da
se skupe kod kue trgovca Huse Reia, predsjednika Optine u Tomini,
brata Himze Paia Reia. Iz aplja i Luana ustae su pokupile sve Srbe
od petnaest godina navie, pa ak i starce. Tako su Iliju i Jeftu iia, oba
iz aplja, koji zbog starosti i iznemoalosti nisu mogli pjeaiti, strpali u
2

Kao i napomena 18.

89

vie kola i odvezli na mjesto strijeljanja. Povorka za povorkom seljaka iz


aplja i Luana se kretala prema Reievom duanu i magazi, gdje su neke
grupe stigle 1. avgusta uvee. Tu su ih ustae odmah zatvarale u magazu.
Mehmed Kazi je tada ponovo doao meu uhapene seljake i rekao im da
e svi ii u Srbiju, te da svaki moe u Reievom duanu kupiti to eli.
Neki koji su imali novaca, to su i uinili. Ve 2. avgusta uvee ustae su iz
magaze izvodile jednog po jednog seljaka, vezali ih konopcima uzetim iz
Reievog duana, po dvanaest zajedno i tjerale do bara zvanih egar i na
Capljanske bare.21 Prije nego to su ih potjerali s ceste u bare, neki od us
taa je viknuo da se krene najkraim putem u Rusiju. Gojko Ljuboja je
uspio da se odvee i na taj povik poeo da bjei. Ustae su pucale za njim,
ali je on uspio pobjei. Tada su ostale uhapene natjerali da legnu potrbuke
u bare, pa su meu njih bacali rune bombe, a potom su provjeravali da
li je ko ostao iv, pa su u njega pucali, ili ga dokrajili koljem i sjekirama.
Meu 8090 ljudi ubijenih na ovom stratitu ostali su ivi samo Marko
urevi, Vid Kaji, Niko Jovani, Nikola Trivi, Vlado Cii i uro Buri,
koji su se pritajili meu ubijenima i nou pobjegli. Ustae su primijetile
njihovo bjeanje i zapucale, ali su oni pod okriljem noi uspjeli pobjei.
Aleksa urevi, Markov otac, takoe je preivio strijeljanje. Bio je
samo lake ranjen u prst, ali je konopcem bio vrsto vezan za ubijene i nije
uspio da se odvee. Svu no je sjedio meu pobijenim ljudima i puio. Kada
su ustae ujutro dole da pokopaju pobijene seljake, nali su Aleksu gdje
sjedi pui. Molio je ustae da ga puste, jer nije nita kriv, ali ga je jedan
od njih trnokopom udario po glavi i usmrtio, psujui mu kralja Petra.22
Ustae su tih dana slale seljacima pozive da se jave vlastima radi di
obe kave i eera, kojih tada nije bilo u slobodnoj prodaji; nekima su opet
poruivali da dou i ponesu hranu jer e ii u Srbiju i tome slino. U Dabar
su poslali oko 700 pozva, ali se niko nije odazvao. Meutim, iz nekih drugih
sela ljudi su se odazvali i ili u Sanski Most. Mnoge od njih koji su prolazili
kroz aplje ustae su zaustavljale kod Reia duana, na Kumalia strani23
i kod Capljanskih bara i zatvarali u Reia magazu, jer su zatvori u Sanskom
Mostu ve bili prepuni. Svi ovi zatvorenici su mueni glau i eu, a neki
su toliko bili premlaeni da se nisu mogli kretati.
Ustae nisu imale dovoljno snaga da svugdje stignu, a naroito u uda
ljenija sela, pa su tako Tramonja, Kozica i Hazii ostali poteeni. Vijesti
o ustakim pokoljima natjerale su veinu srpskog stanovnitva aplja, Lu
ana, Tornine, Kruhara i Kijeva da prebjegne u umu oko Tramonje i Ko
zice. Tek kada su ustae prekinule masovna ubijanja, vei dio seljaka izbjeglih iz tih sela vratio se kuama.
Selo Kasapnice je bilo
skog stanovnitva. estorica
jat aki postao je ustaki
nicama pohvatale skoro sve
su se trojica spasila. Ostali
21

naseljeno podjednakim brojem srpskog i hrvat


Hrvata su otila u ustae, i jedan od njih, Mitabornik vrhpoljske Optine. Ustae su u Kasapodrasle mukarce Srbe. Od njih ezdeset samo
su uhapeni i pobijem ih u Vrhpolju, ili u San-

Capljanske bare se nalaze na sjevernoj ivici sela aplje, kod tzv. krive ceste.
Kazivanje Marka urevia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 1977.
godine.
23 Kumalia strana je naziv za predio gdje cesta kroz selo aplje pravi uspon pre
ma Sanskom Mostu.

22

90

skom Mostu. To je i bio razlog da su Kasapnice bile jedino selo u sanskom


srezu iz kojeg niko nije bio u partizanskim jedinicama. Kako je ve bio po
eo ustanak, hrvatske porodice su prebjegle iz Kasapnica u Sanski Most i
u neka susjedna sela, a srpske u Dabar i u Jelainovce.

STRADANJE PODLUANA
Treeg avgusta izjutra Husein Bei je s grupom ustaa iz Trnove pre
ao rijeku Sanu i doao u Brlog, donji dio Podluga. Odmah su poeli pri
kupljati odrasle mukarce Srbe, uz obrazloenje da moraju ii u Sanski
Most radi prelaska na katoliku vjeru. Govorili su ljudima da e im na taj
nain biti spaen i zagarantovan ivot i da e se za dva sata vratiti kuama.
Iako upozoravani od jednog Muslimana i njegovog sina, na opasnost
koja im prijeti, veina Podluana povjerovala je ustaama, svojim komijama, i njih 106 je krenulo u grad. S grupom Podluana su povedeni i Pero
Novakovi i Milo Doenovi, obojica iz Husimovaca. Shvaajui opasnost
koja im prijeti, Novakovi je predloio da napadnu i razoruaju ustae, ali
ostali to nisu prihvatili jer su se plaili da e im stradati porodice. Tada su
Novakovi i Doenovi iskoristili prvu priliku i pobjegli u Komarski lug.*4
Kad su stigli u Pobreje, Podluani su zatraili od trgovca Ibrahima
Kambera, zvanog Karak i njegovog sina Ibre da im prodaju duvana. Zabri
nuti za sudbinu Podluana, otac i sin Kamber su im svesrdno poeli davati
duvan, ali je naiao jedan ustaa i zbog toga snano udario Ibrahima Kam
bera, te je morao prekinuti prodaju, a ustae su uhapene potjerali dalje, u
Sanski Most. Dok su skretali prema itnom magazinu, Mile Radujko je isko
ristio guvu i preko dvorita Ante Kneevia pobjegao i vratio se u selo.
Grupu od 105 Podluana ustae su utjerale u zgradu itnog magazina i
odmah poele zlostavljati, utrkujui se meu sobom ko e da ih stranije
mui. Zatim su povezali konopcima grupu od dvadeest Podluana i poveli
ih na strijeljanje na Alagia polje.25 Kad su ih doveli nad iskopane rake,
Vojin uak se uspio odvezati i pobjei, mada su pucali za njim i ranili ga
u rame. Devetnaestoricu Podluana su poubijali. Istog dana s gubilita je
uspio da pobjegne i Jovan Starevi iz Krkojevaca.
Kasnije su ustae u itnom magazinu izdvojile sedmoricu mladih Pod
luana: Stolu Kneevia, Savana Adamovia, Mitra Novaka, Gojka Kuzmanovia, Peru Kojia, Todora Dragievia i Jovu orokala, kojeg je sa strijelja
nja spasio neki njegov poznanik iz Sasine, i pustili ih kuama, a ostale su
tog dana poubijali na Alagia polju.
Dok su pohvatane Podluane po grupama odvodili i ubijali, Latif Hasi se s grupom ustaa vratio u Podlug da bi pohapsio neke koje tog jutra
nisu pronali kod kua, i da bi pronaao i uhapsio odbjeglog uka. Kada
nisu pronali one koje su trail, enama i rodbini odvedenih su govorili da
e im muevi, odnosno sinovi i braa na rad u Rusiju, pa su traili novac koji
e im oni, navodno, odnijeti.
24

Komarski lug je naziv predjela sjeverno od Pobrijeja, uz put od Podluga pre


ma Pobrijeju.
25 Alagia polje se nalazi sjevernozapadno od Sanskog Mosta, na lijevoj obali Sane,
nasuprot sela ehovci.

UBIJANJE NEDUNIH LJUDI U STAROM MAJDANU


I OKOLNIM SELIMA
Istovremeno kad i u drugim optinama ustae su prile hapenju Srba
i u Starom Majdanu i okolnim selima: Podvidai, Koprivni, Suhai, Brdarima, Devaru, Otroj Luci i Rasavcima. Ustae iz Aliia su dotjerale seljake
iz Otre Luke, Koprivne i Rasavaca. Neke su jo usput pobili u njihovim se
lima. Veinu ostalih seljaka su dotjerala braa tipan, Vid i Dane Banovi
i Ivan orak, ustae iz Brdara i Began Suljanovi iz Halilova Brda. Tako je
Dane Banovi, naoruan vojnikom pukom, proao tog dana kroz Devar
i jo neka sela i saoptavao pojedinim uglednijim domainima da treba da
se odmah jave u Zandarmerijsku stanicu u Starom Majdanu, razgovarajui
s njima kao stari prijatelj i poznanik. Saoptio je to i uglednom seljaku,
opozicioneru reima u Kraljevini Jugoslaviji Ljupku Maliu, svom komiji
i prijatelju. Uz pozdrav Dobro jutro, Ljupko. Kako si, Ljupko? rekao mu
je da treba da doe u Majdan, i to odmah da se javi u Zandarmerijsku sta
nicu. Uvjeravajui ga da se nema ega bojati, dodao je: Nema tu nieg!
Treba da se popiu vieniji ljudi. Nemoj da se plai! Zatim se Banovi
raspitivao i za Ljupkovog sina Dragu, studenta, koji se bio sakrio. Majka
je, po sinovljevom savjetu, rekla Banoviu da je Drago preao na katoliku
vjeru, to nije bilo tano, i da je otiao u Zagreb da trai zaposlenje. Kada
je ustaa otiao Drago je savjetovao oca da ne ide u Majdan, podsjeajui
ga na majski proglas CK KPJ, koji mu je desetak dana ranije dao da proita.
Meutim, otac mu je odgovorio da zna ta je vlast, da se vlast mora poto
vati, da e ii zbog imanja, zbog djece, jer ako on ne ode, ustae e sve po
paliti.26 I tada je Ljupko Mali otiao u Stari Majdan. Zadrali su ga u zat
voru i ubili zajedno s drugom grupom uhapenih, koji su strijeljani na Tros
ki, nedaleko od Starog Majdana.
Prilikom hapenja ustae su ucjenjivale porodice iji su lanovi pob
jegli od kua. Preko 150 pohapenih u Starom Majdanu i navedenim selima
ustae su zatvorile u kolu i podrum Zandarmerjske stanice u Starom Maj
danu. Zatvorske prostorije su bile isuvie male za toliki broj ljudi, a da bi
stanje svojih rtava jo vie pogorali, ustae nisu dozvolile da im roaci,
ili neko drugi donosi hranu, nisu im davali vodu, niti dozvoljavah da idu u
zahod. Mnogi su uhapenici padali u nesvijest, naroito stariji i iscrpljeniji
ljudi. Nita bolje nisu postupali ni s njihovim najbliima koji su pokuavali
da ih obiu i donesu im hranu. Kada je Milka Mioljka Raili-Plavi iz Podvidae 1. avgusta saznala za ustanak, otila je u Stari Majdan u namjeri da o
tome obavijesti uhapenog mua i ostale taoce. Ustae pred Zandarmerijskom kasarnom su je presrele, zaustavile i vrijeale. Milka to nije mogla
podnijeti, pa je uvredu vratila uvredom i krenula da se s njima fiziki ob
rauna. Ustae su je tada zvjerski izbole bajonetima i ubile. Bio je to jedan
od primjera odvanosti ene u tim stravinim danima.
Prvu grupu od osamnaest ljudi ustae su 2. avgusta u dva sata ujutru
pozvale jo u zatvoru i dotjerale u uvalu zvanu Troskovaki potok27 i tu
poele da strijeljaju. Kako je to bila prva grupa koju su poveli na strijelja
nje, slabo su ih povezali, pa je osam ljudi uspjelo da se odrijei i pobjegne.
26 Kazivanje
27 Troska

92

Drage Malia autoru, 14. septembra 1976. godine.


i Troskovaki potok nalaze se u neposrednoj blizini Starog Majdana.

S tog strijeljanja su pobjegli: ura i Stevo Stupar, Milan Mari Jovo Pra
talo, Milan Dobrijevi, ura Savi, Svetozar Vojo Adamovi i Mile Bun
dalo. Mari je u bijegu bio ranjen. Mile Bundalo je otiao kui i nije se
krio, pa su ga nakon dva dana ustae ponovo uhvatile i ubile.
U odvoenju preostalih zatvorenika ustae su bile mnogo opreznije, pa
im je od 132 ovjeka iz drugih grupa uspio pobjei samo jedan Trivo
Zori, zvani Marti, iz Rasavaca.
Ova strijeljanja izvrile su ustae iz hercegovake satnije, uz pomo ne
koliko mjesnih ustaa. Ove hercegovake ustae pobivi uhapene seljake,
otile su u Sanski Most.28

ZLOINI USTAA U USORCIMA


Tridesetog jula, kada su grmeki ustanici nadirali prema Sanskom Mo
stu, Ibrahim Alii Suljin je s grupom ustaa iz Aliia upao u Usorce, gdje
su ubili Mladena, Radu i Simu Crnobrnju i Simu Baia. etiri dana kasnije,
3. avgusta, u selo su ponovo dole ustae, ovaj put iz Sasine. Predvodili su
ih ustae Ante Mandi i Smiljen Kozi. Nali su kod kue Vasu, Mikana i
Jovana Kecmana i Savana Crnobrnju i ubili ih. Jedino im je Mile Gvozden
uspio pobjei. Istog dana je iz Prijedora dola grupa ustaa i u duanu Milke Majkia zatekla Milu i Jeftu Majkia, Boka Brkia, Trivu Stojanovia i
Dragu Gonina. Sve su pobili, osim ovog zadnjeg, koji je uspio da pobjegne.
Iz sela Trnova je istog dana dola trea grupa ustaa. Predvodio ju je Nezir
Kameni. Peru Brkia i Lazara Daju su ubili kod kua, a Marka i Ostoju
Gonina, Niku, Peru i Todu Vasiljevia, Marka i Ostoju Plavia i Petra Andrijevia su odveli i pobili u Tmovskoj jaruzi.28 Dan kasnije iz Trnove je
ponovo dola ista grupa ustaa u Usorce. Uhvatili su etvoricu seljaka i od
veli ih u Trnovu da ih tamo pobiju. Meutim, na uporno navaljivanje Smaila Sadia, zemljoradnika iz Trnove, pustili su ih i oni su se vratili svojim
kuama. Toga dana je dolo i do prekida masovnog ubijanja Srba u San
skom Mostu i okolnim selima, te je i to, uz intervenciju Smaila Sadia, do
prinijelo spaavanju ove etvorice Usorana.

SVJEDOANSTVA OCEVIDACA
Prema navodima oevidaca, na gubilitu u unjaru bile su iskopane
dvije velike jame, iroke oko tri metra, duboke preko dva, a duge do etr
deset metara. Ustae su u zatvorima povezivale grupe uhapenih icom ili
konopcima, dvojicu po dvojicu, i kroz grad ih vodili uz pratnju grupe svi
28

Kazivanje Steve Stupara, nosioca Partizanske spomenice 1941, u arhivu OO


SUBNOR SM.
2B Tmovska jaruga je naziv predjela koji se nalazi kod sela Trnova.

raa.30 Nedune rtve su dovodili do iskopanih rupa i ubijali ih maljevima,


krampovima, sjekirama ili eljeznim ipkama. Neke su klali, a veinu ubili iz
puaka ili pukomitraljeza.
U dvoritu itnog magacina i na pijaci ustae su grupe od po stotinu
do dvije stotine ljudi nagonile da tre, a onda bi ih premorene iz mtraljeza
kosili.
Osim ve opisanog otpora koji je pruio Nikola Karanovi jo u Vrhpolju, poznat je jo samo jedan sluaj davanja otpora ustaama. Nakon zat
varanja i muenja u zgradi Osnovne kole, ustae su Mladena Gvozdena pre
bacili u itni magacin. Kada ga je jedan ustaa tu htio ponovo da tue Gvoz
den je uspio da mu otme puku, ali je to primijetio drugi ustaa i ubio ga
s nekoliko metaka. Taj ustaa je tada naredio Perici Zuruniu da odnese
mrtvog Gvozdena iza klanice, na Alagia polje, gdje su ubijali pohapene
ljude, i kada ga je Perica tamo donio, ustaa je i njega ubio.
Kada su poela masovna hapenja Sanjana, prema kazivanju Milana
Miuke Miljevia, ustaa Himzo Zuki, zvani iko, prvi je poeo da ubija
nedune. On je tada doao s ustakim zlikovcem Kljakom i jo dvojicom
ustaa i uhapsio Peru Zurunia, trgovca i brata mu Tou, Studenta. Perina
ena je bila emsa Tucakovi, rodom iz Tuzle, koja je dola na ovaj srez i
bila uiteljica u Bosanskom Milanovcu. Tada se upoznala s trgovcem Perom
Zuruniem, prela na pravoslavnu vjeru, uzela ime Draga, vjenala se s Pericom Zuruni, a pred sam rat postala prosvjetni referent u sanskom srezu.
Ustaa Luka Miniga, koji je stajao pred svojom kuom i posmatrao hapenje
i odvoenje svojih komija Pere i Toe Zurunia, prigovorio je ustai iki
zato ne hapsi i emsu. Ustae su se vratile u kuu, uhapsile emsu-Dragu
i odvele je do eljeznikog mosta na rijeci Sani, uzvodno od grada, gdje su
Nijemci u maju pobili 27 Srba, tamo su je vezanu nakon zvjerskog muenja
ubili i bacili u rijeku.31
Slino su zavrile ivot i dvije nepoznate ene. Jedna od njih je bila
dola u grad da se ali Konradu Horvatu, rodom iz Zlatara, koji je iz Za
greba doao u Sanski Most s grupom zagrebakih policajaca, kao njihov
zapovjednik.32 Horvat nije htio ni da saslua albu te ene, izvukao je pitolj
i pucao u nju. Sva u ranama ena je otila do rijeke Sane i tu izdahnula.
Druga je bila pred poroajem. U zatvoru Kotarskog predstojnitva se poro30

Katarina anak je iz Gornje Sanice sa veom grupom ljudi, ena i djece vozom
prebaena u Sanski Most. Kao Hrvatica putena je, pa je otila u kuu Lazia,
u zgradu eljeznike stanice u Sanskom Mostu Sa tavanskog prozora je kriorn
gledala kako ustae sprovode uhapene ljude i vode na strijeljanje:
... ustae svaki dan idu u kupljenje ljudi, u pljaku, gone djecu i ene. To
je bilo uasno. Kad idu cestom, oni udare kundakom dijete, po glavi koje je
na matemjim rukama i mozak se prospe. To sam gledala sa prozora. Ono ljudi
to pokupe navee, izjutra postroje i spreme kola i konje. U kola metnu kre
i alatke, ustaka muzika ide na elu, onda taj stroj, pa ustae za njima... a lju
di pjevaju. Oni su morali pjevati one pjesme koje su im ustae govorile ...
... posmatramo na unjar... Vidimo: tamo su ve iskopane rupe, postrojavaju
ih, onda se oglasi mitraljez. Pokosi ih za tren. Mi zanijemili...
Kazivanje Katarine anak autoru, 28. juna 1977 godine.
31 Kazivanje Milana Miuke Miljevia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru,
10. januara 1974. godine.
32 Konrad Horvat je poslije rata bio uhvaen i osuen.

94

dila i poludila. Nestala je s ostalim uhapenicima zatvorenim u Kotarskom


predstojnitvu.33
Prema kazivanju Hazima Bilalbegovia, na pojedinane zloine niko se
nije ni osvrtao, jer za sva tri dana pokolja ljude su ubijali u grupama, ona
ko kako bi ih hvatali i dovodili. Po ulicama Sanskog Mosta posvuda su le
ali leevi. Uas je hvatao potene i nedune graane, a strah im se zavukao
i u same kosti. Ustae su naoigled graana ubijali djecu u naruju majki,
ili onu koja su lutala, izgubljena u masi progonjenih i tjeranih ulicama do
zatvora ili gubilita.
Kada su ustae hapsile Srbe po Sanskom Mostu, dole su i do nove
kole na kojoj je bilo dosta radnika i Srba, i Muslimana i Hrvata. Pohapsili
su sve Srbe i odveli ih u zatvor, a potom na gubilite. Jedino se uspio spa
siti jedan radnik Srbin kojeg je na kolskom tavanu sakrio banjaluki ko
munista Smail Sobo, zidar. Potom je Sobo pomogao tom radniku da pobjeg
ne iz Sanskog Mosta i spasi se.34
U ponedjeljak, treeg dana masovnog ubijanja srpskog stanovnitva u
Sanskom Mostu i okolini ustae su naredile nekakvoj varijetskoj grupi koja
se zatekla u gradu da na Alagia polju, nedaleko od mjesta njihovih zlodje
la, izvede zabavni program. Graane su pozvali da obavezno dou na prired
bu. Tog dana morale su se otvoriti i sve radnje i poeti rad sva nadletva,
da bi se pokazalo kako je sve normalno, kako nema ubijanja! Tog dana po
podne ustae su naredile telalu Mili Kruniu,35 Srbinu, da narodu obznani
saoptenje:
ujte i poujte! Od danas nema vie pravo svak da ubija Srbe. od
danas Srbe mogu ubijati samo pripadnici monog njemakog Rajha i pri
padnici oruanih snaga Nezavisne Drave Hrvatske.38
Istog dana poslije podne ustae su uhapsile Hazima Bilalbegovia, ko
munistu (bio je kandidat za lana KPJ, to ustae nisu znale), s namjerom
da i njega ubiju. Hazim je uhapen u kancelariji, a potom odveden kui gdje
su ustae izvrile pretres traei skrivene slike, bombe, oruje, municiju.
Meutim, kod kue nisu mogli nita nai, jer je Hazim neto od toga to
je imao skrivao u kancelariji, u jednom posebnom skrovitu. Ustae su Ha
zima potom dovele pred Optinu, tu mu je Kljako naredio da zine, pa kad
je on to uradio, gurnuo je u njegova usta kamu nasaenu na vrh puke, ok
renuo je i rasjekao mu nepce. Krv je pola, a upravnik pote, koji se tu
zadesio, pao je odmah u nesvijest.37 Hazima su potom strpali u zatvorsku
eliju Optine. S Hazimom u Katastru je radio inenjer Majer, Slovenac, ko
ji se zatekao u kancelariji kada su ustae uhapsile Hazima. On je odmah
otiao Hazimovom zetu Brkiu, pomoniku kotarskog predstojnika i obavi
jestio ga o hapenju. Brki je tada angaovao vienije Muslimane, njih 30
40, koji su otili do Ivice Simeona, kotarskog predstojnika i energino
33 Sofija
34 Smail

Praa Veljovi: Hronika NOB Sanskog Mosta, rukopis.


Sobo: Prvi mjeseci okupacije, Srednja Bosna u NOB, knjiga prva, str. 414.
Kazivanje Hazima Bilalbegovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru,
7. septembra 1963. godine.
38 Mile Kruni je bio optinski doboar, objavljivao je sva vanija obavjetenja,
naredbe i slino. Lupajui u dobo sazivao je graane, a onda itao naredbe. Kra
a saoptenja je znao napamet, jer ih je vie puta morao ponavljati u raznim
dijelovima grada. Preivio je rat i umro 1952. godine.
37 Kao i napomena 35.

35

traili da Hizima puste jer nije kriv. Nakon toga u Optinu je doao Brki
s jednim policajcem i saoptio Hazimu da je slobodan, pa je on otiao kui,
ali preko baa i dvorita da se ponovo ne bi susreo s ustaama.
Kako je tih dana izbio ustanak, koji se proirio na mnoge krajeve kvislinke NDH, ustae su bile prisiljene da privremeno obustave masovna ubi
janja i razne represivne mjere koje su do tada sprovodile, pokuavajui na
taj nain da odvoje narod od pobunjenika i primire pobunjena podruja.
Tada je i u gradovima zavladalo neto snoljivije stanje. U to vrijeme, polo
vicom avgusta, vratio se u Sanski Most i student Mirko Vrani. Zatekao je
rodni Sanski Most pust kao da je kuga prola kroz njega. Niko se danima
nije pojavljivao na ulici. Izlazilo se samo u najveoj nudi. Ljudi su bili stra
hovito preplaeni. Sanski Most je bio mrtav grad.38
**
Iako su Nijemci bili okupatori i inicijatori ustakih zloina nad srpskim
stanovnitvom, ipak su licemjerno uzimali izjave izbjeglica iz ustake NDH
koji su radi spasa bjeali u Srbiju. Pored drugih dokumenata, u arhivu Gestapoa, koji je tada djelovao u Beogradu, sauvana su dva svjedoanstva o
ustakim zloinima u Sanskom Mostu i okolini. Na osnovu izjava izbjeglica
iz NDH gestapovci su izradili Izvjetaj o stanju u bivoj Vrbaskoj banovi
ni (zapadna Bosna) od aprila 1941. do marta 1942. godine,39 u kojem se ne
navodi ime izbjeglice ve samo njegova izjava. Prema jednoj izjavi, u San
skom Mostu je na Ilindan izvren pokolj i tada su ustae ubile 2.862 mukar
ca, ena i djece. Druga dvojica izbjeglica su dala izjavu sa vie pojedinosti
0 porodicama koje su tada stradale, opisujui stradanje pojedinaca i njiho
vih porodica. Zapisana su i imena djevojaka koje su ustae tih dana silovale
u Suhai, Kljevcima i drugim selima. Navedeno je da su na unjaru isko
pane dvije rake, svaka po sto metara duga, iroke po etiri i duboke po dva
1 po metra, i da su na tom mjestu ustae ubile oko 4.000 Srba, kod magacina
oko 3.000, a na ostalim gubilitima na podruju ovog sreza jo oko 3.000,
ukupno na itavom srezu preko 10.000 Srba.40

ZVANINI USTAKI IZVJETAJI O ZLOINIMA


Iako su opti planovi o istrebljenju Srba i dogovori o njihovom sprovoenju na pojedinim podrujima razmatrani u najuim krugovima ustakih
funkcionera, o emu nisu voeni zapsnici, niti pravljeni bilo kakvi pismeni
izvjetaji, ipak se tu i tamo sauvao poneki dokument organa ustakih vla
sti i komandi oruanih formacija o poinjenim zvjerstvima i zloinima na
njihovom podruju, bilo u okviru opteg izvjetavanja o situaciji, bilo u ok
viru redovnih dnevnih izvjetaja (izvjea) zapovjednika andarmerijskih
stanica i domobranskih jedinica. I pored svih nedostataka koji esto prate
izvjetaje ove vrste, od netanosti, prihvatanja i unoenja u izvjetaj nepro
ss

Kazivanje Mirka Vrania, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 6. oktob


ra 1973. godine.
39 Bericht ber di Lage im gew. Verbasbanat (West-Bosnien) in dem Zeitraum April
1941 Maerz 1942, 26. Maerz 1942.
10 Zwei Flchtling sagten aus, 15. april 1942.

vjerenih vijesti i slino do svjesnog iskrivljavanja i lanog prikazivanja uz


roka zbiavnja, ipak su ti izvjetaji dragocjena svjedoanstva o danima na
silja, terora i planski organizovanih masovnih zloina.
Tako je porunik Kurili dostavio pretpostavljenoj komandi izvje
taj/! u kojem je javljao:
U toku noi od 31 srpnja na 1. kolovoza t.g. ula se je pucnjava u
blizini eljeznikog mosta na Sani kojeg osiguravaju orunike strae,
A danas oko 12 sati jedan etnik otvorio je paljbu na straara orunika na
istom mostu. etnik je ubijen, a nakon oko pola sata ubijena su od stra
ne vojnika domobrana i orunika 4 grko-istonjaka koji su bjeali i na po
ziv nisu htjeli stati. Ovo se sve dogodilo u neposrednoj blizini eljeznikog
mosta na Sani.
Poto su ovi pobijeni, sa oblinjih breuljaka, ula se pucnjava poje
dinih grupica etnika, te su odmah upueni u akciju ustae zagrebake sat
nije. Istovremeno je zatvorena varo Sanski Most i pohvatani svi mukarci
grko-istonjaci i pozatvarani u logor.
Taoci koji su zatvoreni u orunikoj vojarni njih 65 iz raznih sela reona postaje Sanski Most, Ilida i Luci Palanka, izmeu kojih se dvojica
nalaze koji su sudjelovali u borbi 30. srpnja t.g. protiv potpisatog i oruni
ka u planini Vitorog,42 a koji su pred veer prilikom povlaenja uhvaeni
od strane orunika, bie veeras od strane ustaa satnije iz Zagreba uni
teni.
Sada se u Sanskom Mostu nalaze dvije satnije i to jedna satnija do
mobrana i satnija zagrebake ustake vojnice. Akcijom ovih uspjeno e
se vriti ienje etnika i pobunjenika .. -13
Ve smo imali priliku da se upoznamo s objektivnou izvjetavanja
porunika Kurilia, koji je, bjeei ispred ustanika glavom bez obzira na
pravcu bjeanja uhvatio dvojcu koji su sudjelovali u borbi(!) Ne bi bilo
ni potrebno zadravati se na njegovim izmiljotinama da one nisu sluile za
opravdanje ustakih zloina i da ta iskonstruisana i planski isprovocirana
ili inscenirana zbivanja nisu proglaavana za uzrok preduzimanih mje
ra unitavanja srpskog stanovnitva. Kurilievo izvjetavanje kako je 1. av
gusta, u po bjela dana oko 12 sati jedan etnik otvorio (je) paljbu na stra
ara orunika, koji se nalazio u blizini eljeznikog mosta na Sani, i ko
jeg su njegovi orunici, naravno, odmah ubili, svakako je najobinija izmi
ljotina. Ustanici su se poslije borbi 31. jula povukli daleko od Sanskog Mo
sta i u ovom sluaju, kao i u sluaju ubistva etvorice grko-istonjaka koji
su bjeali i na poziv nijesu htjeli stati, najvjerovatnije se radilo o ubijanju
pohvatanih golorukih srpskih seljaka, da bi se nalo opravdanje za odmaz
du opte hapenje svih odraslih mukaraca Srba u Sanskom Mostu, pa i
omladinaca i djeaka od 1415 godina, koje je, i prema ovom dokumentu,
uslijedilo 1. avgusta.
Izvjetavajui Zapovjednitvo 3. orunike pukovnije u Banjaluci o
situaciji na svom podruju, porunik Kurili je, izmeu ostalog, javio da je
u toku noi izmeu 2. i 3. avgusta i danju 3. avgusta 1941. od strane ustaa
i Arhive, pa prema tome i izvjetaji orunikih postaja (andarmerijskih stanica),
rijetko su sauvane. Tu i tamo se poneki izvjetaj sauvao, ali se s izvjetajima
zapovjednika andarmerijskih pukovnija, u koje su obino unoeni najvainiji
dijelovi izvjetaja andarmerijskih stanica, bez ikakvih izmjena, u veini slu
ajeva s datumom kada su dotini izvjetaji podnijeti. I u ovom sluaju se
radi o navoenju izvjetaja andarmerijske stanice u Sanskom Mostu (bez na
voenja datuma) u izvjetaju Zapovjednitvu 3. orunike pukovnije.
42 Opirnije o tome vidi u poglavlju Ustanak, Na podruju Luci-Palanke.
43 Arhiv VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 17/51.
7 Srez S. Most u NOB

97

postrijeljano oko 700 grkoistonjaka, koji su bili zatvoreni kao taoci, ili su
ih pak vojnici prilikom akcije ienja pohvatali na terenu. Zatim je javio
da je kotarski predstojnik iz Sanskog Mosta 2. avgusta poao u Banjaluku,
navodno da posreduje kod mjerodavnih za spomenute taoce, ali da je bilo
kasno jer su ve svi bili strijeljani.44
U ve spomenutom izvjetaju Kotarskog poglavarstva Sanskog Mosta
kotarski predstojnik Ivica Simeon navodi da su u Sanskom Mostu u noi iz
meu 2. i 3. avgusta ustae poubjale taoce koje je on zatvorio u poetku
pobune. On smatra da je poubijano oko 800 talaca, a da ukupan broj ubije
nih nije poznat, ali se ipak smatra da je strijeljano oko 3000 ljudi. Nadalje,
kotarski predstojnik javlja da uzrok pobune nije poznat, ali se dri da su
to izveli komunistiki agitatori, poto su etnici nastupali pod crvenom za
stavom uz poklike Rusiji i Staljinu.
Godinu i neto vie dana iza ovog pokolja u Sanski Most je dolazio
Pero imi, student, inspektor ustakog Zatitnog redarstva Banjaluke i u
svom izvjetaju od 28. oktobra 1942. godine pie da je kod graanstva i ta
da kada je on doao vlada strah, jer su znali da kad god se ustae pojave,
dogodi se neto strano... lani pokolj, ove godine logor .. 45 U nastavku
ovog izvjetaja i on potvruje da je sasinski upnik fra Luka Tei, zakleti
ustaa, u ljeto 1941. godine ... sa svojim seljacima vodio pokolj po Sanskom
Mostu i okolini ...

IZVRIOCI ZLOINA GENOCIDA


Sve navedene zloine nad srpskim stanovnitvom sanskog sreza i nekih
sela susjednih srezova poinila je, u odnosu na broj ubijenih, relativno mala
skupina zloinaca. Brojni su sluajevi da su tek dvojica, trojica, najvie pe
torica ustaa sprovodila po stotinu i vie ljudi! Mnogo je primjera da su
pojedinaca govorili da nikom nita nisu uinili i da se ne boje jer vlast po
tuju, a nikakva vlast nee ubjati nedune i lojalne graane. Ali, ustaka
vlast nije bila obina vlast, takozvana Nezavisna Drava Hrvatska nije bila
drava u uobiajenom smislu rijei, ve drava iji su osnivai od prvog
dana dolaska iz emigracije smatrali za svoj prvi i glavni zadatak unitavanje
Srba na podruju Hrvatske, Bosne i Hercegovine. To je po ustakom Us
tavu, objavljenom jo u emigraciji, 1932. godine, bio preduslov da u Neza
visnoj Dravi Hrvatskoj, ureenoj u duhu ustakih naela, uvijek bude
vladao samo hrvatski narod.46
Osnovna ustaka politika organizacija je obuhvatala lanstvo jednog
sela i zvala se zbir. Zbirove na podruju opine objedinjavao je tabor,
tabore na podruju sreza logor, a logore na podruju upe (oblasti)
objedinjavao je stoer. Na elu navedenih organizacija stajali su zbirnici, tabornici i logornici, a najvii ustaki funkcioner na podruju
okruga (oblasti, upe) bio je stoemik. Uporedo s teritorijalnom organi
44 Arhiv

VII, Fond NDH, k.86, br. reg. 2/51.


Arhiv VII, k.239, br. reg. 13/41.
46 Hrvatski oslobodilaki pokret, izdanje ustakog Hrvatskog oslobodilakog pok
reta (HOP) 1959, bez naznake mjesta (tampano je u inostranstvu).

98

zacijom ustakog pokreta formirana je i vojna, tzv. ustaka vojnica koja


se dijelila u rojeve, vodove, satnije (ete), bojne (bataljone), pukovnije i
zdrugove (brigade).47
U julu i avgustu 1941. godine, dakle, u vrijeme masovnog pokolja nedu
nog stanovnitva, ustaka teritorijalna organizacija na itavom podruju
sanskog sreza jo nije bila ni postavljena. Sjedite logora je bilo u Sanskom
Mostu, a logornik je bio Mile Ljevar. Prema izvjetaju ustakog logora u
Sanskom Mostu od 18. avgusta 1941. godine o Brojnom pregledu ustakog
logora u Sanskom Mostu,48 ustaki tabori su do tog datuma bili organizovani samo u optinama Sanski Most (Tabornik Josip Zandana), Tomina (ta
bornik Franjo Hafner) i Stari Majdan, zapravo u staroj Rijeci tabornik
Mile Luji iz Sasine),49 a na srezu je bio svega 131 zakleti ustaa. Od oruja
su imali 89 puaka, od ega samo etrdeset vojnikih. Samo pedesetorica od
131 zakletog ustae imali su ustake uniforme. Meutim, uz ustae koje su
poloile zakletvu bilo je dosta i nezakletih ustaa, koje ni po emu nisu
zaostajale iza zakletih. Tako se u ovom izvjetaju za Sasinu navodi da ima
18 zakletih ustaa, a da imaju est vojnikih i 30 raznih drugih puaka, to
znai da je osim 18 zakletih bilo najmanje jo toliko nezakletih ustaa.
Na podruju sanske optine krajem jula je bilo 111 ustaa, od kojih
u samom gradu dvadesetak. Rojnik (desetar) u gradu je bio ustaki tabor
nik Josip Zandana, u Kruharima je rojnik bio Josip Pavii, u Trnovi-ehovcima Jozo Mlinar, u Sasini Ante Popovi iz Tomace, a kada je on, krajem
jula, poginuo, za rojnika je postavljen Petar Kozi.
U optini Tomina je krajem jula bilo 49 ustaa. Rojnik za sela aplje i
Kijevo bio je Huso Kari, za Tominu i Kljevce Pero Juri, a za Skrljevitu
Marijan Ilii.
Na podruju optine Stari Majdan bila su ezdeset i etvorica ustaa.
Rojnik u Tisovoj je bio Vinko Didovi, u Ovanjskoj Marko Marjanovi, u
Staroj Rijeci Ivica Jakara, a u Brdarima Dane (Jakova) Banovi.
Na podruju optine Kamengrad od 18. avgusta 1941. godine nisu bili
organizovani ni ustaki tabor, ni rojevi, ali je bio 61 ustaa. Kasnije je Alaga
Dafi postao tabornik, a kao zloinci su se istakli ulaga i Dervi Halilovi iz Donjeg Kamengrada, tipan i Jozo Ivezi iz Fajtovaca i Husein Dindi iz Gorice.
Ni u optini Budimli-Japri do 18. avgusta nisu bili organizovani ni ta
bor, ni rojevi, ali je bilo preko dvadeset ustaa, od kojih dvojica iz Modre,
a ostali iz Budimli-Japre i Ovanjske (koja je imala rojnika, te je to i bio
razlog da je ustaki tabor iz Starog Majdana djelovao i na podruju opf
tine.
Prema tome, na podruju sanskog sreza, bilo je polovinom avgusta oko
300 organizovanih ustaa.50 Nedostaju zvanini podaci o brojnom stanju us
take organizacije u poetku masovnih pokolja Srba. Njeno je brojno sta
nje tada bilo neto manje, jer je poznato da su se ustaama tih dana, u po
47 Ferdo

ulinovi, Okupatorska podjela Jugoslavije, VIZ Beograd, 1970.


VII, Fond NDH, k.140 br. reg. 26/101.
49 Sjedite optine je bilo u Starom Majdanu, a ustakog tabora u Staroj Rijeci.
50 Podaci o broju ustaa u pojedinim optinama dati su prema podacima navede
nim u lanku Stojana Makia Sanski Most i Gornja Sanica 1941, Podgrme u
NOB, str. 439460. Pisan na osnovu Dokumenata UDB-e Sanski Most.
48 Arhiv

99

jedinim akcijama protiv stanovnitva srpskih sela i ubijanju nedunih ljudi


prikljuivah pojedinci koji su tek poslije toga bili ukljueni u ustaku or
ganizaciju.
Zahvaljujui oevicima ustakih zloina i onima koji su preivjeli te
strahote, znaju se imena nekih ustakih zloinaca. Osim ve spomenutih us
takih funkcionera, u muenju i ubijanju Srba u itnom magacinu, na u
njaru, na Troski, u aplju, Vrhpolju i drugdje, po zlu su zapameni i ustae:
Hasan Bei iz Tmave, petorica Hasia: Latif, Hasan, Mujo, Himzo i Dafer,
iz Pobrijeja petorica Kambera Alija, Islam, erim, Fejzo i Ibrahim, zva
ni Buan i Muho Tara, Began Suljanovi iz Halilovia Brda, iz Brdara etvorca Banovia: Stjepan, Vid, Ivica i Dane i dvojica oraka: Ivan i Anto,
iz Sasine Sreo Ljevar i Pajo ali, iz Sanskog Mosta Himzo Zuk, zvani
iko, Husein Muhi, zvani Kiko, Hamdija Alagi, zvani Buljina, Mustafa
Alagi, Viktor Tuni, Mumin Heder, Ivica Sari, optinski policajci Ibrahim
Nali, Salko Kurumovi i Ferhat Krupi, iz Zdene Grga Marii sa sino
vima Josom i Nikolom, iz Kljevaca Mile Tadi Ivankovi, Mile Jurii, Ibro
Kenjar, Petar Juri, Petar Pavii i Mehmed Kazi, iz Kasapnica Mijat aki, iz Vrhpolja Hasan Keri.
Jo prvih dana maja, u vrijeme pobune seljaka Tramonje i okolnih
sela u Sanski Most je dola grupa zagrebakih ustakih policajaca pod ko
mandom Konrada Horvata. Njima su prikljueni i gradski policajci, tako
da ih je ukupno bilo deset do dvanaest.
Krajem jula u Sanskom Mostu je bila satnija (eta) domobrana pod
komandom satnika (kapetana) Teufika Silahia. A 30. jula, kada je izbio
ustanak, u Sanski Most je iz Prijedora stigao jedan vod domobrana sa 1
astnikom i zauzeo poloaje za odbranu ovog mjesta.51 Tada su ustae mobilisale i oko dvjesta mjetana Muslimana i Hrvata, i poto nisu imali vatre
nog oruja, naoruali ih vilama, sjekirama i drugim i rasporedili po maha
lama i periferiji grada, naroito nou, kao predstrae, koje e signalizirati
opasnost u sluaju eventualnog napada ustanika od Grmea. Sutradan, vod
domobrana se ukrcao u Prijedoru u kamion i krenuo u Sanski Most. Do
mobrani su se kod Pobrijeja i Demievaca iskrcali i razvili u strijelce, i
zajedno s ustaama i orunicima preli u nastupanje protiv ustanika raspo
reenih iznad Husimovaca i na Umcima i edovai. Taj vod domobrana je
tada uspio da razbije ustanike na svom odsjeku i popalio je neke kue u
Husimovcima, Umcima i edovai.52
Meutim, sa zadatkom da masovno hapsi i ubija Srbe, u Sanski Most
je stigla 4. ustaka jurina satnija, s kojom se susreemo pod nazivom hr
vatska XIII satnija, zagrebaka satnija i delatska satnija. Ta satnija
je poela masovno ubijati i njeni dijelovi se susreu svugdje u Sanskom
Mostu i kod Osnovne kole, na unjaru, kod itnog magacina, zatim na
Troski, kod Starog Majdana, u Vrhpolju, Podovima, svugdje gdje je vr
eno masovno ubijanje Srba. Masovni pokolj je poeo tek 2. avgusta, kada
je delatska satnija stigla u Sanski Most. Nedostaju tani podaci o nje
nom dolasku u grad, ali je najvjerovatnije stigla nou izmeu 1. i 2. avgusta,
jer su neki njeni pripadnici izvrili 2. avgusta rano izjutra u Starom Maj
danu prvo masovno ubijanje Srba na sanskom srezu, a zatim se vratili u
51 Arhiv

VII, Fond NDH, k. 85, br. reg. 4/101.


5*0 tome opirnije vidi u poglavlju Ustanak, Na podruju Jelainovaca i Dabra.

100

Sanski Most. Satnik je bio Makovec (Ivica?), a vodnici Filip Rado i Tojko
Kljako. Oficiri su bili ustaki emigranti koji su s Paveliem doli iz Italije.
Najveu pomo domaim ustaama, grupi zagrebakih ustakih polica
jaca i 4. ustakoj jurinoj satniji pruao je oruniki (andarmerijski) vod
pod komandom orunikog porunika Fabijana Kurilia, koji se tada na
lazio u gradu, a pod ijom komandom su bile i andarmerijske stanice u
Budimli-Japri, Starom Majdanu, Luci-Palanci i Sanskom Mostu. Svojom -rev
nou u napadima na srpsko stanovnitvo i poinjenim zloinima, poevi
od maja 1941. godine, a naroito za vrijeme pokolja, posebno se isticao pri
padnik ovog voda Beir Durakovi, komandir andarmerijske stanice u San
skom Mostu.

101

4. PRIMJERI ZATITE SRBA


Iako su ustae svaki pokuaj zatiivanja progonjenih Srba smatrali
aktom uperenim protiv interesa njihove Nezavisne Drave Hrvatske i za
prijetili svim Hrvatima i Muslimanima koji bi to pokuali, mnogi poteni
i hrabri Muslimani i Hrvati koji su predosjeali, ili poneto saznali od onoga
to ustae pripremaju, pokuali su, koliko su znali, umjeli i mogli da po
mognu Srbima; obavjetavali su ih o tekim danima koji dolaze, o opasno
stima koje im prijete od ustaa, savetjovali ih da se sklanjaju i kriju od
ustaa, da ne dolaze u grad, u kasabe i slino.
Tako su zemljoradnici Agan Badnjevi, Ramo Rami i Ramo Hadi
avlovi iz Gornjeg Kamengrada poruili nekim svojim poznanicima Srbi
ma u susjednim selima da se sklanjaju u umu, da se uvaju i ne odazivaju
pozivima koje im ustae budu slale, te da to kau i ostalima. Zahvaljujui
tim obavjetenjima i savjetima mnogi su spasili glave.
Raniji gradonaelnik Sanskog Mosta Dafer-beg Bievi sreo je tih
dana uru Stanivukovia iz Jelainovaca, koji je esto dolazio u grad i re
kao mu da vie ne dolazi u Sanski Most,bar za izvjesno vrijeme, i da kae
i ostalim, naroito mukarcima, da nikako ne dolaze.53 uro je o tome oba
vijestio mnoge Jelainovane, to im je omoguilo da izbjegnu hapenje i
stradanje.
Adem Zuki, koija, savjetovao je Vida Miljatovia da ide nekud, da
bjei u Srbiju, da ne smije ostati u Sanskom Mostu, jer se svata moe do
goditi. Miljatovi je odbio njegov savjet, rekavi mu da nikome nita zla
nije uinio, a ako mora da gine, poginue na pragu svoje kue. Nije mlad
da se kojekuda potuca.54 Nekoliko dana kasnije ustae su ga uhapsile i ubile
na unjaru.
Pred poetak masovnog hapenja Srba air Bajramovi iz Budimli
-Japre je doao u Duge Njive i savjetovao uri Milunoviu da se ljudi u
vaju i da ne idu u Budimli-Japru jer se Srbima loe pie.55
U danima hapenja u Sanskom Mostu, naroito u ponedjeljak 28 jula,
na sedminoj pijaci, bilo je vie primjera spasavanja Srba seljaka koji su
doli u grad, ne slutei ta im se sprema. Tako je Ibrahim Zuki spasio dvo
jicu Jelainovana, Milu P. Stania i Stojana Novakovia, s kojim se pozna
vao odranije jer su bili u istoj jedinici austro-ugarske vojske za vrijeme
prvog svjetskog rata. Kada su tog dana, po obiaju, navratili kod njega u
kuu, on ih je upozorio na opasnosti koje im prijete i sakrio ih, a sam oti
ao u grad i kupio to im je trebalo. Kada se vratio, ispriao im je ta us
53

Kazivanje Mirka Stania, nosioca Partizanske spomenice 1941, 31. januara 1975.
godine.
54 Kazivanje Stojanke Miljatovi Erceg, 19. novembra 1973. godine.
55 Kazivanje ora Sredia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 6. jula 1975. godine.

102

tae rade po Sanskom Mostu, pa ih zatim kriom izveo iz grada prema selu.
Vraajui se Stani i Novakovi su usput upozorili jo neke koje su sreli,
tako da ih se dosta spasilo sigurne smrti, zahvaljujui upozorenju Ibrahima
Zukia.56
Toga dana su i mnogi Dabrani bili poli u grad na pijacu. Nisu ni slu
tili ta ustae spremaju. Meu prvim je u grad doao i Duan Ili s bratom
Ratkom, koji je vodio june na prodaju. Duan je najprije svratio u optinu
biljeniku Muhamedu Mujiu, i ovaj mu je odmah rekao da nita ne pita,
ali da odmah vrati sve Dabrane nazad u selo i neka ne dolaze u grad.57 Du
an je odmah krenuo iz grada, iznad Muhia mahale saekivao Dabrane i se
ljake iz drugih sela koji su tuda nailazili i preko dvije stotine ljudi ubijedio
da se vrate kuama.
Ramo Rami, trgovac pod Kiskom, brat cestara Selima Ramia, posta
vio je u ponedjeljak 28. jula svoga sina na cestu sa zadatkom da Srbe koji
naiu putem svrati u njihov duan. Mladi je ustavljao srpske seljake i
svraao ih ocu. Ramo je svakog od njih pitao zato ide u grad, govorei mu
da pazari kod njega ako hoe i da bjei kui, da nikako ne ide kud je na
umio. Svaki seljak koji je posluao Ramu i kupio kod njega to mu je tre
balo (so, gas, duvan i si.), a mnogi su to uinili, vratio se kui, spasio je svoj
ivot. Oni koji nisu posluali, im su doli u Sanski Most bili su uhapeni
i ubijeni.58
Kada su ustae u zgradu Osnovne kole u Sanskom Mostu zatvorile
velik broj graana, seljaka Srba i nekoliko Jevreja, do dolaska ustake delatske satnije strau su davala svega dvojica ili trojica ustaa civila, slabo
naoruanih. Vidjevi slabu strau pred kolom, Hazim Bilalbegovi je po
ruio zatvorenicima da provale vrata i pobjegnu jer su ih ustae zatvorili
radi toga da bi ih poubijali! Ali veina zatvorenika, kako izjavljuje i Stojanka Miljatovi Erceg, odbila je ovaj savjet, govorei da oni nisu nita krivi
i da ustae nemaju razloga da ih pobiju.59
Kada su ustae ve uhapsile Srbe iz Starog Majdana i okolnih sela i str
pali ih u zatvor, do zatvora se privukao Avdo Paali, kojem je tu bila jedna
njegova njiva, i javio im da bjee jer e ih ustae te noi pobiti. Meutim,
ni ovdje niko nije htio da poslua savjet dobronamjernog komije i tek kada
su ih ustae odvele na strijeljanje na Troski, osmorica iz prve grupe su
pobjegla.80
Za vrijeme blokade Sanskog Mosta i masovnog hapenja, kada niko
nije smio zalaziti u srpske kue, izuzev ustaa koji su vrili hapenje, Pavica
Juri je kriom odlazila u kuu Mirka i Nikole Marjanovia i obavjetavala
ih ta se vani dogaa, pomogavi im da se spasu.61
Milan urevi iz Zdene izbjegao je hapenje. Dan kasnije se javio
Komiji Halidu Ceriu i njegovom sinu Jasminu. Oni su ga obavijestili o
sudbini njegove porodice, kao i o tome da su mu ustae skoro sve oplja
56 Kao i napomena 53.
57 Kazivanje Ratka Ilia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 26. jula
58 Kazivanje grupe Lipniana, nosilaca Partizanske spomenice 1941,

1975. godine.
autoru, 19. av

gusta 1978. godine.


59 Kazivanje Hazima Bilalbegovia 7. septembra 1963. godine.
60 Rukopis grupe uesnika NOR o Starom Majdanu od 10. jula

1971. godine, str. 8,

u arhivu OO SUBNOR SM.


61 Kazivanje Mirka Stania autoru, marta 1975. godine.

103

kale, ali da su mu oni spasili neto namirnica i konje. Cerici su pomogli


ureviu da se izvue iz sela i kasnije kada se situacija izmijenila i urevi se mogao vratiti u selo, predali su mu i konje i drugo to su spasili,
uvrtivi jo vie u tim tekim danima ranije prijateljstvo.62
I Franjo Tomi, unuk Stipe Tomia uesnika u bosanskohercegovakom
ustanku 1975/1878. godine, u vrijeme najeih progona Srba u selima oko
Stare Rijeke sakrio je Duana Trkulju sa enom i djecom, Lazu Miljevia,
Ristu Kokanovia, Jovu Pratala i jo neke. Krio ih je preko deset dana
i kasnije, kada je bilo obustavljeno klanje, neke je otpratio u Ljubiju, a neke
u Devar. Franjo je i kasnije sklanjao i spaavao svoje komije Srbe ispred
ustaa.63
U vrijeme najeeg progona Srba Milan i Roa Ivezi iz Lukavica sak
rili su u svojoj kui i spasili komije Luku, Nikolu i Marka Stania, te Staniu i Stevu Radakovia. Mara i Petar Misir su spasili omladinca ukana
Stania, kojeg su ustae uhvatile prilikom upada u Lukavice i Podvidau
i bili poveli sa sobom.64
Kada su ustae ubijale nedune ljude u Vrhpolju i okolini, 2. avgusta
popodne u selo Podove doli su Husein Islamovi,hoda, air Hasanbegovi, trgovac i amil Hasanbegovi, seljak, sva trojica iz susjednog sela Kamika, a s druge strane rijeke Sane. Bili su saznali da je jedan ustaa, mla
di iz Vrhpolja, opljakao uitelja u Podovima i maltretirao ga. Oni su nali
tog ustau, iamarali ga, oduzeli od njega opljakane stvari i donijeli u Po
dove da vrate uitelju. Pred kolom u Podovima su se susreli sa grupom
ustaa koji su bili uhapsili desetak seljaka i usput ih tukli, spremajui se
da ih ubiju. Hoda i dvojica Hasanbegovia, iako su i sami bili maltretirani
to brane Srbe, uspjeli su da nagovore ustae da oslobode uhapene.65
U vrijeme kada su ustae vrile zloine nad srpskim stanovnitvom u
sanskom srezu, primjeri bratskog priticanja Hrvata i Muslimana u pomo
i primjeri spaavanja pojedinih komija Srba, izloenih unitavanju, kao
i bratski odnos veine ustanika prema muslimanskim i hrvatskim porodi
cama koje su ostale kod kua, bili su svjetle take u pomrini sumanitosti
faistikih vlastodraca, koji su krenuli u osvajanja s namjerom da mnogomilionske nacionalne zajednice zbriu s lica zemlje ili pretvore u roblje koje
e raditi za njih. Bile su to ie koje su nedvosmisleno ukazivale da su na
ovom tlu vijekovima ivjeli, da ive i da e ivjeti i Muslimani, i Srbi, i Hr
vati i da e i ovaj najnoviji pokuaj da ih se meusobno zavadi i gurne u
bratoubilaki rat i meusobno istrebljivanje propasti kao i svi raniji. Bile
su to ie koje e Komunistika partija Jugoslavije na elu sa CK i Josipom
Brozom Titom razbuktati u plamen sveopteg ustanka, koji e postepeno
ali stalno obuhvatati i na sanskom srezu sve nae narode i u kojem e na
kraju sramno sagorjeti svi oni koji su pokuali i pokuavali da nae narode
razjedine i unite.

62 Kazivanje

Milana urevia, 23. maja 1976. godine.


Kazivanje Franje Tomia autoru, 21. avgusta 1973. godine.
84 Kazivanje Rade Njegovana autoru, 7. jula 1975. godine.
* Kazivanje Boka Vuenovia, tada uitelja u Podovima, autoru 1. avgusta 1975.
godine.

63

104

5. PRISILAN PRELAZAK SRBA NA KATOLIKU VJERU


Ovaj period karakterie i prisilan prelazak mnogih srpskih porodica
na katoliku vjeru. Bio je to jo jedan vid ustakog terora nad srpskim sta
novnitvom u okviru pokuaja unitenja Srba na tlu tzv. Nezavisne Drave
Hrvatske.
Jo u maju, a naroito prije masovnog pokolja, tokom jula, ustae su
poele javno prijetiti Srbima da e ih ili poubijati ili iseliti, ili prevesti na
katoliku vjeru, jer im nema opstanka u ustakoj Nezavisnoj Dravi Hrvat
skoj. Da bi sauvali glave, neki graani Sanskog Mosta su meu prvima
preli u katoliku vjeru. Ali, u danima masovnog hapenja i ubijanja ustae
su veinu njih odvele i pobile, ne priznavajui njihov status katolika.
Krajem jula krenuli su agitatori po selima ubjeujui Srbe da preu
na katoliku vjeru, ili im nema spasa. Tako je selo Kljevce obilazila ustakinja Marija Atlija i pozivala srpske porodice da podnose molbe za prelazak
na katoliku vjeru. Istovremeno ona je obavijestila neke porodice koje to
ne mogu uraditi, meu kojim Mijatovie, Dragievie, Veselinovie i jo neke.
Meutm, Boo Jurii je svom komiji Dmitru Utjeinoviu potajno rekao
da pree na katoliku vjeru da bi spasio glavu, dodajui da ovako dugo ne
moe ostati, ne moe se jedan narod ponititi, istovremeno molei komiju da to to mu je rekao nikom ne kae jer bi ga ustae ubile iako je Hr
vat. Ali, ni podnoenje molbi za prelazak na katoliku vjeru nije spasilo
mnoge Kljevane, koji e ubrzo, u danima najveeg ustakog divljanja stra
dati u Vrhpolju ili u Sanskom Mostu.
U toku masovnog hapenja Srba, izmeu 27. jula i 2. avgusta, na poziv
katolikih sveenika i propagatora prelaska na katoliku vjeru, nadajui se
da e na taj nan spasiti i sebe i one lanove svojih porodica koji su ve
bili u zatvoru, skoro sve srpske porodice u Sanskom Mostu, a i poneke u
selima, podnijele su molbe za prelazak na katoliku vjeroispovijet, pa su
mnoge u tim danima i zvanino prele na katoliku vjeru. Rijetki su bili
primjeri da se neko od tih novopeenih katolika izvukao na taj nain iz zat
vora i spasio glavu. Naprotiv, ustae i policajci su i takve izvodili iz kua
i tjerali u kolu, andarmerijsku kasarnu ili u itni magacin, a odatle ih
odvodili na stratita.
Svi koji su podnosili molbe za prelazak na katolianstvo morali su
prethodno nauiti neke katolike molitve i kako se katoliki krsti i tada su
zvanino primani u katoliku vjeru. Masovno prekrtavanje Srba nastavlje
no je u selima oko Sanskog Mosta, a naroito neposredno poslije pokolja,
to jest poslije 4. avgusta. Pred Rimokatolikim upnim uredom u Sanskom
Mostu bila je tih dana velika kolona Srba koji su ekali u redu da podnesu
molbu za prelazak u katoliku vjeru. Porodicu je obino predvodila majka
# Kazivanje Save Utjeinovia autoru, 22. avgusta 1977. godine.

105

ili baka, oko koje su se plaljivo jatila djeca, jer je veina mukaraca ve
bila ili pobijena, ili u zatvoru. Trebalo je fratru (ujaku) predati i neto novca
za svaku glavu, za taksene marke na molbama. ene su tada podnosile mol
be i za sve mukarce koji su bili u zatvoru, ali skoro ni jednom to nije po
moglo.
I poziv na prekrtavanje u nekim selima bio je samo ustaka varka da
bi se ljudi okupili i da bi ih na taj nain lake pohvatali i onda poubijali.
Neki propagatori prelaska na katoliku vjeru, koje je bio poslao Nikola Toji, upnik iz Stare Rijeke, bili su tih dana u Devaru, Brdarima i susjednim
selima, savjetujui Srbima da preu na katoliku vjeru jer e na taj nain
biti zatieni od ustaa. Pozivali su ih da dou u Maria gaj, gdje su ih us
tae saekale i poubijale. Izmeu ostalih ustae su tada ubile Simu, Jovu,
Bogdana, Duana i Milana Dobrijevia. ore i uro Samardija su pali me
u strijeljane nepogoeni i potom su pobjegli.
To obnavljanje ustakih zloina dovelo je mnoge ljude do oajanja. Ta
ko je jedan seljak poao sa enom i petoro ili estoro male djece da se za
jedno utope u rijeci da ne bi ivi pali ustaama u ruke. Komije su ga us
pjele odvratiti od te odluke, govorei mu, prema opisu tog sluaja to ga je
dao Milan Ini, da nema smisla sam sebi i porodici oduzimati ivot. Ostae bar neko iv. Ne mogu sve pobiti.67
I poslije tih dogaaja opet je uslijedila agitacija i pritisak za prelazak
na katoliku vjeru. Srbima su dijeljeni molitvenici. Ubjeivali su ih da im
je jedini spas u prelasku na katoliku vjeru. Mnoge srpske porodice, naro
ito u selima staromajdanske optine, podnijele su molbe. Nakon to su na
uili neke katolike molitve, u crkvi u Staroj Rijeci se okupio veliki broj
Srba, cijele porodice, ali prije svega ene i djeca, iz Brdara, Devara, Starog
Majdana i jo nekih staromaj danskih i budimlijapranskih sela. Grupa usta
a naoruanih pukomitraljezom obezbjeivala je in dobrovoljnog prekrtavanja. Nakon kolektivne molitve, koju su seljaci ponavljali za upni
kom Nikolom Tojiem, svaki je prilazio oltaru i na njegovo pitanje: Je li
draga volja? (prelaska na katoliku vjeru) odgovarao: Jeste! Potom bi ga
fratar priestio. Bilo je i onih koji su na pitanje Je li draga volja? odgo
varali da nije, da moraju. Tako je jedna ena rekla fratru:
Pa, eto, moram... kakva draga volja, kad ste mi sve pobili!
Reci jasno, je li draga volja ili nije!
Nije! odgovorila je ona.
Ajde van! rekao joj je tada fratar, odustajui od njenog prieivanja.68
Sluajevi odbijanja dragovoljnog prelaska na katoliku vjeru bili su
rijetki, jer je veina kad je ve dola do oltara bila spremna da i taj in
obavi, ne smatrajui to stvarnim prelaskom u drugu vjeru, ve samo poku
ajem spasavanja golog ivota.
Zbog svega onog to se prvih avgustovskih dana dogodilo u Sanskom
Mostu i okolini, prelaz Srba ovog sreza na katoliku vjeru, u avgustu 1941.
godine, spada meu najmasovnije prekrtavanje Srba u Bosanskoj krajini.
47
98

Milan Ini: Ustaki teror u Starom Majdanu i okolini, e di cd ja Podgrme u NOB,


knjiga prva, str. 486.
Milan Ini, nav. d. str. 486.

106

Tako se u jednom pismu pronaenom u arhivi njemake potanske cenzure,


koje neka ena iz Kljevaca pie 6. septembra 1941. godine, vjerovatno muu,
koji se nalazio na radu u Njemakoj, nalazi podatak da su se svi Dabrani
prijavili za prelazak na katoliku vjeru i da su preko ujaka (fratra) poslali
molbu biskupu.60
Treba istai da prekrtavanje nije zahvatilo sela ije je stanovnitvo
prvih dana ustanka krenulo u borbu protiv ustaa, kao ni brdska sela Ko
zicu, Tramonju i Hazie, u koje ustae nisu ni zalazile.
Administracija rimokatolike crkve je revnosno biljeila svaku molbu
kojom su srpske porodice traile prelazak na katoliku vjeru i izdavala pot
vrde o tom prelasku. Sauvana je i potvrda o prelasku Jovana Pavia i nje
gove porodice iz Budimli-Japre na katoliku vjeru, kojom se potvruje da
je Jovan Pavi p. Pere iz Budimli-Japre Rjeenjem preasnog Biskupskog
Ordinarijata u Banjaluci Br. 2422. od 20. avgusta 1941. godine primljen u
rimokatoliku vjeru sa svojom porodicom, i da se imenovani ima smatrati
graaninom kao i rimokatolici.70

Jedna
vjeru.

od

mnogih

potvrda

prisilnom

prelasku

pravoslavaca

na

katoliku

I ova potvrda, kao i mnogi drugi dokumenti, pokazuje da su Srbi, od


nosno grkoistonjaci, kako ih u dokumentima ustae obino nazivaju, mo
gli postati graani kao i rimokatolici samo ako preu na katoliku vjeru.
60
70

Njemaka fotokopija pisma u posjedu Slavka Odia.


Originalni dokument u arhivu Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 227.

107

IV

Razvoj ustanka
avgusta ~ oktobra 1941. godine
1. USTAE SU PROMIJENILE TAKTIKU

Snaga kojom je buknuo ustanak u Bosanskoj krajini i Lici iznenadila


je ustake vladajue krugove. Zbog toga je general tancer, zapovjednik kop
nene vojske NDH ve 31. jula izdao nareenje potinjenim komandama da
se s manjim jedinicama ne uputaju u borbu s ustanicima, da ne razvlae
snage ve da ih prikupe u vanijim uporitima, iz kojih e preuzimati ak
cije, zahvatajui postepeno sve ire podruje, sve dok ne oiste teren
izmeu susjednih uporita. Tri dana kasnije, uslijedila je nova, preciznija
Stancerova naredba, u kojoj on pie:
Odreuje(m), da se ne prave nikakvi veliki pokreti dok nije teren u
zaleu, te u lijevom i desnom boku oien od mukaraca, koji su za oruje
sposobni. Kod onih koji se susretnu u borbi ili u pomonoj slubi te borbe,
nema smilovanja, bilo muko ili ensko, imade se na licu mjesta provesti
prijeki sud. Za mukarce koji se pronau u selu, a za oruje su sposobni,
i bude dokazano da nisu uestvovali u borbi, imade se pohvatati i odvesti
u sabirne logore, ene i djeca u selima imadu se tediti u koliko nije do
kazano, da su bili jataci.1
Oigledno, i ova naredba u kojoj izriito stoji da se i okolica Sanskog
Mosta i Prijedora... imade ... na isti nain oistiti potvrivala je da ustae
nisu odustale od svog osnovnog cilja: unitenja Srba, jer mukarce sposobne
za borbu trebalo je unititi u svakom sluaju, ili na terenu, ili ih pohvatati
pa odvesti u sabirne logore da ih ustae tamo poubijaju. Komandantima
na terenu je ostavljeno da po vlastitoj procjeni odluuju koje su to ene i
koja djeca bili jataci ustaniki. A ene i djeca su i po ustakim osnovnim
planovima bili zapravo jedini dio srpskog stanovnitva koji je mogao da se
1

Zbornik Dokumenata i podataka o narodnooslobodilakom ratu Jugoslovenskih


naroda (u daljem tekstu ZB.) IV/1, str. 534.

109

ostavi na ivotu, s tim da ih Katolika crkva u NDH iz pravoslavne prevede


u katoliku vjeru i na taj nain vrati vjeri predaka.2
Prema istoj tancerovoj naredbi, uporedo s akcijama postepenog i
enja terena oko uporita trebalo je da jaa odjeljenja to ee krstare
komunikacijama i pravcima moguih ustanikih napada. S obzirom na to da
su domobrani, ustae i andarmi Nezavisne Drave Hrvatske u tom tre
nutku raspolagali vrlo ogranienim snagama, komandanti uporita su dobili
nareenje da mobilizacijom hrvatskog i muslimanskog stanovnitva stvaraju
pomone oruane formacije, koje e, zajedno s andarmerijskim stanicama,
preuzeti kontrolu i obezbjeenje komunikacija i terena i pruati regularnim
trupama podrku u borbi protiv ustanika.3
Meutim, zbog neslaganja sve irih slojeva Hrvata i Muslimana s us
takom politikom istrebljavanja Srba i opasnosti da bi moglo da doe
do pojave neposlunosti u domobranskim jedinicama,4 zbog brzog irenja
ustanikog pokreta i saznanja da u njemu dominantnu ulogu imaju komu
nisti, spremni da se bore do kraja, vlastodrci NDH poinju vrlo brzo da
mijenjaju taktiku. Polazei od ocjene Slavka Kvaternika, vojskovoe NDH,
da divljanje protiv domaih Srba ne odobrava ni pretena veina Hrvata,5
te da ustaki sistem radikalnog ienja ne samo ne uspjeva u stiavanju
pobune ve da to izaziva nova arita,6 a da bi smirili iroke mase Hrvata
i Muslimana i stvorili preduslove za razbijanje jedinstva ustanikog pokreta
i odvajanje ustanikih masa od komunista, ustae svu odgovornost za zlo
ine prebacuju na tzv. divlje ustae i Paveli 9. avgusta izdaje naredbu da
divlje ustae imaju smjesta prestati sa svakom djelatnou.7
Ustakoj propagandi o razoruavanju divljih ustaa, na koje je dr
avna vlast prebacivala svu krivicu za poinjene zloine, uz obeavanje za
tite zakonitosti i garantovanje Srbima mirnog ivota, ako se vrate svojim
kuama, prethodila je 6. avgusta i naredba Glavnog stoera vojskovoe da
se sa akcijom ienja za sada prestane i da se putem oglasa onima, koji
se pokore grantira ivot i imetak od dravne zakonite vlasti. Da je ovo bio
samo privremeni i taktiki uzmak, kojim se eljelo razbiti ustaniki pokret,
potvrivala je ve sljedea taka te iste naredbe da se ienje sprovede
kasnije putem planskog iseljavanja.8 Da bi se utisak ove propagande poja
ao, poslije naredbe o obustavljanju ienja terena, izdalo je i Ravnatelj
stvo za javni red i sigurnost 9. avgusta vlastitu naredbu ustakim postroj
bama da svako ienje imade odmah i bezuslovno prestati, da sve us
take postrojbe u borbi i tako zvani poludivlji i divlji ustae imadu smjesta
obustaviti borbu i povui se u najblia upska odnosno kotarska sjedita
i da itavu akciju preuzimlje sama vojska sa svojim jedinicama.9
2

Slavko Odi: Ustaki pokret i Katolika crkva u Hrvatskoj,


Bosni i Hercegovini,
edicija Srednja Bosna u NOB, knjiga prva, str. 251.
3 Zb. IV/1, str. 530531.
4 Glavni stoer vojskovoe, 6. kolovoza 1941, Institut za historiju radnikog pok
reta Hrvatske (ubudue IHRPH), Fond NDH, k. 1.
5 The National Archives of the Unites States, Washington (ubudue e kod doku
menata koritenih iz fonda Nacionalnog arhiva u Vaingtonu biti oznaavan samo
broj serije, broj rolne i stranice mikrofilma), T-501, Roll 264,
Der DeutsheGe
neral in Agram, la Nr. 207/41 geh. Kdos, v. 19. 7. 1941.
6 Kao napomena 4.
7 Novi list od 10. avgusta 1941.
8 JHRPH, Fond NDH, k. 1.
9 VII, arhiv, Fond NDH, k. 169, br. reg. 1/84.

110

2. IENJE TERENA PREMA LUCI-PALANCI


Poto je glavnina raspoloivih oruanih snaga NDH u Bosanskoj kra
jini bila orijentisana na likvidaciju ustanka na irem podruju Drvara, pr
vih dana avgusta nisu preduzimane ozbiljnije akcije protiv ustanika na pod
ruju sanskog sreza. Voene su samo manje arke izmeu andarma i mje
snih ustaa s jedne, i ustanika, s druge strane, juno od Budimli-Japre.
U to vrijeme ustanike snage su se nalazile u sljedeim rejonima:
Tri ustanike ete, formirane 4. avgusta, drale su front prema
Budimli-Japri na liniji Mrkalji urii Kuan (k. 628), na kojoj su
zavisno od konfiguracije zemljita, ustanici bili rasporeeni na rastojanju
od dvadesetak metara jedan od drugog. Nou se ljudstvo povlailo na spa
vanje, a prema neprijatelju su isturene patrole;
Ustanici s podruja Luci-Palanke i Bonjaka, oslabljeni za pet-est
ljudi naoruanih vojnikim pukama, koji su 31. jula otili u napad na Budimli-Japru, pa se na tom sektoru i zadrali, drali su poloaje na liniji
Vitorog (trig. t. 617) Rovine Dekia glavica (k. 585);
Ustanici iz Bosanskog Milanovca, Dabra, edovae, Grdanovaca i
drugih sela juno od ceste Fajtovci Kamengrad uglavnom su se rasuli
i na okupu je ostao samo dio jelainovakih ustanika, grupa od osam
ljudi: edo, Ljubo i Rade Brki, Vid i Uro Kukolj, Milani i Stojan Miljevi i Mihajlo Kaja Topi. Od oruja su imali etiri vojnike i tri lovake
puke, a svojim starjeinom su smatrali Nikolu Srdia, zvanog Dani, iako
se on nije stalno nalazio meu njima, ve je grupu predvodio Milani Miljevi. Meutim, grupa se nije zadravala na odreenom podruju, ve je,
jaui na konjima, krstarila po terenu od Dabra do Vitoroga, odlazila i na
Meee brdo, ne zadravajui se nigdje dulje vremena;
Na Meee brdo vratila se i sanika ustanika grupa iz Grmea,
s obronka Dujanovca.

BORBA JUNO OD BUDIMLI-JAPRE


Prema ustakom izvjetaju o ienju terena Budimli-Japra Ka
mengrad, pa prema Luci Palanci, od ... avgusta 1941. godine,10 ta akcija
ienja trebalo je da pone 5. avgusta. Meutim, tog dana se neprijatelj pri
kupljao i pripremao za napad na Budimli-Japru i od Sanskog Mosta prema
Luci-Palanci, a istovremeno i iz rejona Sanice prema Meeem brdu. U na
pad na svim pravcima neprijatelj je krenuo tek sutradan.
Opis dogaaja na prostoru juno od Budimli-Japre daje Stojan Maki:
estog avgusta ustae su se pribliili naim poloajima na nekoliko sto
tina metara i otvorili jau paljbu iz puaka i pukomitraljeza. Budui da
ustanici nisu imali dovoljno vatrenog oruja ni veeg vojnikog iskustva, a
ni one prvobitne napadake smjelosti, nisu se mogli odrati na poloaju.
10 Fotokopija

u arhivu Regionalnog muzeja u Bihau, neregistrovana

111

nego su poeli, da se povlae


i bjee i oni s orujem, pogotovo
ljai, i oni bez oruja prema Majki-Japri.

rogu-

Prva se povukla eta na lijevom krilu naeg poloaja, a za njom i ostale


ete. Ustae su doli do granice sela Lipnika i Majki-Japre prema Kondiima, jer su se izgleda, zadovoljili potiskivanjem naih snaga od uria tre
anja i sa Kuana.11
im su poeli odstupati, mnogi ustanici su krenuli prema svojim ku
ama da bi odveli porodice u zbjegove. Dio stanovnitva se povlaio s usta
nicima, a dio je ostao u selima, sklonivi se ispred neprijatelja u oblinje
gajeve, vrtae i umarke. Manje grupe ustanika su otile do zbjega u Grmeu, a mnogi su se vratili u sela koja je neprijatelj zaposjeo, da bi izvukli iz
njih svoje najblie i prebacili
ih u Grme. Neki od njih su tomprilikom
pali neprijatelju u ruke i bili
pobijeni. Od triju ustanikih eta naokupu
je ostalo samo dvadesetak ljudi, koji su se povukli preko ceste Luci-Palanka Bosanska Krupa i zadrali se u Vukojevia naslonu u Suhopolju pod
Grmeom.
U prodoru od Budimli-Japre do Lipnika uestvovao je odred od oko
60 domobrana, andarma i ustaa, naoruanih pukama i tri pukomitraljeza.
Prema nepotpunim podacima, ustae su tog dana u Slatini, Antonia Brdu
i Halilovcima ubile oko stotinu ljudi, ena i djece, meu kojima i nekoliko
ustanika i kurira. U rejonu Lipnika uhvatili su osam seljaka, odveli ih u
Budimli-Japru i tamo pobili. Pri povlaenju iz Lipnika uhvatili su i ora
Sredia u pojati Mile Kolundije, ali ga je spasio obuar Arif Budimli, tada
ve poznati ustaa-kolja, koji je ranije bio est gost u Sredievoj kui. Sredi ga je zamolio da ga ne vodi u Budimli-Japru i Arif mu je omoguio da
pobjegne u oblinju umu.

BORBA U REJONU NAPRELJA I MILJEVACA


estog avgusta su domobrani, andarmi i ustae iz Sanskog Mosta kre
nuli preko Kamengrada prema Luci-Palanci i kada su izbili u Fajtovce, po
stavili su mitraljez kod Ivezia kua i otvorili vatru prema Dekia glavici.
Iako je mitraljeska vatra zbunila i poremetila ustanike redove, ovi su ipak
krenuli kroz Naprelje prema neprijatelju, koji se u meuvremenu takoe
prebacio s matraljezom od Ivezia kua prema ustanicima i zaposjeo polo
aj na visu vie Vukalia kua, odakle je otvorio vatru na ustanike, pa su
se oni vratili na Dekia glavicu. U tom povlaenju je rogulja Mirko Dragii bio lake ranjen u nogu. Dok je dio snaga neprijatelja napredovao
kroz Naprelje, pripucavajui za ustanicima, jedna neprijateljska kolona je
nastupala s obje strane ceste prema Rovinama. Ustanici su se tada povukli
sa Dekia glavice u Gornje Bonjake.
Neprijatelj je nastupao bez uobiajenih mjera obezbjeenja jer je po
vatri osjetio da pred sobom ima slabije naoruane ustanike snage. Naime,
dan ranije, oko osam sati ujutru Mile Topi, jedan od rukovodeih ljudi
meu ustanicima, oslobodio je iz zatvora u Luci-Palanci etvoricu zaroblje
nih andarma i skupa s njima i sinom Tomom pobjegao u Sanski Most. Us
tae su od njega saznale pravo stanje, kako su naoruani i opremljeni usta
11 Stojan

Maki: U Majki Japri, edicija Podgrme u NOB, knjiga prva. str. 728.

112

nici i da ne pucaju iz topova, ve da pale dinamit. Izvjetavajui Vrhovno


oruniko zapovjednitvo 8. avgusta o situaciji na podruju voda Sanski
Most u vezi sa etnikom akcijom, Zapovjednitvo 3. orunike pukovnije
dostavlja i podatak dobiven od Topia da su ustanici naoruani sa vrlo malo
vojnikih puaka, neto lovakih puaka i pitolja, dok je ostalo bilo naoru
ano sjekirama, kosama, vilama i koljem.
Tada je Mile Topi izjavio da je 3. avgusta pobjegao u hrvatski zaselak
Bonjaka i sakrio se, dok ga ustanici nisu 4, avgusta pronali i silom natjerali
da obilazi sela na svom motorciklu i prati kretanje vojske i ustaa. Navee ka
da se vratio u selo Palanku, da bi stvorio paniku i natjerao ustanike i se
ljake u bijeg, rekao je da na Palanku dolazi oko 4000 ustaa koji sreda stri
jeljaju. Nakon toga u selu je nastala panika i tada su svi stanovnici iz sela
i ustanici s poloaja pobjegli u pravcu planine Grme. Poto je pao mrak,
Topi je otiao u andarmerijsku stanicu sa svojim sinom, oslobodio zatvo
rene andarme i jo petnaest seljaka hrvata i muslimana koji su bili zatvo
reni kao taoci, te sa andarmima i svojim sinom doao u Sanski Most.12
Dan ranije, 4. avgusta, ustae su u Gornjoj Sanici uhvatile Gojka ur
iju iz Jelainovaca, koji im je takoe dao podatke o ustanicima, izjavivi
na sasluanju u Sanskom Mostu da je u selu Jelainovcima bilo oko sto us
tanika, da su imali samo sedamnaest vojnikih puaka sa oko petsto metaka,
sedam lovakih puaka i oko petnaest pitolja.13
Kada se neprijatelj pribliio na 500 do 600 metara Rovinama, gdje su
poloaj drali Palanani, naoruani s nekoliko vojnikih puaka, i ovaj se
front raspao, a ustanici su se razbjeali raznim putovima prema Grmeu,
gdje su stigli prije noi. Ispred njih ili skupa s njima, bjealo je i skoro
sve stanovnitvo Gorica, Miljevaca, Luci-Palanke, Pratala i Predojevia Gla
vice, tjerajui stoku i nosei u zbjeg samo najnunije, to se na brzinu moglo
skupiti i ponijeti. S ustanicima i narodom ovog pobunjenog kraja u Grme
su se povukli i andarmi Musa i Lipovac, s porodicom Mane Grubia, kao
i upravnik Pote u Luci-Palanci, Hrvat, mladi ije ime nije moglo biti ut
vreno. Musa, Lipovac i potar su u zbjegu bili do 8. avgusta, kada im je
urin Predojevi savjetovao da bjee kuda znaju. On je rekao Musi i Li
povcu da ih on ne moe sauvati od osvete do koje bi moglo doi zbog zlo
ina ustake vlasti nad Srbima u Sanskom Mostu i na podruju sreza, iako
je Musa spasio i njegovu glavu i dosta drugih ljudi. Poslije toga Musa, Li
povac i potar su se kriom izdvojili od ostalih izbjeglica i otili u Sanski
Most. Bilo je to vjerovatno 8. avgusta, jer u izvjetaju Zapovjednitva 3.
hrvatske orunike pukovnije od 23. avgusta 1941. godine pie da je potar
bio u ropstvu do 8. avgusta.
Dok su svi ustanici izbjegli u Grme, kao i skoro sav narod, kod kua
su ostali tek poneka ena i poneki stariji ovjek, smatrajui da im se nee
nita dogoditi.
Nastupajui za ustanicima neprijatelj je uhvatio izvjestan broj ljudi,
ena i djece i neke odmah pobio, a neke odveo u Sanski Most.
U Rovinama, gdje su stigli pred mrak, ustae su zapalile kue Petra
Skundria i ure uka, a u urguzima, zaseoku Donjih Bonjaka, etiri
12 Arhiv VII, Fond NDH, k.
13 Zapisnik sa sasluanja

86, br. reg. 36/51.


uhvaenog etnika Gojka urije, 4. avgusta 1941, Arhiv
VII, k. 86, br. reg. 36/54, 5, 6.

8 Srez S. Most u NOB

'

113

kue i nekoliko pojata i tala. Tom prilikom je Bajro Mui iz Naprelja po


kuao da ugasi zapaljenu kuu svog komije Petra kundria, ali su to us*
tae primijetile, pa su ga svezale za drvo da gleda kako mu gori prijateljska
vlaka kua.14
Poto je odbacio ustanike s Rovina, na ovom pravcu nije produio na
stupanje, ve se vratio u Fajtovce i Kamengrad, a neki dijelovi i u Sanski
Most.
Mio Doenovi kazuje da je grupa ustanika koja se povukla s Dekia
glavice stigla u Gornje Bonjake, gdje je zatekla u dvoritu i oko dvorita
Tome Cvitkovia veliku gomilu ljudi, ena i djece sa stokom, konjima i ko*
lima. Poznavali su Cvitkovia pa su raunali da e ih on kao ugledan Hrvat
moi zatititi od ustaa kada dou u selo. Neki od njih su psovali ustanike
koji su s ponekom vojnikom ili lovakom pukom, ili hladnim orujem
ostali posljednji na poloajima i zadnji se povlaili. Nazivali su ih paliku
ama koji bjee. Utom su ugledali plamenove zapaljenih kua u urguzima
i Rovinama. To je izazvalo jo veu paniku meu okupljenim ljudima, pa
su bre bolje krenuli dalje i sakrili se u umovite padine brda Oti, odakle
su 8. avgusta posmatrali kretanje neprijatelja prema Luci-Palanci, paljenje
Miljevaca, Luci-Palanke i Pratala i borbu kod Kuburia kua u Miljevcima,
Poneko se sputao i u selo da bi jo togod iz kue sklonio u umu.15
Jozika Cvitkovi doao je 6. avgusta navee preko Naprelja u Bonjake
i nagovarao Tomu i ostale Hrvate koji su ostali u selu da bjee u Sanski
Most, ali su oni to odbili. Vraajui se iste noi, Jozika je odveo u Sanski
Most enu i djecu.
Osmog avgusta neprijatelj je ponovo krenuo iz Sanskog Mosta prema
Rovinama i Vitorogu. Meutim, ustanika na tom pravcu vie nije bilo. Ne
naiavi na ustanike snage na Rovinama i na Voloderu, neprijatelj je pro*
duio preko Miljevaca u Luci-Palanku i Pratale. S vodom andarma iz San
skog Mosta dolo je i vie desetina ustaa s kolima i torbama, a bilo je i
pljakaki raspoloivih civila: pokupili su stoku zaostalu u selima i oplja*
kali sve do ega su doli. Tog dana ustae su zapalile vie kua u Miljevcima,
Luci-Palanci i Pratalima.
Porunik Fabijan Kurili, koji je sa svojim vodom takoe uestvovao
u nastupanju do Luci-Palanke, dostavio je 21. avgusta o tome izvjetaj Za
povjednitvu 3. orunike pukovnije u Banjaluci, u kojem je izmeu ostalog
javio da se seljaci sa podruja njegove postaje, i to oni iz sela: Majki-Japrc,
Miljevaca, Luci-Palanke, Tuk-Bobije i Jelainovaca jo uvijek nalaze u pla
nini Grme i na poziv vlasti nee da se vrate svojim kuama. Kada je on sa
odredom vojnika, andarma i ustaa 8. avgusta upao u Luci-Palanku, pitao
je nekoliko ena koje je zatekao u selu za razlog zato se seljaci nee da
vrate svojim kuama. Reeno mu je da oni u ustaku vlast nemaju povje
renja, ve da sluaju svoje voe koji se sa njima nalaze u umi. Nadalje na
vodi da vlasti ove seljake stalno pozivaju da se vrate svojim kuama, ali da
to sve ostaje bez uspjeha.16
Kada je neprijatelj 8. avgusta krenuo iz Sanskog Mosta prema Luci-Palanci, jelainovaka ustanika grupa se nalazila na Smrenjaku, istono
14

Kazivanje Bose Srdi Stani, unuke Petra kundria iz Bonjaka, 13. januara
1974. godine.
Kazivanje Mie Doenovia, 3. avgusta 1975. godine.
16 Arhiv VII, Fond NDH, k. 152, br. reg. 25/22.

114

od Grdanovaca. Nikola Srdi, zvani Dani, napustio je tog dana jelainovaku


ustaniku grupu. On je otiao u grmeki zbjeg u rejonu Dujanovca, neda
leko od Jelainovaca. O tome je Uro Kukolj u svom kazivanju naveo slje
dee podatke: . . . nakon onog oduevljenja i poleta na poetku ustanka
ubrzo su nam se redovi poeli osipati i ljudi se poee vraati svojim ku
ama. Veina ljudi iz onih sela koja su blie Sanskom Mostu vratila se ku
ama. Stanovnici sela koja su bila blie Grmeu, Otiu i Gradini potraili su
zaklon u umi. Jednom rijeju, nastupilo je kolebanje, pa ak i demorali
zacija kod izvjesnih ustanika. U takvoj situaciji na starjeina Nikola Srdi
Dani17 iz Jelainovaca prikupio je grupu od oko deset ustanika na Smrenjaku. Tada nam je pored ostalog rekao da smo prevareni, da smo izdati od
mase i da treba da idemo preko Grmea u sastav tamonjih ustanika. Mi se
nismo sa njim sloili, niti smo pristali da idemo preko Grmea. Kad je vidio
da njegov prijedlog nismo prihvatili, zapovijedio nam je da obiemo front,
predao nam komandovanje, a on se povukao u zbjeg (podnoje Dujanovca18).
Jelainovaka ustanika grupa je tada na konjima krenula na Vitorog,
gdje je naila na Nikolu Borojevia, a odatle se spustila u Miljevce i Luci-Palanku. Sela su bila pusta: naili su samo na ponekog ovjeka ili enu.
Stanovnitvo se sklonilo u Grme.
Tog jutra su Pero Jelaa, Slavko Pratalo i Nikola Borojevi bili doli
na Vitorog da bi izviali pokret neprijatelja. Borojevi je imao vojniku, a
ostala dvojica lovake puke. Kada su ugledali da se grupa konjanika sputa
niz Voloder, Slavko Pratalo je povikao: Eto neprijateljske konjice! i od
mah s Jelaom pobjegao niz stranu prema Miljevcima i Luci-Palanci. Ni
kola Borojevi je sam ostao i ubrzo zatim prepoznao Milania Miljevia
po glasu, pa mu se javio i grupa Jelainovana je dojahala na Vitorog do
njega. Pitali su ga za ustanike, na ta im je rekao da su sa njim bila jo
dvojica, ali da su maloas pobjegla mislei od njih da je neprijateljska ko
njica, a da su ostali ustanici jo prije dan-dva napustili poloaje i otili u
Grme. Tada su se dogovorili da Borojevi ostane na vrhu Vitoroga, da os
matra pokrete neprijatelja i ako se on pojavi, da baci bombu niz Vitorog
prema Miljevcima, a oni e, im budu uli eksploziju, doi na konjima u
pomo. Grupa je obeala da e pokrenuti ostale ustanike da iziu na po
loaj na Vitorogu.
Ubrzo su od Fajtovaca i Naprelja naili kamion s vojskom i jedna oso
bna kola. Poto je cesta na Rovinama bila prekopana, zaostali su kod pre
kopa, izali iz vozila i produili pjeice. im ih je ugledao, Borojevi je ba
cio bombu niz strminu Vitoroga prema Miljevcima, ugovoreni znak grupi
ustanika konjanika da neprijatelj dolazi. Zatim je zalegao u zaklon i ispalio
nekoliko metaka na neprijateljsku grupu. Neprijatelj se tada razvio u stri
jelce i krenuo preko Debelog brda prema ukovoj kui i Vitorogu. Boroje
vi se tada spustio do Kosanovia kose, proao kroz pustu Luci-Palanku i
17

Nikola Srdi je prije rata bio manji preduzima i predradnik, 1936. godine je bio
banski vijenik Vrbaske banovine, ugledan, cijenjen i poznat domain u Jelainovcima i okolini. Iako su ustanicima na ovom terenu prvih dana neposredno
komandovali Petar Stani i Milani Miljevi, svi su oni, pa i Uro Kukolj, s ob
zirom na navedeno, smatrali Nikolu Srdia svojim starjeinom, kod kojeg su
do rata povremeno mnogi od njih radili.
18 Kazivanje Uroa Kukolja 1962. godine.

115

produio u Grme. Grupa ustanika konjanika vjerovatno nije ni ula nje


govu bombu.18
Jelainovaka ustanika grupa nije ni mogla uti eksploziju rune bom
be koju je Borojevi bacio jer je iz Luci-Palanke otila u Bojite na ruak.
Dok su ruali, ugledali su kako se dim izvija u Miljevcima i Luci-Palanci:
neprijatelj je doao u ta sela i poeo da ih pali. Krenuli su prema Otiu,
a zatim na Voloder, s namjerom da tu postave zasjedu. Meutim, kada su
stigli na Voloder andarmski vod iz Sanskog Mosta ve se bio vratio iz Lu
ci-Palanke prema Fajtovcima, pa su se i oni vratili u Bojite.
Devetog avgusta, grupa seoskih ustaa, uglavnom pljakaa, ponovo je
upala u Miljevce i Luci-Palanku, pretresla, pljakala i palila naputene kue
koje nisu bile zapaljene prethodnog dana. Primijetivi da se u Luci-Palanci
ponovo viju dimovi, znak da je neprijatelj u selu, jelainovaka ustanika
grupa, kojoj su u meuvremenu prili i Veljko Miljevi i Nikola Majki,
zvani Major, krenula je prema Miljevcima, ali je i ovaj put stigla nakon to
se neprijatelj ve bio povukao. Grupa je tada zanoila u umi Oti, iznad
Miljevaca, i sutradan rasporedila se u zasjedu nedaleko od kua Ernauta u
Mljevcima. Oko dva sata poslije podne pojavio se neprijatelj od Vitoroga.
Grupa pjeaka, vjerovatno andarmski vod iz Sanskog Mosta, kretala se ce
stom prema Luci-Palanci, a oko 70 do 80 divljih ustaa, uglavnom bez oruja,
krenulo je prema kuama Ernauta s velikim brojem zaprega, u namjeri
da odvezu stvari koje budu nali. Nakon kraeg izvianja petnaestak ih se
spustilo kuama Ernauta. Razbili su vrata i uli u nju. Ustanici su ekali
u zasjedi i kada se vea grupa pljakaa prikupila, otvorili su na njih vatru.
Sedmoricu su ubili, svi su bili bez oruja, a ostali su pobjegli.
Neprijatelj se poslije toga povukao i iz Luci-Palanke prema Kamengradu. Od tada pa sve do februara 1943. godine, punih osamnaest mjeseci,
neprijateljska noga nee stupiti u ova sela.
Prilikom prodora u Miljevce, Luci-Palanku i Pratale ustae su u Luci-Palanci zapalile 41 kuu i ubile dva ovjeka. Palili su kue i u Pratalima
i u Miljevcima.

BORBA OKO SANICE


Osmatrai sanike ustanike grupe na vrijeme su primijetili pojavu
neprijatelja s pravca Gornje Sanice, pa su ustanici pod komandom Petra
Stania, naoruani sa est vojnikih puaka, zauzeli poloaj i prihvatili bor
bu. Meutim, pod pritiskom jaih neprijateljskih snaga, oko 85 domobrana
i andarma s pukama i dva pukomitraljeza, ustanici su se pod borbom po
stepeno povlaili. U toku dvoasovne borbe zapovjednik andarmerijske sta
nice Klju, porunik Vuk Butina, bio je teko ranjen, pa se neprijatelj tada
povukao. Ustanici su u ovoj borbi ubili dva neprijateljska vojnika i zaplije
nili dvije puke i nekoliko redenika municije.20
Nakon to je jelainovaka ustanika grupa otila s Meeeg brda, ta
18 Kazivanje Nikole Borojevia autoru, 22. maja 1978. godine.
* Zb. IV/1, str. 5354.

116

mo je stigao Petar kundri21 sa svojom ustanikom grupom. Petar kund


ri, aktivni vazduhoplovni narednik Jugoslovenske vojske do ustanka se krio
u Grmeu iznad rodnog sela Gornjeg Budelja, najee u Vujoj poljani i
u selu Smoljani, prikupljao podatke ko ima oruje, okupljao oko sebe gru
pu istomiljenika i dogovarao se s njima o ustanku. Kada mu je 27. jula
Tomo Oklobdija donio pismo od Steve Lazia iz Bravska, Petar kundri
je sa svojom grupom od desetak boraca postavio zasjedu na Paunovcu, gdje
je istog dana predvee doekao domobransku kolonu i prisilio je da se uz
gubitke povue u Klju.22 Sutradan kundri je sa svojom grupom ustanika
ponovo doekao vod domobrana na Paunovcu, kod Raduj kine kue, ali se ne
prijatelj tog dana uspio probiti u Bravsko.23 Tih dana grupi su se priklju
ili Petrov brat Mihajlo i Janko Mrda, koji su uspjeli da pobjegnu ustaama
kada su ih s grupom pohvatanih Srba vozom prebacivali sa Srnetice u Jaj
ce. Grupa je navee napala strau uz magazine u radnikoj koloniji u Mijaici i zaplijenila vee koliine namirnica, odjee i alata i sanduk dinamita.
Ve sljedee noi uestvovala je u napadu ustanika na Bravsko. Tom prili
kom andarmska posada je bila prisiljena da se iz Bravska povue u San
ski Most.24 Sutradan je spalila eljezniku stanicu Lanita, otetila stanine
ureaje i kolosijek.
Poslije navedenih akcija ustanika grupa pod komandom Petra kundria se zadravala na podruju Mijaice, Bravska i Budelja. Tu su do kundria stizale vijesti o borbama oko Otrelja, ali on nije imao direktnu vezu
s ustanicima na tom podruju. Kada je, meutim, 6. avgusta uo bobru koja
se vodila na Meeem brdu, krenuo je u tom pravcu, odakle e kasnije us
postaviti kurirsku vezu i sa Otreljem i sa Drvarom.
U ustanikoj grupi Petra kundria koja je stigla na Meee Brdo, bila
su njegova braa Mihajlo, Duan, Mile i Mirko, zatim Janko Mrda, Duan
Gavran, Rade Manojlovi, Bogdan Duki, Veljko Stojakovi, Nikica i Du
an Bursa, a neto kasnije u grupu e stii i Tomo Oklobdija, Trivo Stoja
kovi, Lazar, Milan i Mirko Grbi. Grupa je imala sedam vojnikih puaka.25
Kada je Petar kundri na Meeem brdu, na Metli sreo jelainovako-saniku ustaniku grupu pod komandom Petra Stania, dolo je do spa
janja tih dviju grupa. Na prijedlog Petra Stania za komandira tako nastalog ustanikog odreda, koji je brojao dvadesetak boraca, a petnaest vojni

11U

biltenima Vrhovnog taba, prilikom unapreivanja, Mihajlo i Mile kundri,


braa Petra kondria, uvijek su navoeni kao kunrii. I prilikom imenovanja
vijenika AVNOJ-a opet se radilo o prezimenu kundri. Mihajlo i jo neki
kunrii tek poslije rata poinju da upotrebljavaju prezime u obliku kondri.
poto su sauvana dokumenta na kojima se Petar kondri potpisivao kao
kundri, a ne kondri, a radi se o periodu kada su taj oblik prezimena upot
rebljavala i njegova braa, ostavio sam u itavom tekstu oblik prezimena
kundri za poginulog Petra.
22 Dvadeset i sedmog jula bila su upuena pojaanja ugroenim uporitima: jedna
satnija domobrana iz Banjaluke u Bravsko, a jedan vod iz Prijedora u Gornju
Sanicu. Vjerovatno je kundri napao prethodnicu domobranske satnije
koja je bila u pokretu od Banjaluke preko Kljua u Bravsko, Zb. IV/1, str. 560.
23 Vjerovatno se radilo o vodu domobrana poslanom iz Kljua u pomo posadi u
Gornjoj Sanici. Zb. IV/1, str. 560.
24 Zb. IV/1, str. 561.
25 Mihajlo kundri: Akcije Jelainovakog odreda, Sanske ete i bataljona Pe
tar kundri u prvoj ratnoj godini, edicija Podgrme u NOB, knjiga prva,
str. 716.

117

kih puaka, izabran je Petar kundri, inae odvaan, hrabar ovjek. Od


red se dijelio u dvije grupe, nazivano i desetinama: jelainovaku grupu (de
setinu), iji je komandir bio Uro Kukolj, i saniku grupu (desetinu), iji
je komandir bio uro Sovilj. Ubrzo su se oko ovog ustanikog odreda oku
pili mnogi ustanici bez oruja, koji su se skrivali po umi izmeu Meeeg
brda i Jelainovaca.
Kada su izviai 9. avgusta javili da domobrani ponovo nastupaju od
Gornje Sanice,26 Petar kundri je rasporedio svoj odred na poloaj ispred
kue Sovilja, Grubiia i Simatovia. Oko deset sati prije podne neprijatelj
je iz Lovrinog potoka izbio na Meee Brdo. Postavio je teki mitraljez vie
Simatovia kua i ekao sve dok druga grupa domobrana i ustaa nije na
pala ustanike preko Celi-kose bono i s lea.
Ustanici su pustili domobrane i ustae da uu u selo Meee Brdo i
priu na desetak metara i onda iznenadnim plotunima neprijatelja natjerali
da bjee nazad prema umi i Simatovia gredi. Na popritu je ostalo pet-est ubijenih ustaa i domobrana. Neprijateljska jedinica se na ivici ume
zaustavila, sredila i otvorila snanu vatru na ustanike, galamei i psujui.
Tada je neprijatelj svojom desnokrilnom kolonom gotovo zaao za lea us
tanicima. Petar kundri je naredio povlaenje prema Babia glavici. Utom
je od ume i Stuparevih kua krenula druga neprijateljska jedinica, oko 20
vojnika, idui za lea ustanicima. Tada je i grupa neprijateljskih vojnika
to se bila povukla do Simatovia grede krenula u napad, pa su se ustanici
nali pod unakrsnom vatrom i gotovo na brisanom prostoru.27 Poslije krae
borbe, napadnuti sa svih strana, ustanici su se morali povui, i neprijatelj
je ovladao Soviljovom glavicom i visovima iznad Sanike Rijeke i eljezni
ke pruge, ali nije pokuavao da dalje nastupa. Ustae koje su ile pozadi
domobrana tada nisu palile kue u zauzetim selima, ve su samo porazbijale
vrata i prozore na kuama Sovilja i jo nekih i zatim su se svi povukli. Do
mobrani su zaposjeli poloaje oko eljeznike pruge i sjeverno od nje, na
Toljagia okuci, u Lovrinom potoku i u Sanikoj Rijeci. S ovih poloaja su
obezbjeivali u rejonu Sanice usko tranu eljezniku prugu Prijedor San
ski Most Bravsko Otrelj, kojom su transportovane trupe za napad na
Otrelj. Na nekim od ovih poloaja domobrani su ostali sve do oktobra 1941.
godine.
Ustaniki odred pod komandom Petra kundria smjestio se ponovo
u Meee Brdo, u kue Stevana Stupara, odakle je slao patrole u okolinu.
Ve drugi ili trei dan po povratku na Meee Brdo, patrola u kojoj su bili
Mimo Sovilj, Borko Kukolj i Stevo Kovaevi krenula je u izvianje prema
poloajima domobrana na Soviljevoj glavici. Pred jednom kuom nenadano
su sreli domobrana s pukom o ramenu, s cijevi okrenutom prema zemlji.
Preplaivi se neoekivanog susreta s ustanicima, domobran je povikao: Ne
mojte pucati! Ja sam sam. Poao sam do vas. Evo vam puka. Vodite me
vaem komandantu! Ustanici su mu uzeli puku i odveli ga komandantu
Petru kundriu, koji ga je potom poslao u logor koji se poeo formirati u
umi iznad Jelainovaca. Meutim, jedan ustanik ga je samovoljno ubio.28
2

Arhiv VII, k.86, br. reg. 36/51 i k.86, br. reg. 366/55.
Stevo Kovaevi: U odredu Petra Skonria, Podgrme u NOB, knjiga prva,
str. 767.
28 Kazivanje Steve Kovaevia autoru 30. maja 1979. godine.
27

118

POSLJEDICE NOVE USTAKE TAKTIKE


Propaganda sraunata na uguenje ustanka vraanjem stanovnitva ustanikih podruja iz uma kuama, mirnom ivotu, popraena nastupanjem
domobrana i andarmerije i obustavljanjem masovnih pokolja, postigla je
u prilinom broju sela, negdje vie, negdje manje, ono to je ustaka vlast
eljela tih dana da postigne: da odvoji narod od ustanika!
Kako su ta propaganda, razne naredbe i nova politika prema Srbima
uopte, a na ustanikim podrujima posebno, sprovoene u ivot, pokazu
je i sljedei sluaj, bez obzira da li je predstavljao stvarnu namjeru ustake
vlasti, ili je, iz propagandnih razloga, bio dogovorno namjeten. Treeg av
gusta ustae su upale u selo Podvidau, uhvatile sedamnaest Srba, nare
dile im da iskopaju rake, sahrane Srbe poubijane 2. avgusta i da zatim is
kopaju rake i za sebe. U to je stigao kurir s nalogom da ne ubijaju pohapene Srbe. Jedan ustaa je tada poeo da psuje, govorei kuriru da je tre
balo da zakasni samo pola sata, jer bi im toliko vremena bilo dovoljno da
i ovih sedamnaest pobiju.
Poto je veina ustaa koje su vrile zloine po srpskim selima bila u
civilnoj odjei, a tek poneki u vojnoj ili dijelovima vojne odjee, zvanina
ustaka dravna propaganda se usmjerila protiv njih i nazivajui ih div
ljim ustaama, proglasila ih glavnim i jedinim krivcima za sva zlodjela po
injena nad srpskim ivljem. Istovremeno pozivajui se na Pavelievu na
redbu, vlasti su preko raznih oglasa obeavale da se onima koji se pokore
garantira ivot i imetak od dravne zakonite vlasti.29 Sve to nije ostalo bez
odjeka meu srpskim stanovnitvom, pa ni meu samim ustanicima. Smat
rajui da su se i digli na ustanak protiv zlodjela divljih ustaa, a ne pro
tiv Nezavisne Drave Hrvatske i njene redovne vlasti, neki od njih su
odluili da se vrate kuama. Mnogi ljudi su povjerovali da im se nee nita
dogoditi ako se vrate svojim kuama, jer im to garantuje dravna vlast, ko
ja i preduzima svojom redovnom vojskom, domobranskim jedinicama, mje
re protiv divljih ustaa, da bi zavela red i zakonitost.
Ovdje treba navesti i druge uzroke ovakvom kolebljivom stavu jednog
dijela stanovnitva sela zahvaenih ustakom. Pronosili su se glasovi da e
pasti ruski i engleski padobranci, da e oni baciti ustanicima oruje, ali od
toga nita nije bilo. Uz to i vijesti sa istonog fronta su bile vie nego crne,
to je deprimirajue djelovalo na sve one koji su bili maloduni. Nadalje,
ustae i domobrani napadali sa znatno jaim snagama nego to su ih imali
ustanici, zatim naoruani brojnim mitraljezima, pukomitraljezima, uz podr
ku avijaciju, kako NDH tako i njihovih saveznika Njemake i Italije, a sve
ga toga ustanici nisu imali. Svoje nastupanje ustae i domobrani su najav
ljivali dugakim mitraljeskim rafalima, to je, tada, u poetku ustanka, uno
silo nemir meu ustanike, preteno naoruane hladnim orujem.
Tako je usmjerenost ustake propagande na odvajanje seoskog stanov
nitva od ustanikih voa, etnika i komunista i pozivanje stanovnitva da
ih napusti, udalji iz svojh naselja i da se vrati mirnom ivotu i radu po
stepeno davala ploda i na grmekom podruju. Malobrojni i neorganizovani
ostaci ustanike mase koji su se zadravali na okupu, povukli su se u sela
29IHRPH,

Fond NDH, k. 1, dopis Glavnog stoera vojskovoe.

i.

119

udaljena od komunikacija i veih naselja, a brojna sela i zaseoci su ostali


bez zatite. Borbeni elan iz prvih dana kod mnogih je splasnuo. Seljaci, naroito onih sela koja su bila u neposrednoj blizini gradova, eljeznikih pru
ga i cesta na dohvat ruke ustake vlasti i vojske, a koje ustanike snage ne
samo da nisu mogle tada zatititi od represalija neprijatelja nego ni dugo
vremena poslije toga, traili su puta i naina da obezbijede goli ivot. Ljudi
i ene, pa ak i poneki iz redova ustanika, vraaju se kuama na teritoriju
koju kontrolie ustaka vlast, odlaze u oblinja ustaka uporita, u optinske, pa ak i u sreske centre, susreu se s domobranima, pregovaraju s via*
stima Nezavisne Drave Hrvatske i domobranskim oficirima, potpisuju
sporazume i dobijaju potvrde koje e ih zatititi od ustaa ako dou u
njihova sela.30
Do uspostavljanja veze izmeu stanovnitva ustanikog podruja i or
gana ustake vlasti dolo je i na nekim podrujima sanskog sreza, a najpri
je na podruju Budimli-Japre. Poslije opteg povlaenja ustanika i naroda
u Grme neki ljudi i ene koji nisu htjeli da naputaju svoje ognjite, pa
nisu ni bjeali daleko od kua, sretali su domobrane i njihove oficire. Oni
su ih ubjeivali i obeavali da im se nee nita dogoditi. I tada se na pone
koj kui u selima prema Budimli-Japri pojavljuju bijele zastave. Porodice
se vraaju kuama, a neki ljudi odlaze i u Budimli-Japru. Zapovjednik andarmerijskog voda Sanski Most izvjetava 21. avgusta 1941. godine da je na
podruju andarmerijske stanice Budimli-Japra stanje povoljno, da su se
grko-istonjaci, tj. Srbi, sa podruja ove postaje vratili svojim kuama i
rade svoje redovne poslove.31
I u selima oko ceste Sanski Most Luci-Palanka, naroito onima u
blizini Sanskog Mosta i sela iznad Kamengrada i Husimovaca, javljaju se
bijele zastave na nekim kuama, a poneki odlaze i u Sanski Most.
U cilju postepenog uspostavljanja i uvrivanja svoje vlasti na pod*
rujima zahvaenim ustankom, ustae nareuju seoskim knezovima da svi
odrasli mukarci sela na smjenu dre strau i danju i nou. Te strae nisu
imale oruje. Njihov jedini zadatak je bio da budno motre da se u selu ne
pojavi neki ustanik ili njima nepoznati ovjek i da o svim takvim i slinim
pojavama odmah izvjetavaju ustake vlasti. Tako je Podvidaa ve polo
vinom avgusta drala strau prema Lipniku. Po nareenju ustakih vlasti
strau su organizovali seoski knez i nekoliko seljaka kojima su ustae saoptile da kao taoci svojim ivotima odgovaraju ako se u selu bilo ta dogodi
na tetu ustake vlasti. Ta straa je bila rasporeena po visovima s kojih je
imala dobar pregled okoline, ali se njena stvarna djelatnost svodila, u prvom
redu, na obavjetavanje vlastitih suseljana o pojavi ustaa, a od septembra
na nju vre
uticaj i ustanici iz Lipnika i Slatine.
Ustae su i na sanikom podruju u obezbjeenje eljeznike
pruge
Sanica Bravsko uz domobrane ukljuili i odrasle Srbe, koji su se u prvoj
polovni avgusta vratili iz grmekih zbjegova u svoja sela.
Izvjetavajui o stanju na podruju andarmerijske stanice Sanski
Most, Zapovjednitvo 3. orunike pukovnije u izvjetaju od 23. avgusta
1941. godine pie da je stanje povoljno jer su se seljaci
grko-istonjaci
iz
30 Regionalni
31 Arhiv

120

muzej u Bihau, Zapisi o naseljima krupskog


VII, Fond NDH, k. 152, br. reg. 25/22.

sreza.

sela njenog podruja vratili svojim kuama osim nekolicine seljaka iz sela
Dabra koji se kriju u planini Grme.
U selu Kljevcima, u nedjelju 17. avgusta 1941. godine na katolikom
groblju sanski upnik je organizovao zavjetnu misu povodom prelaska Sr
ba iz tog i susjednih sela na katoliku vjeru. Oekujui da e ustanici na
pasti prisutne na misi, komanda andarmerijskog voda iz Sanskog Mosta
uputila je u Kljevce dvije patrole od devet andarma i sedam ustaa. Usta
nici nisu napali na ovaj skup. Meutim, na ovu misu je samovoljno, bez zna
nja ostalih ustanika, doao ustanik Dragutin Relji, bivi andarmski kap
lar, iz Dabra, pa su ga andarmi prepoznali i odmah uhapsili. Na sasluanju
u Sanskom Mostu Relji je priznao da je uestvovao u ustanku i u borbama
prema Sanici, ali se pravdao da je pod silom ostalih ustanika to inio. Sada
je odluio da se preda vlastima NDH.32 Prije nego to e napustiti ustanike
Dragutin Relji je svoju puku ostavio u kui Stojana ambera, koji ju je
neto kasnije predao Mihajlu Bjelovuku, partizanu Sanske partizanske ete.33
Zapovjednik posade Sanskog Mosta je Dragutina Reljia sasluao i uputio
ustakom prijekom sudu u Biha, gdje mu je 25. oktobra 1941. godine bilo
suenje, ali je bio osloboen kao nevin, pa se preko Sanskog Mosta vratio i
opet stupio u ustanike redove, ovaj put u Dabarsko-kljevaki partizanski
vod.34
Krajem avgusta se i pojedini knezovi sela zahvaenih ustankom odazi
vaju pozivima vlasti i domobranskih komandanata iz Sanskog Mosta. Tako
je zapovjednik mjesta Sanski Most, domobranski satnik Teufik Silahi 27.
avgusta, sutradan po napadu ustanika na dabarski eljezniki most, poslao
poziv knezu Dabra Duanu Iliu i trgovcu Jovi Iliu da mu se jave do dva
naest sati. Filip Boi, knez Krkojevaca, poslao je s tim pozivom omladinca
uru urevia na konju u Dabar. Domobranski oficir je u pozivu prjetio
pozvanima da e doi s vojskom i zapiliti Dabar ako ne dou u Sanski Most
da mu kau ko je zapalio upriju! Po primitku poziva Duan i Jovo Ili su
krenuli u Sanski Most. Pred zgradom domobranske komande saekao ih je
straar i uveo Silahiu, koji ih je pozdravio i ponudio cigaretama. Rekao je
da je prolu no zapaljena uprija, ali da e je u toku dana opraviti. Meu
tim, njih dvojica bi morala znati ko je zapalio upriju! Knez je na to rekao
da ne moe znati jer imaju nareenje od Optine Sanski Most da narod ne
ide iz kua im se spremi blago i smrkne. ija vojska nou prolazi, on ne
zna. S druge strane, moe bataljon vojske doi iz Grmea i zapaliti upriju
usred dana a da ih ni kozari ne vide, jer Grme vee sa eli kosom, ova
Mrenicom, a ova s Dabarskom stranom lijevo do uprije, a svud su ume.
Silahi je tada pogledao kartu d sloio se s tim, pa je obojicu pustio kui.
Slino se dogodilo i prilikom drugog paljenja mosta na rijeci Dabaru.
Opet su Duan i jovo Ili pozvani u Sanski Most da se opravdaju i opet iz
javili da ne znaju ko je to uinio.35
32 Arhiv
33

VII, Fond NDH, k. 1522, br. reg. 25/22.


Kazivanje ^Mihajla Bjelovuka autoru, 28. juna 1975. godine, str.

34 Regionalni
35

muzej u Bihau, fotokopija mikro-filma


Kazivanje Duana Ilia, Dmitra Daia i drugih iz
godine.

2. arhiv OO

54, snimak 491.


Dabra autoru, 6. jula1975.

121

Unato neospornog uspjeha kombinovanih propagandnih i oruanih ak


cija preduzetih u avgustu 1941. godine, vlasti NDH ipak nisu uspjele da
trajnije obezbijede red i mir. Naime, domobranske, andarmerijske i us
take jedinice u borbama voenim od 6. do 9. avgusta 1941. godine razbile
su ustanike frontove i kod Budimli-Japre, i na sektoru Luci-Palanke i
na Meeem Brdu. Meutim, nisu uspjele da istovremeno u potpunosti ras
pre ustanike sanskog sreza. Na sva tri sektora su ostali najborbeniji usta
nici, naoruani vojnikim i lovakim pukama, pa i hladnm orujem, tj.
oni koji su bili svjesni potrebe da nastave borbu. Oni su u prvo vrijeme
malobrojni, nemaju meusobno ni vrstu vezu i ne znaju kakvo je stanje u
susjednim selima i optinama, ali znaju da je u nekim krajevima dignut
ustanak. Iako ne znaju kako se ustanak razvija u tim nekim krajevima,
njih ipak odrava na okupu uvjerenje da u najgorem sluaju mogu otii ne
kud gdje se vodi borba. Tako, na primjer, sanika ustanika grupa po
lazi preko Grmea da bi se tamo negdje prikljuila ustanicima, ali se na
rednog dana iz Grmea ipak vraa na Meee Brdo. Slinih planova i nam
jera bilo je i na sektoru Luci-Palanke, a i na nekim susjednim srezovima.
Bez obzira na sve ove poetne slabosti, iji je osnovni uzrok bila od
sutnost jedinstvenog ustanikog rukovodstva, slaba organizacija i naorua
nje, neiskustvo i neukost u voenju i komandovanju i odsutnost, kod jednog
broja ustanika jasno odreene politike usmjerenosti, ipak e se u ova tri
ustanika jezgra nai hrabri i odluni ustanici koji e preostalo ljudstvo dr
ati na okupu, a rasprene i u prvi mah demoralisane ustanike postepeno pri
kupljati i uvrivati na pozicijama borbe.
Takav razvoj dogaaja na sanskom srezu bio je u avgustu 1941. godine
uslovljen i injenicom da su ustae u to vrijeme, uz pomo Nijemaca, tek
stvarale vlastite oruane snage, jer postojee nisu bile dovoljne da bi se
mogle uspjeno suprotstaviti ustanicima na svim podrujima zahvaenim pla
menom ustanka. Stoga su se njihove akcije prvenstveno ograniile na po
kuaj unitenja najznaajnijih arita ustanka (Drvar Jajce, Hercegovina,
istona Bosna), a na ostalim podrujima, pa i sanskom, zadovoljavali su se
djelimino postignutim uspjesima, ne pokuavajui odmah da potpuno ov
ladaju itavom teritorijom tzv. Nezavisne Drave Hrvatske i ponovo na njoj
uspostave svoju vlast. Na taj nain je bio stvoren predah koji je omoguio
komunistima i drugim odlunim i za borbu spremnim rodoljubima da pri
u organizacionom i vojnikom sreivanju ustanikih redova, da bi se u da
nima koji su dolazili uspjenije suprotstavljali i daleko jaim snagama ne
prijatelja.

122

3. FORMIRANJE PRVIH USTANICKIH ODREDA


USTANICKI ODRED MAJKI-JAPRA
Dvadesetak ustanika iz sela izmeu Majki-Japre i Budimli-Japre koji
su se 6. avgusta povukli na Suvo polje pod Grmeom, okupili su se, na inici
jativu Petra Vojnovia, Stojana Makia, Stojana Marjanovia Dolinara i Mi
le Davidovia, 7. avgusta i dogovorili da formiraju ustaniki odred od ljudi
koji su spremni da stalno budu u odredu. Grupa je odmah poslala patrole
u pravcu Budimli-Japre, Skucanog Vakufa i prema Koritima, a naredni dan
i u pravcu Luci-Palanke, poto su saznali da su ustae ponovno u Luci-Pa
lanci i da tamo pljakaju i pale kue.
U petak, 8. avgusta, iznad izvora potoka Svetinje,86 nedaleko od kue
Marka Majkia, zvanog ujanovi, okupili su se ustanici iz Majki-Japre,
Hadrovaca i Slatne i formirali prvi Ustaniki odred na Sanskom srezu, Iz
Majki-Japre tu su bili Jovan Adamovi, Milan Arnautovi, Milan Bundalo,
Nikola Bundalo Zeina, Mile Davidovi, Bude Bukan Drai, Stevo Dakula,
Miroslav Majki Luki, Trivo Majki, Stojan Marjanovi Dolinar i Milan Vukojevi, iz Hadrovaca Stojan Maki i ore Sredi, iz Slatine Jovan Vukojevi, Nikica Vukojevi i jo neki ija se imena nisu mogla utvrditi. Poto
su se dogovorili da Petar Vojnovi pristupi pripremama stvaranja zajedni
ke komande ustanika sanskog, krupskog i novskog sreza, za komandira Od
reda su izabrali Stojana Marjanovia Dolinara jer je veina ustanika bila iz
Majki-Japre i oni su eljeli da komandir bude ovjek iz njihovog sela. Za
zamjenika komandira je izabran Stevo Paje Dakula, zemljoradnik, a za
sekretara taba Miroslav Petra Majki Luki, trgovaki pomonik, napredan
omladinac, obojica iz Majki-Japre.
U toku avgusta i septembra iz Majki-Japre u Odred je stupilo jo 35
ustanika, kao i petorica iz Halilovaca (od kojih dvojica s pukama).
Za smjetaj Odreda je izabran itni magazin Marka Majkia ujanovia, na kojem jo nisu bila postavljena ni vrata, ni pregradni zidovi. Prostr
ta je slama i sijeno, prekriveni aravima i biljcima i sa ponekim jastukom.
Kako je magazin ureivan, u njega su stizali i novi borci i Odred je porastao
na oko ezdeset boraca. Tada je bio podijeljen u dva voda sa po dvije de
setine. Od oruja je imao oko dvadeset vojnikih, isto toliko lovakih i drugih
puaka i nekoliko pitolja raznih vrsta i kalibara i neto bombi. Na duno
stima vodnika smjenjivali su se Sava Zori, Milenko Zori Duan i Ilija Bun
dalo, a desetari su bili Nikola Bundalo Zeina, Trivo Majki, Jovan Adamo
vi... kako su pridolazili novi borci, birani su i novi desetari.
Nikola Majki ujanovi, zemljoradnik i samouki rezbar, u ijoj se ku
i nalazio tab Odreda, izradio je od gume mali okrugli tambilj, na kojem
86 Potok

Svetinja se nedaleko od od izvora ulijeva u Japru.


i

123

je pisalo tab ustanikog odreda Majki Japra. Bio je to njegov prvi tam
bilj izraen u ustanku, a kasnije e ih jo mnogo izraditi u svojoj maloj
radionici.
Odred je imao obezbjeenja na Bogojevai, na istonom kraju sela Majki-Japre i kod Kondia, izmeu Lipnika i Kozina, radi kontrole pravca od
Budimli-Japre, Skucanog Vakufa i Luci-Palanke, a slao je patrole i dalje,
prema Modroj i Budimli-Japri, postavljao none zasjede na pravcima koji
ma bi mogao naii neprijatelj i nekoliko puta na krupski sektor slao po gru
pu boraca naoruanih vojnikim pukama.
Kako je u vrijeme formiranja i popunjavanja Odreda ljudstvom bilo
najveih poljskih radova: etva i vridba jema, penice i rai, a potom do
lazila i berba kukuruza i voa i skupljanje drugih plodova, komanda Od
reda je odluila da u vodovima ustanika koji su se nalazili na poloaju uve
de smjene. Takva odluka je doneena i zato to se na poloajima nalazilo
suvie mnogo ljudi, a nisu vreni napadi. Smjena ustanika s vatrenim oru
jem vrila se obino svake sedmice, tako da je nedjelju dana na poloajima
bila jedna grupa naoruanih ustanika, dok je druga grupa za to vrijeme kod
kue obavljala poljske radove. Prilikom smjenjivanja predavali su jedni dru
gima svoje vojnike ili lovake puke. Bilo je petnaestak ustanika koji uopte nisu naputali Odred i poloaj, to jest nisu se smjenjivali, jer nisu htjeli
da drugom daju svoje oruje. Oni su obino odlazili kui samo jednom sed
mino na jedan dan radi presvlake rublja. Takvi ustanici su bili okosnica
vodova, a oni e kasnije postati i jezgro stabilnih partizanskih vodova u ko
jima se ustanici vie nee smjenjivati.
Odred je priao sakupljanju oruja koje se nalazilo kod pojedinaca koji
su se nakon povlaenja od Budimli-Japre razili kuama, ali su dobivene
svega dvije ili tri puke.
Poslije formiranja Ustanikog odreda Majki-Japra pojavila se potreba
za uspostavljanjem veze s ustanicima susjednih podruja, prije svega s Dr
varom. Zato je ve nekoliko dana poslije toga tab odreda poslao u Drvar
Milu Davidovia. U tabu gerilskih odreda za srez Bosansko Grahovo i oko
linu sasluali su ga s velkim interesovanjem. Bile su im to prve vijesti o
borbama u Podgrmeu i ljudima koji su na elu tamonjih ustanika. Saz
navi od Davidovia da je meu ustanicima i Branko opi, koga su Ljubo
Babi37 i jo neki poznavali iz banjaluke Uiteljske kole, poruili su Petru
Vojnoviu da za podruje Grmea organizuje jedinstvenu komandu ili tab,
i sugerirali mu da Branko opi bude politiki komesar u tom tabu, a da
komandant i ostale lanove taba izaberu komandiri seoskih odreda. Kada
je Davidovi krenuo nazad, dali su mu neto mimici je i eksploziva, a od
Nikice Pavlia, rukovodioca Gerilskog informacionog biroa (GIB), dobio je
list Gerilac i jo neki propagandni materijal.
Informacije Mile Davidovia o ustanicima oko Petrovca i Drvara bile
su od velikog znaaja za uvrenje morala podgrmekih ustanika. U Odre
du je odrano nekoliko sastanaka. Na jednom od njih, odranom 15. avgusta,
itan je uvodni lanak Gerilca, u kojem su iznijeti ciljevi i zadaci NOB. Ta*7 Ljubo Babi, tada komandant taba gerilskih odreda za srez Bosansko Graho
vo sa sjeditem u Drvaru, u Banjaluci je uio Uiteljsku kolu i 1935. godine
kao komunista (skojevac) iskljuen za sva vremena iz svih kola Kraljevine
Jugoslavije. Kazivanje Ljube Babia, 23. novembra 1978. godine.

124

da je Stojan Maki predloio da izaberu politikog komesara Odreda, obraz


loivi da je zadatak politikog komesara da objanjava politiku i vojnu
situaciju, zadatke i ciljeve NOB, da zajedno s komandirom uestvuje u organizovanju i izvoenju akcija, da organizuje snabdijevanje i saradnju s po
zadinom, da razvija kod gerilaca politiku svijest, da se brine za razvijanje
bratstva i jedinstva, da utie da se spreava pljaka i ma kakva samovolja,
da se razvija odgovornost i disciplina u borbi i u svakodnevnom ivotu itd.38
Vie boraca je tada predloilo Makia za politikog komesara Odreda,
to je bilo i usvojeno. Poto su od Mile Davidovia saznali da se ustanici oko
Drvara nazivaju gerilcima, a iz lista Gerilac da tako nazivaju i svoje odrede,
tab Ustanikog odreda Majki-Japra je tih dana promijenio svoj naziv u
Gerilski odred Majki-Japra.
U Gerilcu od 7. avgusta je bila objavljena naredba da su svi gerilci
duni da poloe zakletvu, koja je u istom broju lista objavljena. Stojan Ma
ki je ustanicima objasnio sadraj zakletve i znaaj njenog polaganja. Ista
kao je da se u zakletvi trai da se svi portvovano i hrabro bore sve dotle
dok zemlju ne oslobode od okupatora, petokolonaa i njima slinih. Kazao
je da se zakletva polae narodu, a ne kralju koji je pobjegao iz zemlje i
prepustio narod na milost i nemilost okupatora i ustakih zloinaca. Usta
nici su se sloili s prijedlogom i obrazloenjem. Tada ih je komandant Od
reda Stojan Marjanovi Dolinar postrojio, pa je Stojan Maki proitao tekst
zakletve:
Zaklinjem se da iz ruku neu pustiti oruje sve dok posljednji fai
stiki okupator ne napusti moju zemlju, sve dok posljednji ustaki gad ne
bude iskorijenjen.
Zaklinjem se da u neprijatelju koji je pomou domaih izdajnika po
robio i opljakao moju zemlju, klao i ubijao moj narod, ene i djecu, oti
mao moje ito, moj trud i muku i izgonio me sa mog djedovskog ognjita,
zaklinjem se da u mu se svetiti nemilosrdno, da u mu nanositi udarac
za udarac, krv za krv, smrt za smrt.
Zaklinjem se da u u nemilosrdnoj borbi protiv ustakih razbojnika
braniti i uvati se od svakog samovoljnog nasilja i osveivanja nad mirnim
stanovnitvom, enama i djecom, ma koje vjere i narodnosti bili, zaklinjem
se da u svagdje i uvijek zastupati misao bratstva i zajednike borbe Srba,
Hrvata i Muslimana, za ienje moje zemlje od zajednikih neprijatelja,
protiv faistikih okupatora i domaih izdajnika i plaenika bih oni iz
srpskih, hrvatskih ili muslimanskih redova.
Zaklinjem se da u prije umrijeti nego odati sebe i svoje drugove i
nau svetu borbu, da u prije umrijeti nego pljakom ili samovoljnim nasi
ljem okaljati zastavu pod kojom se borim.
A ako prekrim ovu svetu zakletvu, ako pokaem slabost, malodunost,
kukaviluk, nedisciplinovanost ili zlonamjemost i izdam interese svoga na
roda, neka sramno padnem od ruke svojih drugova.89
Dok je Maki itao zakletvu, ustanici su u stojeem stavu sluali i za
njim ponavljali rijei zakletve.
Krajem avgusta (ili poetkom septembra) tab Gerilskog odreda Majki Japra je poslao u Drvar Damjana Majkia da zatrai od Drvarana po
38 Stojan Maki: U Majki
39 Zb. IV/1, str. 1718.

Japri, Podgrme u NOB, knjiga prva, str. 734735.

mo u oruju i municiji. tab Drvarske brigade je poslao Odredu pukomitraljez, za koji je tabu Brigade dostavljeno 300 kg penice.
U Majki-Japri i okolnim selima bilo je sedamnaest ustanika ranjenih
u borbama na Duboviku, Bosanskoj Krupi, Budimli-Japri i drugim mjesti
ma. Neki su se sami lijeili kod svojih kua, neki u zbjegovima u Grmeu,
a poneki i u peinama.40
Od prvog dana ustanka dunost bolniara je obavljao Jovan Marjanovi, zvani Boljevik, koji je za vrijeme prvog svjetskog rata bio bolniar u
austrijskoj vojsci. On je obilazio ranjenike, previjao ih i lijeio koliko je
mogao i znao. A kada je formiran Ustaniki odred Majki-Japre, Jovan je
predloio da se svi ranjenici prikupe na jednom mjestu, pa je tako organizovana prva ustanika ambulanta u Podgrmeu. Za smjetaj ambulante je
izabrana kua Koste Majkia u Majki-Japri, blizu ceste, ali je tab odluio
da se ona prebaci dalje od ceste, da bi ranjenici bili na sigurnom mjestu u
sluaju iznenadnog prodora neprijatelja cestom Sanski Most Bosanska
Krupa, pa je preseljena u Lukie, pod samim Grmeom. Prikupljena je po
steljina, hrana je redovno dobavljana, a i rakija za ispiranje rana. Prvi ra
njeni ustanici koji su se lijeili u toj ambulanti bili su Proko Ugrenovi, Mar
ko Majki, Milanko Majki ukanov ...

GERILSKI ODRED JELAINOVCI


Devetog ili desetog avgusta Petar kundri je poslao s Meeeg Brda
zemljoradnika Sergija Tutua i Jovu Radanovia, lugara iz Jelainovaca, pre
ko Grmea u Drvar da upoznaju tamonju ustaniku komandu sa stanjem
na sanskom sektoru i zatrae pomo u oruju i municiji.
Sergije Tutu i Jovo Radanovi su preko Grmea i Vodenice stigli u
Otrelj, gdje su tabu gerilskih odreda za Bosanski Petrovac predali kundrievo pismo. Dobili su dvije torbice municije, pa se Radanovi preko Ja
njila i Grmea vratio u Jelainovce, a Tutu je produio u Drvar. Prije nego
40 Zanimljivo

je kazivanje Milana Novakovia kako je lijeio ranu zadobivenu u


drugom napadu na Budimli-Japru:
U drugom napadu na Budimli-Japru moja grupa je iz pravca Hadrovaca do
prla do blizu andarmerijske kasarne i tu sam ranjen u miicu lijeve ruke,
kroz koju je metak proao. Nedaleko od mene desno, poginuo je Nikola Baji
iz Lipnika i tu je ostao. U ovoj borbi jo su bili ranjeni uro Milju iz Slatine,
Bogdan Vuki iz Hadrovaca i Petar Milanovi iz Mrkalja. Mene su dvojica
drugova pridravala i tako smo doli na Bujadnice u Pra talima, zaselak Lip
nika. U tom je stigao i porunik Petar Vojnovi, koji mi je rekao: Lijekova
nemamo. Nita drugo ne preostaje ve idi u pozadinu, nai zdrava mladia od
14 godina i neka ti on svaki dan mokri na ranu da ne bi dobio crveni vjetar.
Mene su zatim prebacili u Grme. Leao sam pod jednom bukvom, jedno sto
metara od koliba porodica Tadi, Deli i Bogdanovi. Naiao je urin Predoje
vi i on je naredio tim porodicama da mi obezbijede svaki dan hranu. Istovre
meno mi je oduzeo pitolj i dao ga borcu Stevi Tadiu, kazavi da e mi ga
vratiti kada ozdravim. Leao sam na biljcetu, a pokrivao se kopertom. Omla
dinka Jeka Deli me je prva tri dana njegovala i branila od muva. Obilazili su
me drugovi. Djeak Bogdan Cvjetianin mi je redovno mokrio na ranu i po
slije tri nedjelje ja sam ozdravio. Otiao sam urinu Predojeviu, koji me
je uputio u vod Steve Dakule, u Majkijapranski odred. Kazivanje Milana No
vakovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 19. avgusta 1978. godine

126

to je krenuo nazad dobio je pismo za Petra kundria i neto municije i


bombi, a pridruio mu se i Zdravko Proi, koji je bio iz Luci-Palanke.41
Po dolasku Tutua i Proia iz Drvara okupili su se u kui ure Stanivukovia ustanici Petar, Mihajlo, Mile i Duan Skundri, Nikola Sredi, Joja Miljevi, Milani Miljevi, Rade, edo i Ljubo Brki, Uro Kukolj i jo
neki iz Jelainovaca i Sanice ija se imena nisu mogla ustanoviti. Petar Skunri je okupljenim borcima proitao pismo taba gerilskih odreda za srez
Bosansko Grahovo i okolinu. U njemu se govorilo o ustanku oko Drvara i
u drugim krajevima i o tome da je neophodno ii u borbu i napadati nepri
jatelja na komunikacijama, da treba organizovati gerilske jedinice, voditi
borbu protiv ustaa, a ne protiv Muslimana i Hrvata i da treba razvijati brat
stvo i jedinstvo. Nakon razgovora o svemu to su saznali iz pisma i od dru
gova koji su ga donijeli, ustanici su odluili da i oni formiraju gerilski od
red.42 Tada su prisutni borci odluili da Petar Skundri ostane komandant
Gerilskog odreda Jelainovci, Nikola Srdi Dani da bude komandant logo
ra u umi, Mihajlo Skundri i Milani Miljevi lanovi taba Odreda, a
Zdravko Proi sekretar taba. Bilo je to 14. ili 15 avgusta 1941. godine, Od
red se i dalje dijelio u jelainovaku grupu pod komandom Uroa Kukolja
i saniku pod komandom ure Sovilja.
Petar Skundri je na ovom sastanku predloio da se u umi sagradi
baraka i uredi logor za smjetaj boraca kada nisu u akcijama, gdje e sti
zati kuriri s potom, vijestima i porukama i gdje e se dopremati hrana za
Odred, poto e se on s Meeeg Brda kretati na irokom prostoru: prema
liniji Voloder Milanovac edovaa na sjeveru i istoku i preko Mijaice
do Bravska na jugu, a po potrebi i dalje. Skundriev prijedlog je prihvaen
i odmah je napravljen raspored ta e ko da radi: ko e donijeti daske, ko
e sjei grede i drugu japiju. Borci su za to vrijeme spavali u pojatama ure
Stanvukovia i drugih, a kada je za tri-etiri dana u zbjegu u Dujanovcu ba
raka bila gotova, preli su tamo. U logoru je stalno bio komandant logora,
kancelarija taba Odreda, pekara i kuhinja. Pekara i magazin za rezervnu
hranu su bili u kui Jakova Reljia, na ivici ume. Borci su i dalje uglavnom
odlazili na poloaje na Meeem Brdu, u Dabru, Djedovai...
41

... U Drvaru sam susreo Sergija Tutua, kojeg sam odranije poznavao. Doao
je bio da trai oruje, municiju, obavjetenja. Neko je od lanova taba rekao
da i ja krenem u Jelainovce jer sam Sanjanin.
Od Drvara do Otrelja smo ili autobusom, dalje drezinom do baraka ispod
Osjeenice. Tamo smo dobili konje, pa smo natovarili tri sanduka municije i
sanduk bombi, kragujevki (20 30 komada). Medeno polje smo preli usred
dana i doli u Vodenicu. Tu smo ruali, dobili druge konje i krenuli preko
Grmea. U Malom Meugorju, gdje je jo uvijek bilo mnogo ljudi u zbjegu,
zamijenili smo konje i produili u Jelainovce. Dva-tri dana poslije mog do
laska u Jelainovce stigla je grupa boraca iz Bravska.
Kazivanje Zdravka Proia autoru, 27. jula 1975. godine.
45 Ustaniki odred pod komandom Petra kundria u sauvanim dokumentima se
prvi put spominje u izvjetaju taba 1. bataljona Slobode tabu brigade nacionalnooslobodilakih gerilskih odreda od 23. avgusta 1941. godine pod ime
nom Odred Jelainovci (Zb. IV/1 str. 88). Meutim, to je bio uobiajeni skra
eni oblik naziva koji tab bataljona upotrebljava i za sve odrede, koje inae,
vremenski i ranije, punim imenom uvijek naziva gerilski odred, uz dodavanje
naziva naselja iz kojeg je ljudstvo tog odreda, ili gdje se odred nalazi na polo
aju, tako da se i u ovom sluaju moe kao puni naziv uzeti oblik Gerilski od
red Jelainovci.

Zadatak komandanta logora je bio da se stara o smjetaju i ishrani


boraca dok su u logoru, da se brine o bezbjednosti logora, o primanju i
slanju kurira i vijesti, da prenosi komandantu Odreda obavjetenja koja do
bije od kurira, boraca i ljudi s terena. uro Stanivukovi je bio komesar za
snabdijevanje, magacioner Mirko Stani, prvi pekar je bio Pane Proi, po
slije njega Vladimir umi, a njegov pomonik Jakov Dobrijevi, kuvar je
bio Stevo Tojagi. ito je skupljano po selima. Narod je dobrovoljno davao
i ito, i stoku i ostale namirnice.
Istovremeno s formiranjem Gerilskog odreda Jelainovci formirane su
od ljudstva bez oruja dvije radne ete: jelainovaka s tri voda i tukbobijaka s dva voda. Neto kasnije formirana je i trea radna eta s tri voda
od ljudstva s terena Kljevaca i Sanice. ete su pratile Odred u gotovo svim
akcijama i na taj nain se ljudstvo tih eta postepeno naoruavalo i popunja
valo Odred. Ove ete su uestvovale i u ruenju komunikacija.
tab Odreda je angaovao nekoliko kovaa koji su poeli popravljati
vojnike i lovake puke, u Jelainovcima Bojana i Milu Popovia i u Boji
tu Luku Rakovia.
U Jelainovcima, nedaleko od kole na Bojitu, bio je otprije rata
parni mlin Milkana Srdia iz Tuk-Bobije. tab Odreda je ve od prvog dana
svog djelovanja preuzeo mlin, postavio Milu ulibrka, gimnazijalca, rodom
iz Bravska, za komesara mlina, odredio mlinare i straare. U mlinu se mljelo ito i za narod i za Odred, ali je vojska imala prednost, a seljaci su mijeh
redom kojim su stizali u mlin. Meutim, veina seljaka se tada jo uvijek
sluila svojim mlinima u Jelainovcima i u gornjem dijelu Sanike Rijeke,
a samo povremeno vatrenim mlinom Milkana Srdia. Brano za vojsku
dugo je iz mlina u logor prevozio Stanko Radinovi.
Neposredno po formiranju Gerilskog odreda Jelainovci u zbjeg pod
Dujanovcem je stigla grupa ustanika s Bravska, koju su predvodili Glia
Raca, umski radnik iz Bravska, rezervni narednik, naoruan pukomitraljezom i Ilija Radulovi, radnik, koji je neposredno pred ustanak doao iz
Francuske. S njima je bilo desetak ustanika s vojnikim pukama.
S
obzirom na znaaj komunikacija Klju Bravsko Bosanski Pet
rovac, ustae su na taj pravac prebacile jae snage, pobile veliki broj ljudi,
ena i djece, Bravsko i okolna sela popalili i Bravsko pretvorili u svoje upo
rite. U takvoj situaciji i preostalo stanovnitvo se razbjealo po okolnim
umama i opstanak ustanika na tom terenu je bio znatno otean. Stoga su
Raca i Radulovi poveli grupu ustanika s Bravska u Jelainovce da bi ih po
krenuli u zajednike akcije sa borcima kojima je komandovao Petar kundri. Tih dana u Jelainovce se prebacio i Petar Bjeli, rodom iz Bravska,
pravnik, rezervni porunik. Uskoro zatim stigla je jo jedna grupa ustanika
s Bravska, tako da ih je ukupno bilo dvadeset i sedam. Po njihovom dolasku
Petar Bjeli je postao lan taba odreda, ali je skoro sve vrijeme provodio
u logoru. Uestvovao je u donoenju odluka taba odreda, ali nije iao u
borbu. Borci s podruja Bravska nisu imali svoju posebnu grupu, nego su
se po svojoj volji opredijelili ili za jelainovaku ili za saniku grupu Jelainovakog odreda.
Gerilski odred Jelainovci u vrijeme svog formiranja imao je 45 voj
nikih puaka i jedan pukomitraljez: Jelainovani su imali pet, Saniani
osam, grupa Petra kundria sedam i ustanici s Bravska dvadeset i pet voj
nikih puaka i jedan pukomitraljez.

128

U Odredu je iz Jelainovaca bilo 27 boraca, Tuk-Bobije osam, Otia


sedam. Dabra est, edovae jedan, Bonjaka etiri, s podruja sanikih
sela 28 boraca, iz Rainovca (petrovaki srez) jedan i s Bravska 27 boraca.
itav Odred je brojao oko 110 ljudi naoruanih s pomenutih 45 voj
nikih puaka, jednim pukomitraljezom i nekoliko lovakih puaka, dok
je ostalo ljudstvo bilo bez oruja. Zato je najvei dio boraca bio u Odredu
na smjenu, pa kada bi koji borac odlazio kui na dan-dva, svoju puku bi
ostavljao svom poznaniku i prijatelju. I ljudstvo bez oruja je redovno ilo
u akcije i mnogi su se iz takvih akcija vraali s orujem.
Odredske grupe su brojno odgovarale vodovima. Meutim, za pojedine
akcije komandant Odreda Petar kundri je obiavao da formira posebne
grupe od odabranih boraca, koji su dobro poznavali teren na koji je trebalo
ii u akciju, postavljajui u tom sluaju za komandira grupe nekog hrabrog
i sposobnog borca, ve prema sposobnostima i zavisno od vrste akcije, uz
potrebna objanjenja. Petar kundri je u svim akcijama, u kojima je ne
posredno uestvovao, ili koje je organizovao, saoptavao borcima koji je za
datak pred njima i objanjavao kako ga treba izvriti, rasporeivao borce
na poloaju i sam prvi kretao u napad. Takvim odnosom i komandovanjem
stekao je veliko povjerenje boraca, a Odred je ubrzo postao veoma borben
i aktivan.

PRVE AKCIJE
Gerilski odred Jelainovci preduzeo je ve prvih dana po formiranju
nekoliko prvih gerilskih, partizanskih akcija koje su po nainu izvoenja
posluile kao primjer kako treba napadati i unitavati neprijatelja, kako se
od njega snabdijevati orujem i municijom.
Napad na eljezniku stanicu u Gornjoj Sanici, bio je jedana od prvih
akcija Odreda. Gerilci su protjerali domobransku strau, demolirali staninu
zgradu i povukli se na Meee Brdo.4 Neprijatelj je nakon toga na eljez
nikoj stanici postavio dva zatvorena vagona na sporedni kolosijek: u jedan
se smjestio otpravnik vozova s telefonom, a u drugi osam domobrana.
Poto su domobrani drali poloaje iznad sanike doline i obezbjeivali
eljezniku prugu kojom su prevoene domobranske i ustake jedinice za
napad na Otrelj, tab Drvarske brigade je naredio Gerilskom odredu Jela
inovci da onemogui transport neprijatelja tom prugom, a tabu svog 1.
bataljona Slobode da njegov 2. gerilski odred poalje na to podruje grupu
boraca pod komandom Milana Zoria, lana KPJ 44 Zori je sa svojih tride
setak ljudi stigao 16. avgusta preko Dujanovca na Meee Brdo. Postupajui
po nareenju taba Drvarske brigade, Milan Zori i Petar kundri su od
luili da zajedniki krenu u akciju: da spale drveni most na rijeci Sanici
43

Vjerovatno se radilo o akciji, za koju andarmerijska stanica Bravsko u svom


izvjetaju od 21. avgusta pie: Na podruju ove postaje u Sanici Gornjoj i Rijeki, 19. ov. mjeseca bio je jai etniki napad. U ovoj borbi poginula su tri
vojnika i tri ranjena.
Izvjetaj o situaciji na podruju stanice Bravsko, od 25. avgusta 1941. godine.
Zb. IV/1, str. 608.
44 Milan Zori, rodom iz Donjeg Vrtoa kod Drvara, metalski radnik, lan KPJ od
aprila 1941. godine.
9 Srez S. Most u NOB

129

nedaleko od Gornje Sanice, na putu prema Kljuu, i da napadnu neprijatelja


u Sanikoj Rijeci.
Most je bio na neosloboenoj teritoriji. Dogovor je bio da dio Geril
skog odreda Jelainovci uniti most, a drugi dio Odreda i Zorievo ljudstvo
da napadnu posadu u Sanikoj Rijeci, kundri je ostavio Radu Brkia
s dva borca u zasjedi izmeu Gornje i Donje Sanice, a Uroa Kukolja s gru
pom od est-sedam boraca u zasjedi na brdu iznad pruge, ispod Korjenova,
da mu tite odstupnicu, a sam je s grupom boraca, nou izmeu 18, i 19.
avgusta krenuo k mostu, neprimjeen stigao do njega i zapalio ga. Nepri
jateljska posada iz Gornje Sanice je odmah krenula prema mostu, ali su
se gerilci pod zatitom noi bez rtava povukli prema Sanikoj kosi.45
Prema ranijem dogovoru, kada je most planuo, Milan Zori je sa svo
jim borcima i preostalim borcima Gerilskog odreda Jelainovci napao do
mobransku strau koja se nalazila u Sanikoj Rijeci u eljeznikom vagonu
Ubili su tri domobrana, tri ranili46 i zaplijenili dvije puke, tri bombe i polj
ski telefon. Preostali domobrani i eljezniari su pobjegli prugom u selo, a
gerilci su tada vagon s ubijenim domobranima otisnuli za njima niz prugu.
Radni vodovi koji su ili neposredno iza naoruanih gerilaca razruili
su nakon toga oko dva kilometra pruge. Htjeli su da razrue i vijadukt, ali
za to nisu imali ni alata, ni eksploziva, pa su bezuspjeno pokuavali da to
urade krampovima. U tom su im pristigli u pomo i borci koji su se vraali
iz akcije na Saniku Rijeku i s mosta na Sanici, pa su zajedniki nastavili
ruenje pruge i vijadukta. I gerilci i ljudstvo radnih vodova su se zadrali
na tom poslu do svanua, kada ih je iznenadio neprijatelj koji je nastupao
od eljeznike stanice Grme. Nakon krae borbe neprijatelj je potisnuo
gerilce s pruge i okolnih visova u podruju Zavalja i Sanike Rijeke. Ge
rilci su se povukli na Meee Brdo bez gubitaka. Trojica su bila ostala u
jednoj vrtai kraj pruge, ali su se i oni u toku dana izvukli i stigli u Ored.

VEZE S USTANICIMA IZ LUCI-PALANKE


Gerilski odred Jelainovci je preduzimao mjere da uspostavi vezu i s
ustanikim grupama u ostalim dijelovima Podgrmea. Tako je Mihajlo kun
dri s Radom Manojloviem i Tomicom Oklobdijom 11. avgusta krenuo na
konjima preko Smrenjaka, Volodera, Miljevaca i Luci-Palanke u Grme
do zbjegova, da bi uspostavio vezu s ustanicima na podruju Luci-Palanke.
Proavi kroz naputene Miljevce i Luci-Palanku, naiao je u Grmeu iznad
Palanke na izbjegle ljude, ene i djecu, i u jednom od palanskih zbjegova
naao urina Predojevia s dvojicom-trojicom drugova i s njima razgova
rao.47
Nastojei da narod pokrene u borbu i na lucipalanskom sektoru, ko
mandant Gerilskog odreda Jelainovci Petar kundri nakon nekoliko dana
(neutvrenog datuma, ali prje 21. avgusta) odlazi s bratom Mihajlom, e45

Izvjetaj taba 1. bataljona Slobode od 23. avgusta 1941. godine tabu Drvar
ske brigade. Zb. IV/1, str. 8889.
46 Zb. IV/1, str. 608.
47 O susretu Mihajla kundria s urinom Predojeviem i ostalim ustanicima u
zbjegu u Grmeu vidi pod naslovom Ustaniki odred Luci-Palanka.

130

dom Brkiem i Zdravkom Proiem kolima u Luci-Palanku. Tu su se nali


s Petrom Jelaom, urinom Predojeviem, Perom Batozom, Slavkom Pratalom, Vaom Pratalom, Pavlom Mutiem i jo nekim mjetanima i ljudi
ma iz okoline Luci-Palanke. Zajedno su otili ispod Mednjae, u gaj nie
Mutia kua, gdje su razgovarali. Petar kundri i njegovi saborci su insi
stirali na potrebi povezivanja akcija njihovog Odreda i ustanika Luci-Pa
lanke i na usmjeravanju Lucipalanana u akcije prema Kamengradu. Poto
su se jo neke porodice skrivale u Grmeu, razgovarali su i o tome i sloili
se da na njih treba uticati da se vrate svojim kuama.
Nakon uspjene zasjede na Bravskom 27. avgusta, Petar kundri, e
do Brki i Zdravko Proi su ponovo doli u Luci-Palanku i razgovarali
s Perom Jelaom komandantom Ustanikog odreda Luci-Palanka i ostalim
ve spomenutim ustanicima da se narod vrati iz zbjegova po Grmeu i da
sakuplja ljetinu, da borci idu iz Miljevaca na Vitorog i dalje prema nepri
jatelju. Petar kundri je objanjavao kako treba postavljati zasjede i izvo
diti akcije.
Tom razgovoru su prisustvovali i neki mladii koji su Petru kundriu
rekli da nemaju oruja, ali da bi eljeli doi u njegov Odred da bi se u bor
bama koje on vodi naoruali. Trojica njih su tada i otila s Petrom kundriem. Meutim, borci Gerilskog odreda Jelainovci su zbog njihovog do
laska negodovali, smatrajui da i sami imaju u Odredu dosta ustanika bez
oruja, pa su mladie iz Luci-Palanke vratili nazad poslije prve akcije.

POLAGANJE ZAKLETVE
Borci Gerilskog odreda Jelainovci polagali su 26. avgusta 1941. godine
zakletvu u Jelainovcima, vie Mrinih kua, na poljani zvanoj epin redak.
Tu se prikupilo ljudstvo Odreda i radnih eta. Petar kundri je obavijestio
borce o polaganju zakletve nekoliko dana ranije. Prema sjeanju uesnika,
kundri je borcima govorio o borbi protiv neprijatelja, o borbi za slobodu
svog naroda i o potrebi da se borci sveano zakunu da nee izdati borbu
i ostaviti oruje dok ne izvojuju pobjedu nad neprijateljem i slobodu svom
narodu.
Polaganje zakletve je bilo veoma sveano i prisustvovalo mu je mnogo
naroda iz Jelainovaca i okolnih sela. Stevo Kovaevi je taj sveani in
opisao sljedeim rijeima: . . . Odred je postrojen u vrstu, pred nama je
na gomili stajalo oruje, pukomitraljez, puka, odnekud donesena neka
oficirska sablja, zatim runa bomba i sjekira .. .48 Toga dana Petar kun
dri je na jednom od zadnjih listova jevanelja, donijetog iz crkve, napisao
u desetercu pjesmu posveenu polaganju zakletve. Ispod teksta ove pjesme
zapisan je s lijeve strane datum: 26. avgusta 1941. god. u Jelainovcima
(epin-redak), a s desne strane su se potpisala petnaestorica prisutnih us
tanika: Petar kundri, Pero Bjeli, Mihajlo kundri, Nikola Srdi, Zdravko
Proi, Stevo Lazi, Glia Raca, Jovo Radanovi, Tode Vojvodi, Jovo Ini,
Dragutin Miljevi, Duan Miloevi, Stojan Kukolj, Petar Vojvodi i Pero
Kukolj.49
48

Stevo Kovaevi: Vojniki ivot i akcije Jelainovakog odreda, Podgrme u NOB,


knjiga prva, str. 800.
49 Arhiv Muzeja Bosanske krajine, Banjaluka, k. 3, br. reg. 2022.

ZASJEDA U JANJILIMA
Ostavivi manje dijelove na Meeem Brdu i u Dabru, glavnina Geril
skog odreda Jelainovci (oko 30 boraca) prebacila se s Meeeg Brda preko
Mijaice na Bravsko, sjeverno od ceste za Bosanski Petrovac. Odredska pat
rola je usput postavila zasjedu na eljeznikoj stanici Grme, saekala voz,
napala ga i ubila jednog, a ranila dva neprijateljska vojnika. Istog dana je
grupa boraca koja se nalazila u Dabru napala ustaku strau kod eljezni
kog mosta na potoku Dabar, ali bez uspjeha.50
Grupa boraca 2. gerilskog odreda 1. bataljona Slobode pod koman
dom Milana Zoria prebacila se ve nekoliko dana ranije s Meeeg Brda
na Bravsko i osmatrala kretanje neprijatelja koji se prebacivao kamionima
i pjeice cestom od Kljua prema Bosanskom Petrovcu. Zori i Skundri
su odluili da postave zasjedu i napadnu neprijatelja kada iz Bravska krene
prema Bosanskom Petrovcu.
Dvadeset i sedmog avgusta, prije svanua, Petar Skundri i Milan Zo
ri su rasporedili, svaki po trideset svojih boraca i oko pedeset roguljaa
iz oba odreda u zasjedu neposredno oko ceste u rejonu Janjila. Pukomitraljezac Glia Raca je zaposjeo poloaj u dubini zasjede, s nareenjem da
otvori vatru na elni kamion tek poto neprijateljska kolona ue u zasjedu.
Ostali borci su rasporeeni tako da mogu pobacati bombe na komione kada
zastanu pred njima.
Neprijatelj je obiavao da prilikom pokreta iz Bravska alje prethod
nicu i manja bona obezbjeenja desno i lijevo od ceste. Meutim, ovog
puta to nije uradio. Tog dana oko pet sati poslije podne krenula je domo
branska polubojna (polubataljon) 10. pjeake pukovnije (120 vojnika) iz
Bravska prema Bosanskom Petrovcu bez ikakvog obezbjeenja. Na elu su
se kretala tri kamiona s oko 70 domobrana, za njima tri kamiona s muni
cijom, hranom i raznom opremom, dok su ostali vojnici i asnici, koji su
ili pjeke, zaostali... za njima.51
Kada su kamioni doli pred zasjedu, a bilo je to u rejonu 12 km is
tono od Bosanskog Petrovca, Glia Raca je iz pukomitraljeza otvorio vatru
na elni kamion. I Rade Brki je veoma uspjeno tukao svojim pukomitraljezom po neprijateljskim vojnicima. Uslijedila je brza puana paljba po
vojnicima koji su s kamiona iskakali pred gerilce u zasjedi. Baeno je i ne
koliko runih bombi. Neki domobrani su pokuali da se spase bjeanjem
preko polja, ah su gerilci jurnuli za njima, gonili ih po polju i neke poh
vatali.
Ne znajui da su gerilci postavili zasjedu, u polju nedaleko od ceste
grupa kosaca mimo je kosila travu. Kad je zapoela borba, kosci su se skrili
u dolinu, ali vidjevi da domobrani bjee, naoruani kosama stali su da
ih hvataju i zarobljavaju.
Dok se ova borba vodila, od Bosanskog Petrovca je stigao jedan tenk
(od 9 tona, kojeg su gerilci zvali prase) i sa udaljenosti od dvadesetak
metara otvorio mitraljesku paljbu po borcima na desnom krilu zasjede.
50 Zb.
51

IV/1, str. 651.


Zb. IV/1, str. 653654.

132

Raca mu je uzvratio iz svog pukomitraljeza, a Milo Kuruc bacio bombu


i tenk se okrenuo i odjurio natrag za Bosanski Petrovac i dalje tukui mit
raljezom nasumice oko ceste.
Nedaleko od zasjede nali su se mnogi seljaci iz okolnih sela sa kolima,
spremni da evakuiu ratni plijen. Kad se pojavio tenk, seljaci su pobjegli
s kolima, a im je otiao, oni su se vratili, meutim, nisu htjeli tovariti mu
niciju, ve ebad, atorska krila, odijela i dr.52
Kada je u toku borbe pristigla pjeadija sa zaelja domobranske ko
lone, gerilci su odstupili, na brzinu sakrili nekoliko sanduka municije u vr
tae i bunje i povukli se u umu sjeverno od Janjila s bogatim plijenom:
... 3 mitraljeza, 20 puaka, 30 atorskih krila, 15.000 metaka, 20 injela, 30
pari cipela, 100 pari rublja, jedan dak brana, 300 konzervi, jedan sanduk
Drave (vrsta cigareta, napomena B. B.) i nekoliko ljemova, uturica i ebadi. Zarobljen je sanduk sa novcima, u kom je naeno 2.600 dinara.5*
U ovoj borbi su poginuli Duan Kondi iz Dabra i Milo Kuruc iz Drav
ska, borci Gerilskog odreda Jelainovci. Kada je pala no, gerilci su pretra
ivali bojite, nadajui se da e pronai one sanduke municije koje su pri
likom povlaenja na brzinu sakrili u vrtae i bunje, a moda i togod oruja.
Meutim, neprijatelj je pokupio razbacano oruje i municiju i produio u
Bosanski Petrovac.
Zapovjednik 3. orunike pukovnije izvijestio je nadlene o ovoj us
pjenoj zasjedni gerilaca, navodei da je 27. avgusta 1941. godine u 17 sati iz
Bravska u Bosanski Petrovac krenula polubojna 10. pjeadijske pukovnije
pod zapovjednitvom potpukovnika Trupca. Kamioni su ili naprijed i u nji
ma jedan broj domobrana koji su bili bolesni, a iza njih ostali vojnici i ofi
ciri ili su pjeice. Kada su gerilci, iz zasjede, napali kolonu od est kamiona,
vojnici koji su ili pjeice potrali su im u pomo, ali su gerilci uspjeli da
prije njihovog dolaska zapale etiri kamiona i odnesu vei dio hrane, odijela,
cigarete i dio municije. U ovoj borbi polubojna je imala dvanaest poginulih
i dvadeset ranjenih vojnika, a od oruja izgubila je tri pukomitraljeza i dio
municije. Na kraju se navodi da je 3. satnija od 120 domobrana u Bosanski
Petrovac dola sa svega 58 domobrana, jer su svi ostali ranjeni ili poginuli,
a dio i zarobljen.54
Od zaplijenjenog oruja Gerilski odred Jelainovci je dobio dva puko
mitraljeza i oko 30 puaka, dio municije i ostalog plijena i naoruao jedan
dio ljudstva radnih eta.
Poslije ove borbe Glia Raca je s pukomitraljezom i grupom boraca
ostao na podruju Bravska, radi zatite naroda po oblinjim zbjegovima i pos
tavljanja zasjeda na cesti, ali se nakon kraeg vremena opet prebacio u sastav
Gerilskog odreda Jelainovci.
Zorieva grupa i dijelovi Jelainovakog odreda koji su bili u ovoj zas
jedi, povukli su se u Grme sjeverno od Bravska. Tu su se jedan dan od
marali, a zatim produili u logor kod Jelainovaca, gdje su stigli 29. avgusta.
Iz logora su zatim dijelovi Odreda otili na Meee Brdo, u Dabar prema
Kljevcima, Krkojevcima i Sanskom Mostu. Dio zaplijenjene municije sakri
52

Rekonstrukcija zasjede je izvrena na osnovu kazivanja Giie Race, 23. novem


bra 1978. godine i Rade Brkia, 31. jula 1975. godine.
Izvjetaj 1. bataljona Slobode od 1. septembra 1941. godine tabu Drvarske
brigade o borbama; Zb. IV/1, str. 161.
54 Zb. IV/1, str. 653654.

53

ven je kao rezerva i za njeno skrovite su znali samo Petar i Mihajlo kundri, Milani Miljevi i Rade Brki.
Vijesti o uspjenoj akciji kod Janjila stigla je u Jelainovce prije Od
reda i obradovala stanovnitva. Oduevljen ovom pobjedom ustanika, omla
dinac Mirko Stani je spjevao pjesmu, koja je tog ljeta i jeseni rado itana
meu borcima i na pozadinskim skupovima. U njoj su se, izmeu ostalih,
nalazili i ovi stihovi:
Kad se borba stia i uminu,
vjetar maglu die uz planinu,
ukaza se mjesto ljutog boja.

Kakav prizor, draga brao moja!


Mrtva vojska lei oko puta,
Kamione crven plamen guta!

Uspostavljanjem veze sa tabom Gerilskog odreda za srez Bosansko


Grahovo i okolinu, odnosno s novoformiranim tabom 1. brigade nacionalnooslobodilakih gerilskih odreda za zapadnu Bosnu i Liku (skraeno: Dr
varska brigada), tab Gerilskog odreda Jelainovci je od njega dobivao bor
bene zadatke i njemu slao izvjetaje.
Za razliku od ostalih gerilskih odreda Drvarske brigade. tab Gerilskog
odreda Jelainovci formacijski jo uvijek nije bio popunjen: nedostajao mu
je politiki sekretar, kako se u to vrijeme nazivao politiki komesar na drvarsko-petrovakom podruju. tab Gerilskog odreda u Bravskom Vagancu
je to uoio i predloio tabu 1. bataljona Slobode da ovom odredu poalje
politikog sekretara. tab Bataljona je taj prijedlog usvojio i za politikog
sekretara Gerilskog odreda Jelainovci postavio Jovu Pavia, koji je istu
dunost obavljao jedno vrijeme u Gerilskom odredu Osjeenica, a u ovo
vrijeme se nalazio u Odredu na Bravskom Vagancu. U naredbi za postavlje
nje Pavia na ovu dunost, izmeu ostalog stoji:

Naredba taba 1. bat. Slobode od 5. IX 1941. godine o postavljenju Jove


Pavia na dunost politikog komesara Partizanskog odreda Jelainovci.

134

Upuuje se drug Jovo Pavi koji ima za dunost da saraduje sa ko


mandirom tog odreda po svim vojnim zadacima koje taj odred ima da izvr
ava i specijalnu dunost da politiki vaspitava vae gerilce u ispravnom vo
enju nae oslobodilake borbe .. ,55
Obavjetavajui tab Gerilskog odreda u Bravskom Vagancu o toj od
luci, tab 1. bataljona Slobode dostavio mu je i naprijed navedenu na
redbu da je urue Jovi Paviu. U tom popratnom dopisu tab 1. bataljona
Slobode istovremeno odreuje zadatke Gerilskom odredu Jelainovci, koji
mora na svaki nain da porui prugu u Grmeu. Odred mora prugu ruiti
stalno, za to treba da organizuje grupu ljudi s krampovima, uz sve mjere
zatite ljudstva. Napominje se da je neophodno poruiti tunele u podruju
Donje Sanice. tab Bataljona istovremeno dostavlja dvije mine za ruenje
pruge, dva minerska svrdla i dva ekia. Uz ovaj dopis upuen Gerilskom
odredu u Bravskom Vagancu poslana je i odgovarajua naredba Jelainovakom odredu, sa navoenjem istih zadataka.56
Drugom polovinom avgusta 1941. godine, nakon formiranja 1. brigade
nacionalnooslobodilakih gerilskih odreda za zapadnu Bosnu i Liku, formiran
je njen 1. bataljon Slobode, u koji su uli gerilski odredi s podruja Otrelja, kao i oni prema Bravsku i Krnjeui. Prvih dana septembra tab ovog
bataljona ukljuuje u svoj sastav i Gerilski odred Jelainovci, ali mu ne
daje redni broj kao to je uinio sa pet ostalih odreda pod svojom koman
dom.
U to vrijeme, formirana je i Komanda gerilskih odreda sreza Bosan
ska Krupa Sanski Most, koja je nakon svog organizovanja poela izda
vati naredbe i Gerilskom odredu Jelainovci. Vjerovatno je tab ovog od
reda o dobijanju naredbi i od Komande gerilskih odreda KrupaSana oba
vijestio tab 1. batoljona Slobode, na to mu je ovaj odgovorio 14. sep
tembra 1941. godine dopisom upuenim na komandira i politkomesara Jelainovac da taj odred i dalje ostaje u sastavu 1. bataljona Slobode. Istim
dopisom tab bataljona trai da odred svaki drugi dan alje kurira u tab
da bi im mogli dostavljati materijal za politiki i kulturni rad meu geril
cima i u pozadini. Nadalje, tab bataljona urgira da se ito, za koje je ra
nije ugovoreno da e biti poslato iz Jelainovaca, to prije prebaci do taba
bataljona, tj. na Otre]j. I ovim dopisom tab bataljona nareuje Jelainovakom odredu da napadu prugu, rui tunele i da svaki dan dostavljaju iz
vjetaj o akivnostima.57
Dva dana kasnije. tab 1. bataljona Slobode uputio je i dopis ko
mandantu gerilskih odreda Krupa Sana kojim ga obavjetava da Jelainovaki odred i dalje ostaje u sastavu 1. bataljona, navodei iste razloge kao
i u dopisu upuenom izravno Jelainovakom odredu. Na kraju dopisa se
kae da je i tab Drvarske brigade saglasan s takvim stavom i da ubudue
Komanda gerilskih odreda KrupaSana ne alje naredbe Jelainovakom
odredu.58
55

Naredbu su potpisali Mia Milutin Moraa, pravnik, lan KPJ od 1936. godine,
tada komandant i Ilija Doen, pravnik, lan KPJ od 1936. godine, tada politiki
komesar 1. bataljona Slobode, Arhiv VII, k. 1700, br. reg. 31/3.
50 Nareenje taba 1. bataljona Slobode od 5. septembra 1941. godine Komandi
3. gerilskog odreda, Zb. IV/1, str. 206.
67 Arhiv VII, k. 1700, br. reg. 91/4.
58 Isto, dok. br. 191/4.

Iz dopisa taba 1. bataljona Slobode od 12. IX 1941. godine, kao i


drugih dopisa, vidi se da je na elu Jelainovakog odreda bio komandir, a
ne komandant, kako su borci i narod oslovljavali Petra kundria. Nadalje,
iz istog dopisa se vidi da je Jelainovaki gerilski odred imao u svom sastavu
dva odreda. U dopisu kojim komandant 1. bataljona Slobode obavjetava
komandira Jelainovakog odreda da e 4. i 5. odred bataljona napasti ne-

Naredba taba 1. bataljona Slobode Gerilskom odredu Jelainovaca.


prijatelja na podruju Bravska, istovremeno nareuje komandiru Jelaino
vakog odreda . . . sa Vaim drugim odredom doite na odreeno mjesto
u obotovac .. .5* radi saradnje sa spomenutim 4. i 5. odredom, a da
potrebne snage zadri za izvravanje dosadanjih zadataka (napada na pru
gu). Prvim odredom se vjerovatno smatrala sanika grupa, a drugim od
redom jelainovaka grupa. Zato se u spomenutom dopisu i trai da drugi
odred doe u obotovac, a ostale snage 1. odred, koji se ve nalazi na ru*
enju pruge, da ostane na izvravanju dotadanjih zadataka.
58

Isto, dok. br. 434/3.

136

Iz sauvanih dokumenata se vidi da pisanje tanog naziva ovog odreda


nije bilo dosljedno i da je razliito u pojedinim dopisima. U dopisu tabu
brigade u Drvaru od 1. septembra 1941. godine tab 1. bataljona Slobode
pored ostalog javlja o uspjenoj zasjedi u Janjilima, navodei da je u njoj
uestvovao i odred iz Jelainovaca sa komandirom kundriem. U naredbi
od 5. septembra o postavljenju Jove Pavia za politikog sekretara, kao i

Jedan od rijetko sauvanih izvjetaja Petra


skog odreda Jelainovci, od 24. IX 1941. godine.

kunria,

komandira

Partizan

137

u dopisu taba 1. bataljona Odreda u Bravskom Vagancu od 5. septembra,


naziv je Jelainovaki odred, dok u dopisu od 15. septembra tab bataljona
naziva Odi'ed Jelainovac. Nasuprot tim razliitim pisanjima naziva Ge
rilskog odreda u Jelainovcima, sam komandir Odreda Petar Skundri, pre
ma sauvanom dopisu od 24. septembra 1941. godine, pie Partizanski odred
Jelainovci, odnosno skraeno P. O. Jelainovci i potpisuje se kao koman
dir, ili skraeno K-dir.
Dolaskom na grmeko podruje, sredinom septembra tab partizanskih
odreda za Bosansku krajinu u svoje vojno-organizacione i politike aktiv
nosti ukljuuje i Partizanski odred Jelainovci, u sklopu grmekih odreda,
iji predstavnici uestvuju na vojnom, a potom i na politikom savjetovanju
u Majki-Japri, kao i u akciji na Budimli-Japru, 1. oktobra 1941. godine.
Kada drugom polovinom oktobra 1941. godine dolazi do formiranja 4.
{sanske) partizanske ete, u nju kao najjaa jedinica ulazi i Partizanski od
red Jelainovci, koji potom postaje Jelainovaki vod, iz kojeg se izdvajaju
borci iz Bravska i formiraju svoj poseban vod, kao i borci Dabra i Kljevaca
koji takoe formiraju svoj poseban vod. Kako 4. eta tada ulazi u sastav 4.
bataljona Slobode, nastalog od odreda, eta i vodova Komande partizan
skih odreda KrupaSana, Partizanski odred Jelainovci izlazi iz sastava 1.
bataljona Slobode. Meutim, teritorija na kojoj djeluje ovaj odred, po
tom vod, kao i teritorija jo nekih vodova na sanskom srezu, kao i ti vo
dovi, ostaju i nadalje na politikoj vezi sa partijsko-politikim rukovodstvi
ma KPJ drvarsko-petrovakog okruga, pa tako i partijsko-politiki rad u tim
jedinicama, sve do februara 1942. godine.

138

4. FORMIRANJE KOMANDE GERILSKIH ODREDA


KRUPASANA I NJEN RAD
Ve prilikom formiranja Ustanikog odreda Majki-Japra, 8. avgusta
1941. godine, dogovoreno je da porunik Petar Vojnovi odmah pone s pri
premama objedinjavanja ustanikih jedinica na podruju srezova Bosanska
Krupa, Bosanski Novi i Sanski Most. Zbog toga je on obiao niz sela i us
tanikih jedinica. Ubrzo zatim dolo je do sastanka u Potkalinju, u kui
Aima Raete, kojem su prisustvovali predstavnici ustanika sela Dubovik,
Benakovac, Jasenica, Haani, Potkalinje, Majki-Japra... Na sastanku je bilo
rijei o organizovanju jedinstvene komande koja e usmjeravati ustaniku
aktivnost. Za lanove te komande predlagani su Petar Vojnovi, Aim Raeta i jo neki, ali zbog nastojanja svakog sela da nametne svog ovjeka u
rukovodstvo, a i pojedinaca da dobiju neku rukovodeu dunost, nije dolo
ni do formiranja jedinstvene komande, ni do izbora njenih lanova.00 Pi
ui o konferenciji odranoj 21. avgusta, Aim Raeta se u svojim sjeanji
ma dotie i ovog sastanka i navodi da je konferenciji prethodio sastanak u
njegovoj kui. Na njemu su bili Ratko Novakovi, Petar Vojnovi, Jandrija
Novakovi, Branko opi i jo neki. Teilo se za tim da se napadi koordini
raju i uspostavi zajednika komanda. Meutim, dolo je do nesuglasica oko
toga ko e biti komandant svih snaga. Jedni su bili za to da bude Petar
Vojnovi, a njegov zamjenik Ratko Novakovi. No, Ratko, koji je bio re
zervni oficir, nije se s tim sloio. I tako je taj napor propao. Pored toga,
sazvan je i jedan sastanak u kui Jove Novakovia, lugara u Majki-Japri,
u umi kraj ceste. Opet je bilo diskusije o zajednikoj komandi. Nikola Bun
dalo je predlagao Jandriju Novakovia za zajednikog komesara. Meutim,
to nije prihvaeno, nego je predloen Ratko Novakovi, ali je stavljena prim
jedba da je mlad i da na toj dunosti treba da bude ueniji ovjek, te je
zakljueno da Branko opi bude komesar. Poslije toga uslijedila je pomenuta konferencija od 21. avgusta. Na njoj je bilo diskusije o tome kako e
se zvati ustanike snage, da li etnici, gerilci ili ustanici, kakav znak da
nose itd.01 Ovi sastanci i dogovaranja imali su za cilj organizovanje ustanika
jednog ili nekoliko susjednih sela koja su zajedniki i krenula u borbu. Tako
je tada dolo do formiranja prvih ustanikih seoskih eta ili odreda. Me
utim, jai napadi neprijatelja, koji su uslijedili, nametnuli su potrebu ob
jedinjavanja akcija vie ustanikih eta i odreda na sektoru Bosanske Kru
pe, prema pruzi Bosanska Krupa Bosanski Novi, prema Sanskom Mostu,
Budimli-Japri, pa, konano, i objedinjavanja komandovanja svim ustanici
ma na tek osloboenoj grmekoj teritoriji.
60

Duan Josipovi: Prva vojna rukovodstva Podgrmea, edicija Podgrme u NOB,


knjiga druga, str. 4445.
61 Aim Raeta, nosilac Partizanske spomenice 1941, kazivanje autoru 10. maja
1978. godine, i Napad na ustae u Duboviku, edicija Podgrme u NOB, knjiga
prva, str. 594.

Sredinom avgusta nakon prvih jaih napada neprijatelja na ustanike,


razbijanja frontova i nekih ustanikih jedinica, prema sjeanju Duana
Josipovia . . . grupe ustanika iz pojedinih sela poele su se meusobno
dogovarati o osnovnim pitanjima daljih borbi. Pred ustanicima su bila pi
tanja kako se dalje pripremati za borbu, kako se organizovati, kako organizovati osloboenu teritoriju.
Prvi sastanci istaknutijih ustanika iz sela novskog, krupskog i sanskog
sreza na kojima su razmatrana pitanja dalje borbe, odrani su kod osnovne
kole i kod kue Nikole Stupara u Rujikoj, zatim na ulumku vie Potkalinja, u kui Petra Majkia i u kui lugara Jove Novakovia u Majki-Japri,
kao i u ve spomenutim mjestima, u kui Aima Raete u Potkalinju i na
jo nekim mjestima. U razgovore su se ukljuivali ustanici sve veeg broja
sela.
Borbe prvih dana, u kojima je uestvovao veliki broj ustanika, traile
su oruje, a njega nije bilo. Zato su seoski kovai i samouki majstori naj
bre to su mogli popravljali starinske puke i kubure, izraivali koplja,
rune bombe i drugo oruje. Ljude je postepeno naputala iluzija o mu
njevitoj i .brzoj' pobjedi nad neprijateljem. Valjalo se organizovati za due
ratne napore i otvoriti perspektivu daljeg ivota i borbe.02
Kada je neprijatelj prvih dana avgusta prodirao jaim snagama du
ceste i pruge Bosanski Novi Bosanska Krupa Bosanski Petrovac, i kada
su vlasti NDH proklamovali primirje, dolo je do razbijanja frontova
i nekih na brzinu formiranih ustanikih eta na ovom podruju. Pojavile su
se tu i tamo bijele zastave na kuama, a pojedinci, ljudi i ene, pa ak i us
tanici, vraaju se kuama na teritorije koje kontroliu domobrani i ustae,
odlaze u oblinja ustako-domobranska uporita, optinske i sreske centre,
susreu se s domobranima i pregovaraju s vlastima NDH. Poto su domo
branske jedinice proklamovale pacifikaciju, primirje, pojedinci, pa i grupe
ustanika odlaze u gradove, pregovaraju s domobranskim oficirima, dobijaju
potvrde koje su trebale da ih zatite od ustaa kada dou u njihova sela.
Ali, iako je bila proklamovana pacifikacija, ustae je nisu priznale i na
stavile su po svome. Hvatali su pojedince ustanike i grupe seljaka i zvjerski
ih ubijali. Ponovile su se krvave orgije iz kraja jula i prvih dana avgusta.
Pa i pored primjera ponovljenih ustakih zvjerstava, pojedini seljaci
su i dalje odravali dodir s domobranima, odlazili u njihova uporita, a da
bi se jo vie obezbijedili, traili su, po nareenju ustake vlasti, da se iz
sela uklone svi oni koji nisu mjetani i zemljoradnici, jer ih,toboe, tada
ustae i domobrani nee proganjati. Grupa istaknutijih ustanika s podruja
krupskog, novskog i sanskog sreza tada se orijentie prema Majki-Japri,
smjetenoj u centru slobodne teritorije, a pod Grmeom, i okuplja u njoj.83
Tako se u Majki-Japri za kratko vrijeme nalo na okupu dosta istaknutih
ustanika s podruja sanskog, novskog i krupskog sreza. S novskog sreza su
u Majki-Japru doli Milan Liina, slubenik, komunista, organizator ustanka
na dijelu krupskog i novskog sreza, oro Stupar, seoski trgovac iz Rujike,
Milan Mileevi, iz aavice, svreni ak Poljoprivredne kole u Banjaluci,
Stana Stupar iz Rujike, takoe svrena uenica Poljoprivredne kole u Ba
njaluci, ore Maran, uitelj iz Kralja i Duan Josipovi, poljoprivredni
62 Kao

i napomena 1.
Duana Josipovia, 8. maja 1975. godine.

63 Kazivanje

140

referent u Bosanskoj Krupi. Bili su politiki lijevo orijentisani, komunisti


ili bliski komunistima, i u oktobru 1941. godine svi su oni bili primljeni u
lanstvo Komunistike partije Jugoslavije.
Sa krupskog sreza u Majki-Japri i oblinjim selima su bili: Branko
opi, Andrija i Ratko Novakovi, Aim i uro Raeta i jo neki, a sa san
skog sreza osim lanova taba Gerilskog odreda Majki-Japra jo i Petar
Vojnovi, Mile Davidovi i drugi.
Tih dana se i Mile Davidovi vratio iz Drvara s porukom tamonjeg
ustanikog taba da za podruje Grmea formiraju jedinstvenu komandu ili
tab. Izgleda da Milan Liina, prema kazivanju Mile Davidovia, nije mogao
stei pravu sliku o zbivanjima u Drvaru, a vjerovatno je bio i rezervisan u
izvjesnoj mjeri prema Mili Davidoviu kao andarmu i prema Petru Vojnoviu kao oficiru. elei da provjeri kazivanje Mile Davidovia i Petra Vojnovia o poruci iz Drvara, te da sazna i druge pojedinosti o stanju u Dr
varu, drvarskom tabu i njihovim prijedlozima o stvaranju jedinstvene ko
mande u Grmeu, Milan Liina alje u Drvar ora Stupara i uru Raetu,
u koje je imao puno povjerenje. Meutim, i njima su u Drvaru rekli isto
to i Mili Davidoviu. lada su se u pripremi konferencije na kojoj je trebalo
izabrati jedinstvenu ustaniku komandu za sva sela spod Grmea naroito
angaovali Milan Liina i njegova grupa boraca s podruja Rujike, kao i
grupa iz Haana.

OPTA SJEDNICA PREDSTAVNIKA SVIH GERILSKIH ODREDA


Dvadeset i prvog avgusta 1941. godine odrana je u Suvom polju (Suvopolju) pod Grmeom, u podruju sela Majki-Japre, kraj jedne ovarske
kolibe Opta sjednica predstavnika svih gerilskih odreda, na kojoj su se
okupili predstavnici s krupskog, novskog i sanskog sreza. Sa krupskog sreza
sjednici su prisustvovali: Dane Babi, kova iz Gudavca, komandir Gudavake ete, lan KPJ od 1940. godine, oro Brin, ustanik rodom iz Sred
njeg Dubovika, Nikola Cankovi, komandir odreda u Jasenici, Branko opi, knjievnik iz Haana, Trivo Drljaa, zemljoradnik iz Jasenice, bivi pos
lanik Zemljoradnike stranke, Petar urainovi, komandant odreda u Benakovcu, Milo Jerkovi, komandant odreda Suvaja, Mio Kolundija, bivi
graniarski podoficir, rodom iz Gorinje, komandant Ustanikog odreda u Gorinji i sektoru prema Bosanskoj Krupi, Jovo Medi, seljak iz Gudavca, Boo
Narani, zemljoradnik iz Gudavca, predratni lan KPJ i jedan od organiza
tora ustanka na krupskom srezu, Duan Nedimovi Marzan, biljenik, An
drija Novakovi, trgovac iz Haana, komandant ustanikog odreda u Haanima, njegov sin Ratko Novakovi, rezervni potporunik, Aim Raeta iz
Haana, vojni referent Optine Velika Rujika (Dubovik), uro Raeta, bivi
andarm, rodom iz Potkalinja, jedan od organizatora ustanka, Stevo Vjetica,
komandant ustanikog odreda Haani na poloaju i Nikola Vlaji, komandir
ustanikog odreda u selu Pueniku; s novskog sreza: Duan Josipovi, Milan
Liina, oro Maran, Milan Mileevi, oro Stupar i Stana Stupar; sa san
skog sreza: Nkola Bundalo Zeina, iz Majki Japre, Mile Davidovi iz Maj
ki-Japre, bivi andarmski narednik, Mile Gagi, uitelj u Luci-Palanci,
Pero Jelaa, vlasnik pilane iz Luci-Palanke, Stojan Marjanovi Dolinar, ko
mandant Ustanikog odreda Majki-Japra, Vaso Pratalo, bivi andarmski

141

narednik iz Luci-Palanke i Petar Vojnovi, bivi aktivni porunik, koman


dant ustanika na sektoru Budimli-Japre. Na sastanku se okupilo do pede
set ljudi iz ustanikih redova, ah se imena svih prisutnih nisu mogla ut
vrditi.
Interesantno je da na ovom sastanku nisu bili neki rukovodei ljudi
s terena sanskog sreza, koji su se nalazili u neposrednoj blizini mjesta odr
avanja sastanka, kao, na primjer, Stojan Maki i urin Predojevi. Ni is
pred Jelainovakog odreda nije niko prisustvovao ovom sastanku, iako su
predstavnici Gerilskog odreda Jelainovci dolazili na sektor Luci-Palanke da
bi se povezali s ustanicima tog podruja. Neki ne samo da nisu uestvovali
ni u pripremama, ni na sastanku na kojem je izabrana zajednika komanda
ve uopte nisu ni znali za njega. Prema kazivanju Mihajla kundria, oni
na taj sastanak nisu bili pozvani, niti su znali da se odrava. Da su bili poz
vani, svakako bi prisustvovali.64
Pod rukovodstvom Petra Vojnovia na sastanku, koji je poeo prije pod
ne, a zavrio se pred no, razmatrana su mnoga pitanja znaajna za dalji
razvoj ustanka, za uvrivanje postojeih i osnivanje novih ustanikih od
reda. O tim pitanjima su govorili Petar Vojnovi, Milan Liina i neki drugi
uesnici ovog skupa. Ponovo se raspravljalo o sastavu zajednike ustanike

Legitimacija Branka V. opia, politikog komesara Komande Gerilskih


reda sreza Bosanska Krupa i Sanski Most, izdata 27. V I I I 1941. godine.

64

Pismo Mihajla kundria autoru 6. maja 1978. godine.

142

od

komande, pa je bilo raznih prijedloga. Tako su neki za politikog komesara


predlagali Duana Nedimovia Marzana, a drugi opet Branka opia, koji,
meutim, nije elio da prihvati tu dunost, branei se da nije nikakav po
litiar, ve samo knjievnik, na to mu je Dane Babi, koji ga je s gru*
pom prisutnih predlagao, rekao: Taman da si asna sestra, ovaj put e
biti komesar!
Najzad je na ovom sastanku formirana zajednika Komanda gerilskih
odreda KrupaSana. Za komandanta je izabran Petar Vojnovi, koji se pot
pisivao prezimenom Jugovi, za politikog komesara Branka opia, a za
zamjenika komandanta Trivo Drljaa (za krupski sektor) i Pero Jelaa (za
sanski srez). Za zamjenika politikog komesara izabrani su Duan Josipovi,
ore Maran i Milan Mileevi. Neto kasnije, za sekretara taba postavljen
je Rade Stupar, za pisara Drago Marjanovi, za ekonoma Petar Majki i za
kuvara Petar S. Topoli.
U toku daljih razgovora na suvopoljskom sastanku je zakljueno da
ustanika vojna organizacija treba da obuhvati itavu teritoriju, na taj na
in da svako selo organizuje svoj odred i ukljui u njega sve punoljetne mu
karce, sposobne za borbu, a prvenstveno one koji su sluili vojsku. Manja
sela, koja, s obzirom na mali broj stanovnika, nisu u stanju da osnuju vla
stite odrede, treba da se udruuju i osnivaju zajedniki odred. Prisutni su
se dogovorili da tab takvih odreda sainjavaju komandir i zamjenik koman
dira, politiki komesar i njegov zamjenik, ekonom, bolniar i dva do tri ku
rira. Zakljueno je da komandir i njegov zamjenik treba da budu vojniki
sposobni i iskusni ljudi, a politiki komesar i njegov zamjenik politiki
iskusni i kvalifikovani za politiki rad. tabovi seoskih odreda je trebalo da
budu stalni, a ljudstvo odreda da se smjenjuje svake nedjelje, s tim da ono
ljudstvo koje je na smjeni u odredu, ivi u logoru vojnikim ivotom i
hrani se na kazanu. tab odreda treba da vodi evidenciju svih vojnih ob
veznika i za oruje sposobnih mukaraca, i u sluaju potrebe, opasnosti od
neprijatelja, poziva ih po tom spisku i stavlja pod svoju komandu radi od
brane sela.
Na sastanku je razmatrano i pitanje naziva ustanika i njihovih oznaka.
Trivo Drljaa i Mile Gagi su predlagali i insistirali na tome da se za borce
usvoji naziv etnik, ali je veina uesnika, poslije ivog objanjavanja, na
kraju usvojila da se ustanici zovu gerilci, kao i ustanici u Drvaru i okolini,
da politiki komesari nose crvenu traku oko ruke, a svi gerilci da na kapi
nose crvenu petokraku zvijezdu. Umjesto razliitih pozdrava koji su dotada
bili u upotrebi, zakljueno je da se gerilci pri susretu pozdravljaju sa zdra
vo, a otpozdravljaju ivio.
Poto su brojna sela na prostoru izmeu Une, Sane i planine Grme,
od Dabra do Radia i Rujike bila ve slobodna, na sastanku je odlueno
da se organizuje mrea relejnih stanica, kako bi sela i njihove ustanike
jedinice meu sobom bila to bolje povezana, da Glavna relejna stanica bude
u Potkalinju, na ehitima, u kui Jove kundria, i da njen rukovodilac bude
Aim Raeta, da se relejne stanice formiraju jo i u Jelainovcima, Luci-Palanci, Majki-Japri i Kozinu, a ako bude potrebno, i u jo nekim selima.
Nekoliko dana kasnije Komanda je formirala i etu za vezu i za njenog ko
mandira postavila Duana Nedimovia Marzana.
U pogledu pozadinskih organa i drutveno-politike organizacije na te
renu, zaikljueno je da politiki komesar Komande gerilskih odreda Krupa

Sana, u dogovoru i zajedno s politikim komesarima seoskih odreda, vodi


brigu o odravanju reda u selima i o politikom radu u narodu. Stana Stu
par je bila zaduena da organizira komunistiki rad sa enama na cijelom
terenu Grmea.
Poto je vatrenog oruja bilo veoma malo, zakljueno je da kovai ure
de radionice za opravku oruja, izradu kopalja i bombi. Da bi se ekonomisalo
hranom, zakljueno je da Komanda propie tablicu sljedovanja, zatim da se
ito sklanja na sigurno mjesto kako ga neprijatelj ne bi pronaao i odnio,
da svaki odred obezbijedi rezervu hrane najmanje za deset dana, te da pri
likom skupljanja ita za vojsku po selima, od naroda, ljudima treba davati
priznanice.
Komanda gerilskih odreda KrupaSana, zakljueno je, bie smjetena
tu gdje je i formirana, to jest u Suvopolju, nedaleko od kua Vlade Karia
i lugara Jove Novakovia. U tu svrhu je bila uzeta jedna koliba za ovce na
Suvopolju, oiena i ureena. Komanda je tu raspolagala najosnovnijim kan
celarijskim namjetajem i priborom: stolom, pisaom mainom, apirografom, radio-aparatom, a bila je organizovana i kuhinja za komandu i ljud
stvo uz nju.
Jedan od zakljuaka ovog savjetovanja bio je i taj da se ambulanta
Gerilskog odreda Majki-Japra organizira u okviru Komande gerilskih od
reda KrupaSana kao bolnica za lijeenje ranjenika i bolesnika s itavog
podruja.
Poslije izbora lanova taba zajednike komande i okonanja razgovora
o svim ostalim pitanjima koja su bila na dnevnom redu, Petar Vojnovi je
predloio zakljuke sastanka, koji su, uz neke izmjene, bili usvojeni, pa ih
je Duan Josipovi, koji se potipsivao prezimenom Bukovac, unio u zapis
nik s ovog sastanka, koji je on vodio otpoetka.
Na pravilno usmjeravanje rada sastanka u Suvopolju i usvajanje nave
denih zakljuaka presudno je uticala grupa boraca s podruja Rujike, na
elu s Milanom Liinom.
* * *

Zapisnik sa sastanka u Suvopolju od 21. avgusta, koji je vodio Duan


Josipovi, nije sauvan, ali je sauvan prepis jedne naredbe komandanta
Komande gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa i Sanski Most izdate nakon
tog sastanka, odnosno opte sjednice predstavnika svih gerilskih odreda.
Original Naredbe nije sauvan, nedostaje datum njenog izdavanja, ali je
sauvan primjerak njenog prepisa, zaveden 25. septembra 1941. godine u
djelovodni protokol Kozinskog voda Gerilskog odreda Haani.65
U poetku Naredbe se navodi da se ona izdaje na osnovu ovlaenja
opte sjednice predstavnika svih gerilskih odreda sreza Bos. Krupa i Sanski
Most od 21. VIII 1941. godine. Zahvaljujui pronalaenju ovog dokumenta,
bilo je mogue utvrditi taan datum odravanja opte sjednice na kojoj je
formirana Komanda gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa Sanski Most,
jer se ni u jednom drugom dokumentu ta sjednica ne spominje. Naredba je
raena vjerovatno prema Uredbi o vojnoj disciplini u bivoj Jugoslovenskoj
kravljevskoj vojsci, to upuuje na zakljuak da je neko od ustanika imao
primjerak te Uredbe, ili ju je sadrajno dobro poznavao.
85

Original se nalazi u arhivi Regionalnog muzeja u Bihau, inv. broj 210.

144

Prvim lanom Naredbe se precizira da u pogledu discipline u svim


gerilskim jedinicama navedene Komande vai Uredba o vojnoj disciplini.6
Drugim lanom se odreuje da pod ovu Naredbu potpadaju svi borci
u gerilskim odredima, pomona radna vojska, kao i cjelokupno stanovni
tvo na podruju Komande gerilskih odreda.
Trei lan zabranjuje svakom gerilcu, kao i svakom u pozadini i mu
ku i ensku pljakanje tue pokretne imovine, bilo to neprijateljska ili
imovina naeg stanovnitva, zabranjuje se ulaenje u naputene kue sta
novnitva na slobodnoj teritoriji.
etvrtim lanom se zabranjuje ubijanje neborakog stanovnitva ma
koje vjere i narodnosti bilo, kako u borbi tako i poslije zauzimanja terena.
Petim lanom zabranjuje se silovanje i obeaivanje enskih osoba
svih vjera i narodnosti.
estim lanom strogo zabranjuje se izdavanje vojne tajne Narodne
vojske, otkrivanje poloaja Komande i si. i naroito zabranjuje pijuna
u u korist neprijatelja, a na tetu narodne vojske i naroda.
Sedmim lanom je utvreno da je sve stanovnitvo na podruju dje
lovanja Komande gerilskih odreda duno davati doprinos u ivotnim na
mirnicama za ishranu narodne vojske.
Osmim lanom67 su propisane kazne za prekritelje ove Naredbe, pa
se precizira da se istupi kanjavaju kaznom od 10 do 20 batina, to
presuuje sud Komande; prestupi se kanjavaju kaznom od 20 do 35
batina, dok se zloinstva kanjavaju zatvorom ili smrtnom kaznom. Kazna
smrti izvrava se strijeljanjem, a kazna zatoenja izvruje se odgonom do
vrhovne komande.68
Devetim lanom je utvreno da kaznu do 5 batina izrie vodnik, do
10 batina komandir odreda-ete, a kaznu od 35 batina sud od 3 lana u
glavnoj komandi odreda, tj. u Komandi gerilskih odreda sreza Bosanska
Krupa i Sanski Most.
Desetim lanom je utvreno da kazne zbog zloinstva izrie sud od 5
lanova.
Jedanaestim lanom se objanjava da se po ovoj Naredbi zloinstva
smatraju: . . . ubijanje drugova bez presude suda, silovanje, samovoljna
pljaka, krae i paljevina, izdaja i pijunaa, neposlunost prema starjei
nama i sve ono to odredi kao zloin prijeki vojni sud.
Ova nam je Naredba otkrila jo jedan opti naziv za ustanike-gerilce
na grmekom podruju: Narodna vojska (u 6. i 7. lanu), usvojen ve tada
na poetku ustanka, to ukazuje na to da je kod rukovodilaca ustanikih-gerilskih jedinica Grmea ve tada bila prisutna misao i spoznaja da su dio
jedne velike vojske pobunjenog naroda, dio narodne vojske.
Usvajanje ovakve naredbe o disciplini u svim gerilskim jedinicama,
bez obzira na izvjesne kompromisne odredbe, kao to je ona o batinanju, go
vori o pobjedi linije NOB ve na prvim koracima organizovanja ustanika u
selima podno Grme-planine. Kanjavanje batinanjem ubrzo je bilo zamije
njeno drugim vrstama kazni.
Iako sanski srez ne predstavlja centralni dio prostora izmeu Une, Sa
ne 1 Grme-planine, sticajem okolnosti on e od formiranja Komande geril
66

Misli se na Uredbu o vojnoj disciplini u Jugoslovenskoj kraljevskoj vojsci.


*7 Original Naredbe nije sauvan, ve njegov prepis. U sauvanom prepisu origi
nala vjerovatno je prilikom prepisivanja nainjena greka, pa je ispred rijei
Kazna izostavljena oznaka Cl. 8., ali se iz sadraja, kao i oznke sljedeeg
lana brojem devet vidi da bi ispred te rijei trebalo da stoji Cl. 8., kao novi
lan koji govori o kaznama.
* Pod vrhovnom komandom se, vjerovatno, podrazumijeva tab brigade u Dr
varu.
10 Srez S. Most u NOB

145

skih odreda KrupaSana, pa kroz itav rat, skoro stalno biti podruje u
kojem e se nalaziti vojna i politika rukovodstva ne samo za Podgrme ve
i za Bosansku krajinu, a kasnije i za Bosnu i Hercegovinu, bie podruje u
kojem e se odravati brojna savjetovanja i skupovi ne samo sreskog ve i
okrunog, oblasnog, pa i pokrajinskog znaaja. A prisustvo raznih vojnih i
politikih rukovodstava meu stanovnitvom i borcima sanskog sreza, broj
na savjetovanja i skupovi, koje su oni organizovali, imae veliki znaaj za
dalji razvoj ustanka i narodnooslobodilalce borbe ovog kraja. Zato se i ak
tivnost tih rukovodstava kroz itavu NOB isprepliu s aktivnou stanovni
tva sanskog sreza.
Komanda gerilskih odreda sreza Bosanska krupa i Sanski Most je raz
vila mnogostranu aktivnost na organizovanju i uvrivanju ustanikih je
dinica na podruju Grmea, kako se u to vrijeme nazivao ovaj kraj. Koman
dant Petar Vojnovi je obilazei odrede, povezivao i usaglaavao njihovu dje
latnost usmjerenu prema neprijateljskim uporitima, a i s nekim akcijama
je neposredno rukovodio.69 Njegovi zamjenici su dobili zadatak praenja
aktivnosti i rada u odredima. Pero Jelaa na sektoru prema Sanskom Mostu,
a po njegovom izboru za komandanta odreda u Luci-Palanci tu je dunost
preuzeo uitelj Mile Gagi; istu dunost obavljao je Trivo Drljaa prema
Bosanskoj Krupi.
Zapoeo je i organizovani politiki rad u jedinicama, izdavane su radio-vijesti, organizovane su intendantura i ambulanta. Branko opi je pored
politikog djelovanja krajem septembra poeo da pie skeeve, pjesme i
vrapca;7 zapoeo je i kulturnoprosvjetni rad i meu borcima i meu sta
novnitvom.
Komanda je ponovo uputila Milu Davidovia u Drvar. Vratio se s pis
mom Ljube Babia, komandanta Drvarske brigade, i donio propagandnog
materijala, meu kojima i list Gerilac. Poetkom septembra s Kozare je
samoinicijativno stigao borac Kota Burazor, da bi vidio ta se dogaa u
grmekim selima. Kako je bio bez ikakvih dokumenata, Komanda je posla
la na Kozaru Milu Davidovia da provjeri podatke o Kosti Burazoru. On se
uvjerio u tanost kazivanja Koste Burazora, a istovremeno se vratio odu
evljen organizacijom, disciplinom i prijemom na koji je naiao u Kozari.
On je prvi donio vijest na Grme da se borci na Kozari zovu partizani, da
se pozdravljaju stisnutom pesncom i pozdravom Smrt faizmu sloboda
narodu! i da na kapama ispod petokrake zvijezde nose jugoslovensku trobojnicu.71
Nakon uspostavljanja vre veze s Drvarom i Kozarom i u grmekoj
Komandi gerilskih odreda je bre usvajana linija NOB. Pa i pored toga, i
69

Kada su ustanici na poloaju Gornji Petrovii Puenik, na prilazima Bosan


skoj Krupi, u borbama oko Badia ostali bez municije, Petar Vojnovi, koji se
tada zatekao na tom sektoru, odmah je poslao Duana Josipovia kolima u
Gerilski odred Jelainovci da od njega zatrai pomo u municiji. Petar kundri je dao dva sanduka municije, koju je Josipovi iste noi donio, pa je bila
podijeljena borcima.
76 aljive pjesme o aktuelnim politikim ili drugim dogaajima, linostima i si.
pjevale su se prije rata na veselim veerima Radio-Beograda, a nazivane su
vrabac.
71 Mile Davidovi: Povezivanje s Drvarom i Kozarom, edicija Podgrme u NOB,
knjiga druga, str. 216218.

odluke da se borci nazivaju gerilcima, a ne etnicima, u ponekom dopisu


ili letku se pojavljivao i naziv etnik, prema sjeanju zamjenika politikog
komesara Komande Duana Josipovia. Milan Liina je zbog toga poslao iz
rejona aavice pismo Komandi u kojem je iznio da ustanicima ne odgo
vara naziv etnik, da ni naziv gerilac nije adekvatan, iako je nain ovog ra
tovanja gerilski. Traio je da se uzme naziv koji je usvojen na Kozari
partizani i da se u tom smislu promijeni naziv Komande i svih jedinica.
Petog septembra je na ustaniko podruje sanskog sreza, u Gerilski
odred Majki-Japra doao Hajro Kapetanovi, student, komunista, sekretar
Mjesnog komiteta KPJ u Bos. Novom, koji se je od 12. avgusta nalazio na
podruju Velike Rujike i aavice. U Odredu ie razgovarao sa Stojanom
Makiem i potom produio u Komandu u Suvopolje. Sutradan su putujui
s Kozare u Drvar u Majki-Japru stigli i Velimir Stojni, uitelj i predratni
lan KPJ i Uro Roca Bogunovi, radnik, Drvaranin. Dan kasnije u Ko
mandi gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa Sanski Most odrali su
sastanak Velimir Veljo Stojni, Branko opi, Hajro Kapetanovi, Uro Bo
gunovi i Stojan Maki, Stojni je tada prenio direktive i zadatke u vezi s
daljim razvojem ustanka.72 U tim razgovorima je istaknut vojniki i eko
nomski znaaj grmekog podruja, preko kojeg e se povezivati susjedna
ustanika podruja Kozare, Banije, Like i Drvara.

USTANIKI ODRED LUCI-PALANKA


Kada se neprijatelj 10. avgusta poslije uspjene zasjede jelainovake
ustanike grupe u Miljevcima, kod kua Emauta povukao iz Luci-Palanke
prema Fajtovcima i Kamengradu, narod je i dalje ostao u Grmeu u zbjego
vima, zastraen zloinima. Pukaranje 10. avgusta prije podne u Miljevcima
uli su samo neki ustanici i izbjeglice koji su bili u zbjegovima ume na
Otiu, ali ni oni nisu znali o emu se radi, niti da je neko napao ustae. Dok
su andarmi i ustae bili u ovim selima 8, 9. i 10. avgusta, oni su mnogo pu
cali, tako da se izbjeglicama po zbjegovima u umama inilo kao da se
stalno vodi borba. Zbog toga su i pucnjavu 10. avgusta, oni koji su je uli
shvatili kao da ustae i dalje haraju po selima. Kako se predvee sve uti
alo, a i 11. avgusta vladalo zatije, nije se ula borba, niti su sela paljena,
a ni neprijatelj se nije nigdje primjeivao, urin Predojevi, komandant
kasara (kako je narod zvao kasarnu) u Luci-Palanci i Branko Majki, se
kretar komande kasara, spustili su se iz ume u Luci-Palanku. Naselje je
bilo pusto: u njemu nije bilo ni mjetana, ni neprijatelja, nikog ivog!
Navratili su u zgradu kole, uzeli radio-aparat zaplijenjen u Optini Gornji
Kamengrad prvog dana ustanka i vratili se u umu. U zbjegu na Vriu,
gdje je bila urinova rodbina, pokuali su da sluaju radio, ali su se sta
nice veoma slabo ule jer su baterije bile istroene. Utom je naiao na
zbjeg Mihajlo kundri s Radom Manojloviem i Tomicom Oklobdijom,
borcima Gerilskog odreda Jelainovci. Traili su nekog od ustanika s pod
ruja Luci-Palanke, pa ih je neki izbjeglica, na kojeg su naili pri ulasku
u umu, odveo do zbjega u kojem je bio urin Predojevi.
72

Stojan Maki: U Majki-Japri, edicija Podgrme u NOB, knjiga prva, str. 743.

Mihajlo kundri se poslije razgovora s urinom Predojeviem istog


dana s dvojicom pratilaca kroz umu vratio u Jelainovce, a urin Predojevi, Stojan Kosovac i lija Deli krenuli su kroz zbjegove da prikupe ljude
s orujem, a i ostale mukarce spremne da se ponovo svrstaju u ustanike
redove, i da se s njima vrate u Luci-Palanku. Govorili su ljudima po zbje
govima da neprijatelja nema sve do Fajtovaca i Kamengrada, ali je malo
ko bio spreman da prihvati njihov poziv izuzev onih koji su imali oruje.
Zbog takvog dranja ljudi po zbjegovima urin Predojevi, Branko Majki
i Bouka Predojevi su ponovo uporno nagovarali izbjeglice da se iz Grmea vrate kuama, a sposobne za vojsku ubjeivali u potrebu da idu na
poloaj. Istog dana urin Predojevi je s pomenutim ljudima krenuo u
Luci-Palanku.
Narednih dana jo su se neki ustanici i neke izbjegle porodice vratili
kuama u naputena sela, tako da se u Luci-Palanci ve od 12. avgusta
okupila manja grupa ustanika naoruanih vojnikim i lovakim pukama.
urin Predojevi je tada ustanike s orujem rasporedio na poloaj kod
Bundinih kua, izmeu Luci-Palanke i Miljevaca, da bi obezbijedili selo
od iznenadnog napada neprijatelja, a patrole je isturao prema Vitorogu i na
Vitorog. Postepeno su pridolazili i ostali. U Luci-Palanku su se iz zbjega
vratili i lanovi ranijeg, prvog ustanikog rukovodstva na ovom podruju:
Pero Batoz, koji je poslije povlaenja i razbijanja fronta prestao da vri
dunost komandanta ustanika, zatim njegovi pomonici Slavko Pratalo,
Pavle Muti i Mile Gagi, te Vaso Pratalo, Nikola Borojevi i jo neki. Oku
pili su se u andarmerijskoj kasarni, gdje se bio smjestio urin Predojevi
sa svojom komandom kasara, da bi se dogovorili ta da se radi i kako
da se ponovo organizuju. uli su za okupljanje ustanika u Majki-Japri i
Jelainovcima, pa su odluili da se i oni ponovo organizuju i formiraju svoju
ustaniku jedinicu.
U meuvremenu je odrana i Opta sjednica predstavnika svih geril
skih odreda u Majki-Japri i na osnovi zakljuaka usvojenih na toj sjed
nici Petar Vojnovi, komandant novoformirane Komande gerilskih odreda
sreza Bosanska KrupaSanski Most doao je u Luci-Palanku da bi tu for
mirao ustaniki odred. On je odrao sastanak s vienijim mjetanima i pred
loio im da formiraju ustaniki odred za Luci-Palanku i okolinu, to su oni
usvojili. Tada je poslan kurir do ustanika koji su drali poloaj na isto
noj ivici Luci-Palanke, s porukom da ih veina doe do crkve, a manji dio
ostane na poloaju i u izvianju prema Miljevcima i Vitorogu. Zvonjavom
crkvenih zvona pozvan je narod na okup pred crkvom, gdje se zatim oku
pilo oko hiljadu ljudi: ustanika, domaina, ena i omladine iz Luci-Palanke,
Pratala, Miljevaca, Potkraja, Glavice i Otia.
Okupljenim ustanicima i narodu govorio je najprije Petar Vojnovi.
Na osnovi prethodno obavljenih razgovora i dogovora najuglednijih Palanana, neko je tada predloio za komandanta Peru Jelau, zamjenika koman
danta Komande gerilskih odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most, to
su svi prisutni prihvatili. Bio je ugledan ovjek u ovom kraju. Neko je opet
predloio da se izabere komesar, pa je za tu dunost predloen i izabran
Vaso Pratalo. Opet je pao prijedlog da se za pomonika komesara izabere
Nikola Milju, penzionisani optinski biljenik, to je takoe usvojeno.

148

Poslije izbora komande Ustanikog odreda Luci-Palanka7* prisutni su


obavijeteni da e u njegov sastav ui tri voda, jedan vod e obuhvatiti usta
nike sela Potkraja i Glavice, drugi ustanike Luci-Palanke i Pratala, a trei
ustanike Miljevaca i Otia, da e manje grupe ustanika iz susjednih sela biti
rasporeene u neki od ova tri voda, prema elji pojedinaca.
Nakon izvrenog izbora Pero Jelaa se zahvalio na izboru.74 Simi Rajiu, kojeg je uzeo da mu obavlja kancelarijske poslove, naredio je da na
pravi spisak svih za vojsku sposobnih ljudi, bez obzira da li imaju vojnike
puke, lovake puke ili rogulje. Prema tom spisku trebalo je da se raspo
reuju na poloaj u smjenama. Na ovom podruju je tada bilo ukupno oko
petnaest vojnikih i tridesetak lovakih puaka, a ostalo naoruanje su
bile sjekire, rogulje, koplja i slino.
Odmah poslije izbora komande Odreda odlueno je da se za vodnike
vodova koji e biti organizovani uzmu Nikola Borojevi, metalski radnik
rodom iz Pratala, koji je neko vrijeme pohaao i podoficirsku artiljerijsku
kolu, Milan Milju, imuan i ugledan ovjek u ovom kraju i urin Predojevi aktivni artiljerijski narednik. Stab odreda se smjestio u lugarsku kuu
na Gredaru, dok su u andarmerijskoj kasarni ostali kuriri i seoska straa.
lanovi komande Ustanikog odreda Luci-Palanka dogovorili su se da
komesar Vaso Pratalo kada je neka akcija ide u borbu, a u ostalo vrijeme
da s pomonikom Nikolom Miljuom organizuje obavljanje pozadinskih
poslova (etva, sabiranje ljetine, rad radionice i dr.). Pomoniku komesara
Nikoli Miljuu stavljeno je u zadatak da vodi administraciju i rjeava spo
rove meu stanovnicima, ukoliko do njih doe. Za magacionera je odreen
Pero Batoz, koji je prvih dana ustanka bio komandant ustanika, a za eko
noma Manjia Pratalo. Iako nisu bili ni birani, ni naknadno postavljeni na
neke dunosti, u tabu Odreda, uz komandanta Peru Jelau nalazili su se
Slavko Pratalo, bivi aktivni vazduhoplovni narednik-pilot, Pavle Muti,
bivi aktivni podoficir.
Vodovi nisu bili svi istovremeno formirani, niti se moglo ustanoviti tano vrijeme njihovog formiranja. Meutim, do toga je dolo, najvjerovatnije,
posljednjih dana avgusta i poetkom septembra 1941. godine. Najprije se
prilo formiranju Lucipalanakog, zatim Glaviko-potkrajskog, pa Miljevakog ustanikog voda.76 Komandant Odreda Pero Jelaa je postavio vodove,
ve kako je koji bio formiran, na poloaje na liniji Lipnik Rovine
Glavica (k.542) Bonjaci Milanovac.
U Lucipalanaki vod, u vrijeme formiranja i narednih mjeseci, stupilo
je esnaest ustanika iz Luci-Palanke, jedan iz Pratala, etiri iz Skucanog
Vakufa, dva iz Naprelja i jedan iz Fajtovaca, ukupno 24 ustanika.
Ljudstvo je bilo podijeljeno u desetine, ali poto su se desetari smje
njivali skupa s ljudstvom, njih je bilo dva-tri puta vie nego desetina. Vod
7>Nije

sauvan nijedan dokument iz kojeg bi se vidio naziv ovog odreda. S obzi


rom na nazive odreda ija su se imena sauvala u dokumentima (Gerilski odred
Jelainovci, Ustaniki odred Majki-Japra), te s obzirom na to da je formira;
njem ovog odreda neposredno rukovodio Petar Vojnovi, koji je uestvovao i
u formiranju Ustanikog odreda Majki-Japra, realno je pretpostaviti da je i
odred formiran u Luci-Palanci dobio isti naziv kao i japranski, to jest Usta
niki odred Luci-Palanka.
74 Kazivanje grupe boraca iz Luci-Palanke i okoline 23. novembra 1960. godine.
75 Ovo nisu zvanini nazivi vodova.

je pod komandom Nikole Borojevia zaposjeo poloaj na liniji Rovine


Glavica s frontom prema Goricama i Skucanom Vakufu.
Nekoliko dana poslije formiranja Lucipalanakog ustanikog voda
okupili su se vie Babia kua ustanici s podruja Miljevaca i formirali,
pod komandom vodnika Milana Miljua, svoj Miljevaki ustaniki vod, u
koji je tada, ili narednih nedjelja, stupilo 25 ustanika iz Miljevaca, osam iz
Otia, dvojica iz Bonjaka i jedan iz Gorica, ukupno 36 ustanika. Poto je
vodnik Milan Milju bio invalid, vrlo brzo je smijenjen s te dunosti, a za
vodnika je izabran Mirko Simi.
Tih dana su se okupili i ustanici s podruja Preojevia Glavice i potkraja i formirali svoj Glaviko-potkrajski vod pod komandom urina Predojevia, u koji je na dan njegovog formiranja i narednih nedjelja stupilo
30 ustanika iz Predojevia Glavice i Potkraja i jedanaest iz Pratala, ukupno
41 ustanik.
U svim vodovima Lucipalanskog ustanikog odreda je bilo najvie us
tanika roguljaa, a uz njih i dosta onih koji su se na poloajima smjenji
vali svaki dan, pa ih je dunost straara ili osmatraa na poloaju zapadala
jednom do pet puta u mjesecu.
Poto su sva tri voda bila formirana, Petar Jelaa ih je rasporedio ta
ko da je Miljevaki vod bio na desnom krilu rasporeda Odreda i drao polo
aj prema Naprelju, Fajtovcima i Kamengradu, na liniji: Rovine Bonja
ci Bosanski Milanovac. U sredini je bio Lucipalanski vod, koji je zatva
rao pravce od Gorica i Skucanog Vakufa, dok je Glaviko-potkrajski vod bio
orijentisan prema Skucanom Vakufu. Zajedno s ustanicima naoruanim
vojnikim i lovakim pukama na poloajima su se svakodnevno smjejnivali i roguljai iz sela ovog podruja.
Vodovi su isturali patrole prema Naprelju, Fajtovcima i Skucanom
Vakufu. Njihova pojava je iznenadila malobrojne ustae i civile u selima
oko Fajtovaca i Kamengrada, pa su pobjegli u Sanski Most. Prostor izmeu
Vitoroga i Kamengrada je otada uglavnom bio pust i u njega su povremeno
upadale patrole iz neprijateljevih uporita, a i patrole Ustanikog odreda
Luci-Palanka, a dolazile su i izbjeglice iz tih sela radi skupljanja ljetine.
Odred s navedenih poloaja nije preduzimao nikakve napade. Jedino su se
njegove patrole povremeno sukobljavale s patrolama oruanih formacija ne
prijatelja, ili s naoruanim civilima koji su dolazili iz Sanskog Mosta da bi
prikupili ljetinu sa svojih imanja i obrali vonjake.
Poput Ustanikog odreda Majki-Japra i komanda Ustanikog odreda
Luci-Palanka je odluila da u vodovima ustanika na poloajima uvede smje
ne.
Poto je u vodu raspolagao sa svega nekoliko vojnikih puaka, urin
Predojevi je vie puta slao Stevurinu Kosovca u sela oko Bosanskog Pet
rovca, gdje je on na konjima prenosio ito, da za njega kupuje vojnike pu
ke i municiju. Jednom je kupio i pukomitraljez. Kako se u selima prialo
da se Stevurina usput bavio vercom, urin je, nakon dva-tri njegova odlas
ka u petrovaki srez, naredio da s njim u kupovinu oruja ide i Dane Milju.
Dok je urin Predojevi pojaao naoruanje svoga voda kupovinom
oruja, kod ostalih vodova u tom pogledu nije bilo nikakvih promjena, niti
je moglo biti, jer Odred u cjelini nije iao u akcije: niti je napadao nepri
jatelja, niti na cesti od Sanskog Mosta prema Luci-Palanci postavljao zasje-

150

de. Komandant odreda Pero Jelaa nije preduzimao nikakve akcije. Odre
dom je rukovodio iz sjedita komande u Luci-Palanci i vrlo rijetko je od
lazio na poloaj.
Prvih dana ustanka, do razbijanja fronta i povlaenja ustanika i na
roda u Grme, ustanici su se pojedinano brinuli za svoju ishranu. Tada su
grupice zajedniki pekle janjad ili prasad, dok su hljeb dobij ali ili sami
donosili od kue. Bilo je i plijena, ali su i pojedini domaini sami pekli
meso i donosili ga na poloaje ustanicima. Meutim, kada je polovinom av
gusta formiran Ustaniki odred Luci-Palanka, organizovane su kuhinje u
vodovima, za svaki vod posebno i neposredno iza poloaja. U ishrani usta
nika je prevladavalo peeno meso, a od kuvanih jela grah, kupus i krompir
s mesom. Hljeb je dobijan i skupljan po selima iz kojih je bilo ljudstvo po
jedinih vodova ili u selu gdje se nalazio poloaj voda.
Polaganje zakletve u Ustanikom odredu Luci-Palanka obavljeno je
na vie mjesta. Jedna grupa ustanika je polagala zakletvu kraj izvora Toak
kod Marjanovia gaja, na periferiji Luci-Palanke, jo dok su tu drali po
loaj. Borci bi se okupili, a ispred njih, u sredini, postavljane su u kupu tri
puke. Polaganjem zakletve je rukovodio komandant odreda Petar Jelaa,
drei u ruci zapaljenu svijeu u iraku, a zapisnik je vodio Simo Raji;
ustanici su se zaklinjali u narod, u srpstvo, spominjan je i krst asni i srpskopravoslavna crkva i, na kraju, svi su dizali tri prsta i izgovarali amin!
Ljudstvo Miljevakog voda je polagalo zakletvu odmah prilikom formi
ranja voda vie Babia kua. Tekst zakletve je itao Ostoja Predojevi iz
Predojevia Glavice, bivi andarmerijski narednik, koga je komanda Odre
da poslala iz Luci-Palanke da obavi taj in. Zakletva je bila slina zakletvi
koju su polagali vojnici u Jugoslovenskoj vojsci. Pred ustanicima je bila
pobodena jugoslovenska zastava, ali nije bilo ni svijea, ni krsta.
Manja grupa ustanika Glaviko-potkrajskog voda bez vodnika se za
tekla na odmoru u Glavikoj uvali kada je k njima doao komandant Odreda
Pero Jelaa s omladincem Zdravkom Njegovanom, da bi organizovao i nji
hovo polaganje zakletve. Zdravko Njegovan je stavio na sebe epitrahilj,76
ustanici su postrojeni i proitana je zakletva.
Ubrzo poslije formiranja Ustanikog odreda Luci-Palanka komandant
Odreda Pero Jelaa je pozvao stolara Jozu aia i Mirka Pratala i dogovo
rio se s njima da pomou dinamita koji su ustanici imali, i upotrebljavali
bez veeg efekta, naprave neku vrstu bombe. Tako je dolo do otvaranja pr
ve ustanike radionice u kovanici Mirka Pratala u Pratalima. Jozo i Mirko
su poeli praviti tzv. cementne bombe, ali se brzo pokazalo da ni te ce
mentne bombe ne vrijede mnogo. Tada su oni preli na izradu bombi od
vodovodnih cijevi, i na kraju izradu tzv. bombi na epie.77
Neposredno nakon organizovanja Gerilskog odreda Luci-Palanka, me
u rukovodeim ljudima ovog odreda je dolo do nesuglasice oko osnovne
orijentacije zapoete borbe. U nastojanju da se Odred usmjeri u bratoubi
laku borbu, najglasniji su bili Pavle Muti, Slavko Pratalo i Milo ilas,

76

Epitrahilj je dio odede koju nosi pravoslavni svetenik za vrijeme crkvene


slube, pokopa i drugih vjerskih obreda.
77 Opirnije o izradi cementnih bombi i bombi na epie u poglavlju Parti
zanske radionice.

slubenik bive srpske ispostave. Njih dvojica su isticali da borbu treba


voditi protiv Muslimana i Hrvata, jer su oni krivi za sve nevolje koje su
snale srpski narod. Slavko Pratalo je u to vrijeme napustio poloaj i bio
kod kue u Luci-Palanci. Svakodnevno se navraao i zadravao u Komandi
odreda, ili se kretao meu Palanarima. Milo ilas nije ni iao na poloaj,
jer je od ranije bio invalid, bez ake, pa je bio kod kue. Njih su od po
etka otvoreno podravali lugar Nikola ubrilo, gostioniar Obrad Daljevi,
lugar u Bojitu Sveto Srdi i jo neki. Milo ilas se pred rat doselio u
Luci-Palanku. On je ranije bio sudski glasnik u Bosanskom Petrovcu, pa je
na intervenciju tamonjeg bogatog trgovca Miloa Novakovia 1933. godine
bio otputen iz slube, jer je bio prestrog, plijenio je od seljaka stvari i sto
ku za neplaene sudske takse i si. Poslije toga na ulici se porjekao s Novakoviem, ovaj ga oamario, a ilas ga je s nekoliko hitaca iz pitolja
ubio. Kad je odleao kaznu, nije se smio vratiti u Bosanski Petrovac, ve se
doselio u Luci-Palanku, gdje se zaposlio u sreskoj ispostavi. Ova grupa je
bila i protiv toga da Odred nosi naziv Gerilski odred, a borci naziv ge
rilci. Ovoj proetnikoj grupi suprotstavljali su se jedino Vaso Pratalo, ko
mesar Odreda i jo nekolicina mlaih boraca, koji su odranije bili povezani
s komunistom Gojkom Majkiem i pod njegovim uticajem. Vaso Pratalo
nije bio dovoljno politiki upuen da bi se mogao argumentima suprotstaviti
stavovima svog daljeg roaka Slavka Pratala i ostalih. Njihovim nacionali
stikim stavovima Vaso Pratalo se suprotstavljao rijeima: Neemo mimo
drugih! To je znailo, poto se i na podruju petrovakog sreza i Drvara, i
drugdje, osnivaju gerilski odredi i borci zovu gerilci, ni ustanici s podruja
Luci-Palanke ne bi trebalo da se izdvajaju i budu neto drugo!
Poto je aktivnost grupe Pavla Mutia svakim danom bivala sve otvo
renija, komesar Odreda je traio politiku pomo iz Komande gerilskih od
reda KrupaSana.78 Kako je u to vrijeme na ovo podruje ve bio stigao i
Stab partizanskih odreda za Bosansku krajinu, komandant Danko Mitrov
Oduio je Stojana Makia, tada zamjenika politikog komesara Komande
dreda KrupaSana da odri sastanak sa rukovodiocima u Luci-Palanki.
Maki je na sastanku u lugarevu kuu pozvao rukovodioce Odreda ali je i
n naiao na neslaganje nekih od njih s politikom koju KPJ sprovodi u
^stanku. Samo komesar Odreda Vaso Pratalo i vodnik voda urin Predo
jevi su podrali Makia, dok se jedan dio kolebao. Poto nije uspio prido
biti sve rukovodioce Lucipalanskog odreda za platformu NOB, Maki je,
nakon
konsultovanja sa najnaprednijim ustanicima, odluio da se sazove
*W. Na narodni zbor u Mutia Gaju dolo je preko dvjesta ljudi, meu ko
jima i veina ustanika. Maki je govorio o situacije kod nas i u svijetu, o
c'ljevima NOB i o pojedincima koji su protiv stavova koje sprovodi Stab
Partizanskih odreda za Bosansku krajinu. Ljudi okupljeni na zboru pozdra
vi su izlaganje Stojana Makia, dok su Pavle Muti, Slavko Pratalo, Milo
ilas i drugi utali.
Meutim, grupa Pavla Mutia, Slavka Pratala i Miloa ilasa ni pos
ije ovoga zbora nije prestala s pokuajima usmjeravanja Gerilskog odreda
Uproetnike vode. Pod njihovim uticajem dolo je u to vrijeme i do upada
Jadnog voda Gerilskog odreda Luci-Palanka u Skucani Vakuf, gdje su spa^i sve muslimanske kue i dvojicu ih trojicu Muslimana civila ubili.
78

Kazivanje Vase (Vlajka) Pratala, nosioca Prtizanske spomenice 1941, autoru,


8. maja 1978. godine.

152

FORMIRANJE SEOSKIH VODOVA


Na Optoj sjednici predstavnika svih gerilskih odreda, kako je u ci
tiranoj Naredbi o disciplini nazvan sastanak odran 21. avgusta 1941. godine,
na kojem je formirana Komanda gerilskih odreda Bosanska Krupa San
ski Most, jedan od najvanijih zakljuaka je bio da Vako vee selo, ili dva-tri manja, organizuju svoj odred u iji sastav treba da budu ukljueni svi
punoljetni mukarci. Odreeno je da tab odreda sainjavaju: komandir i
njegov zamjenik, politiki komesar i njegov zamjenik, ekonom i bolniar.
U duhu ovih zakljuaka do savjetovanja u Majki-Japri, 20. septembra
1941. godine, formirani su seoski vodovi u Kozinu, Mrkaljima i Hadrovcima.
Krajem avgusta, ili prvih dana semptembra, u Kozinu je formiran Ge
rilski vod, koji je uao u sastav Gerilskog odreda Haani, na teritoriji bosanskokrupskog sreza. Iz dokumenta pisanog 20. septembra 1941. godine vi
di se da je za komandira tog voda izabran Ljubo Laji, a za njegovog zamje
nika ura Mareta.
Trinaestog septembra je u Mrkaljima formiran Gerilski vod, koji je
takoer uao u sastav Gerilskog odreda Haani. Komandir tog voda je bio
Duan Malie, a desetari Gojko Davidovi, Stojan Antoni i Lazo Mijatovi,
a jedno vrijeme je tu dunost obavljao i Ilija Stupar. Vod je postavljao
strae i slao patrole prema Budimli-Japri.

Patrolni list od 19. IX 1941. godine Gerilskog voda M r k a l j i .

Na konferenciji odranoj u Hadrovcima 16. septembra za donji dio


sela organizovan je samostalni vod, neposredno potinjen Komandi gerilskih
odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most. U njegovom sastavu je bio 31
mjetanin, a ljudstvo je bilo razvrstano u tri desetine. Desetari su bili Du
an Mar eta, Lazo Mar eta i Marko Jelisavac, a vodnik Mihajlo Mar eta. I
ovaj vod je straama i patrolama obezbjeivao svoje selo prema Budimli-Japri.

154

5. DOLAZAK TABA PARTIZANSKIH ODREDA ZA BOSANSKU


KRAJINU I SAVJETOVANJA U MAJKIC-JAPRI
Desetog ili jedanaestog septembra 1941. godine od Banjaluke, preko
Mlinita i Drvara, u Komandu gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa
Sanski Most u Majki-Japri stigao je tab partizanskih odreda za Bosansku
krajinu, koji je u Podgrmeu, poetkom oktobra, preimenovan u tab Kra
jinske divizije. Komandant tog taba bio je Danko Mitrov, major panske
republikanske vojske, popularni major Danek, a politiki komesar Branko
Babi, Slovenac. S njma je bila zatitnica taba, u kojoj su bili Teufik Kadeni Cinkara, komandir i Rudi Kolak, politiki komesar Zatitnice taba,
zatim Drago Lang, Branko Lastri, Ivica Odi, Risto krbi, Milan Tavar,
Jovica urlija i Juraj Marek, uglavnom komunisti iz Banjaluke.78 tab se
smjestio u kuu Vlade Karia, a Komanda gerilskih odreda je tada jednim
dijelom bila u kuama Draia. Danko Mitrov je najvie vremena provodio
u obilasku Odreda. Malo se zadravao u tabu. I politiki komesar Branko
Babi je obilazio jedinice i radio na stvaranju partizanskih organizaoija,80 sve
do odlaska na Kozaru. Danko Mitrov je tih dana postavio Stojana Makia,
dotadanjeg politikog komesara Ustanikog odreda Majki-Japra, za zamje
nika politikog komesara u Komandi gerilskih odreda sreza Krupa Sana,
a njegovu dunost u odredu preuzeo je Duan Josipovi, dotadanji pomo
nik politikog komesara Komande gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa
Sanski Most.
Dvadesetog septembra, desetak dana nakon dolaska u Majki-Japru,
tab partizanskih odreda za Bosansku krajinu je organizovao u svom sje
ditu savjetovanje komandira gerilskih odreda, kojem su prisustvovali i ne
ki istaknutiji borci, organizatori ustanka, ukupno oko ezdeset delegata,
kako su ih tada zvali. Poto u kuu Vlade Karia nisu mogli svi stati, neki
uesnici su bili u dvoritu. Zapisnik na ovom savjetovanju vodio je Rade
Stupar, predratni biljenik Optine Rujika, a tada sekretar Komande ge
rilskih odreda sreza KrupaSana. Savjetovanje je omoguilo tabu parti
zanskih odreda za Bosansku krajinu da se upozna sa stanjem na podruju
Grmea i da sagleda i ocijeni jednomjeseni rad Komande gerilskih odreda
sreza Bosanska KrupaSanski Most na uvrivanju postojeih i formira
nju novih ustanikih jedinica.
Savjetovanju su prisustvovali Danko Mitrov, komandant partizanskih
odreda Bosanske krajine, Petar Vojnovi i Branko opi, komandant i po
litiki komesar taba gerilskih odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most
i njihovi zamjenici Mile Gagi, Trivo Drljaa i Stojan Maki, delegati ge
rilskih odreda: Petar kundri i Milani Miljevi, komandant i lan taba
Gerilskog odreda Jelainovci, Stojan Dolinar i Duan Josipovi, komandir i
79 Kazivanje Teufika Kadenia Cinkare, pismo od 12. februara 1979. godine,
so Kazivanje Rade Stupara autoru, 31. marta 1972. godine.

155

politiki komesar Ustanikog odreda Majki-Japra, komandir i politiki ko


mesar Ustanikog odreda Luci-Palanka Pero Jelaa i Vaso Pratalo, koman
dir Rujikog odreda Milan Liina, komandir Radikog odreda Mile Glii,
komandir Gorinjskog odreda Mio Kolundija, komesar Partizanskog odre
da Potkalinje uro Raeta, komandir Odreda u Gornjim Petroviima Duan
Bokan, komadir i komesar Haanskog gerilskog odreda Andrija Novakovi
i Ratko Novakovi, komandir Kozinskog voda Haanskog odreda Ljubo Laji, zatim Mile Davidovi, ore Maran, Redo Terzi i predstavnici ostalih
odreda s podruja krupskog, novskog i sanskog sreza. Ispred partijske or
ganizacije savjetovanju su prisustvovali Hajro Kapetanovi i Ale Terzi.
Stojan Maki je u svojim sjeanjima na ovaj skup napisao da su na
konferenciji analizirani stanje i vojniki uspjesi, slabosti i tekoe u od
nosima i postavljeni zadaci odreda za dalje borbe, organizaciono uvri
vanje itd.
U izvjetaju i diskusiji konstatovano je da su neki odredi razvili vrlo
uspjenu vojniku aktivnost i postigli vidne rezultate, da su nanijeli nepri
jatelju znatne gubitke, zaplijenili oruje i vojnu opremu. Istaknuto je da
je najbolje uspjehe ostvario Jelainovaki odred, koji je poslije prvih us
tanikih borbi produio da uspjeno izvodi partizanske akcije, vri diver
zije na pruzi Sanski Most Srnetica i napada neprijateljske kolone, vozove
i strae. Odred je ojaao i poveao se na preko 60 naoruanih boraca.
Na konferenciji komandant Danko Mitrov estitao je na uspjesima pred
stavnicima Jelainovakog odreda i posebno pohvalio Petra Skundria. Konstatovao je da su jo neki odredi (odredi u Velikom i Malom Radiu, Suvaji i drugi) bili primjerno aktivni u borbama, naroito u odbrambenim ak
cijama, ali da veina nije razvila posebnu vojniku partizansku aktivnost.
Neki odredi postali su neaktivni kao, na primjer, odredi u Gornjim Petrovi
ima, Luci-Palanci. Zakljueno je da odredi samoinicijativni je i smjelije, po
gotovu nou, napadaju neprijateljske strae, patrole i uporita, da redovno
postavljaju zasjede i slino, ali da se daju i prijedlozi za organizovanje za
jednikih akcija u kojima bi uestvovalo vie oblinjih odreda.
Na konferenciji je istaknuto da neki rukovodioci odreda ne organizuju
vojnike akcije i da toleriu nedisciplinu, ovinizam i pljaku. Naveden je
primjer Stevurine Kosovca iz Ustanikog odreda Luci-Palanka, koji je e
sto samovoljno naputao Odred, istupao ovinistiki, terorisao zarobljene
Muslimane, prodao puku, pukomitraljez i sto litara benzina, pukom ranio
jednog partizana radi osvete itd. Zbog toga je kritikovan komandir Odreda
Pero Jelaa, a Komandi gerilskih odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most
je nareeno da sprovede istragu, ispita svjedoke, pa ako optube budu tane,
da se Stevurina Kosovac preda vojnom sudu. Komanda je organizovala is
tragu o radu i postupcima Kosovca i poto je utvreno da je on stvarno po
inio sve ono za to je na savjetovanju bio optuivan, predat je vojnom sudu,
koji ga je osudio na smrt i on je strijeljan 5. oktobra 1941. godine.81
Danko Mitrov je na konferenciji govorio o buduim zadacima, posebno
objanjavajui kako se izvode noni napadi na neprijatelja.
81

Stojan Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podgrme u NOB, knjiga


druga, str. 100101.

156

Uesnici konferencije su obnovili zakljuak donesen na optoj sjednici


odranoj 21. avgusta da svako selo obrazuje svoju etu ili vod, raspravljali
su najvie o organizovanju tih jedinica. Tim povodom tab partizanskih od
reda Bosanska KrupaSanski Most je izdao odgovarajuu naredbu. Ona nije
sauvana u izvornom obliku, ve u Naredbi koju je na osnovu prve izdao
Ljubo Laji, zamjenik komandanta Gerilskog odreda Haani, upuenoj vodo
vima u Haanima, Kozinu, Johovid i ivoskupu. Njegova naredba, meu
tim, nema datuma, ali je njen prijem registrovan u Kozinskom vodu Geril
skog odreda Haani 29. novembra 1941. godine.
Na poetku Naredbe br. 2 vodnicima vodova Haani, Kozin, Johovica
i 2ivoskup stoji da prema nareenju taba partizanskih odreda KrupaSa
na, a na osnovu zakljuaka zajednike sjednice voa odreda za srez Krupa
Sana, svako selo ima obrazovati etu ili vod, da se eta dijeli na vodove,
vodovi na desetin.e a desetine na grupe po pet ljudi. Na elu ete je ko
mandir, na elu voda vodnik, desetine desetar, a grupe voa grupe. Drugim
lanom se odreuje da svi borci odmah poloe zakletvu prema tekstu koji
e se naknadno dostaviti. Treim lanom se odreuje da se obavezno odre
uju kuriri za svaku desnu i lijevu jedinicu, po jedan, i posebno jedan kurir
za komandu Odreda Haani.82 Nadalje se etvrtim lanom nareuje da se u
vojnu jedinicu imaju pozvati svi mukarci od 20 do 50 godina starosti koji
su fiziki sposobni, a ko bude izbjegavao, treba ga tuiti komandi odreda,
a komanda e podii protiv istog optubu prijekom Vojnom sudu u Grmeu.83Petim lanom se odreuje da se od ljudi nesposobnih za borbu, kao
to su epavi, oravi, mlai od 20 i stariji od 50 godina, obrazuje pomona
radna vojska koja ima zadatak da kontrolie slobodnu teritoriju i da ob
rauje njive. Na zavretku se odreuje da komandir ili vodnik odredi star
jeinu sela koji e voditi pozadinske dunosti i brigu oko obrade imanja.84
U drugom lanu Naredbe umjesto naziv ustanik ili gerilac pie et
nik, odnosno stoji Zakletvu etnika izvriti odmah.. .** Ovo je jedan od
rijetkih dokumenata s podruja Podgrmea u kojem se ustanici nazivaju et
nicima, to oni u stvari nisu bili. Ustanike komande u Podgrmeu uopte
nisu upotrebljavale taj naziv, ve naziv ustanik i gerilac, a poslije sas
tanka od 20. septembra u Majki-Japri partizan. U narodu, kojem su bili
nepoznati i strani i naziv gerilac i naziv partizan, upotrebljavan je za
ustanike iz prolosti jedino poznati naziv etnik. U Naredbi ga je upo
trijebio zamjenik komandanta Gerilskog odreda Haani Ljubo Laji, koji se
i potpisao. On je ubrzo poslije toga protjeran iz Podgrema, otiao je u svoj
rodni kraj na Kozaru, gdje je razotkrivena njegova etnika djelatnost, pa
je bio uhapen, suen i strijeljan.
Dva ili tri dana poslije savjetovanja komandnog kadra odrano je u
Majki-Japri i prvo savjetovanje politikih komesara odreda na podruju
Grmea, koji su bili pod Komandom taba partizanskih odreda KrupaSa82

Iz ovoga se vidi da se rukovodee tijelo Gerilskog odreda Haani nazivalo ko


mandom, a ne tabom.
83 Odnosi se na Vojni sud Komande partizanskih odreda Bosanska KrupaSanski
Most.
Original naredbe u arhivu Regionalnog muzeja u Bihau, inv. broj 211.
85 U drugom lanu Naredbe pie: 2. Zakletvu etnika izvriti odmah prema tekstu
koji e se dostaviti.

na. Na osnovi primljenih direktiva Branko opi i Stojan Maki, politiki


komesar i zamjenik politikog komesara taba Komande partizanskih od
reda KrupaSana najvie su govorili o NOP i o zadacima politikih kome
sara, o politikom stanju u partizanskim odredima, o znaaju i potrebi raz
vijanja politike svijesti boraca i rukovodilaca, o bratstvu i jedinstvu, o na
inu koritenja tampanih radio-vijesti i lista Gerilac, o razvijanju drugar
skih odnosa, o brizi za smjetaj i ishranu boraca i mnogim drugim tada
aktuelnim pitanjima. Ni jedan tadanji politiki komesar nije bio lan KPJ,
pa nije imao ni potrebnog politikog iskustva i znanja za partijski i politiki
rad. Meutim, uz stalnu brigu i pomo pojedinih lanova KPJ, veina njih
je shvatila zadatke i dunosti politikih komesara i njihov rad je svakim
danom postajao sve bolji.
Na ovom savjetovanju je govorio i Danko Mitrov, o tome kako je Ustaniki odred Luci-Palanke 17. septembra upao u skoro pust Skucani Va
kuf, spalio sve muslimanske kue i ubio nekoliko nedunih Muslimana. On
je otro kritikovao taj postupak i rekao da su s tom akcijom napravili vie
tete nego koristi. Potom je govorio o tome kakav odnos treba da imaju
partizani prema civilima na neosloboenoj teritoriji i da se partizani ne smi
ju svetiti nad nedunim stanovnitvom za zloine ustaa i drugih zlikovaca.86
Tih dana, krajem septembra, u Majki-Japru, u tab partizanskih od
reda KrupaSana doao je iz Like Stojan Mati,M komandant Bataljona ge
rilskih odreda za Liku, koji je bio u sastavu Drvarske brigade. U razgovoru
s Brankom opiem, iji je on bio kolski drug iz bihake Gimnazije i Stojanom Makiem, Mati je sagovornike upoznao sa vojno-politikom situaci
jom u Lici, s raspoloenjem naroda i spremnosti da se bori i protiv italijanskih faista, kao i o postojanju pojedinaca i grupica velikosrpski nastroje
nih, koji uruju s Italijanima. opi i Maki su upoznali Matia s razvojem
ustanka na podruju Grmea i spremnosti Grmelija da se bore i protiv
italijanskog okupatora, kao i s borbom koja se vodi protiv djelovanja raznih
kolebljivaca, italijanaa i etniki nastrojenih pojedinaca. Kada je u meu
vremenu u tab stigao komandant Petar Vojnovi, Mati je i s njim raz
govarao, noio u tabu, otiao do Luci-Palanke i sutradan se vratio nazad
u Liku.88 Tako je uspostavljena direktna veza grmekih i likih partizana,
koja e se sve vie razvijati kako u borbenim dejstvima tako i na svim dru
gim poljima.

FORMIRANJE NOVIH VODOVA I ODREDA


Krajem avgusta i u toku septembra mnoga sela su izvrila dobijeni
zadatak i formirala svoj odred. Meutim, bilo je dosta sela koja nisu organizovala svoju ustaniku jedinicu. Zbog toga je to pitanje bilo meu prvim
koje je razmatrala Zajednika sjednica odreda za srez Bosansku Krupu
86 Kazivanje

Vase (Vlajka) Pratala autoru, 8. maja 1978. godine.


Stojan Mati iz Nebljusa, aktivni oficir bive Jugoslovenske vojske. Organizator
ustanka na podruju donjolapakog sreza. Kao komandant Bataljona Marko
Orekovi poginuo 27. februara 1942. godine u napadu na Italijane u Donjem
Lapcu. Proglaen za narodnog heroja.
88 Kazivanje Stojana Makia, 12. maja 1975. godine, str. 6.
87

158

Sanski Most, odrana u Majki-Japri 20. septembra 1941. godine, mjesec


dana poslije Opte sjednice predstavnika svih gerilskih odreda. Na toj Za
jednikoj sjednici je odlueno da se umjesto naziva Komanda gerilskih
odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most upotrebljava naziv Komanda
partizanskih odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most. S posljednjim na
zivom se susreemo prvi put u sauvanom dokumentu od 27. septembra 1941.
godine. Do poetka oktobra i nie komande i tabovi su u svom nazivu izraz
gerilski zamijenili izrazom partizanski. Meutim, glavni zakljuak tog
drugog veeg skupa predstavnika ustanikih jedinica podruja Grmea bio
je da svako selo ima obrazovati etu ili vod. Na osnovu zakljuaka tog
skupa tab Komande partizanskih odreda Bosanska KrupaSanski Most je
izdao i odgovarajuu naredbu.
Na osnovu te naredbe po selima se pristupilo osnivanju desetina, vo
dova i odreda i taj proces je trajao sve do kraja oktobra. U nekim selima
su formirani samo vodovi, ponegdje desetine, a za jedno ili vie sela i odred,
koji je nazivan i etom.89
Do kraja septembra 1941. godine na osloboenom podruju sanskog,
krupskog i novskog sreza bila su formirana 24 seoska odreda. To se vidi iz
dopisa taba Komande partizanskih odreda sreza Bosanska Krupa Sanski
Most, upuenog komandama odreda, koji je bio naslovljen: KOMANDA PAR
TIZANSKIH ODREDA OD 1 DO 24, iz ega proizlazi da su pod navedenim
tabom tada bila 24 seoska odreda.
Iako nam ve citirani dokumenat ukazuje da je izmeu taba Komande
partizanskih odreda sreza Bosanska KrupaSanski Most i njemu potinjenih odreda voena znatna pismena prepiska, sauvana su iz tog vremena sa
mo sljedea dokumenta: Dekret Komande Gerilskog odreda Srednji Dubovik od 1. septembra 1941. godine, vie dopisa Komande Gerilskog odreda
Haani, nekoliko desetina dopisa Komande Partizanskog odreda Mrkalji i po
dva dokumenta partizanskih odreda Jelainovci i Lipnik. Zato je teko utvr
diti koji su odredi spadali u ta dvadeset etiri, naznaena u spomenutom
dopisu od 27. septembra 1941. godine. Na osnovu objavljene memoarske gra
e i istraivanja ustanovljeno je da su septembraoktobra 1941. godine pos
tojali na sanskom srezu sljedei seoski odredi:

Partizanski odred Majki-Japra, komandant Stojan


linar, politiki komesar Stojan Maki, pa zatim Duan Josipovi,

uri,

Partizanski

odred

Lipnik,

komandant

Duan

Baji,

Marjanovi

Do-

komesar

Pajo

Partizanski odred Slatina, komandant Mile Vojnovi, zamjenik ko


mandanta Pero Vukojevi,

Partiaznski odred Luci-Palanka, komandant Pero Jelaa, komesar


Vaso V. Pratalo i

Partizanski odred Jelainovci,


sekretar (komesar) Jovo Pavi.

komandant

Petar

kundri,

politiki

Kasnije, u drugoj polovini oktobra, formiran je i


Partizanski odred Mrkalji, komandant Duan Mali.
so Tako su na Krupskom srezu od prvih dana ustanka Odred Suvaja sainjavale
tri ete.
V

159

Dakle, na sanskom srezu tada je djelovalo ukupno est partizanskih


seoskih odreda, dok je esnaest odreda bilo na podruju krupskog i dva na
podruju novskog sreza.
Konjiki vod, formiran jo krajem avgusta (komandir Petar urainovi), nije bio vezan za ue podruje. Komanda partizanskih odreda sreza
Bosanska Krupa Sanski Most koristila se njime na podruju sva tri sreza.
Partizanski odredi su nosili redne brojeve od 1 do 24, a ime sela je
oznaavalo odakle je veina ljudstva i nije bilo sastavni dio naziva odreda,
kao to je to navedeno u pregledu seoskih odreda. Meutim, iz sauvanih
dokumenata zna se jedino da je Odred iz Haana nosio naziv Partizanski
odred broj 6.
Iako su u ovo vrijeme ustanike snage poprimile vru vojnu organi
zaciju i stajale pod jedinstvenom komandom, do okonanja procesa izgrad
nje ustanike vojne organizacije proi e jo oko mjesec dana, i ona e tek
krajem oktobra, formiranjem Prvog KNOP odreda, poprimiti svoj konaan
oblik, koji se vie sutinski nee mijenjati, iako e kasnije, formiranjem
brigada, poprimiti vii organizacioni oblik.
Ovakav proces pratila je i neujednaenost naziva funkcija starjeinskog
kadra u ustanikim jedinicama. Za iste vojne funkcije upotrebljavani su
razni nazivi, ak i u jednom te istom dopisu: voa, starjeina, koman
dant ili komandir. Politiki rukovodioci u ustanikim jedinicama nosili
su krae vrijeme nazive: komesar, politiki sekretar ili politiki komesar,
da bi krajem oktobra preformiranjem seoskih odreda u vodove bio uveden
jedinstven naziv: za politike radnike u vodu politiki delegat, a u eti
politiki komesar.
U ovo vrijeme jo uvijek ni jedan od politikih komesara seoskih od
reda nije bio lan KPJ. Ali i njihova zadaa se tada svodila, uglavnom, na
organizovanje snabdijevanja odreda hranom i drugim potreptinama. Meu
tim, veina komesara ovih odreda prisustvovala je savjetovanju politikih
komesara ovog podruja krajem septembra 1941. godine i uestvovala u raz
matranju politike situacije i politikih zadataka na uvrivanju odreda i
slobodne teritorije. A u cilju uvrenja autoriteta komandira i komesara
seoskih odreda, jo je Komanda gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa
Sanski Most u septembru izdavala dekret o postavljenjima komandira i
komesara tih odreda.
Vodovi seoskih gerilskih odreda bili su sastavljeni od veine odraslih
mukaraca jednog sela i, u stvari, inili su neku vrstu seoske strae, koja
je na smjenu ila na poloaj prema neprijatelju. Danas je nemogue usta
noviti i navesti imena svih ljudi tih vodova.
Ustanici s podruja Haana, sela koje je pripadalo krupskom srezu,
formirali su krajem avgusta svoj gerilski odred i nazivali ga Gerilski od
red Haani. Za komandanta su izabrali Stevu Vjeticu, za politikog kome
sara Ratka Novakovia, a za zamjenika komandanta Ljubu Lajia, uitelja.
U sastavu ovog odreda u poetku su bila dva voda: haanski vod i poseban
vod haanskog zaseoka vioskupa. U toku septembra u sastav Gerilskog
odreda Haani ulo je jo pet vodova, u meuvremenu formiranih u Kozinu,
Mrkaljima, Hadrovcima, Johovici i Dugim Njivama, selima sanskog sreza.
Kako su se Haani nalazili skoro u centru slobodne grmeke teritorije,
uputili su svoj odred prema najbliem neprijateljskom uporitu, Budimli-

Jap ri. Haanski vod i Komanda Odreda prebacili su se najprije u Kozin,


potom u Mrkalje i najzad u kolu u Hadrovcima. Da bi se u Haanima za
drao neko ko e se brinuti za snabdijevanje boraca na poloaju, na sastanku
odranom u Haanima, u Crkvini, za taj posao je izabran seoski trgovac An
drija Novakovi. On se u prepisci sluio tambiljem na kojem je pisalo:
KOMANDA ODREDA HAANI, potom KOMANDA PARTIZANSKOG ODRE
DA HAANI i tambiljem KOMANDIR PARTIZANSKOG ODREDA HASANI.
Za razliku od prva dva, u treem tambilju, u sredini, nalazila se i petokraka
zvijezda. Prema sauvanom dokumentu, Andrija Novakovi se u prepisci
potpisivao kao komandant ili komandir Partizanskog odreda Haani.
Kada je 21. oktobra formiran poseban odred za sela Hadrovce, Mrkalje
i Duge Njive, vodovi ovih sela su izdvojeni iz Partizanskog odreda Haani
i od njih je formiran novi Partizanski odred Mrkalji, nazvan po selu u ko
jem je bilo sjedite Komande ovog odreda i iz kojeg je bio i voa odreda.
I Johovica je 23. septembra formirala svoj vod i za komandira izabrala
Milana Sovilja. Vod je slao patrole prema Budimli-Japri i Halilovcima, koji
su tada dobrim dijelom jo uvijek bili pod kontrolom neprijatelja.
Na skupu u Dugim Njivama, odranom 28. septembra uvee, organizovan je i u ovom selu vod i za vodnika je izabran Marko Marjanovi. Meu
tim, po nareenju Ljube Lajia, zamjenika komandanta Gerilskog odreda
Haani, Marjanovia je na dunosti vodnika 7. oktobra smijenio Stojan Milunovi.
Od boraca iz Slatine formiran je u septembru 1941. godine Gerilski
odred Slatina. Za komandira je izabran Mile Vojnovi, a za njegovog zam
jenika Pero Vukojevi. U Odredu su uglavnom bili omladinci i po broju
ljudi spadao je meu najmanje seoske odrede. Imao je svega petnaestak
boraca, a vrlo malo puaka. Veina pripadnika ovog odreda je umjesto pu
aka imala koplja, sjekire ili neko drugo orue. Odred je bio orijentisan
prema Budimli-Japri, iz koje je neprijatelj esto vrio ispade u cilju obezbjeenja ceste Budimli-Japra Stari Majdan Sanski Most. Odred je
postavljao zasjede i na cesti i postepeno se naoruavao.
Krajem septembra (ili prvih dana oktobra) formiran je Odred za sela
Lipnik i urie. Nedostaju podaci o datumu njegovog formiranja, ali se iz
sauvanog dokumenta, priznanice na stvari uzete iz radnje Luke Gluca, vidi
da je formiran prije 10. oktobra 1941. godine. Kako su Lipniani skoro sve
oruje donijeto iz aprilskog rata poslije kapitulacije Jugoslovenske vojske
predali ustakim vlastima, ovaj odred je bio najslabije naoruan. Od oko
dvadeset njegovih boraca samo su dva ili tri imali puke, a ostali koplja, rogulje, sjekire i si. Na pripremama za formiranje ovog odreda radili su Sto
jan Maki, zamjenik politikog komesara taba i omladinac Redo Terzi,
ak iz Bosanske Krupe, skojevac, koji je poetkom septembra iziao iz Bo
sanske Krupe i bio rasporeen na politiki rad na podruju Lipnika i okol
nih sela. Za komandira Odreda izabran je Duan Baji, a za komesara Pajo
uri.
U Odred iz Lipnika je prilikom njegovog formiranja stupilo esnaest
ustanika ovog sela i jedan iz Fajtovaca, tako da je ukupno imao sedamnaest
boraca.
Na inicijativu Petra Vojnovia, krajem avgusta je formiran Konjiki
vod, nazivan i Konjikom etom, od boraca s krupskog, novskog i sanskog
sreza. Vod je u poetku imao samo petnaest boraca, po pet iz svakog sreza.
V
11 Srez S. Most u NOB

161

Prvih pet boraca Konjikog voda s podruja sanskog sreza bili su Mio Kora, Cvijo Kukolj, Stojan Milinovi, Svetkina Miljevi i Veljko Miljevi. Me
utim, brojno stanje Konjikog voda je ubrzo poraslo na 36 boraca naoru*
anih pukama, svrstanih u tri konjike grupe (odjeljenja). Za komandira
Voda je odreen Petar urainovi, a komandiri odjeljenja su bili Veljko
Miljevi, Cvijo Kukolj (krae vrijeme) i Boko uranovi, koji je istovre
meno bio i zamjenik komandira Voda jer je u Jugoslovenskoj vojsci sluio
u konjici i bio kaplar.
Kako su svi borci odreeni za ovaj vod doli samo s pukama i muni
cijom, bez konja, bili su vraeni u jedinice iz kojih su doli da im one obezbijede jahae konje. Najprije su uzeti dravni konji koji su prije rata bili
dati bogatijim seljacima za priplod, a razlika je bila namirena uzimanjem
konja od ostalih imunijih seljaka. Poto se ljudstvo prikupilo s jahaim
konjima, odreeno je da im logor bude u Srpskoj Jasenici, na sredini pod
ruja na kojem treba da djeluju i odakle mogu najbre da stignu, kad zat
reba, na sanski, krupski i na bihaki sektor. Zbog estih usiljenih mareva
konji su brzo propadali, pa su zamjenjivani drugim.
Mrkaljski odred je posljednji seoski partizanski odred formiran na
sanskom podruju. U Hadrovcima, kod kole, odran je 21. oktobra 1941.
godine zbor naroda sela Hadrovci, Mrkalji i Duge Njive, na kojem su go
vorili komandir Ljubijsko-prijedorske ete Slobodan Marjanovi i politiki
komesar te ete Duan Josipovi, koji je u meuvremenu sa dunosti politi
kog komesara Ustanikog odreda Majki-Japra bio prekomandovan na ovu
dunost. Na zboru je odlueno da se seoski vodovi iz ova tri sela izuzmu iz
sastava Gerilskog odreda Haani i da se od njih formira novi odred. Na zboru
je za vou odreda kako su tada nazivani komandiri nekih seoskih od
reda izabran Duan Mali iz Mrkalja, dotada komandir Gerilskog voda
Mrkalji, a za njegovog zamjenika Gavro Kolundija. Za vodnika Mrkaljskog
voda umjesto Duana Malia izabran je Mile Kuki. Duan Mali nije bio

Dopis Duana Josipovia, politikog komesara 2. ete 4. bataljona Slobode


od oktobra 1941. godine k o j i m izvjetava da je formiran Partizanski odred
seid M r k a l j i , Hadrovci i Duge N j i v e i da je za vou (komandira) izabran
Duan Mali.

162

na zboru u Hadrovcima, jer ga je kao vodnika Mrkaljskog voda istog dana


pozvao Ljubo Laji, zamjenik komandanta Haanskog partizanskog odreda,
da 21. oktobra doe sa desetarima u Komandu Haanskog partizanskog od
reda radi vana dogovora.90 Sauvano je pismo koje je Duan Josipovi
poslao poslije zbora u Hadrovcima Duanu Maliu, tada izabranom za ko-

Dopis Komande partizanskog odreda M r k a l j i od 19. X I 1941. godine seoskom


povjerenitvu u Halilovcima.

90

Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 180.

163

mandanta tog novoformiranog odreda u sastavu Ljubijsko-prijedorske par


tizanske ete.*1
Kako je Duan Mali sa svojom komandom bio u Mrkaljima, a i sam
je izraivao tambilje, on je novoformirani odred nazvao po svom selu: Par
tizanski odred Mrkalji. Sauvao je nekoliko dokumenta s otiskom takvog
tambilja Odreda.92
U ovaj novi odred, Partizanski odred Mrkalji, najprije su uli vodovi
sela Mrkalji, Hadrovci i Duge Njive, a ubrzo potom i sela Johovice, Halilo
vaca i ele, kao i desetina jednog zaseoka sela Slatine. Vodnici su bili: Mrkaljskog voda Mile N. Kuki, Hadrovakog Mihajlo M. Mareti, Dugih
Njiva Jovan M. Milunovi, Johovikog Kota J. Drljaa, Halilovakog
Boo M. Rajli, Voda iz ele Petar M. Vukojevi i desetar Slatinske
desetine Marko S. Stani.
Jedino ovaj odred ima sauvane spiskove svih boraca iz tog perioda,
oktobar decembar 1941. godine. Ali, kako je u svoj sastav ukljuio i sve
civile koji su na smjenu drali strau ili osmatrali kretanje neprijatelja u
Budimli-Japri i okolini, on je po ljudstvu bio najbrojniji, imao je 292 bor
ca93. Meutim, Odred nije imao ni jednu vojniku puku, niti se razvio u
vojnu jedinicu u vrijeme uvrivanja partizanskih vodova i eta, novembra
decembra 1941. godine, ve se transformisao u seosku, narodnu strau,
a njegov Stab u komandu narodne strae.94

91 Prvi

dio pisma koji je potpisao Duan B. Josipovi, politiki komesar 2. ete,


glasi:
Drue,
Na dananjem zboru izabran si za vou odreda koji e se formirati od sela Hadrovaca, Mrkalja i Dugih Njiva. Pozivamo te da rano sutra doe u ovu ko
mandu radi savjetovanja za dalji rad i stvaranje vaeg odreda ...
Pismo je bez datuma, ali je vjerovatno pisano 21. oktobra 1941. godine. Naime,
Duan Mali je izjavio da je onog dana kada je formiran Partizanski odred
Mrkalja i on izabran za vou odreda, bio na sastanku u Haanima. To znai da
je zbor bio 21. oktobra 1941. godine i tada je formiran ovaj odred, arhiva Re
gionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 231.
92 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 178, 181, 395, 398, 400, 403, 413, 414,
415, 416, 417, 420.
93 Spisak boraca Partizanskog odreda Mrkalji, 8. decembra 1941. godine; arhiv
Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 011.
94 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 427.

164

6. AKTIVNOST GERILSKIH-PARTIZANSKIH ODREDA


(septembar oktobar 1941. godine)
Tokom septembra i oktobra 1941. godine gerilski (partizanski) odredi
sanskog sreza su izveli vei broj akcija, prije svega na eljezniku prugu
Sanski Most Sanica Bravsko, da bi onemoguili ili oteali prebacivanje
neprijateljskih jedinica na podruje Bosanskog Petrovca i Otrelja i njihovo
snabdijevanje.
Cesto je dolazilo do napada, arki i pukaranja i na sektoru Kamengrad Fajtovci Vitorog, te oko Budimli-Japre i prema Kljevcima. O
ovim borbama ima malo podataka u dokumentima iz NOR-a. Svakodnevna
pukaranja tek ponekad su registrovana u sauvanim neprijateljevim do
kumentima. Meutim, te borbe su ostale zapamene u sjeanjima uesnika
koja su objavljena u zbornicima sjeanja, ili su data u vidu pismenih izjava.

ZASJEDA KOD NAPREUA I FAJTOVACA


Gerilci Palanskog odreda postavili su zasjedu 3. septembra popodne ne
daleko od Fajtovaca da bi tu doekali i napali neprijateljsku jedinicu koja
je toga dana prodrla iz Kamengrada do Skucanog Vakufa. Vraajui se iz
Skucanog Vakufa neprijateljska jedinica, u kojoj su bili 22 ustae i dva
andarma, naila je na zasjedu. Gerilci su otvorili vatru. Ustae i andarmi
bjeei u Donji Kamengrad nisu ni metka ispalili. Malo kasnije u pomo
napadnutoj jedinici u pravcu zasjede krenula je iz Sanskog Mosta druga
neprijateljska jedinica, u kojoj se nalazilo 20 domobrana i est andarma.
Poto se bliila no, a neprijateljskim vojnicima se nije ilo u neizvjesnost,
oni su po izlasku iz mjesta zauzeli poloaj za odbranu i sve se zavrilo obo
stranim pukaranjem.
Sutradan, neprijateljska jedinica od preko 50 naoruanih domobrana,
ustaa i andarma krenula je iz Kamengrada u Fajtovce, a potom i u Skucani Vakuf sa zadatkom da odatle natjera ustanike. Ne naiavi na ustanike,
koji su se bili povukli na Vitorog, neprijatelj je u povratku krenuo prema
Luci-Palanci. Kada se pribliio Vitorogu i ugledao brojne ustanike na po
loaju, odluio se na hitno povlaenje u Sanski Most.85

NAPAD NA STRA2U KOD DABARSKOG MOSTA


Grupa boraca Jelainovakog gerilskog odreda, kojom su komandovali
Veljko Mijatovi i Milo Perii, u noi 6/7. septembra po drugi put je na
pala neprijateljsku strau kod eljeznikog mosta na rijeci Dabru i zapalila

5 Arhiv VII, k. 86, br. reg. 12/111.


165

most dug 35 metara. Kada su ustanici zapucali, straari su pobjegli na desnu


obalu rijeke Sane u apalj i odatle uzvratili vatru.
Ustanici su sakupili suvu slamu, uvezali je u snopove i privrstili za
pragove i drvene grede mosta, koje su polili petroleumom i onda zapalili.
Most nije sasvim izgorio, ve samo u duini od dvanaest metara, iz pravca
Sanskog Mosta, dok su ostala 23 metra ostala neoteena, kako je to sep
tembra 1941. godine izvjestio komandir Zandarmerijskog voda iz Sanskog
Mosta.96 Most je za dva dana popravljen i vozovi su nastavili da saobraaju
prema Bravsku, odnosno Bosanskom Petrovcu. andarmerijski komandir u
izvjetaju ocjenjuje da se unitenjem mosta na rijeci Dabru eljelo . . . one
moguiti opskrbljivanje vojske koja se nalazila u Petrovcu, Kljuu, Brav
sku i u Sanici Gornjoj, odnosno da se onemogui transportovanje vojske na
ovoj jedinoj eljeznikoj pruzi u pravcu naprijed navedenih mjesta ...
Diverzija nije bila velika, ni potpuno uspjela, ali je u Sanskom Mostu
izazvala paniku, o emu kotarski predstojnik izvjetava direktno Ministar
stvo unutranjih poslova u Zagrebu, prikazujui situaciju izuzetno drama
tinom. On pie o strahovitoj paljbi iz mitraljeza ustanika, iako ustanici
na ovom sektoru nisu tada imah ni jedan mitraljez, niti toliko municije da
su mogli otvoriti strahovitu paljbu, im su izvrili napad na strau koja
je uvala most i zapalili ga, gerilci su se povukli prema umi i ne pokua
vajui da krenu prema Sanskom Mostu. Meutim, jaka paljba koju su ot
vorile ustae i domobrani u samom gradu i oblinjim selima, usred noi,
izazvala je u gradu paniku. Tada je kotarski predstojnik naredio da se ene
i djeca evakuiu u sela Sasinu i ehovce, dok je mukarce zadrao da sa
orujem kojim raspolau brane grad. Preuveliavanjem snaga gerilaca ko
tarski predstojnik je sigurno elio da ubijedi nadlene o potrebi slanja po
jaanja ne samo radi odbrane Sanskog Mosta ve i preuzimanja ofanzivnih
akcija da se povrate sela i teren koje dre ustanici, kako pie u spomenu
tom izvjetaju.97

RUENJE PRUGE
Dio Jelainovakog odreda je 10. septembra u zoru, u 3 sata, razruio
eljezniku prugu kod eljeznike stanice Grme, u duini od 70 metara.
Dvije lokomotive, koje su naile, su izkliznule sa kolosijeka. Meutim, isti
dan su obje izvuene na opravljenu prugu i saobraaj je nastavljen. I sutra
dan, 11. septembra, jedinice Jelainovakog odreda su razruile prugu u du
ini od 70 metara, ovog puta kod eljeznike stanice sela Rijeka, ali je i ona
ubrzo popravljena i saobraaj je normalizovan.98
Jelainovaki odred je i narednih dana napadao i ruio eljezniku pru
gu oko Sanice da bi onemoguio i oteao transport neprijateljevih jedinca
i opreme prema Bosanskom Petrovcu. Poto je ova komunikacija bila nepri
jatelju veoma vana za neposredni napad na Otrelj i Drvar, on ju je pomou
prunih radnika i mobilisanih seljaka veoma brzo osposobljavao, uz nepo
srednu zatitu andarma, ustaa i domobrana. Tako je i 14. septembra pruga
96 Arhiv
97 Arhiv
98

VII, k. 152a, br. reg. 47/6.


VII, k. 61, br. reg. 45/172.
Izvjetaj taba 3. orunike pukovnije od 18. septembra 1941. o akcijama usta
nika na teritoriji pukovnije, Zb. IV/1, str. 739741.

166

bila razruena, a narednog dana su baene bombe na dva vagona kompozi


cije kojom su prevoeni neprijateljevi vojnici. I sljedei dan, 16. septem
bra, dinamitom je razrueno oko 50 metara pruge u Sanikoj Rijeci, a pet
dana kasnije borci Jelainovakog odreda su u Gornjoj Sanici poruili e
ljezniku prugu u duini od oko 30 metara.
Iako su sve ove akcije na eljeznikoj pruzi Prijedor Sanski Most
Bravsko bile manjeg obima, ipak su znatno oteavale saobraaj, pa zato
tab Vrbaskog divizijskog podruja u Banjaluci, u izvjetaju za period od
21. do 30. septembra 1941. godine, konstatuje: . . . eljezniki promet nor
malno se odvija na prugama Banja Luka Zagreb, Bos. Novi Biha i
Travnik Jajce, te Brod Sarajevo, doim se na prugama Prijedor
Bravsko odvija uz velike potekoe i este prekide.99

PALJENJE SKUCANOG VAKUFA


Muslimansko stanovnitvo iz Skucanog Vakufa je nou 29/30. jula preb
jeglo u Sanski Most, vidjevi da kroz njihovo selo bjee neke muslimanske
porodice iz Potkalinja. Kada je uslijedilo primirivanje pobune (kako se
u to vrijeme govorilo u Sanskom Mostu), mnogi seljaci su se vratili svojim
kuama, ali su u drugoj polovini avgusta opet svi pobjegli u Sanski Most.
Povremeno su pojedinci, najvie u pratnji domobrana i ustaa, kao to je
bio sluaj 3. i 4. septembra, dolazili u Skucani Vakuf da bi prikupili ljetinu
i svoje porodice u izbjeglitvu obezbijedili potrebnim namirnicama. Tom
prilikom dolazilo je do obostranog pukaranja, ali bez veih sukoba i gu
bitaka.
Sredinom septembra gerilci su bili obavijeteni da e u Skucani Vakuf
doi grupa ustaa i postaviti stalnu posadu. Da bi onemoguili ustae da
ostvare svoju namjeru, grupa gerilaca Palanskog odreda postavila je 17. sep
tembra pred zoru zasjedu na putu od Gorice prema Skucanom Vakufu,
nasuprot brda Marina. U samu zoru od Fajtovaca je naila grupa od de
setak ustaa i naoruanih civila. Iznenaeni vatrom gerilaca, ustae su pa
nino pobjegle nazad. Gerilci u zasjedi nisu mogli preduzeti gonjenje jer su
imali samo tri vojnike i nekoliko lovakih puaka. Oni su krenuli u Skucani
Vakuf, muslimansku mahalu, i spalili skoro sve kue.100 Poslije paljenja ma
hale ustako-domobranske grupe vie nisu prodirale do Skucanog Vakufa, jer
nisu u njemu imale ta nai, ali su pojedini seljaci, u manjim grupama, i da
lje dolazili da pokupe ljetinu. Neke od tih grupa ustanici su hvatali, ali su
ih poslije ispitivanja putali, kao to su to uinili 8. oktobra s grupom od
deset seljaka. Ve sam susret ustanika i ovih seljaka, kao i postupak ustani
ka prema njima, znaio je veoma mnogo u razobliavanju ustake propagande
da ustanici ubijaju sve od reda. Bili su to istovremeno i prvi kontakti
ustanika sa pojedincima koji su u prvom strahu od ustanka, neto do tad
nevienog i nedoivljenog, pobjegli od svojih kua u Sanski Most i okolna
sela. A njihov povratak u grad, nakon ovih susreta i pria o ustanicima,
kakvi su, koliko ih je, kako su naoruani (pri emu su ovi seljaci najee
99 Arhiv

VII, k. 61, br. reg. 11/23.


\<x> Kazivanje Boe Mre, dosioca Partizanske spomenice 1941, autoru, 19. avgusta
1978. godine.

preuveliavali i broj i naoruanje ustanika), imalo je dvostruk znaaj. Prije


svega irila se realnija slika o ustanicima i pobijala ona koju su ustae lan
sirale. Sada se kod izbjeglica stvara uvjerenje da onom ko nije kriv, ko nije
uestvovao u progonu nedunih ljudi, ustanici nee nita. Tako se postepeno
poelo stvarati povjerenje prema ustanicima kod preplaenog naroda, koji
se bez svoje krivnje naao na liniji fronta koja je dijelila okupatorske snage
i snage ustanika.

NAPAD NA NEPRIJATELJA NA BRDU TURI


Da bi mogla osmatrati poloaje ustanika u selu Dabru i obezbijediti se
od iznenaenja, neprijateljska jedinica iz Sanskog Mosta je svako jutro slala
izviaku patrolu od sedam vojnika na brdo Turi iznad Krkojevaca, koja
se pred vee vraala u grad. Kada je to saznao komandir Jelainovakog od
reda Petar kundri, naredio je Urou Kukolju da izdvoji grupu boraca, pos
tavi zasjedu, saeka i napadne neprijateljsku patrolu kada bude dolazila na
Turi.
Kukolj je odredio da u zasjedu pou: Ljubo i edo Brki, Jovo Kondi, Mlado Milinovi, Ratko Marjanovi, Duan 01 jaa i Gojko Manojlovi.
Poto su izviali teren, oni su izabrali mjesto i zauzeli poloaj, meutim,
domobranska patrola nije dola pravcem kojim su se nadali, nego im je
naila s lea, pa su odustali od napada. Kada su se vratili u selo oko njih
su se okupili seljaci i razgovarah o akciji. Jedni su bili protiv izvoenja ak
cije. Meu njima najglasniji je bio Duan Ili, bivi knez. Sakupljeni usta
nici skoro da usvojie njegov prijedlog, kad iznenada Jovo Kondi ree:
zadatak se mora izvriti po cijenu ivota. Njega podra edo Brki i upita
ko e biti komandir. Kondia to pitanje ne iznenadi, pa se okrenu edi i
ree: ti e biti komandir. edo Brki na to ustade, prebaci puku preko
ramena i kaza: ko hoe, neka poe za mnom! S njim odmah krenue Jovo
Kondi, Uro Kukolj, Mlado Milinovi, Ratko Marjanovi, a Duan Oljaa i
Gojko Manojlovi odustanu i ostanu u selu.
Rano sutradan, 19. septembra, oni postave zasjedu na istom mjestu.
Ovoga puta u patroli je bilo est umjesto sedam neprijateljskih vojnika.
Kako ni pola sata kasnije nije naiao sedmi domobran, gerilci su odluili da
dalje ne ekaju nego da odmah napadnu. Plotunom su oborili etiri domo
brana, njihov komandir je prihvatio borbu, a esti domobran je ranjen pob
jegao. Konano je ubijen i komandir patrole. Zaplijenjeno je pet puaka,
nekohko stotina metaka, pet runih bombi i oprema za pet vojnika. Ustanici
nisu imali gubitaka. Vraajui se u logor, grupa gerilaca je u selu Dabru
pronala jo dvije puke kod dvojice seljaka koji nisu htjeli ii u borbu, pa
su ih dobili gerilci koji su bih bez oruja. Po zavretku akcije ustanici su
otili u osie.
Za vrijeme borbe na brdu Turiu stanovnici iz okolnih zaseoka Dabra
izbjegli su iz kua u oblinje ume.
Kada je saznala za napad na Turi, domobranska komanda iz Sanskog
Mosta je odmah pokrenula u napad svoje jedinice, koje su u kolonama kre
nule prema ustanikim poloajima. Jedna kolona je pola na edovau i po
ela paliti kue Sekulia, Suevia i ostalih. Druga kolona je krenula na

168

Dabar, Ilie, Do, Daie i Brda, palei sve kue do kojih je stigla. Nakon to
je popalio vie desetina kua, neprijatelj se povukao u Sanski Most. Sutra
dan su mnoge porodice ije kue nisu bile zapaljene evakuisale svu pokretnu
imovinu u oblinje umarke i dublje prema Mrijenici i Gradini. Sljedeeg
dana neprijatelj je krenuo da popali Dabar, najvee selo u sanskom srezu,
ali su ga borci Jelainovakog odreda doekali kod Mudrinia kua, zausta
vili i onda odbili u Sanski Most. Dopro je do Ilia, na edovai, gdje je uh
vatio nekoliko ljudi i odveo sa sobom u Sanski Most.
Prilikom tih ispada na edovau, Umce i u Dabar neprijatelj je pobio
dvadeset ljudi i ena i zapalio ukupno 104 kue i mnogo drugih pomonih
zgrada (tala, pojata.. .).101
Prilikom tih prodora ustae i domobrani su pljakali po kuama. U
tome su uestvovale i neke izbjeglice koje su ranije napustile svoja sela i pobjegle u Sanski Most.108
Devetnaestog septembra, tj. istog dana kada je izvren napad na do
mobrane na Turiu, druga grupa gerilaca Jelainovakog odreda napala je
neprijateljsko straarsko odjeljenje u Gornjem Kamengradu. Napad nije
uspio, a u borbi je poginuo borac Janko Vojvodi.

VOD JELAINOVAKOG GERILSKOG ODREDA U RUJIKOJ


Na skupu rukovodilaca gerilskih odreda s lanovima taba partizan
skih odreda Bosanska krajina i taba gerilskih odreda KrupaSana, odra
nom 20. septembra u Majki-Japri, odlueno je da se izvri napad na nepri
jateljske posade uz eljezniku prugu koja ide dolinom rijeke Une. Poto
Rujiki odred nije imao dovoljno snaga za izvrenje tog zadatka, zatraeno
je od Petra Skundria da uputi pomo Rujikom odredu. Komandant Petar
Skundri odredio je Radu Brkia za komandira voda od oko 20 boraca koji
su dobili zadatak da odu u Rujiku i sa tamonjim odredom napadnu na
domobranske posade du pruge. U Rujiku su stigli 24. septembra i na pruzi
postavili zasjedu, ali je voz proao neto ranije, pa su odluili da se povuku
u Rujiku, gdje su ostali nekoliko dana, a onda se vratili u Jelainovce. Vod
Jelainovakog gerilskog odreda bio je najvea ustanika naoruana jedinica,
do tada viena u Rujikoj i okolnim selima. Stanovnici Rujike i okolnih
sela su se veoma radovali kada su u svom selu vidjeh za te prilike dobro
naoruanu gerilsku jedinicu.

NAPAD NA NEPRIJATELJA U BUDIMLI-JAPRI


Na pomenutom savjetovanju u Majki-Japri komandant taba parti
zanskih odreda Bosanske krajine Danko Mitrov najavio je mogunost udru
ivanja vie odreda da bi s jaim snagama mogli izvoditi vee akcije. Tako
>> Kazivanje Duana Ilia i grupe boraca iz Dabra, autoru 6. jula 1975. godine,
kazivanje Ratka Ilia, ure Milinkovia, nosioca Partizanske spomenice 1941.
i Rade Dobria, uesnika NOB, autoru 26. jula 1975. godine.
Uro Kukolj: Unitenje strae na brdu Turiu, edicija Podgrme u NOB, knjiga
2, str. 2245.
>02

Arhiv VII, k. 61, br. reg. 11/24, k. 152, br. reg. 33/51 i 47/101.

su se krajem septembra na poloajima prema Budimli-Japri103 nali Jelainovaki partizanski odred i Partizanski odred Smoljanaca, oba iz 1. bata1
ljona Slobode, kao i partizanski odredi Majki-Japre, Haana i Luci-Pa*
lanke, te Konjiki vod iz sastava Komande partizanskih odreda KrupaSana.
Oni su dobili zadatak da zajedno napadnu i unite ovo neprijateljevo upo
rite, koje se dosta duboko uklinilo u slobodnu teritoriju izmeu sela san
skog, krupskog i novskog sreza.
Osloboenjem Budimli-Japre znato bi se proirila slobodna teritorija
i vre povezale snage partizanskih odreda sa spomenuta tri sreza.
Napadom na neprijatelja u Budimli-Japri rukovodio je komandant
partizanskih odreda KrupaSana Petar Vojnovi. Partizanski odred MajkiJapre i Haana napadali su od Dugih Njiva i Hadrovaca, Jelainovaki odred
je napadao jednim dijelom od Hadrovaca, a drugim od Antonia Brda, gdje
je bio i Konjiki vod. Smoljanski odred je napadao od Hadrovaca, Palanski
od Slatine, a Odred Male Rujike i ustanici Agia od Crnog vrha.
Trebalo je da napad pone nou, ali se zakasnilo, pa je pripucavanje
poelo izjutra. Bila je gusta magla, koja je oteavala odravanje veze meu
odredima. Kasnije je sunce obasjalo i rastjeralo maglu. Borba je trajala se
dam sati.104 Neprijatelj, koji je bio opkoljen sa svih strana, izuzev u pravcu
Marina, djelimino se povukao prema Ljubiji, to napadai nisu primijetili.105
U toku borbe jedinice koje su napadale cestom i od Antonia Brda, vratile
su se na podruje izmeu Slatine i Budimli-Japre, to je omoguilo nepri
jatelj evoj posadi da nesmetano dobije pojaanje. Dobivi vrlo brzo pojaa
nje iz oblinjih sela, gdje su bile manje ustake grupe, neprijatelj se povratio
i zaposjeo stare poloaje, odbivi napade partizanskih odreda.
U toku napada nije ostvarena neophodna veza i sadejstvo izmeu od
reda, napadi su otpoinjali as na jednom, as na drugom poloaju, a jurii
su izvoeni povremeno, nedovoljno snano i efikasno. Sve je pokazivalo da
napad nee uspjeti.
Petar kundri je elio da se ipak krene u opti juri. To je poruio
i ostalim komandirima, iako nije znao kolike su snage neprijatelja u mjestu,
koji je, tokom borbe, dobio pojaanje. Kad se prebacivao preko istine tu
ene mitraljeskom vatrom, da bi pomogao lake ranjenom Mili Gagiu, Petar

103

104

103

Arhiv Regionalnog muzeja Biha, inv. br. 199. Dolazak tolikog broja boraca na
poloaje prema Budimli-Japri uzbudio je okolno stanovnitvo, pa i koman
dire generalne Relejne stanice Voda Kozin Partizanskog odreda Haani, uru
Maretu, koji javlja:
Vodniku part, odreda Mrkalji
Drite veliku pripravnost, i da budu svi ljudi na okupu, sino je dolo 100 Liana i opkolili su noas Japru, a 100 otilo prema Fajtovcima ...
Meutim, nisu to bili Liani, ve, kao to je navedeno, borci partizanskih od
reda 1. bataljona Slobode i taba partizanskih odreda KrupaSana, koji su
doli radi napada na neprijateljsko uporite u Budimli-Japri.
Izvjetaj Komande Leteeg partizanskog odreda tabu 1. partizanskog bataljona
Slobode od 3. oktobra 1941. godine o napadu na Budimli-Japru. Zb. IV/2,
str. 23.
tab Vrbaskog divizijskog podruja u Banjaluci u izvjetaju Ministarstvu do
mobranstva NDH od 14. oktobra 1941. godine javlja da u Budimli-Japri
. . . orunika postaja uslijed jake navale pobunjenika, po orunicima je na
putena. Istoga dana uz pripomo ustaa i orunika iz Ljubije, pobunjenici su
odbijeni i mjesto je ponovo vraeno u nae ruke. Prilikom borbe ranjen je je
dan seljak. Poginula su 2 pobunjenika. Zb. IV/2, str. 284.

kundri je smrtno ranjen. Vijest da je teko ranjen popularni i omiljeni


komandir Partizanskog odreda Jelainovci brzo se proirila na poloajima,
pa je ubrzo, zbog toga uslijedio prekid vatre i povlaenje svih jedinica sa
dostignutih poloaja.
Iako pod stalnom mitraljeskom vatrom, borci su ipak uspjeli da iznesu
smrtno ranjenog komandanta i prenesu ga u kuu Marka Marete u Hadrovcima, a potom u Lipnik. U ovoj borbi je bio ranjen i Rade Adamovi,
pukomitraljezac iz Partizanskog odreda Jelainovci.
Partizanski odred Haani, Majki-Japre i Luci-Palanke poslije povla
enja iz borbe doli su na svoje ranije poloaje, Haanski i Majkijapranski
odred na poloaje prema Budimli-Japri, a Palanski prema Fajtovcima i Kamengradu. Smoljanski odred prebacio se na Eminovce (Bosanski Milanovac),
a Konjiki vod u Luci-Palanku. Borci Partizanskog odreda Jelainovci pratili
su i prenosili svoga teko ranjenog komandanta.

SAHRANA PETRA KUNDRICA, KOMANDIRA PARTIZANSKOG


ODREDA JELAINOVCI
Petar kundri je bio ranjen u stomak, mnogo je krvario i imao jake
bolove. Nije mu se mogla pruiti medicinska pomo, jer nije bilo ni ljekara
da izvri hirurku intervenciju, niti pak kakvog lijeka protiv bolova. Doveden
je bolniar iz ambulate taba partizanskih odreda KrupaSana iz MajkiJapre. On je pregledao ranjenika i utvrdio da je teko ranjen i da mu ne
moe pomoi, izuzev da ga previje, to je uinio. Petar kundri je umro
2. oktobra, iza ponoi, u kui Branka Kondia u Lipniku.
Oko mrtvog Petra kundria, omiljenog komandanta, okupili su se
njegovi borci. U podne 2. oktobra doao je komandant Danko Mitrov, koji je
stigao iz Like, gdje se dogovarao o zajednikim akcijama krajikih i likih
partizana prema Bihau. Pred postrojenim borcima Partizanskog odreda Je
lainovci Danko Mitrov je, pored ostalog, rekao:
. . . izgubili smo najboljeg druga i dobrog rukovodioca, kundria, a
mi ne smijemo klonuti, ve se moramo jo vie zbiti da Petra osvetimo .. .106
Svi borci su plakali. Zatim su tijelo poginulog komandanta stavili na
kola i krenuli ka Jelainovcima. Zanoili su u Luci-Palanci i sutradan pro
duili za Jelainovce, gdje je Petar kundri sahranjen u seoskom groblju uz
sve vojnike poasti. Osim boraca Partizanskog odreda Jelainovci na sahrani
su bili i borci Konjikog voda, kao i narod iz Jelainovaca i iz mnogih okol
nih sela. O poginulom komandantu prvi je govorio Danko Mitrov, kao ko
mandant taba partizanskih odreda Bosanske krajine. U ime boraca Partizan
skog odreda Majki-Japra govorio je Duan Josipovi, politiki komesar tog
Odreda, a u ime Komunistike partije Jugoslavije Pero Moraa, politiki ko
mesar Partizanskog odreda Smoljanaca.107 Pokuao je da govori i Mihajlo
kundri, brat Petrov, ali se zaplakao i zamuknuo.

108

107

Stevo ulibrk: Odred plae za svojim komandantom, Podgrme u NOB, knjiga


2, str. 221223.
Kazivanje Duana Josipovia autoru, 4. decembra 1977. godine.

Narod je po obiaju na sahranu donio dosta hrane i pia, pa su poslije


sahrane za sofre sjeli zajedno borci i narod da oivljavaju uspomene iz i
vota hrabrog Petra kundria. Bio je to prvi zajedniki ruak boraca i na
roda ovog kraja. Kasnije e dolaziti do ovakvih susreta boraca i naroda prije
i poslije znaajnijih akcija.
tab Krajinske divizije (do tada tab partizanskih odreda Bosanske kra
jine) povodom smrti Petra kundria izdao je zvanino saoptenje u kojem
se govorilo o zaslugama i doprinosu Petra kundria razvoju ustanka, kao i o
njegovoj pogibiji. Ono je dostavljeno svim jedinicama sa naredbom da se
objavi i proita svima partizanima. Bilo je to prvo ovakvo saoptenje taba
Krajinske divizije.
tab Krajinske divizije 7. oktobra 1941. godine donio je i odluku kojom
je Partizanski odred Jelainovci dobio naziv Partizanski odred Petar kundri, u spomen na hrabrog komandanta.108

DOLAZAK DRVARSKO-PETROVAKIH ODREDA I ETA


Poto je neprijatelj prugom Prijedor Sanski Most Sanica Brav
sko dovlaio pojaanje i opremu svojim jedinicama koje su napadale u prav
cu osloboenih mjesta Otrelja i Drvara, tab Drvarske brigade je insistirao
na to veoj aktivnosti i partizanskih odreda na podruju Sanice, koji su
trebali estim napadima na transporte i ruenjem pruga da ometu ili oteaju
snabdijevanje neprijateljskih jedinica.
Drugom polovinom avgusta, pored Jelainovakog odreda koji je tu stal
no djelovao, na sektor prema eljeznikoj pruzi Sanica Bravsko stigao je
Odred Volga, koji se ubrzo prebacio u Bravsko i tu zadrao.
Da bi pojaao snage partizana na saniko-sanskom sektoru tab 1. ba
taljona Slobode je 21. septembra 1941. godine uputio na taj sektor Odred
Smoljanaca od 23 ovjeka, sa 22 puke i jednim pukomi trai jezom.109 Ko
mandir odreda je bio Dragija Milainovi, a politiki komesar Pero Moraa.110
Ovi borci iz Smoljana su, nekoliko dana ranije, doli na Otrelj, da bi poja
ali desno krilo njegove odbrane. Trebalo je da poslije toga pou na sektor
Bravski-Vaganac, gdje bi se od njih formirao odred koji bi stalno ostao na
tom sektoru. U meuvremenu je odlueno da se pojaa pritisak partizana na
eljezniku prugu Sanica Bravsko, pa je Odred Smoljanaca, kako se on
naziva u dopisu taba bataljona, umjesto da ode u Bravski Vaganac dobio
zadatak da rui prugu i da se u tom smislu povee sa Jelainovakim odre
dom.111 Odred Smoljanaca se susreo s borcima Jelainovakog odreda na Meeem Brdu, odakle su ili u zasjede ili napade na eljezniku prugu oko
Sanice.
Izvjetaj taba 1. bataljona Slobode tabu brigade, od 8. oktobra 1941. go
dine o izvedenim akcijama. Zb. IV/2, str. 64.
i Nareenje taba 1. partizanskog bataljona Slobode od 21. septembra 1941 go
dine komandi Jelainovakog partizanskog odreda, Zb. IV/1, str. 430.
u Dragija Milainovi, radnik, sindikalni aktivista i lan KPJ pred rat, oktobra
1941. godine, postao komandir 1. sanske partizanske ete, teko ranjen 30.
novembra 1941. godine u napadu na Stari Majdan, dugo se lijeio i poginuo
kao ranjenik na Sutjesci, juna 1943. godine.
Pero Moraa, je bio student i lan KPJ prije rata.
111
Izvjetaj taba 1. partizanskog bataljona Slobode od 21. septembra 1941. go
dine komandantu Drvarske brigade. Zb. IV/1, str. 432433.
108

172

Ubrzo po dolasku Odreda Smoljanaca (nazivanog i Letei odred) na saniko podruje stigla je vijest da su italijanske jedinice nakon viednevnih
borbi zauzele Drvar 25. septembra i da su domobranske i ustake jedinice
poslije dvomjesenih estokih borbi prodrle na Otrelj, 28. septembra. Poto
na sektoru Petrovca nije vie postojala potreba za dranjem jakih partizan
skih snaga, komanda Odreda Smoljanaca je predloila tabu 1. bataljona
Slobode da uputi sa tog sektora na sansko, odnosno grmeko podruje,
jo nekoliko partizanskih odreda, jer je grmeko podruje prualo vee mo
gunosti za akcije. Uz to se iskazala potreba bolje zatite slobodne teritorije
Grmea, da bi se sauvala hrana neophodna ne samo grmekim borcima ve
i onim iz susjednih, siromanijih krajeva.112
Cijenei situaciju nastalu ulaskom Italijana u Drvar, te ustaa i domo
brana na Otrelj, zatim reokupacijom Drvara, Bosanskog Petrovca, Bihaa,
Kljua i jo nekih gradova od strane italijanskih trupa, tab Drvarske briga
de je konstatovao da se situacija znatno izmijenila. Italijanski garnizoni u
gradovima, po broju vojnika, bili su veoma jaki. Komunikacijama izmeu
gradova kretali su se samo u veim sastavima, pa su zbog toga uslovi za ak
cije bili vrlo nepodobni. Uz to je dolo do osjeke ustanka i osipanja boraca
u pojedinim ustanikim jedinicama na podruju bosanskograhovskog i bosanskopetrovakog sreza. To je bio jedan od razloga da se postojee jedinice
pomjere dalje od svoga kraja, da bi se ouvale, pa su zato, prije svega, upu
ene na podruje Grmea (sjevero i istono od te planine, na prostor nared
ne godine nazvan Podgrme). Drugi razlog slanja drvarsko-petrovakih je
dinica na podruje Podgrmea je bila potreba pruanja pomoi i podrke
postojeim jedinicama i ustanku u tom kraju, koji je bio u razvoju i usponu.
Trei razlog je bio da je Podgrme u ekonomskom pogledu daleko bolje sta
jao nego kraj oko Drvara i Petrovca. Slanjem jedinica u Podgrme stvoreni
su uslovi da vojniki i politiki ojaaju snage NOP na tom podruju.113
tab 1. krajikog NOP odreda prebacio se poetkom novembra 1941.
godine s podruja Drvara u Podgrme. On je naredio da se neke ete iz oko
line Drvara i Petrovca prebace u Podgrme i tako ojaaju snage na tom
sektoru za djejstva prema naseljima i eljeznikim prugama u dolini rijeke
Une i Sane, odnosno prema Bihau, Bosanskoj Krupi, Bosanskom Novom i
Sanskom Mostu.1'4
Svakako da je jedan od razloga pomjeranja drvarsko-petrovakih jedi
nica u Podgrme bio i taj to su Italijani i njihove pristae razvili veoma
jaku propagandu meu ustanicima oko Drvara i Bosanskog Petrovca, zbog
ega je dolo do osipanja nekih jedinica i do protivljenja jednog dijela bo
raca da se Italijani napadaju. Zbog toga su jedinice upuivane u Podgrme,
gdje borbe protiv ustaa i domobrana nisu prestajale. Slati su, uglavnom,
dijelovi eta, a samo izuzetno itava eta, dok su, na primjer, na petrovakom srezu ostale Drinika, Voenika i jo neke ete ili vodovi.115
To su bili razlozi zbog kojih se u jesen i zimu 1941. godine jedan dio
drvarsko-petrovakih jedinica naao na podruju Podgrmea, a najvie na
sanskom srezu.

112

113
114
115

Pero Moraa: U Podgrmeu od septembra 1941. do 1. maja 1942. godine, edicija


Podgrme u NOB, knj. 3, str. 85.
Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.
Kazivanje Milutina Morae autoru, 8. novembra 1978. godine.
Kazivanje Ilije Doena autoru, 8. novembra 1978. godine.

Odred Smoljanaca je sa sanikog sektora otiao na poloaje prema Budimli-Japri, uestvovao u neuspjelom napadu na to mjesto 1. oktobra 1941.
godine i poslije toga se prebacio u Eminovce. Tada se ovom odredu priklju
uju i neki borci Eminovaca, Bonjaka, Grdanovaca i Dabra i od njih se
poetkom novembra 1941. godine formira Eminovaki vod Sanske partizan
ske ete. Samo nekoliko boraca iz Odreda Smoljanaca se vratio u svoj kraj,
na podruje Smoljane, a svi drugi su ostali u ovom vodu.
Prvih dana oktobra ponovo je stigao na sansko podruje partizanski
Odred Volga iz 1. bataljona Slobode, pod komandom Milana Zoria.11
Odred je imao dva voda sa pedeset puaka i tri pukomitraljeza,117 a sainja
vali su ga borci od Drvara i Bosanskog Petrovca. Komandir 1. voda je
bio Gojko Triki, koji je istovremeno bio i zamjenik komandira Odreda, a
komandir 2. voda Nikola Peanac. Odred nije imao politikog komesara, niti
politike delegate u vodovima, ali je imao partijsku organizaciju od etiri ili
pet lanova i skojevski aktiv.118 Odred Volga, ostao je na sanskom podru
ju do prvih dana januara 1942. godine. Drao je poloaj na Brajia Tavanu
i uestvovao u akcijama na tom sektoru, a tada se vratio na petrovako po
druje.
Poetkom oktobra stigao je na sansko podruje i odred iz sastava 3.
petrovake ete, sa vie od etrdeset boraca, koji su zvali Vod Petrovana.
Komandir Voda je bio Dmitar Smiljani, a politiki delegat Vojo Kreco..119
Dvadesetak dana po dolasku na sansko podruje vraeni su na petrovaki
srez komandir Voda i politiki delegati i jo nekoliko boraca. Tada je za no
vog komandira Voda odreen Vlado Baji,120 a za politikog delegata Mirko
Lazarevi.121 Po dolasku na sanski srez Vod je najprije bio u Jelainovcima,
potom je uestvovao u napadu na Budimli-Japru, a zatim je krae vrijeme
boravio u Eminovcima, pa Bonjacima. Krajem oktobra, poslije borbi na
Kamengradu, Vod je prebaen i smjeten u kolsku zgradu sela Slatine.122
Polovinom oktobra na sanski srez je stigla i ipovljanska eta, ovdje
nazvana Drvarska eta. Nakon prodora Italijana u Drvar ova eta je prepo
lovljena. Stariji, oenjeni ljudi otili su u svoja sela, a u eti su ostali naj
veim dijelom omladinci, od kojih su mnogi bili skojevci. eta je od Otaevca,
preko Bravska i Jelainovaca dola na sektor Eminovci Dabar. eta je
imala dva voda i oko 45 boraca, a od naoruanja puke i dva pukomitraljeza.
Komandir ete je bio Mile Kecman,12* politiki komesar Simo Tadi,124 a
Milan Zori, metalski radnik, lan KPJ od aprila 1941. godine.
Izvjetaj taba 1. bataljona Slobode od 27. septembra 1941. tabu brigade.
Zb. IV/1, str. 485.
118
Kazivanje Milana Zoria autoru, 28. oktobra 1975.
119
Dmitar Smiljani, pravnik, juna 1942. godine ranjen na Piskavici. Poginuo na
Kozari za vrijeme neprijateljske ofanzive junajula 1942.
Vojo Kreco, lan KPJ.
129
Vlado Baji, umski radnik, lan KPJ od avgusta 1941. godine.
Mirko Lazarevi, predratni lan KPJ.
121
Vlado Baji: Sa Vodom Petrovana u Podgrmeu, edicija Podgrme u NOB, knj.
2, str. 243244.
122
Kazivanje Sime Tadia autoru, 10. setpembra 1975.
123
Mile Kecman, podoficir bive Jugoslovenske vojske, poetkom 1942. godine vra
tio se sam na podruje Drvara i pobjegao u etnike. U ljeto 1942. godine sam
doao i predao se partizanima, osuen na smrt i strijeljain kod Drvara. Podaci
dobijeni od Sime Tadia.
.
124
Simo Tadi, radnik, lan KPJ, jedan od organizatora ustanka na podruju Dr
vara.
116

117

174

vodnici Branko Tadi i Mile Gvozdenovi. eta je uestvovala u borbama na


Kamengradu i u napadu na neprijateljsko uporite u Kljevcima, 25. oktobra
1941. Poetkom novembra eta se vratila na sektor Drvara, da bi krajem
istog mjeseca ponovo dola na podruje Grmea, u Suvaju kod Bosanske
Krupe.
Od poetka ustanka na sanskom srezu se nalazio Haanski odred (kas
nije vod) koji je iz Hadrovaca djelovao prema Budimli-Japri i cesti koja
od toga mjesta vodi ka Starom Majdanu. Oni su imali svoj logor najprije u
Kozinu, u kui Stojke Desnice, potom su preli u Mrkalje u kuu Mile Kolundije. U vrijeme formiranja Ljubijsko-prijedorske partizanske ete preli
su u zgradu Osnovne kole u Hadrovcima, gdje je bio i tab ete. Odred
je imao oko 25 naoruanih boraca. Komandir je bio Stevo Vjetica, njegov
zamjenik Duan Ratkovi, a politiki komesar Ratko Novakovi.

PREGLED NAORUANJA USTANIKIH ODREDA U SANSKOM


SREZU, 1941. GODINE
Oktobra 1941. partizanske jedinice locirane ili formirane na sanskom
srezu imale su sljedee naoruanje:
Jelainovaki odred je imao 56 puaka i dva pukomitraljeza,125
Majkijapranski odred oko dvadeset vojnikih, dvadeset lovakih pu
aka i jedan pukomitraljez,128
Lucipalanski odred dvanaest puaka i jedan pukomitraljez.
Tri manja odreda: Slatinski, Lipniki i Mrkaljski zajedno nisu imali
vie od desetak puaka, dok je sve ostalo ljudstvo u ova tri odreda, kao i
mnogi drugi u ostalim odredima, bilo naoruano lovakim pukama, koplji
ma i sjekirama.
Ukupno je u svim jedinicama oktobra 1941. bilo 128 puaka i est puko
mitraljeza.
Borci koji nisu imali pukomitraljeze i vojnike puke, nosili su lova
ke puke, pitolje ili neko hladno oruje (koplje, sjekiru i si.). Njih je bilo
znatno vie nego boraca naoruanih pukama, pa su borci, vei dio, ili na
smjenu u odred.
Odredi koji su doli s drvarskog, petrovakog i krupskog sreza imali su
polovinom oktobra sljedee naoruanje: Odred Volga pedeset puaka i tri
pukomitraljeza, Odred Smoljanaca 25 puaka i jedan pukomitraljez, ipovljanska eta 45 puaka i dva pukomitraljeza, Haanski odred dvadeset
puaka i Petrovaki vod 35 puaka i tri pukomitraljeza.
Ukupno su ove jedinice imale 175 puaka i devet pukomitraljeza.
Tako se u oktobru 1941. godine na sanskom srezu okupilo oko 320 dob
ro naoruanih boraca, od kojih je blizu 300 bilo naoruano vojnikim pu
kama i pukomitraljezima. Takva koncentracija naoruanja pruala je mo

125

128

Izvjetaj taba 1. bataljona Slobode od 27. oktobra 1941. tabu brigade, Zb.
IV/1, str. 485.
Stoj an Maki: Ustanak u Majki-Japri, edicija Podgrme u NOB, knj. 1. str. 730.

gunost za izvoenje akcije veeg obima na neprijateljska uporita i komu


nikacije, a uz to je omoguavala da se pojaa bezbjednost i zatita slobodne
partizanske teritorije.
Dolazak pet relativno jaih odreda s petrovakog, drvarskog i krupskog
sreza, uz est odreda sanskog sreza, morao se brzo osjetiti po poveanom
broju napada na eljezniku prugu i uporita neprijatelja oko Sanskog Mo
sta, ali isto tako i po uspjenijem odbijanju neprijateljevih napada.
I u neprijateljevim dokumentima se registruje to pojaanje pobunje
nikih skupina na Grmeu, pa u jednom izvjetaju s kraja oktobra 1941.
godine navode da u krajevima, koje su zaposjele talijanske ete, akcija po
bunjenika slabi, doim u krajevima van domaaja talijanskih eta akcija po
bunjenika se pojaava, jer se pridoli pobunjenici pridruuju skupinama,
koje su ve od prije bile u umama. Ovako pojaani pobunjenici postali su sve
drskiji, te su otpoeli u okolici Prijedora, San. Mosta... sa prepadima na
nae omobransko-ustake posade, orunike postaje, eljeznike pruge, te
lefonske linije i ceste.127
Italijanske trupe po drug put stiu u Sanski Most 19. oktobra 1941. go
dine Bio je to 1. bataljon 34. pjeadijskog puka Zara, jaine oko 800 ljudi
sa etiri laka topa.128 Meutim, ni ponovni dolazak italijanskih trupa u San
ski Most nije prekinuo aktivnost partizanskih odreda na ovom podruju, kao
ni u ostalim dijelovima Grmea.

AKCIJE U OKTOBRU 1941. GODINE


Polovinom oktobra izvoenjem niza akcija oivljava aktivnost partiza
na okupljenih na sanskom srezu. Neke akcije nisu bile vrsto organizovane
i rukovoene, a jo nije bilo ni dovoljno iskustva, pa se dogaalo da rezultati
ispadnu mravi. Naime, komandiri odreda dogovarali su se sami o akcijama,
ne konsultujui se sa tabovima 1. ili 4. partizanskog bataljona Slobode,
odnosno tabom Krajinske divizije, koji su bili prilino udaljeni. Istina, oni
su za svaku akciju birali izmeu sebe komandanta, no on bez iskustva u ru
kovoenju i sadejstvu nije mogao vrsto i vjeto rukovoditi jedinicama, to
je imalo za posljedicu izvjesne neuspjehe u prvim zajednikim napadima
ovih brojnih partizanskih jedinica na neprijateljska uporita na sanskom
srezu. To se odnosi i na zasjedu na pruzi u Gornjoj Sanici i na napad na
neprijateljska uporita u Gornjem Kamengradu i drugim oblinjim selima.

ZASJEDA NA PRUZI U GORNJOJ SANICI


Komandiri odreda: Jelainovakog (Petar Bjeli), Smoljanac (Dragija
Milainovi), Volga (Milan Zori) i Voda Petrovana (Vlado Baji) dogo
vorili su se da zajedniki postave zasjedu sa tri strane na okuci pruge iznad
Gornje Sanice. Za komandira zdruenih odreda izabrali su Dragiju Milainovia.
127

128

Izvjetaj taba Vrbaskog divizijskog podruja od 24. oktobra 1941. godine Mi


nistarstvu domobranstva NDH. Zb. IV/2, str. 337338.
Ministarstvo domobranstva, Glavni tab Zagreb, situacija na dan 20. oktobra
1941, ifrovana depea, Arhiv VII, k. 3, br. reg. 20/11.

176

Zasjeda je postavljena 15. oktobra poslije podne da doeka i napadne


voz kojim se iz pravca Bravska prema Sanskom Mostu prevozila jedna do
mobranska jedinica. Kako je meu komandirima partizanskih jedinica dolo
do rasprave o tome da li je zasjeda najbolje postavljena, izgubilo se drago
cjeno vrijeme i pruga nije bila poruena. U tom je naiao voz, uglavnom sa
vagonima otvorene platforme, na kojima su bili domobrani. Partizani su iz
zasjede otvorili jaku vatru, ali je voz uspio da proe kroz zasjedu i nastavi
put. Zaustavio se tek kilometar dalje od mjesta napada, gdje su domobrani
izali iz voza i zauzeli poloaj za odbranu, pa su uz pomo domobranske je
dinice koja se kao posada nalazila kod crkve u Gornjoj Sanici, uspjeli da
odbiju napad partizana. Samo su tri domobrana bila tee ranjena. Narednih
dana seljaci su kraj pruge na mjestu borbe nali 1520 puaka koje su pobacali neprijateljski vojnici. Puke su predate partizanima.189

NAPAD NA NEPRIJATELJEVE STRAE U GORICI, NAPRELJU,


FAJTOVCIMA I GORNJEM KAMENGRADU
U toku septembra i oktobra 1941, u vrijeme jenjavanja ustanikih ak
cija, u sela Gorice, Naprelje, Fajtovce, Gornji i Donji Kamengrad vratile su
se brojne porodice Muslimana i Hrvata da sakupljaju ljetinu i obrauju po
lja. S njima su dole ustake i andarmerijske patrole i grupe i povremeno
se sukobljavale s partizanima.
Drugom polovinom oktobra na poloajima oko ovih sela nalazili su se
borci Palanskog odreda, Odreda Smoljanaca, Voda Petrovana i Drvarske
ete. Komandiri ovih partizanskih jedinica odluili su da zajedniki napadnu
na ustae i andarme i istjeraju ih iz ovih sela. Akcija je izvedena 20. okto
bra 1941. godine.
Borci Palanskog odreda i Odreda Smoljanaca su najprije napali na ne
prijatelja u selima Gorici, Naprelju i Fajtovcima, ali su ovi pod pritiskom
partizana, napustili odbranu i poeli se povlaiti, najprije iz Gorice, potom
iz Naprelja i na kraju iz Fajtovaca.1 Sa njima je tada ponovo bjealo pre
ma Sanskom Mostu muslimansko i hrvatsko stanovnitvo iz ovih sela. Pov
laenje se, pretvorilo u panino bjeanje, to je stanovnitvo omelo da sa
sobom evakuie vie stoke, hrane, odjee i drugih neophodnih potreptina.
im su borci partizanskih odreda upali u Gorice, poeli su da pale kue, to
se brzo prenijelo i na Naprelje i Fajtovce. Tog dana zapaljene su skoro sve
kue u selima: Gorici oko 60, Naprelju oko 70, Fajtovcima oko 15 i Kisku ne
koliko kua. Paljena naselja takvog obima nije bilo na ovom podruju od
poetka ustanka.
Drvarska eta i Vod Petrovana imali su zadatak da u isto vrijeme na
padnu neprijatelja u Gornjem Kamengradu. U napadu je Vod Petrovana bio
na desnom krilu, a u centru na obezbjeenju prema Fajtovcima Drvarska
eta. Borci su u napad krenuli u samo svitanje, sputajui se u trku prema
Gornjem Kamengradu. Jaka vatra neprijatelja zaustavila ih je u nastupanju.
Vlado Baji: Sa Vodom Petrovana u Podgrmeu, edicija Podgrme u NOB,
knj. 2, str. 236.
130
Izvjetaj komandira andarmerijskog voda iz Sanskog Mosta o napadu parti
zana na Naprelje, Goricu i Fajtovce, Arhiv VII, k. 213, br. reg. 23/52.
129

12 Srez S. Most u NOB

177

Tada se vei dio Drvarske ete, s komandirom Milom Kecmanom, uputio


prema Fajtovcima, koje je neprijatelj ve bio napustio, a u napadu na Kamengrad ostao je samo manji dio te ete, s politikim komesarom Simom
Tadiem i Vod Petrovana. U ovoj borbi partizani su imali i nekoliko ranje
nih boraca, od kojih je Branko Malbai bio tee ranjen na otkrivenom i tu*
enom prostoru, pa su ga drugovi jedva uspjeli izvui.
Manji dio Drvarske ete i Vod Petrovana nakon nekoliko sati borbe
odustali su od daljeg napada i povukli se uz rijeku Bliju prema Naprelju
i Fajtovcima, gdje su nali veinu boraca Drvarske ete, Palanskog odreda
i Odreda Smoljanaca.131
Borci Palanskog odreda i Odreda Smoljanaca nakon istjerivanja ustaa
i andarma iz Gorice, Naprelja i Fajtovaca nisu produili s gonjenjem prema
Gornjem Kamengradu, ve su se zadrai u Naprelju i Fajtovcima.
andarmi iz Gornjeg Kamegrada zatraili su od garnizona iz Sanskog
Mosta pomo. Italijani su odbili da poalju motorizovani odred radi ted
nje benzina, kako su naveli u odgovoru na zahtjev komandanta domobran
ske posade iz Sanskog Mosta. Uputili su samo etu biciklista, koja je dola
samo do Donjeg Kamengrada, tu saekala no vratila se u grad. Bio je to
prvi spor izmeu italijanske komande i ustakih vlasti na sanskom srezu,
i to drugog dana boravka Italijana u gradu nakon reokupacije ove zone.
Zbog toga su andarmi u svojim izvjetajima o ovim borbama optuivali
Italijane da su oni krivi to su sela Gorice, Naprelje, Fajtovci i Kisak tada
popaljena i naputena.132
Dogodilo se da je dan pred akciju dotadanji politiki komesar Odreda
Smoljanaca Pero Moraa upravo dobio nareenje za formiranje Sanske par
tizanske ete, u kojoj je za komandira postavljen Dragija Milainovi, a on
za politikog komesara. U vrijeme paljenja ovih naselja, u nekim jedinicama
se nisu nalazili politiki komesari i politiki delegati.133 Paljenje ovih sela,
ve na poetku njihovog politikog djelovanja, ukazala je na svu ozbiljnost
situacije, koja bi mogla ozbiljno da ugrozi razvoj NOB na ovom podruju
ako se vojne akcije budu zavravale134 paljevinama.
Dva dana nakon napada na neprijateljska uporita u selima Gorice,
Naprelje, Fajtovce i Gornji Kamengrad, Konjiki vod je samostalno izvrio
napad na ustako uporite u Modroj, ne traei niiju saglasnost, niti podr
ku. U selu je tada bilo osam ustaa i dva andarma.135
Petar urainovi, zemljoradnik iz Benakovca, komandir Konjikog vo
da, najprije je pozivao ustae da se predaju ili e biti uniteni i selo spaljeno.
Ustae su odgovorile kratkim rafalima i puanom paljbom. Konjanici su
ostavili konje i poli u juri. Odmah su poeli da pale sijena i kue najblie
Lipniku, a onda i ostale.136 Stanovnitvo sela Modre je na brzinu potovarilo
U Naprelju, pie Vlado Baji: Pred duanom su se Kecman i Jelaa ak i pos
vaali oko neke harmonike i konog kaputa, zanemarivi potpuno borbeni za
datak. Naravno, njihovi borci su za to vrijeme ekali na svoje komandire.
132
Arhiv VII, k. 213, br. reg. 23/52.
133
Kazivanje Rade Ercega autoru, 3. avgusta 1975. godine.
134
Pero Moraa: U Podgrmeu od septembra 1941. do 1. maja 1942, edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 85.
133
Izvjetaj 3. orunike pukovnije od 23. oktobra 1941. Ravnateljstvu za javni red
i sigurnost, Arhiv VII, k. 152, br. reg. 11/11.
136
Boko urainovi, Konjika eta, Podgrme u NOB, knj. 2, str. 111.
131

178

stvari u kola ili na konje i pobjeglo preko Kalendera, kroz irkie, Okre i
Kamegrad u Sanski Most. Na elu te velike grupe bili su ustae i andarmi,
koji su prvi bjeali. Meu njima i teko ranjen andarm.
Kada su zapalili skoro sve kue u Modroj, konjanici su upali u Kalendere i tu spalili oko 50 kua, iz kojih je muslimansko stanovnitvo pobjeglo
u Sanski Most, im su vidjeli da bjee Modrani i da Modra gori.
Ustae su kasnije saznale da ih je napala mala grupa ustanika, pa su
uz pomo domobranske jedinice iz Sanskog Mosta izvrili ispad prema Lipniku i Luci-Palanci. Prodrli su do Fajtovaca i zapalili kue u Husimovcima,
Umcima i Fajtovcima. U selu Lukavica zapalili su oko 30 kua, a nekoliko
i u selu Koprivni. Tek na poloajima izmeu Fajtovaca i Gorice borci Palanskog odreda i Odreda Smoljanaca su doekali i odbili ustae i tako spri
jeili njihov dalji prodor. Poslije toga ustae se povlae u Okre i Gornji
Kamengrad i u njima pojaavaju svoju posadu.
Za vrijeme ove borbe stanovnitvo iz Lukavica je izbjeglo u ume pre
ma Slatini, Duboki do, Paljevine i druga mjesta. Nakon ovih borbi i to sta
novnitvo se postepeno ukljuuje u borbu protiv ustaa i okupatora, jer se
nalo na granici tadanje slobodne teritorije.
Protjerivanje ustaa i andarma iz Gorice, Naprelja, Modre, Kalendera
i Fajtovaca omoguilo je da partizani ubrzo stvore uporite na Borku, odakle
su narednih mjeseci poduzimali akcije kako prema Kamengradu i Husimov
cima tako i prema selima oko ceste Sanski Most Prijedor i Sanski Most
Stari Majdan. Sada se granica slobodne teritorije premjeta od Okanove
bukve i sa zapadne ivice Hotiraja na Gajidik, ujelo, Staru kavanu i Markelia brdo, gdje su postavljene partizanske strae. Sela Lukavice i Podvidaa
su osloboena i postala sastavni dio podgrmeke slobodne teritorije. Nepri
jatelj je sada drao poloaje na Rukovcu i sa njih je ee otvarao vatru
prema selu Podvidai. A nakon napada partizana na neprijateljsko uporite
u Starom Majdanu, 30. novembra, i dolaska partizanskih jedinica na Brdare
i u Suhau, Lukavica je ve bila znatno udaljena od neprijateljskih poloaja,
a Podvidaa ostala na samoj granici.

NAPAD NA USTAKO UPORITE U KUEVCIMA


U Malovanu, zaseoku Kljevaca, ustaki rojnik Pero Juri komandovao je
uporitem u kojem je bilo esnaest naoruanih ustaa. Odatle je polazio u
napad na Dabar i druga sela, poevi jo od kupljenja nevinih ljudi 30. jula
i potom u vrijeme pokolja prvih dana avgusta. Ustae su imale strau i kod
katolike kapele.
U Jelainovakom odredu je bilo dosta Kljevana, a naroito Milan Damjanovi, koji su stalno traili da se napadnu ustae u Malovanu. Ovaj pri
jedlog nije prihvatio Uro Kukolj, komandir Odreda, jer nije bilo dovoljno
snaga za napad na ovo ustako uporite. U meuvremenu su prijedlozi za
napad obnovljeni. Tada se Rade Brki dogovorio s Nikolom Peancem, vod
nikom 2. voda Odreda Volga, da svaki od njih povede po dvadesetak dob
rovoljaca i da napadnu ustae. Oni su krenuli 22. oktobra izjutra sa Meeeg Brda i u podne su napali na ustako uporite u Malovanu. Peanev vod

179

je napadao od Sanike kose, a Brkievi dobrovoljci od eli-kose. Uspjeli su


prodrijeti u zaselak, zauzeti neke kue, ali su pred no morali da se povuku.1*7
Poslije povlaenja u Crnovodu Brki i Peanac se sutradan dogovore da
obnove napad, ali i da predloe komandi Drvarske ete i Odredu Volga da
svi zajedno napadnu ustae u Malovanu, ali i u Kljevcima, to ovi prihvate.
Tada Brki i Peanac naprave plan kojim utvrde da Brkieva grupa dobro
voljaca napadne od Sanike kose, Peanev vod od eli-kose, a da Drvarska
eta i 1. vod odreda Volga napadnu na zaselak Tadie. Poziv za uee u
akciji i ovaj plan su poslali po kuririma u sve navedene jedinice. Narednog
dana u Crnovode su se vratili kuriri sa vijeu da e sve jedinice uestvovati
u napadu po priloenom planu. U toku noi pao je slab snijeg.
Pred zoru 25. oktobra grupa Rade Brkia na desnom krilu i vod Nikole
Peanca na lijevom krilu, razvijeni u streljaki stroj, krenu u napad na ne
prijateljsko uporite u Malovanu, a Drvarska eta i 1. vod Odreda Volga
na neprijatelja u zaseoku Tadii. Na obzorju su se vidjeli ustaki rovovi i ta
man se straa smjenjivala. U Kljevcima je tada bilo 45 domobrana, petnaest
naoruanih ustaa i tri andarma.
Kada su se pribliili rovovima, borci su strelovito jurnuli na neprija
telja. Preplaeni brojnou partizana i silinom njegovog napada, ustae i do
mobrani su panino pobjegli iz Maiovana u Donji dio sela Kljevaca i hitno
zatraili pomo od italijanskog i domobranskog garnizona u Sanskom Mostu.
Kada su se ustae i domobrani povukli, zajedno sa njima je polo hrvatsko
i muslimansko stanovnitvo iz sela. Oni su preli preko rijeke Sane u sus
jedno Vrhpolje. U Kljevcima su ostale samo srpske porodice, uglavnom ene
i djeca, jer su odrasli mukarci i mladii u najveem broju pobijeni poet
kom avgusta, a drugi izbjegli na slobodnu teritoriju, veinom u partizanske
jedinice.
Na poziv za pomo dosta brzo je iz Sanskog Mosta stigla eta domo
brana, koja je zajedno sa posadom u selu uspjela da zaustavi nadiranje par
tizana i potom ih odbaci iz sela prema Dabru i umi Mirkovai. Borba je
trajala od 5 do 11 sati prije podne. U toku napada zapaljene su 33 kue u
Kljevcima.
Zajedno sa pristiglom domobranskom etom u Donje Kljevce je doao
i odred Italijana, koji nije stupio u borbu, ve se brzo povratio u Sanski
Most. Komandir tog odreda je izjavio da oni sada vode pregovore sa etnici
ma u Bosanskom Petrovcu i za to vrijeme nee stupati u akcije.
Kada je uslijedio protunapad domobranske ete i zateenih domobrana,
ustaa i andarma, zarobljen je borac Milan Mrda dok je palio kue. Do
mobrani su ga otpremili u Sanski Most, gdje su ga odmah preuzeli Italijani,
jer je, navodno, komandant njihove divizije elio da se uvjeri da meu usta
nicima ima i takvih koji pale naselja i na odjei nose komunistiku zvijezdu
sa crvenim trakama. Trebalo je da zbog toga bude sproveden u Knin.138 Me
utim, Mrda je odveden samo do Drvara, gdje je poslije sasluanja puten,
pa je ubrzo doao u svoje selo. Ovo putanje na slobodu bilo je dio smilje
ne politike okupatora, Italijana, koji su ovakvim postupcima eljeli da raz
137
138

Kazivanje Rade Brkia 31. jula 1975. godine, autoru.


Izvjetaj Zapovjednitva 3. orunike pukovnije o napadu na selo Kljevce, od
30. oktobra 1941. godine Ravnateljstvu za javni red i sigurnost NDH, Arhiv VII,
k. 152, br. reg. 49/21.

180

biju jedinstvo ustanika, partizana i naroda i tako ugue ustanak i trajnije


ovladaju ovim krajevima. Bio je to i nain podgrijavanja daljeg razdvajanja
naih naroda. Podravajui u nekim krajevima Hrvate i Muslimane, a u dru
gim Srbe, prikazivali su se njihovim zatitnicima, to u stvari nisu bili.
Odbijanje Italijana da interveniu u Kljevcima bio je drugi spor iz
meu njih i vlasti NDH na sanskom srezu od reokupacije Tree zone. Optu
ujui Italijane da nisu htjeli pomoi u odbijanju napada partizana na Kljevce, Kotarsko predstojnitvo u Sanskom Mostu 26. oktobra uputilo je protest
Ministarstvu unutranjih poslova NDH u Zagrebu, navodei da . . . od kako
su doli Talijani izgorjelo je sedam i to est muslimanskih i jedno kato
liko.^
Dok je kod ustaa i stanovnitva ovog sela trajala panika, povlaenje
i bjeanje, partizani su uspjeli da zaplijene dosta stoke: preko 50 konja, oko
400 goveda, znatan broj svinja i ovaca i izvjesne koliine ita i sve istjerali
u Dabar, a potom u Jelainovce. Drvarsko-petrovake jedinice su svoj dio
plijena otjerale preko Grmea u svoj kraj.
U ovom napadu dolo je do manjeg sukoba izmeu boraca Drvarske
ete i 1. voda Milana Zoria, jer se nisu odmah prepoznali, ali bez rtava.
Nakon dolaska pojaanja domobranima u Kljevce i zavretka borbe
izbjeglo stanovnitvo se vratilo svojim kuama. Tada je u kljevakoj koli
locirana domobranska eta, dok su ustae napustile Malovan, plaei se po
novnog napada partizana iz oblinjih uma Mirkovae i eli-kose. Domo
branska eta je svako jutro iz kole slala tri grupe domobrana na izvianje
i na poloaje za odbranu sela: jednu u zaselak Karanovia, drugu na Smajino brdo i treu od oko sedamnaest domobrana u pravoslavnu crkvu.

PRELAZAK PORUNIKA BELUHANA U PARTIZANE


Domobranski porunik, inenjer agronomije Vladimir Beluhan140 na
dunosti u Sanskom Mostu odluio se da, ne ekajui vezu, prevede itav
domobranski vod kojim je komandovao u partizane. Iako je drugovima iz
ilegalnne grupe u Sanskom Mostu najavio svoj odlazak u partizane, on je
bez vrsto ugovorenog termina iz Sanskog Mosta krenuo 28. oktobra 1941.
godine prema Dabarskoj peini i vrelu Dabra, raunajui da e se susreti
s partizanima, sporazumjeti se i organizovati da itav vod bez borbe i otpora
pree u partizane.
Kada su partizanski izviai javili da od Sanskog Mosta preko Brajia Tavana ide neka domobranska jedinica i da se sputa prema peini, ve
i dio je dojurio vie peine i postavio zasjedu. Imali su vremena da se pri

138

140

Ministarstvo unutranjih poslova NDH, dopis od 4. novembra 1941. godine upu


en Ministarstvu vanjskih poslova, Arhiv VII, k. 236, br. reg. 23/23.
Vladimir Beluhan, Vlado, inenjer agronomije, do mobilisanja u domobranstvo
bio zaposlen u Poljoprivrednoj oglednoj i pokusnoj stanici u Zagrebu. Kao
komunista po dolasku u Sanski Most uspostavio je vezu sa ilegalnom organi
zacijom NOP-a u gradu i prvi izlazak sa domobranima na teren iskoristio za
prelaz u partizane. Iz Podgrmea je u proljee 1942. godine preao u Baniju
gdje je postao komandir ete u Banijskom NOP odredu. Teko ranjen u na
padu na Bosanski Novi umro je od gangrene u partizanskoj bolnici u amarici,
7. jula 1942. godine.

kriveno rasporede, jer su se domobrani sa Brajia Tavana morali spustiti


u Do, pa ponovo penjati uz brdo. Domobrani su ili u koloni po jedan. Pri
prolazu kroz Brajia Tavan stanovnitvo nije bjealo, jer su u to vrijeme
domobrani nastupali miroljubivo.
Partizani ne znajui ta domobrani hoe, upuste ih u zasjedu i iznenad
no otvore vatru iz puaka i jednog pukomitraljeza, kojeg je Duan Oljaa
pozajmio od nekog borca iz Drvarske ete, koja je bila u Dabru. Domobrani
ruoli odgovorili vatrom, jer im porunik nije komandovao, ve su poeli
bjeati nazad u Do i prema Brajia Tavanu, odnosno prema Sanskom Mostu.
Ni domobrani nisu znali kuda ih vodi porunik, niti su partizani znali ta
on namjerava. Dok su domobrani bjeali kroz Brajia Tavan, seljaci su im
vikali ostavite puke! Nekolicinu su zarobili. Neki borci koji su bili blie
Brajia Tavanu, presjekli su odstupnicu preko Brajia Tavana, pa su i oni
zarobili nekoliko domobrana.
Porunik Vladimir Beluhan je iskoristio pometnju i preao na stranu
partizana izjavljujui da je poao da prevede vod domobrana partizanima.
Tek se tada uvidjela greka. Rezultat borbe je mogao biti daleko povoljniji.
Tom prilikom zarobljeno je dvadeset domobrana, zapljijenjeno dvadeset pu
aka, dva pukomitraljeza i neto ratne opreme. Od domobrana je oduzeta
vojna odjea, data im civilna, seljaka i svi su dva dana kasnije upueni pre
ko Brajia Tavana u Sanski Most.
Porunik Vladimir Beluhan je upuen u komandu Sanske partizanske
ete, a kasnije u tab 4. bataljona Slobode. Odatle je rasporeen na du
nost nastavnika vojne obuke na vojno-politikom omladinskom kursu u
Srednjem Duboviku, prvom polovinom novembra 1941. godine.
Vlasti NDH u Sanskom Mostu nisu znale da je porunik Beluhan po
veo svoj vod u partizane, ve su smatrah da je iz nedovoljne opreznosti
opkoljen i zarobljen, i da su ga partizani zadrali u ropstvu, a domobrane
pustih na slobodu.
Poslije tri dana grupa partizana Jelainovakog odreda Sanske ete je
napala jakom puanom vatrom domobransku izviaku strau u Korjenovu. Jedan domobran je tee ranjen, a dva domobrana su zarobljena, razoru
ana i potom putena, pa su otila u Sanski Most.141

141

Izvjetaj 3. orunike pukovnije od 8. novembra 1941. godine Zapovjednitvu


4. orunike pukovije u Sarajevu. Arhiv VII, k.143, br. reg. 41/41, str. 3 i 6.

182

V Uvrivanje ustanka i akcije ustanika


u razdoblju oktobar~decembar 1941.
1. PRVA REORGANIZACIJA USTANIKIH JEDINICA
(oktobar 1941.)
FORMIRANJE BRIGADA I KRAJINSKE DIVIZIJE
Iz izvjetaja upuenih tabu NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu, vidi
se da se prilo formiranju viih partizanskih jedinica brigada. Iz sauvanih
dokumenata se saznaje da su u to vrijeme formirane Bosanskohercegovaka
brigada NOP vojske za podruje Kalinovika i okoline (tab se nalazio na Treskavici)1 i Bosanska brigada2 za podruje istone Bosne, odnosno istono i
sjeverno od Sarajeva, dok je, ve od 16. avgusta, postojala 1. brigada nacio
nalno- oslobodilakih partizanskih odreda (skraeno Drvarska brigada) u
Bosanskoj krajini i dijelu Like.3
Drvarska brigada, kasnije nazivana i 1. brigada narodnooslobodilakih
partizanskih odreda,4 obuhvatala je sve ustanike jedinice sa podruja Bo
sanskog Petrovca (1. bataljon), Kulen Vakufa (2. bataljon), Donjeg Lapca (3.
bataljon), GraanicaZrmanje (4. bataljon), Kninske krajine (5. bataljon), Di
narskog fronta (6. bataljon), od Risovca do Unita (7. bataljon). Livanjskog
fronta (od Unita do Staretine, polubataljon) i Glamokog fronta (8. bata-

Nareenje taba Bosanskohercegovake brigade NOP vojske od 6. septembra


1941. godine, Zb. IV/1, str. 210.
Izvjetaj komandanta Sarajevske oblasti Slobodana Principa od 8. septembra
1941. god., Zb. IV/1, str. 226 i Izvjetaj taba Partizanskog bataljona Romanija
od 27. septembra 1941. god. tabu Bosanske brigade u ehoviima, Zb. IV/tl,
str 476.
Nareenje taba 1. brigade NOP odreda od 15. septembra 1941. god., Zb. IV/1,
str. 326.
Isto, str. 379.

183

ljon).5 Pod znatnim uticajem taba Drvarske brigade bili su i tab Bataljona
ribnikih partizanskih odreda (nazivan i tab Partizanskih odreda Ribnik)
i Komanda gerilskih odreda sreza Bosanska Krupa Sanski Most.7
U vezi sa organizovanjem veih jedinica, bataljona i brigade, tab NOP
odreda za Bosnu i Hercegovinu je, septembra 1941. godine, uputio direktivno
pismo da se u Bosanskoj krajini formiraju tri bataljona i osam eta.8 Pismo
je primio Miljenko Cvitkovi, zamjenik komandanta taba NOP odreda za
Bosansku krajinu, 19. septembra 1941. godine, dok se nalazio kod Jajca. Pre*
pis pisma je odmah uputio ostaloj dvojici lanova taba NOP oreda za Bo
sansku krajinu9 Danku Mitrovu, komandantu, i Branku Babiu, politikom
komesaru, koji su se sa tabom nalazili u Majki-Japri. Cvitkovi je ve 25.
septembra dobio jo dva pisma od taba NOP odreda Bosne i Hercegovine,
koja je takoe odmah prepisao i uputio Mitrovu i Babiu u Majki-Japru.10 U
izvjetaju koji tim povodom, 25. septembra, alje tabu NOP odreda Bosne
i Hercegovine, Miljenko Cvitkovi navodi da su uspostavljene veze sa svim
dijelovima banjaluke oblasti, tj. Bosanske krajine, i da postoji mogunost
da izvrimo nareenu nam reorganizaciju, do koje je, zaista, trebalo da do
e .. .ll, a potom se obavezuje da e izvjetaje o brojnom stanju i izvrenim
akcijama od tog dana slati na osnovu tanih izvjetaja koje e nam ete
i bataljoni preko tabova brigade dostavljati ... Iz ovoga se moe zakljuiti
da su druga dva pisma taba NOP odreda bila direktiva da se u Bosanskoj
krajini formiraju tri brigade i jedna divizija. To potvruje i nekoliko sau
vanih dokumenata iz perioda oktobarnovembar 1941. godine o formiranju
i djelovanju 3. krajike brigade12 i Krajinske divizije.
Prva dva sauvana dokumenta u kojima se spominje 3. krajika brigada,
odnosno njen komandant, potiu od 17.13 i 21. oktobra 1941. godine.14 U ovom
drugom dokumentu, na poetku, pie: Prema uputi Glavne komande za Bos
nu i Hercegovinu osnovan je tab Tree krajike brigade. Deset dana kas
nije komandant ove brigade, u naredbi svim jedinicama ovog odreda, sem
nareenja o uvoenju pozdrava Smrt faizmu sloboda narodu! i odre*
* Izvjetaj komandanta Drvarske brigade od 2. septembra 1941. god. Zb. IV/1,
str. 170
6
Izvjetaj taba partizanskih odreda Ribnik od 12. septembra 1941. god. Zb,
IV/1, str. 296.
7
Izvjetaj taba gerilskih odreda Krupa Sana od 8. septembra 1941. god. Zb.
IV/1, str. 231.
8
Direktivno pismo taba NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu nije sauvano, ali
se navodi u izvjetaju zamjenika komandanta taba NOP odreda za Bosansku
krajinu od kraja septembra 1941. godine tabu NOPO za BiH o vojno-politikoj
situaciji i sprovoenju dobijenih direktiva, Zb. IV/1, str. 492.
9
Isto.
10 Prema pismu ure Pucara od 4. oktobra 1941. god., upuenom Svetozaru Vukmanoviu Tempu, ta pisma je on predao Miljenku Cvitkoviu na slobodnoj t eri ta
riji.
11 Zb. IV/1, str. 492.
12
Sva citirana dokumenta o 3. krajikoj brigadi iz oktobra 1941. godine sauvao
e Stojan Markovi, komandir Partizanskog odreda sela Slatina, srez Klju.
16
Naredba taba 2. bataljona Partizanskog odreda Koi od 17. oktobra 1941.
god. kojim trai spiskove ljudstva i naoruanja radi raporta Komandantu bri
gade, Arhiv VII, k. 1701 f. 30/11, br. reg. 2/1.
14 Dopis taba Bataljona Koi od 21. oktobra 1941. god. dostavljenog tabu Rib
nik i komandirima odreda; Arhiv VII, k. 1701, f. 30/11, br. reg. 311.

ivanju zadataka komandirima i komandantima, u taki 10. upozorava ko


mandante i komandire da se tab II odreda (brigade) momentalno nalazi
na podruju Bataljona Iskra (olajin odred) kako bi se znali ravnati radi
slanja izvetaja.15
Meutim, ova brigada je dobila drugi redni broj, odnosno odreeno je
da ona bude 3. krajika brigada, kako se spominje u ostalim sauvanim do
kumentima. tab 3. krajike brigade je, naime, jo 21. oktobra 1941. godine,
u nastavku dopisa tabu Bataljona Koi napisao i svoje nareenje, koje
kao komandant Brigade potpisuje Miljenko Cvitkovi, navodei da u sastav
3. brigade ulaze bataljoni: Koi, Iskra i Manjaki.18 Na ovim dopisima
neko je jo tada izvrio ispravke: umjesto rijei Druga napisao je Trea,
a umjesto broja II broj III, ime je tu brigadu preimenovao u 3. krajiku
brigadu. Ko je to i kada uinio teko je utvrditi, ali ta brigada je, po sjeanju
Stojana Markovia, komandira Partizanskog odreda Slatina (Klju), koji je
tada dobio to nareenje imala redni broj tri, kao to pie i u dokumen
tima, dakle, bila je 3. krajika brigada.17
U pismu upuenom 4. oktobra 1941. godine Svetozaru Vukmanoviu
Tempu, delegatu CK KPJ, uro Pucar navodi da je osam dana bio na terenu,
a da se u Banjaluku vratio dan ranije, tj. 3. oktobra. On, sem ostalog, navodi
da je odrao sastanak sa lanom taba NOP odreda za Bosansku krajinu i
ostalim komandirima i politikim komesarima bataljona, eta i odreda, na
glaavajui: Glavni predmet razgovora na ovom sastanku jesu direktive G. .
za BiH, koje je konano trebalo sprovesti u djelo.18 To znai da je druga
dva nareenja taba NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu Miljenku Cvitkoviu donio uro Pucar, jer Pucar tada nije dolazio na Grme, niti su Danko
Mitrov Branko Babi krajem septembra odlazili sa Grmea. To se da zak
ljuiti iz dopisa Miljenka Cvitkovia, u kome izvjetava ab NOP odreda
BiH: Odmah sam sve prepie i upute poslao i drugoj dvojici lanova taba,
kako bi na licu mjesta odmah postupili po direktivama.19 U istom dopisu
Miljenko Cvitkovi navodi da se komandant Mitrov nalazi na Grmeu, a po
litiki komesar Babi na Kozari. Zakljuak je nedvosmislen: uro Pucar je
odrao sastanak samo sa jednim lanom taba NOP odreda za Bosansku kra
jinu, Miljenkom Cvitkoviem, a da se tada nije sastao sa Mitrovim i Babiem.
Po prijemu nareenja taba NOP odreda Bosne i Hercegovine o reor
ganizaciji jedinica, kojeg su dobili preko Miljenka Cvitkovia, Danko Mitrov
i Branko Babi su naziv tab NOP odreda za Bosansku krajinu promijenili
u naziv TAB KRAJINSKE DIVIZIJE.2 Prema raspoloivim dokumentima,
u sastav Krajinske divizije su ule: 1. brigada (Drvarska) koja je tada bila
brojno znatno smanjena nakon prodora Italijana u Drvar, 2. brigada, koja
je, vjerovatno, trebalo da se formira od 2. taba eta u Kozari21 i njegovih

s Arhiv VII, k. 1701, f. 30/11.


Arhiv VII, k. 1701, f. 30/11, br. reg. 311.
17 Kazivanje Stojana Markovia autoru, 28. septembra 1979. god.
18 Zb. IV/, str. 25.
19 Zb. IV/2, str. 492.
2 Proglas taba Krajinske divizije svim Partizanskim odredima. Regionalni mu
zej u Bihau, inv. br. 440.
lanak Zadatak NOP odreda prepisan iz Biltena V NOPOJ, u arhivu autora.
21
Izvjetaj sekretara oblasnog rukovodstva KPJ za Bosansku krajinu, Zb. IV/1,
str. 368.
18

eta (odreda), ali do toga nije dolo, mada su u sastavu Krajinske divizije
bile i partizanske jedinice na Kozari i 3. krajika brigada za podruje Manjae, Jajca i Pljeve, koju je zadnjih dana septembra, ili prvih dana oktobra,
kako se vidi iz navedenih dokumenata, poeo da formira Miljenko Cvitkovi.
U tabu Krajinske divizije, u Majki-Japri, u oktobru su bili: Danko
Mitrov, komandant, Branko Babi, politiki komesar, Vojo Stupar, operativni
oficir, i Rade Stupar, sekretar.
Preimenovanje taba partizanskih odreda za Bosansku krajinu u
TAB KRAJINSKE DIVIZIJE izvreno je izmeu 4. i 9. oktobra 1941. godine,
na ta ukazuje nekoliko dokumenata. Tako, na primjer, komandant Haanskog partizanskog odreda 4. oktobra, kako naglaava prema nareenju taba
partizanskih odreda za Bosansku krajinu, nareuje uvoenje pozdrava stis
nutom pesnicom i parolom Smrt faizmu Sloboda narodu.22 S obzi
rom na to da su Haani uz Majki-Japru, gdje je tada bilo sjedite tog naj
vieg taba u Bosanskoj krajini, prema ovom dokumentu proizlazi da ta
promjena naziva, sigurno, nije uslijedila prije 4. oktobra. Drugi dokument
je pismo taba 1. partizanskog bataljona Sloboda upueno 12. oktobra ta
bu Krajinske divizije, koje poinje rijeima: . . . Primili smo Vae naree
nje od 9. X 1941. godine poslato u 8,30 asova. Kurir je stigao 11. o. mj. uvee .. ,23 To znai da je odluka o formiranju Krajinske divizije donijeta iz
meu 4. i 9. oktobra. S tim u vezi malo je poznato da je Danko Mitrov, ko
mandant dotadanjeg taba partizanskih odreda za Bosansku krajinu kra
jem septembra 1941. godine bio u Nebljusima, gdje je sa Lianima ugovarao
napad na neprijateljski garnizon u Bihau,24 ali je ubrzo uslijedila neprija
teljska ofanziva preko Ripa prema Vrtou, te se od toga, za one prilike ne
realnog plana, moralo odustati. Vraajui se iz Nebljusa, Danko Mitrov je
2. oktobra u podne stigao u Lipnik da oda potu poginulom komandiru Pet
ru kundriu, a sjutradan je bio na njegovoj sahrani u Jelainovcima, da bi
ve 4. oktobra vodio pregovore sa domobranskim potpukovnikom Nojbergerom i organizovao njegovo zarobljavanje u Vuijaku kod Bosanske Krupe.
To znai da on prije 4. oktobra nije ni mogao sprovesti reorganizaciju je
dinica.

FORMIRANJE CETA I BATALJONA


Direktivna pisma o organizovanju eta, bataljona i brigada uro Pucar
je, dakle, primio krajem septembra, u Banjaluci, odakle je, ilegalno, ruko
vodio ustankom u Bosanskoj krajini. Sem to je direktive lino predao Miljenku Cvitkoviu, on ih je, sa svojim uputstvima, poslao i na Kozaru, preko
Mjesnog komiteta KPJ u Prijedoru. U tom pismu uro Pucar je, po sjeanju
Slobodana Marjanovia,25 pisao da partizani sa Kozare, ako se ne mogu odr

22

23
24

25

Naredba komandanta Partizanskog odreda Haani, arhiv Regionalnog muzeja


u Bihau, inv. br. 196.
Zb. IV/2, str. 83.
Gojko Polovina: Sjeanja na poetni period narodnog ustanka u Lici godine 1941,
edicija Prva godina NOR, Historijski arhiv, Karlovac, Zbornik 3, str. 8056.
Slobodan Marjanovi, student prava, do ustanka sekretar Mjesnog komiteta KPJ
u Prijedoru.

186

ati na svom terenu, preu na planinu Grme.26 To uro Pucar nagovjetava


jo krajem avgusta u izvjetaju Svetozaru Vukmanoviu Tempu: eta koja
tamo operie oko Prijedora povlai se prema Grmeu preko Kozare. Nepri
jatelj pokuava opkoliti Kozaru sa tri strane: od Dubice, Krupe i B. Luke,
odnosno Prijedora. U sluaju jaeg pritiska ta eta e se probijati u pravcu
Grmea, da bi se to ue povezala s etom oko Drvara27 i mogla zajednikim
snagama braniti zauzeta mjesta i osvajati druga .. ,28
lan Oblasnog rukovodstva KPJ za Bosansku krajinu Osman Karabegovi, koji se nalazio u 2. tabu eta na Kozari, kako se tada zvao najvii parti
zanski tab na Kozari, kao lan tog taba pozvao je Slobodana Marjanovia,
do ustanka sekretara Mjesnog komiteta KPJ u Prijedoru, saoptio mu sadr
aj direktive taba NOP odreda Bosne i Hercegovine, pokazao pismo ure
Pucara i rekao mu da je odreen da ode na podruje juno od Rudnika Ljubije, dakle na grmeko podruje, pokrene stanovnitvo u borbu i formira
Prijedorsko-ljubijsku partizansku etu. Rekao mu je da ta eta ima zadatak
da vri diverzije na komunikacijama u pravcu Ljubije, izvodi akcije na des
noj obali Sane (na Kozari) i onesposobi rudnik Ljubiju.29 Istovremeno mu
je saoptio da je odreen za komandira te ete. Tom prilikom mu je, kako
navodi, reeno da se zna da Petar kundri vodi borbe oko Sanice, ali ne i o
tome ta se dogaa u selima sjeverno i sjeveroistono od Grmea.
Silazei s Kozare Marjanovi je u Prijedorskom polju sreo Radu Vranjeevi i Duanku Kovaevi, lanove KPJ. One su iz Banjaluke krenule na
podruje Grmea, gdje ih je rasporedio na rad uro Pucar. Od njih je Mar
janovi saznao da je na Grmeu ustanak zahvatio mnogo sela.30
Po dolasku u Majki-Japru, u tab partizanskih odreda za Bosansku kra
jinu i tab partizanskih odreda KrupaSana, Slobodan Marjanovi je ova
vojna rukovodstva upoznao sa svojim zadatkom, odnosno sa direktivom ta
ba NOP odreda Bosne i Hercegovine. To je bilo krajem septembra. U tabu
partizanskih odreda Bosanske krajine zadrao se nekoliko dana, odakle je
jednom, po zadatku, iao u Doljane, kod Bihaa, dijelom i na motorbiciklu,
do Salavka Rodia, koji je, u ime taba Drvarske brigade, rukovodio ustanikim jedinicama na tom sektoru. Tamo je od Rodia dobio traene informa
cije i po povratku ih saoptio komandantu Danku Mitrovu.
Tek prvom polovinom oktobra Slobodan Marjanovi je upuen na pod
ruje Hadrovaca, sa zadatkom da pone formirati Prijedorsko-ljubijsku (ili
Ljubijsko-prijedorsku, ve kako se u kojem dokumentu spominje) partizan
sku etu. U njen sastav su ule ustanike jedinice koje su djejstvovale prema
neprijateljskim uporitima u Budimli-Japri i Starom Majdanu. Bila je to
prva partizanska eta formirana na podruju Grmea u duhu nareenja taba
NOP odreda Bosne i Hercegovine, sa tabom ete koji ine komandir, poli
tiki komesar i njihovi zamjenici. Ta eta e najprije biti pod komandom
taba partizanskih odreda KnipaSana, potom taba 4. bataljona Slobode,

26
27

28
29

30

Kazivanje Slobodana Marjanovia, autoru 28. oktobra 1978. godine.


Oko Drvara, na irem podruju, tada je djelovala Drvarska brigada, koja je imala
osam bataljona.
Zb. IV/1, str. 403.
Slobodan Marjanovi: Podgrme od 1941. do sredine 1942. godine, edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 75.
Kazivanje Slobodana Marjanovia.

a onda u sastavu 1. krajikog NOP odreda kao jedna od njegovih prvih


sedam eta.
Drugi dio direktive o formiranju eta i bataljona, dobijene sredinom sep
tembra, na grmekom podruju je ostvaren sredinom oktobra. Tada je Osman
Karabegovi doao s Kozare u Majki-Japru, na proputovanju za Romaniju,
gdje je bio pozvan na savjetovanje u Pokrajinski komitet KPJ i Glavni tab
NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu.

PRVI SASTANAK KOMUNISTA GRMECKOG PODRUJA


Za vrijeme kratkog zadravanja u Majki-Japri, Osman Karabegovi je
16. oktobra odrao sastanak u kui Laze i Vlade Karia, na kojem su bili
svi lanovi KPJ i simpatizeri Partije s podruja sanskog, krupskog i novskog
sreza, odnosno koji su se nalazili u vojnim jedinicama ili na slobodnom pod
ruju Grmea. Stojan Maki je zapisao da je Osman Karabegovi govorio o
vojno-politikoji situaciji, i to ne samo u Bosanskoj krajini ve i u zemlji
i u svijetu, o ulozi Sovjetskog Saveza i drugih saveznika, a posebno o Crvenoj
armiji. Naglasio je znaaj uspjeha partizana u borbama u Srbiji, Crnoj Gori,
na Kozari, u Drvaru itd. Istakao je potrebu vee politike aktivnosti i bud
nosti radi realnog upoznavanja ljudi i situacije na terenu i u vojsci, kako
bi se na vrijeme mogle preduzeti odgovarajue politike mjere.31 Karabego
vi je popularno objasnio irinu platforme NOP-a i djelovanja komunista u
masama, a naroito na njihovom pridobijanju za NOB, objanjavajui da
je potrebno da svi patrioti Srbi, Muslimani i Hrvati uestvuju u borbi protiv
faizma bez obzira na politike, vjerske i nacionalne razlike, ali da lanovi
Partije treba da pokau primjerom da shvataju liniju, zadatke i rukovodeu
ulogu KPJ u NOB i da budu lino hrabri da pored razvijanja politike
svijesti suzbijaju kolebanje, ovinizam, pljaku i druge negativne poja
ve .. ,32
lan Oblasnog rukovodstva KPJ je na kraju konstatovao da su na ovom
podruju, i pored mnogih problema, tekoa i slabosti, postignuti uspjesi u
razvoju ustanka, to se vidi i iz injenice da na podruju Krupa Sana
djeluju 24 ustanika odreda i da je izvedeno preko 30 znaajnijih akcija.
Na ovom sastanku komunista govorio je i Branko Babi. On je izloio
osnovne zadatke partijskih organizacija u jedinicama i na terenu na daljem
razvijanju i jaanju ustanka, govorio je o izgraivanju moralno-politikog
lika lana KPJ, o zadacima koji stoje pred lanovima Partije i vojnim ruko
vodstvima ovog kraja. U radu sastanka uestvovali su i Rudi Kolak, Rada
Vranjeevi, Ale Terzi, Duanka Kovaevi, Hajro Kapetanovi, Pero Moraa i jo neki.
Nakon svestrane diskusije o mnogim aktuelnim pitanjima koja su pri
sutne interesovala, kao i traenja objanjenja o nekim krupnijim zadacima,
Osman Karabegovi je komuniste upoznao sa odlukom da se u lanstvo KPJ
primaju Branko opi, politiki komesar, i Stojan Maki, zamjenik politi

31

32

Stojan Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podgrme u NOB, knj. 2,


str. 103.
Isto.

188

kog komesara taba partizanskih odreda KrupaSana, kao i borci i aktivi


sti Kota Vulin i Rade Narani (oba s krupskog sreza). Tu odluku prisutni
su toplo pozdravili, a Stojan Maki, uitelj iz Hadrovaca, postao prvi lan
KPJ u ustanku na sanskom srezu.

SASTANAK VOJNIH I POLITIKIH RUKOVODILACA


U Majki-Japri je 17. oktobra odran i sastanak kojem su prisustvovah
lanovi taba Krajinske divizije i taba partizanskih odreda KrupaSana.
Na sastanku je Osman Karabegovi, na listu papira, kako se sjea Sto
jan Maki, zapisivao naziv svakog odreda, broj boraca i oruja. Na kraju je
utvreno da su pod komnadom taba partizanskih odreda KrupaSana tada
bila 24 odreda,33 Konjiki vod i Ljubijsko-prijedorska eta. U tim jedinicama
je bilo preko 500 boraca, naoruanih sa 310 puaka, desetak pukomitraljeza
i dva teka mitraljeza.34
Na sastanku je Osman Karabegovi govorio o vojno-politikoj situaciji,
a potom o nareenju taba NOP odreda Bosne i Hercegovine da se od tri
etiri, pa i vie, seoskih partizanskih odreda formiraju partizanske ete, a od
tri etiri ete bataljon. Tada je saopteno da e se na ovom podruju for
mirati etiri partizanske ete, koje e initi 4. bataljon Slobode u sastavu
1. brigade NOP odreda (Drvarske brigade). Saoptena je i odluka da se na
podruju sanskog sreza osim Ljubijsko-prijedorske formira i 4. eta, dok se
na podruju krupskog i novskog sreza formira po jedna partizanska eta.
Objanjeno je kakvog e sastava biti tabovi eta, kakve su zadae ko
mandira, politikog komesara i njihovih zamjenika. Reeno je i to da e od
red imati komandira (vou), da ljudstvo u odredu treba da bude stalno, a ne
na smjenu, da treba nai pogodnu zgradu za smjetaj boraca, itd. uli su
se i savjeti o tome kako treba primjenjivati partizanski nain ratovanja.
U objanjavanju predstojee reorganizacje i konkretnih zadataka u vezi
s tim uestvovali su i lanovi taba Krajinske divizije i taba partizanskih
odreda Krupa Sana.
Na ovom sastanku je, kako se sjea Stojan Maki, bilo rijei o formi
ranju vodova i eta. Meutim, poslije sastanka formirani su novi i zadrani
svi postojei odredi, to ukazuje da je tom prilikom prenijeta direktiva o organizovanju odreda i od njih eta. Zato i u oktobru Ljubijsko-prijedorska i 4.
eta imaju odrede, dok 1. bataljon Slobode ak 12. oktobra u svom sastavu
jo nema eta ve samo odrede, i to sedam.35
Da je nareenje taba NOP odreda Bosne i Hercegovine od septembra
1941. godine sadravao i direktivu o tome da se formiraju odredi i od neko
liko odreda eta, potvruje i pismo taba NOP odreda za Hercegovinu, iz
prve polovine oktobra, u kojem se navodi: Da bi se izbjegle sve slabosti
nae borbe i da bi bili spremni da odgovorimo zadacima koje su dananje
prilike postavile pred nas, mora se pristupiti stvaranju vrstih 1 disciplinova-

33

34
35

Naredba taba partizanskih odreda sreza Krupa Sana, arhiv Regionalnog mu


zeja u Bihau, inv. br. 207.
Edicija Podgrme u NOB, knj. 2, str. 103.
Izvjetaj taba 1. partizanskog bataljona Slobode, Zb. IV/2, str. 83.

189

nih partizanskih odreda po etama. U te odrede e se prikupiti sve to je


iskreno za borbu, ne za pljaku, paljevinu i neodgovorno ubijanje ve za
slobodu.36 Meutim, kako su u to vrijeme izvrene nekolike reorganizacije,
pa i dosta razliito u pojedinim sredinama, mnogi akteri su zaboravili ih
pobrkali taj redosljed, pa je zato ovu rekonstrukciju reorganizovanja parti
zanskih jedinica, izvrenu oktobru 1941. godine, bilo mogue izvesti samo
uporeivanjem sa radom u drugim krajevima na ostvarivanju tih zadataka
dobivenih iz istog centra taba NOP odreda Bosne i Hercegovine. Treba
istai i to da se tada ovdje jo ne znaju zakljuci vojnog savjetovanja odr
anog 26. septembra 1941. godine u Stolicama. Njihovo sprovoenje u ovim
krajevima zapoee mjesec dana kasnije.
Poslije prenoenja direktive o organizovanju eta i bataljona i sastanka
s komunistima iz ustanikih jedinica Grmea, Osman Karabegovi je, preko
petrovakog i kljukog sreza, slobodnom teritorijom, otiao do Janja, a po
tom je, preko Donjeg Vakufa, okupiranom teritorijom i sa krivotvorenim
dokumentima, stigao u Sarajevo, da bi se odatle prebacio na Romaniju.87

ETVRTI BATAUON SLOBODE


Na pomenutom sastanku odranom u Majki-Japri, saopteno je da se
umjesto taba partizanskih odreda KrupaSana formira bataljon, koji, kao
4. bataljon Slobode, ulazi u sastavu Drvarske brigade. Na elu Bataljona
doao je dotadanji tab partizanskih odreda Krupa Sana: komandant
Petar Vojnovi, politiki komesar Branko opi i zamjenik politikog kome
sara Stojan Maki, dok je Vojo Stupar, do tad operatvni oficir u tabu Kra
jinske divizije, preuzeo dunost zamjenika komandanta Bataljona.
U sastav ovog bataljona su, kao 1. i 3. ule dvije ete koje su tokom
oktobra formirane na osloboenim podrujima srezova Bosanska Krupa i Bo
sanski Novi, dok je Ljubijsko-prijedorska eta dobila redni broj dva, a no
voformirana eta na sanskom srezu redni broj etiri.
Sauvana su dva dokumenta koja potvruju tanost ovih navoda. Prvi
je akt broj 85 od 4. novembra koji je tab 2. (Ljubijsko-prijedorske) ete 4.
bataljona Slobode uputio svim partizanskim odredima ove ete, a koji
su potpisali Slobodan Marjanovi, komandir, i Duan Josipovi, politiki ko
mesar ete.88 I drugi sauvani akt ima isti datum, ali broj 89 i upuen je
svim partizanskim odredima i seoskim povjerenicima ove ete**, koji su
takoe potpisali Marjanovi i Josipovi. Iz tih se dokumenta vidi da je Ba
taljon imao redni broj etiri u okviru Drvarske brigade, jer su se nakon ula
ska Italijana u Bosansko Grahovo, Drvar, Otrelj i jo neka mjesta u Lici
neke ustanike jedinice na tim podrujima raspale, pa je dolo i do rasformiranja nekih ranijih bataljona, dok su liki bataljoni preli u sastav grupe
likih NOP odreda.
Tokom oktobra tab 4. bataljona Slobode razvio je ivu organizacio
nu i politiku aktivnost, da bi realizirao dobijeni zadatak, on od tri etiri

36
37
38
39

Zb. IV/2, str. 59.


Osman Karabegovi: Podgrme u ustanku, edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 26.
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 392.
Isto, inv. br. 391.

190

pa i vie, odreda formira ete. Meutim, na podruju sanskog sreza tada je


formiran samo jo Partizanski odred Mrkalji. Formirao ga je tab Ljubijsko-prijedorske ete, 21. oktobra 1941. godine i on je uao u sastav te ete. Zato
se vie radilo na vojno-politikom i organizacionom uvrivanju postojeih
odreda i pomaganju tabovima novoformiranih eta.

UUBIJSKO-PRIJEDORSKA PARTIZANSKA CETA


Po dolasku na podruje Hadrovaca i prema Budimli-Japri, Slobodan
Marjanovi, komandir, Duan Josipovi, politiki komesar, i Redo Terzi,
zamjenik politikog komesara Ljubijsko-prijedorske partizanske ete, zapo
eli su u prvoj polovini oktobra, s njenim organizovanjem i potom organiza
cionim, politikim i vojnim uvrivanjem.
U sastav Ljubijsko-prijedorske partizanske ete su, nakon njenog for
miranja, 21. oktobra 1941. godine, od seoskih vodova s podruja Hadrovaca,
Mrkalja, Halilovaca, Dugih Njiva i dijela Slatine, uli Majkijapranski, Haanski, Slatinski, Lipniki i Mrkaljski odred. Majkijapranski i Haanski od
red predstavljali su glavnu snagu ete, dok su ostali odredi bili mali, sem
Mrkaljskog, koji je po broju ljudstva bio brojan, ali bez i jedne vojnike
puke, imali su samo lovake puke, te koplja, sjekire, rogulje i si.
Ova eta je, dakle, u oktobru i prvih dana novembra u svom sastavu
i dalje imala seoske odrede. Oni su ostali na poloajima prema BudimliJapri i Starom Majdanu, koje su i do formiranja ete drali.
U komandama odreda su tada bili:
Majki-japranski odred komandir
tiki komesar Miroslav Majki,

Stojan

Marjanovi

Dolinar,

poli

Haanski odred komandir Stevo Vjetica (istovremeno i zamjenik


komandira ete), politiki komesar Ratko Novakovi,
Slatinski odred komandir Mile Vojnovi, zamjenik komandira Pero
Vukojevi,
Lipniki odred komandir Duan Baji, politiki komesar Pajo uri,
Mrkaljski odred komandir Duan Mali, zamjenik komandira Gavro
Kolundija.
tab Ljubijsko-prijedorske partizanske ete: komandir Slobodan Mar
janovi, politiki komesar Duan Josipovi, zamjenik komandira Stevo Vje
tica i zamjenik politikog komesara Redo Terzi.
Iz vremena organizovanja Ljubijsko-prijedorske partizanske ete sau
vano je nekoliko dokumenata, meu kojima i ve navedeni broj 85 od 4. no
vembra, iji sadraj potvruje da su etu inili seoski partizanski odredi,
da je ona imala redni broj 2, a bataljon redni broj 4. No sadraj tog dopisa,
koji su potpisali komandir i komesar i uputili svim odredima ete, ukazuje
i na pojavu samovolje pojedinih boraca:
Primijeeno je od strane ove komande, da esto stiu i albe od na
roda iz ovih sela, da pojedini drugovi partizani svojevoljno s vatrenim oru
jem hodaju po selima te postavljaju neke zahtjeve, pa ak i zlostavljaju na
jadni i izmueni narod. To nikako nije u skladu s pravilima nae NOB i ne
dolikuje to pravom i istinskom narodnom borcu. Zbog toga se nareuje vo
ama svih partizanskih odreda ove ete da skrenu panju svojim partizanima

191

da to vie ne ine. Pravo patroliranja po selu i pretres imaju samo oni koji
nose pismenu dozvolu Komande odreda, Komande ete i Komande bataljona,
pa radi toga svaki onaj koji bude to inio bez nareenja bit e razoruan.
Skree se panja starjeinama odreda da se od svojih partizana ne udaljuju bez potrebe kako danju tako i nou jer trebaju da u svemu budu pri
mjer svojim partizanima. Takoe neka voe povedu rauna da se to vie
izbjegava hodanje i zalazak u privatne kue bez potrebe. Ovo nareenje saoptiti svojim partizanima.4
Pojava izrazi ti je samovolje pojedinih boraca nestae tek na
kon viemjesenog upornog vaspitnog, politikog i vojnog rada u jedinicama.
Taj rad e olakati organizovanje i uvrivanja NOO, samim tim to su pre
uzeli na sebe brigu o redovnom snabdijevanju partizanskih jedinica hranom
i drugim, te o radu u pozadini.

ETVRTA CETA 4. BATALJONA SLOBODE


Poslije smrti Petra kundria, komandu nad Jelainovakim partizan
skim odredom preuzeo je Petar Bijeli, dotad lan taba te jedinice. Tu du
nost su prije toga borci ponudili Mihajlu kundriu, potom Milaniu Miljeviu, Urou Kukolju i Radi i Cedi Brkiu, ali je svaki od njih odbio da primi
komandu nad Odredom. Bijeli je, pak, prihvatio dunost. Meutim, uslije
dila je intervencija taba partizanskih odreda KrupaSana i taba Krajinske
divizije, koji nisu eljeli da Petar Bijeli bude na elu najborbenijeg odreda.
Zato je on, nakon desetak dana, smijenjen, a za komandira Odreda postav
ljen je brat preminulog Petra, Mihajlo kundri, to su i borci radosno prih
vatili. Petar Bijeli je tada otiao iz ovog odreda u Eminovce, u Odred Smoljanaca, koji se tada nalazio u tom selu.41.
Nedelju dana nakon kundrievog izbora za komandira Jelainovakog
odreda, u Majki-Japri je odran sastanak na kojem je saopteno da se od
jedinica sa grmekog podruja, formiraju etiri ete i bataljon. Saoptena
je i odluka da se na sanskom srezu, osim Ljubijsko-prijedorske ete, formira
jo jedna eta, koja e biti etvrta po redu u sastavu 4. bataljona Slobode.
tab 4. bataljona je tada u tab 4. ete odredio: za komandira Dragiju Milainovia, do tada komandira Odreda Smoljanaca, za politikog komesara
Peru Morau, do tada politikog komesara Odreda Smoljanaca, za zamjeni
ka komandira Mihajla kundria, do tada komandira Jelainovakog parti
zanskog odreda. Zamjenik politikom komesaru ete nije odreen, pa je
funkciju partijskog rukovodioca obavljao politiki komesar.
U sastav 4. ete uli su: Jelainovaki i Lucipalanski odred, te Odred
Smoljanaca.
Kada je borcima Jelainovakog partizanskog odreda saoptena odluka
o formiranju 4. ete i sastav njene komande, tj. da su i komandir i politiki
komesar Drvarani, a borac iz ovog kraja tek zamjenik komandira, jedin
stveno su zahtijevali da Mihajlo kundri bude komandir, a ne zamjenik
komandira ete. Nezadovoljstvo i podozrivost prema strancima primjei
vali su se tokom cijelog oktobra. Pojedinci, uglavnom istaknutiji i cjenjeniji
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 392.
Kazivanje Rade Brkia, Zdravka Proia i Steve Kovaevia autoru, 31. jula 1975.
godine.

41

borci, to su otvoreno iznosili, i dalje se zalaui da u komandu ete dou


domai ljudi. U kratkom vremenu politiki komesar ete nije ni uspio da
ostvari jai politiki uticaj, jer je dunost primio oko 20. oktobra poli
tiki delegati vodova su stigli desetak dana kasnije, opet borci iz drugih
srezova, a nepoznati na sanskom, s kojim je trebalo da dovri formiranje
ete.
tab ete, bez Mihajla kundria, smjestio se u Eminovce, gdje je bio
i Odred Smoljanaca, iz kojeg su doli i komandir i politiki komesar 4. ete.
Za to vrijeme Mihajlo kundri se nalazio sa Jelainovakim odredom, na
Meeem Brdu, ne dolazei u Eminovce. Borci tog odreda su, istovremeno,
proglasili Mihajla kundria za komandira ete, odnosno smatrali su da je
on komandir, a ne Dragija Milainovi.
U komandama odreda u vrijeme formiranja 4. ete bili su:
Jelainovaki odred komandir Uro Kukolj, politiki komesar Jovo
Pavi.
Lucipalanski odred komandir Pero Jelaa, politiki komesar Vaso
Pratalo.
Odred Smoljanaca komandir uro Banjac.
Krajem oktobra, poslije napada na neprijateljske strae i paljenje Go
rica, Naprelja, Fajtovaca i Kiska, na prijedlog Pere Morae, na dunost ko
mandira Lucipalanskog odreda je, odlukom taba 4. bataljona Slobode,
postavljen urin Predojevi, dok je Petar Jelaa povuen u pozadinu i nije
postavljen ni na kakvu novu dunost.42
U Odred Smoljanaca, im se smjestio u Eminovce, poeli su stupati novi
borci rodom iz tog i susjednih sela, kao i neki koji su se do tad nalazili u
Jelainovakom ili Lucipalanskom odredu. Tako su ve krajem godine borci
iz tih sela bili brojniji od onih koji su doli iz Smoljane.

POLAGANJE PARTIZANSKE ZAKLETVE U DABRU


Krajem oktobra, u vrijeme dok je na ovom podruju jo djelovao tab
Krajinske divizije, svi seoski partizanski odredi, a negdje i ete u cjelini,
ponovo su polagali zakletvu. in polaganja zakletve ostao je u dubokom sje
anju mnogih boraca, a naroito se tog znaajnog dogaaja sjeaju borci 4.
partizanske ete, koja je zakletvu polagala krajem oktobra, u crkvi u selu
Dabru.
Na zbor 4. ete u Dabar su doli borci dva odreda, dok je Lucipalanski
morao ostati na poloajima prema neprijatelju. Doli su i borci Jelainovakog odreda, iako su bili nezadovoljni izborom taba ete. Kako je padala
kia, zbor se nije mogao odrati napolju, a kolska uionica je bila mala,
pa je odlueno da se polaganje zakletve obavi u crkvi. To je uinjeno zbog
toga to druge prostorije u selu nije bilo, u koju bi mogla stati itava eta.
Komandir ete Dragija Milainovi postrojio je borce u crkvi. Kada
su u crkvu uli Vojo Stupar, zamjenik komandanta Bataljona, Rada Vranjeevi, politiki radnik, i Stojan Maki, zamjenik politikog komesara bataljo
na, Milainovi je komandovao miro i predao raport Voji Stuparu. Ovaj

42

Kazivanje Pere Morae autoru, 8. maja 1975.

13 Srez S. Most u NOB

193

je potom stao pred stroj i borce pozdravio partizanskim pozdravom Smrt


faizmu!, na to su oni gromoglasno odgovorili Sloboda narodu!. To je,
kako je zabiljeio Vojo Stupar bio dobar znak, jer je takav pozdrav u to
vrijeme bio jo dosta nov .. ,4
Okupljenim borcima najprije je govorio Vojo Stupar. On je svoje izla
ganje poeo rijeima da partizani, to znai i ova eta, treba da budu po
litiki svjesna vojska, koja tano zna za to se bori, da budu vojniki orga
nizovani i disciplinovani da bi bili sposobni za partizanski nain ratovanja,
za borbu s brojno i tehniki znatno jaim neprijateljem. Kako u svojim sje
anjima na taj dogaaj iznosi, Stupar je tada sem ostalog rekao da samo dobro
organizovana, svjesna i disciplinovana vojska, iako se bori pod nepovoljnim
uslovima, kao to je sada sluaj kod nas, moe na kraju da ostvari ciljeve za
koje se bori... Govorili smo o tome kako je bilo mogue da Crvena armija
pobijedi (u oktobarskoj revoluciji, prim. B. B.) iako se borila protiv vie
struko jaeg neprijatelja... Govorili smo o politici bratstva i jedinstva naih
naroda, o potrebi i mogunosti da se na nau stranu, pravilnim naim sta
vom prema nacionalnom pitanju, privuku i borci iz redova Hrvata i Musli
mana itd., zatim o tome kakav mora da bude odnos nae vojske prema na
rodu iji smo sinovi i koji nas hrani, prema narodnoj imovini, kako u svako j
prilici da pruamo dokaz da smo prava narodna vojska, da se borimo za slo
bodu naroda i njegov bolji ivot .. .44
Okupljenim borcima ete govorili su i Rada Vranjeevi, Stojan Maki,
Pero Moraa i Dragija Milainovi. Oni su veliku panju poklonili pitanjima
ivota i unutranjeg reda u partizanskim jedinicama. Bilo je rijei o tome
kakvi treba da budu partizani, i to ne samo u borbi ve i po svom spoljnom
izgledu, da ne smiju biti zaputeni, neoiani, neobrijani i sa bilo kakvim oz
nakama, ve uredni, isti i zdravi vojnici s partizanskim znakom na kapi,
petokrakom zvijezdom i, eventualno, malom trobojkom ispod nje. Kokardu,
bilo onu sa krunom, bilo onu sa mrtvakom glavom, kao ambleme pod koji
ma su kralj i vlada izdali svoj narod i ostavili ga na milost i nemilost oku
patorima, kao osramoenu treba apsolutno odbaciti .. .45
Imajui u vidu italijansku i etniku propagandu o tome da ne bi tre
balo poinjati borbe s Italijanima, svi govornici su isticali da su i to oku
patori kao i Nijemci, da su i oni pomogli ustaama da dou na vlast i poine
masovne zloine. Zbog toga su partizani, kao prava narodna vojska, spremni
da se bore i protiv Italijana, i to sa istim arom s kojim se bore protiv us
taa, domobrana i Nijemaca.
Na kraju je reeno da se izjasne da li su za partizansku borbu ili ne,
te da e samo oni koji su spremni da vode partizansku borbu polagati parti
zansku zakletvu.
Po panji s kojom su sluali govornike i znacima odobravanja, moglo
se zakljuiti da e itava eta podrati izloene stavove i prii polaganju
zakletve. Neki borci koji su na kapama imali kokardu, a ne petokraku zvi
jezdu, poeli su sami, jedan za drugim, da ih bacaju na pod i trae petokrake
zvijezde, odmah ih stavljajui na svoje kape. Jo jednom je ponovoljeno da
Vojo Stupar: Borba protiv podmukle okupatorske propagande, edicija Podgrme
u NOB, knj. 2, str. 83.
44 Isto, str. 84.
<* Isto.
43

194

borci koji ne mogu prihvatiti partizanski nain ivota i sprovoditi politiku


platformu NOB-e izau iz stroja i idu svojim kuama, naglaavajui da
im niko nita zbog toga
nee uiniti. Meutim, iz stroja nije izaao ni
jedan
borca, ve su svi ekali
da poloe partizansku zakletvu.
Stojan Maki je, itao lagano, rije po rije zakletve, a borci su za n j i m
ponavljali:
Zaklinjem se da iz ruku neu pustiti oruje sve dok posljednji oku
pator ne napusti moju zemlju, sve dok posljednji ustaki gad ne bude
iskorijenjen. Zaklinjem se, da u se neprijatelju koji je pomou domaih
izdajnika i plaenika porobio i opljakao moju zemlju, klao i ubijao moj
narod, ene i djecu, otimao moje ito, moj trud i muku i izgonio me iz mog
edovskog ognjita, zaklinjem se, da u mu nanositi
udarac za udarac
krv za krv, smrt za smrt.
Zaklinjem se, da u se u nemilosrdnoj borbi protiv ustakih razboj
nika uvati i braniti protiv svakog samovoljnog ispada i osveivanja nad
mirnim stanovnitvom, enama i djecom ma kakve vjere i narodnosti bili.
Zaklinjem se da u uvijek i svagdje zastupati misao bratstva i zajed
nike borbe Srba, Hrvata i Muslimana za ienje moje zemlje od zajed
nikog neprijatelja, protiv faistikih okupatora i domaih izdajica i plae
nika bili oni iz srpskih, hrvatskih ili muslimanskih redova. Zaklinjem se
da u prije umrijeti nego odati sebe ili svoje drugove i nau svetu borbu,
da u prije umrijeti nego pljakom ili samovoljnim nasiljem okaljati za
stavu pod kojom se borim.
Ako prekrim ovu zakletvu, ako pokaem slabost, malodunost, ku
kaviluk, nedisciplinovanost ili zlonamjemost i izdam interese svoga naroda,
neka sramno padnem od ruke svojih drugova.48
Sjeajui se tog znaajnog dogaaja, borac Jelainovakog odreda Stcvo ulibrk je zapisao i ovo: Kada je itao zakletvu, Stojan Maki je lei
ma bio okrenut oltaru, a mi smo stajali ispred njega s orujem, onako kako
smo doli. Neki su imali i bombe o opasau, a neki i ljem na glavi. On je
lagano itao, a mi smo svaku rije gromko izgovarali. Sve je to bilo dosta
sveano. Osjeali smo da je toga dana data velika obaveza pred naim na
rodima koji se bore za slobodu.47
Polaganje partizanske zakletve, uz prethodno objanjavanje ciljeva i
karaktera NOB obavljeno je sveano i u ostalim jedinicama 4. bataljona Slo
bode, to je predstavljalo nov doprinos jaanju i uvrivanju partizanskih
jedinica.

40
47

Gerilac br. 2, od 7. avgusta 1941. godine.


Stevo ulibrk: Zakletva u dabarskoj crkvi, edicija Podgrme u NOB, knj. 2.
str. 229.

2. DRUGA REORGANIZACIJA PARTIZANSKIH JEDINICA


(poetak novembra 1941.)
FORMIRANJE 1. KRAJIKOG NOP ODREDA
U razdoblju oktobar decembar 1941. godine dolazi do daljeg organizovanja i uvrivanja oruanih jedinica i formiranja prvih partijsko-politikih rukovodstava za podruje Grmea. Takav razvoj NOB na ovom pod
ruju pospjeila je i primjena odluka vojno-politikog savjetovanja odranog
26. septembra 1941. godine u Stolicama, na osloboenoj teritoriji zapadne
Srbije, pod rukovodstvom Josipa Broza Tita, generalnog sekretara CK KPJ
i komandanta Glavnog taba NOP odreda Jugoslavije.
Na savjetovanju u Stolicama su, sem nekoliko lanova Politbiroa CK
KPJ, uestvovali i najvii vojni i partijski rukovodioci iz gotovo svih pokra
jina i komandanti nekih NOP odreda iz Srbije.
Nakon analize vojno-politike situacije u Jugoslaviji, a naroito uspje
nog razvoja ustanka, na savjetovanju je odlueno da treba prii stvaranju
veih slobodnih teritorija i na cijeloj teritoriji Jugoslavije prei na formi
ranje vrih i jedinstvenijih vojnih formacija NOP odreda, kakvi su ve
postojali na podruju Srbije. Prema toj odluci, eta treba da bude osnovna
vojna jedinica i da ima 80 do 120 boraca. U eti da budu dva tri voda,
tri etiri ete ine bataljon, a dva do etiri bataljona odred. Na elu od
reda i bataljona su tabovi sastava: komandant i politiki komesar i njihovi
zamjenici, komandu ete ine komandir, politiki komesar i njihovi zamje
nici, a u vodovima su vodnik i politiki delegat. Glavni tab NOP odreda
Jugoslavije, a tabovi u pokrajinama (Srbiji, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj,
Sloveniji, Crnoj Gori i Makedoniji) postaju glavni tabovi NOP odreda. Od
lueno je da se na slobodnoj teritoriji intenzivno nastavi stvaranje i jaanje
organa nove narodne vlasti i razvije politiki rad u narodu. Zakljueno je
da je neophodno vriti vojnu obuku boraca, jaati disciplinu, razvijati oba
vjetajnu slubu i na osloboenoj i na neosloboenoj teritoriji i, posebno,
razvijati partijsko-politiki rad.48
Na osnovu zakljuaka tog savjetovanja, kojem su prisustvovali i pred
stavnici vojnog i politikog rukovodstva NOP-a BiH, Pokrajinski komitet
KPJ i Glavni tab NOP odreda BiH su donijeli odluku da se na podruju
Bosanske krajine formiraju tri NOP odreda.
Prvi krajiki NOP odred za podruje Grmea (srezovi: Sanski Most,
Bosanski Novi, Bosanska Krupa i Biha) i ostala podruja Drvarske brigade
(Drvar, Bosanski Petrovac, Bosansko Grahovo, Glamo i dio livanjskog sreza,

48

Pero Moraa: Jugoslavija 1941, izdanje Instituta za savremenu istoriju, Beograd,


1971. godine, str. 497489.

196

Drugi krajiki NOP odred za podruje Kozare, odnosno teritoriju


izmeu rijeke Sane, Une, Save i Vrbasa i
Trei krajiki NOP odred za podruje Janja, Pljeve, Jajca, Mrkonji-Grada, Kljua, Manjae i centralne Bosne.49
Da bi se sprovela ova odluka, lan Pokrajinskog komiteta KPJ uro
Pucar, sredinom oktobra ponovo izlazi iz Banjaluke i dolazi na slobodnu te
ritoriju juno od Banje Luke. Odatle sa efketom Maglaj liem,5 politikim
delegatom 1. odreda 1. ete za Bosansku krajinu, preko Manjae stie u Ribnik.51 Potom produava na podruje Drvara, u Ataevac, gdje zatie tab
Drvarske brigade i veu grupu istaknutijih komunista na raznim rukovode
im dunostima u jedinicama Drvarske brigade i na slobodnoj teritoriji. Oni
su dan-dva ranije upravo odrali iri partijski sastanak na kojem su dosta
kritiki razmatrali novu situaciju nastalu prodorom Italijana u Drvar, na
Otrelj i u neka druga mjesta.5*
U kolibama u Ataevcu, iznad Drvara, drugovi iz taba Drvarske brigade
(Ljubo Babi, komandant, Velimir Stojni, politiki komesar, Kota Na, na
elnik taba) i grupa istaknutijih komunista podrobno su upoznali uru
Pucara sa razvojem ustanka na ovom podruju, sa situacijom nastalom pro
dorom italijanskih trupa na slobodnu teritoriju i ponovnom okupacijom i
tave tree okupacione zone. Tom prilikom uro Pucar je saoptio odluku o
rasformiranju Drvarske brigade i Krajinske divizije, te odluku o formiranju
tri krajika NOP odreda umjesto brigada i divizije. Saoptio je da tab
1. krajikog NOP odreda sainjavaju: Ljubo Babi, komandant, Velimir Stoj
ni, politiki komesar, Vojo Todorovi,53 zamjenik komandanta, i dr Moni
Levi,54 zamjenik politikog komesara. Istovremeno je rekao da taj tab treba
da se s drvarskog podruja prebaci na sektor Grmea, gdje e biti teite
borbi i gdje je ustanak u razvoju, pa prisustvom taba Odreda taj razvoj
treba podstai i usmjeravati. Poto odavde produava na sektor Grmea, Pu
car e, kako je rekao, javiti kada tab 1. krajikog NOP odreda treba da se
prebaci na grmeko podruje, da bi izvrio sve pripreme za prebacivanje i
pritapskih dijelova (bolnice, intendanture i dr.).55
Nakon dvatri dana boravka u Ataevcu, uro Pucar je sa efketom
Maglajliem i pratiocima, preko Bravska i Mijaice, stigao do Jelainovaca,
u logor Jelainovakog partizanskog odreda (tada ve u sastavu novoformi
rane 4. partizanske ete). Tu su se susreli stari poznanici sa radilita prije
rata: uro Pucar Stari, sada organizator i rukovodilac ustanka u Bosanskoj
krajini i Nikola Srdi, sada komandant logora Jelainovakog partizanskog
odreda.56 Da bi se iskoristio boravak ure Pucara u ovom kraju, u Jelainov-

49

50
51

12
53
54

55
56

Teritorija odreda rekonstruisana je uz pomo dokumenata iz kojih se vidi gdje


su djelovale njihove jedinice, a za 1. krajiki NOP odred jo i na osnovu kazi
vanja Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.
efket Maglajli, mainbravar, lan KPJ od 1932. godine.
uro Pucar i efket Maglajli stigli su u Ribnik 12. oktobra 1941. Kazivanje efketa Maglajlia autoru, 8. novembra 1978. godine.
Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.
Vojo Todorovi, student iz Sarajeva, lan KPJ od 1934. godine, panski borac.
Dr Moni Levi, lijenik, kao lan KP je vie godina bio na robiji u Sremskoj Mitrovici, odakle je puten pred rat pa je doao u Drvar, gdje je bio lijenik.
Zb. IV/1, str. 170.
Kazivanje Zdravka Proia autoru, 8. novembra 1978. godine.

197

cima je organizovan zbor boraca odreda i naroda Jelainovaca i susjednih


sela. Zbor je odran na Stoitima, vie kue Stania, na jednoj poljani. uro
Pucar Stari je, po sjeanju Rade Brkia, okupljenom narodu i borcima go
vorio o NOB i njenoj irini, o svenarodnom ustanku koji je zahvatio mnoge
krajeve porobljene Jugoslavije, o daljim zadacima u borbi protiv okupatora
i njihovih slugu. Te rijei su izazvale veliku radost stanovnitva i boraca i
iskreno su pozdravljene poklicima, da bi potom dugo bile prepriavane na
seoskim skupovima i meu borcima. Bio je to prvi politiki zbor odran u
slobodnom selu Jelainovcima od poetka ustanka.57
Nakon kraeg zadravanja u Jelainovcima uro Pucar Stari je doao
u Majki-Japru.58 Tu su ga, u tabu Krajinske divizije, upoznali sa vojno-politikom situacijom na podruju Grmea, a on je lanovima taba Divizije
saoptio odluku o rasformiranju brigada, Divizije i bataljona Slobode i for
miranju tri krajika NOP odreda. Budui da su svi lanovi taba Krajinske
divizije rasporeeni na dunosti u druge krajeve, kao i veina drugova iz za
titnice, uro Pucar ih je uputio na njihove dunosti u druge krajeve: Danka
Mitrova, komandanta divizije, na dunost komandanta 3. krajikog NOP od
reda, Branka Babia, politikog komesara Divizije na dunost sekretara Ok
runog komiteta KP, za Kozaru, Teufika Kadenia Cinkaru, komandira za
titnice taba Divizije, na dunost lana OK KPJ za Jajce, Rudija Kolaka, po
litikog komesara zatitnice, na dunost sekretara OK KPJ za Drvar, itd. Tada
je Pucar saoptio da e se rasformirati i tab 4. bataljona Slobode, i to
im na ovo podruje stigne novoformirani tab 1. krajikog NOP odreda.
uro Pucar Stari je tada odrao dui sastanak sa grupom istaknutijih
lanova KPJ grmekog podruja i saoptio im odluku o formiranju Okrunog
komiteta KPJ za Biha (za grmeko podruje) i sastav komiteta.59
Iz Majki-Japre uro Pucar je javio tabu 1. krajikog NOP odreda u
Ataevac da odmah krene na sektor Grmea.60
U Majki-Japri uro Pucar Stari se zadrao dva do tri dana, a potom,
zajedno s Dankom Mitrovim, Teuf ikom Kadeniem i jo nekim borcima, oti
ao u Ribnik pa u Mednu. Na tom putu ih je obezbjeivao Mile Davidovi
s grupom boraca.61 Iz Medne uro Pucar je krenuo na Romaniju, gdje su se
nalazili Pokrajinski komitet KPJ i Glavni tab NOP odreda za Bosnu i Her
cegovinu, koji su ga i pozvali na dogovor.

TAB 1. KRAJIKOG NOP ODREDA NA GRMECKOM SEKTORU


Odmah po prijemu Pucareve obavijesti da doe na grmeki sektor, tab
novoformiranog 1. krajikog NOP odreda je u punom sastavu iz Ataevca
Kazivanje Rade Brkia autoru, 31. jula 1975. godine.
Slobodan Marjanovi se sjea da jc uputio kurira iz komande Ljubijsko-prijedorske ete u tab Krajinske divizije. O tome postoji i dokument od 28. oktobra,
kojim je od Duana Malia, komandanta Partizanskog odreda Mrkalji, traeno
da uputi spremna i potena ovjeka da neto odnese do taba, a takoe da
nam od taba donese, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 176.
Slobodan Marjanovi: Rastjera tab divizije, a potkiva konje, anegdota u ediciji
Podgrme u NOB, knj. 2, str. 740.
59 Kazivanje ora Marana autoru, 24. novembra 1978. godine.
Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978.
61 Stojan Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podgrme u NOB, knj. 2,
str. 105.

67
58

198

krenuo u Jelainovce, gdje se smjestio u kue Mi jata kundria i Mikajla


Dobrijevia, da bi se tu zadrao nekoliko dana. lanovi taba su odmah stu
pili u kontakt s komandom Jelainovakog partizanskog odreda i tabom
Sanske partizanske ete. Tu su na razgovor pozvali i Petra Vojnovia, ko
mandanta taba 4. bataljona Slobode. Potom su preli u Luci-Palanku,
u kuu Danie Tadia, vodili razgovor s rukovodstvom Partizanskog odreda
Luci-Palanka i lanovima seoskog odbora. Potom su produili u Majki-Japru, gdje su stigli najkasnije 5. novembra 1941. godine.62 tab se krae vrijeme
zadrao u kui Jove Draia, a onda je preao u zgradu Osnovne kole u ukanoviima, Gornja Majki-Japra, gdje ostaje do proljea 1942. godine.
Odmah po dolasku na grmeki sektor, tab 1. krajikog NOP odreda
je zakazao konferenciju na koju su doli rukovodioci iz taba 4. bataljona
Slobode i komandi eta, te vie partijsko-politikih aktivista.63 Nakon upo
znavanja sa vojno-politikom situacijom i rukovodiocima na ovom sektoru,
komandant 1. krajikog NOP odreda Ljubo Babi saoptio je da, u vezi s for
miranjem upravo tog odreda, prestaju da postoje 4. bataljon Slobode i nje
gov tab (kao i ostali bataljoni i njihovi tabovi), a ete e se direktno ve
zati za tab Odreda. Saoptio im je novi kadrovski raspored dotadanjih ru-

Osnovna kola u ukanoviima, Majki-Japra, gdje se od novembra 1941. do


proljea 1942. godine nalazio Stab 1. KNOP odreda (sadanji snimak).
02
63

Kao napomena 60.


Duan Josipovi: Prva vojna rukovodstva Podgrmea, edicija Podgrme u NOB,
knj. 2, str. 51.
Na poleini dokumenta iz 1941. godine kojeg je Branko opi predao arhivu Re
gionalnog muzeja u Bihau. On je napisao da je 7. novembra 1941. rasformiran
tab bataljona.

kovodilaca iz taba Bataljona: komandant Petar Vojnovi preuzima dunost


operativnog oficira u tabu 1. krajikog NOP odreda, politiki komesar Bran
ko opi odlazi na dunost u Partizanski obavjetajni biro (informativni biro)
skraeno nazivan POB,64 zamjenik komandanta Vojo Stupar odlazi na du
nost komandira, zamjenik politkomesara Stojan Maki na dunost politikog
komesara 1. sanske ete. Tada je saopteno da e jedinice 1. krajikog NOP
odreda djelovati na prostoru koji su ranije pokrivale jedinice Drvarske bri1
gade,65 bez podruja Ribnika, koje pripada 3. krajikom NOP odredu, i bez
Likog bataljona, koji su uli u sastav Likog NOP odreda.
S obzirom na to da je formiran 1. krajiki NOP odred kao najvia vojna
jedinica na ovom podruju, u ijem sastavu e uskoro sem eta biti i bataljoni, ovdje je reeno da u etama vie ne mogu postojati seoski partizanski
odredi, ve se moraju reorganizovati ili u vodove u sastavu eta, ili, ako su
veliki, u ete. Istaknut je zadatak uvrivanja vodova i eta, sem ostalog i
ukidanjem smjena boraca, uz zadravanje u jedinicama dobrovoljaca, spo*
sobnih i NOB odanih boraca.
Ovom konferencijom zapoeta je druga reorganizacija partizanskih je
dinica na ovom podruju, to je bilo sprovoenje zakljuaka savjetovanja u
Stolicama. Tako se dogodilo da je tab 4. bataljona Slobode djelovao ne
punih dvadeset dana, a ve se prilo novoj organizaciji eta, na tim poslovi
ma e se raditi do kraja 1941. pa ak i u januaru 1942. godine.
Prilikom formiranja 1. krajikog NOP odreda, saopteno je da u njegov
sastav ulazi sedam partizanskih eta, koje su odranije formirane, ili e se
narednih dana formirati, i to: Drvarska, Petrovaka, Bihaka, Krupska, Nov
ska, Prijedorsko-ljubijska i Sanska partizanska eta.68
U to vrijeme u nekim srezovima, npr. bihakom i novskom, jo nisu bile
formirane ete, ali su postojali odredi (na teritoriji bihakog sreza pet od
reda) od kojih je tek trebalo da se formiraju ete, to je uraeno do kraja
decembra 1941. godine.
Kada je, jo sredinom septembra, u ove krajeve stigla direktiva o for
miranju partizanskih eta. tab Drvarske brigade je priao njenom sprovoenju. Meutim, velike borbe voene u to vrijeme protiv italijanskih, usta
kih i domobranskih jedinica omele su realizovanje te direktive.67 Sada, kad
se prilo organizovanju 1. krajikog NOP odreda, zakljueno je da se naj
prije na podruju svakog sreza formira po jedna eta. To je i objanjenje
zato je 1. krajiki NOP odred u poetku inilo sedam eta. Meutim, ubrzo
su na teritoriji nekih srezova formirane po dvije i vie eta, a sanski srez je
ve tada imao dvije ete Sansku i Prijedorsko-ljubijsku. Tako je odred
sredinom decembra imao osam, a krajem tog mjeseca deset eta. Samo na
podruju Grmea tada je bilo 6 partizanskih eta: Sanska, Prijedorsko-lju
bijska, Novska, 1. i 2. krupska i Bihaka.
Iako je na savjetovanju u Stolicama zakljueno da NOP odredi imaju
bataljone (a ovi u svom sastavu ete i vodove), na ovom podruju su rasfor

64

65
66
67

Partizanski obavjetajni biro (POB) vrio je propagandu umnoavajui radio-vijesti izdajui listove i drugi propagandni materijal. POB je bio smjeten u
koli u Velikoj Rujikoj. Rukovodilac POB je bio Nikica Pavli.
Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978.
Kao napomena 63.
Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.

200

mirani svi postojei bataljoni (4. bataljon Slobode na grmekom i 1. bata


ljon Slobode na petrovakom podruju), a novi nisu formirani. Ovom dru
gom reorganizacijom seoski odredi pretvoreni su u vodove, ili ako su bili
veliki u ete; nekoliko vodova inilo je etu, a ove sastav 1. krajikog
NOP odreda. Iz sauvanih dokumenata se ne vidi zato su rasformirani pos
tojei a nisu formirani novi bataljoni. Jedna od moguih pretpostavki je da
su zakljuci Savjetovanja u Stolicama dostavljeni sa Romanije u Bosansku
krajinu poetkom oktobra bili saeti u kraem pismu, u kojem je, vjerovat
no, reeno da etu ne ine odredi (na emu se do tada insistiralo) ve vodovi,
dok bataljoni nisu spominjani. Prvo potpuno uputstvo o organizovanju NOP
odreda, u skladu sa zakljucima usvojenim u Stolicama, izraeno je u Glav
nom tabu NOP odreda Bosne i Hercegovine.68. Meutim, to uputstvo je u
tab 1. krajikog NOP odreda stiglo tek sredinom decembra, jer ga je poli
tiki komesar 13. decembra dostavio svim tabovima eta od 18. Najvjerovatnije je da je to uputstvo u Podgrme donio uro Pucar Stari po pov
ratku s Romanije. On je 13. decembra, ili samo koji dan ranije, stigao u
Majki-Japru, da bi ve dva dana kasnije rukovodio vojnom konferencijom
svih vodova i eta 1. krajikog NOP odreda. Tek tada su u tabu 1. odreda
zapoele pripreme za formiranje bataljona, to je sprovedeno do kraja ja
nuara 1942. godine.

REORGANIZACIJA 4. PARTIZANSKE CETE


Sprovodei u ivot direktivu o organizovanju eta 1. krajikog NOP
odreda, i Sanska eta, dotad 4. eta 4. bataljona Slobode, a sada 7. eta
1. krajikog NOP odreda70 se reorganizovala. U meuvremenu, iz sastava
dotadanjeg Jelainovakog partizanskog odreda izdvojili su se borci s pod
ruja Bravska, formirali svoju posebnu jedinicu, kako su postupili i borci
s podruja Dabra i Kljevaca. Tako se umjesto dotadanja tri partizanska
odreda, koja su inili ovu etu Jelainovakog, Palanskog i Odreda Smo
ljanaca, formira pet vodova: Jelainovaki vod vodnik Uro Kukolj, po
litiki delegat ore Maran, Palanski vod vodnik urin Predojevi, po
litiki delegat uro trbac, Eminovaki vod vodnik uro Banjac, poli
tiki delegat Rade Erceg, Dabarskokljevaki vod vodnik Milo Perii, po
litiki delegat Stojan Bjelajac i Bravski vod vodnik Glia Raca, politiki
delegat Duan eko.71
Bravski vod je formiran u Bravsku 1. novembra, od jednog broja bo
raca iz Bravska koji su se neto ranije bih vratili iz Jelainovakog parti

68

68

70

71

Obavjetenje Glavnog taba NOP odreda BiH od 19. oktobra 1941. godine u zak
ljucima vojnog savjetovanja u Stolicama, Zb. NOR, IV/2 str. 103.
Popratni dopis taba 1. krajikog NOP odreda od 13. decembra 1941. godine, uz
dokumenat iz napomene 68.
Pero Moraa: U Podgrmeu od septembra 1941. do 1. maja 1942, edicija Podgr
me u NOB, knj. 3, str. 85.
Sastav ete i vodova, kao i njihovi poloaji, dati su na osnovu viet lanaka
objavljenih u ediciji Podgrme u NOB, iji su autori Uro Kukolj, urin Pre
dojevi, uro trbac i drugi, kao i naknadnog istraivanja i provjeravanja an
ketiranih.
V

201

zanskog odreda u svoje selo, kao i od onih boraca koji su od ustanka ug1lavnom bili na podruju Bravska. Vod je od naoruanja imao 25 puaka i
pukomitraljez.
Eminovaki vod je formiran od boraca Odreda Smoljanaca, koji se
krajem oktobra smjestio u Eminovce (Bosanski Milanovac) u zgradu Os
novne kole (otud mu i naziv Eminovaki), kao i od boraca iz Eminovaca, Bonjaka i Naprelja koji su do tada bili u Palanskom, te boraca ne
kih zaselaka Dabra iz Jelainovakog partizanskog odreda.
Vodovi Sanske partizanske ete drali su poloaje na kojima su i do
tada bili kao seoski odredi.
Sastav komande Sanske partizanske ete ostao je isti kao i kad je no
sila naziv 4. partizanska eta. Prema sjeanju Pere Morae, tada politikog
komesara ove ete, ona je tom reorganizacijom dobila redni broj 7, bila
je, dakle, 7. eta 1. krajikog NOP odreda.72
Tridesetog novembra 1941. godine u akciji na neprijateljsko uporite
u Starom Majdanu tee je ranjen Dragija Milainovi, komandir Sanske
ete. Tada je dunost komandira ete, po naredbi taba 1. krajikog NOP
odreda, preuzeo Mihajlo kundri, a za njegovog zamjenika postavljen je
Milani Miljevi.
tab 7. (Sanske) ete najprije je bio u kui Mare Jerkovi na Smrenjaku, a potom, do kraja novembra, u zgradi kole u Dabru i, na kraju, u
kui Obrada Crnomarkovia u istom selu.73

REORGANIZACIJA LJUBIJSKO-PRIJEDORSKE ETE


I Ljubijsko-prijedorska eta je izvrila svoju reorganizaciju, tako da
se umjesto dotadanjih Majkijapranskog, Haanskog, Slatinskog, Lipnikog
i Mrkaljskog odreda formiraju odgovarajui vodovi,74 i to:
Majkijapranski vod vodnik Stojan Marjanovi Dolinar, politiki de
legat Miroslav Majki; Haanski vod vodnik Stevo Vjetica, politiki de
legat Ratko Novakovi; Mrkaljski vod vodnik Duan Mali; Slatinski vod
vodnik Mile Vojnovi i Lipniki vod (u stvari, desetina) vodnik Duan
Baji.
Prvih dana novembra u sastav Ljubijsko-prijedorske ete, odlukom
taba 1. krajikog NOP odreda, uao je i Petrovaki vod vodnik Vlado
Baji, politiki delegat Mirko Lazarevi.75

72
73
74

75

Zb. IV/2, str. 83.


Kazivanje Zdravka Proia autoru, 8. novembra 1978. godine.
Sastav ete, kao i pojedinosti o vodovima i njihovim poloajima dati su na
osnovu vie lanaka objavljenih u ediciji Podgrme u NOB, iji su autori Slo
bodan Marjanovi, Duan Josipovi, Mile Davidovi i drugi, kao i naknadnim
istraivanjima i provjeravanjima anketiranih aktera dogaaja, te na osnovu
sauvanih dokumenata komande Ljubijsko-prijedorske ete i Mrkaljskog od
reda.
Vlado Baji: Sa vodom Petrovana u Podgrmeu, edicija Podgrme u NOB,
knj. 2, str. 235.

Mrkalj ski vod nije dugo ostao kao vod u sastavu ove ete,76 poto u
svom naoruanju nije imao ni jedne vojnike puke, pa zato nije imao
stalne borce ve su ga inili svi odrasli mukarci Hadrovaca, Halilovaca,
Mrkalja, Dugih Njiva i dijela Slatine, ukupno 292 ovjeka,77 koji su na
smjenu drali strau prema neprijateljskom garnizonu u Budimli-Japri.
Zato se sredinom decembra 1941. godine vie ne smatra vodom u sastavu
Ljubijsko-prijedorske ete ve kao narodna straa (nazivana i Straa,
a njena komanda Komanda strae Mrkalji).
Lipniki vod se takoe nije razvio u vod, ve je, po broju boraca,
ostao desetina koja je ula u sastav Majkijapranskog voda. Zbog toga je
Ljubijsko-prijedorska eta 1. krajikog NOP odreda krajem decembra 1941.
godine imala samo etiri voda: Majkijapranski, Haanski, Petrovaki i Slatinski. Oni su drali poloaje na kojima su i tada bili kao odredi:
Majkijapranski vod je bio u Podvidai, u Bilbijama, i drao poloaje
prema neprijateljskim uporitima u Starom Majdanu i na Rukovcu, Batkovcima i Staroj Rijeci.
Haanski vod je bio u zgradi kole u Hadrovcima i drao poloajne
prema neprijateljskim uporitima u Budamli-Japri i Ovanjskoj.
Petrovaki vod je bio u zgradi kole u Slatini i u kuama Jovana i
Ostoje Jeftia blie Podvidai, drei poloaje prema neprijateljskim upo
ritima u Budimli-Japri i cesti Budimli-Japra Stari Majdan i
Slatinski vod u Slatini, odakle je postavljao zasjede na cesti Budamli-Japra Stari Majdan.
Sastav taba Ljubijsko-prijedorske ete, koja je i u sastavu Odreda
zadrala naziv 2. eta, ostao je isti sve do prve polovine decembra 1941. go
dine. Tada, izmeu 8. i 13. decembra, dolazi do smjene u tabu ete78: Slo
bodan Marjanovi postaje politiki komesar, a dunost komandira preuzi
ma Mile Davidovi, dotad komandir Krupske ete. Duan Josipovi, dotad
politiki komesar ete, odlazi na dunost zamjenika politkog komesara
Krupske ete, dok zamjenik komandira ostaje Stojan Marjanovi Dolinar,
zamjenik politikog komesara Redo Terzi.

NASTANAK I DJELOVANJE SEOSKIH PARTIZANSKIH STRAA


Ve od prvog dana narodnooslobodilake borbe veliki broj ljudi u
selima zahvaenim ustankom bio je na poloajima prema neprijatelju, i

76

77

78

iab Prijedorsko-ljubijske ete je 13. decembra 1941. godine uputio pismo


Vodniku Mrkaljskog voda, to govori da su jo tada tu jedinicu tretirali kao
vod. Meutim, ve narednog dana, 14. decembra, isti tab pie Komandiru
strae Mrkalji, a i jedno i drugo je bilo upueno na Duana Malia, otajdanjeg komandira (vou) Mrkaljskog odreda (voda), Regionalni muzej u Bi
hau, arhiv, inv. br. 412. i 415.
Spisak l judstva vodova Partizanskog odreda Mrkalji sastavljen 1941. godine,
prema traenju vie komande, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 001.
Duan Josipovi je politiki komesar ove ete jo 7. decembra 1941. godine,
to se vidi iz dopisa koji on upuuje tog dana Duanu Maliu; arhiv Regional
nog muzeja u Bihau, inv. br. 405. Meutim, ve 13. decembra 1941. godine ko
mandir ete je Mile Davidovi, to znai da je smjena izvrena izmeu 8. i 13.
decembra 1941. godine, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 412.

203

nei tzv. front, odnosno liniju na kojoj su ustanici bili rasporeeni na ma


nju ili veu udaljenost. Najvei broj ih nije imao vatreno ve hladno oru
je, neko orue, ili, jednostavno, kolac ili toljagu. Ni mnogo kasnije, sve do
kraja rata, nije bilo dovoljno oruja, mada je stalno otimano od neprijate
lja. A svako je elio da ponese svoj dio odgovornosti u toj tekoj i nerav
noj borbi. Zato je dolo do organizovanja smjena boraca skoro u svakoj
ustanikoj jedinici, ali i do organizovanja pozadinskih radnih vodova, koji
su esto uestvovali ne samo u ruenju komunkacija ve i u evakuaciji pli
jena, pa i u samoj borbi. Kada su se naoruavali otimanjem puaka i mu
nicije od neprijatelja.
U pojedinim selima, naroito u graninom pojasu, prema okupiranoj
teritoriji, mnogi ljudi su eljeli da stupe u partizanske jedinice. Meutim,
kako nije bilo oruja, komande ustanikih jedinica organizovale su seoske
partizanske strae.
Ljudstvo iz pozadine koje je rasporeivano na poloaje, odnosno na
front, a kasnije na osmatraka i straarska mjesta, ove dunosti je vr
ilo nou, dok su se borci ustanikih jedinica odmarali. U najvie sluajeva
ljudstvo iz sastava straa danju je odlazilo svojim kuama i obavljalo polj
ske i druge poslove, dok su osmatranje neprijatelja, patroliranje i postav
ljanje zasjeda preuzimali borci ustanikih, a potom gerilskih, pa partizan
skih jedinica. Tako je bilo i na podruju Bosanskog Milanovca, Fajtovaca,
Skucanog Vakufa, Lipnika, Lukavice i Podvidae, kao i u svim selima pre
ma Budimli-Japri: Kozinu, Mrkaljima, Hadrovcima, Slatini, Dugim Njiva
ma, Johovici i Halilovcima.78
Ipak, u vrijeme formiranja seoskih gerilskih (od kraja septembra par
tizanskih) odreda ili vodova, mnoga sela su organ izovala vodove, ili vie
njih u odred. Zbog pomanjakanja odgovarajueg oruja i iskljuivog osmatranja i izvianja neprijatelja, a ne i napadanja na njega, neki od tih vodo
va i odreda nisu se razvili ni u desetinu, ni u vod stalne vojske, niti su se
ukljuili u partizanske ete koje su formirane oktobra 1941. godine na
ovom srezu, ve su se vremenom pretvorili u seosku partizansku strau.
Iz sauvanih spiskova ljudstva vidi se da je komandant Odreda Mrka
lji, Duan Mali, po spisku imao 291 borca, koje je vodio kao partizane.80
Ali, kako je on, kao i njegovi vodovi u Hadrovcima, Johovici i Dugim Nji
vama, imao znaajnu ulogu u osmatranju i izvianju neprijatelja, tab Lju
bi jsko-prijedorske ete je Mrkaljski odred tretirao kao vod u sastavu te
ete. Meutim, nita nije uinjeno da se ti vodovi sa brojnim ljudstvom,
ali bez vatrenog oruja, reorganizuju u pravi vod, izborom odabranih bo
raca u stalni sastav voda. To, vjerovatno, i zato to je njihova uloga u os
matranju i izvianju bila veoma znaajna. Sve do 13. decembra 1941. go
dine tab ete je ovu skupinu tretirao kao Mrkaljski vod u sastavu ete,
to se vidi i iz dopisa koji novi komandir Prijedorsko-ljubijske ete, Mile
Davidovi, tog dana upuuje Vodniku Mrkaljskog voda.81 Meutim, ve

78

80
81

Kazivanja autoru: Duana Malia, 25. novembra 1978. i Danila Radakovia, 27.
jula 1975. godine; dopis autoru od Mjesnog udruenja SUBNOR-a Kljevci od
20. juna 1975. godine.
Kazivanje Slobodana Marjanovia autoru 28. oktobra 1978. godine.
Pismo komandira Prijedorsko-ljubijske ete od 13. decembra 1941. godine vod
niku Mrkaljskog voda, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 412.

204

narednog dana, vjerovatno nakon analize sastava ovih seoskih vodova i nji
hovih zadataka, a po preuzimanju dunosti, komandir Davidovi upuuje
dopis Komandiru strae Mrkalji,82 to znai da tu jedinicu vie ne smat
raju vodom u sastavu ete ve seoskom straom. Ti sastavi su nazivani i
narodnom straom, kako stoji u dopisu koji Duan Mali, komandant
Komande narodnih straa od 28. januara 1942. godine alje tabu 1. kra
jikog NOP odreda, traei upute za svoj rad.83 Ali, tab odreda Grmekog,
ve sjutradan dostavlja svoj odgovor adresiran Komandiru narodne stra
e Mrkalji, sa objanjenjem da se za uputstva obrati svom narodnooslobodilakom odboru, jer je on nadlean za narodne strae.84
Partizanski odred Mrkalji, kasnije Narodna straa Mrkalji, imao je
est straarskih mjesta prema neprijateljskom uporitu u Budimli-Japri:
u Hadrovakom bukviku, na Kosici u Boiima, na Kosici u Dugim Njivama,
vie atinovca u Johovici, na jednom visu u Celi i na Brkia glavici.85
Na tim straarskim mjestima, od njihovog uvoenja, a tokom septem
bra i oktobra, danju su se smjenjivala po dva straara pripadnika seos
kih vodova, a nou po etiri. Kad je bilo lijepo vrijeme, jedna smjena je
trajala od zore do podne, druga od podne do ponoi, a trea od ponoi do
zore. Tako se po lijepom vremenu tokom jednog dana na ovim straarskim
mjestima od zore do ponoi smjenjivalo 24, a od ponoi do zore isto toli
ko straara, odnosno ukupno 48. Osim toga, komandir strae je odreivao
i dvije do tri patrole, sa po dva borca, koji su obilazili i kontrolisali straare na straarskim mjestima. A kada je vrijeme bilo runo (kia, snijeg
i si.) straari su smjenjivani svaka dva sata, nakon ega su odlazili svojim
kuama. To znai da su za runog vremena na strai tokom dana bila 72
straara, a nou (od ponoi do zore) isto toliko, ukupno 144 straara za
24 sata.86 To govori da je ljudstvo ovih seoskih vodova bilo veoma optere
eno slubom osmatranja i straarenja, zapravo da je te ratne jeseni i zi
me svaki pripadnik vodova ovih straa bio duan da svaki drugi dan ide
na strau. Sauvano je vie patrolnih naloga i izvjetaja iz tog doba, koji
potvruju da je sluba osmatranja i izvianja neprijatelja prema BudimliJapri bla vrlo dobro organizovana, obuhvatajui najvei broj odraslih mu
karaca iz sela.87
Najstariji sauvani patrolni list potie jo od 19. septembra 1941. go
dine, putem kojeg vodnik tadanjeg Gerilskog voda Mrkalji Duan Mali
nareuje desetaru Gojku Davidoviu da s pratiocem Petrom Maliem u rejonu Mrkanja pregleda sva straarska mjesta na istom rejonu. Svaku ne
ispravnost imade uzeti u postupak.88 Patrolnim listom od 27. septembra
Pismo komandira Ljubijsko-prijedorske ete od 14. decembra 1941. godine ko
mandiru Strae Mrkalji, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 415.
83
Pismo komandanta Komande narodnih straa Mrkalji, od 28. januara 1942. god.
tabu 1. krajikog NOP odreda, isto, inv. br. 435.
84
Odgovor tabu Grmekog NOP odreda od 29. januara 1942. god. komandiru
Strae Mrkalji, isto, inv. br. 435.
85 Kazivanje Duana Malica autoru, 25. novembra 1978. god.
88 Isto.
87
Sauvana su mnoga dokumenta, patrolni nalozi, izdavani od komande odreda
Mrkalji, arhiv Regionalnog muzeja u Bihu, fond NOB.
88 Arhiv Regionlnog muzeja u Bihau, inv. br. 217.

82

vodnik Mali nareuje desetaru Lazi Mijatoviu da s gerilcem Jovom Pri


om izvri pregled straarskih mjesta na podruju Japra Mrkalji.88 Pre
ma patrolnom listu od 22. oktobra desetar Gojko Davidovi i njegov prati
lac Petar Mali imaju zadatak da pregledaju straarska mjesta na podru
ju Japar, Mrkalji i Hadrovci.80 Patrolnim listom od 24. novembra nareuje
se voi patrole Jovanu Budimiru i pratiocu Stevanu Mudriniu, obojici iz
Dugih Njiva, da izvre obilazak straarskih mjesta u podruju Dugih Njiva,
na sektoru Ljubijsko-prijedorske ete. U tom patrolnom listu je zabiljee
no da su se ova dvojica javila Stevanu Milunoviu u 10 sati i 10 minuta,
a Jovi Marjanoviu u 23 sata, te da se patrola sa zadatka vratila 25. novem
bru u 8 sati.81
Niz drugih sauvanih patrolnih listova takoe pokazuje da su organizovanju straa i njihovoj kontroli komandiri vodova (kasnije odreda), a
potom komande narodnih straa, poklanjali veliku panju. Bilo je pojedi
naca koji su izbjegavali da idu na strau, a naroito da dre strau na pri
lazima susjednim selima, pa je komanda straa povremeno poduzimala
otrije korake, kanjavajui prekrioce prekorednim straarenjem, ili upu
ujui ih komandi ete. Ponekad su se straari, nezadovoljni zbog straarenja kod drugih sela, alili komandi Ljubijsko-prijedorske ete, a pomo
te komande kadikad je traio i komandir narodnih straa da bi zaotrio
disciplinu kod straara i njihovu urednost u vrenju dunosti.
Zabiljeen je primjer da se desetina Marka Stania iz Donje Slatine
protivila da ide na strau izmeu Hadrovaca i Budimli-Japre, ve je tra
ila da dri straarska mjesta ispred svog sela, odnosno izmeu Slatine i
Budimli-Japre.82
Budui da je dunost straarenja
ve, esto, i svaki dan, nastojalo se
straare. Tako su straari iz Mrkalja
i Nikola Karan, koji je tada imao 75
ga je oslobodio ove dunosti.83

ljude hvatala ne samo svaki drugi


da svi sposobni mukarci obavezno
zahtijevali da na strau redovno ide
godina. Komandir strae Duan Mali

Kako nije bilo odgovarajueg obrasca patrolnih listova, oni su pisani


na papiriima istrgnutim iz starih teka, a neki i na listovima iz notnih sve
zaka (gajdanki), kao na primjer patrolni nalog od 23. decembra 1941. godi
ne za obilazak sektora 2. ete u podruju Dugih Njiva.84
Sredinom decembra 1941. godine Komanda narodnih straa kao na
oruanje za svoju strau u Mrkaljima je dobila jo jednu lovaku puku.
Ona je, kako pie u dopisu komandira Ljubijskoprijedorske ete od 14. de
cembra 1941. godine, oduzeta od Stojana Antonia, biveg komandira stra
e, predata strai u Hadrovcima.85
U osmatranje neprijatelja u Budimli-Japri sredinom decembra su se
ukljuili i stanovnici Crnog Vrha. U tom selu je Duan Majstorovi orga-

88
80
81
82

83
84
85

Isto, inv. br. 206.


Isto, inv. br. 179.
Isto, inv. br 399.
Pismo vodnika Mile Kukica od 11. decembra 1941. god Duanu Maliu, koman
dantu straa, u arhivu autora. Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 411.
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 406.
Isto, inv. br. 392.
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 415.

206

nizovao straarska mjesta na kojima su i danju i nou bili straari i osmatrai. On ve 13. decembra obavjetava komandanta Duana Malia da
je neprijateljska posada iz Budmli-Japre prebacila grupu vojnika s tekim
mitraljezom vie kue Mikajla Pavia u Vukanovce, o emu treba obavije
stiti partizane da ne bi nastradali,98 jer je doskora blizu tog mjesta bio osmatra narodne strae.
Ve naredni dan Duan Majstorovi alje drugi izvjetaj u kojem kae
da je u selu odrao sjednicu, organizovao strau, uspostavio potrebna stra
arska mjesta i, prema uputstvima koja je dobio od komandira narodnih
strai Duana Malia, objasnio straarima njihove zadatke, te da e o sve
mu to primijete dostavljati izvjetaj.97
Kada je organizovana blokada neprijateljskog garnizona u BudimliJapri, komandir Ljubijsko-prijedorske ete Mile Davidovi pie komandiru
narodnih straa Duanu Maliu: u vezi blokadom Budimli-Japre da je pot
rebno svuda pojaati strae i broj osmatraa. Kod raskra i na Samaritu
osmatrae daju Hadrovci i Slatina, pa bi bilo potrebno da Duge Njive da
ju osmatrae na Vukanovcu, na podesno izabranom mjestu. Osmatrai da
se maskiraju, iskopaju zaklon i na smjenu da osmatraju kretanje neprijate
lja, da spreavaju verc iz Majki-Japre i o svemu izvjetavaju.98
Meutim, po kazivanju Duana Malia, strae i osmatrai su postav
ljani, ali nisu kopali zaklone jer nisu imali vatrenog oruja kojim bi mogli
doekati neprijatelja.99
Da bi i narodna straa to uspjenije obavila svoje zadatke u blokadi
neprijateljskog uporita u Budimli-Japri, u pojedinim selima odravane
su, u decembru i januaru, skuptine, sjednice svih odraslih mukaraca,
kojima su prisustvovale ene i omladina. Na tim skupovima se raspravlja
lo o organizaciji straa i osmatranja prema Budimli-Japri, postignut je do
govor koliko e koje selo imati straarskih i osmatrakih mjesta, ko e sve
biti straar ili osmatra, a sastavljen je i spisak straara. Tako je u selu
Mrkalji skuptina odrana 18. januara 1942. godine. Na njoj je rijeeno
da se oni koji ne budu dolazili na strau kanjavaju, prvi put 20 do 50 kg
kukuruza. Sastavljen je i Spisak strae Japar-Boii od 30 ljudi ovog
sela, a za komandira strae je izabran Gojko M. Davidovi.100
Meutim, dogaalo se da poneki straar ne doe na svoju dunost ka
da je odreen, Komandir Narodne strae je stoga, kako pie u dopisu, po
slao pismo Stabu I. kr. odreda, negdje u Grmeu, sa molbom da propie
kako da se kazne oni koji ne dou na svoju smjenu, jer onda drugi moraju
biti u po dvije, pa i tri smjene uzastopce. On odmah i predlae da se takvi
koji se ne odazivaju na strau kanjavaju time da za vojsku daju ito, pasulj, mast, slaninu i si.101 Ali, Stab Grmekog Narodno-Osloboilakog par
tizanskog odreda ve naredni dan, 29. januara 1942. godine, vraa dopis i
komandira narodne strae upuuje da to rijei u narodnooslobodilakom
Isto, inv. br. 410.
Isto, inv. br. 408.
98 Isto, inv. br. 423.
99 Kazivanje Duana Malia autoru, 25. novembra 1978. godine.
100 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 430.
101
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 435.
90
97

207

odboru jer je za to on nadlean .. .1#s Tada se komandir strae obraa Ko


mandiru II Ljubijsko-prijedorske ete, izvjetavajui ga da svaku no fali
po 78 straara, pa predlae da se utvrde kazne, jer e i drugi izostajati.10*
Komandir ete Mile Davidovi na istom dopisu, s druge strane, odgovara i
upuuje komandu Narodne strae Mrkalji da ode u Slatinu i sa deseta
rom partizana Miljuem urom regulie to, jer ga ovlauje u tom ... po
slu. On kritikuje vodnika straa to ne mogu regulisati odazivanje na stra
u, kao i odbornike koji tite svoje selo i ne upuuju straare iz svojih
sela na odreena straarska mjesta.104
Kada je dolo do taktiziranja vlasti NDH prema pobunjenom narodu,
prvom polovinom avgusta 1941. u Lukavice i Podvidau su se vratili skoro
svi odrasli mukarci i nastavili poljske i druge radove. Povremeno su u se
la dolazili ustae ili domobrani, pa su preko knezova, koje su postavili, tra
ili da Srbi organizuju strau prema Lipniku i slobodnoj partizanskoj teri
toriji. Knezovi su to i sproveli. Ali, tada je uslijedio prijedlog iz ustanikih
odreda Lipnika, Slatine i drugih da se strae okrenu prema ustaama i da
0 njihovom kretanju obavjetavaju narod u ta dva sela da se skloni, te
ustanike u susjednim osloboenim selima. Ove strae su redovno obavje
tavale narod o nailasku ustaa i domobrana iz Stare Rijeke i Starog Maj
dana, odakle su i upadali u ova sela, pa su odrasli mukarci odmah bjeali
prema Grkovia glavici i drugim umama i gajevima. Nakon osloboenja
Modre, 22. oktobra, osloboena je i Lukavica i skoro sva Podvidaa, izuzev
nekih perifernih kua u istonom dijelu sela. Poto se selo Lukavice nalo
tada dosta udaljeno od neprijatelja, nije formirao novu strau, ali su neki
seljaci stupili u partizanske jedinice. Kako je Podvidaa bila na granici slo
bodne teritorije, dotadanja Straa je reorganizovana i formiran teritori
jalni vod od 50 seljaka organizovanih u etiri desetine. Imali su samo jednu
puku manliherku i nekoliko lovakih puaka, a svi ostali su bili naoruani vilama, sjekirama i si. Ova straa je imala tri vodnika koji su na smje
nu rukovodili vodom: Rade Novakovi, Stojan Raili i Petar Vejinovi. Ka
da nisu rukovodili cijelom Straom, oni su bili na dunosti desetara, kao
1 Lazo Vukov i Milan Raili. Zadatke Strai davala je komanda 1. Majkijaparskog voda, voda Prijedorskoljubijske ete, koji je bio na poloajima
u ovom selu, a u decembru i komanda Haanskog voda. Podvidaani su ima
li straarska mjesta na ukama, po dva straara, od Gaidika preko Okanove bukve i Mikanovog brda. Odjednom na strai je bilo po petnaest stra
ara. Dok je po jedan bio na svom straarskom mjestu na osmatranju, os
tali straari su bili u oblinjoj kui, jer je vrijeme bilo kiovito, a uskoro
je pao snijeg, pa je jako zahladilo. Narodna straa je davala samo nonu
strau, dok su po danu na poloajima bili borci partizanskih vodova, Majkijapranskog, a kasnije i Haanskog voda. Pripadnici Strae u Podvidai
su uestvovali i u ruenju tt linija, prekopavanju cesta i u drugim akcijama.
I ova straa je vrila slubu osmatranja i izvianja sve dok nije neprija
teljski garnizon u Budimli-Japri likvidiran i to mjesto osloboeno. Tada
10103
104

Isto,
Isto, inv. br. 434.
Isto.

208

su skoro svi ovi straari stupili u Ljubijsko-prijedorsku partizansku etu.1


Tek formrani NO odbor sela Kljevaca (dijelom osloboenog potkraj
1941. godine) organizovao je seosku Strau. U nju su uvrteni odrasli mu
karci koji su redovno obavljali svoje poslove u domainstvu, a na smjenu,
danju i nou, drali strau, osmatrali kretanje neprijatelja i izvjetavali par
tizansku jedinicu, koja je, po potrebi, zauzimala poloaj i branila sela, dok
je stanovnitvo naputalo svoje kue, ili bajte, i sa najnunijim stvarima i
stokom bjealo dublje u slobodnu teritoriju, ili iza lea partizanske jedi
nice.106
I u jo nekim selima na granici slobodne teritorije, povremeno je bila
organizovana seoska straa koja je izviala neprijatelja i obavljala mnoge
druge poslove.
Uporedo sa organizovanjem novih organa vlasti, odbora, u svim oslo
boenim selima bila je organizovana i seoska straa od dva do pet straara,
kao organ odbora. Ona je imala zadau da obezbjeuje sjedite odbora,
obavlja kurirske poslove, prikuplja hranu borcima, prenose ranjenike, ali
i da kontrolie kretanje svih lica slobodnom teritorijom.
Mnogi pripadnici ovih seoskih straa iskoristili su prvu priliku i stu
pili u partizansku jedinicu. Zato su ove strae, kasnije, tokom rata, popu
njavane ili invalidima i nesposobnim za borbu ili omladincima tek stasalim
da ponesu oruje, kojima je to bio put da i oni stupe u partizansku jedini
cu i da postanu borci.

105

106

Pismo Nikole Vejnovia i Danila Radakovia autoru, 16. jula 1975. godine,
kazivanje Danila Radakovia autoru, 27. jula 1975. god. i pismo Rade Njegova
na autoru, 13. maja 1975. god.
Kazivanje grupe boraca sela Kljevci autoru, 20. juna 1975. god.

14 Srez S. Most u NOB

'

209

3. EKONOMSKO POLITIKO STANJE NA SLOBODNOJ


TERITORIJI I NEKE POJAVE U PARTIZANSKIM
JEDINICAMA
(septembar-decembar 1941.)
Opti ustanak je zahvatio veinu podgrmekih sela sanskog sreza, i
to gotovo sve stanovnitvo ovog podruja. Tako su se u ustanikim jedini
cama nali ljudi razliitog ekonomskog stanja i socijalnog porijekla, raznih
shvatanja i politikih ubjeenja, a najvie i bez politikog opredjeljenja,
raznog nivoa obrazovanja, a najvie bez osnovne kole, te mnogi i bez mi
nimuma vojnog znanja. U veini su bili zemljoradnici, zatim jedan broj se
zonskih i neto stalnih radnika, a tek mali broj slubenika, studenata, aka,
zanatlija i vlasnika ugostiteljskih ili trgovinskih radnji. Sva ta arolikost i
te kako je imala odraz na stanje u ustanikim, odnosno gerilskim i, uskoro,
partizanskim jedinicama i na slobodnoj teritoriji tih prvih mjeseci ustanka.
U poetku glavnu rije imaju ne samo najhrabriji i najodvaniji usta
nici, ljudi najspremniji za borbu i na rtve ve ponegdje i oni koji su do
rata, pa i tada, imali znaajan politiki, ekonomski i drutveni poloaj i ug
led. U vezi s tim potrebno je dati jo jedan, istina ne ba u svemu siguran,
ali, ipak, priblian i ilustrativan podatak o ekonomskom stanju porodica u
pojedinim od ovih sela zahvaenih ustankom.
Istraivanjem stanja na sanskom srezu do rata, za sva sela i grad San
ski Most dobijen je i podatak o broju bogatih, srednjih i siromanih do
mainstava.107 U svakom naselju domainstva su razvrstana u jednu od
navedene tri kategorije, na osnovu toga koliko je koje od njih imalo zem
lje i stoke, a u gradu i drgim veim naseljima kakvu je posjedovalo kuu,
trgovinu, zanatsku ili neku drugu radnju i si., to je uticalo na formiranje
dugogodinje ocjene mjetana o tome da li je ono bogatog, odnosno sred
njeg ili siromanog imovnog stanja. Istina, pojam bogat i srednji je
relativan i uslovan i u ovom kontekstu naveden vrijedi samo za ovaj kraj.
Jer bogat domain u Podgrmeu (prema shvatanju njegove okoline) iz
meu dva rata u poreenju s bogatim seljakom, na primjer, u Mavi ili
Posavini, Slavoniji ili Vojvodini odmah bi bio prebaen u kategoriju
srednjih, pa i siromanih. Ali, ni bogat u jednom sanskom selu uporeen s
bogatim iz susjednog ili nekog drugog sanskog sela, ne bi izdrao utakmicu,
jer su i kriteriji i shvatanja bogatstva u svakom selu bili drugaiji (na prim
jer, u brdskim selima presudan je broj grla stoke, a u ravniarskim broj
duluma zemlje i si.). Pa i pored svega toga, vrijedi navesti i te podatke za
tri skupine sela koja su jula-avgusta 1941. godine bila zahvaena ustankom
protiv okupatora i njihovih slugu.
107
Cjelokupan spisak je objavljen u citiranom radu Branka Bokana:
Most, I dio, str. 206207.

210

Sanski

Sela su grupisana u tri grupe, oko etiri ustanika centra sanskog sre
za: Luci-Palanka, Jelainovaca, Majki-Japre i Budimli-Japre jer su i osta
la navedena sela gravitirala jednom od ova tri sela u kojima su bili i ko
mande prvih ustanikih odreda ovog sreza.

P r e g l e d
ekonomskog stanja domainstava sela zahvaenih ustankom 1941. godine
Selo

P
bogate

Luci-Palanka
Fajtovci, Gorice i Neprelje
Bosanski Milanovac
Bonjaci
Miljevci
Pratali
Skucani Vakuf
Predojevia Glavica Potkraj

3
10
2
1
4
4
3
6

SVEGA

33
3,76

U o/o

srednje
70
40
10
12
20
5
50
23
230
26,19

5
2
3
1
4
6

25
7
15
6
60
3

SVEGA
u /

21
2,36

116
13,02

Majki-Japra

Jelainovci
Djedovaa
Dabar Umci
Grdanovci
Oti
Tuk Bobija

Haiilovci
Joho vica
Duge Njive
Slatina
Hadrovci
Mrkalji
Gornji Lipnik
Donji Lipnik
Kozin
Podvidaa
Lukavice

60
30

siromane

svega

7
160
133
51
83
39
82
60

80
210
145
64
107
48
135
89

615
70,05

878
100%

140
21
467
81
4
41

170
30
485
88
68
50

754
84,62

891
100%

200
42

266
72

7
3

6
6
8
4
13
27
1
30
6

13
76
30
59
73
19
59
83
120

21
83
40
663
90
54
60
120
129

Svega
u /

33
3,31

191
19,14

774
77,55

998
100%

UKUPNO
u /

87
3,14

537
19,41

2
1
2

4
8
___

2.143
77,45

2 767
lOC%

211

Pregled, dakle pokazuje da su na podruju zahvaenom ustankom bile


ak dvije treine siromanog stanovnitva. Kako je pred sam rat u Sanskom
Mostu i u 74 sela istoimenog sreza ivjelo 8.864 domainstava, zanimljivo je
uporediti ekonomsko stanje domainstava sela zahvaenih ustankom i osta
log dijela sreza:
P o r o d i c a
srednjih %

siromanih%

broj u %

broj u %

broj u%

itav srez

390 435

1982 22,11

sela zahvaena
ustankom
ili /o sreza
ostali dio sreza

2230
303

Podruje

ili */* sreza

bogatih%

87

77,70

537
27,10
1445
72,90

6592 73,54
2143
32,51
4449
67,49

Svega

8964
2767
30,87
6197
69,13

Iako je u naseljima zahvaenim ustankom ivjelo oko 30 posto stanov


nitva, na ovom podruju je, u odnosu na ostali dio sreza, bogatih bilo 22,30%,
srednjih 27,10%, a siromanih 32,51% od broja porodica iste ekonomske ka
tegorije na teritoriji sreza.
Iz ovih tabela i po reden ja podataka navedenim u njima nije teko izvui
zakljuak da su veinu stanovnitva koje je ponijelo teret ustanka inila si
romana stanovnitva. Ovo treba imati u vidu naroito prilikom praenja da
ljeg razvoja i voenja ustanka, i to ne samo kada je rije o materijalnom
pomaganju jedinica ustanika nego i masovnom mobilisanju ljudstva za NOB
i snabdijevanje jedinica NOV sa teritorije ovog sreza i susjednih krajeva.
S druge strane, nuno je istai da su se i bogatiji zemljoradnici podgrmekih sela masovno ukljuivali u NOB i materijalno pomagali borbu. Isto
vremeno, i oni su slali sinove u partizanske jedinice, prihvatili se odgovor
nih dunosti u selu, optini pa i ire, kako u narodnooslobodilakim odbo
rima tako i u masovnim antifaistikim organizacijama, formiranim tokom
NOB-a. To je jedna od znaajnih karakteristika narodnooslobodilake borbe
u Podgrmeu i potvrda pravilnog shvatanja i uspjenog sprovoenja iroke
platforme NOB-e, koju je inicirala i realizirala KPJ.
U isto vrijeme, na slobodnoj teritoriji je bilo i sluajeva drukijeg po
naanja nego to je to proklamovala KPJ, a to je zahtijevalo primjenu poli
tikih, a ponekad i sudskih mjera prema pojedincima ili grupicama. Na sre
u takvih sluajeva je, s obzirom na sloenost situacije na srezu, bilo veoma
malo. Tu je mogla biti rije o pojavama samovolje, nediscipline, sitnosopstvenikih pokuaja iskoritavanja tekih ratnih uslova za lino bogaenje,
ili bar odravanje imanja na dotadanjem ekonomskom nivou, i si. Blago
vremeno uoavanje tih pojava, realna procjena njihove tetnosti i, naroito,
savladavanje jo u zaetku znaajno je doprinosilo stalnom jaanju us
tanka na ovom podruju u cjelini.

212

U Luci-Palanci i nekim selima bilo je pojedinaca koji su imali politi


kog iskustva jo iz bive Jugoslavije, naroito iz domena stranakih borbi,
a u isto vrijeme su imali ekonomski i drutveni ugled u selu pa i ire. Neki
od njih su jo od poetka postali protivnici pravilnog usmjeravanja ustanka
u skladu sa platformom KPJ. Meutim, kako nisu smjeli otvoreno da istu
paju kao protivnici, oni su podmuklo i razorno djelovali i u narod unosili
klicu razdora, stvarajui uslove da na dostignutim pozicijama ostanu i u usstanku, ili da ih osvoje i stave se na elo ustanka.
Sticajem nekih ekonomskih, socijalnih i politikih prilika, na elu usstanka u Luci-Palanci i okolini na poetku se naao dotadanji naelnik op
tine Pero Batoz, trgovac i kroja. On je do rata bio pristaa Zemljoradnike
stranke i bio poznat kao ovjek naprednih shvatanja, ime nije odgovarao
ariji, pa je brzo smijenjen. Tu funkciju preuzima ekonomski najjai ov
jek, Pero Jelaa, oko koga se okupljaju njegovi najblii savjetnici, pristalice
JRZ i pojedini bivi aktivni podoficiri i andarmi, od kojih su neki bili na
cionalistiki i ovinistiki orijentisani.
U Luci-Palanci Pero Jelaa je imao parni mlin i pilanu, koji su nasta
vili rad i poslije ustanka, jer je daska i druga graa bila potrebna za opravke spaljenih kua, a valjalo je i mljeti ito. Kako su mnoga sela ostala
bez svojih mlinova, ili mjetani vie nisu mogli ii do njih, jer su ih kontrolisale ustae, u Jelain mlin ito su, radi meljave, dovozili seljaci ak i sa te
ritorije krupskog sreza. Za meljavu Jelaini radnici naplaivali su uobiajen
uur. Kako je bio zastoj u trgovini, a nije se znalo ni kad e se stvoriti uslovi
za prodaju brana, u Jelainom magazinu gomilalo se brano dobijeno na
ime uura. S vremenom ono se poelo i buati. U isto vrijeme, ustanici u Dr
varu i okolni su oskudijevali u hrani, pa su pisali Komandi gerilskih odreda
Krupa Sana da im se poalje ita i brana, a oni e, u zamjenu, dati oruja
i municije. Znajui da Jelaa ima dosta brana dobijenog na ime uura, Vaso
Pratalo, komesar odreda, ovjek zaduen i za snabdijevanje, s grupom usta
nika je poao da iz njegovog mlina uzme nekoliko tovara brana i poalje
u slobodni Drvar. Meutim, presreo ga je Pero Jelaa, tada komadant odreda,
rijeima: To je moje brano, a ne tvoga Vajure (Vasinog oca Vlajka zvali
su Vajura, napomena B. B.)! Ne dam brano! Ali, Vaso je bio uporan u
svom zahtjevu, a i Jelaa se uplaio prijetnje da e komanda iz Majki-Japre
doi i zaplijeniti mu sve, pa je tako u Drvar otpremljeno nekoliko tovara.
Tako je od Drvarana razmjenom za ito, nabavljen prvi pukomitraljez za
Palanski odred.
Samovoljnim postupcima se, od prvog dana ustanka isticao Stevurina
Kosovac, zemljoradnik, predratni vercer. Iz jedinice, sa poloaja na Vito
rogu, esto je odlazio u pljaku, a onda je napustio odred i otiao kui, nas
tavljajui da pljaka po opustjelim selima iz kojih je stanovnitvo pobjeglo
u Sanski Most, ili od domainstava ija su eljad bila u svojim kuama, na
osloboenoj teritoriji. Tako je od Jozike Cvitkovia, iz Bonjaka, oteo konja
i upario ga sa svojom kobilom, pa kolima nastavio da odlazi u pljaku musli
manskih kua u Skucanom Vakufu, Gorici i jo nekim selima u koje je smio
odlaziti. U Skucanom Vakufu je opljakao konice s pelama i medom, kao
i snopove ponjevene penice i sve to odvezao svojoj kui. U Gorici je ubio
dvoje ili troje djece i jednu Muslimanku. O svim tim njegovim samovoljnim
i veoma tetnim postupcima komesar odreda Vaso Pratalo je izvjetavao

213

Komandu gerilskih odreda Krupa Sana.108 Komanda je jednom poslala po


ziv Kosovcu da doe u Majki-Japru. On je pripasao sablju, stavio na rame
dvocijevku i za pojas objesio nekoliko kragujevki, i takav krenuo u Ko
mandu. Tamo se otvoreno razgovaralo o tetnosti njegovih postupaka. Me
utim, ni taj razgovor nije nita koristio: on se bio previe osilio i nastavio
je po starom. Tada je Danko Mitrov, komandant taba partizanskih odreda
za Bosansku krajinu, na osnovu zakljuaka konferencije komandira odreda,
naredio Mili Davidoviu da nad Kosovcem sprovede istragu i ispita svjedoke,
pa ga ako utvrdi da su sve optube protiv njega tane preda vojnom su
du.109 Stvarno, nakon to je od Davidovia dobijen izvjetaj da su optube
protiv Kosovca tane, vojni sud ga je proglasio krivim i osudio na smrt stri
jeljanjem, a presuda je izvrena 5. oktobra.110
U jednoj prilici se Duan Drobac, s Kosanovia glavice u Miljevcima,
dobrovoljno javio da prati uhvaene civile Muslimane do komande u Luci-Palanci. Onda ih je vezao icom i usput ih terorisao, a nekolicinu nije ni
doveo do komande, ve ih je usput poklao. Kada se to saznalo povedena je
istraga, ali je Drobac u meuvremenu uspio da pobjegne u Krnjeuu eninoj
rodbini, gdje su se tih dana, nakon prodora Italijana u Drvar, pojavili et
nici. Drobac je u Kmjeui postao i etniki knez, ali su ga partizani uhvatili
i osudili na smrt.111
Jo dok su Italijani nadirali od Bosanskog Grahova prema Drvaru, u
Luci-Palanci se saznalo za njihov ponovni dolazak u ove krajeve, da, na
vodno, od ustaa preuzmu vlast u gradovima i tite Srbe. Od tada se grupa
Pavla Mutia i Miloa ilasa sve ee ilegalno sastajala. Najee je to i
nila u ilasovoj kui na Gredaru, zaseoku Luci-Palanke, gdje je bila i Ko
manda Partizanskog odreda Luci-Palanka. Inae, Milo ilas je, kako se
sjea Pero Batoz, bio bistar i govorljiv ovjek, a tih dana stalno je nosio neki
zakon ili zbirku zakona, to mu je, u oima Palanana, davalo neku vanost
i ukazivalo na vrijednost njegovih kazivanja.118 O tajnom sastajanju i dogo
varanjima te grupe Komandu partizanskih odreda KrupaSana, a potom
tab 4. bataljona Slobode izvjetavali su Vaso Pratalo, Nikola Lapac i jo
neki Palanani.113
Kada se saznalo da je strijeljan Stevurina Kosovac, Milo ilas je, up
laen da e se saznati za njegovo rovarenje protiv partizana, pobjegao u Pri
jedor, na neosloboenu teritoriju. No ubrzo se vratio u Luci-Palanku i Peri
Batozu priao o tom svom strahu za sopstveni ivot i bjeanju u Prijedor.114
U meuvremenu je, 20. oktobra poslije napada partizana na nepri
jateljska uporita u Gorici, Naprelju, Fajtovcima i Gornjem Kamengradu
dolo do organizovanja 4. partizanske ete, u koju su uli seoski partizanski
odredi. Tada je Pero Jelaa, dotadanji komandant Partizanskog odreda Lu
ci-Palanka, odlukom taba 4. bataljona Slobode smijenjen i bez ikakve
108 Kazivanje

Vase Pratala autoru, 8. maja 1978. godine


Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podrme u NOB, knj. 2,
str. 101.
110 Kazivanje grupe boraca iz Luci-Palanke, 5. jula 1975. i 20. maja 1978. godine u
arhivu autoru.
111 Kazivanje Trive Miloevia autoru, 20. maja 1978. godine.
112 Kazivanje Pere Batoza autoru, 24. juna 1978. godine
113 Kazivanje Vase Pratala, 8. maja 1978. i Nikole Lapca 9. novembra 1978. godine.
114 Kao napomena 112.
109 Stojan

214

funkcije vraen kui, u Luci-Palanku. Na dunost komandanta Odreda pos


tavljen je urin Predojevi, koji je do tada bio vodnik Glavikopotkrajskog
voda ovog odreda. Bili su to prvi, istina jo i rijetki, primjeri da vii tab
smjenjuje jednog i postavlja drugog komandanta u odredu, jer je do tada,
uglavnom, bilo preputeno samim borcima da vre izbor svojih starjeina.
U to vrijeme pada i povratak Italijana u Sanski Most i druga mjesta
juno od demarkacione linije izmeu njemakog i italijanskog okupacionog
podruja. Time je stvorena mogunost da proetnika grupa u Luci-Palanci
uspostavi vezu sa etnicima na terenu petrovakog sreza, Manom Rokviem
i Ilijom Desnicom, a isto tako i sa proetnikom i proitalijanaem Jovom Vokiem, bivim andarmom, koji je ivio u Dabru i odravao vezu sa Italijanima u Sanskom Mostu. Planirali su i jedan sastanak u Grmeu, kod Ilijine
vode. Sve se to saznalo znatno kasnije, krajem novembra, kada je otkriven
i uhapen Jovo Voki.
Jednom su ilas i njegova grupa pozvali i Vasu Pratala da doe na
njihov ilegalni, proetniki sastanak, ali je on odbio da s njima razgovara,
pa ga vie nisu ni zvali.115 Drugom prilikom i neto kasnije Pero Jelaa, Milo
ilas i Obrad Daljevi doli su uvee kui Pere Batoza i zvali ga da im se
prikljui i s njima krene na neki dogovor. Meutim, on je znao o kakvim
se razgovorima radi, a kako nije prihvatao njihovo politiko opredjeljenje,
odbio je da poe s njima.118
Da bi suzbili neprijateljsko djelovanje grupe ilasJelaaMuti u
Luci-Palanci, lanovi taba 1. krajikog NOP odreda dolazili su na konfe
rencije u to mjesto i tu, sa Jelaom, ilasom, uiteljem Gagiem i jo neki
ma vodili otvorene i otre razgovore. Upravo se nastojalo da ta grupa izmi
jeni svoje poglede i prekine tetoinsku aktivnost, ali sve to nita nije po
moglo.117
Proetnika grupa u Luci-Palanci nastavila je da se dogovara o tome
kako da na teren sanskog sreza dovedu etnike i uklone partizane. Na jed
nom takvom ilegalnom sastanku u kui Nikole Miljua, bili su i Petar Jelaa,
Nikola ubrilo, Mile Gagi, Pavle Muti, Slavko Pratalo i jo neki. Bio je to
upravo sastanak na koji su pozvali i Peru Batoza (na koji je on odbio da
krene). Ova grupa je tada zakljuila da preduzme sve mjere kako bi u Luci-Palanku, sa petrovakog sreza, preko Grmea, dovela etniku jedinicu Mane
Rokvia, da bi, zajedniki, razbili komuniste i partizanske jedinice na san
skom srezu i u Podgrmeu. Zakljuili su da se sa poloaja ne smije opaliti
ni jedan metak bez njihovog odobrenja, a ko opali bie strijeljan. eljeli
su, naime, da etnici na ovo podruje dou bez borbe. Tada su sainili i za
pisnik, navodei te odluke i traili da ga svi prisutni potpiu. Meutim, Ni
kola Milju i jo neki su to odbili, a neki od prisutnih su napustili sastanak.118
O
tom sastanku, imenima uesnika, sadraju rasprave i usvojenom za
pisniku odmah je saznala grupa napredno orijentisanih Palanana i o tome
hitno obavijestila tab 1. krajikog NOP odreda u Majki-Japri. im je po
novo dobio obavjetenje da se ta grupa Palanana i dalje ilegalno sastaje, da
neprijateljski djeluje i da je na zadnjem sastanku zakljuila da na ovo pod

115 Kazivanje

Vase Pratala autoru.


Pere Batoza autoru.
117 Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.
118 Kazivanje Nikole Lapca autoru, 9. novembra 1978. godine.
116 Kazivanje

215

ruje dovede etnike s petrovakog sreza, tab Odreda je odluio da sve


pripadnike te grupe, kao i one s kojima je grupa kontaktirala, pohapsi, sas
lua i krivce preda vojnom sudu. U vezi s tim je ve narednog jutra u Luci-Palanku upuena grupa boraca iz zatitnice taba Odreda. Po dolasku u
Luci-Palanku, voa te grupe boraca, Duan Bauk, dao je deurnom odbor
niku spisak Palanana koje treba hitno pozvati u prostorije odbora, tj. u
kasarnu. Kuriri su se razili s pozivima i ubrzo su u kasarnu poeli stizati
Palanani s pozivima u rukama, ne znajui o emu se radi. Iako je odlueno
da se pohapse samo neki pozvan je daleko vei broj da bi se sprijeilo
eventualno bjeanje onih koje treba uhapsiti radi sasluanja. Pero Batoz se
sjea da je poziv da doe u kasarnu dobio dan nakon to su ga ilas, Jelaa
i Daljevi pozivali na razgovor. Kada su pozvani stigli u kasarnu, meu njih
je ulo nekoliko partizana, meu kojima je jedan bio naoruan pukomitraljezom. Partizan Duan Bauk poeo je razgovor sa Batozom, prethodno mu
se predstavivi, a onda je iznenada viknuo: Ruke u vis! Kada je ustanovio
da su svi izvrili komandu, izvadio je list papira i prozvao jedan broj poz
vanih. Svi ostali su puteni da idu svojim kuama.119 Tu se zadesio i Boo
Mrda, kurir Palanskog voda, koji je to jutro donio potu s poloaja za NOO.
On se sjea da su tada partizani izvrili premetainu kod Palanana koji su
pozvani i zadrani u kasarni. Tada su uhapeni: Pero Jelaa, Obrad Dalje
vi, Milo ilas, Nikola ubrilo, Slavko Pratalo, Vladija Gutea, Sveto Srdi,
Nikola Milju i jo neki.12 Partizani su uhapene odveli cestom prema Maj
ki-Japri, u tab 1. krajikog NOP odreda.
U vrijeme hapenja te grupe Palanana Vaso Pratalo je leao bolestan
u kolibi u Grmeu, gdje su neki Palanani jo uvijek navraali u svoje kolibe
i tamo povremeno boravili, a i sklanjali togod ita i drugih namirnica, kao
i neto kunih predmeta. Tamo je po njega upuena patrola, s nalogom da
se i on dovede. Kako je bio snijeg, Pratalo se saonicama prebacio do taba,
gdje ga je odmah poeo sasluavati Nikica Pavli, za koga se govorilo da je
predsjednik vojnog suda. Pavli je pitao privedenog ko je, ta je radio do
rata, ta sada radi, kakvo miljenje ima o borbi itd. U to su u kancelariju
uli Ljubo Babi i Velimir Stojni, komandant i politiki komesar 1. odreda.
Oni su prepoznali Vasu Pratala i s njim se rukovali. Ranije, po dolasku od
Drvara, oni su najprije susreli Vasu Pratala i od njega dobili podrobne in
formacije o stanju na ovom podruju, o dranju pojedinih ljudi i dr. On
im je dao i prijedlog da tab iz Jelainovaca prebace u kolu u ukanoviima. Sada, im su uli u kancelariju, Babi i Stojni su pitali Vasu ko ga
je zvao u tab. Odmah je prekinuto njegovo sasluavanje i reeno mu je
da je rasporeen u intendanturu 1. krajikog NOP odreda, pa je odatle otiao
na novu dunost.

llu

Pero Batoz, u svom kazivanju autoru 24. juna 1978. sjeajui se toga, sem os
talog kae: Kako on to ree, tako mi na vrata zaglavismo, ne moemo izai.
Puno nas bilo pozvano, a svi bismo htjeli to prije otii iz kasarne. Odem kui.
Nisam smio gledati kroz prozor, ve moja ena koja mi preplaeno viknu: Eno
ih, povezanih. Odoe prema komandi, tj. Maj ki-Japri. U kui nasta pla jer
je bio svezan i Nikola Milju, u ijoj smo kui stanovali, zatim Pero Jelaa,
Milo ilas, Vladija Gutea, Sveto Srdi i jo neki...
2 Kazivanje Boe Bunde, nosioca Partizanske spomenice 1941, 19. avgusta 1978,
godine.

Jo u tabu Odreda Pratalo je saznao da je Pero Jelaa pokuao bje


ati i da ga je straar ubio u bjekstvu. Ubrzo je saznao jo neke pojedinosti.
Naime, Pero Jelaa se danima slobodno kretao oko taba Odreda. Meutim,
kada mu je reeno da e biti suoen s Obradom Daljeviem, koji je tvrdio
da nije prisustvovao sastancima, i kada je ugledao kako Daljevia vode pre
ma tabu, poeo je bjeati. Straar ga je u bjeanju i ubio. Poslije toga vojni
sud 1. krajikog NOP odreda na smrt je osudio samo Miloa ilasa, doselje
nika s podruja petrovakog sreza i Vladiju Guteu iz Miljevaca. Svi ostali
Palancarli su puteni na slobodu.121
Kada je, ubrzo, otkriven proetnik i proitalijana, bivi andarm iz Dab
ra Jovo Voki, jo vie se doznalo o dogovaranjima te grupe Palanana i ve
zama sa etnicima na petrovakom srezu.122
Hapenje i izvrenje smrtne kazne nad trojicom poznatih Palanana,
Jelaom, ilasom i Guteom, izazvalo je razliite reakcije stanovnitva u
Luci-Palanci i okolnim selima. U stvari, u takvoj sredini kao to je tada bila
Luci-Palanka, gdje se nalazila sreska ispostava, sjedite optine, andarmerijska stanica, pilana, mlin, vie trgovina, gostiona i drugih zanatskih rad
nji, gdje se okupilo i nekoliko vercera i si. mogla se i oekivati pojava takve
grupe protivnika NOB i zagovornike etnike orijentacije ustanka.
Osim ovih tetnih pojava koje su se, preteno, ispoljavale u pozadini,
bilo je, manjih ili veih, problema i u samim vojnim jedinicama. Bili su to
primjeri samovolje nekih boraca, nediscipline, neurednosti (u odijevanju, odr
avanja higijene i si.), neshvatanja i sporog prihvatanja osnovnih postavki
platforme NOB, posebno u pogledu jaanja bratstva i jedinstva naroda i,
s tim u vezi, odnosa boraca u borbi i poslije nje prema muslimanskom i hr
vatskom stanovnitvu, zarobljenim domobranima i pripadnicima drugih ne
prijateljskih formacija, zatim pojave paljenja kua, pljake i dr. Meutim,
ta druga grupa problema tog vremena rjeavana je postupno, smiljeno i efi
kasno, to je svakim danom bilo sve vidljivije. To je ilo uporedo sa izgra
ivanjem sve vrih vojnih jedinica i zaotravanjem discipline u njima,
s uvrivanjem komandi i tabova i podizanjem njihovog ugleda, kao i sve
prisutnijim politikim djelovanjem komunista koji su, po zadatku Partije,
stigli na ovo podruje, ili su izrasli na ovom tlu.
Napad Konjikog voda na selo Modru i paljenje tog sela bio je nepo
sredan povod da tab 1. krajikog NOP odreda, na prijedlog nedavno formi
ranog Okrunog komiteta KPJ Biha (Grme), donese odluku o rasformiranju jedinice.123 U Konjikom vodu tada su bili odabrani, hrabri borci, meu
njima i Cvijo Kukolj i Veljko Miljevi, koji e kasnije biti proglaeni za na
rodne heroje. Nekoliko boraca iz ovog voda postae pripadnici Krajikog pro
leterskog bataljona, a kroz rat i isaknuti vojni rukovodioci. Meutim, tada
u Konjikom vodu nije bilo nikakvog politikog rada, to je i dovelo do po
jedinih nepromiljenih postupaka. Pa ipak, borci su u velikoj veini postu
pali kao pravi partizani, to pokazuje akcije koje e uslijediti iza toga.
121 Kazivanje

Vase Pratala autoru.


Todorovi: Na sanskom sektoru, edicija Pogrme u NOB, knj. 2. str. 207.
123Boko urainovi: Konjika eta, edicija Podgrme u NOB, knj. 2, str. 112
;
Hajro Kapetanovi: Podgrme i Podgrmelije, edicija Podgrme u NOB, knj. 2,
str. 65.
122 Vojo

217

Konjiki vod je tih dana logorovao u Slatini, u kuama Jeftia. Tu je


stigao kurir iz taba 4. bataljona Slobode sa pozivom da se komandir voda
Petar urainovi javi u tab. Borac te jedinice Dmitar Njegovan se sjea
da je komandir urainovi odluio da sa sobom povede i cio vod. Kada su
doli u Majki-Japru, konjanici su ostali pred kuom lugara Novakovia, a
Petar urainovi je uao u kuu, gdje je bio tab. Kako komandir dugo
nije izlazio, konjanik Kojo Bundalo, je poao da vidi ta on toliko radi u
kui. Straar s verande, na spratu, isprijeio se pred Bundalom. Ovaj se
uno raspravljao sa straarem, a onda ga je odgurnuo od vrata i upao unu
tra. Ugledao je Petra urainovia kako sjedi na stolici i odgovara na pita
nja. Jedan od rukovodilaca je rekao da prenese borcima da se ne uzruja
vaju, jer e im se komandir brzo vratiti. Stvarno za petnaestak minuta iza
ao je komandir Konjikog voda.
Konjiki vod se zaputio u Slatinu. Sjutradan, nakon povratka u Jeftie
Konjiki vod je odgalopirao do Okanove bukve i tamo postavio zasjedu us
taama koje su nadirale iz pravca Ljubije i Stare Rijeke prema Podvidai,
Slatini i Budimli-Japri. Oko 300 neprijateljskih vojnika, naoruanih mitra
ljezima i minobacaima ilo je na zasjedu u kojoj su bili samo borci Ko
njikog voda. Meutim, konjanici su iznenadno otvorili vatru na kolonu i
neprijatelju nanijeli znatne gubitke. Meu ustaama je nastala takva po
metnja da nisu uspjele ni da poskidaju bacae i teke mitraljeze i da ih upo
trijebe, ve su se odmah vratile prema Ljubiji.
Narednog dana Konjiki vod je stigao u Vukin gaj, u Fajtovcima, na
suprot Okreu, u kojem je bila grupa ustaa i naoruanih civila. Dok su ko
njanici pekli ovce, njihov komandir, Petar urainovi iz Vukinog gaja je
dozivao Nazifa arca, koji je bio s onu stranu potoka Hotiraj, u Okreu.
Vikao mu je da e mu doi u goste, neka pripremi veeru. Nazif mu je na to
odgovarao da samo doe, a on e mu ve spremiti veeru kakvu mu niko do
tada nije spremio.
Kada je pala no borci su osedlali konje i, preko Podvidae, zaobili
selo Okre i doli mu s istoka, nedaleko Vra. Borci su konje ostavili u Bilbijama, pa su pjeice produili u napad na ustae u Okreu. Tek kada su
doli do damije, opazio ih je neprijateljski straar, ispalio dva-tri metka
i pobjegao. Tako su postupili i svi ostali naoruani mjetani i ustae. Samo
su u kuama ostale ene, djeca i starci. Konjiki vod je potom proao kroz
Okre, ne ulazei u kue, ali i ne sukobivi se nigdje s neprijateljem koji je
pobjegao prema Kamengradu.124 Ono Petrovo dozivanje Nazifa ispala je kao
svojevrsna varka, jer su ustae napad konjanika oekivale od Vultina gaja,
dakle suprotno od pravca kojim su ih nou napali i rastjerali.
Nakon akcije na Okre Konjiki vod se opet vratio u Jeftie, u Slatinu,
i tu mu je stigla naredba taba 4. bataljona Slobode da se kao jedinica
rasformira, a njegovi borci se rasporeuju u vodove novoformiranih parti
zanskih eta. Konje su vratili seljacima od kojih su ih i mobilisali, kao i os
talu opremu.
124

O Konjikom vodu, borbi kod Okanove bukve i upadu u Okre kazivanje


Dmitra (Jovana) Njegovana, nosioca Partizanske spomenice 1941, 19. avgusta
1978. godine.

218

Nakon razrjeenja dunosti komandira Partizanskog odreda Jelainovci,


Petar Bjeli je doao u Eminovce, u Odred Smoljanaca (Petrovana). Na sebi
je imao oficirsku uniformu, a na kapi kokardu. Iako je u meuvremenu od
red Smoljanaca reorganizovan u vod novoformirane Sanske ete, Bjeli je
i dalje ostao meu tim borcima, nastojei da utie na odluke komandira
voda i razvoj te jedinice i situaciju na ovom podruju usmjeri prema svo
jim proetnikim shvatanjima. Pored ostalog, on je zaveo obavezu da itav
vod prije ruka i veere ita molitvu, iako je u vodu ve djelovao politiki
delegat.
Sredinom novembra u Eminovce je doao Velimir Stojni, politiki ko
mesar 1. krajikog NOP odreda. On je odrao dui sastanak sa politikim
komesarom ete i politikim delegatima vodova Sanske ete. Na taglju, ne
daleko od osnovne kole cijelu no je voen razgovor. Mladi politiki rad
nici su instruirani kako treba politiki da djeluju u svojoj sredini. Politiki
delegat Eminovakog voda Rade Erceg referisao je o tome kakve probleme
stvara porunik Petar Bjeli svojim neprijateljskim djelovanjem. Tada je do
govoreno da politiki delegat Voda napie pismo tabu 1. krajikog NOP
odreda u kojem e detaljno opisati djelovanje Petra Bjelia, nakon ega e
ga tab pozvati na razgovor i uputiti ga na drugi sektor. Ubrzo je s Bjeliem u tabu Odreda obavljen razgovor, a onda je upuen u njegov rodni kraj,
petrovaki srez.12* Premjetajem Bjelia126 iz Eminovakog voda, uz otkriva
nje i hvatanje Jove Vokia, andarma iz Dabra omogueno je da politiki rad
i djelovanje u ovom vodu, a i itavoj Sanskoj eti, bude uspjenije. Odla
skom Petra Bjelia iz Eminovakog voda prestalo je i itanje molitve prije
ruka i veere, kao i razgovori s borcima o moguoj saradnji s Italijanima.
Poetkom novembra u Jelainovce je s podruja Drvara stigao novofor
mirani tab 1. krajikog NOP odreda. Na referisanju su najprije pozvani
komandir i politiki komesar 4. ete. Saznavi od njih da Jelainovaki odred
ne priznaje Dragiju Milainovia za komandira ete, ve da komadirom
smatraju Mihajla kundria, tab Odreda potvrdi odluku o sastavu komande
4. ete i, u isto vrijeme, pozove k sebi na razgovor Mihajla kundria, Milania Miljevia, Uroa Kukolja i Sergija Tutua. U tom vremenu umjesto Mi
hajla kundria, kojeg su borci Jelainovakog odreda prihvatili kao koman
dira, a ne zamjenika komandira ete, komandir Odreda Jelainovci bio je
Uro Kukolj. itav Odred je bio na okupu na Meeem Brdu. Kada su upo
znati sa nalogom taba 1. odreda da etvorica drugova dou na razgovor,
borci su jedinstveno bili protiv toga da se taj nalog izvri. Nakon toga na
Meee Brdo je doao Vojo Todorovi, zamjenik komandanta Odreda. U kui
Stevana Stupara okupio je itav Odred. Tu je Todorovi objanjavao da
drugovi koji su pozvani treba obavezno da dou u vii tab, na razgovor. On
je dugo ubjeivao prisutne da tu naredbu treba izvriti. Uz to, podrobno je
objanjavao zato Dragija Milainovi, radnik, poznat iz trajkova voenih
do rata i komunista, treba da bude komandir ove ete. No borci se ni pos
lije tog objanjenja nisu slagali s tim postavljenjem, jer su smatrah da ko
mandir treba da bude domai ovjek, u ovom sluaju Mihajlo kundri.
Todorovi je obrazloio i zato Pero Moraa treba da bude politiki komesar,
125

126

Kazivanje Rade Ercega, nosioca Partizanske spomenice 1941, 3. avgusta 1975. go


dine.
Petar Bjeli je, presudom suda Komande podruja Bosanski Petrovac, kao etnik
strijeljan 28. oktobra 1942. godine.

219

objanjavao je ulogu komesara, rekao da je Moraa student i komunista,


ovjek koji e svakako doprinijeti daljem jaanju Sanske ete. Borci nisu
bili protiv toga da Pero Moraa bude njihov politiki komesar, prihvatili su
ga. Meutim, poto itav Odred nije pristajao da uputi etvoricu drugova u
tab 1. odreda, Vojo Todorovi se vratio neobavljenog posla.127
Imenovanjem dvojice Drvarana za komandira i politikog komesara
Sanske ete, u kraju u kojem jo nije bilo partijske organizacije, niti lanova
KPJ, tab 1. krajikog NOP odreda je elio da obezbijedi da ta oruana
jedinica slijedi ciljeve i zadatke koje postavljaju Partija i narodnooslobodiiaki pokret. Zbog toga je, uostalom, upuivao komuniste na vojne i politike
dunosti i u druge krajeve u kojima nije bilo organizacija KPJ, sa zadatkom
da usmjere borbu pobunjenog naroda u ispravnom pravcu, posebno u raz
vijanju bratstva i jedinstva. Ti komunisti su imali zadatak da iz redova tako
pobunjenog naroda formiraju svjesne, organizovane jedinice NOV, to e
biti temelj i garancija pravilne orijentacije i organizovanja NOP u takvim
sredinama. Meutim, kako lanovi taba 1. odreda nisu poznavali ljude koji
su se u ustanku na sanskom srezu razvili i postali sposobni komandiri, radije
su se orijentisali na ve poznate, provjerene kadrove, lanove KPJ s drvar
skog i petrovakog sreza.128 Kako se ustanak na sanskom srezu uspjeno raz
vijao ve skoro tri mjeseca, a vodili su ga ljudi izrasli iz ove sredine, razum
ljivo je to je dolazilo i do ljutnje zato i komandir i komesar treba da budu
stranci, kako su borci govorili, zato komandir nije domai ovjek, tim
prije to je ljudi sposobnih za tu dunost, po miljenju boraca, bilo sve
vie.129
U tabu 1. krajikog NOP odreda su analizirali novonastalu situaciju
u vezi s odbijanjem boraca Jelainovakog odreda da etvoricu svojih dru
gova upute u vii tab. injenica da su borci Jelainovakog odreda bili
spremni da se bore protiv neprijatelja i da su bili jedan od najborbenijih
odreda na grmekom sektoru, uticala je da tab Odreda ne preduzme sud
ske, disciplinske i sline mjere, ve ojaa politiku aktivnost meu borcima.130
Neto vie od mjesec dana trajala je situacija u kojoj je Dragija Milainovi bio komandir Sanske ete, u sjeditu komande ove jedinice u
Eminovcima i, potom, u Dabru, dok su, na drugoj strani, borci Jelainova
kog voda smatrali Mihajla kundria komandirom iste ete i on se nalazio
na Meeem Brdu. Nakon toga, 30. novembra, u akciji na neprijateljsko upo
rite u Starom Majdanu tee je ranjen komandir Milainovi, zbog ega je
otpremljen u bolnicu. Tada je tab Odreda za komandira Sanske ete ime
novao Mihajla kundria. U meuvremenu ga je partijska organizacija San
ske ete kandidovala, a u drugoj polovini novembra i primila za lana KPJ,
tako da je i on kao lan Partije doao na dunost komandira Sanske ete.
Tim imenovanjem otklonjene su i posljednje smetnje za jo uspjeniji rad
komande Sanske ete na njenom vojnikom i politikom izgraivanju i u
vrivanju. I vie od toga stvoreni su uslovi za dalji, jo bri razvoj borbi
i NOR-a u cjelini na podruju sanskog sreza.
127 Kazivanje

Steve Kovaevia, Rade Brkia i Zdravka Proia, nosilaca Partizan


ske spomenice 1941, 31. jula 1975. godine.
128 Kazivanje Ljube Babica autoru, 23. novembra 1978. godine.
120 Mihajlo Skundri: Akcije Jelainovakog odreda, Sanske ete i bataljona Petar
Skundri u prvoj ratnoj godini, edicija Podgrme u NOB, knj. 1, str. 721.
130 Kao i napomena 128.

220

4. AKCIJE U PERIODU NOVEMBARDECEMBAR


Novembar i decembar 1941. provedeni su uglavnom u vojnom i politi
kom organizovanju i sreivanju jedinica, izvoenju vojnih akcija koje su
onemoguavale i naoruavanje novih boraca, jaanje postojeih i formiranje
novih jedinica i dalje irenje slobodne teritorije.

ZASJEDA U HUSIMOVCIMA
Desetina Jove Kondia dobila je zadatak od urina Predojevia, ko
mandira Palanskog odreda, da se neprimijeeno prebaci u Koprivnu i iz
vede u partizane kapetana bive jugoslovenske vojske Nikolu Lazia. Dese
tina se nou 2/3. novembra prebacila iz Bosanskog Milanovca u Brdare, a
onda neto iza ponoi stigla u Koprivnu. Meutim, tu su saznali da je kape
tan Lazi jo u avgustu dobrovoljno otiao na rad u Njemaku.131 Sestra Lazieva predala je partizanima jednu skrivenu puku i 400 metaka. Ovi su
se tokom iste noi, prije zore, vratili nazad u Husimovce, gdje su postavili
zasjedu. Raunali su da e toga dana, u ponedjeljak, inae pazarni dan u
Sanskom Mostu, sigurno naii ustae i drugi naoruani pripadnici neprija
teljskih snaga iz Gornjeg Kamengrada i Fajtovaca, i jo nekih sela gdje se
mjesno stanovnitvo bilo povratilo kuama, a s njima i poneki ustaa i do
mobran.
U Husimovcima, kod kue Zine Munjize, Kondieva desetina je posta
vila zasjedu unutar zidina spaljene kue. Kada se dobro razdanilo, naila je
grupa ustaa, ali podalje od ceste, ispod demievakih brda. Komandir de
setine naredio je pukomitraljescu Lazaru Sunici: Udri, rafalom! Kako
je bilo odstojanje vee od 400 metara, Sunica mu je odgovorio: Zna da
je nareenje da ne pucamo ukoliko ne moemo ubiti neprijatelja i oteti
oruje! Desetar je, ipak, ostao pri svojoj odluci, pa je Sunica raspalio ra
falima po ustaama, koje su odstupale prema Demievcima i Pobreju, pu
cajui u pravcu partizanske zasjede.132
Desetina je zaplijenila dvoja kola sa dva konja, esnaest ovaca i jo
nekih namirnica koje su seljaci vozili na pijacu, u Sanski Most.133

ZASJEDA U KLJEVAKOJ CRKVI


Poslije uspjenog napada partizana na neprijatelja u Kljevcima,
denog 25. oktobra, ustae su, radi ojaanja odbrane sela od moguih novih

izve

131 Nikola Lazi se po zavretku rata vratio u zemlju.


8 Kazivanje Lazara Sunice, nosioca Partizanske spomenice 1941, 31. jula 1975. go
dine.
<33 Arhiv VII, k. 143, f. 4, br. reg. 41.

221

napada partizana, dovele jednu etu domobrana. Glavninu ete su smjestili


u zgradu Osnovne kole, a jae odeljenje isturili u zaselak Karanovi, na Srnajinom brdu i u pravoslavnoj crkvi. Zajedno s domobranima ili andarmima se
lom su kruile i samostalne ustake patrole. ene ije su mueve pobile ustae
i koje su ostale u selu, pratile su kretanje ustaa, andarma i domobrana
i o tome obavjetavale partizane. Pojedine ustae i andarmi, pa i poneki
domobran, upadali su im u kue i otimali sve do ega su mogli doi. U pra
voslavnoj crkvi ustae i domobrani su unitavali sve vrednije stvari, lomili
ikone. Ustae i andarmi su, uz to, pucali na svakog ko bi se pojavio na nji
vama i putevima kroz selo.
Nedaleko od pravoslavne crkve bila je kua Duje Mijatovia Omikus,
iji je brat bio partizan. Ona je redovno obavjetavala partizane o kretanju
i jaini neprijatelja u Kljevcima. Sem ostalog, komandu 4. ete je obavije
stila da neprijatelj dri strau od sedamnaest domobrana u pravoslavnoj
crkvi. Komanda ete je odluila da se izvri napad na tu strau. U vezi s tim
komandir 4. ete Dragija Milainovi 3. novembra poslije podne okupio je
borce u Dabru, objasnio im cilj akcije i zatraio dobrovoljce. Za bombae
su se javili Mile Borovnica, Jovo Mijatovi, Nikola Vukovi Nebesilo i Ilija
Cvjetkovi. Samo je Cvjetkovi dobio bombe od drugog, Duana 01 jae, dok
su ostali dobrovoljci imali svoje. Odabrano je i desetak boraca koji e pra
titi bombae i izvriti napad nakon to oni ubace bombe u crkvu, na do
mobrane.
Kada su neto prije ponoi prili cilju, partizani su ustanovili da do
mobranska jedinica nije zanoila u crkvi, ve u kolskoj zgradi. Dobili su
podatak da domobrani tek izjutra, i to ba njih sedamnaest, dolaze u crkvu,
gdje borave samo tokom dana. Na to su se partizani vratili u Dabar, u kuu
Todoranovu i dogovorili se da domobranima postave zasjedu u samoj
crkvi. Odlueno je da se dvojica bombaa popnu na zvonik, pa kada nepri
jateljska jedinica ue u crkvu pobaaju bombe na njih. Desetak partizana
e iz zasjede u oblinjem groblju napasti neprijateljeve vojnike kada poku
aju bjeati iz crkve. U dobrovoljce bombae ovog puta nije uzet Ilija Cvjet
kovi, poto nije sluio vojsku, ve Mile Borovnica i Jovo Mijatovi. Tada
su se svi uesnici ove akcije zakleli da dvojicu bombaa koji e se popeti
na zvonik ni po cijenu smrti nee ostaviti.134
Dobrovoljci za ovu akciju iste noi su krenuli prema kljevakoj crkvi.
Borci Borovnica i Mijatovi dobili su po nekoliko bombi i popeli se na zvo
nik, dok su ostali, predvoeni komandirom Dabarsko-kljevakog odreda Miloem Periiem i desetarom Veljkinom Miljeviem, zauzeli busiju u groblju
pored crkve. U zasjedi su jo bili Duan Stojkovi, Nikola Utjeinovi, Duan
Dobrijevi, Simo Perii, Ratko Mrdalj, Ilija Cvjetkovi i Ratko Mrdalj. Kia
je padala i borci su bili potpuno mokri, ali se nisu pokretali iza svojih zak
lona, najee krstaa iznad grobova.
etvrog novembra oko osam sati izjutra Borovnica i Mijatovi su sa
zvonika primijetili grupu neprijateljskih vojnika u kolskom dvoritu, na
oko kilometar od crkve. Javih su da se jedna grupa domobrana odvojila i
krenula prema crkvi, u koloni po jedan. Malo kasnije Borovnica je izbrojao
da ih ima sedamnaest te i to javio komandiru u zasjedi.
134 Kazivanje

Dmitra Daia i Steve Ilica, nosilaca Partizanske spomenice 1941 go


dine, i Rade Dobria, 19. oktobra 1975. godine.

222

Bilo je nareeno da niko iz zasjede ne otvara vatru na domobrane dok


svi ne uu u crkvu, kada e ih bombai zasuti bombama sa zvonika. Uskoro
se kolona pojavila u dvoritu crkve. Desetak domobrana je bilo ve ulo u
crkvu, kada je sljedei, uzlazei u crkvu, uo da neto uka (vjerovatno pok
rete borca koji se krio iza oblinje trenje), pa je povikao: Vodnie, evo
bande! Meutim, neprijateljski vojnici nisu uspjeli nita na to da poduzmu,
jer su ih tog momenta zasule bombe, koje su na njih bacali sa zvonika Bo
rovnica i Mijatovi. Istovremeno su partizani iz zasjede osuli paljbu po do
mobranima pred crkvenim vratima, kao i po onima koji su pokuali da bjee
iz crkve.
Okraj je trajao nepunih dvadesetak minuta. U crkvi i pred njom, od
bombi i puane vatre poginulo je desetak neprijateljskih vojnika, dok su
ostali uspjeli pobjei, od kojih dva tee i dva lake ranjena. Oba tee ranjena
neprijateljska vojnika su brzo podlegla ranama.135
Kada je neprijatelj, rasporeen u ostalim uporitima, sve do Vrhpolja,
shvatio da su partizani napali strau kod kljevake pravoslavne crkve, pu
cali su iz tekih mitraljeza prema tom mjestu, ali bez ikakvog rezultata.
Partizani su brzo pokupili plijen: pukomitraljez, desetak puaka, oko
2.000 metaka i pet-est bombi i povukli se. Nisu imali ni mrtvih ni ranjenih.
Borci su se posebno radovali zaplijenjenom pukomitraljezu i pukama. Pos
lije ove akcije jo deset Kljevana je dobilo puke i nastavilo borbu.138
U izvjetaju 3. orunike pukovnije od 8. novembra 1941. godine pie
da su u sukobu dva tee i dva lake ranjena domobrana,137 iako ih je deset
poginulo u crkvi i pred njom. Osim toga u izvjetaju se ne javlja nita o
izgubljenom oruju.
Istog dana, u vrijeme borbe kod kljevake crkve, druge grupe parti
zana Sanske ete izvrile su demonstrativne napade na neprijateljska upo
rita u Kasapnici i Hrustovu. Neprijatelj je bio primoran da otvara snanu
puanu i mitraljesku vatru i da se zadri u svojim uporitima ak i ne po
kuavajui da krene prema kljevakoj crkvi, u pomo napadnutim domo
branima.138
Nekoliko dana kasnije partizani su ponovo napali na neprijateljska upo
rita u Kljevcima i tom prilikom zapalili nekoliko kua u kojima su bili
neprijateljski vojnici.

NAPADI NA PRUGU I ZASJEDA U KRKOJEVCIMA


Iako se neprijatelj neredovno koristio uskotranom eljeznikom pru
gom od Prijedora preko Sanskog Mosta i Sanice do Bravska, partizani su
povremeno vrili napade na vozove koji bi tuda saobraali.
135 Arhiv

VII, k. 143, f. 4, br. reg. 41.


Ili: Borba s ustaama u Kljevakoj crkvi, edicija Podgrme u NOB, knj.
2, str. 226227.
Sjeanje Ilije Cvjetkovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 8. septembra
1975. godine.
137 Arhiv VII, k. 143, f. 4, br. reg. 41.
138 Arhiv VII, k. 143, f. 4, br. reg. 41, str. 7 i 8.

138Ratko

Borci Bravskog voda su, recimo, 19. novembra postavili zasjedu izmeu
Sanice i Bravska i doekali voz u kojem je bilo dosta neprijateljskih vojnika.
Tom prilikom poginulo je devet i ranjene 23 osobe iz voza, veinom nepri
jateljskih vojnika. Partizani su zaplijenili neto robe i namirnica, to su za
tekli u vozu.139
Istog mjeseca, na poloajima prema Sanskom Mostu, iznad Kljevaca i
Krkojevca, bile su jake partizanske snage Dabarsko-kljevaki vod i Odred
Bravski Vaganac, razmjeteni u Dabru, Braji-Tavanu i na edovai. Kako
je neprijatelj povremeno prevozio svoje trupe uskotranom prugom, koman
da Sanske partizanske ete je odluila da se na prugu postavi nagazna mina,
dobijena jo u septembru iz Drvara, i da se potom napadne voz kad naie
na nju. Nikola Peanac, vodnik u Odredu Bravski Vaganac, sa Obradom
Lukiem i dva borca nou 23/24. novembra je otiao u polje kod Krkojevaca,
gdje su postavili nagaznu minu pod ine. Pred zoru se oko 70 boraca Dabarsko-kljevakog voda i Odreda Bravski Vaganac, naoruanih pukama i e
tiri pukomitraljeza rasporedilo na oblinjim breuljcima, u zasjedu.
Izjutra je od Sanskog Mosta naiao voz pun vojnika. Na veliko ue
nje boraca iz zasjede, a naroito minera, voz je preao preko mine, ali ona
nije eksplodirala. Malo dalje voz je stao i krenuo nazad, prema Sanskom
Mostu. Opet je preao preko mine, a ona nije eksplodirala. Voz je ponovo
stao i iz njega su izali domobrani i krenuli prema breuljcima, sa kojih su
ih partizani zasuli paljbom. Dio domobrana je poao bono na partizane,
dok su njihov teki mitraljez i vie pukomitraljeza tukli od pruge i sa Ka
raule. Komandiri su tada naredili povlaenje i partizani su krenuli Brdima,
Griu i Dabru, a neprijateljski vojnici su jurili za njima, u streljakom stroju.
Pukomitraljesci Jovo Peanac i Stole Karanovi to jutro su bili na slavi
kod Brajia, pa kada su uli pucnjavu dojurili su na poprite i iz svojih
pukomitraljeza osuli brzom paljbom po domobranima. Na to su se ovi za
ustavili, vratili u vagone i umakli prema Sanskom Mostu.
U ovoj borbi poginuli su stari Pero (Jovana) amber i Mileva Bjelovuk,
dok je borac uro Karanovi ranjen. Komandiri su posumnjali da nije neko
otkrio zasjedu, jer su neprijateljski vojnici upravo nasuprot poloaja parti
zana zaustavili voz i iz njega izali. Sumnja je pala na Petra (Vasilija) ambera i Milu (Vasilija) ambera, zvanog Mi. Milu su uhapsili i doveli u Ko
mandu ete, a Petar je pobjegao u Sanski Most. Petar amber se upravo bio
vratio iz Njemake, gdje je odveo sedam omladinaca na rad. U Komandi
Sanske ete Milu ambera kaznili su batinanjem. Zatvoren je u podrum kue
Pane Marjanovia u Dabru. U decembru se iz Sanskog Mosta vratio kui, u
Krkojevce, i Petar V. amber, pa je partizanska patrola i njega dovela u
zatvor. U Dabru im je obojici bilo sueno. Meutim, Obrad Luki i jo neki
partizani uporno su tvrdili da Petar i Mile amber nisu izdali zasjedu, ve
da je, sigurno, bila neispravna mina.149 (Ista je dobijena jo u avgustu, pa
se, vjerovanto, neto pokvarilo u njenom mehanizmu).
139 Sjeanje

Janka Raulovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 20. februara


1962. godine.
14# Kazivanje grupe boraca iz Dabra autoru, 6. jula 1975. godine.

224

AKCIJE HASANSKOG VODA


Dok se nalazio u hadrovakoj koli, u periodu oktobardecembar 1941.
godine, Haanski vod, nije mirovao. Naprotiv, spreavao je upade neprija
telja u osloboena sela i nastojao i da doe do oruja. Poto su ustake
vlasti bile naoruale mnoge Hrvate u Ovanjskoj, Tisovi, Staroj Rijeci i dru
gim selima, komanda voda je odluila da nou razoruava jednog po jednog
naoruanog seljaka ili rudara u tim selima. Tako bi grupa boraca Haanskog
voda nou opkoljavala kuu nekog seljaka za kojeg se saznalo da je naoruan
i da spava kod kue. Iznenadivi ga partizani bi ga razoruali, oduzimali mu
oruje i vojnu spremu. Pri tom se strogo vodilo rauna da ni jedan borac
ne postupi nekorektno prema ukuanima, pa ni prema naoruanom doma
inu, niti da se bilo ta uzme osim oruja i vojne opreme. U tim nonim
akcijama Haanski vod je prikupio deset puaka i dosta vojne opreme. Ko
manda voda prethodno je dobijala podatke o naoruanim seljacima i ruda
rima u spomenutim hrvatskim selima. Podatke su dostavljali ne samo Srbi
ve i Hrvati, koji su ve tada uspostavili vezu s partizanima.
I u nekim osloboenim srpskim selima bilo je seljaka koji su kod sebe
imali oruje i vojnu opremu, ali su to krili i nisu htjeli da stupe u partizane.
Haanski vod je i takvima oduzimao oruje i opremu.
Grupa boraca Haanskog voda, idui prema selima Agii i ele, naila
je 25. novembra na patrolu koja je odravala vezu izmeu neprijateljevih
uporita u Agiima, Suhai (Novskoj), elopeku i Budimli-Japri. Partizani su
prvi primijetili patrolu od etiri domobrana i postavili joj zasjedu kod mo
sta urinovaa na rijeci Japri, kod sela ele. Zasjeda je iznenadnom vatrom
onemoguila neprijatelja da prui bilo kakav otpor. Ranjen je jedan domo
bran, a ostali zarobljeni. Zaplijenjene su etiri vojnike puke, neto muni
cije i druge opreme. Domobrani su odmah puteni da idu svojim kuama.141

NAPAD NA NEPRIJATEUEVO UPORITE U STAROM MAJDANU


Krajem novembra prema Sanskom Mostu i Starom Majdanu bile su
znatne partizanske snage: Jelainovaki, Dabarsko-kljevaki, Eminovaki i Palanski vod Sanske ete. Odred Bravski Vaganac sa dva voda, zatim Haanski
i Majkijapranski vod Ljubijskoprijedorske ete prema Starom Majdanu. U
periodu novembardecembar zamjenik komandanta 1. krajikog NOP od
reda, Vojo Todorovi nalazio se na sanskom srezu, djelujui na uvrivanju
jedinica i njihovom aktiviranju. On je zajedno sa komandirom Sanske parti
zanske ete planirao i napad na neprijateljsko uporite u Starom Majdanu.
Ocijenjeno je, naime, da bi se likvidacijom tog uporita znatno proirila slo
bodna teritorija, te olakao napad i likvidacija neprijateljskog uporita i u
Budimli-Japri.
Prethodno je organizovano izvianje.
nojlovi, Mladen Milinovi i Petar Sekuli
prijateljska uporita u Starom Majdanu
i od seljaka iz okolnih zaselaka. Utvrdili
141 Sjeanje

Borci Dragutin Relji, Gojko Ma


ve 21. novembra su izviali ne
i okolini. Neke podatke su dobili
su gdje se nalaze pukomitraljezi,

Mihajla Pejia, 25. juna 1975. godine, str. 4. i 5.


V

15 Srez S. Most u NOB

225

gdje su i koliko je andarma (oko dvanaset), gdje su ustae i domobrani


(ukupno oko 50 naoruanih), pa su po povratku izvjetaj predali uri Banjcu
komandiru Eminovakog voda.
Nakon analize dobijenog izvjetaja, Vojo Todorovi i Dragija Milainovi napravili su plan napada: jedinice e nou, prikriveno da ih niko ne pri
mijeti, zauzeti jurine poloaje i na dati znak krenuti u napad, dok e jedi
nica odreena u zasjedu prema Staroj Rijeci ostati prikrivena sve do pojave
neprijatelja.142
Raspored jedinica za napad izvren je po sljedeem:
Na desno krilo napadnog fronta upuena je desetina Veljka Miljevia
iz Dabarsko-kljevakog voda. Desetina se prebacila preko ceste u Kamengra
du i preko Suhae dola do Maiovana (k. 371) juno od Starog Majdana,
odakle e, na dati znak, krenuti u napad.
Lijevo od ove desetine napadae Palanski vod, koji e se, pored sela
Vra, prebaciti na Banderu i odatle krenuti u napad.
Eminovaki vod napadae od Podvidae, preko Mikanovog brda, a s
njim e biti i komandir ete Dragija Milainovi.
Cestom to od Budimli-Japre vodi ka Starom Majdanu, i dolinom rje
ice Graanice, napadae Jelainovaki vod sa dvije desetine.
Prvi vod Odreda Bravski Vaganac, pod komandom ure Trikia, na
padae preko Karaule.
Desetina Milana Damjanovia iz Dabarsko-kljevakog voda odreena
je da na Stari Majdan napadne sa sjevera, iz pravca Stare Rijeke prema
damiji. S ovom desetinom su bili Vojo Todorovi i Milo Perii, vodnik
Dabarsko-kljevakog voda.
Drugi vod Odreda Bravski Vaganac, pod komandom Nikole Peanca i
zajedno sa komandirom odreda Milanom Zoriem, odreen je da postavi zas
jedu nad cestom koja od Stare Rijeke vodi u Stari Majdan, a ispod Dugih
Njiva, i sprijei dolazak pojaanja garnizona u Starom Majdanu.
Majkijapranski vod je bio na obezbjeenju na Vjealima, gdje je dr
ao poloaj prema neprijateljskim uporitima u Staroj Rijeci.
Jedna desetina Jelainovakog voda ostala je u zasjedi u Husimovcima,
raunajui da bi Italijani mogli poi prema Fajtovcima i Luci-Palanci.
Ilegalni saradnici partizana iz Brdara Kota Marinkovi i Stevan Stu
par, koji su dotad bili kod kua, dobili su zadatak da angauju jo nekolike
seljaka iz Brdara i Devara i razrue most na Majdanui u Devaru, izmeu
Starog Majdana i Sanskog Mosta, porue telefonsko-telegrafske stubove i pre
kinu ice, to su i ranije uspjeno radili.
Napad je poeo oko 7 sati 30. novembra.143 Bila je gusta mogla, pa se
veoma slabo vidjelo. U koloni po jedan borci su doli skoro do centra mjesta.
Grupa bombaa, meu kojima i Veljko Miljevi, Jovo Kondi i Mile Mijatovi, privukla se do andarmerijske stanice. Razbili su stakla na prozorima
i ubacili nekoliko bombi. andarmi su pruili otpor. Partizanski bombai su
uspjeli da dvije aktivirane andarmske bombe vrate u kasarnu, gdje su ek
142 Rekonstrukcija

plana napada i toka borbe izvreni su na osnovu kazivanja vie


uesnika u ovoj akciji.
143 Arhiv VII, k. 157, f. 16, br. reg. 8, str. 2.

226

splodirale. Ubijeno je osam andarma, neki su pobjegli, a dvojica su se pre


dala.
Uspjeno je izveden i napad na optinsku zgradu koju su branili ustae
i domobrani, ali su morali pobjei prema Staroj Rijeci. Tamo su naili na
partizansku zasjedu, koja je zarobila pet domobrana.

Stari Majdan, predratni snimak.


U ovoj borbi zarobljeno je nekoliko andarma, jedan folksdojer, te
nekoliko domobrana, ustaa i naoruanih graana. Zarobljen je i ustaki zli
kovac zvani Kibo. On je natrao na politikog delegata Radu Ercega, onako
prestraen bacio puku u zahodsku jamu i sakrio se u kuu, gdje ga je Erceg
pronaao. Kibo je puku izvadio iz jame, oprao je i predao partizanima. Vei
dio ustaa i andarma uspio je da pobjegne prema Sanskom Mostu i Staroj
Rijeci, ali je nekoliko manjih grupa ostalo na uvicima, iznad centra naselja,
odakle su pripucavali iz puaka i jednog pukomitraljeza.
U toku borbe teko je ranjen komandir Sanske ete Dragija Milaino
vi. Ranio ga je neki andarm, a onda skoio na njega s namjerom da ga
probode bajonetom. Meutim, vodnik Milan Joji je na andarma ispalio me
tak i ubio ga nad ranjenim Milainoviem. U borbi su poginuli borci Uro
Stevi iz Dabra, Luka Stojkovi iz Kljevaca, Obrad i Pero Kravi, omladinac
iz Bosanskog Milanovca, dok je osim Dragiie Milainovia ranjen i pukomitraljezac Boko Cmomarkovi. Obojica ranjenika iznijeti su iz Starog Maj
dana i upueni u bolnicu.
Neki stanovnici Starog Majdana uplaeni ustakom propagandom da
partizani ubijaju sve redom, pobjegli su cestom prema Sanskom Mostu. Me

227

utim, mnogi su ostali kod kua i uvjerili se da partizani ne ubijaju mirne


graane, ve samo one koji su vrili zloine nad nevinim ljudima.
Kada se oekivalo da Stari Majdan bude potpuno osloboen, iznenada
su od pravca Stare Rijeke stigli dijelovi 10. domobranske pukovnije i nasum
ce otvorili paljbu, ne znajui kakva je situacija u mjestu.144 Dogodilo se da
su domobrani usljed guste magle uspjeli da prou pored partizanske zasjede
koju su bili postavili borci Odreda Bravski Vaganac. Uistinu, nisu primijetili
jedni druge. Ovi domobrani su se prema Starom Majdanu kretali na pravcu
napada desetine Milana Damjanovia i tako joj doli s lea. Zato su se naj
prije i sukobili s njom. Tom prilikom je i ranjen pukomitraljezac Boko
Crnomarkovi. S ovom desetinom se zatekao i Vojo Todorovi, koji je, pro
cijenivi novonastalu situaciju, naredio povlaenje jedinica. One su se pod
borbom povukle.
U toku borbe vodnik Dabarsko-kljevakog voda Milo Perii se, sa dva-tri borca, odvojio od Damjanovieve desetine i Voje Todorovia i odjurio na
cestu izmeu Starog Majdana i Devara da bi presretao i pljakao ljude koji
su bjeali prema Sanskom Mostu. Sa sobom su donijeli sepet papirnih kuna
i po povratku u Dabar, u kui lugara Sime Kecmana su se tri do etiri dana
neprekidno kartah u oteti novac.
Svi zarobljenici su izvedeni u zaselak Kragulji, gdje su sasluani. Narod
se posebno obradovao zarobljavanju zlikovca Kibe, koji je u vrijeme ubija
nja Srba prvih dana avgusta, za dva dinara klao nevine ljude. Osuen je na
smrt i strijeljan, kao i folksdojer, dok su ostali zarobljenici osloboeni i
puteni kuama.
U ovoj borbi zaplijenjeno je pet-et puaka, manji dio municije i neto
kancelarijskog materijala u andarmerijskoj sanici i Optini.146
Iako akcija na Stari Majdan nije u potpunosti uspjela slobodna terito
rija je proirena na sela Suhau, Brdare i Devar. Naime, poslije naputanja
i povlaenja iz Starog Majdana, Palanski i Eminovaki vod se ne vraaju na
Fajtovce, odnosno u Eminovce, ve se Palanski vod smjeta na Borak, a
Eminovaki u Kragulje u Suhai, na granici prema selu Brdari. U selima
Brdari i Suhai ova dva voda e ostati do proljea, izuzimajui po nekoliko
dana kada su se, nakon borbi protiv neprijatelja, povlaili u Fajtovce, ili
Eminovce (na primjer, poslije prve borbe s Italijanima i, zatim,
u toku borbi
protiv Sanske posadne bojne, aprila 1942. godine).
Iz logora u tim selima ovi vodovi, a kasnije ete, djelovae politiki,
kako u osloboenim selima Suhai, Brdarima i Devara tako i u nizu dragih
jo neosloboenih sela. Na sva ta sela e iriti svoj uticaj, prije svega kroz
brojne partizanske akcije, naroito zasjede, tukui neprijatelja na njegovim
prolazima. Zato je ve poetkom decembra ustanak zahvatio i ta tri i niz
dragih sela, iz kojih je u partizane prvih dana decembra 1941. dolo est bo
raca, a narednih dana jo etiri iz Koprivne i desetak iz ova etiri i jo nekih
sela u dolini Sane. Neki od njih su sa sobom donijeli
i oruje koje su skri
vali od aprilskog rata (Milan Ini, Milan Dobrijevi
i drugi), a svi su po144

Kazivanje Slavka Obajdina, nosioca Partizanske spomenice 1941, tada oficira u


domobranskoj satniji u Staroj Rijeci, koji je sa domobranima stigao upomo
garnizonu u Starom Majdanu.
14SKazivanje vie uesnika u ovoj akciji.

228

mogli da se kod nekih drugih seljaka dobije skriveno oruje, to je dobro


dolo borcima ova dva partizanska voda.
Iz navedenih sela vodovi e tokom decembra 1941. i januarafebruara
1942. kretati u brojne veoma uspjele akcije na cesti Stari Majdan Sanski
Most, Sanski Most Kamengrad i Sanski Most Prijedor, kao i preko ri
jeke Sane u sela du eljeznike pruge Sanski Most Prijedor. Te smjele
partizanske akcije e doprinijeti da se doe do oruja, municije i druge voj
ne opreme, to e omoguiti da se u partizane prime i naoruaju mnogi ljudi
iz sela u dolini rijeke Sane i toliko ojaaju da vodovi prerastu u partizanske
ete. Ove akcije e doprinijeti irenju slobodne teritorije na sela u dolini
Sane, prema Prijedoru i Sanskom Mostu. A kroz itavo to vrijeme polazita
i oslonac za te akcije bili su logori u Suhai i Brdarima.
Partizanski logori u Suhai i Brdarima, tokom teke ratne zime 1941/1942.
godine postali su i baza za iv politiki rad i djelovanje u tim i susjednim
selima. Oko partizana okupljali su se ljudi tih i neosloboenih sela, pa i iz
Sanskog Mosta. Oni su dolazili nou, kriom, da bi vidjeli partizane i uli
to ih je interesovalo: o stanju na slobodnoj teritoriji, na okupiranim dijelo
vima Jugoslavije i u svijetu. Neki od njih su donosili i informacije o nepri
jatelju, to je komandama vodova, kasnije eta, omoguavalo da se blago
vremeno pripreme i doekaju neprijatelja koji je iz uporita u Sanskom Mo
stu, Demievcima i Starom Majdanu kretao na ta slobodna sela i partizanske
jedinice u njima.
Oko partizana se najee okupljala omladina iz osloboenih, ali i ne
osloboenih sela, prihvatala se prvih zadataka u korist narodnooslobodilake
borbe, a mnogi su traili da i oni stupe u partizane to im je, naroito pos
lije uspjenih akcija i pljenidbe oruja, omoguavano. Politiki delegati vo
dova, kasnije politiki komesari eta, kao i partijske i skojevske organiza
cije u vodovima, odnosno etama, iz tih logora su razvili politiki rad meu
stanovnitvom i navedenih sela u dolini rijeke Sane.

ODBIJANJE NAPADA USTASA NA MEEE BRDO


Preko saradnika u Sanici komandir Jelainovakog voda Uro Kukolj
je saznao da e jae ustake i domobranske jedinice napasti na Meee Br
do.148 Zato je odmah poslao pismo Radi Brkiu u Kljevce, gdje je bio sa jed
nom desetinom, obavjetavajui ga da neprijatelj sprema napad iz Sanice,
zbog ega borce treba odmah da dovede na Meee Brdo. Meutim, neko
liko boraca iz te desetine bilo je u selu, pa je Brki morao da ih eka vie
od jednog sata. Kada su se skupili, krenuli su preko Maiovana ka eli-kosi.
U umi je bio snijeak, a u nizini ga nije bilo. Upravo kad su izbili na prevoj
Celi-kose i sjeli da se odmore, iza lea su u umi zauli neko pucketanje,
koje je dolazilo od Korjenova i Donje Sanice. Bih su to domobrani i ustae,
koji su u streljakom stroju ili umom prema Meeem Brdu, Na to se
desetina hitro prebacila u oblinji kamenjar i zauzela poloaj, a da ih ne
prijatelj nije primijetio. Kada je neprijateljski streljaki stroj izbio na tri
desetak metara od njih, partizani su pobacali bombe i osuli vatru. Ubili su
148 Ova

borba je opisana na osnovu kazivanja Rade Brkia, 21. jula 1975. godine.
v

229

i ranili nekoliko ustaa i domobrana, a onda se hitro povukli prema Meedem Brdu. Meutim, i neprijateljski streljaki stroj je ubrzo krenuo za
njima.
Desetina partizana je svratila na Oklinku, u kuu jednog svog pozna
nika. On je upravo bio zaklao svinju i istopio mast, pa je pred borce iznio
varke. Onako gladne i umorne nije trebalo moliti. Ali samo to su sjeli da
prezalogaje, pojavio se neprijateljski stroj. Ba su ustae u rastiku iznad
kue postavljale teki mitraljez kad su partizani izjurili kroz vrata i poeli
trati niz dolinu. Tada je u petu ranjen Stole Karanovi, ali je, epajui, us
pio da umakne sa svojim drugovima. Trenutak kasnije poginuo je Stojani
Miljevi. Njegovu puku je uzeo Mio Doenovi, koji je dotad nije imao.149
Kada je ula pucnjavu i ugledala neprijateljev streljaki stroj, glavnina
Jelainovakog voda rasporeena na Metli otvorila je vatru, koja je zahvatila
i grupu Rade Brkia. Nemajui mogunost da se u takvoj situaciji predstavi,
ova grupa partizana je promijenila pravac i tako s druge strane dola na
Meee Brdo i pridruila se svom vodu.
Istovremeno je neprijateljeva avijacija bombardovala Jelainovce, ali
bez rezultata.
Borba na Meeem Brdu je voena tokom dana, pa je neprijatelj od
bijen nazad, u Sanicu. Sjutradan je u Jelainovcima, dunim potovanjem,
za zasluge i rtvu, sahranjen desetar Stojani Miljevi, hrabar i omiljen bo
rac Jelainovakog voda.
Banjaluki zdrug u svom izvjetaju od 13. decembra 1941. godine navodi da je posada iz Gornje Sanice... vrila akciju ienja prema Mee
em Brdu i Jelainovcu. Zrakoplovi koji su uestvovali u istoj akciji bom
bardirali su Jelainovac sa uspjehom. Pobunjenici su imali veliki broj mrt
vih i ranjenih, ali su ih sve odvukli sa sobom.15'

PRVA BORBA PROTIV ITALIJANA NA TERITORIJI SANSKOG SREZA


Poslije akcije na Stari Majdan Eminovaki vod je bio u Kraguljima,
u selu Suhai, a Palanski na Borku. Postavljajui zasjede i patrolirajui na
cesti koja prolazi kroz Kamengrad (od Sanskog Mosta za Luci-Palanku),
borci su imali nekoliko susreta s Italijanima.
Poto su Italijani bili kupili sijeno i slamu od nekog seljaka iz Kamengrada, poli su da to, konjskom zapregom, prevezu. Partizanska patro
la, u kojoj je bio i Sveto Popovi, borac Eminovakog voda, zaustavila je
grupu Italijana, meu kojima je bio i oficir. Upitali su ih kuda idu, na ta
je oficir odgovorio da su krenuli po kupljeno sijeno. Popovi im je rekao:
Sada hajte, ali vie ne smijete! Italijani su tada otili u Kamengrad, na
tovarili sijeno i pored partizanske patrole vratili se u Sanski Most.151
Sredinom decembra partizani su od nekoliko Sanjana dobili obavje
tenja o namjerama neprijatelja da prodre prema Luci-Palanci. Tako je
149 Izvjetaj

Sime Dobrijevia iz Suhae, nosioca Partizanske spomenice 1941, 27.


jula 1975. godine.
iso Izvjetaj Sime Dobrijevia iz Suhae, nosioca Partizanske spomenice 1941,
27. jula 1975. godine.
151 Kazivanje Sime Dobrijevia iz Suhae autoru 27. jula 1975. godine.

230

kroja Pero Zuber javio da se Italijani spremaju da napadnu partizane. Go


vorilo se da e Italijani udariti ak sa 5.000 vojnika. (U Sanskom Mostu oni
SU tada imali, manje od 1.000 vojnika). Pismo od Zubera donio je Mile o
rokalo, istovremeno obavjetavajui urina Predojevia da Italijani ele
pregovore s njima. urin ga je zbog toga izgrdio viui: Nikakve razgovore
ja neu. Neemo pregovarati, neka udare! Poslije toga urin Predojevi
je naredio da se kopaju zakloni na poloajima prema cesti, kod ehia mo
sta u Kamengradu.152
Dobijeno je i obavjetenje da e ustae jakim snagama napasti cestom
kroz Kamengrad, sa namjerom da se probiju u Luci-Palanku. Ovu vijest je
dobila komandu Eminovakog voda u Kraguljima. Komandir i politiki de
legat voda uro Banjac i Rade Erceg odmah su napravili plan zasjede s
kojom bi doekali eventualni napad neprijatelja iz Sanskog Mosta. Jedna
desetina, s pukomitraljescem Lazarom unicom, rasporeena je na Zmijnjaku, gdje je iskopala zaklone. Desetina Ostoje Majkia odreena je da
nad Blijom zauzme poloaj. Trea desetina je rasporeena kod groblja is
pod Umaca.
Prije nego to e borci zauzeti poloaje, jedna grupa italijanskih voj
nika je sa kolima (koja su vukli konji) i topom prola cestom, a da je par
tizani pri tom nisu ni vidjeli. Ovi Italijani su ili po slamu u Kamengrad.
Ubrzo po zauzimanju poloaja borci su, po bljesku oruja, primijetili
neprijateljsku kolonu od Pobreja. Bila je to, u stvari, druga neprijatelj
ska kolona koja je tog jutra pola iz Sanskog Mosta prema Kamengradu.
dogovoreno je da se neprijatelj ne napada dok ne izbije u Husimovce, nas
pram spaljene Munjizne kue. Dogovor je potovan. I kada je elo neprija
teljske kolone bilo naspram Munjizine kue, grupa boraca, lanova KPJ,
meu kojima su bili uro Latinovi, Sveto epa, Rade Erceg i jo neki, ot
vorila je vatru, to su prihvatili pukomitraljezac unica i ostali borci.
Utom je neko od Umaca, s druge strane ceste povikao: Ne pucajte! To su
Italijani! Na to se uo i drugi povik: Pregovora nema! Udri! Rasporee
ni s obje strane ceste partizani su tukli po Italijanima i borba se rasplam
sala.153
Italijani su zaposjeli poloaj iza zidina popaljenih kua, pucajui u
pravcu partizana. Tada se od Kamengrada pojavila neka vojska, koju par
tizani u prvi mah nisu mogli da prepoznaju jer nisu znali da je tog jutra
neprijateljska jedinica prola cestom prema Kamengradu, prije nego to
su oni postavili zasjedu. Ubrzo su vidjeh da su i to Italijani, koji su iza
kola punih slame gurali jedan top i vraali se u Sanski Most. I oni su otvo
rili vatru po partizanima. Meutim, tada je na poprite stigao i Palanski
vod sa Borka, pa su Eminovaki i Palanski vod udruenim snagama razbi
li tu grupu italijanskih vojnika, a potom odbili i neprijateljsku kolonu
to je bila pola od Pobrijeja. Na grupu Italijana to su se vraali iz Kamengrada partizani Eminovakog voda su izvrili juri i etvoricu zaro
bili. Svoje mrtve i ranjene Italijani su uspjeh da odvuku sa sobom.154
152 Kazivanje

Mie Ilia iz Brdara, nosioca Partizanske spomenice 1941, 27. jula


1975. godine.
lm Kazivanje Lazara unice autoru.
V4 Kazivanje Rade Ercega iz Blatne autoru, 3. avgusta 1975. godine.

231

U zasjedi je, u jednoj umici u Husimovcima bio i dio Dabarsko-klje


vakog voda, sa vodnikom Miloem Periiem i desetarom Veljkom Miljeviem. Kada je vidio da su partizani napali Italijane i da se ovi povlae
prema Sanskom Mostu, Veljko Miljevi je uticao na borce, pa je i ova gru
pa partizana otvorila vatru po Italijanima. Na cesti su ubijena dva Italijana, a nekoliko ih je ranjeno.
Dogodilo se, eto, da su se u zasjedama nad cestom to prolazi kroz
Husimovce i Kamengrad istovremeno nala tri voda Sanske ete, a da niko
od njih, bar do poetka borbe, ni za koga nije znao. Bez meusobne veze i
bez starjeine iz komande ete, vodovi su djelovali samostalno i odvojeno,
pa je zato i izostao puni uspjeh koji se mogao postii da je neko objedi
njavao dejstvo vodova.
Drugi domobranski zbor, izvjetavajui viu komandu o ovoj borbi,
javio je: 13. ovog mjeseca... Kod S. Kamengrad, kod Sanskog Mosta jed
na talijanska bojna i bitnica (bataljon i baterija, nap. B. B.) stupile su u
borbu sa odmetnicima, koja je izazvana jednim incidentom prilikom izvla
enja slame od strane Talijana. Ishod borbe jo nije poznat .. .155
Sjutradan se opet jedna kolona Italijana pojavila u Husimovcima.
Odmah potom je civil Musliman doao na Umce sa pismom kojim Italijani
trae da se vrate njihova etiri zarobljena vojnika. Pismo je primio desetar
Ostoja Majki, zvani Major, koji nije znao itati, pa mu je neko od boraca
proitao ta Italijani trae i da zovu na pregovore. Kako tog jutra ni jed
nog od komandira vodova i politikih delegata nije bilo tu, jer su upravo
krenuli na savjetovanje u Majki-Japru, Ostoja Majki je donosiocu pisma
odluno odgovorio: Neemo pregovarati! Samo emo kroz puanu cijev
razgovarati. Civil se vratio u Husimovce, a grupa italijanskih vojnika je
produila do Kamengrada i pred no se vratla u Sanski Most.156 Rije je
bila o tome da su se partizani koji su prethodnog dana iz zasjede nad cest
om vodili borbu protiv Italijana, nakon borbe povukli- Eminovaki vod na
Eminovce, a Palanski na Pljeevicu.
Nakon borbe protiv partizana na ovom podruju i spoznaje da ovi od
bijaju pregovore, komanda italijanskih trupa u Sanskom Mostu odredila je
da dvije ojaane ete izvre izvianje u podruju sukoba voenog 13. de
cembra.157 Od Sanskog Mosta preko Pobreja italijanske ete su 15. decem
bra dole do Husimovaca, a odande se uputile u brda, putem to od Husimovaca vodi kroz Umce i prema Nagliu. Dan ranije vei dio Eminovakog
voda prebacio se iz Kragulja na plato Bosanskog Milanovca, prema kojem
su se i uputili Italijani. Istovremeno manja kolona Italijana kretala se cest
om prema Suhai i Brdarma, dok su ustae iz Demievaca krenule prema
Borku, gdje se nalazio Palanski vod.158
Sa borcima oba voda bili su samo desetari, jer su komandiri vodova i
politiki delegati tog dana, kako je ve navedeno, bili na vojnoj konferen
ciji u Majki-Japri. Tu je okolnost iskoristio neko od boraca i prenio da
se ne puca ve da se povlai.
155 Ministarstvo

hrv. domobranstva, stanje 16. prosinca u 8 sati, arhiv VII, 5, F. 8.


br. reg. 15/1.
156 Kazivanje Lazara unice autoru.
157 Izvod iz izvjetaja jedinica i ustanova potinjenih komandi 2. italijanske armi
je o znaajnim dogaajima u toku decembra 1941, Zb. XIII/1, str. 804, i 805.
158 Kazivanje Steve Stupara iz Devara autoru, 27. jula 1975. godine.

232

im su se ustae i Italijani pojavili od Husimovaca i Demievaca, na


rod iz Suhae i Brdara poeo je bjeati prema Pljeevici i Fajtovcima. Dok
su se ustae kretale vojniki, u streljakom stroju, Italijani su se razili po
batama u Sahai, pa upali i pojeli stonu repu u Suhai s tri dunuma.
Uz to su na mnogim vratima ispisivali: Hoemo nae Italijane!159
Za to vrijeme glavnina italijanske vojske je nastupala prema Umcima
i Nagliu, ne pucajui ve samo dovikujui partizanima kada bi ih ugledali
kako odstupaju kroz umu. eljeli su, oevidno, susret i pregovore. A kako
je dan ranije bio pao snijeg, lako se uoavao svaki ovjek na snjenom pro
stom.
U toj situaciji neko je naredio povlaenje. Pojedini partizani su pov
laei se pucali, ali do borbe izmeu Italijana i partizana na Nagliu nije
dolo.
Grupa partizana s pukomitraljescem Lazarom unicom bila je u za
sjedi iznad Husimovaca. Odatle nisu primijetili kada su im Italijani iza le
a proli prema Bosanskom Milanovcu. Tek kada su uli pucnjavu iza sebe
krenuli su ka Bosanskom Milanovcu (Eminovcu). Tamo su naili na Itali
jane, ali su uspjeli da ih obiu i dou u sastav voda.
U meuvremenu su ustae iz Demievaca nadirale prema Borku. U
tom je stigla jedna desetina partizana od Podvidae, iz sastava Majkijaparanskog voda, i s boka napala neprijatelja. Ustae su, pucajui, uzmicale
nazad, u Demievce.
I glavnina talijanske jedinice se ne ostvarivi kontakt sa partizanima
na jNagliu i Umci, istog dana vratila u Sanski Most.
Tog dana, dok jo nije znala ishod izvianja svoje dvije ete, koman
da italijanskih trupa u Sanskom Mostu (402. bersaljerski bataljon, iz sa
stava trupa Zara, ija je komanda bila u Zadru i baterija 3. divizije 34.
artiljerijskog puka, iji je tab bio u Kninu) poslala je izvjetaj Komandi
kopnenog fronta (trupe Zara) u kojem navodi da su naili na prilian ot
por i da je u 15 asova borba jo trajala.160
Vijest da su Italijani 13. decembra napadnuti na podruju sanskog sre
za stigla je i u Majki-Japru, gdje je dva dana kasnije odrana vojna kon
ferencija predstavnika svih partizanskih jedinica s podruja 1. krajikog
NOP odreda, tj. sa osloboene teritorije bihakog, krupskog, novskog i san
skog sreza.
Napad na Italijane u Husimovcima bila je i prva borba partizana pro
tiv Italijana na grmekom podruju. Njen ishod je bio od znaaja i za pridobijanje veine boraca i stanovnitva za borbu i protiv tog okupatora. Od
tada nema ni jednog primjera da bi Italijani pokuavali da stupe u vezu s
partizanskim komandirima i komandantima na sanskom srezu, niti su par
tizanskim jedinicama na ovom sektoru pruili priliku da ih napadnu, jer
nisu izlazili iz garnizona u Sanskom Mostu. Jedino su 24. februara 1942.
godine izvrili izvianje dolinom rijeke Sane do Trkulja. Kada su naili na
partizane, vratili su se u Sanski Most.181 Ovaj izlazak Italijana prema selu
Koprivni bio je njihova posljednja akcija na podruju sanskog sreza.
159 Kazivanje
160 Isto.
181 Izvod iz

Lazara unice autoru.

izvjetaja jedinica i ustanova potinjenih komandi 2. italijanske ar


mije o znaajnim dogaajima u toku februara 1942. godine Zb. tom XIII/2,
str. 240241.

233

ZASJEDA U DEVARU
Borci Eminovakog voda zapazili su da jedna manja neprijateljska je
dinica svaki dan dolazi od Starog Majdana u Devar i produava prema
Sanskom Mostu. Ona je osiguravala taj put i ila po sljedovanje, ili se sa
njime vraala iz Sanskog Mosta prema Starom Majdanu. Nekoliko odvanijih boraca koji nisu imali svoje puke, ve su ih posuivali, ili su imali
stari tip, manliher, htjeli su da se naoruaju boljim orujem.102 Zato je
Stanko Marjanovi predloio da sa grupom boraca, toj neprijateljskoj je
dinici postavi zasjedu u Devaru, kod kue i ciglane Ljubana engia. Ko
manda Eminovakog voda je tu inicijativu prihvatila. U zasjedu su, sem
Marjanovia, poli: Ostoja Majki, naoruan pukomitraljezom, zatim Niko
la Majki, Duan Rakovi, Sveto epa i jo nekoliko boraca. Svega je polo
10 do 12 partizana. Marjanovi je zasjedu rasporedio u dvije zidine nepo
sredno uz cestu i uz obalu Majdanue. Snijeg je bio visok, pa se morao
probijati cestom, to je oteavalo kretanje. Temperatura je bila vrlo niska,
pa je borcima u zasjedi bilo hladno. Da bude i tee, oruje se zamrzio, pa
su ga morali odmrzavati kako bi mogli dejstvovati.
U blizini je bila zgrada u kojoj su spavali ukuani. Partizani su pred
zoru uli i u tu kuu, ali su obezbij edili da niko od ukuana ne izlazi na
polje kako ne bi otkrio zasjedu.
Kada je, dolazei od Starog Majdana, domobransko odjeljenje od de
set vojnika i nekoliko civila ulo u raspored zasjede, na njih je otvorena
iznenadna vatra iz pukomi trai jeza i puaka. Od te vatre je poginuo jedan
civil, a tri domobrana su ranjena. Onda su borci iz zasjede jurnuli na do
mobransku patrolu i estoricu zarobili. Jedan domobran je uspio da us
koi u Majdansku rijeku (Majdanuu) i tako doeka dolazak domobrana
iz Starog Majdana. Partizani su zaplijenili osam puaka i oko 500 metaka.163
Tada je Stanko Marjanovi zaplijenio dvije nove vojnike puke, jednu je
zadrao za sebe, a drugu dao vlasniku posuene manliherke, koju je do
bio neki novi borac. Partizani nisu imali poginulih i ranjenih.
Komanda 4. domobranske satnije poslala je iz Starog Majdana pomo
napadnutom odjeljenju, ali su partizani ve bili pokupili oruje i sa zarob
ljenim domobranima vratili se u Suhau. Zarobljeni domobrani su saslu
ani, pa ih je pet vraeno, a jedan zadran. Otputenim domobranima je
data civilna, a od njih oduzeta vojna odjea. Prethodno im je govorio po
litiki komesar Sanske ete Pero Moraa, a zatim po njima poslao i pismo
komandiru 4. satnije Sanske posadne bojne u Starom Majdanu, u kojem je,
pored ostalog, pisalo: Vraamo Vam Vae vojnike, nau brau Hrvate i
Muslimane, sirotinju, jer nju ne smatramo krivim za faistika zlodjela.
To su nai ivi leci koji najvie razaraju temelje te tako zvane
N.D.H.164
lanovi porodice kod koje je bila zasjeda i osloboeni domobrani iz
javili su da je u zasjedi bilo oko 80 naoruanih partizana, iako ih je, kako
102

Kazivanje Stanka Marjanovia iz Smoljana, nosioca Partizanske spomenice


1941.
Izvjetaj 4. satnije Sanske posadne bojne od 30. decembra 1941, upueno Za
povjednitvu Sanske posadne bojne, Arhiv VII, k. 78, F 4, br. reg. 43.
><m Zb. IV/3, str. 413.
163

234

je ve navedeno, bilo svega 10 do 12, i da su kod Suhae vidjfeli oko 300


partizana, dodajui da su svi, uglavnom, bili naoruani i to vojnikim pu
kama, dok su neki imali civilne puke. Primijetili su i jednu italijansku
puku i jedan pukom trai jez ... Tako pie u izvjetaju zapovjednika 4. sat
nije, u kojem izvjetava o tom napadu partizana, vraanju osloboenih do
mobrana i sadraju pisma politikog komesara partizanske ete. Meutim,
ni u Suhai nije moglo biti oko 300 partizana, ve znatno manje, zapravo
samo Eminovaki vod, i to ni on kompletan, jer je manji dio ostao u Eminovcima.165

184

Kazivanje Stanka Marjanovia iz Smoljana.

5. BLOKADA NEPRIJATELJEVOG UPORITA U BUDIMLI-JAPRI


Neprijateljsko uporite u Budimli-Japri od poetka ustanka je bilo
velika smetnja za bre i vre povezivanje ustanikih jedinica sa podruja
sanskog, novskog i krupskog sreza. Djelomino blokiranje tog isturenog
neprijateljskog garnizona, u poluluku prema slobodnoj teritoriji, vezivalo
je znatne partizanske snage, koje bi se, osloboenjem tog mjesta, mogle
angaovati u borbama na drugim pravcima, a to bi, sem ostalog, omogu
ilo dalje irenje slobodne partizanske teritorije i ukljuivanje stanovnitva
mnogih sela u oslobodilaku borbu.
Reorganizovanje i jaanje partizanskih jedinica na podruju Grmea,
poev od septembra, osjetio je i neprijatelj. To i po broju i ishodu akcija
po tome to vie nije bilo sela na teritoriji zahvaenoj ustankom u kojem
bi srpsko stanovnitvo neprijatelja doekivalo kod kue. Naprotiv, na glas
0 njegovoj pojavi odmah bi bjealo dublje u slobodnu teritoriju, ili se skri
valo u oblinjim umama i gajevima. Neprijatelj se na osnovi sopstvenih
gubitaka uvjerio da je partizanska teritorija sve bolje branjena, a shvatio
je i to da se formirala granica izmeu grmeke slobodne teritorije i osta
lih podruja pod njemako-italijanskom okupacijom i ustakom civilnom
vlau. Tu granicu su inila naputena i popaljena sela ili zaseoci. Za Ni
jemce je bilo vrlo znaajno da se Budimli-Japra dobro utvrdi i brani kao
vana predstraa Rudnika Ljubije, ime je obezbjeivana nesmetana eks
ploatacija i izvoz eljezne rude u Njemaku. Zbog toga je te jeseni i zime,
1941/42. godinu, u Budimli-Japri bilo od 250 do 300 domobrana i oko 100
ustaa i andarma.
Krajem 1941. godine na poloajima prema Budimli-Japri bili su vodo
vi Ljubijsko-prijedorske ete, koji su u polukrugu od Halilovaca preko Du
gih Njiva, Mrkalja, Hadrovaca i Slatine sve do Podvidae drali poloaje,
branih slobodnu teritoriju. Uz to, oni su prodirali na okupiranu teritoriju
1 izvodili manje akcije, uglavnom zasjedama ili nonim prepadima u seli
ma prema Ljubiji.
Osim partizanskih vodova, na ovom sektoru su bile i danonone stra
e seljaka iz sela Halilovaca, Dugih Njiva, Mrkalja, Kozina, Hadrovaca, Sla
tine, Podvidae, Crnog Vrha i ele. One su imale zadatak da osmatraju i
izviaju neprijatelja, inae za borbu nisu bile spremne, budui da nisu
imale ni po jednu puku, ve su njihovi pripadnici bili naoruani samo
hladnim orujem i tek po nekom lovakom pukom ili kuburom.
Krajem novembra 1941. godine u tabu 1. krajikog NOP odreda od
lueno je da se prikupe detaljni podaci o neprjatelju u Budimli-Japri, ka
ko bi se pripremio novi napad i likvidirala jaka posada tog uporita. S tim
u vezi politiki komesar Ljubijsko-prijedorske ete Duan Josipovi dobio
je zadatak da prikupi sve podatke o neprijatelju.16
i Kazivanje Duana Josipovia autoru. 5. decembra 1977. godine.
236

Sauvano je vie dokumenata iz tog perioda, a naroito iz prvih da


na decembra, iz kojih se vidi da je Josipovi uporno nastojao da svako
dnevno dobija izvjetaje iz Budimli-Japre. Sem ostalog, sastajao se sa ile
galnim saradnicima koji su izlazili iz neprijateljskog uporita, trgovcima
Muharemom ehiem167 i urom Soviljem, Nairom Budimliem i airom
Bajramoviem. Oni su tajno dolazili u Halilovce, u kuu Dane Paue. Na
tim tajnim sastancima Josipovi je govorio ilegalnim saradnicima o ciljevi
ma NOB, o bratstvu i jedinstvu naih naroda i porebi saradnje svih rodo
ljuba u borbi protiv okupatora i njihovih slugu.168 Na tim sastancima im
je davao, ili preko drugih veza slao, i letke namijenjene domobranima i za
vedenim civilima. Tako je u jednom pismu upuenom Duanu Maliu, ko
mandiru Mrkaljskog voda, Josipovi pie da mu alje letke koje treba da
preda trgovcu Muharemu ehiu.169 Narednog dana Jospovi pie Maliu
da odmah uhvati vezu sa Duanom Repajiem i Dizdarom Dediem176 (obo
jica iz Halilovaca), kako bi preko njih uspostavili vezu sa Muharemom e
hiem. Nadalje, politiki komesar ete u svom pismu nareuje vodniku da
paljivo prati i dobro ispituje situaciju oko Budimli-Japre i stalno mu

Dopis Ljubijsko-prijedorske ete od 14. XII 1941. komandiru strale Mrkalji.

167

168
169
170

Muharem
ehi,
trgovac
u
Budimli-Japri,
odranije
je
uspostavio
vezu
s
par
tizanima.
Kazivanje Duana Josipovia autoru.
Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 404.
Porodice
Dedia
inile
su
itav
zaselak
u
selu
Halilovcima,
nedaleko
od
Budim-Japre.
Dedii
su
slobodno
ili
u
Budimli-Japru,
pa
je
Dizdar
Dedi
odnosio
pisma
i
letke
Muharemu
ehiu,
a
ovaj,
opet,
po
njemu
slao
pisma,
razni
kancelarijski
materijal
i
slino
partizanima;
Dizdar
je
umro
na
radu
frontovske brigade 1949. godine kod Sarajeva.

237

javlja to ima novo, jer on sada radi samo na tom, obavjetajnom poslu.17*
Meutim, samo dan ili dva kasnije, 8. ili 9. decembra, izvren je razmjetaj
kadra u nekim etama 1. krajkog NOP odreda. Tako je za komandira Ljubijsko-prijedorske ete doao Mile Davidovi, do tada komandir Krupske
ete, dok je raniji komandir, Slobodan Marjanovi preuzeo dunost politi
kog komesara Ljubijsko-prijedorske ete. Duan Josipovi, dotada politi
ki komesar ete, otiao je za politikog radnika na teren krupskog sreza.172
Dunost zamjenika komandira ete preuzeo je Stojan Marjanovi Dolinar,
ostajui i dalje komandir Majkijapranskog voda, dok je Redo Terzi i da
lje ostao zamjenik politikog komesara ete, a Stevo Vjetica komandir
Haanskog voda.173
Neto te promjene u komandi Ljubijsko-prijedorske ete, a svakako vie
analiza situacije, koja je pokazivala da jo nije vrijeme za ponovni napad
na neprijateljski garnizon u Budimli-Japri, bili su razlog da se odustane od
daljih priprema za novi napad za osloboenje tog mjesta.
U najteoj situaciji su bili stanovnici Crnog Vrha, sela sjeverno od Budimli-Japre. Selo se, naime, nalazilo na pravcu kretanja neprijateljskih je
dinica od novske Suhae ka Budimli-Japri i obratno. Zato su mjetani vie
puta traili da u njihovo selo doe jedan vod naoruanih partizana. U ve
spomenutom izvjetaju Duana Majstorovia, uz obavjetenje da je odrao
sjednicu u selu Crni Vrh, uspostavio straarska mjesta i dao zadatak straarima, on javlja da je narod sela Crni Vrh spreman da obezbijedi vrlo
zgodan stan za vojsku i sklonite od neprijatelja... kuu Marka Miloevia,
poto tu kuu uvaju 3 raskrsne strae talco da u nikom sluaju ne bi mogao
neprijatelj iznenaditi,174 a jo je rije o kui uz umu. Istovremeno su se
Crnovrani obavezivali da tom odredu partizana obezbijede ivotne namir
nice i prostirku. Krajem decembra toj molbi e se udovoljiti.
Drugom polovinom decembra 1941. godine Petar Vojnovi je u svojstvu
operativnog oficira taba 1. krajikog NOP odreda doao u Slatinu i obiao
Petrovaki vod smjeten u kolskoj zgradi. Nakon analize stanja oko Budimli-Japre, pogotovo u vezi s novim okolnostima pao je veliki snijeg, Vojnovi
je predloio da partizanske snage, koje su ve u polukrugu bile oko Budimli-Japre, zatvore krug i blokiraju neprijateljsko uporite u tom mjestu.17R
O toj ideji se raspravljalo sa komandom Ljubijskoprijedorske ete i koman
dama vodova, pa je zakljueno da je treba realizirati. Potom je napravljen
plan rasporeda partizanskih vodova za blokadu Budimli-Japre. Tada je zima
bila vrlo jaka, a snijeg visok, tako da su putevi prema Budimli-Japri bili
neprohodni. Ipak svi vodovi su krenuli na izvrenje dobijenih zadataka, za
uzeli odreene poloaje i blokirali neprijateljski garnizon.
Prema usvojenom planu, Petrovaki vod je, bez pukomitraljeza i tri-etiri naoruana borca zauzeo poloaje na Antonia brdu.
U vezi s tim komandir Vlado Baji se sjea da su usred dana krenuli
iz Slatine, proli pored male banje i popeli se na Antonia brdo. Sa vodom
171 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br.
172 Kazivanje Duana Josipovia autoru
173 Mile Davidova: Akcija Ljubijsko-prijedorske

405.
partizanske ete, edicije Podgr

me u NOB, knj. 2, str. 231.


174 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau,
173 Vlado Baji: Sa vodom Petrovana

2, str. 238239.

inv. br. 408.


u Podgrmeu, edicija Podgrme u NOB, knj.

je iao i Petar Vojnovi. On je komandi Voda i desetarima pomogao u organizovanju i posjedanju poloaja. Jedna desetina je, s pukomitraljezom, ras
poreena na padini prema neprijateljskom garnizonu u Budimli-Japri. Ko
mandir ove desetine i ujedno pukomitraljezac bio je Pero Kecman Mukonja.176 Desetina se smjestila u kuu na zaravni, ispod koje su bili njeni po
loaji, a zatvarala je jedinu prtinu kojom je neprijatelj na tom pravcu mo
gao da krene prema Antonia brdu, jer je svukud okolo bio dubok i neprogaen snijeg. Dvije desetine sa jednim pukomitral jezom i jedna poludesetina bez pukomitraljeza (jer je, sa desetarom Jojom Runiem, upuena na
Crni Vrh) rasporeene su na padini prema Ovanjskoj, Marinima i Agiima.
Komanda Voda se smjestila na najvie uzvien je Antonia brda, iznad kue
ulibrka.177
Haanski vod se s podruja Hadrovaca prebacio na Crni Vrh, emu su
se naroito obradovali tamonji stanovnici.
Komanda Voda sa dvije desetine (prva i trea) smjestila se u kuu Petra
Vukojevia. Vod je ojaan grupom od tri-etiri naoruana pukama i jednim
pukomitral jezom iz sastava Petrovakog voda, koje je ovdje doveo desetar
Runi. Tako ojaan Haanski vod je imao zadatak da patrolira prema selima
ele i Agii, postavlja zasjede i spreava neprijatelja da od Agia i elopeka
prodre dolinom rijeke Japre u Budimli-Japru. Druga desetina ovog voda, s de
setarom Mihajlom Pejiem na elu, smjetena je u Baje, zaselak sela Halilovaca, u kuu Vase Pavia. Njen zadatak je bio da zatvori taj sektor prema
opkoljenom garnizonu kako se neprijatelj ne bi izvukao zapadnom stranom
Cmog Vrha, prema Agiima i novskoj Suhai.178
Majkijapranski vod je zatvarao pravac koji cestom od Starog Majdana
vodi prema Budimli-Japri. Drao je poloaje u Slatini, Podvidai i Lukavici,
sa glavninom na Gaidiku (k. 619), orijentisan prema Starom Majdanu i Sta
roj Rijeci, sa zadatkom da spreava izlazak neprijatelja iz Budimli-Japre
cestom prema Starom Majdanu, kao i dolazak neprijateljskog pojaanja od
Starog Majdana i Stare Rijeke prema Budimli-Japri.179
Slatinski vod, najmanji po broju boraca, dijelom se, sa vodnikom Mi
lom Vojnoviem, prikljuio Petrovanima na Antonia brdu, dok je desetina
Pere Vukojevia drala poloaj prema Budimli-Japri u podruju Miljui
Raskre Pavia dolina. Zadatak ovog voda je bio da dijelom snaga i za
jedno sa Petrovakim vodom sprijei izlazak neprijatelja iz Budimli-Japre
cestom prema Starom Majdanu, ili preko Antonia brda prema Staroj Rijeci,
a zadatak izdvojene desetine da sprijei prodor neprijatelja preko Slatine
prema Starom Majdanu ili Staroj Rijeci.180
Mjetani sela u kojima su rasporeeni vodovi kroz itavo vrijeme blo
kade snabdijevali su partizane hranom, koju su najee sami spremali i no
sili pojedinim grupama na poloaje. Ishrana partizana je bila vrlo dobra i
obilna, tako da su borci lake izdravali napore i hladnou.
176

Pero Kecman Mukonja, iz Bukovae kod Bosanskog Petrovca, u NOB stupio


jula 1941. godine, poginuo u Slavoniji kao pukomitraljezac Krajikog proleter
skog bataljona 1942. godine. Za narodnog heroja proglaen 27. novembra 1953.
177 Pismo Mihajla Pejia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 25. juna 1975. godine.
178 Isto.
179 Isto.
180 Petar Vukojevi: Sjeanja iz revolucije, rukopis, 2. i 3. strana. Marko Vojnovi:
Sjeanja na ustanak i NOB 19411942. god., rukopis, str. 1417.

239

Potpuna blokada Budimli-Japre zapoela je 24. decembra i trajae do


napada 14. marta 1942. godine. Blokadu je dralo oko sto partizana naoru
anih pukama i tri-etiri pukomitraljeza, kao i nekoliko stotina narodnih
straart. Komanda pripadnika narodne strae bila je u Mrkaljima. Straari
su imali zadatak da danonono osmatraju neprijatelja i izvjetavaju najbliu
partizansku jedinicu da bi ova organizovala zasjedu. Dok bi partizani vodili
borbu, straari osmatrai bi se povlaili, jer su imali samo hladno oruje.
Na njihovu pomo u blokadi se ozbiljno raunalo. To se vidi i iz dopisa ko
mandira Prijedorsko-ljubijske ete, Mile Davidovia, upuenog 26. decembra
komandiru Narodne strae Duanu Maliu. Tu komandir Davidovi daje za
datke patrolama i osmatraima, posebno onima na Vukanovcu.181 Poto je
bila velika zima, strae iz Mrkalja i Hadrovaca bile su u kui Milana Vuko
jevia almaa. Tako su se narodni straari i u drugim selima okupljali u
jednoj kui. Za to vrijeme je napolju, na snijegu, bio osmatra, kojeg su
svaka dva sata smjenjivali njegovi drugovi.182 Osmatranje prema neprijatelju
u ovoj blokadi vrili su i narodni straari sela Podvidae.
Poloaji nekih partizanskih zasjeda nisu od neprijatelja bili udaljeniji
vie od dva kilometra, to je zahtijevalo neprekidnu i veliku budnost i stalnu
spremnost za borbu.
Na prvi sukob sa blokiranim jedinicama nije se dugo ekalo. Ve 30.
decembra dolo je do prvog okraja, koji je neprijatelj u Budimli-Japri shva
tio kao napad partizana na ovo uporite, pa je zatraio pojaanje. Partizanske
snage su, pak, uspjele da to pojaanje prisile da se vrate u svoje uporite.
Od tada je neprijatelj blokiran u Budimli-Japri sa svojom viom komandom
odravao vezu samo vazdunim putem. Avioni su u Budimli-Japru donosili
potu, municiju, hranu, 1 jekove i dr. Nisko letei piloti su pomou konopaca
hvatali pakete s potom iz blokiranog garnizona.
Saznavi da su partizani potpuno blokirali njen garnizon u Budimli-Japri, komanda Banjalukog zdruga je naredila da se ta blokada odmah raz
bije. Ve 31. decembra krenule su dvije kolone domobrana jaine eta, i uz
njih su bile i grupe ustaa. Borci Haanskog voda su ve kod Agia doekali
jednu kolonu i nakon estoke borbe odbili je nazad u Agie i Novsku Suhau.
Petrovaki vod je doekao drugu kolonu, koja je ila od Ljubije i Stare Ri
jeke. Kako i u izvjetaju Banjalukog zdruga pie, ete su jakom vatrom
pobunjenika sprijeene u tome i vratile se natrag, u svoje posade .. .18S

181 Arhiv Regionalnog


182 Kazivanje Duana

muzeja u Bihau, inv. br. 423.


Malica, 25. novembra 1978. godine.
183 Izvjetaj zapovjednitva 2. domobranskog zbora o akcijama ustanika na teri
toriji Bosne, decembra 1941. godine, Zb. IV/2, str. 564.

240

6. PARTIZANSKE RELEJNE STANICE


Na prvom sastanku rukovodilaca ustanka u podgrmekim selima, odra
nom u Suhopolju, raspravljalo se i o organizovanju veza izmeu Komande ge
rilskih odreda KrupaSana i odreda na osloboenom podruju. Odlueno
je da se za organizovanje veze izmeu ustanikih jedinica i novoformirane
Komande gerilskih odreda KrupaSana formira eta za vezu. Za komandira
te ete odreen je Duan Nedimovi Marzan,184 bivi biljenik optine u Suvaji, srez Bosanska Krupa. Zakljueno je da se pored ete za vezu organi
zuje i mrea relejnih stanica. Mrea je trebala da pokriva osloboenu teri
toriju, za koju je formirana i Komanda gerilskih odreda sreza Bosanska Kru
pa Sanski Most. Naredbom je odreeno da svaka jedinica u svom sastavu
ima grupu kurira, a po jednog u pretpostavljenoj komandi. Mrea relejnih
stanica trebala je da obezbijedi brzo obavjetavanje ustanikih komandi o
pokretima neprijatelja, to e, u isto vrijeme, omoguiti stanovnitvu da se
na vrijeme skloni iz ugroenih sela. Stanice e obavjetavati tabove odreda
o naredbama viih komandi, prenositi stanovnitvu obavjetenje o uspjesima
ustanika i o dogaajima u najblioj okolini, ali i o vanijim dogaajima u
ostalim krajevima u kojima su ustanici vodili bitke protiv okupatora i us
taa. Kuriri izmeu relejnih stanica i komandi odreda u najvie sluajeva
bili su djeaci.185
Zadatak da organizuje mreu relejnih stanica dobio je Aim Raeta. Is
tovremeno, Relejna stanica kojom e on neposredno rukovoditi, smjetena
na ehite u Potkalinju, trebalo je da bude glavna. Na spomenutom skupu
u Suhopolju zakljueno je da se osim te glavne Relejne stanice u ehitima
formiraju stanice u Suvaji, Jasenici i Benakovcu, a na podruju sanskog sre
za u Jelainovcima, Majki-Japri i Luci-Palanci. Meutim, formirano je jo
nekoliko relejnih stanica u drugim selima, recimo u Hadrovcima i Kozinu.
ak je Relejnu stanicu u Kozinu njen komandir proglasio za generalnu,
to se vidi iz vie sauvanih dokumenata, mada ona to nije bila.
Sticajem okolnosti, najvie dokumenata sauvano je o radu Relejne sta
nice u Kozinu; u nekoliko dokumenata se spominje Relejna stanica u Had
rovcima, dok o radu ostalih relejnih stanica nema ni jednog sauvanog do
kumenta, izuzev to se spominju u objavljenim sjeanjima ustanika tih do
gaaja, ili u njihovim izjavama datim za ovaj rad.
Sauvani dokumenti slikovito pokazuju kakvi su sve zadaci bili pred
relejnim stanicama 1941. godine. Komandir Voda Kozin iz sastava Gerilskog
odreda Haani, uitelj Ljubo Laji pie 22. septembra vodniku gerilskog od
reda Mrkalji: Dostavljaju se radio-vijesti na upotrebu.
184 Kasnije
185

strijeljan zbog neprijateljske djelatnosti.


Aim Raeta: Napad na ustae u Duboviku, edicija Podgrme u NOB, knj. 1,
str. 595596.
V

16 Srez S. Most

NOB

241

Sve izvjetaje aljite preko Relejne stanice koja se nalazi kod kue Stojke Desnice. A sve vanije stvari uputiti direktno meni u kolu Haani.186 Ta
kav zahtjev Laji je mogao postaviti jer je tih dana, privremeno, bio raspo
reen u komandu Odreda Haani.187 Dan kasnije, komandir Relejne stanice
Kozin uro J. Mareta iz Haana pie: Vodniku Mrkalji, u Modroj se poja
vilo 6 ustaa i M. Japra malo pukarala.188 To je znailo da su borci odreda
Majki-Japra malo pukarali na te ustae u Modroj.
Komandir ove relejne stanice samo koji dan kasnije javio je vodniku
Mrkaljskog voda da je esnaest mladia otilo da rui prugu kod Sanice, za
jedno sa Jelainovanima.160 On u dopisu od 30. septembra javlja da se kod
Bosanskog Petrovca vode borbe ve tri dana i da su partizani kod Bosanske
Krupe sruili putniki voz.190
Narednog dana Generalna relejna stanica voda partizanskog odreda
Kozin, kako pie u dopisu, a u stvari Relejna stanica Voda Kozin Odreda
Haani, javlja da su no ranije jake snage partizana opkolile Budimli-Japru.191
U jednom dopisu Relejne stanice Kozin, najvjerovatnije iz prvih dana
oktobra, obavjetava se da se uvodi naziv partizan umjesto dotadanjeg na
ziva gerilac, pri emu pie: . . . sad smo partizani, a nijesmo gerilci.192
Kako je neprijatelj iz uporita u Budimli-Japri irio vijesti da je Drvar
pao u njihove ruke, to je bilo tano, komandir Relejne stanice je naao za
shodno da tu vijest demantuje, pa dopisom obavjetava da to nije tano.198
Vijest o zarobljavanju domobranskog potpukovnika Stjepana Nojbergera194 u Vuijaku kod Bosanske Krupe, 4. novembra, objavila i Relejna sta
nica Kozin: Izvjetavam, nita novo nema samo uhvatili su nekoliko hrvat
skih oficira i podoficira: 1 potpukovnik, 1 porunik i 1 potporunik i 2 ponarednika, 1 podnarednik, 2 redova i ena potpukovnikova .. .195
Rje je o pregovorima koje je komandant Krajinske divizije Danko
Mitrov vodio u Vuijaku kod Bosanske Krupe s domobranskim potpukovni
kom Stjepanom Nojbergerom, zapovjednikom pukovnije koja je osiguravala
eljezniku prugu Hrvatska Kostajnica Bosanski Novi Bosanska Krupa.
S njim je bila njegova ena i pratnja: dva oficira, podoficir, dva vojnika i ofer. Komandant Mitrov ih je tada sa svojom pratnjom zarobio i sve doveo u
tab Krajinske divizije, u Majki-Japru, to je slobodnom teritorijom odjek
nulo kao veliki uspjeh.
Nekoliko dokumenata iz tog doba pokazuje da je u to vrijeme bila for
mirana Relejna stanica i u Hadrovcima, a njen komandir je bio Stanko PreArhiv regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 215.
Dopis
Voda
Kozin
Gerilskog
odreda
Haani
od
20.
septembra
1941.
godine
vod
niku Duanu Maliu u Mrkalje, arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 216
188 Isto, inv. br. 214.
188 Isto, inv. br. 202.
1110 Isto, inv. br. 174.
101 Isto, inv. br. 199.
192 Isto, inv. br. 241.
103 Isto, inv. br. 218.
184
Stjepan
Nojberger,
domobranski
potpukovnik,
pristao
je
na
saradnju
s
parti
zanima
i
obeao
da
e
doturiti
veu
koliinu
municije
i
oruja.
Devetog
oktobra
je
inscenirano
njegovo
bjegstvo
da
bi
organizovao
saradnju
s
partizanima.
Ubr
zo je, od strane ustaa, bio otkriven i uhapen, a ustaki sud u Zagrebu osudie
a je na smrt vjeanjem (prema izjavi Petra Vojnovia).
rhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 195.
186

187

242

dojevi. Zamjenik komandira Haanskog odreda 9. oktobra pie: Vodniku


voda Mrkalji, da se ukupi i poalje jedna kola sijena za Relejnu stanicu u
Hadrovcima. Hitno je. U bati kole Hadrovci ukopano je oko 1.300 kilogra
ma krompira.9'1 (Podvueno u originalu.) Ova kola su bila potrebna za prevoz
iskopanog krompira, koji je uitelj posijao, a sada dao Haanskom vodu.
Drugi dokument je ve od samog komandira Relejne stanice Hadrovci,
pisan 13. oktobra: Vodniku Mrkalja, da se dotjera sijena za kurirske konje
za relejnu stanicu i to odmah do kole u Hadrovce.197
Na oba dokumenta stavljen je tambilj komandira Odreda Haani, koji
se tih dana nalazio u koli u Hadrovcima, orijentisan prema Budimli-Japri.
Relejna stanica u Jelainovcima je formirana u decembru i smjetena
u kolu na Bojitu. Komandir je bio Nikola Srdi pa Duan Miloevi, koji
je s poetka u isto vrijeme bio i sekretar seoskog NOO, a kasnije samo ko
mandir Relejne stanice. Prvi stalni kuriri te stanice su bili: Luka i Uro Sta
ni, urin Miljevi, Stojan i Milan Kukolj, Mirko Bjelobrk, Ilija Vruini i
uro Srdi. U poetku ova relejna stanica je, kao i ostale, bila vrsto vezana
uz partizanski vod, a od poetka 1942. godine uz NOO. Jelainovaka Relejna
stanica je najprije bila pod neposrednom upravom NOO, jer je njen koman
dir bio istovremeno i sekretar NOO, ali se s proljea 1942. godine osamosta
lila i bila potinjena komandi mjesta u Luci-Palanci.
0
relejnim stanicama u Luci-Palanci (komandir Vaso St. Pratalo), u
Bosanskom Milanovcu (komandir Mirko Dragii) i Majki-Japri nema sa
uvan ni jedan dokumenat iz 1941. godine, sem sjeanja da su i tamo formi
rane.
U decembru je formirana i Relejna stanica u Gornjem Lipniku, sa sje
ditem u zgradi Osnovne kole. Za njenog komandira je odreen Miroslav
Tubin, dok su kuriri bili ukan Mrda i Ljubomir Jovanovi.198
U narednim mjesecima sastav ljudstva relejnih stanica se mijenjao i
jedni su odlazili u vojsku, a drugi na dunosti u pozadinu.

196 Isto,

inv. br. 190.


inv. br. 184.
198 Kazivanje grupe boraca iz Lipnika, arhiv Optinskog odbora SUBNOR-a Sanski
Most.
197 Isto,

7. TABOVI I KOMANDE USTANIKIH, GERILSKIH I PARTI


ZANSKIH JEDINICA NA SANSKOM PODRUJU U 1941. GOD.
Sastav komandi i tabova ustanikih jedinica 1941. godine na sanskom
podruju je bio sljedei:

Komanda gerilskih odreda sreza


Bosanska Krupa i Sanski Most:
(21. avgust)
komandant Petar Vojnovi (Jugovi)
Politiki komesar Branko opi (eti)
zamjenici komandanta:
Trivo Drljaa, krupski sektor
Pero Jelaa (pa Mile Gagi), sanski sektor
pomonici politikog sekretara: Duan Josipovi, Milan Mileevi
i oro Maran
autant Petar Majki
komandir veze Duan Nedimovi

tab komande partizanskih odreda


Sreza Bosanska Krupa Sanski Most:
(od 13. septembra)
komandant Petar Vojnovi
politiki komesar Branko opi
zamjenik politikog komesara Stojan Maki

Seoski ustaniki-gerilski odredi


Majkijapranski odred:
(8. avgust)
komandir Stojan Marjanovi Dolinar
politiki komesar Stojan Maki, (pa od 13. septembra) Duan Josipovi
zamjenik komandira Stevan Dakula
sekretar Miroslav Majki Luki
vodnici: Duan Bundalo, Milanko i Savo Zori
desetari: Nikola Bundalo Zeina, Trivo Majki i Jovan Adamovi
ekonom Petar Majki

Jelainovaki odred:
(14. ili 15. avgust)
komandir Petar S. Skundri, poslije njegove pogibije Petar Bjeli, pa
Mihajlo Skundri
politiki komesar Jovo Pavi (od 5. septembra)
lanovi taba: Mihajlo Skundri, Milani Miljevi i Petar Bjeli

komandant logora Nikola Srdi


sekretar taba Zdravko Proi
komandiri grupa: Rade Brki, Uro Kukolj, uro Sovilj i Milo Perii
komesar za snabdijevanje uro Stanivukovi
Palanski odred:
(kraj avgusta)
komandir Pero Jelaa
politiki komesar Vaso Pratalo
zamjenici komandira: Mile Gagi, Pavle Muti i Slavko Pratalo
pomonik politikog komesara Nikola Milju
komandiri vodova:
Palanskog Nikola Borojevi
Glaviko-pokrajskog urin Predojevi
Miljevakog Milan Milju (pa Mirko Simi)

Kozinski vod:
komandir Ljubo Laji
zamjenik komandira ura Mareta

Mrkaljski vod:
komandir Duan Mali

Hadrovaki vod:
komandir Mihajlo Mareti
desetari: Duan i Lazo Mareta i Marko Jelisavac

Johoviki vod:
komandir Milan Sovilj

Vod Dugih Njiva:


komandir Marko Marjanovi, pa Stojan Milunovi (od 7. oktobra)

Slatinski odred:
komandir Mile Vojnovi
zamjenik komandira Pero Vukojevi

Lipniki odred:
komandir Duan Baji
politiki komesar Pajo uri

Konjiki vod (eta):


komandir Petar urainovi
zamjenik komandira Boko urainovi
Pod komandom taba partizanskih odreda KrupaSana, osim ovih seo
skih odreda i vodova, bili su i vodovi i odredi na krupskom i novskom srezu,
iji se sastav ovdje ne navodi.

tab partizanskih odreda za Bosansku krajinu:


(oko 12. septembra, u Majki-Japri)
komandant Danko Mitrov
politiki komesar Branko Babi
zamjenik komandanta Miljenko Cvitkovi
operativni oficir (od kraja septembra) Vojo Stupar
Iza 3. oktobra mijenja naziv u
V

245

Stab krajinske divizije:


komandant Danko Mitrov
politiki komesar Branko Babi
zamjenik komandanta Miljenko Cvitkovi
Stab Krajinske divizije rasformiran je u Majki-Japri, krajem oktobra.

tab 4. bataljona Slobode


(u sastavu Drvarske brigade, 17. oktobra)
komandant Petar Vojnovi
politiki komesar Branko opi
zamjenik komandanta Vojo Stupar
zamjenik politikog komesara Stojan Maki

Sastav 4. bataljona
Druga eta (Ljubijsko-prijedorska):
komandir Slobodan Marjanovi
politiki komesar Duan Josipovi
zamjenik komandira Stevo Vjetica
zamjenik politikog komesara Redo Terzi

Sastav 2. ete
Majkijapranski odred:
komandir Stojan Marjanovi Dolinar
politiki komesar Miroslav Majki Luki
zamjenik komandira Stevan Dakula

Lipniki odred:
komandir Duan Baji
politiki komesar Pajo uri

Slatinski odred:
komandir Mile Vojnovi
zamjenik komandira Pero Vukojevi

Mrkaljski odred:
komandir Duan Mali
zamjenik komandira Gavro Kolundija
vodnik Mrkalj skog voda Mile Kuki
desetari: Stojan Antoni, Gojko Davidovi, Lazo Mijatovi i Ilija Stupar
vodnik Hadrovakog voda Mihajlo Mareti
desetari: Marko Jelisavac, Duan i Lazo Mareta
vodnik Voda Dugih Njiva Marko Marjanovi, pa Stojan Milunovi

Haanski odred:
komandir Stevo Vjetica
politiki komesar Ratko Novakovi

etvrta eta:
(kraj oktobranovembar)
komandir Dragija Milainovi
politiki komesar Pero Moraa
zamjenik komandira Mihajlo kundri
Sekretar taba Zdravko Proi

246

Sastav 4. ete
Jelainovaki odred:
komandir Uro Kukolj
politiki komesar oro Maran
zamjenik komandira Rade Brki
Palanski odred:
komandir urin Predojevi
politiki delegat uro trbac

Odred Smoljanaca:
komandir uro Banjac
politiki delegat Rade Erceg
U sastavu 4. bataljona Slobode tada su bile jo dvije partizanske ete
U koje su ukljueni seoski odredi krupskog i novskog sreza.

Prvi krajiki NOP odred:


(7. novembar)
komandant Ljubo Babi
politiki komesar Velimir Stojni
zamjenik komandanta Vojo Todorovi
zamjenik politikog komesara dr Moni Levi
operativni oficir Petar Vojnovi
intendant Uro Roca Bogunovi
referent za bolnicu uro Baji

Cete u sastavu 1. krajikog NOP odreda


Sanska eta:
komandir Dragija Milainovi, pa Mihajlo kundri (od 1. decembra)
politiki komesar Pero Moraa
zamjenik komandira Mihajlo kundri, pa Milani Miljevi
(od 1. decembra)

Sastav Sanske partizanske ete


Bravski vod:
komandir Glia Raca
politiki delegat Duan eko
Jelainovaki vod:
komandir Uro Kukolj
politiki delegat oro Maran
Eminovaki vod:
komandir uro Banjac
politiki delegat Rade Erceg
Palanski vod:
komandir urin Predojevi
politiki delegat uro trbac
Dabarsko-kljevaki vod:
komandir Milo Perii
politiki delegat Stojan Bjelajac

247

Ljubijsko-prijedorska partizanska eta (2. eta):


komandir Slobodan Marjanovi, pa Mile Davidovi (od 9. decembra)
politiki komesar Duan Josipovi, pa Slobodan Marjanovi
(od 9. decembra)
zamjenik komandira Stojan Marjanovi Dolinar
zamjenik politikog komesara Redo Terzi
Sastav Ljubijsko-prijedorske ete:
Majkijapranski vod:
komandir Stojan Marjanovi Dolinar
politiki delegat Miroslav Majki
Haanski vod:
komandir Stevo Vjetica
politiki delegat Ratko Novakovi
Petrovaki vod:
komandir Vlado Baji
politiki delegat Mirko Lazarevi
Slatinski vod:
komandir Mile Vojnovi
politiki delegat Nikica Vukojevi
Lipniki vod (desetina):
komandir Duan Baji
Mrkaljski vod:
komandir Duan Mali
Prilikom formiranja Prvog krajikog NOP odreda u njegovom sastavu
su bile i partizanske ete krupskog, novskog, bihakog, petrovakog i drvai>
sko-grahovskog sreza, ukupno 8 eta.199

199 tab

Prvog krajikog NOP odreda 13. decembra 1941. godine uputio je zakljuke
Savjetovanju u Stolicama komandama od 1. do 8. ete, Zb. 1V/2, str. 107.

VI Organizacija rada i ivota na


osloboenoj teritoriji
1. FORMIRANJE I RAD PARTIJSKIH ORGANIZACIJA
I RUKOVODSTAVA
U sanskim jedinicama lanova KPJ i partijskih organizacija nije bilo sve
do druge polovine oktobra, a u pozadini do prve polovine novembra 1941.
godine. Meutim, na teritoriji sanskog sreza je od sredine avgusta do kraja
decembra 1941. godine, krae ili due vrijeme, boravilo i djelovalo oko 40
lanova KPJ, koji su u ovaj kraj doli s partizanskim jedinicama ili tabo
vima, odnosno bili rasporeeni na dunosti u jedinicama ili u pozadini. Bili
su to (po redosljedu kako su stizali na teren sanskog sreza): Milan Zori,
uro Sekula, Toa Kecman, Jurki Kecman, Jovo Pavi, Hajro Kapetanovi,
Danko Mitrov, Branko Babi, Rudi Kolak, Teufik Kadeni Cinkara, Ivica
Odi, Drago Lang, Branko Lastri, Pero Moraa, Dragija Milainovi, Vojo
Stupar, Slobodan Marjanovi, Rada Vranjeevi, Duanka Kovaevi, Dmitar
Smiljani, Vojo Kreco, Vlado Baji, Mirko Lazarevi, uro trbac, Simo Tadi, Milan Kecman, Ljubo Babi, Velimir Stojni, Vojo Todorovi, dr Moni
Levi, Uro Bogunovi, Nikica Pavli, Rajko Bosni, Mile Ljubii, zatim la
novi KPJ sa grmekog podruja primljeni u KPJ oktobranovembra 1941.
godine: oko Maran, Duan Josipovi, Redo Terzi, Stojan Bjelajac i Rade
Erceg.i Djelovanje i uticaj ovih lanova KPJ, i to kako u partizanskim jedi
nicama tako i na stanovnitvo osloboenih sela, bili su veoma znaajni
Intenzivno politiko i organizaciono djelovanje ovih komunista, kao i
novoprimljenih lanova KPJ i istaknutijih boraca ovog podruja, upravo u
ovom periodu narodnooslobodilake borbe, avgusta decembra 1941. go
dine, presudno je uticalo na to da se sanski srez odluno svrstao u narodnooslobodilaku borbu pod rukovodstvom Komunistike partije Jugoslavije.
U tom periodu su na slobodnom tlu sanskog sreza formirana skoro sva ru1

Imena utvrena na osnovu priloga objavljenih u ediciji Podgrme u NOB i nak


nadnih provjera kod pojedinih uesnika tih zbivanja.
v

249

kovodstva
narodnooslobodilake
borbe:
seosbi
gerilski-partizanski
odredi,
pa ete, Komanda gerilskih odreda Krupa-Sana (21. avgusta), potom tab 4.
bataljona Slobode (sredinom oktobra), zatim Okruni komitet KPJ i Ok
runi komitet SKOJ-a (krajem oktobra), prve partijske i skojevske or
ganizacije u oruanim jedinicama i u pozadini na slobodnoj teritori
ji, kada je primljen jedan broj boraca i aktivista u lanstvo KPJ (sre
dinom i drugom polovinom oktobra, zatim u novembru i decembru); to
je doba kada se formiraju i prvi organi istinske narodne vlasti: mnogi se
oski narodnooslobodilaki odbori, prvi odbori AF u selima, prve omla
dinske antifaistike organizacije itd. Za sanski srez bio je to prelomni pe
riod, a svrstavi se jednom u neponovljivu narodnooslobodilaku borbu,
podruja zahvaena ustankom samo su dalje jaala svoje potencijale i svoj
udio u toj borbi. U mjesecima nastupajue zime bie zadatak da politiki i
organizaciono uvrste te rezultate ostvarene u prvih 6 mjeseci ustanka, da
ih dalje svestrano razvijaju obuhvatanjem to irih masa ustankom, podi
zanjem politike svijesti boraca i stanovnitva slobodne teritorije, jaanjem
ideje o bratstvu i jedinstvu svih naroda, jaanjem oruanih jedinica itd.
Cjelokupan razvoj narodnooslobodilake borbe u narednim mjesecima i go
dinama to nedvojbeno potvruje.

PRVI LANOVI I ORGANIZACIJE KPJ NA PODRUJU


SANSKOG SREZA
Nakon dvoipomjesene borbe dolazi do prijema u lanstvo KPJ i prvih
pojedinaca iz sreza Sanski Most. Najprije je, 16. oktobra primljen Stojan
Maki,2 a zatim oro Srdi,3 pa onda, tokom novembra, Mihajlo kundri.4
Krajem novembra i tokom decembra, u lanstvo KPJ primljeno je jo neko
liko boraca iz jedinica i pozadine.
U tom periodu dolazi i do formiranja prvih partijskih organizacija na
teritoriji sanskog sreza, i to najprije u partizanskim etama.
Oktobra 1941. godine, kada je formirana Ljubijsko-prijedorska eta, os
novana je i prva partijska organizacija na podruju ovog sreza, u komandi
te ete. Sekretar organizacije je bio Slobodan Marjanovi, najprije koman
dir, a od prve polovine decembra politiki komesar ete, a lanovi Duan
Josipovi, politiki komesar i Redo Terzi, zamjenik politikog komesara.5
Od novembra u rad ove partijske organizacije su se ukljuili i Vlado Baji,
vodnik i Mirko Lazarevi, politiki delegat Petrovakog voda," kada su s vo
dom doli u sastav ove ete. Ova partijska organizacija je bila na direktnoj
vezi s novoformiranim Okrunim komitetom KPJ za Biha (Grme), ije je
sjedite tada bilo u Potkalinju.
2

Stojan Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podgrme u NOB, knj. 2,


str. 104.
3 Kazivanje ora Srdia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 26. jula 1975. go
dine.
4 Pero Moraa: U Podgrmeu od septembra 1941. do 1. maja 1942. godine, edicija
Podgrme u NOB, knj. 3, str. 88, i kazivanje autoru, 8. maja 1975. godine.
5 Kazivanje Duana Josipovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 8. maja 1975.
godine.
Vlado Baji: Sa vodom Petrovana u Podgrmeu, edicija Podgrme u NOB, knj.
2, str. 241.

250

Krajem oktobra formirana je 4. partizanska eta. Tada je Ilija Doen,


lan Okrunog komiteta KPJ za Drvar, u njoj osnovao partijsku eliju. Za
sekretara elije odreen je Pero Moraa, politiki komesar Cete, a lanovi su
bili: komandir ete Dragija Milainovi, politiki delegati vodova ore Ma
ran, Rade Erceg, Stojan Bjelajac, uro trbac i Jovo Pavi, politiki radnik
iz pozadine.7 Na vie sastanaka ove partijske organizacije, u toku novembra
i decembra, bio je i Ilija Doen, prenosei na komuniste direktive za rad u
vojsci i na slobodnoj teritoriji. Ova partijska elija je preko Ilije Doena bila
na vezi s Okrunim komitetom KPJ za Drvar.8
U partizanskom odredu iz Bravskog Vaganca nazivanom Odred Vol
ga, ili Odred Milana Zoria), koji je drao poloaje na Brajia Tavanu i edovai i djelovao prema Sanskom Mostu, bila su etiri lana KPJ: Milan Zori, komandir Odreda i, istovremeno, sekretar partijske organizacije i la
novi: uro Sekula, Too Kecman i Jurki Kecman. Odred nije imao politikog
komesara.9
Tokom oktobra na jelainovakom podruju je djelovala grupa komu
nista, koja je ovdje stigla sa tabom partizanskih odreda Bosanske krajine.
Bili su to: Ivica Odi, Branko Lastri i Rajko Bosni, a potom i Drago Lang.
Grupa je u novembru osnovala partijsku eliju, u kojoj je sekretar bio Rajko
Bosni. Ubrzo je, na prijedlog Ilije Doena, za lana KPJ u ovoj organizaciji
primljen oro Srdi. Krajem novembra u Jelainovce je doao inenjer Mile
Ljubii Meho, lan KPJ, pa je i on ukljuen u ovu organizaciju.10
U partijsku eliju formiranu u Jelainovcima ee je dolazio Ilija Do
en, postavljajui na dnevni red i pitanje daljeg prijema u KPJ najodanijih
i najsvjesnijih boraca i iz ostalih sela sreza. S tim u vezi se, na prijedlog
ora Srdia, prilo formiranju partijske organizacije u Luci-Palanci. Pri
tom je Srdi za lanove KPJ predloio vie boraca koji su do rata s njim
radili u grupi Gojka Majkia. U kui Vasilija Inia u Luci-Palanci 11. no
vembra 1941. godine je odran sastanak na kojem je Ilija Doen primio u
KPJ: Nikolu Lapca, zemljoradnika i sezonskog radnika, Jozu aia, stolar
skog radnika i Iliju Inia, zemljoradnika. Za sekretara ove prve partijske
organizacije u slobodnim selima sanskog sreza (u pozadini) izabran je Nikola
Lapac. Sastanku je prisustvovao i oro Srdi. Nekoliko dana kasnije ova
partijska organizacija je za lanove KPJ primila Vasilija Inia iz Luci-Palanke i Vasu Pratala (mlaeg), iz susjednog sela Pratala. I ova partijska
organizacija je, preko Ilije Doena, bila na vezi sa Okrunim komitetom KPJ
za Drvar.11
Drugom polovinom novembra, neposredno poslije formiranja partijske
organizacije u Luci-Palanci, Ilija Doen je, zajedno s Nikolom Lapcem, do
ao u Majki-Japru. Tamo je obavio razgovor s Vladom Kariem, nakon ega
mu je saoptio da je primljen za lana KPJ. Meutim, Kari je ukljuen u
partijsku organizaciju sela Haani, iji je sekretar bio Aim Raeta, koman
dir glavne Relejne stanice, a lanovi Smiljka Raeta, Rade Skundri i Duan
7

Kazivanja Ilije Doena, nosioca Partizanske spomenice 1941, 28. maja 1975. i 8.
novembra 1978. godine, i kazivanje Pere Morae, 8. maja 1975. godine.
8 Kazivanje Ilije Doena, 28. maja 1975.
9 Kazivanje Milana Zoria, 28. oktobra 1975. godine.
10 Kazivanje ora Srdia autoru, 26. jula 1975. godine.
11 Kazivanje nosilaca Partizanske spomenice 1941: Slobodana Inia, 5. jula 1975,
i Joze Saia, 5. jula 1975, te Nikole Lapca, 9. novembra 1978. godine.

Konar. Ova organizacija je, u decembru, za lanove KPJ primila Aleksu Davidovia, zemljoradnika i Branka Davidovia, omladinca iz Majki-Japre. Tada
je formirana posebna partijska elija za selo Majki-Japru, u kojoj su bili
Brano Lastri, sekretar i lanovi: Vlado Kari, Aleksa i Branko Davidovi.12
Poetkom decembra u Sanskoj partizanskoj eti formirana je i druga
partijska elija u Palanskom vodu. Sastankom odranim 7. decembra u kui
ede Puhalia u Fajtovcima, rukovodio je Ilija Doen. Tada su za lanove
KPJ primljeni Zdravko Njegovan Bat i Slobodan Ini. Za sekretara ove e
lije imenovan je uro trbac, politiki delegat Voda.18
Odmah poslije jednog od sastanaka te partijske elije, na kojem je,
inae, bilo rijei o revoluciji, klasama, o diktaturi proletarijata i si. novoprimljeni lan KPJ Zdravko Njegovan je pourio urinu Predojeviu, vod
niku Voda koji tada nije bio lan KPJ, i u povjerenju mu rekao: Dok je
rata, trebamo te, a poslije rata ubiemo te! Kada je saznao ta je Nje
govan rekao Predojeviu, uri Strpcu, politikom delegatu Voda, trebalo je,
kako se sjea Slobodan Ini, dosta truda i umjenosti da bi svome koman
diru ubjedljivo objasnio da je Njegovan pogreno shvatio razgovor na satanku elije KPJ, posveen teorijskom uzdizanju, da tako niko iz rukovodstva
partije nije rekao i ne misli, niti e tako biti.14
Novembra 1941. godine formiran je i prvi aktiv SKOJ-a u Sanskoj par
tizanskoj eti. Politiki delegat Eminovakog voda Rade Erceg odabrao je
najbolje omladince iz Voda i pozvao ih na sastanak. Govorio im je o revo
lucionarnoj ulozi SKOJ-a i radu i aktivnosti skojevskog aktiva. Potom im je
rekao da ih prima za lanove SKOJ-a i da upravo od tog asa oni ine skojevski aktiv Eminovakog voda. U SKOJ su tada primljeni: Milan Daljevi,
Duan Sreo, Milan Cmomarkovi i Joja Tonti.
Skojevci su se od poetka jo angaovanije ukljuili u politiki i kul
turni rad organizovan u Vodu. Oni su pokrenuli ostale omladince borce na
raznovrsne aktivnosti u vodu i na podruju gdje je ova jedinica vojniki dje
lovala.

FORMIRANJE OKRUNOG KOMITETA KPJ ZA BIHA (GRME)


Prilikom boravka u Majki-Japri, sredinom oktobra 1941. godine, Osman
Karabegovi je, pored ostalog, formirao privremeno rukovodstvo KPJ za slo
bodno podruje Grmea. Zadatak rukovodstva je bio da podstakne jo organizovaniji politiki rad i da usmjerava dalji rad partijskih organizacija na
slobodnoj grmekoj teritoriji. U privremeno rukovodstvo on je imenovao
Radu Vranjeevi, Duanku Kovaevi, Hajru Kapetanovia, Voju Stupara
i Slobodana Marjanovia. Dogovoreno je da svi oni ostaju na dotadanjim
dunostima i djeluju na svojoj teritoriji.15
12

Kazivanje Vlade Karia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 24. maja 1976. go
dine.
18 Kazivanje Slobodana Inia, 5. jula 1975. godine.
14 Isto.
15 Slobodan Marjanovi: Podgrme od 1941. do sredine 1942. godine, edicija Pod
grme u NOB, knj. 3, str. 78 i kazivanje Slobodana Marjanovia, 28. oktobra
1978. godine.

252

Ovo privremeno rukovodstvo nije ni poelo djelovati (zbog ega su neki


njegovi lanovi, vjerovatno, i zaboravili da je bilo formirano),16 a na grmeki
sektor, tanije u Majki-Japru, stigli su uro Pucar Stari i efket Maglajli.
To je bilo iza 20. oktobra i tom prilikom uro Pucar je u ime oblasnog ru
kovodstva KPJ za Bosansku krajinu, kojim je rukovodio, saoptio odluku o
formiranju okrunih komiteta KPJ i SKOJ-a.
Na teritoriji 1. krajikog NOP odreda tada se formiraju dva okruna
partijska rukovodstva, nazvana po najveem ili najznaajnijem mjestu na te
ritoriji okruga Okruni komitet KPJ za Drvar (srezovi: Drvar, Bosanski
Petrovac, Bosansko Grahovo i Klju) i Okruni komitet KP, za Biha (sre
zovi: Biha, Cazin sa Velikom Kladuom, Bosanska Krupa i Bosanski Novi,
te podgrmeki dio novskog sreza).17
uro Pucar je tada u Majki-Japri, pred bajtom u kojoj je bila koman
da u Suhopolju, odrao sastanak s grupom komunista. Sastanak se otegao i
kada je pao mrak grupa se povukla u kuu lugara Novakovia, gdje je raz
govor nastavljen uz veeru i poslije nje. U razgovoru su, osim Pucara i Maglajlia, uestvovali Danko Mitrov, Branko opi, Stojan Maki, Stojan Bjelajac i ore Maran. Razgovaralo se o politikom stanju na ovom podruju
i razvoju ustanka. Pri tom je uri Pucara pokazan spisak ljudi koje bi tre
balo likvidirati da bi se sprijeio neeljeni razvoj borbe na ovom podruju.
Na spisku su bila imena uglavnom nekih najbogatijih i najuticajnijih selja
ka, pa i nekih istaknutijih ustanika (lugari, andarmi i si.), koji su navodno
bili protiv platforme NOB-a i proturali ideje etnitva, odnosno zalagali se
za saradnju s Italijanima. Kada je proitao spisak, Pucar je energino osudio
namjere o likvidaciji tih ljudi i veoma otro kritikovao sve prisutne.
Na tom sastanku Pucar je saoptio odluku oblasnog rukovodstva da ef
ket Maglajli ostaje ovdje, ali nije rekao i koju e dunost obavljati. Zbog
politike situacije na ovom podruju, s kojom su ga prisutni podrobno upoz
nali, Pucar je predloio da efket Maglajli nosi ime Mirko Novakovi.18
Tada formirani Okruni komitet KPJ za podruje Grmea nosio je na
ziv OK KPJ za Biha, sve do proljea 1942. godine. Istina, ve tokom zime
1941/42. godine povremeno se upotrebljava i naziv OK KPJ za Grme i on,
od proljea 1942. godine, potiskuje raniji naziv, OK KPJ Biha, da bi se ubrzo
ustalio naziv Okruni komitet KPJ za Podgrme.
U prvi sastav Okrunog komiteta KPJ za Biha (Grme) uro Pucar je
imenovao: za sekretara efketa Maglajlia (alias Mirko Novakovi) i za lano
ve: Radu Vranjeevi, Alu Terzia, Duanku Kovaevi i Hajru Kapetanovia.18 Kako nije odmah formiran i Okruni komitet SKOJ-a, u OK KPJ za rad
sa omladinom bio je zaduen Drago Lang, naknadno kooptiran za lana tog
komiteta.20
Ubrzo su u OK KPJ kooptirani i Muhamed Bajri, od novembra poli
tiki delegat u Velikoradikom vodu i Huka Miljkovi, partizan iz Velike
16 Kazivanje Slobodana Marjanovia 28. oktobra 1978. godine.
17 Tada su i ostali okruni komiteti KPJ dobivali naziv po najveem

mjestu u ok
rugu: za Prijedor (Kozara), za Jajce i dr.
18 Kazivanje ora Marana autoru, 24. novembra 1978. godine.
19 efket Maglajli: Partijska organizacija Podgrme, edicija Podgrme u NOB, knj.
2, str. 16.
20 Navedeni rad efketa Maglajlia i kazivanje Duanke Kovaevi, 12. januara 1976.
godine.
V.

253

Kladue, tada u Kordunskom NOP odredu.21 Ova dvojica su, po sjeanju Duanke Kovaevi, do kraja godine uestvovala u radu nekoliko sjednica Ok
runog komiteta. Meutim, Muhamed Bajri je ve u decembru poginuo, a
Huka Miljkovi postao lan Okrunog komiteta KPH za Karlovac.22 Tako
je poetkom 1942. godine OK KPJ Biha imao est lanova: efket Maglajli,
Rada Vranjeevi, Drago Lang, Ale Terzi, Duanka Kovaevi i Hajro Ka
petanovi.
Okruni komitet SKOJ-a za Biha formiran je u sastavu: sekretar Rada
Vranjeevi, lanovi Drago Lang i Hajro Kapetanovi, s tim da su svi ostali
i dalje lanovi OK KPJ.23
Ovom prilikom, po drugi put, dogodilo se da je oblasno partijsko ru
kovodstvo ispustilo sanski srez u obuhvatanju i raspodjeli teritorije na par
tijska rukovodstva. Prvi put se to dogodilo julaavgusta 1941. godine u ras
poredu kadrova za pripreme i organizovanje ustanka. To se ponovilo prili
kom formiranja okrunih rukovodstava KPJ i SKOJ-a, kojom prilikom sanski
srez nije ukljuen ni u OK KPJ za Biha, ni u OK KPJ za Drvar. Da se ovog
puta nije radilo o tamparskoj greci potvruju dva dokumenta. U zapis
niku sa Oblasne partijske konferencije, odrane u Skender-Vakufu 21. i 22.
februara 1942. godine, o izlaganju efketa Maglajlia Mirka je zapisano i slje
dee: . . . drug Mirko kae da je sanski sektor od nove godine pripao ovom
OK (rije je o OK KPJ za Biha, napomena B. B.) i da je za to vrijeme taj
sektor obiao 2 puta.24 U izvjetaju Lepe Perovi, lana Povjerenstva PK
KPJ za Bosansku krajinu upuenom 5. marta 1942. godine Pokrajinskom ko
mitetu KPJ za Bosnu i Hercegovinu, pak stoji: . . . OK Biha ima dva sreska
komiteta (Krupa i Novi)... Ovaj OK obuhvata srezove: Biha, Bos. Krupa,
Cazin, dio Bos. Novog. U istom izvjetaju za susjedni Okruni komitet KPJ
za Drvar pie: . . . OK Drvar... Ovaj OK obuhvata srezove: Drvar, Petro
vac, Bos. Grahovo i Klju .. .2S
Sve do poetka 1942, podruje sanskog sreza, bilo je niija zemlja,
to je, nesumnjivo, znatno usporilo politiko osvjeivanje masa i rjeavanje
brojnih politikih problema, kojih je ovdje bilo kao i na podruju svih ostalih
srezova u Bosanskoj krajini. Istina, dio sanskog sreza bio je obuhvaen ne
posrednim djelovanjem vojnih tabova i oko njih okupljenih partijsko-politikih kadrova, sa sjeditem u Majki-Japri. Zahvaljujui tome, dio sanskog
sreza sjeverno i sjeverozapadno od Luci-Palanke bio je, ipak, intenzivnije
ukljuen i u partijsko-politiki rad. Rije je o selima izmeu Majki-Japre,

21

Navedeno kazivanje Duanke Kovaevi i kazivanje efketa Maglajlia, 1. no


vembra 1976. godine.
22 Huka Miljkovi, lan KPJ od 1940. godine, 8. februara 1942. godine je, kao lan
Okrunog komiteta KPH za Karlovac, odreen da bude i politiki sekretar Ko
tarskog komiteta KPH za Cazin, koji je tog dana formiran. Velika Kladua je
tada bila ispostava cazinskog sreza. Na Drugoj okrunoj konferenciji KPH za
Karlovac, odranoj 12. maja 1942. godine u slobodnoj Velikoj Kladiii, Huka
Miljkovi je ponovo biran za lana Okrunog komiteta KPH za Karlovac.
Mr Mile Daki: Razvitak i djelovanje partijske organizacije na Kordunu 1941. i
u prvoj polovici 1942. godine, edicija Prva godina NOR na podruju Karlovca,
Korduna, Gline, Like, Gorskog kotara, Pokuplja i umberka, Zbornik 3, izdanje
Historijskog instituta u Karlovcu, 1971. godine, str. 313 i Milka Kufrin: Od Okia
na Kordun i umberak, ista edicija, str. 1118.
23 Kazivanje ora Marana autoru.
24 Arhiv VII, fond VK KPBiH, mikrofilm 1/234248.
2 Arhiv CK KPJ, Beograd, dok. br. 771.

Luci-Palanke i Budmli-Japre. Meutim, sva ostala sela, od Luci-Palanke


prema Dabru, Kljevcima, Meeem Brdu i Jelainovcima nisu bila obuhva
ena radom ni jednog partijskog komiteta. Meutim, kako se na tom pod
ruju nalazilo nekoliko partizanskih jedinica s podruja drvarskog okruga
(odred Bravski Vaganac, Vod Smoljanaca, tada ve spojen s Eminovanima,
Vod Petrovana i Drvarska eta), to je na taj dio sanskog sreza krajem ok
tobra i tokom novembra i decembra dolazio Ilija Doen, lan OK KPJ za
Drvar. Naime, kada je krajem oktobra formiran Okruni komitet KPJ za
Drvar (u sastavu: Rudi Kolak, sekretar i lanovi Nikola Kotle, Ilija Doen i
Kota Bosni), Ilija Doen je dobio zadatak da djeluje na petrovakom srezu
i na dijelovima kljukog i sanskog sreza, gdje su tada bile locirane rvarsko-petrovake jedinice. Tako je on, tokom novembra i decembra, u nekoliko
navrata krae vrijeme boravio na podruju sanskog sreza, uvijek se vraa
jui na teren petrovakog sreza. Pri tom je teite njegovog rada bilo na po
litikom djelovanju u partizanskim jedinicama, ali je, vie usputno, odravao
i konferencije s narodom, posebno povodom biranja seoskih NOO. On je
tada, kako je ve navedeno, formirao i nekoliko partijskih organizacija na
podruju sanskog sreza: u Sanskoj eti, u Jelainovcima i u Luci-Palanci.
Kada su analizirali rad na teritoriji sanskog sreza, drugovi u Okrunom ko
mitetu KPJ za Drvar su dolazili do zakljuka da im je nepodesno da djeluju
i na tom srezu, ali zvanine odluke o prikljuenju i sanskog sreza Okrunom
komitetu KPJ za Biha nije bilo sve do skendervakufske konferencije.28
Meutim, Okruni komitet KPJ za Biha, iako zvanino ne ubraja san
ski srez u svoj okrug, ipak, ve od svog formiranja krajem oktobra, obuhvata
politikim radom i dio sanskog sreza. Naime, na jednoj od prvih svojih sjed
nica, OK KPJ za Biha zaduio je svoje lanove za rad po srezovima, pa je
tako Duanka Kovaevi zaduena za sanski srez, a s njom i Drago Lang,
iako je tada u Okrunom komitetu bio zaduen za rad sa omladinom na te
ritoriji itavog okruga.27 Povremeno su, radi konkretnih zadataka, dolazili i
Rada Vranjeevi, zatim lanovi taba 1. krajikog NOP odreda Ljubo Babi,
Velimir Stojni, Vojo Todorovi i dr Moni Levi, kao i politiki radnici Vojo
Stupar, Stojan Maki i jo neki, dok su u partizanske jedinice na sanskom
srezu ee dolazili lanovi taba Odreda.
Kao lanovi OK KPJ za Biha, njegovi lanovi Drago Lang i Duanka
Kovaevi su na sjednicama tog rukovodstva, podnosili izvjetaj o svom ra
du na podruju sanskog sreza, a pogotovu o politikom stanju, gdje su no
vembradecembra skoro iskljuivo djelovali.28
Odmah poslije formiranja OK SKOJ-a za Biha, dogovoreno je sa la
novima OK SKOJ-a za Drvar da se skojevska organizacija sanskog sreza uk
ljui u sastav grmekog okruga, to je uraeno 28. decembra 1941. godine.28
I pored svega, injenica je da ovaj srez zvanino ne smatraju svojim
ni Okruni komitet KPJ za Drvar ni Okruni komitet KPJ za Biha, sve do
poetka 1942. godine.
26
27

Kazivanje Ilije Doena, 8. novembra 1978.


Kazivanje Duanke Kovaevi, 12. januara 1976. godine.

28 Isto.
29

Zapisnik sa Prve okrune konferencije SKOJ-a za srezove Bosanska Krupa, San


ski Most i Biha, odrane 21. marta 1942. godine u Luci-Palanci.
Dokumenti iz istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, tom I, knj. 2, izdanje
Istorijskog odjeljenja NOVJ, Beograd, 1954. godine, str. 515.

2. SITUACIJA NASTALA USLJED PRODORA ITALIJANSKOG


OKUPATORA I NJEGOVE DEMAGOKE POLITIKE
Prve ratne jeseni dolo je do novog zaotravanja politike situacije na
veem dijelu Bosanske krajine, to je komuniste i sve rodoljube stavilo pred
jo sloenije i tee zadatke. Rjeavanje tih problema u to vrijeme je bio i
najvaniji zadatak partijskih organizacija i tada tek formiranih rukovod
stava.
Neuspjeh Pavelia u pokuaju pacifikacije, u periodu avgust-septembar 1941. godine, izrazio se u snanom razmahu pokreta otpora i jaanja
partizanskih snaga, ali i do intervencije italijanskih trupa na veem dijelu
Bosanske krajine (u tzv. drugoj i treoj okupacionoj zoni).
U periodu septembar-oktobar italijanske okupacione trupe se vraaju
u gradove i vea naselja koja su bili napustili neposredno pred ustanak,
kada je Trei Rajh zapoeo rat protiv SSSR. One sada dolaze u dugim motorizovanim kolonama praenim eskadrilama aviona, predstavljajui se kao
zatitnici srpskog naroda. Usljed toga dolazi do novog pogoranja situacije
u ovom ustanikom kraju i novih problema koji se postavljaju pred ruko
vodstvo ustanka.
Zbog primamljivosti njegove demagoke politike, pojedinci i grupe
ustanika u ponovo okupiranoj zoni kontaktiraju s italijanskim okupatorom,
vode razgovore s njihovim oficirima, dopisuju se meusobno; pojedini ko
mandiri putaju italijanske jedinice da nesmetano prolaze preko njihove
teritorije, ne napadaju ih, a pojedinci, pa i grupe boraca, odlaze u nepri
jateljeva uporita prevozei se italijanskim kamionima zatieni italijan
skim propusnicama i vojnicima.30
Ta situacija je uglavnom trajala dva-tri mjeseca (oktobar-novembar-decembar 1941. godine), a negdje i neto due, prijetei da ozbiljno umanji
rezultate ustanka i ugrozi narodnooslobodilaki pokret. U krajnjem, to je
u ovim krajevima prijetilo uspostavljanjem etnikog pokreta kao zagovor
nika saradnje s Italijanima.
Neki lokalni komandiri su tim pregovaranjem s Italijanima taktizirali
da bi dobili u vremenu, dok ojaaju svoju jedinicu. Jedan broj je to
inio jer se plaio zime koja je stigla, dok su mnoge porodice bile u improvizovanim sklonitima ili izbjeglitvu, rasporeene po domainstvima, bu
dui da su im, veinom, kue izgorjele u prvim danima ustanka. Drugi su
taktizirali zbog isturenosti svojih sela, odnosno grupe sela, ili uklinjenosti
izmeu neprijateljskih garnizona i okupiranih gradova. Meutim, bilo je i
nekih komandira koji su od poetka nastojali da se to vre veu za italijanskog okupatora. Kolebanje prvih, taktizera, bilo je relativno lake sa
sTo

se dogaalo na krupskom, bihakom, petrovakom i kljukom srezu; vidjeti


o tome u ediciji Podgrme u NOB, Bosanski Petrovac u NOB i drugima.

256

vladati, oni su ostali partizani, zapoeli borbu i s Italijanima, postali istak


nuti partizanski komandanti. Drugi su, pak, otili u otvorenu izdaju, pa su:
ili pobjegli pod skut okupatora (Jovo Klikovi), ili su udaljeni iz partizan
skih jedinica i, drugom polovinom 1942. godine, osueni na smrt (Duan
Nedimovi, Mile i Dane Uzelac i jo neki), ili su prebjegli etnicima na Manjau (Pavao Muti, Milo Perii i jo neki).
Bilo je pojedinaca koji su rezonovali i govorili: dosta je to ratujemo
protiv ustaa i NDH, kud emo sad ratovati i protiv jedne jake drave, Musolinijeve Italije.
Situacija je, razumije se, bila razliita na pojedinim podrujima ovog
dijela zemlje. Na Kozari, recimo, nije bilo ni jednih ni drugih shvatanja,
odnosno nije bilo navedenih pojava, uostalom, na njihovom terenu i nije
bilo italijanskih ve njemakih jedinica, poto se Kozara nalazila u njema
kom okupacionom podruju.
Na drvarskom okrugu, KPJ i rukovodstvo ustanika su tokom zime us
pjeno savladavali i ove nove probleme, iako se jedan broj bivih gerilaca,
komandira i boraca proglasio etnicima i stavo pod neposrednu zatitu Ita
liana.
U nekim drugim podrujima Bosanske krajine ova nova situacija takoe je dovela do bre diferencijacije na partizane i etnike, odnosno na
snage revolucije i kontrarevolucije, ali i znatno oslabila NOP u tim kraje
vima.
Na Grmeu je takoe bilo pojedinih komandira i drugih boraca koji
su kontaktirali sa italijanskim okupatorom. I pojedinci iz pozadine su bili
za saradnju s Italijanima, smatrajui ih stvarnim zatitnicima srpskog iv
lja, ime, su, objektivno, nastojali da suzbiju i sprijee organizovanje i ja
anje partizanskih jedinica i NOP-a u ovom kraju.
Odmah treba rei da su i najodgovorniji rukovodioci ustanka na Gr
meu vodili zvanine pregovore sa predstavnicima italijanske okupatorske
vojske. Naime, Italijani su, sredinom oktobra, po dolasku u Biha i Bosan
sku Krupu uputili poziv na pregovore Komandantu srpske oruane sile
na Grmeu. Sa krupskog sreza, gdje je od Italijana primljen ovaj poziv
upuen je na komandanta Krajinske divizije, u Majki-Japru.32 0 njemu je
sredinom oktobra u tabu Krajinske divzije, u kui Bude Draia u MajkiJapri, voen razgovor, u kom su uestvovali: Osman Karabegovi, koji je
bio na prolazu u ovom kraju, Danko Mitrov, Duanka Kovaevi, Duan Josipovi i jo neki drugovi iz taba Divizije i taba 4. bataljona Slobode.
Raspravljalo se da li i kako pregovarati s Italijanima. Zakljueno je da Dan
ko Mitrov, kao komandant najvie ustanike komande u Bosanskoj krajini,
ode na razgovore. On je sa grupom rukovodilaca i u pratnji Konjikog voda
i Radikog odreda otiao na Grabe kod Bihaa.33 S Mitrovim su bili Petar
Vojnovi, komandant 4. bataljona Slobode, Slavko Rodi, komandant Petrovako-bihakog bataljona, i jo neki. Danko Mitrov je sa nekim italijan
skim viim oficirom razgovarao na panskom. Ispostavilo se da je italijanski oficir bio komandant faistikog intervencionistikog bataljona u pa31

Vidjeti odgovarajue priloge u ediciji Podgrme u NOB.


Terzi: Susret s Italijanima, edicija Podgrme u NOB, knj. 2, str. 150151.
33 Kazivanje Duana Josipovia autoru, 8. maja 1975. godine.
82 Ale

17 Srez S. Most

NOB

257

niji, protiv kojeg se, na istom frontu, borio Danko Mitrov, kao komandant
sastava internacionalnih brigada.34
Italijani su traili da im se omogui saobraaj cestom Biha Bosan
ska Krupa Sanski Most, jer su u tim gradovima imali najisturenije gar
nizone tree okupacione zone. Traili su i da ustanici ne napadaju njihove
garnizone. Zauzvrat obeavali su da e dati municiju za borbu protiv Mus
limana, odnosno protiv Turaka, kako su oni govorili.
Danko Mitrov je odluno odbio sve njihove zahtjeve i prijedloge, go
vorei da partizani ne vode bratoubilaki rat, ve organizovanu borbu protiv
okupatora i onih koji ga pomau; sa okupatorom nema pregovora o saradnji, ve o naputanju nae zemlje, bio je zakljuak i poruka onoga to je
Danko Mitrov rekao.
Krajnji cilj Italijana je bio da ovladaju cestom od Bihaa preko Bo
sanske Krupe, do Sanskog Mosta te da odvoje osloboena sela od vrstog
zalea Grme-planine ali i da teritoriju izmeu Une i Sane razdvoje na
dva dijela, te tako oslabe ustanak i ugroze postignute rezultate gotovo tro
mjesene borbe. U takvim okolnostima nije moglo biti ni rijei o udovoljava
nju zahtjevima okupatora. Ipak, bilo je najvanije da sa okupatorom zvanino razgovara ovlatena grupa rukovodilaca, koja e prema njemu biti
odluna, a ne pojedini komandiri ustanikih jedinica koji bi, zbog nedovolj
nog poznavanja situacije, mogli napraviti propust koji bi za posljedicu imao
nesluene tekoe za dalji razvoj ustanka u ovom kraju.
Svjesne snage, lanovi KPJ i partijske organizacije, antifaisti i rodo
ljubi, intenzivnim politikim radom tokom jeseni i zime 1941/42. godine,
uspjeno su savladali i te krupne politike probleme koji su nastali ponov
nom okupacijom ovog podruja od strane trupa italijanskog okupatora. G
tome govori i injenica da upravo u vrijeme pojave ovih problema i njiho
vog trajanja na podruju Grmea dolazi do formiranja 1. krajikog NOP
odreda i okrunih komiteta KPJ i SKOJ-a, osnivanja novih partijskih e
lija i skojevskih aktiva, izbora NOO u svim slobodnim selima i nekim optinama. Formiraju se i odbori AF i antifaistike omladine.
Grme je i iz ove teke i sloene situacije, koja je trajala i prvih mje
seci druge ratne godine, izaao kao pobjednik, tavie, ostao je ist par
tizanski, bez ijedne etnike organizacije ili etnike vojne formacije tokom
daljeg voenja NOB.

BORBA PROTIV ITALIJANSKIH OKUPATORA


NA PODRUJU GRMECA
Nakon prodora u Drvar italijanski okupator je, tokom oktobra, svoje
jake garnizone postavio u Bosanskom Grahovu, Drvaru, Bosanskom Petrov
cu, Kljuu, Mrkonji-Gradu, Sanskom Mostu, Bihau, Bosanskoj Krupi i
Velikoj Kladui.35
Italijani su na podruju Bosanskog Grahova, Drvara i Bosanskog Pet
rovca izdano pomagali etnike, s ciljem da demoraliu narod i partizane i
34
35

Petar Vojnovi: Izlazak na pravi put, edicija Podgrme u NOB, knj. 2, str. 40.
Prema razmjetaju jedinica 2. armije, Italijani su 10. februara 1942. godine u
Sanskom Mostu imali: jednu bateriju 34. artiljerijskog puka i 402. bersaljerski
bataljon Zara; Zb. XIII/2, str. 8132.

258

tako razbiju preostale partizanske jedinice na tom podruju i ugue usta


nak. Njihova propaganda prenoena preko proetnikih raspoloenih poje
dinaca, ali i prilikom susreta njihovih oficira sa nekim seljacima i borcima,
brzo je stizala i do najudaljenijih slobodnih sela, pa i na podruje Grmea.
Italijani su se predstavljali kao zatitnici Srba od ustakih zuluma, ali isto
vremeno potpomagali etnike da raspiruju bratoubilaku borbu protiv Musli
mana i Hrvata, tavie, dolaskom u gradove tree okupacione zone, Ita
lijani su razvili iroku propagandu koja je ila na raspirivanje bratoubila
ke borbe, govorei Srbo bono, Turko macare (Srbi su dobri, Turke klati).
Oni ak od ustanika nisu traili ni da predaju oruje, ve samo da na njih,
Italijane, ne pucaju kada budu prolazili kroz ova podruja. Istovremeno,
propagatori etnitva, i oni koji su podravali zahtjeve italijanskog okupa
tora, po selima su govorili kako je kraj ratu i patnjama, da su borbe pre
stale svugdje gdje su doli Italijani; ko hoe moe mirno i bez straha ii u
Sanski Most, Bosansku Krupu, Biha i druge gradove, gdje e, pod zatitom
italijanskih vojnika, nesmetano kupovati so, petrolej, odjeu, obuu i dr. i
prodavati svoje proizvode. Prilikom pojedinanih susreta sa ustanicima, i ta
lijanski oficiri su otvoreno govorili: Ubijajte Hrvate i Turke gdje god mo
ete, samo sakrijte da mi ne vidimo. Bila je to perfidna italijanska okupa
torska politika: zavadi pa vladaj! koja je tada i u ovim krajevima trebalo
da obezbijedi njihovo trajno prisustvo.
Oktobarskih dana 1941. godine tab Krajinske divizije je sadrajem
jednog letka upozorio borce i stanovnitvo Grmea na podmukle i neprija
teljske namjere italijanskog okupatora. Tekst tog letka su sastavljali Os
man Karabegovi, Duanka Kovaevi i Vojo Stupar. Na pisaoj maini ga
je Duanka Kovaevi prekucavala desetak puta, jer ga je Osman Karabe
govi ispravljao i dopunjavao, da bi svima bio to jasniji.3 Sauvan je je
dan primjerak originalnog letka, umnoen na pisaoj maini, vjerovatno u
nekoj nioj jedinici. U ovom letku tab Krajinske divizije se obraa Svim
partizanskim odredima, svim narodnim borcima, svim potenim seljacima
i graanima, obavjetavajui ih da su italijanske trupe okupirale Biha i
Bosansku Krupu, da ire lai i zavaravaju narod da dolaze sa prijateljskim
namjerama i da nikom ne ele zlo. Potom se navodi da je cilj dolaska ita
lijanskih trupa da pljakaju nae domove i njive, da svojim dobrim po
naanjem ele da lake razoruaju ustanike, kako bi nesmetano pljakah
nae krajeve. Zato se pozivaju partizani da ne dozvole da ih Italijani zava
ravaju, ve da odluno stupe u borbu protiv italijanskih okupatorskih ban
di i njihovih domaih slugu, jer se samo tako moe sauvati sloboda i osi
gurati miran ivot svojih porodica.
Neposredno nakon objavljivanja ovog letka37 italijanski okupator je,
19. oktobra, doao i u Sanski Most, zbog ega u njemu i ne pie da su Itali
jani doli i u Sanski Most. Letak se zavravao borbenim pokliem: Dru
govi partizani, naprijed u borbu do nae konane pobjede!
U narednih nekoliko mjeseci nije bilo partizanske jedinice na podru
ju Grmea u kojoj se nisu vodile duge diskusije, odnosno ubjeivanja onih
boraca koji su bili za taktiziranje, bar dok zima proe, ili onih pojedinaca
koji su bili za otvorenu proetniku politiku. Ta polemika i borba za prihIS Kazivanje Duanke Kovaevi autoru, 12. januara
37 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 440.

1976. godine.

259

vatanje politike platforme KPJ i NOP-a prenijeta je iz jedinica u pozadi


nu, pa su te jeseni i zime odravane skoro svakodnevne konferencije na ko
jima su partijsko-politiki aktivisti (drugovi iz OK KP, i OK SKOJ-a, lano
vi taba 1. krajikog NOP odreda i tabova eta, komunisti i skojevci i dru
gi rodoljubi) objanjavali narodu platformu NOB-a, razotkrivali sutinu
podmukle propagande italijanskih faista i razobliavali najgrlatije pristae
Italijana, meu borcima ili u selima.
Ove politike konfrontacije kako u partizanskim jedinicama tako i u
selima bile su veoma burne, une, dugotrajne. Pojedine konferencije su
trajale i po etiri i vie sati. U poetku je sve ilo bez vidljivih znakova brzog
prevazilaenja ove znatno zaotrene stuacije. Meutim, bilo je veoma zna
ajno to to su u to vrijeme na ovom podruju djelovali Okruni komitet
KPJ za Biha (Grme), lanovi taba 1. krajikog NOP odreda i partizan
skih eta, a od decembra i OK SKOJ-a za Biha (Grme). U svim ovim po
litikim i partijskim aktivnostima na Grmeu, koje su se odvijale u periodu
novembardecembar 1941. i januarmart 1942. godine, izuzetnu pomo su
pruile jedinice koje su dole s podruja Drvara i Bosanskog Petrovca38 (izu
zev Prekajske ete, koja je marta 1942. godine razoruana, i nekih boraca
Krnjeuke ete).38
Poetkom novembra OK KPJ za Biha (Grme) je nakon analize poli
tike situacije na podruju okruga, u osloboenim selima, donio odluku
0 osnovnim pitanjima daljeg voenja borbe i uvrenja dotad steenih po
zicija u ustanku... Po tome je borba protiv Italijana i pristalica njihove
politike u Podgrmeu i na teritoriji ovog odreda (1. krajiki NOP odred,
napomena B.B.), predstavljala vomo pitanje opstanka i irine narodnooslobodilakog pokreta gotovo u cijeloj Bosanskoj krajini.. ,40
Okruni komitet KPJ za Biha (Grme) je radi ostvarivanja te odluke
zakljuio da treba pokloniti punu panju organizovanju partizanskih eta,
osnivanju partijskih i skojevskih organizacija u etama i u pozadini, vojnom
1 politikom osposobljavanju partizanskih jedinca za partizanski nain voe
nja borbe. S tim u vezi odlueno je da se izvri takav raspored kadra koji
e obezbijediti uspjeno rukovoenje svim jedinicama i svim selima u sklo
pu organizaciono-politikog i vojnikog osposobljavanja ete, odlueno je
da svaka jedinica organizuje logorovanje na jednom mjestu, da se prekine
smjenjivanje boraca i da se jedinice pripreme za nove borbe, pored ostalog
i protiv italijanskog okupatora.
Sprovoenje ovih odluka izazvalo je otpor pojedinih boraca, naroito
starijih godita i onih koji su bili rodbinski ili na neki drugi nain poveza
ni sa pojedincima koji su podravali italijansku propagandu i politiku, ili
taktiziranje sa italijanskim okupatorom dok zima proe.
88

Kazivanje Ljube Babia autoru, 23. novembra 1978. godine.


Jovi: Boravak u Krnjeukoj eti, edicija Podgrme u NOB, knj. 2, str.
315320 i emso Tabakovi: Dijalog u noi, isto, str. 321324.
40Hajro Kapetanovi: Prvi omladinski vojno-politiki kursevi u Podgrmeu, edi
cija Podgrmea u NOB, knj. 3, str. 441.
38 Rajko

260

SPREAVANJE UTICAJA ITAUJANSKOG OKUPATORA NA


TERITORIJI SANSKOG SREZA
Poslije povratka italijanskog okupatora u Sanski Most na teritoriji san
skog sreza dolazi do pogoranja politike situacije i pojava koje su uspora
vale razvoj i jaanje partizanskih jedinica i NOP-a u cjelini.
im su, 19. oktobra, doli u Sanski Most, Italijani su zapoeli svoju
oprobanu demagoku taktiku. Oni su ve 21. oktobra krenuli prema slobod
noj teritoriji, da bi uspostavili kontakt sa ustanicima. Prenosei izvjetaj
kotarskog predstojnika iz Sanskog Mosta od 22. oktobra, Ministrastvo vanj
skih poslova NDH izvjetava Obe upravno povjerenstvo u Suaku o bor
bama kod Sanskog Mosta, pored ostalog navodei: Juer dne 21. ov. mj. ili
su izaslanici talij. vojske na pregovore sa etnicima, meutim kako su ti
pregovori zavrili, nije poznato.41 Povjerenstvo se obavjetava da su Fajtovci, Naprelje i Gorica spaljeni, a da italijanske trupe nisu htjele pomoi
ustakim i domobranskim jedinicama da odbrane ta sela.
Poslije oktobarskih akcija partizana na neprijateljska vojna uporita
u Fajtovcima, Kamengradu i okolnim selima, partizani su se sve ee spu
tali na cestu Husimovci Kamengrad, kojom su poeli da saobraaju Ita
lijani, odlazei u pljaku po naputenim selima, ili po drva, sijeno i si. Ka
ko su i neki seljaci odlazili u Sanski Most, a prije svega ene, Italijani su
doznali imena komandira i komandanata partizanskih jedinica, pa su im slali
pisma, cigarete i poruke da oni, Italijani, brane Srbe, da etnici (kako su
oni nazivali partizanne) ne treba da se bore protiv Italijana i si. Da bi se
potvrdili kao spasioci Srba, Italijani nisu htjeli da na traenje ustakih vla
sti i domobranskih komandi interveniu prilikom napada partizana na ne
prijateljska uporita u Fajtovcima i Kamengradu (20. oktobra) i u Kljevci
ma (25. oktobra). Svakako, oekivali su povoljan ishod svojih akcija za us
postavljanje veze sa ustanikim komandirima i nadali se da e i ovdje us
tanak razbiti pregovorima. Zato su Italijani i na sanskom sektoru pozivali
i ili na razgovore i pregovore.
Italijani su slali pisma i urinu Predojeviu, adresirajui ih: Gospo
dinu urinu Predojeviu, komandantu etnika, Grmea.42 Meutim, bilo
je uzalud. urin Predojevi i njegovi borci bili su za borbu protiv Italijana,
do koje je uskoro i dolo.
Poetkom decembra urin Predojevi s politikim delegatom urom
trpcem i grupom boraca spustio se na cestu u Husimovcima. U tom su
naili italijanski vojnici u kamionu i oficir je upitao urina kakva mu je
to oznaka na kapi. Dobio je odgovor da je to zvijezda petokraka, znamenje
41
42

Arhiv VII, k. 221, br. reg. 52/41.


Kazivanje ure trpca, nosioca Partizanske spoemnice 1941, 12. maja 1972. go
dine.

pod kojim se partizani bore. Onda ga je oficir upitao: Jeste li komunista?,


na to mu je urin ponosno odgovorio da jeste (iako tada jo nije bio lan
KPJ, napomena B.B.). Taj odgovor urin je popratio sonom psovkom i
potegnuo je puku na Italijana. To su uinili i ostali borci, iskoivi na
cestu iz ipraja gdje su dotad bili skriveni. Italijani su digli ruke, ali se
sa oblinjeg brda, odakle je sa grupom boraca sve to posmatrao, oglasio
Sergije Tutu: Ne dirajte Italijane, ili emo mi vas napasti! urin, tr
bac i ostali partizani na to su se povukli, a Italijani su se vratili u Sanski
Most. Poslije tog dogaaja urin Predojevi je iao i u tab Odreda, tra
ei da se Tutu najstroije kazni, to nije usvojeno.4*
Jo prije dolaska Italijana na sansko podruje, ali nakon to su zau
zeli Drvar, proetniki elementi su poeli iriti njihovu propagandu. A ka
da su Italijani doli i u Sanski Most, neki ljudi sa slobodne teritorije od
mah su stupili u vezu s njima. Jedna takva izdajnika veza sa italijanskim
okupatorom sasvim je sluajno otkrivena. Rije je o tome da je Vojo Todorovi, zamjenik komandanta 1. krajikog NOP odreda, prolazio kroz Emi
novce, pa je u nekoj kui potraio malo vode. Domaica mu je pruila bukaru vode i nekoliko italijanskih cigareta. Kada ju je upitao otkud joj te ci
garete, domaica mu je odgovorila da ih dobiva od Italijana kada im u San
ski Most odnosi pisma Jove Vokia, biveg andarma iz Dabra. Todorovi
je odmah naredio komandi Sanske ete da se Voki uhapsi.44 Na sasluanju
odmah je priznao da je Italijanima slao izvjetaje s podacima o poloajima
partizanskih jedinica, rasporedu logora, broju boraca, naoruanju i dr. Pri
znao je da je odravao vezu s uiteljem Milom Gagiem, lugarom Perom
Jelaom i jo nekim ljudima iz Luci-Palanke, kao i sa etnicima Ilijom
Desnicom i Manom Rokviem, na petrovakom srezu, od kojih je dobio i
jedno pismo, koje je poslije njegovog hapenja i suenja pronaeno. Nada
lje, izjavio je da je bio ugovoren sastanak pomenutih Palanana i petrovakih etnika, kod Ilijine vode u Grmeu.
U tabu 1. krajikog NOP odreda odlueno je da se Jovi Vokiu or
ganizuje suenje, na kojem e se javnosti razotkriti neprijateljski rad gru
pe Jelaa ilas Gutea, koji su kanjeni neto prije suenja Vokiu.
Vojo Todorovi je odreen da bude predsjednik vojnog suda Odreda, a Pe
tar Vojnovi njegov zamjenik, dok je istom naredbom imenovana i porota
od est-sedam vienijih ljudi iz Luci-Palanke i oblinjih sela. Za sve vrije
me suenja Vokiu stalno se provlaila i osuda ostalih proetnikih, proitalijanskih i ovinistikih pojedinaca, Pere Jelae, Miloa ilasa i Vladije
Gutee, koji su ve kanjeni, kao i nekih koji su bili pobjegli (lugar Sveto
Srdi i zemljoradnik Duan Drobac). Sud je zasjedao dva ili tri dana, jer
su porotnici, iako su bili veoma estiti i NOP-u odani ljudi, smatrali da je
Voki zaludio i da ga treba kazniti samo sa 25 ih 50 batina, toliko da se
opameti. Zalaganjem predsjednika vojnog suda, porota se uvjerila da je ri
je o izdajniku ustanka i da mu zbog izdaje treba izrei smrtnu kaznu. Po
drku takvoj odluci naroito je pruao jedan radnik povratnik iz Amerike.
Na zavretku suenja, na zboru naroda u Luci-Palanci, Vojo Todorovi je
proitao optubu i presudu, a na kraju naveo imena predsjednika i zamje-

*3 IstO.
44 Vojo

Todorovi: Na Sanskom sektoru, edicija Podgrmea u NOB, knj. 2, str.


206207.

262

Bika vojnog suda i svih porotnika. Kada je narod saznao kakve je sve po
datke o partizanskim jedinicama Voki slao Italijanima, jednoduno je po
zdravio presudu. Porotnicima je tada laknulo, jer su se plaili da narod ne
e podrati najteu kaznu.45
Neprijateljska aktivnost Jove Vokia, a naroito njegovo dopisivanje
s italijanskim okupatorom, kao i uloga u povezivanju proitalijanskih i proetnikih pojedinaca sa lucipalanskog podruja i petrovakih etnika, po
kazuje koliko su okupator i etnici sa petrovakog i drvarskog sreza bili
ambiciozni u svojim planovima. Meutim, otkrivanje, hapenje i suenje
Jovi Vokiu znatno je doprinijelo raskrinkavanju tih podmuklih neprijatelj
skih razbijanja NOP na grmekom podruju.
Na sanskom srezu bilo je komandira seoskih odreda i vodova koji su
se dopisivali i pregovarali s italijanskim okupatorom. U takvoj situaciji ne
ki od tih seoskih odreda nisu te jeseni bili dovoljno vojniki aktivni, prije
svega nisu izvodili akcije i napadali na neprjatelja, ne bar koliko su to
stvarne mogunosti dozvoljavale. O tome e Pero Moraa kasnije zapisati:
Zadovoljavali su se time da ostanu gospodari teritorije koja se nalazila iza
njihovih poloaja i na kojoj su relativno spokojno ivjela podgrmeka se
la .. .46
U to vrijeme politika situacija se zaotrila i zbog drugih razloga. Ne
to prije dolaska Italijana u ove krajeve ulo se da u Srbiji i nekim dru
gim krajevima zemlje postoje etniki odredi i da oni sarauju s partizan
skim odredima, ali da njima komanduju oficiri koji su ostali vjerni kralju.
Ideja je za neke inae kolebljive elemente bila primamljiva. Ali na sanskom
srezu nije bilo krupnijih autoriteta koji bi poveli proetniku akciju, izu
zev pravnika i rezervnog kapetana Petra Bijelia, koji je na ovaj srez doao
s Bravska, odakle je bio i rodom. On se sam hvalio kao vojni strunjak,
iako to stvarno nije bio. Oko sebe je okupljao bive aktivne podoficire,
andarme, lugare i jo neke ljude koji su odranije bili zatrovani antikomu
nistikom propagandom. Bijeli se tada nalazio u Eminovakom vodu. Do
lazak italijanskih trupa u Sanski Most ga je obradovao. Komandant itali
janske jedinice u Sanskom Mostu odmah je obnarodovao zavoenje reda
i mira, prestanak borbe, kanjavanje ustakih zloinaca, bezbjednost i
puna graanska prava Srba. I odmah zapoeo sa slanjem pisama adresiranih
na komandanta etnikih trupa i uz njih slao poklone: cigarete, slatkie i
dr. Ako su takva pisma stizala u tab Sanske ete, nije bilo problema, jer
je tab odbijao bilo kakvu saradnju i pregovore. Meutim, pogdjekad su ta
pisma stizala Petru Bijeliu u Eminovce, ili Milou Periiu, vodniku Dabarskog voda u Dabar. Tada bi se oni odmah poeli dotjerivati i pripremati za
pregovore, ne obavjetavajui tab ete o pismu. Meutim, politiki delegati
bi brzo uputili kurire u tab ete, pa bi ovaj energino intervennisao, pod
sjeajui na naredbu komandanta Krajinske divizije Danka Mitrova da
niko bez dozvole vieg taba ne moe pregovarati s okupatorom. A Danka
Mitrova, neustraivog komandanta, majora panske revolucionarne armije,
koji je svojim izgledom, strogou i vojnim podvizima uivao kod svih veliki
45

Rekonstruisano na osnovi navedenog priloga V. Todorovia i naknadnih autoro


vih istraivanja u Luci-Palanoi.
46 Pero Moraa: U Podgrmeu od septembra 1941. do 1. maja 1942. godine, edicija
Podgrme u NOB, knj. 3, str. 83.

263

autoritet, respektovali su i Bijeli i Perii. Pored toga, tab Sanske ete je


upozoravao da e prekrioci te odluke komandanta Krajinske divizije odgo
varati pred najodgovornijim rukovodiocima 1. krajikog NOP odreda, ko
mandantom Ljubom Babiem i politikim komesarom Velimirom Stojniem,
iji je autoritet kao rukovodilaca takoe bio veliki.47
Politika borba s pojedincima ili grupama boraca, naroito na brojnim
vodnim konferencijama, vodila se dva mjeseca. Pero Moraa je o tom vre
menu zapisao:
Situacija nije bila ni malo laka. Poela je zima, koja je te godine bila
veoma otra. Iskrvavljeni i popaljeni narod prieljkivao je predah i teko su
mu padale nove rtve, a Italijani su obeavali mir i red, tolerisali su slobodnu
teritoriju, kupovinu osnovnih ivotnih namirnica, verc i pekulaciju. Na toj
osnovi su etniki elementi nali spregu sa svim pljakaima i ljudima Sklo
nim lakom ivotu, kakvih je bilo i meu borcima .. .48
Te jeseni i zime pojedini borci iz Dabarskog voda odravali su vezu
s nekim poznanicima u Sanskom Mostu i preko njih prodavali u gradu op
ljakanu penicu, a onda su za dobijeni novac, ili za novac opljakan u ak
cijama, kao na primjer prilikom napada na neprijateljsko uporite u Sta
rom Majdanu, kockali i banili. Oni su se uporno opirali zavoenju reda i
discipline u vodovima koji su ivjeli odvojeno, svaki za sebe i u drugom se
lu.49 Sa nekima od tih nedisciplinovanih i samovoljnih boraca obraunalo se
tek s proljea 1942. godine (Milo Perii i Gojko Manojlovi), dok je Petar
Bijeli, ve krajem novembra i na osnovi odluke taba Odreda, udaljen iz
Eminovakog voda, to je znatno pomoglo u naporima za brzo ozdravljenje
situacije u tom vodu i omoguilo uspjeno djelovanje politikog delegata.
Novembra 1941. godine na grmeki sektor su stigla tri etnika oficira
iz Srbije. Bili su u srbijanskim odijelima, sa ukrtenim redenicima preko
prsa, imali su kratke konjike puke, a na glavi ubare s etnikom kokar
dom. Naili su na Konjiki vod i odmah zapoeli s etnikom propagandom,
govorei da dolazi srpska vojska koja e da oslobodi Bosnu od Turaka,
da su etnici pravi zatitnici srpstva itd. Odmah su sprovedeni u tab u Majki-Japru, gdje su ih razoruali i sasluali. Ubrzo se utvrdilo da su doli sa
zadatkom da organizuju etnike jedinice, pa su strijeljani. Borcima Konji
kog voda reeno je da o toj etnikoj oficirskoj trojki nikom ne govore.58
Bila je to jedina etnika grupa koja je iz Srbije stigla na Grme, ali je i ona
efikasno osujeena u sprovoenju dobijenih zadataka za razbijanje partizan
skog pokreta u Bosanskoj krajini.
U suzbijanju te neprijateljske aktivnosti na ovom srezu svjesne snage
su svakim danom postizale sve znaajnije uspjehe, zahvaljujui tome to je
veina boraca bila za borbu protiv italijanskog okupatora i za uvrivanje
partizanskih jedinica. U suzbijanju neprijateljske aktivnosti naroito su do
prinijeli lanovi KPJ, politiki komesari i komandiri eta, politiki delegati
i veina komandira vodova.

47

Isto, str. 8298.


Edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 88.
48 Isto.
50 Kazivanje Stojana Milinovia, nosioca Partizanske spomenice 1941, 10. novembra
1978. godine.
48

264

Znaajan uticaj na politika previranja na sanskom sektoru imala je


pojava etnikih jedinica na Manjai, kao i vrljanje etnika Mane Rokvia
s druge strane Grmea, na petrovakom srezu.
U jeku te borbe svjesnih snaga protiv proetnikih i proitalijanski na
strojenih pojedinica i grupa, na ovom podruju je, 13. decembra, dolo do
ve opisane prve borbe vodova Sanske partizanske ete protiv italijanskih
okupatorskih jedinica.
Uporna borba komunista i rodoljuba za pobjedu ideje bratstva i jedin
stva naih naroda kao zaloge pobjede nad faizmom i ovdje je dugo trajala.
Pri tom se nastojalo i uspjelo ubij editi borce da ne pale kue i ne ubijaju
neduno muslimansko i hrvatsko stanovnitvo. Naime, ustae su od prvih
dana ustanka palile kue i ubijale neduno stanovnitvo sela u koja su upa
dale: prilikom njihovog prodora u Luci-Palanku i Miljevce, zatim u Dabar,
Husimovce, Umce, Eminovce, srpski dio Kljevaca, Lukavicu, Slatinu i niz
drugih sela. Meutim, ustanici su prva paljenja sela izvrili tek drugom po
lovinom septembra, kada su spalili vei dio muslimanskog dijela Skucanog
Vakufa. To se ponovilo i drugom polovinom oktobra, prilikom napada na ne
prijateljske snage u Gorici, Naprelju, Fajtovcima i Kamengradu, zatim pri
napadu na ustako uporite u Malovanu, zaselak Kljevaca, pri upadu u Mod
ru i Kalendere. To ponavljanje paljenja sela prijetilo je da ozbiljno ugrozi
rezultate nastojanja komunista i ostalih rodoljuba da pravilno kanaliu za
poetu borbu i da za tu borbu protv okupatora i njegovih slugu pridobiju
i Muslimane i Hrvate. Zbog svega toga su komunisti uporno, iz dana u dan,
objanjavali politiku bratstva i jedinstva, uvjeravali borce u to da od odnosa
partizana prema muslimanskom i hrvatskom narodu, u krajnjem, zavisi i
pobjeda u NOB. Takav, neprekidan i smiljen politiki rad s borcima Sanske
partizanske ete i meu stanovnitvom slobodne teritorije ubrzo je donio i
prve plodove: prilikom ponovnog ulaska partizana u muslimanska sela Vr
i Okre, decembra 1941. godine, spaljene su samo dvije kue, iz kojih su
ustae pucale. Iza nas su ostala dva sauvana muslimanska sela. To je bila
naa prelomna pobjeda .. .51 zapisao je politiki komesar Sanske partizanske
ete. Vijest o takvom postupku partizana prema stanovnitvu Vra i Okrea
pozitivno je odjeknula i u susjednim selima. I zato u narednim akcijama
partizana na neprijateljska uporita u oblinjim selima stanovnitvo nije
bjealo, ve je bez straha doekivalo partizane i stupalo s njima u razgovor.
Upravo prvog dana ratne 1942. godine dijelovi Sanske partizanske ete su
uli u muslimansko selo Aliie bez borbe, a naoruani mjetani predali su
etrnaest puaka i drugu ratnu spremu. To je na djelu bilo ono to nas je
u oima naroda sutinski odvojilo od svih drugih vojski s kojima smo ra
tovali! istakao je Pero Moraa u lanku o politikom radu u Sanskoj
partizanskoj eti i kasnije Sanskom bataljonu.5*
Ti, naizgled sitni, a u stvari veoma krupni rezultati, svakako temeljni
za dalji uspjean razvoj oslobodilake borbe, za pobjedu linije KPJ, za organizovanje i jaanje partizanske vojske, za uvrivanje ustanka na sanskom
srezu bili su djelo lanova KPJ i ostalih patriota. Oni su, iako mladi i ne
iskusni, znalaki obavili svoje prve i najvanije politike zadatke, koji su,
nema sumnje, bili najtei u itavom oslobodilakom ratu. Istina, bilo je i
Edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 83.
Edicija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 83.

265

kasnije krupnih politikih i vojnih zadataka, i to veoma krupnih, ali je nji


hovo izvravanje, i pored znatno veih rtava, bilo lake i bez onako velikih
potresa kakvi su se zbivali u jesen i zimu 1941. godine.

KONFERENCIJA VOJNO-POLITIKIH RUKOVODILACA


1. KRAJIKOG NOP ODREDA U MAJKI-JAPRI
U cilju daljeg jaanja NOP-a i njegovih oruanih jedinica, partizanskih
vodova i eta, u Majki-Japri je 15. decembra 1941. godine odrana jo jedna
znaajna konferencija. Naime, uro Pucar je po povratku sa Romanije, iz
Glavnog taba NOP odreda BiH i Pokrajinskog komiteta KPJ, ponovo doao
na Grme, u Majki-Japru. Bilo je to sredinom decembra. Tu je odmah tra
io od taba 1. krajikog NOP odreda da se zakae vojna konferencija na
koju treba pozvati sve komandire i politike delegate vodova i komandire i
politike komesare eta s podruja bihakog, krupskog, novskog i sanskog
sreza.
Konferencija je odrana u koli u ukanoviima, gdje je bio smjeten
tab Odreda. U radu konferencije, sem okupljenih komandira i komesara,
uestvovali su lanovi taba Odreda i Okrunog komiteta KPJ za Biha (Gr
me). Nakon objanjavanja vojno-politike situacije u svijetu i kod nas,
ukazano je na potrebu daljeg vojno-politikog uvrivanja partizanskih vo
dova i eta i njihovog aktiviranja u borbama, a kroz borbu jaanja i daljeg
naoruavanja. Kako je pitanje borbe s italijanskim okupatorom bilo problem
broj jedan, to se od svih prisutnih komandira vodova i eta trailo da se
pojedinano izjasne dali su za borbu protiv svih neprijatelja i okupatora, pa
i protiv Italijana, a onda je od njih traena obaveza da e krenuti u borbu
i protiv italijanskih okupatora, a ne ostati samo na izjavi. Dok su gotovo svi
prisutni vodnici i komandiri ustajali i odluno izjavljivali da su za borbu
protiv italijanskog okupatora, samo dvojica-trojica su s poetka bila protiv.
Njihov rezon je bio: ili sa Italijanima taktizirati i ekati proljee, ili uopte
protiv njih ne ratovati. Takvo miljenje je, istina, odluno zastupao samo
komandir Voda iz Petrovia, Jovo Klikovi. Taj bivi andarmerijski podnarednik, koji je u svojoj andarmskoj uniformi doao i na ovu konferen
ciju, bio je i inae, poznati protivnik komunista, Muslimana, Hrvata i brat
stva i jedinstva. Malo su se kolebali u odluci jo dva-tri komandira vodova,
ali su se i oni uviajui da su svi ostali komandiri i politiki komesari i
delegati za borbu i protiv italijanskih okupatora izjasnili za borbu.
Konferencija je trajala itav dan. Svi prisutni su podnosili izvjetaj o
jedinici, akcijama, brojnom stanju i problemima smjetaja, smjenjivanju bo
raca u jedinici i drugim pitanjima, tada aktuelnim u skoro svim partizan
skim jedinicama.
Jedan od zakljuaka
za formiranje bataljona, u
zakljuaka Savjetovanja u
ete sainjavati koji bataljon,

ove konferencije bio je da se zaponu pripreme


kojim e biti tri do etiri ete, to je bilo u duhu
Stolicama. Meutim, tu nije saopteno i koje e
niti je odreen sastav abova bataljona.5*

5* Sajo Grbi: Formiranje Prve bihake partizanske ete, edicija Podgrme u NOB,
knj. 2, str. 370.

266

Gotovo tri mjeseca kasnije, u svom prvom izvjetaju upuenom Glav


nom tabu NOP odreda i DV Bosne i Hercegovine, pismom 5. marta 1942.
godine, Operativni tab NOP odreda za Bosansku krajinu, sem ostalog pie:
U cilju ozdravljenja ovog odreda (rije je o 1. krajikom NOP odredu, na
pomena B. B.), sazvali smo vojnu konferenciju u Majki-Japri, 15. decembra,
na koju je doao sav komandni kadar ovog odreda .. M
Konferencija je jo trajala kada je sa sanskog sektora stigla vijest da
su partizani Sanske ete u zasjedi doekali i napali Italijane i zarobili etvo
ricu! Bila je to, kako je ve reeno, prva borba protiv italijanskog okupatora
na grmekom podruju. Ona je umnogome znaila i prekretnicu u odnosu
partizanskih jedinica ovog podruja prema tom podmuklom neprijatelju.

AGITACIONO-PROPAGANDNA AKTIVNOST
Za vrijeme boravka u Podgrmeu tab partizanskih odreda Bosanske
krajine (tab Krajinske divizije) u okviru ukupne vojno-politike aktivnosti
razvijao je i propagandnu aktivnost na osloboenoj teritoriji i na pod
ruju koje je bilo pod kontrolom neprijatelja. Pri tome se nastojalo da se
stanovnitvo i, posebno, partizani upoznaju sa ciljevima NOP i njegovom
djelatnou. Prema mogunostima, stanovnitvo i borci su redovno, obavje
tavani o zbivanjima ne samo u Jugoslaviji ve i na drugim velikim svjet
skim ratitima. Ta aktivnost je jedno vrijeme razvijana zajedno sa tabom
partizanskih odreda KrupaSana. Kasnije, tu djelatnost je preuzeo Parti
zanski obavjetajni biro 1. krajikog NOP odreda, formiran u novembru.
To podruje aktivnosti taba partizanskih odreda za Bosansku krajinu
u Podgrmeu bilo je iroko, ali je o njemu sauvano veoma malo dokume
nata. Kada je, tek sredinom oktobra, dobio prvi primjerak Biltena Glavnog
taba NOP odreda Jugoslavije (broj 1, od 10. avgusta 1941. godine, u kojem
je, na uvodnom mjestu, tampan Titov lanak Zadatak narodno-oslobodilakih partizanskih odreda), tab Krajinske divizije (Komesarijat) umnoio je
na apirografu njegov uvodnik. Jedan primjerak tog lanka 20. oktobra je
dobio i Partizanski vod Mrkalji i zaveo ga u svoj protokol pod rednim bro
jem trinaest.55
tab Krajinske divizije sredinom oktobra je uputio proglas Svim par
tizanskim odredima povodom dolaska italijanskih trupa u ove krajeve.
Iz tog doba je i letak taba partizanskih odreda za Bosansku krajinu
namijenjen Muslimanima, ali i ostalom stanovnitvu i partizanima. Od tog
letka je sauvana samo njegova druga sranica:
tab narodno-oslobodilake vojske u ovom dijelu Bosanske krajine
kako stoji u letku obraa se brai Muslimanima, kojima je mjesto u
partizanima, saoptavajui im da je NOV, nakon osloboenja Drvara, pustila
kuama 250 hrvatskih zarobljenika i preko njih uputila bratske pozdrave i
tavom hrvatskom i muslimanskom narodu i vojsci sa eljom da se to prije
i to bolje ujedinimo u borbi protiv zajednikog neprijatelja. Potom u letku
kae:
54 Zb.

IV/3, str. 274.


u arhivu autora.

55 Original

I dok ustake novine ire najogavnije lai o osloboenim selima, mi


vas pozivamo da slobodno doete u osloboenu teritoriju i da se na licu
mjesta uvjerite. Doite u Potkalinje, Zenkovie i Vr pa e vam tek onda
biti jasne Pavelieve lai .. ,56
Na kraju letka tab se obraa partizanima, pozivajui ih na jo odlu
niju borbu i istie da ne moe biti nikakvih pregovora sa talijanskim oku
patorima. Iz teksta ovog letka, vidi se da Muslimani iz Potkalinja nisu pob
jegli ispred ustanikih jedinica, ve ih doekali i ostali kod kua, na slobod
noj partizanskoj teritoriji. Takoe, stanovnici Zenkovia i Vra nisu ostali
u Sanskom Mostu, pod ustakom i okupatorskom vlau, ve su se vratili
svojim kuama, na slobodnu partizansku teritoriju.
Kada su zarobljeni domobrani ili uhvaeni civili putani na slobodu,
najee su im davani i leci, da ih odnesu na okupiranu teritoriju i daju svo
jim poznanicima. Najvei dio tih letaka brzo su preuzimali andarmi, o e
mu svjedoe i njihovi izvjetaji.
Kada su partizani 11. septembra zarobili seljaka Hrustu Krestia iz
Skucanog Vakufa, doveli su ga u Luci-Palanku, gdje su mu predali pismo
i vie letaka sa zadatkom da ih preda seljaku Aganu Badnjeviu iz Gornjeg
Kamengrada. Meutim, Kresti je pismo s lecima predao andarmskoj pat
roli na koju je naiao u Gornjem Kamengradu.57
U Zenkoviima je seljak Muhamed Konjovi 8. oktobra pronaao letak
kucan na pisaoj maini latinicom, sa naslovom Brao Muslimani, i sa pot
pisom Vaa braa i drugovi, koji su partizani nou donijeli u ovo selo i
ostavili. U letku se Muslimani pozivaju da se pridrue borbi koju vodi NOP
protiv faistike i ustake tiranije.58
Devetog oktobra partizani su u mlinu na rijeci Dabru sreli Luku Ivankovia. Hrvata iz Kljevaca, i predali mu letak sa nalogom da ga proitaju
Hrvati i Muslimani u Kljevcima. Po dolasku u Kljevce Ivankovi je letak
predao andarmima.59 Prema sauvanom prepisu tog letka, priloenom uz
izvjetaj, vidi se da je to, u stvari, odgovor na letke koje su ustae neto
vie od mjesec dana ranije bacale iz aviona, pod naslovom Kocka je pala!,
a kojim trae da Srbi, pravoslavni i ostali bezuslovno predaju oruje i prokau srpske generale, etnike i etnike voe najkasnije do 12. sati 1. sep
tembra. A ako to ne uine ustae e ih sve do jednog iskorijeniti. U odgo
voru na ovo pisanje, u partizanskom letku se, izmeu ostalog, kae:
Prolo je mjesec i vie dana od kako se narod ovih krajeva digao na
narodnooslobodilaki ustanak, od kako se latio oruja da sa svoje roene
grude otjera faistike okupatorske i ustake izrode. Za tih mjesec i vie
dana odoljeli su nai junaki partizanski odredi svim napadaima, nanijeli
im teke udarce, proirili oblast narodne slobode!

56 Arhiv

Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 425.


NOR, IV/1, str. 745.
58 Zb. NOR, IV/2, str. 345.
59 Izvjetaj zapovjednitva 3. orunike pukovnije o akcijama ustanika upuen 16.
oktobra 1941. godine Ravnateljstvu za javni red i sigurnost NDH Zagreb. Letak
je u prepisu sauvan kao prilog ovom izvjetaju. Arhiv VII, k. 152. br. reg.
35/16-2.
57 Zb.

268

U nastavku, partizani se ovim letkom obraaju Brai hrvatskim voj


nicima, obavjetavajui ih da poteni hrvatski vojnici sve vie prelaze na
stranu partizana da bi se zajedniki borili protiv zajednikog neprijatelja,
Hitlera i Musolinija i njihovog plaenika Pavelia, a za slobodu i hrvatskog
i srpskog naroda. Zatim se objanjava kakvu je teku izdaju izvrio Paveli
ustupajui Dalmaciju, Meumurje i druge krajeve okupatorima. To je, zap
ravo, dio polemike s ostalim navodima u ustakom letku od 31. avgusta 1941.
godine.
Ovaj letak je, najvjerovatnije, napisan i umnoen u Informaoionom bi
rou taba Drvarske brigade, odakle je upueno vie primjeraka, pa se jedan
naao i kod partizana u Dabru.
Neke vanije radio-vijesti, primjerci Borbe i letaka i drugi propagan
dni materijal (dobijen u veem broju primjeraka, ili ovdje umnoavan na
apirografu) ilegalno su dostavljani saradnicima NOP-a u Sanski Most, Bu
dimli-Japru, i u neka okupirana sela. Dovijajui se, partizani su propagandni
materijal stavljali u procjep tapia zabodenih u zemlju pored puta kuda
su mogli naii neprijateljski vojnici ili civili. Tako su partizani Slatinskog
odreda 6. oktobra postavili tapie sa lecima na cesti Stari Majdan Budimli-Japra, pa je jedan sa naslovom Rezolucija i potpisom Vojni dele
gati osloboenih krajeva Bosne i Like, u kojem se napadaju Musolini, Hit
ler, Paveli, Budak, Ljoti i Stojadinovi, naao andarm Hamdija Safi iz
stanice u Budimli-Japri i predao ga svom starjeini.60
U to vrijeme su, skoro svakodnevno, izdavane radio-vijesti (radio-izvjetaj) sastavljene prema informacijama koje su hvatane praenjem radio-stanice Londona i Moskve. Vijesti su umnoavane na pisaoj maini, odnos
no, jo ee, na apirografu. Ponekad su te radio-vijesti objavljivane i na
polovini lista papira, ali je najee itava stranica bila ispunjena vijestima.
Sem ostalog, sauvano je devet primjeraka radio-vijesti iz druge polovine
septembra, po etiri primjerka iz oktobra i novembra i dva primjerka iz de
cembra 1941. godine. Na tim primjercima iz septembra, oktobra i novembra
nema podataka ko ih je izdao, a ve primjerci iz decembra pri dnu imaju i
podatak: Partizanski obavjetajni biro I Krajikog odreda. Tako, zapravo,
pie na primjerku radio-izvjetaja od 7. decembra, dok u primjerku od 9.
decembra taj potpis glasi: Obavjetajni partizanski biro Pob I Krajikog
Odeda.61
Sadraj tih radio-vijesti pisan je veoma koncizno, tako rei telegraf
skim jezikom, sa ciljem da se na to manjem prostoru saopti to vie po
dataka. Primjera radi, Radio-vijesti od 21. septembra glase:
Engleski avioni bombardovali su obalska i industrijska postrojenja
Njemake od Norveke do Francuske. Isto tako bombardovana su strategij
ska vana mjesta u Africi i Junoj Italiji. Oko Lenjingrada vode se estoke
borbe... Na srednjem frontu maral Timoenko nalazi se pred vratima Smolenska. Fafitike horde uspjele su prodrijeti juno i sjeverno od Kijeva, ali
nisu uspjele da odsijeku trupe koje se bore u Kijevu, ispred samog grada
u predgrau. Du obale Crnog mora faistike trupe nastoje prodrijeti pre
ma Kavkazu. Maral Buoni dri hrabro i brani Odesu. Bugarski je narod
protiv rata. Bugarska vlada ne smije objaviti rat Sovjetskom Savezu, jer
66 Zb.
61

NOR, IV/2, str. 345.


Svi navedeni citirani dokumenti (radio-vijesti i dr.) su u arhivu autora.

269

zna
da
bugarski
narod
nee
da
ratuje
protiv
bratskog
naroda.
Za
to
faisti
ki
krvnici
i
nasilnici
hoe
da
bace
Bugare
u
rat
sa
Turskom.
Ogromne
koli
ine
trupa
faistikih
nalazi
se
na
granici
Turske.
Engleski
radio
javlja
da
e
se
uskoro
odigrati
naj
presudni
ja
bitka
ovog
rata.
Engleski
strunjaci
do
laze
u
Trusku
da
izvre
neke
reforme
truskih
dokova
na
pristanitima.
Svi
znaci
govore
da
je
Turska
rijeena
da
brani
svoju
nezavisnost,
a
to
se
od
nosi
i
na
Dardanele.
U
Sovjetski
Savez
je
stiglo
amerikih
tekih
bombarde
ra
najnovijeg
tipa,
a
mnogi
su
na
putu.
Sovjetska
mornarica
i
avijacija
bombarduje rumunska pristanita.

Jedna od prvih radio-vijesti, od 30. IX 1941. godine taba Partizanskih odreda


Bosanske krajine.
Radio-vijesti od 23. septembra donijele su podatke iz emisije Radio-Londona, navodei:

270

Njemaka novinska agencija javlja da je jue u Zagrebu strijeljano


50 ljudi koji su osumnjieni da su uestvovali u atentatu na telefonsku cen
tralu u Zagrebu. Svi su oni strijeljani bez ikakvog dokaza da su mogli ue
stvovati u atenatu, pa im ak nije data mogunost da se mogu braniti. Ovi
zloini plaenike bande nee biti zaboravljeni kada doe do obrauna.
Radio-vijesti od 27. septembra objavile su govor potpredsjednika kra
ljevske izbjeglike vlade dr Juraja Kmjevia. Narednog dana Radio-vijesti
su, pored drugih, donijele i informaciju da se u Londonu sastala delegacija
naunika koja je raspravljala o poslijeratnim potrebama i ureenju Evrope
i Azije. Radio-vijesti od 5. oktobra donose podatke Sovjetskog informacionog
biroa o dotadanjim gubicima Njemake: preko tri miliona mrtvih, ranjenih
i zarobljenih vojnika, izgubljeno 11.000 tenkova, 13.000 topova, 9.000 aviona.
Javljeno je da su partizani u Srbiji zarobili i odveli sa sobom u umu 600
njemakih vojnika, tako da e ovi odsada za streljanje srpskih taoca odgo
varati streljanjem njemakih vojnika. Radio-izvjetaj od 7. novembra, na
Dan Oktobarske revolucije i 169. dan narodnooslobodilakog rata, kako pie
u zaglavlju, saoptio je da je predsjednik kraljevske vlade Duan Simovi
uputio telegram Staljinu kojim mu estita proslavu, kao i vijest da je Staljin
u svom govoru kazao da su Nijemci izgubili etiri i po miliona vojnika, a
Rusija neto manje od dva miliona. Iz toga se u tim vijestima izvlai zak
ljuak da Hitler sada mora povui sve snage iz Finske, Rumunije, Maar
ske i drugih okupiranih zemalja da bi pojaao svoje trupe na istonom
frontu. Radio-izvjetaj POB-a 1. krajikog NOP odreda od 9. decembra do
nio je vijest da su i SAD, nakon munog napada Japana na njihove trupe
na Tihom okeau, objavile rat Japanu, to su, nakon govora predsjednika
Ruzvelta, uinile i mnoge druge latinskoamerike drave.
Sastavljajui radio-vijesti na osnovu brojnih informacija, ponajprije
uhvaenih iz emisija radio-stanica Londona i Moskve, drugovi iz POB-a su
ih tako davali da se stanovnitvo osloboene teritorije obavijesti o svim zna
ajnijim dogaajima u zemlji i svijetu, nenametljivo to isprepliui reeni
cama i podacima koji su kazivali da e pobjeda biti na strani antihitlerovske
koalicije i, u okviru nje, naeg partizanskog pokreta.
Da bi svaki vod i selo dobili bar po jedan primjerak tog nesumnjivo
efikasnog propagandnog sredstva, radio-vijesti su esto umnoavane i u seo
skim odredima i etama. Valjda je i zato u njima dosta tamparskih gre
aka, koje nisu umanjivale njihov znaaj u mobilisanju masa za ciljeve NOBOva propagandna aktivnost je bila dosta skromnih razmjera i mogu
nosti, ali je njen znaaj uveavan time to je bila svakodnevna i to su po
litiki komesari i delegati i drugi politiki izgraeniji borci, upravo nakon
itanja radio-vijesti, davali i ira objanjenja. Sve je to veoma snano, ra
zumije se uz druge naine politikog djelovanja, uticalo na irenje istine o
narodnooslobodilakoj borbi i njenim ciljevima. To je bio put raskrinkava
nja okupatora i njegovih slugu, podizanja politike svijesti boraca i stanov
nitva, jaanju NOP-a i irenju tokova NOB.

271

3. ORGANIZOVANJE VLASTI NA OSLOBOENOJ TERITORIJI


Polazei od marksistikih postavki da je za punu pobjedu revolucije
neophodno ne samo razbiti birokratsko-vojnu maineriju, tj. kapitalistiku
vlast, ve i izgraditi novu, KPJ je ve 1920. godine, na svom Drugom kon
gresu u Vukovaru, u Program upisala jedan od ciljeva svoje borbe us
postavljanje od strane proletarijata takve politike vlasti koja e mu omo
guiti da uniti svaki otpor eksploatatora.62
U prvim danima julskog ustanka 1941. godine CK KPJ, pozivajui na
ustanak, nije dao direktivu i za organizovanje nove revolucionarne vlasti, ali
nigdje nije ni suzbijao inicijative koje su se pojavljivale na osloboenim
teritorij ama.63 U osloboenim naseljima redovno su unitavani organi stare
vlasti: optinske uprave, sreska naelstva, andarmerijske i policijske sta
nice i drugi njeni organi. Ali, kako nije bilo direktive kakvu novu vlast stva
rati, to su partijska rukovodstva i komunisti u pojedinim mjestima po svo
me nahoenju i znanju formirali organe nove narodne vlasti i davali im
imena. Otuda prvih dana, pa i prvih nekoliko mjeseci ustanka razliiti nazivi
za organe nove vlasti: oslobodilaki komiteti, odbori narodnooslobodilakog
fronta, narodnooslobodilaki odbori (sela, optina, sreza) u Srbiji; nacionalnooslobodilaki odbor, narodni povjerenik, narodni odbor osloboenja,
narodnooslobodilaki odbr u Crnoj Gori; odbori narodnooslobodilakog
fonda u istonoj Hercegovini; seoski odbori na Kozari; vojnorevolucionarno
vijee sa nekoliko drugova: odbor za komunalnu politiku, odbor za industri
ju, komesarijat za ishranu, komesarijat za javnu sigurnost, komesarijat za
pravosue i komesarijat za trgovinu i zanatstvo; mjesna politika vlast, seo
ska vijea, seoski odbori na podruju Drvara i Petrovca; od sredine sep
tembra 1941. godine odbori za narodnu ishranu u Lici; od poetka oktobra
1941. godine narodna civilna vlast koju ine nacionalnooslobodilaki odbori
fronta sela, optine i sreza na Kordunu, i si.64
Osnivanje organa narodne vlasti bio je jedan od najvanijih zadataka,
organizacijama i lanstvu KPJ, odmah uz organizovanje i voenje oruanog
ustanka i razgaranje naronooslobodilake borbe. Jer, poslije ruenja orga
na ustake i druge kvislinke vlasti, recimo optinskih uprava, orunikih
(andarmerijskih) stanica i si; nametala se neodlona potreba organizovanja
ivota na slobodnoj teritoriji i rjeavanja mnogobrojnih i sloenih zadataka,
uostalom daleko sloenijih nego to ih je imala ta stara vlast. I ne samo
62 Arhiv KPJ, Istorijsko odjeljenje CK KPJ, Beograd, 1949, tom II, str. 2930.
3 Dr Duan ivkovi: Postanak i razvitak narodne vlasti u Jugoslaviji 19411942,
Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1969. godine, str. 40. i 156.
64 Prema knjigama:
Dr Duan ivkovi, n. d. str. 66 do 124. i
Dr Duan Luka, Ustanak u Bosanskoj krajini, VIZ, Beograd, 1967. godine, str.
204205.

272

to; od poetka se postavljalo pitanje ciljeva borbe, ta se njome eli ostva


riti, da li samo istjerati okupatore i unititi njihove sluge, ili i stvoriti takvo
novo drutvo koje nee dozvoliti nova stradanja naroda, koja e radnikoj
klasi, siromanim seljacima i svim ugnjetenim socijalnim slojevima omogu
iti bolji ivot u slobodi i pravedniju raspodjelu dobara. KPJ od poetka
zalagala se za stvaranje novih organa narodne vlasti sprovodei svoje
principe i stavove proklamovane jo u predratnom periodu. Jo 1941. godine,
na Majskom savjetovanju CK KPJ u Zagrebu zauzeto je stanovite da je za
sve narodne Jugoslavije jedini izlaz iz postojee situacije beskompromisna
borba protiv okupatora i za nacionalno osloboenje i, u okviru toga, borba
za duboki revolucionarni preobraaj zemlje i uspostavljanje vlasti narodnog
odbora.65
Kroz sve predratno revolucionarno djelovanje, meu radnicima i demo
kratski orijentisanim graanima i naprednim seljacima, komunisti su se bo
rili ne samo za ekonomsko poboljanje uslova ivota svih radnih slojeva ve
i za ukidanje svake eksploatacije ovjeka po ovjeku. Za to je bilo neophod
no unititi dotadanju vlast kapitalista i umjesto nje stvoriti novu, vlast rad
nog naroda. Jugoslovenski komunisti su pri tom poznavali istoriju radnikog
pokreta, znali za primjer Parike komune, Oktobarske revolucije i borbe za
vlast sovjeta u Rusiji, to im je sve sluilo primjerom, ili ih podsjealo na
to ta bi trebalo raditi na slobodnoj teritoriji kada je ustanak ve tu i kada
se rue organi stare i okupatorske vlasti.
Upravo zato to odmah na poetku nije bilo jasnih stavova o tome
kakve oblike narodne vlasti formirati na osloboenoj teritoriji, prvih mje
seci ustanka bilo je arenila u davanju naziva i odreivanju zadataka, nad
lenosti i dunosti novim organima vlasti. Tako je bilo i na slobodnoj teri
toriji ispod Grme-planine, pa i na podruju sanskog sreza.

FORMIRANJE PRVIH ORGANA VLASTI NA TERITORIJI


SANSKOG SREZA
Ve prilikom prvih napada ustanika na neprijateljska uporita na teri
toriji ovog sreza, na podruju zahvaenom ustankom, unitene su optine i
optinske uprave u Luci-Palanci, Budimli-Japri i Gornjem Kamengradu.
(Istina, optina Budimli-Japra obnovljena je povratkom ustaa i andarma
u ovu kasabu, ali sa znatno smanjenom teritorijom, odnosno bez podruja
koje su ustanici oslobodili.) Unitene su i andarmerijske stanice u Luci-Pa
lanci i Budimli-Japri. (Ustae su ovu drugu takoe obnovile svojim povrat
kom u to mjesto.) Pobunjeni narod je unitavao optinske uprave i andar
merijske stanice viei u njima ustake institucije. Oslobaajui sela, narod
nije htio obnavljati ni vlast knezova koje takoe nije volio, jer su mnogi od
njih na razne naine izrabljivali ljude. Mnogi nisu bili ni za obnavljanje vlasti
kakva je bila za vrijeme stare Jugoslavije, prije okupacije, jer su za nju go
vorili da je izrabljivala i izdala narod. Meutim, nije se odmah znalo kakvu
vlast, odnosno kakve organe vlasti treba stvarati.
U poetnom periodu ustanka gerilske jedinice su obavljale i neke pos
love vlasti u pozadini. Tanije, one su odreivale mjere i poslove koje seljaci
85

Dr D. ivkovi, n. ., str. 39.

18 Srez S. Most u NOB

273

treba da obavljaju za potrebe ustanka: snabdijevanje hranom, prevoz i smje*


taj ranjenika, obezbeivanje rada u pozadini, spaavanje etve sa ugroenih
podruja i si. Upravo takvu funkciju je imala i Komanda kasarne u Luci-Palanci, smjetena u zgradi razoruane andarmerijske posade. U stvari, bila
je to komanda mjesta i zamjena dotadanjoj andarmerijskoj stanici i optini. U nekim podrujima, prvih dana ustanka i ne znajui za druge nazive,
pojedinci su ustanike patrole, koje su se kretale selima, zvali andarmima. To se vidi i iz izjave zarobljenog mladia Jove Konte iz Gornje Sanice,
koju je dao pred biljenikom ustake optine u Donjoj Sanici.66 I u izjavama
nekih ustanika da tih autoru ovog rada navode se da su pojedinci te usta*
nike patrole, pa i one koje su bile uz komandu kasarne u Luci-Palanci, na*
zivali andarmi. A tako je bilo i u drugim krajevima Podgrmea i oko Pet
rovca.
Prvih dana septembra 1941. godine izbjeglo stanovnitvo poelo je na*
putati zbjegove u Grmeu i vraati se svojim kuama, u osloboena ili poluosloboena sela. Radi svake sigurnosti, neke porodice su sauvale svoje
kolibe u planini i u njima ostavljale dio posteljine i izvjesne koliine namir
nica. Pojedinci su i narednih mjeseci, sve do decembra, povremeno odlazili
u planinu i tamo provodili po nekoliko dana, a naroito oni koji su oboljeli.
Iz zbjegova u Grmeu brojne porodice su se ve sredinom avgusta vra
tile u Luci-Palanku i okolna sela. Tada je zapoelo formiranje seoskih vo
dova, pa je Komanda kasarne prestala da funkcionie, a njen prvi koman
dant urin Predojevi otiao je na dunost vodnika Glaviko-potkrajskog ge
rilskog voda Odreda Luci-Palanka. Osjetila se tada potreba za nekim orga
nom koji e rukovoditi pozadinom. Grupa vienijih ljudi iz Luci-Palanke i
oblinjih sela sredinom avgusta je formirala Odbor, kako su ga zvali, u
kojem su za predsjednika odredili Pavla Mutia iz Pratala, aktivnog nared
nika bive jugoslovenske vojske, a za lanove: Nikolu Miljua, biveg bilje
nika iz Luci-Palanke, Mirka oria, zemljoradnika iz Miljevaca i Jovu Pra
tala, kneza iz Pratala. Odbor se smjestio u kasarnu, brinui se o snabdije
vanju namirnicama ustanika na poloaju. Odbor nije ni od kog dobio nikakva
uputstva za svoj rad, ve je i formiran i radio je po uzoru na razne odbore
formirane do rata za neke posebne zadatke ili aktivnosti: na primjer odbor
za gradnju kole, crkve, vodovoda, puta i si. Ovaj odbor je radio sve do
kraja septembra, ili do prvih dana oktobra 1941. godine.67
*
Prvi seoski odbor izabran je u Majki-Japri, krajem avgusta 1941. go*
dine. Politiki komesar Gerilskog odreda Majki-Japra, hadrovaki uitelj
Stojan Maki, imao je uza se Ustav SSSR-a, pa je, na osnovu zadataka datih
seoskim sovjetima predloio da i oni, ovdje pod Grmeom, izaberu seoski
odbor, kako je on preveo iz tog ustava naziv sovjeta za selo. Taj organ je
umjesto kneza i njegovih pomagaa obavljao poslove u selima i zaseocima.
Gerilci su prihvatili njegov prijedlog i oko 25. avgusta obavljen je izbor tog
Seoskog odbora. Borci su predloili da veina lanova Odbora bude gerilci,
66

Izvjetaj Zapovjednitva 3. orunike pukovnije od 6. avgusta 1941. godine Vr


hovnom orunikom zapovjednitvu Zagreb i zapisnika izjava Jove Konte u pri
logu ovog akta, Arhiv VII, k. 86, f. 2, br. reg. 2/5.
67 Kazivanje grupe boraca iz Luci-Palanke autoru, 23. novembra 1960. godine.

274

a manje od polovine iz pozadine. Odrana je konferencija gerilaca i stanov


nitva sela u dvoritu crkve u Majki-Japri. Na toj konferenciji su utvreni
konkretni zadaci Seoskog odbora: da popie sva domainstva i domaine i
utvrdi njihovo porodino i imovno stanje, koliko je sposobnih i nesposob
nih za borbu i za rad, koliko imaju stoke, zemlje i ita, zatim da organizuju
radne desetine koje e obavljati kosidbu i vridbu ita, da bi sve na vri
jeme bilo uraeno, da organizuju seosku strau i patrole koje e pomoi da
se odrava red u selu, da najhitnije obavjetavaju gerilce koji su na smjeni,
odnosno koji su kod kua, kada da se jave u odred, itd. Odreeno je da
Seoski odbor ima dva straara koji e obezbjeivati izvravanje njegovih
naredaba i odravati red u selu.88
Odbor je izabran na dvjema konferencijama. Najprije je odrana kon
ferencija gerilaca, u logoru kod kua ujanovia, gdje su u Seoski odbor iz
Odreda izabrani: Nikola Bundalo Zeina, Nikola Majki, Aleksa Kondi i om
ladinac Miroslav Majki. Sjutradan je, na istom mjestu, odrana seoska kon
ferencija, preteno domaina porodica, na kojoj su iz pozadine za odbornike
izabrani: Marko Adamovi, Mio Zori i Milan Majki Lukina. Kada su se
potom sastala oba dijela izabranih odbornika, za predsjednika su izabrali
Nikolu Bundala Zeinu, a za sekretara Miroslava Majkia.
Odmah po izboru Seoski odbor je poeo da radi. Najprije je izvrio
popis svih domainstava koja mogu davati namirnice za ishranu Odreda, a
takvih je ispalo oko 190 do 266 porodica koliko ih je bilo u selu. Najsiro
manija domainstva pri tom nisu uzeta u obzir. Odbornici su po zaseocima
skupljali hljebove, meso ili stoku i druge namirnice za Odred, potom to pre
davali ekonomu Petru Majkiu, ovaj ih je sa kuvarima pripremao u zajed
nikom kazanu i, po tablici, dijelio gerilcima. Za etvu i kosidbu organizovane su prve radne desetine. Bilo je i prijava koje je Odbor tih dana pod
nosio tabu Odreda protiv nekih gerilaca koji su samovoljno dolazili u do
mainstva, ostajali do kasno u no i zahtijevali da im se peku pite i kokoi.
tab Odreda je provjeravao optube i na konferenciji kritikovao prijavljene.
Prvi Seoski odbor
bornici borci i dalje su
nom, kod svojih kua.
ali je ubrzo zakljueno
odravali esto jer su
dacima.

u Majki-Japri nije imao stalno sjedite, a neki od


se nalazili u Odredu, a oni iz pozadine bili su, uglav
Sastanke su odravali najee u kuama odbornika,
da treba nai stalno sjedite za Odbor. Sastanke su
morali da se svakodnevno dogovaraju o tekuim za

Jedan od odbornika je samoinicijativno dao prijedlog da se namirnice


tede i racionalno troe, da se utvrdi tablica za dnevne koliine artikala za
ishranu svakog borca. Tako je poelo kuhanje hrane u kazanu, dok je do
tada borcima uglavnom davano samo peeno meso sa hljebom.69
U selu Bonjacima je, takoe u avgustu, izabran Odbor koji je dobio
zadatak da pomae vojsci na frontu i da odrava red u selu. Za predsjednika
Seoskog odbora izabran je Gojko urija, a za lanove Duan Rodi, ura
Radoevi i Gojko Marjanovi. Odbor je svoje sjedite imao u kui Gojka

68
69

Stojan Maki: U Majki-Japri, edicija Podgrme u NOB, knj. 1, str. 740742.


Sve o prvom Seoskom odboru u Majki-Japri napisano je na osnovu lanka Stojana Makia: U Majki-Japri, edicija Podgrme u NOB, knj. 1, str. 740742.

275

urguza. Djelovao je sve do januara 1942. godine, kada su svi odbornici po


novo birani u Seoski NOO.70

U vrijeme odravanja opte sjednice predstavnika svih gerilskih od


reda sreza Bosanska Krupa Sanski Most, 21. avgusta, organizatori sjednice
nisu imali nikakvih uputa kako organizovati vlast na osloboenoj teritoriji.
Zbog toga je jedan od zakljuaka te sjednice bio da se komesari u seoskim
odredima, zajedno sa politikim komesarom Komande gerilskih odreda Kru
pa Sana, staraju o odravanju reda u osloboenim selima i da politiki
rade s narodom.71 Meutim, krajem avgusta je poelo biranje seoskih pov
jerenika u mnogim osloboenim selima. A nakon izbora izdavan je dekret
seoskim povjerenicima, po uzoru na dekrete komandantima gerilskih odre
da, koje je izdavala Komanda gerilskih odreda KrupaSana. Sauvan je sa
mo jedan od tih dekreta i on glasi:
KOMANDA GERILSKOG ODREDA
SREDNJI DUBOVIK
Dne, 1. IX 1941. god.
U GORNJI PETROVI72

DEKRET
Ovim se postavlja Majki (Jove) Milan za komesara ishrane ovog Ge
rilskog Srednjoubovikog odreda. Imenovani je izabran od strane boraca
ovog odreda i sa ovim Dekretom ima da primi dunost od Mile ie u selu
Srednji Dubovik.73
Isto tako odred je izabrao i povjerenika u selu i to:
za Vijenac Drljau Stojana (Stolu), za Jee Jovu Jea, za Zbjeg Nikolu
Doena, za Lisac Paju Bosania i za Majkia Potok, Majki Miloa.

Komesar i povjerenici imaju da organizuju narod 1 poberu ljetinu sa


okupiranih imanja i da ozidaju pekaru, da peku kruh i alju samo svome
gerilskom odredu. Sve probleme (i) potrebe u selu da rjeavaju na svojim
sjednicama i da izvjetaje alju ovom odredu.
Za okupirano selo74 ako se ne mogu lijepo sporazumijeti da jave, to
e rijeiti Komandant ovog odreda sa Lazom ukoviem.

70

SEKRETAR

KOMANDANT

Milan ugalj

Duan Bokan7

Kazivanje Vida Marinkovia, Mile Rodica, Nikole Radoevia i Ostoje Devia,


18. novembra 1960. godine.
71 Duan Josipovi: Prva vojna rukovodstva Podgrmea, edicija Podgrme u NOB,
knj. 2, str. 47.
72 Odred je tada bio na poloaju u Gornjim Petroviima.
73 Ve od prvih dana ustanka u nekim odredima su izabrani i komesari, koji su
se starali i o ishrani; tada je izabran Mile Cia, a neto kasnije Milan Majki.
74 Rije je o kuama, njivama i panjacima sela Arapue, koje su Muslimani napu
stili prvog dana ustanka i otili u Bosansku Krupu. Oko podjele ljetine iz tog
naputenog sela bilo je sporova izmeu pojedinih okolnih sela, pa se zato kae
da e nesporazume razrjeavati dvojica komandanata gerilskih odreda.
73 Original Dekreta kod Milana J. Majkia, nosioca Partizanske spomenice 1941.

276

Vjerovatno je da su sline zadatke imali i povjerenici u drugim oslobo


enim selima, tada izabrani od strane gerilaca seoskih odreda.
*
estog septembra, na putu za Drvar Velimir Stojni je doao u Majki-Japru. On je od oblasnog rukovodstva KPJ za Bosansku krajinu odreen na
dunost politikog komesara Drvarske brigade. Sjutradan, u tabu Komande
gerilskih odreda KrupaSana, on je vodio razgovor s Brankom opiem,
Stojanom Makiem i Hajrom Kapetanoviem, o organizovanju osloboene te
ritorije. Tom prilikom Stojni je predao jedan primjerak uputstva za izbor
i rad seoskih odbora. U ovom razgovoru uestvovao je i Uro Roca Bogunovi.
U svojim sjeanjima Stojan Maki i Duan Josipovi ovaj odbor, formi
ran prema uputama koje je dao Velimir Stojni, nazivaju narodnooslobodilaki odbor, to nije potvreno kao tano.76 Kao to je u uvodu ovog pog
lavlja navedeno, tada jo nije bilo jasnih direktiva kakve oblike vlasti for
mirati na osloboenoj teritoriji. U stvari, prvi dokument u Bosni i Hercego
vini koji o tome govori jeste Nareenje taba sarajevske oblasti od 15. sep
tembra 1941. godine, u kojem se kae i ovo:
Da bi itav narod uestvovao u Narodno-oslobodilakoj borbi, potreb
no je da u svakom sreskom mjestu i selu postoji narodno-oslobodilaki odbor,
koji treba birati. Tamo gdje ga je nemogue izabrati, komandant optine ili
sreza moe odrediti sam ljude u narodnooslobodilaki odbor, ali je takav od
bor privremen i im se ukae prilika treba izvriti biranje odbora. Narodno
oslobodilaki odbor sastavljen je od najboljih ljudi i ena koje predloi varo
ili selo ...
U istom nareenju stoji da skupljanje hrane organizuju povjerenici,
odnosno narodnooslobodilaki odbor . . . , da preko povjerenika i narodno-oslobodilakih odbora treba da organizuju u svakom selu to hitnije svravanje poljskih radova tako da svi plodovi (ito, krompir i dr.) moraju na
vrijeme biti dignuti . . . , te da su . . . povjerenici i lanovi narodnooslobodi
lakog odbora odgovorni komandantu i izvrnom optinskom vijeu .. .77
Kako je tab Sarajevske oblasti bio neposredno uz tab NOP odreda
Bosne i Hercegovine i Pokrajinski komitet KPJ, u Podromaniji, sigurno jr
da je on prvi i dobio direktivu i prvi zapoeo njeno sprovoenje. S tim u
vezi, ova direktiva je u Bosansku krajinu mogla biti dostavljena u drugoj
polovini septembra, zajedno sa ranije spomenutom direktivom o formiranju
tri bataljona i osam eta, koju je najprije primio Miljenko Cvitkovi, zam
jenik komandanta taba partizanskih odreda Bosanske krajine, dok se nala
zio kod Jajca. On je odmah, 19. septembra, proslijedio po jedan primjerak
ovih nareenja Danku Mitrovu na Grme i Branku Babiu na Kozaru,78 ra
76

Stojan Maki: Razvitak partizanskih jedinica, edicija Podgrme u NOB, knj. 2,


str. 9697 i citirani lanak Stojana Makia: U Majki-Japri, edicija Podgrme u
NOB, knj. 1, str. 740742.
Duan Josipovi: Prvi narodnooslobodilaki odbor u Majki-Japri, edicija Pod
grme u NOB, knj. 3, str. 270275.
77 Zb. NOR, IV/1, str. 309311.
78 Izvjetaj taba NOP odreda za Bosansku krajinu od septembra 1941. godine
tabu NOP odreda za Bosnu i Hercegovinu, Zb. IV/1, str. 492.

unajui da je
oktobru bio na
Japri su mogli
donijeti Velimir
nuo sa Kozare.

Babi, prema ranijem dogovoru, ve tamo, mada je on i u


Grmeu. Prema tome, direktivu za osnivanje NOO u Majkiprimiti najranije poetkom oktobra, pa nju zato nije mogao
Stojni 6. septembra, koji je, inae, tri-etiri dana ranije kre

Nakon prijema upustava od Velimira Stojnia ono je narednih dana


proueno u Komandi gerilskih odreda KrupaSana. Tu je neto i proireno,
da bi bilo jo jasnije, a potom umnoeno i dostavljeno svim gerilskim od
redima. Sa uputstvom o izboru prvih seoskih odbora upoznati su i mnogi
borci, posebno sa stavom da izbore treba izvriti javno i na najdemokratskiji
nain. Zapoete su pripreme za izbore seoskih odbora, pa su, prema tom
uputstvu, izabrani prvi odbori u Podgrmeu najprije, 16. septembra u Ve
likoj RujiSkj, a onda, 21. septembra, u Majki-Japri.
*
Komandir Partizanskog odreda Majki-Japra Stojan Marjanovi Dolinar zakazao je zbor naroda nedaleko od crkve u Donjoj Majki-Japri. Na
zbor je dolo skoro sve stanovnitvo ovog sela. Bila je to prva sveanost od
poetka ustanka u selu. Zboru su prisustvovali i Danko Mitrov, Stojan Ma
ki i Redo Terzi, lan SKOJ-a, koji je nekoliko dana ranije iz Bosanske
Krupe iziao na osloboenu teritoriju.
Prvi je govorio Danko Mitrov. On je objasnio vojno-politiku situaciju
u svijetu i zemlji, naglasio da je cilj Hitlerovih planova istrebljenje Slavena
i da za na narod nema drugog izlaza osim borbe protiv okupatora i svih
onih koji s njim sarauju. Zatim je govorio o izdaji kraljevske vlade i svih
saradnika okupatora, ali da nai narodi nisu u borbi sami, jer je s njima
Komunistika partija, koja ih je i pozvala na ustanak i tim ustankom ruko
vodi, dajui primjer rodoljublja i portvovanja. Mitrov je istakao da KPJ
poziva sve potene ljude, bez obzira na narodnost, vjeru i raniju politiku
pripadnost, u borbu za nacionalno i socijalno osloboenje. Na kraju je pri
sutne pozdravio u ime taba partizanskih odreda Bosanske krajine i zaelio
uspjeh u radu odboru koji e narod ovog kraja prvi put u svojoj istoriji slo
bodno birati.
Komandir Stojan Marjanovi Dolinar je istakao da e se Partizanski
odred Majki-Japra boriti sve dok se ne izvojuje osloboenje itave zemlje.
Stojan Maki je ukazao na znaaj izbora novog organa vlasti i na nje
gove karakteristike. Objasnio je proceduru izbora i nain rada odbora, uporeujui to sa nainom izbora i rada organa vlasti u Kraljevini. U odbor,
rekao je, treba birati ljude odane NOB-i, bez obzira da li se nalaze u Odredu
ili u selu. Objasnio je da i ene imaju pravo da biraju i da budu birane u
odbor, i to u svemu isto kao mukarci, objanjavajui da je to korjenita
promjena odnosa prema enama, koje ine pola svijeta, na kojima kua stoji
i koje odgajaju nova pokoljenja. Na kraju je govorio o kolektivnom radu
odbora i nabrojio zadatke koje odbor treba da obavlja: da borcima na polo
aju obezbijedi hranu i odjeu, da spreava pijunau, brine se o radu u selu
i uvanju imovine, rjeava sporove (to je znailo da e privremeno obavljati
i sudske poslove) itd.
O
nainu izbora odbornika govorio je Duan Josipovi, politiki kome
sar Odreda. Poslije toga je poeo izbor odbornika.

278

Slobodno i samoinicijativno ljudi su predlagali jednog po jednog kan


didata i o svakom od njih se raspravljalo. U Odbor su ponovo birani svi oni
koje je ovo selo u svoj Odbor izabralo i krajem avgusta: Nikola Bundalo Zeina, Miroslav Majki, Nikola Majki i Aleksa Kondi, svi borci iz Odreda,
a iz pozadine Marko Adamovi, Mio Zori i Milan Majki. Svaki zaselak je
u Odboru bio zastupljen jednim odbornikom. Meutim, iako su govornici is
takli da i ene treba birati u Odbor ni jedna nije birana.
Sutradan je u zaseoku Kondii, kod kue Duke Davidovia, gdje je tad
bio logor Partizanskog odreda, odrana konferencija boraca. Objanjeno je
da je narod njihovog sela dan ranije izabrao prvi Odbor prema dobijenim
uputstvima (koja predviaju takav izbor odbornika da sve punoljetno sta
novnitvo jednog sela, i njegovi borci, na najdemokratskiji nain biraju od
bornike, a ne da ih imenuje komanda seoskog odreda) i da su u taj Odbor
iz redova boraca ponovo izabrana etiri ranija odbornika. Proitana su imena
svih izabranih odbornika, to su partizani jednoglasno prihvatili.
Prilikom konstituisanja Odbora opet je za predsjednika izabran Nikola
Bundalo Zeina, a za sekretara Miroslav Majki. Izabrani borci napustili su
Odred i otili da rade kao odbornici (ali e se uskoro neki opet vratiti u voj
nu jedinicu).
Odbor Majki-Japre svoju kancelariju je smjestio u naputeni i za tu
priliku prethodno ureeni stan svetenika. On je odmah formirao i svoju Na
rodnu strau, kao svoj izvrni organ. Prvi straari su bili Stojan Bundalo i
Boo Topoli.79
Odbor u Majki-Japri se postepeno osamostaljivao, emu je doprinosilo
i to to su izabrani odbornici prestali da budu borci Odreda. Odvajanjem od
bornika od Odreda, osamostaljivanjem u radu i razvijanjem neophodnih dje
latnosti, Odbor se svakodnevno potvrivao kao organ vlasti pobunjenog na
roda, neophodan za dalji razvoj i jaanje NOB-a.
Pred prvim Seoskim Odborom na sanskom srezu stajali su brojni za
daci, jer su se na njegovom podruju nalazili tab partizanskih odreda Bo
sanske krajine. tab partizanskih odreda KrupaSana i odredska ambulan
ta, a tokom narednih mjeseci i niz drugih partizanskih jedinica i institucija.
U svakodnevnom radu Odbora bilo je sluajeva i samovoljnog mijenja
nja usvojenih stavova. Tako je uitelj Ljubo Laji. zamjenik komandanta Haanskog partizanskog odreda, potpisao naredbu u kojoj, izmeu ostalog, stoji:
Komandir ili vodnik neka odredi starjeinu sela koji e voditi pozadinske
dunosti i brigu oko obrade imanja. Naredbu je, 25. septembra, primio vod
nik Voda Mrkalji.80
*
Iz razloga koji su navedeni, u Majki-Japri je, vjerovatno, tek poetkom
oktobra stigla direktiva koju je proslijedio Miljenko Cvitkovi, a koja je
predviala formiranje narodnooslobodilakih odbora i seoskih povjerenika,
zatim komandi optina i komandi sreza. Meutim, u nekim selima sanskog
sreza, prema Budimli-Japri, nisu birani seoski odbori (prema uputstvu koje
je donio Velimir Stojni), ni odreivane starjeine sela (prema naredbi taba
79
M

Sve o izboru i konstituisanju Odbora prema izvorima iz napomene 76.


Regionalni muzej u Bihau, inv. br. 211.
V

279

Haanskog partizanskog odreda, ve je vodnik Mrkaljskog voda imenovao


komesare sela i 12. oktobra traio za njih dekrete od komande Partizanskog
odreda broj 6 u Haanima. Dopis u cjelini glasi:
Moli se gornji naslov da bi blagovremeno izvolio dostaviti ovom vodu
slijedee Dekrete i to:
Davidovi N. Trivunu koji je odabran od strane ovog Voda kao i u saglasnosti jste Komande za komesara na podruju Mrkalja. Takoer je oda
bran i komesar sela Dugih Njiva i to Marjanovi S. Marko.
S toga smatram da je potrebno da se imenovanim izdaju dekreti i da
ih dostavite ovom Vodu kako bi mogao iste dodati za gore navedene kome
sare i da bi ista komanda iznijela u nekoliko lanaka njihovu dunost.. .81
Komanda Haanskog odreda sada, pak, ne trai da se biraju seoske
starjeine kako je to svojom naredbom zahtijevala, niti potvruje da su ova
dva ovjeka komesari sela, kako ih titulie vodnik Mrkaljskog voda, ve
mi alje dekrete kao imenovanim povjerenicima. U tom smislu komanda
Partizanskog odreda Haani istog dana odgovara na zahtjev vodnika Mrkalj
skog voda, alje dekrete povjerenicima i daje obrazloenje. U odgovoru vod
niku partizanskog voda Mrkalji kae se da se dostavlja Dekret za imenova
ne povjerenike, kao i upute. Komesar politiki postoji samo jedan prema od
redbama za cijelu komandu, te prema tome ne moe doi u obzir.82 Drugim
rijeima, odgovor je da ne moe doi u obzir postavljanje komesara u selima.
Ostalo je nepoznato kakav je bio sadraj priloenih uputa za rad povjerenika.
Tri citirana dokumenta, a naroito zadnji da je politiki komesat
samo jedan, za itav odred, i da su ti od voda izabrani ljudi seoski povjere
nici, a ne komesari ili seoske starjeine potvruje zakljuak da je ovdje
tek poetkom oktobra stigla direktiva taba NOP odreda za Bosnu i Herce
govinu, te da se tek tada saznalo da treba birati seoske narodnooslobodilake
odbore, kako se zovu ti organi narodne vlasti i povjerenike. Dalje organizovanje odbornika i povjerenika pokazae dosta prostora i za neke nejasnoe,
naroito u nain njenog sprovoenja. Uz to, na Grmeu u to vrijeme jo nije
bilo partijskog rukovodstva, a i poto je organizovan Okruni komitet KPJ,
zadugo je u selima bilo veoma malo partijskih organizacija da bi komunisti
mogli da usmjeravaju politiki i organizacioni rad u pozadini, tim prije jet
su, radei u vojnim tabovima i komandama, bili prezauzeti organizacionim
i politikim uvrivanjem jedinica.
tab Sarajevske oblasti je 15. septembra naredio biranje narodnooslobodilakih odbora u svim osloboenim mjestima, ali je Svetozar Vukmanovi Tempo, u svojstvu delegata CK KPJ, u pismu upuenom novembra svim
okrunim komitetima KPJ za Bosnu i Hercegovinu, sem ostalog, upozoravao:
U osloboenim krajevima treba odmah likvidirati sve dosad postojee vla
sti. Mjesto njih stvoriti narodne odbore kao jedine predstavnike graanske
vlasti. Tempo, dakle, ne pie narodnooslobodilaki, ve samo narodni od
bori, pa otuda nije udno to i u praksi, na terenu, postoje razliiti nazivi.
U tom pismu delegat CK KPJ svim partijskim organizacijama daje zadatak
da sve svoje snage posvete stvaranju odbora, njihovom uvrivanju i raz
vijanju. Treba imati na umu da ti odbori nisu nikakve komisije, niti pomoni
R1
81

Isto, dok. br. 185.


Regionalni muzej u Bihau, dok. br. 186.

organi vojske, nego organi vlasti, izraz narodne volje, te stoga u njima treba
obezbjediti rukovodstvo onih ljudi koji stoje na naoj liniji narodnooslobodilake borbe .. .M Najvjerovatnije je da je i ovo direktivno pismo na Gr
me stiglo tek krajem novembra, ili ak u prvoj polovini decembra, kada su
se uro Pucar i jo neki rukovodei ljudi vratili s Romanije.

IZBOR I RAD NARODNOOSLOBODILAKIH ODBORA NA


OSLOBOENOJ TERITORIJI
Nakon dobijanja direktive o izboru NOO i povjerenika, i na grmekom
podruju prilo se njenom sprovoenju, istina ovdje sa dosta razlika u nje
nom tumaenju i primjeni. O tome govori i sama injenica da su se sve do
kraja 1941. godine odrali razliiti nazivi za nove organe narodne vlasti: nanodnooslobodilaki odbor (NOO), narodni odbori, povjerenici, komandanti
optina i sreza, izvrna optinska vijea itd. Na grmekom podruju taj za
datak s poetka, zbog nepostojanja partijskih rukovodstava, pao je na ko
mande seoskih odreda (potom vodova), tabova eta i bataljona i na malo
brojne politike radnike, lanove KPJ i SKOJ-a. To je i dovelo do razliitog
prilaza ovom zadatku, pa ak i poetkom 1942. godine, kada ve djeluje Ok
runi komitet KPJ, odbornike u jednom selu nazivaju povjerenicima (Sla
tina), u drugom selu su samo povjerenici s predsjednikom povjerenitva
(Halilovoi i Johovica), a u nekim se naziv seoski komesarijat odrao sve do
poetka decembra (Lipnik). Meutim, u najveem broju ostalih sela tokom
oktobra, novembra i decembra biraju se seoski NOO, ili ve ranije izabrani
dobijaju taj naziv.
U meuvremenu, najvjerovatnije drugom polovinom novembra, u Bo
sansku krajinu je stiglo i prvih pet brojeva lista Borba, sa dosta direktivnih lanaka za organizovanje borbe i rada na osloboenoj teritoriji.84 U
prvom broju Borbe, od 19. oktobra, objavljen je nepotpisani uvodnik u
kome su, sem ostalog, navedene i dunosti NOO:
1. da organizuju aktivnost oijelog naroda, tako da bi se naim borcima
na frontu obezbjedilo sve to je potrebno. U toj svojoj aktivnosti odbori e
usko saraivati sa tabovima naih odreda;
2. da obezbijede red u pozadini, da ga odravaju uz pomo svojih na
rodnih straa i da vode borbu protiv svih pojava pljake, razbojnitva, pe
kulacije, aktivnosti pete kolone itd.;
3. da organizuju snabdijevanje i ishranu stanovnitva, a naroito siro
manih slojeva i nezbrinutih porodica naih boraca; da organizuju to pra
vilniji razvoj privrednog ivota, trgovine, saobraaja (sem onog koji je di
rektno pod kontrolom oruanih snaga) itd. u interesu fronta i itavog na
roda;
4. da svim svojim sredstvima uvruju vezu fronta i pozadine, vezu
cijelog naroda sa njegovim borcima, kao osnovnu garanciju pobjede ...
lanak je prihvaen kao direktiva CK KPJ, to je, stvarno, i bio. U
njemu se trai i organizovanje narodnooslobodilakog fronta pri NOO, u
83 Arhiv SKBiH, tom III, knj. 1,
84 Prvih pet brojeva Borbe

str. 135136.
iz Podromanije, gdje je bilo sjedite Glavnog taba
NOP odreda i PK KPJ za BiH, donijeli su kuriri iz Bosanske krajine, edicija
Podgrme u NOB, knj. 3, str. 125.

281

kojem e biti svi prilozi i prihodi koje odbori sakupe od naroda za potrebe
dalje borbe. Istie se da su narodnooslobodilaki odbori... privremeni no
sioci vlasti i zakljuuje da oni pretstavljaju, zajedno sa naim oruanim
snagama, osnovno oruje za pobjedu pravedne stvari naeg naroda.85
Rad na sprovoenju direktiva datih u citiranom lanku trajao je dugo.
On se odvijao uz nastojanje Partije i NOP-a da NOO postanu istinski nosioci
narodne vlasti, da se osamostaljuju u svom djelovanju i unapreuju kvalitet
svog rada. To je podrazumijevalo i stalnu borbu za njihov to kvalitetniji
rad, a prije svega da se u njih biraju ljudi odani ciljevima naronooslobodilake borbe.
S
poetka, radei u duhu prve instrukcije (dobijene, najvjerovatnije,
poetkom oktobra), inicijatori izbora lanova NOO, odnosno imenovanja pov
jerenika, najee su bile komande partizanskih jedinica. To je naroito bio
sluaj u tek osloboenim selima. Tek kasnije, kada su mjesni uslovi dozvo
ljavali da se zakae konferencija sela, odnosno kada su se pojavili i neki
problemi u radu tih organa vlasti, nastali zbog slabog rada pojedinih od
bornika dolazilo je do organizovanja izbora novog odbora. Tada je postupano u duhu dobijenih direktiva: zakazivana je konferencija stanovnitva
sela, stari odbor je podnosio izvjetaj o radu, govorili su, obino, i predstav
nik partizanske jedinice sa tog podruja i politiki radnik (najee lan
KPJ, a rjee lan SKOJ-a) i potom su, na prijedlog mjetana, birani jedan
po jedan odbornik.
U poetku rada na formiranju NOO pojedini partijsko-politiki radnici
su ili na to da se jedan odbor bira za vie, pa ak i devet sela. Postojala je,
naime, procjena da se izborom jednog odbora za dva sela (Lukavice i Podvidaa, ili Brdar i Devar), za tri sela (Jelainovci, Tuk-Bobija i Oti, ili Lip
nik Gornji i Donji i urii s Bjelinama), za pet sela (Mrkalji, Kozin, Had
rovci, Halilovci i Duge Njive), pa ak i za devet sela (Luci-Palanku i osam
okolnih sela) obezbjeuje vei uticaj na aktivnosti i zbivanja u tim selima
nego da je svako selo imalo svoj samostalni odbor. Meutim, nekoliko mje
seci kasnije ti zajedniki odbori se reorganizuju tako to je za svako selo
biran poseban NOO.
Budui da su vojni tabovi i komande formirali najvei broj NOO-a, a
negdje ih i imenovali te s obzirom na to da su i vojne jedinice ii odbori bili
organi pomou kojih je narod vodio borbu protiv okupatora i njegovih slu
gu, u poetku su se oni i osjeali kao organi vojne jedinice, ak po mnogo
emu joj bili i potinjeni. To se vidi i iz dopisa koji je tab 2. ete 4. bata
ljona Slobode, tj. tab Ljubijsko-prijedorske ete, 4. novembra uputio
Svim partizanskim odredima i seoskim povjerenicima ove ete. U tom do
pisu nareuje se Povjerenicima sela da odmah... Takav zakljuak se moe
izvesti i iz drugih dopisa kojima tabovi ili komande vojnih jedinica daju
zadatke i nareuju seoskim povjerenicima, odnosno NOO, koje zadatke i do
kada da izvre. Na to upuuje i injenica da su komande partizanskih seo
85

Rije je o lanku Edvarda Kardelja, lana Politbiroa CK KPJ i Vrhovnog taba


NOP odreda Jugoslavije: Narodnooslobodilaki odbori moraju postati istinski
privremeni nosioci narodne vlasti, Borba broj 1, 19. oktobra 1941. godine, Istorijski arhiv KPJ, tom 1, knj. 1, Beograd, 1949. godine, str. 1820; lanak u listu
nije bio potpisan, ali je uao u zbirku lanaka Edvarda Kardelja: Put nove Jugo
slavije 19411945, Kultura, Beograd, 1946. godine, str. 236.

282

skih odreda i eta, kako je navedeno, davale dekrete i imenovanim i izabra


nim seoskim povjerenicima u vie mjesta.
Kada su formirana partijska rukovodstva i osnovne partijske organiza
cije, dugo im je bio zadatak da se izbore za shvatanje da su NOO organi
vlasti i da nisu pod komandom vojske, da i vojska treba da pomogne njiho
vo osamostaljivanje i rad. Jedno vrijeme (ponegdje e se to dogaati i znat
no kasnije) partizanske komande ili tabovi, a naroito ekonomi i intendanti,
znali su da se mimo odbora obraaju pojedinim domainstvima za namir
nice, zaprenu stoku i vozila i si. Partijska rukovodstva na terenu i politiki
komesari u jedinicama esto su ukazivali na te slabosti, nastojei da se od
bori osamostale, razviju svoj rad, obezbijede uticaj i postanu pravi organi
nove narodne vlasti. Na svakom konkretnom primjeru partizanskim koman
dama je ukazivano da ne smiju zaobilaziti organe narodne vlasti, to je pos
tepeno uticalo da su i sami odbori poeli slobodnije ukazivati na greke po
jedinih partizanskih jedinica ili pojedinaca, odluno podsjeajui na to da
su NOO u selu i optini odgovorni narodu i mjerodavni da zajedno s naro
dom rjeavaju sva ptanja ivota i rada u pozadini.
Ve u jesen 1941/1942. izbor NOO vren je na seoskim konferencijama,
i to slobodno, javnim glasanjem cjelokupnog odraslog stanovnitva. Istina,
konferencijama su u poetku prisustvovtli, uglavnom, domaini porodica, ali
su partijsko-politiki radnici i lanovi komandi i tabovi stalno insistirali na
tome da na te dogovore dolaze i ene i omladina, da i oni ne samo uzmu
uea u radu ve i budu birani u NOO. Otuda se, jo od izbora prvih NOO
u slobodnim grmekim selima, ene i omladina iznad osamnaest godina sta
rosti ukljuuju u politiku aktivnost. Krajem 1941. godine i narednih mje
seci formirani su i odbori Antifaistikog fronta ena (AF), ime je uee
ena u NOP-u, a time i u organima narodne vlasti, postajalo sve vee i zna
ajnije. U neke odbore tada je birana i po jedna ena, ponegdje i jedna om
ladinka. To je za ovaj kraj bila velika novost, protiv koje su bili pojedini
ljudi, ali je veina, sporije ili bre, prihvatala objanjenja o ulozi ena i om
ladine u ratu i u buduem novom drutvu, esto su konferencijama prisu
stvovali i pioniri, koji su posmatrali kako odrasli rade, sluali ta govore
politiki radnici i njihovi najblii, pa dosta od toga prihvatili i primjenjivali
u radu pionirske organizacije.
Od osnivanja najznaajnija aktivnost NOO bila je na podruju rjea
vanja privrednih problema: prikupljanje hrane i odjevnih predmeta za voj
sku, siromani i izbjeglice, izrada opanaka od sirove govee koe za borce
i narod, obezbjeivanje blagovremene sjetve, obrada usjeva, etva, nabavka
sjemena, korienje konjskih i volovskih zaprega, organizovanje razmjene
poljoprivrednih proizvoda za neke artikle kojih na ovom podruju nije bilo
(so, petrolej, karbid, duvan i si.), voenje brige o smjetaju pogorjelaca i
izbjeglica itd.
Od prvog dana ustanka pa do
osnovnih potreba za vojsku i narod
Konfiskacija je primjenjivana samo
na osnovu sudske odluke, odnosno
primjera na sanskom podruju bilo
gih potreba bio je gotovo neznatan.
zicija.

zavretka rata glavni vid obezbjeivanja


bilo je prikupljanje dobrovoljnih priloga.
prema otvorenim neprijateljima, i to
odluke vojnog taba, a kako je takvih
malo, taj vid pribavljanja hrane i dru
Ponegdje i povremeno vrena je rekvi

Prvih dana oktobra u tabu Krajinske divizije raspravljalo se o pripre


mama za predstojeu zimu. U razgovoru su uestvovali Danko Mitrov, Bran
ko Babi, Petar Vojnovi, Stojan Maki, Duan Josipovi i jo neki drugovi.
Mitrov je predloio da se u Grmeu prave baze (podzemna tajna sklonita)
u koje bi se, u sluaju prodora jaeg neprijatelja u grmeka sela, sklonili
borci. Stojan Maki je odluno bio protiv pravljenja takvih baza i priprema
za eventualno povlaenje jedinica u umu. On je, pak, predloio da se u
Grmeu prave magacini za smjetaj hrane (ita, povra i drugog), a manja
sklonita nedaleko od kua. U sluaju prodora jaeg neprijatelja, jedinica
ma manevrisati u selima, tim prije to su mnoga prilino poumljena. To je
i usvojeno,86 ali sklonita u blizini kua nisu pravljena.
Jedan od prvih magacina za smjetaj rezervi hrane napravio je Parti
zanski odred Jelainovci. tab Odreda je pozvao seoske majstore Milu P.
Stania, Bojana Srdia, Savu Topia i jo neke, kao i potreban broj radnika
iz radnih vodova. Objanjeno im je zato treba praviti magacine i do kojeg
roka. Gradnja je poela odmah i posao je za kratko vrijeme zavren. Glavni
magacin je sagraen u jednoj dolini u umi nedaleko od logora Jelainova
kog odreda i mogao je da primi desetak vagona ita. Oko njega je podignuto
nekoliko veih koeva za kukuruz u klipu. Podidgnuta je i baraka, u vidu
bunkera, za smjetaj magacionera i straara. Za magacionera je najprije bio
odreen Sava Mandi, a potom Mirko Stani. Oni su odmah poeli primati
penicu i kukuruz, koje su seljaci iz Jelainovaca i okolnih sela dobrovoljno
davali za vojsku. Magacioneri su vodili evidenciju koliko je ko i kakvog ita
dao, uz odgovarajuu potvrdu. Kada je, 25. oktobra, izvren upad u Kljevce,
zaplijenjeno je i dosta ita, pa je dobar dio smjeten u ovaj magacin. Za
kratko vrijeme magacin i koevi su bili puni. Od toga je na poetku veoma
malo troeno, jer je narod i dalje donosio ito i druge namirnice u logor
Odreda, za svakodnevnu ishranu boraca. Tako je ito u ovom prvom grmekom magacinu bila sigurna rezerva u koju se nije diralo.87
Evakuisano je i ito rekvirirano iz nekih sela oko Budimli-Japre koja
su bila stalno ugroavana ispadima neprijatelja. Ono je smjeteno u novi
magacin u Zbjegu podno Grmea, kao i u pojedine kue u zaseoku Lukii,
podno planine, koje su smatrane sigurnijim. Meutim, sredinom oktobra
odlueno je da se ovaj magacin preuredi za smjetaj bolnice, kasnije naz
vana Stara centralna bolnica, pa je ito prebaeno na druga mjesta. U isto
vrijeme prilo se gradnji novih magacina za sklanjanje ita i drugih namir
nica u planini.
Nakon organizovanja prve bolnice u Majki-Japri, NOO dobijaju i za
datak da se brinu o snabdijevanju ranjenika, a kasnije i o gradnji novih bol
nica, izradi (tkanju) zavoja, pranju bolnike posteljine, rublja i drugom.
Od prvih dana postojanja NOO-i sa podruja sanskog sreza morali su
da na sebe prime i ulogu sudova da rjeavaju imovinsko-pravne i druge
probleme iskrsle izmeu mjetana.
Partiztnske jedinice su od poetka ustanka imale zadatak da organizuju bezbjednost slobodne teritorije, ali od prvih dana svog postojanja, NOO
poinju da rade i na tom vanom poslu. I oni organizuju praenje neprija
telja i obavjetavanje o pokretima njegovih jedinica, naroito kada je rije
86
87

Kazivanje Duana Josipovia, 8. maja 1975. godine.


Kazivanje Mirka Stania.

284

o selima na granici slobodne teritorije, to, najee, omoguava partizan


skim jedinicama da blagovremeno postave zasjedu, doekaju neprijatelja i
potuku ga ili odbiju. Uz to, od samog poetka se preko seoskih odbornikih
patrola, narodnih straa, kao i izvrnih organa odbora, budno motri i na
kretanje nepoznatih lica osloboenom teritorijom. Vremenom se to na podgrmekom podruju razvilo u veoma znaajnu slubu bezbjednosti i samozatite, u kojoj su svi od pionira do najstarijeg ovjeka vrili slubu
kontrole kretanja slobodnom teritorijom. To je postalo odlika podgrmekog
stanovnitva, koja je, pored ostalog, oduevljavala svakog partizana na pro
lazu kroz ovo podruje. Iako su znali gdje su partizanske komande i partijsko-politika rukovodstva, ni pionir, ni omladinac, ni odrastao ovjek nisu
htjeli nepoznatom ovjeku pokazati put do njih. Naprotiv, odveli bi ih u od
bor, gdje su nepoznati provjeravani. Tek kad bi se uvjerili da nije rije o
neprijateljevim pijunima, upuivani su do traene komande ili pozadinskog
rukovodstva.
Djelatnost N00 se stalno irila i tokom NOB obuhvatala sve oblasti i
vota na slobodnoj teritoriji. U drugoj ratnoj godini politika aktivnost im
je postala najvanija djelatnost. Radili su na mobilizaciji masa za NOB, razobliavanju neprijatelja ( i pojedinaca koji nisu pomagali NOB, ili su bili
protiv njega), u sprovoenju agitacije i propagande NOP-a itd. U isto vrije
me rastao je i autoritet i ugled odbora, to je u svakom sluaju zavisilo od
toga koliko je koji od njih uspijevao da sve bolje, uspjenije i demokratskije
djeluje. U stvari, NOO su do proljea 1942. godine stekli tako veliki ugled
kod cjelokupnog stanovnitva i boraca i rezultatima rada potvrdili svoju i
votnost da se nije mogla ni zamisliti neka druga vlast osdm njih na oslobo
enoj teritoriji.
Svaki narodnooslobodilaki odbor imao je svoje sjedite, obino jednu
sobu u nekoj kui. Tu su redovno deurali po jedan odbornik i narodni s.raar, dok su drugi sprovodili zadatke odbora: obavjetavali narod o konferen
ciji koja e se odrati, agitovali da se daju prilozi za borce i bolnicu, pri
kupljali priloge i organizovali njihov prenos do magacina odbora, rukovodili
popravkom nekog objekta, obezbjeivali pomo siromanoj porodici, orga
nizovali poljoprivredne radove, itd. Za sjedite odbora obino je birana kua
na najpogodnijem mjestu, gdje uzimanje jedne ili dviju prostorija nee mno
go smetati porodici. Tokom rata ta sjedita su mijenjana, ali je bilo slua
jeva da je odbor u jednoj istoj kui boravio i po godinu i vie dana. Kada
bi u selo stigla neka partizanska jedinica, odbor bi, nerijetko, ustupao vojsci
zgradu u kojoj je on bio, a za sebe traio drugu. Ve od samog poetka rada
NOO u jednom zaseoku, on bi postao centar zbivanja u selu, veoma pro
metno mjesto, gdje su se sticali kuriri, dolazili odbornici, navraali politiki
radnici i lanovi rukovodstva Partije, SKOJ-a, AF i drugi. Sve je to znaajno
doprinosilo da NOO izrastaju u revolucionarne organe vlasti, koji djeluju
javno, demokratski i u istinskom interesu NOP-a, stvarajui uslove u kojima
su ljudi, niim sputavani ispoljavali nesluenu stvaralaku snagu i sposob
nosti.
*
Poetkom oktobra u uionici kole na Bojitu odran je izbor prvog
jedinstvenog NOO za sela: Jelainovce, Tuk-Bobiju i Oti. Pripremom i ra
dom konferencije rukovodili su Duanka Kovaevi i Stojan Maki. Izbor

285

odbora je izvren prema uputstvu o izboru i radu odbora izraenom (poet


kom septembra) u tabu partizanskih odreda KrupaSana i naknadno dobijenim (poetkom oktobra) uputama za izbor NOO-a. Osim objanjenja o
politikoj situaciji u svijetu i u okupiranoj Jugoslaviji, Duanka Kovaevi
i Stojan Maki su okupljenim ljudima i enama iz tri sela dali kratak pre
gled karakteristika vlasti za vrijeme bive Jugoslavije, da bi, na kraju, ob
jasnili organizaciju, ulogu i zadatke NOO, te rekli kakve ljude treba u njih
birati. Sutina je bila da narod sam, iz svoje sredine, treba da predloi i iza
bere one koji e moi najbolje da odgovore dunostima odbornika. Na zboru
je odlueno da se izabere jedan odbor za sva tri sela. Nakon to je objanje
no na koji nain treba predlagati i birati odbornike, okupljeni narod je, pos
lije iznoenja prijedloga, u prvi seoski NOO aklamacijom izabrao: Nikolu
Srdia za predsjednika, Duana Miloevia za sekretara i za lanove: Milu
Mastelicu, Iliju Matia i Milana Miljevia Starog. Odbor u ovom sastavu, za
tri sela, radio je do januara 1942. godine, kada je izabran novi.8
Odbor je za svoje sjedite izabrao kuu Jovana Kukolja u Jelainovcima. Za odborske straare odreeni su Stojan Kukolj i Mirko urija, obo
jica iz Jelainovaca.
Ve na prvoj sjednici Odbor je razmatrao nain prikupljanja dobro
voljnih priloga u namirnicama i drugom za partizane, gdje to smjestiti i ko
time da rukovodi. Prvi prikupljeni dobrovoljni prilozi za vojsku smjeteni
su u kuu Rodia. S poetka pojedinci nisu htjeli da daju Odboru priloge
za vojsku, jer su ih do tada izravno davali partizanskoj komandi, a Odbor
jo nije bio stekao autoritet. Uz to, do izbora Odbora seljaci su se i za mno
go ta drugo izravno obraali na Komandu partizanskog logora u Grmeu,
odnosno na Komandu Jelainovakog partizanskog odreda (kasnije voda), pa
je trebalo vremena da shvate ulogu NOO i steknu povjerenje u rad odbor
nika. A kako su i partizanske komande upuivale ljude na odbor, da tamo
rjeavaju svoje probleme, vremenom je on kod stanovnitva ovih sela prih
vaen kao organ njihove vlasti, pa je svakim danom sticao sve vee poto
vanje.
Uz stalnu brigu o redovnom snabdijevanju partizanskih jedinica pot
rebnim namirnicama, Odbor je od prvog dana morao da rjeava i pitanje
razmjetaja i ishrane mnogih izbjeglica koji su iz ugroenih i spaljenih Hu
simovaca, Krkojevaca, Kljevaca, Umaca, edovae, Kasapnice i nekih sanikih sela izbjegli u Jelainovce, Tuk-Bobiju i Oti. Narod ova tri sela je veo
ma svesrdno primio brojne izbjeglice, smjestio ih u svoje kue tako da su
se mnoge porodice tako zbliile kao da su najblii rod. Izbjeglice su se od
prvog dana ukljuile u sve radove domainstva koje ih je primilo: uvanje
stoke, obradu zemlje, nabavku drva i mnotvo drugih poslova. Skoro da u
svim selima nije bilo domainstva koje nije primilo po jednu izbjegliku
porodicu, a bilo je primjera da su i po dvije, pa i tri izbjeglike porodice
bile u jednom domainstvu. Kada se situacija na pojedinim graninim pod
rujima poboljala, neke izbjegle porodice su se vratile na svoja popaljena
ognjita i zapoele mukotrpan ivot, bez krova nad glavom i najnunijih pot
88

Kazivanje grupe odbornika: Steve Predojevia, ure Dobrijevia, Steve Dobrije


via, Sime Novakovia, Mirka Bjelobrka i Milana Srdia, 6. aprila 1959. godine,
str. 3.

286

reba. Bilo je sluajeva da su neke porodice i po vie puta naputale svoje


ognjite i bjeala, najee u domainstvo kod kojeg su ve bile u izbjegli
tvu i s kojim su se ve sprijateljile.
*

Prvih dana oktobra Luci-Palanka i okolna sela izabrali su svoj narod


nooslobodilaki, umjesto odbora koji je grupa ljudi postavila sredinom av
gusta. U uionici osnovne kole u Luci-Palanci okupili su se brojni stanov
nici iz tog mjesta i susjednih sela: Miljevaca, Pratala, Predojevia Glavice i
Potkraja, ukupno oko sto ljudi i ena. I ovdje je Stojan Maki govorio o
ulozi i znaaju organizovanja nove narodne vlasti i dao uputstva za izbor
NOO.
Na prijedlog pojedinaca, u prvi NOO Luci-Palanke i susjednih sela iza
brano je sedam lanova iz svakog sela, odnosno veeg zaseoka, po jedan
odbornik.80 No, dogodilo se da je ovdje izabrano nekoliko bogatijih ljudi,
koji su do ustanka biii pristalice Jereze. To se odrazilo i na njihov nedo
voljno efikasan rad, pa je u tabu 1. krajikog NOP odreda odlueno da se
odri ponovna konferencija i izaberu novi ljudi u Odbor, odani NOB. U no
vembru je, pred kolom u Luci-Palanci odrana konferencija naroda ovog
mjesta i okolnih osam sela. Govorili su Ljubo Babi, komandant i Velimir
Stojni, politiki komesar 1. odreda. Oni su upoznali prisutne sa vojno-politikom situacijom, te objasnili ulogu i zadatke NOO. Kritikovan je rad i sas
tav dotadanjeg Odbora, pa je predloeno da se za Luci-Palanku i osam okol
nih sela Miljevce, Pratale, Glavicu, Potkraj, Skucani Vakuf, Gorice, Naprelje i Fajtovce izabere jedan novi NOO. Dok su sela Luci-Palanka, Miljevci, Pratala, Glavica i Potkraj bili potpuno slobodni (istina s manjim
brojem kua spaljenih prilikom prodora ustaa 8. i 9. avgusta), dotle su os
tala etiri sela (Skucani Vakuf, Gorice, Naprelje i Fajtovci) bila skoro pot
puno spaljena i uglavnom naputena, tako da je stanovnitvo iz njih izbjeglo
u prvih pet navedenih sela. Zato je i odlueno da se u NOO biraju i pred
stavnici ta etiri sela, kao i onih porodica koje su se vratile na zgarita. Na
toj konferenciji prisutni su aklamacijom izabrali u svoj narodnooslobodila
ki odbor za devet sela:
iz Luci-Palanke: Milana Marjanovia, Luku Bajia, Stoju Vjeticu i
Boju Ini,
iz Miljevaca: Miu Poznanovia, Mirka oria i Nikolu Radoaja,
iz Pratala: Simuku Pratala, Milu Batia i Velimira Pratala,
iz Potkraja: Lazu Panjka,
iz Glavice: Miu Cvjetianina i Dmitra Gliia,
iz Skucanog Vakufa: Nikolu Majkia,
iz Gorice: Deliju Rodia,
iz Naprelja: Duana Bastu i
iz Fajtovaca: Milu Vukobrata i Milu evu.
I ove odbornike, budui da su birani po jedan do etiri za svako selo,
nazivali su povjerenicima, sve do formiranja posebnih NOO za svako od ovih
naselja.
89 Kazivanje

Stojana Makia, 12. maja 1975. godine.

287

Ovaj NOO imao je osamnaest lanova. Bio je to, u stvari, optinski NOO,
iako takav naziv nije imao, niti je bio organizovan kao optinski, ali je dje
lovao na veem dijelu teritorije dotadanje luoipalanske optine.
Poslije konferencije Odbor je odrao svoju prvu sjednicu i za predsjed
nika izabrao Miu Poznanovia, za njegovog zamjenika Simuku Pratala, a
za sekretara uitelja Milu Gagia. I ostali odbornici su tada dobili zaduenja.
U Odboru su bile i dvije ene, Stoja Vjetica i Boja Ini, obje iz Luci-Palanke.0
Jedan od prvih zadataka i ovog Odbora bio
skog voda namirnicama i drugim potrebama. Kako
rali svoje ito u umu i sakrili ga, ne dajui ga za
nizovao traganje za skrivenim itom i uspio dosta
dio oduzet za potrebe partizanskih jedinica.91

je snabdijevanje Palan
su neki seljaci bili otje
partizane, Odbor je orgada otkrije, pa je jedan

I ovaj Odbor je od prvog dana rada imao pred sobom krupne zadatke,
od kojih i brigu o smjetaju i ishrani brojnih izbjeglica iz mnogih sela pre
ma Starom Majdanu i Kamengradu.
Poto su neka sela u ovom Odboru imala i po tri-etiri odbornika, to
su se i oni konstituisali kao odbor ili pododbor, da bi imali svog predsjed
nika, koji e rukovoditi radom odbornika odreenog sela. Tako su Miljevci
u palanskom NOO imali svoja etiri odbornika, od kojih je jedan, Mio Poznanovi, postao predsjednik NOO Luci-Palanke, pa su na svojoj seoskoj kon
ferenciji, odranoj ubrzo poslije izbora NOO Luci-Palanke, u kui Mirka
oria, izvrili dopunu odbora. Za odbornike svog sela jo su izabrali Maru
Milju i Radu Dragievi. Tada su za predsjednika ove grupe odbornika, zap
ravo seoskog NOO Miljevaca, izabrali odbornika Mirka oria. Odbor je u
poetku radio u predsjednikovoj kui, a potom u kui Jovana Simia. Od
bornik Skucanog Vakufa, kojeg su zvali i povjerenikom, svoj rad vrsto je
vezao uz rad odbornika sela Miljevaca, gdje je, inae, bilo najvie izbjeglica
iz Skucanog Vakufa.
Grupu odbornika za Glavicu i Potkraj, dva zaseoka koja su se smatrala
jednim selom, nazivali su pododbor.
Odbornici Fajtovaca, Gorice i Naprelja zajedniki su rjeavali probleme
svojih sela. Krajem 1941. godine u Gorici je bilo samo est, a Naprelju je
danaest, a u Fajtovcima oko 42 naseljene kue, u sva tri sela situacija je bila
dosta slina, ali i veoma teka. Kada je pripremana konferencija za izbor
NOO za devet naselja, prethodno je stanovnitvo Gorice, Naprelja i Fajto
vaca odralo svoju konferenciju u kui Mile Vukobrata. U radu te konfe
rencije uestvovali su dr Moni Levi, zamjenik politikog komesara 1. odreda
i Mile Kecman, lan KPJ, komandir Drvarske ete. Obojica su govorili okup
ljenom stanovnitvu ova tri pogorjela sela. Tada su predloena petorica mje
tana koji e se, na palanskoj konferenciji, izabrati kao odbornici ovih sela.
Poslije izbora NOO Luci-Palanke (i osam okolnih sela) ovih pet odbornika
su se ee sastajali da bi se dogovorili o akcijama na podruju svoja tri
popaljena sela.
uo Kazivanje grupe boraca i odbornika: Slobodana Inia, Stoje Vjetice, Milana
Marjanovia, Milana Mre i Rade Bunde, 23. novembra 1960. godine.
1,1 Isto.

288

Broj biranih povjerenika u Lipniku i uriima bio je razliit: U Gor


njem Lipniku Jovan Paripovi, Vid Nedimovi i Nikola Stani, u Donjem
Lipniku Jovan Bilbija i Mile Mrda, u uriima (i zaseoku Bjeline) Pero
Pratalo. Ve u oktobru za sva etiri naselja izabran je jedinstven NOO, na
konferenciji odranoj u Osnovnoj koli u Lipniku. Za predsjednika Odbora
izabran je Pajo uri, a za lanove: Petar Milinovi, Nikola Vukovi, Pero
Pratalo, Jovan Paripovi i Vid Nedimovi. Odbor je u ovom sastavu radio
sve do 1943. godine, tj. njegove diobe na tri samostalna odbora. Sjedite Od
bora je bilo u zgradi Osnovne kole u Lipniku.

Priznanica od 2. XII 1941. godine koja pokazuje da jo uvijek postoji seoski


komesarijat kao drugi naziv za Odbor u selu Lipnik.
19 Srez S. Most u NOB

289

Karakteristino je da se ovaj NOO ak i poetkom decembra 1941. go


dine naziva seoski komesarijat. To moda i zato to je njegov predsjednik,
Pajo uri, prethodno bio politiki komesar Partizanskog odreda Lipnik.
Predsjednik uri se, naime, za partizanski komesarijat potpisuje 2. de
cembra 1941. godine, na priznanici na (12) dvanaest pari arapa i (3) tri
para rukavica koje smo primili od drugarice Stojanke Mrda, od ukupljenog
dobrovoljnog priloga za nae partizane (dobrovoljce).
Na ovom dokumentu je otisak okruglog tambilja sa tekstom: ODBOR
U SELU LIPNIKU, kakav je i na priznanici od 10. oktobra, na kojem, uz
potpis politikog komesara Paje uria, stoji i potpis predstavnika sela
Nikole Raena i zastupnika vlasnika trgovine Luke Gluca.*2
*

U Bosanskom Milanovcu je, najprije u oktobru, osnovano povjereni


tvo, kojem je na elu bio Petar Stojanovi, bivi knez, a lanovi su bili Gojko
Veselinovi i Mladen Milinovi.
Partizanske jedinice su u periodu oktobarnovembar oslobodile sela
Kamengrad, Fajtovce, Naprelje, Gorice, Vr, Okre i Husimovce. Poto su
tom prilikom mnoge muslimanske porodice ponovo pobjegle u Sanski Most
i na druga okupirana podruja, trebalo je sabrati jesenje usjeve, koji su bili
dobro ponijeli. To je bio jedan od prvih zadataka izabranog povjerenitva
ovog sela. Ono je organizovalo magacine za prihvat kukuruza, penice, graha,
krompira, voa i dr. Za smjetaj jesenjeg roda posluili su: crkva, popov
stan, neke prostorije kole, zatim kue Samuila Ernauta i Jove i Obrada Stupara. Na sabiranju i zatiti usjeva i prevozu plodova na sigurnija mjesta i
partizanskim jedinicama na podruju petrovakog i drvarsko-grahovskog sre
za naroito se angaovala omladina ovog sela.
Prvi seoski NOO u Eminovcima izabran je 21. decembra 1941. godine,
na konferenciji sela, kojoj su takoe prisustvovali predstavnici Odreda. Za
predsjednika je izabran Petar Korica, za sekretara Spase Veselinovi, a za
lanove: Milo Veselinovi, Jovo Ili, Mile Davidovi, Petar Orlovi i Petar
Stojanovi. U ovom sastavu Odbor je radio sve do maja 1942. godine i odr
avao veoma dobru saradnju sa odborima u Grdanovcima i Bonjacima, pa
su odbornici ta dva sela, inae neto dublje u slobodnoj teritoriji, zbog voj
ne situacije na ovom podruju deurali u sjeditu NOO Bosanski Milanovac,,
zajedno sa odbornicima ovog sela.
*

U Mrkaljima su, kako je to ve reeno, najprije shvatili da treba ime


novati komesara za svako selo. Meutim, tab Partizanskih odreda Haaiii
12. oktobra je objasnio da se za selo biraju povjerenici. Pet dana potom ko
mandir Mrkaljskog voda Ljubijsko-prijedorske ete organizuje sjednicu vienijih ljudi. Umjesto Trivuna N. Davidovia, za kojeg je ranije traen de
kret o postavljanju za komesara sela Mrkalji, na ovoj sjednici od etrnaest
ljudi za seoskog starjeinu izabran je Nikola I. Milanovi. O radu te sjednice
sauvan je i dokumenat, koji u cjelini glasi:
ZAPISNIK
koji je sastavljen u selu Mrkalji u stvari naredbe od strane partizanske
komande pod br. 15. od 25. 9. 1941. o postavljenju seoskog starjeine sela koji
e voditi sve pozadinske poslove, prema gornjem nareenju i to su na dana82 Originalni

290

dokument kod Luke Gluca.

njoj sjednici izabrali kao starjeinu sela i to Milanovi Nikola Ilin koji se
obavezuje da e raditi prema svim nareenjima komande u saglasnosti svoga
sela. Na prednje se obavezuje svojerunim potpisom
potpis starjeine
Mrkalji 17/X 1941.

Milanovi Niko
potpis vodnika
Duan Mali

Na ovaj zapisnik potom su se potpisali Gavro Kolundija, zamjenik vodnika


i ostali prisutni: Mile Kolundija, Marko Karan, uro opi, Stojan Antonie,
Simo Puhali, Mile Milanovi, uro Puhali, Joan Ciganovi, Milo Puhali
i Ilija Davidovi (redosljed prema potpisima na zapisniku).83
Poto je dobila izvjetaj o izboru seoskog starjeine sela, komanda Par
tizanskog odreda br. 6. Haani, u dopisu br. 179 od 17. oktobra, pie vod
niku Mrkaljskog partizanskog voda:
Izvjetaj primljen na znanje te Vam se dostavlja dekret povjerenika
sela da se isti urui. Upute i dunosti povjerenika sela dostaviu im dobi
jem iz taba .. .84
Komanda partizanskog odreda i ovog puta opet alje dekret, ali za pov
jerenika sela, a ne za seoskog starjeinu.
Na ovom podruju, prema Budimli-Japri, skoro u svim selima su naj

prije birani seoski povjerenici 1 seoska povjerenitva, a ne narodnooslobo


dilaki odbor.
Krajem oktobra ili poetkom novembra u tabu Ljubijsko-partizanske
ete odlueno je da se i za Mrkalje i okolna sela bira jedinstven NOO. Na
pripremi konferencije na kojoj e se izabrati NOO, radio je Duan Josipo
vi, politiki komesar ete. A poto je u Mrkaljima bila komanda Voda koji
je obuhvatao borce ovog i susjednih sela, to je i sjedite NOO bilo u tom
selu. Odbor je po selu i dobio naziv. Na konferenciji stanovnitva Mrkalja,
Hadrovaca, Kozina, Dugih Njiva i Halilovaca, odranoj nakon izvrenih pri
prema, okupili su se preteno domaini porodica i jedan broj boraca. O po
litikoj situaciji, znaaju izbora i zadacima NOO govorio je Duan Josipo
vi. Nakon toga su u zajedniki odbor tih pet sela izabrani: radnik Gavro
Kolundija za predsjednika, rudar Mile opi za sekretara, obojica iz Mr
kalja, a za lanove iz Kozina Luka M. Majki i Dane Davidovi, iz Had
rovaca Duan Mareta, Spase Sredi, Luka J. Majki i Mihajlo ipka, iz
Boia (Mrkalji) Nikola Davidovi, iz Dugih Njiva Lazo Marjanovi i iz Ha
lilovaca Trivo ivkovi.
Najudaljenije od ovih sela, Halilovci, na svojoj konferenciji je nakon
izbora Trive ivkovia za povjerenika izabralo jo trojicu povjerenika
Jovana Radulovia, Lazu Sredia i Spasoja Vukojevia. Oni su formirali seo
sko povjerenitvo i za predsjednika izabrali Trivu ivkovia. U tom svojstvu
sva etvorica su se potpisala na kraju zapisnika o utvrivanju spiska lica
bez stalnog mjesta boravka, sainjenog 17. decembra 1941. godine.85
Iz tog vremena o ovim selima i njihovim vodovima, povjerenitvima i
NOO sauvano je vie dokumenata iz kojih se vide i zadaci na kojima se
83

Dokument je pisan rukom, tintom i irilicom. Svi navedeni su se vlastoruno


potpisali; arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 182.
84 Isto, inv. br. 183.
85 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau inv. br. 419.

291

tada radilo. Iz jednog od tih dokumenata, iz prve polovine novembra, vidi


se da se tada iz sela oko Budimli-Japre izvozilo ito u Grme. To se inilo
da bi se ito i drugi plodovi smjestili na sigurno mjesto, tako da neprijatelj
prilikom iznenadnih prodora u ta sela ne bi zaplijenio ili unitio neophodne
namirnice. Isto tako, dokument svjedoi da je tada bila donijeta odluka o
optoj rekviziciji ita, graha i krompira od svakog domainstva. Dokument,
pismo komandira Ljubijsko-prijedorske ete Slobodana Marjanovia, u cje
lini glasi:
Drue Duane,
Ova tri sela (odnosi se, najvjerovatnije, na Hadrovce, Mrkalje i Slatinu,
primj. B. B.) sutra izvoze ito u Grme. Nareenje je od Komande da se
ito odmah izvozi. Postaraj se da Johovica i Halilovci (povjerenici) odmah
popiu i oduzmu penicu, zob, grah i krompir po jednu etvrtinu od svakog
i to prema koliini ita i broju eljadi, ali pri tome vie oporezovati bogatije.
To uiniti odmah tako da se za 2 do 3 dana ve izvozi ito. Naredbu objasniti
zato se oduzima i pravedno oduzimati. Objaviti da svako onaj ko bi urovao
sa neprijateljem, harao po selu, pljakao i zloupotrebljavao da e biti streljan
kao primjer pa se to vie nee deavati. (Podvueno u originalu).
Sve to teti naoj borbi bie strogo kanjavano. Dosta je ono to je do
sada bilo.
Zdrav. Marjanovi98
Politiki komesar te ete, Duan Josipovi, u pismu od 7. novembra
podvlai kao prvorazredan zadatak sakupljanje ita i to 1/4 od cjelokupne
koliine.
U pismu97 Duanu Maliu98 Josipovi insistira na mjerama koje e pre
duhitriti nepravilnosti, ali se iz istog vidi da je prvih dana novembra na ovom
podruju bila odreena rekvizicija jedne etvrtine ita, graha i krompira,
s tim da se od bogatijih oduzme i vie.
Meutim, iz same naredbe se vidi da nikakva politika priprema za to
nije izvrena, ve se samo nareuje hitno rekvizizicija To initi odmah,
s jasnim zahtjevom da pri tom ne smije biti zlostavljanja. Tako je prvi za
datak tek izabranih povjerenika bio organizovanje rekvizicije, to je i kas
nije bio vrlo teak zadatak i za odbore i odbornike s duim radom i isku
stvom.
Da na samom poetku rada na ovom veoma tekom zadatku nije ilo
ba sve brzo i lako svjedoi pismo koje je Duan Mali uputio seoskom pov
jerenitvu u Halilovcima. On, sem ostalog, pie:
. . . II. To Povjerenitvo ne alje jo nikakvih namirnica za nau
Cetu. Sad prvenstveno trebate to prije poslati stoke za klanje.
III. Pripremiti jednu koliinu brana, pola peninog pola kukuruznog
za istu etu.
IV. Prikupiti masti jednu koliinu i spremiti.
V. Poraditi na sakupljanju ita, penice, graha, zobi na odreeno mje
sto da bi se moglo to prije dati za pokret u Grme ..."
Rekvizicija u Halilovcima, a vjerovatno i u Johovici i drugim selima,
nije se uspjeno sprovodila i zbog toga to se ni sami seoski povjerenici nisu
98 Arhiv
97 Arhiv
98 Mali

Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 232.


Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 393.
Duan, tada voa Odreda Mrkalji.
"Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 396.

znali snai u tome kako sprovesti tako teku zadau. Meutim, uesnici i, u
neku ruku, pokretai ove rekvizicije ne sjeaju se da su poduzimane neke
mjere zbog neizvrenja ovog zadatka. Vjerovatno je u komandi ete, odno
sno tabu 1. krajikog NOP odreda, zakljueno da se bez velikih politikih
i organizacionih priprema ne moe od svake porodice oduzeti etvrtina ita,
graha i krompira, tanije da bi sprovoenje tako napreac donijete od
redbe izazvalo teke politike posljedice. Zbog toga je umjesto opte rekvi
zicije sprovedeno sakupljanje, to znai da su sakupljani dobrovoljni pri
lozi.
U to vrijeme na ovom terenu je bila praksa davanja sigurnim ljudima
dozvola da idu na neosloboenu teritoriju, u Budimli-Japru i Bosanski No
vi, i tamo nabavljaju so, gas, eer, papir i drugo ega nije bilo na oslobo
enoj teritoriji. Iz pisma koje je Milan Sovilj, zamjenik vodnika Johovakog
voda, pisao 25. novembra vidi se da su nabavili terkije, pertle (par pet di
nara), konjske avle (paket 130 dinara), eer (kilogram 60 dinara), veliki
savski duvan est dinara, mali tri dinara, kutija cigareta ibar deset dinara,
papiri za cigarete dva dinara i ibica dinar. Sve to Sovilj u pdsmu nudi vod
niku Mrkaljskog voda za potrebe voda i ete.100
Komandir Ljubijsko-prijedorske ete citirano pismo (poetak novem
bra) zavrava: Sve to teti naoj borbi bie strogo kanjavano. Dosta je
onog to je do sad bilo. To se odnosi na verc, sluajeve pijunae i zlostav
ljanja naroda od strane pojedinih boraca. O nekima od tih pojava govori se
i u dopisu komande tek formirane Ljubijsko-prijedorske ete upuenom
Svim partizanskim odredima ove ete. Tu se ukazuje na pojavu samovolje
i nedolinog ponaanja pojedinih boraca te ete. Istog dana ova komanda
je uputila i drugi dopis, Svim partizanskim odredima i seoskim povjereni
cima ove ete u kome izmeu ostalog pie:
Da bi se jedanput za svagda stalo na put vercerima, kao i da se ne bi
razvila pijunaa u korist neprijatelja Nareuje se svim Partizanskim Odre
dima i Seoskim Povjerenicima da odmah oduzmu sve dozvole koje su izdale
do sada nekim drugovima koji su s njima imali pravo nabavljati namirnice
i ostale artikle za potrebe sela, Odreda ili Cete... i dalje: ... Nareuje se
svim Voama Partizanskog Odreda da najsavjesnije povedu rauna i da sva
kog onoga koji bi se bavio tim poslom a nema dozvolu od ove Komande
uhapse i sprovedu ovoj Komandi, a jasno oduzeti mu i sve stvari kojima
vercuje.. .1#1
Naroito je tada na podruju Halilovaca bilo mogue veoma lako otii
na neosloboenu teritoriju, jer u njima nije bilo partizanske jedinice, izuzev
seoskih straa, ali su i one na tom dijelu bile tek na dva-tri mjesta.
Rjeavanje imovinsko-pravnih sporova bilo je jedno od pitanja kojima
se novi organ narodne vlasti bavio u ovim selima. Iz sauvanih dokumenata
Partizanskog odreda Mrkalji vidi se da su seoska povjerenitva od poetka
rada rjeavala imovinsko-pravne sporove. Primjera radi, rjeavan je spor oko
nasljea izmeu ora D. Repajia i Draginje pok. Dane Repajia. Po uzoru
na odnos taba ete prema seoskim povjerenicima, komanda Odreda Mrkalji
16. novembra nareuje seoskom povjerenitvu u Halilovcima da saslua obje
100 Original pisma u arhivu autora.
101 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau,

inv. bi-. 391.

293

stranke i da potom dostavi zapisnik. Narednog dana, u drugom dopisu, ko


manda odreda urgira sasluanje ora i Draginje Repaji. Nakon tog pov
jerenitvo Halilovaca je pozvalo imenovane, saslualo ih i na poleini prvog
akta komande odreda napisalo:
. . . Po nareenju Komande, pozvali smo oru Repajia i njegovu
snahu Draginju i sasluali. Poto oro ne priznaje diobu svoga brata umrlog
Dane, oro i dalje ore zemlju i njojzi ostavlja koliko hoe. oro ne po
tuje nae prijedloge koje su povjeriooi predloili.
Seoski
povjerioci Halilovci1Na dokumentu, ispod izvjetaja seoskih povjerenika, voa Odreda Mr
kalji je dodao: Pozvati Repaji . ora i Dragu za 24. XI. Poziv im je,
meutim, upuen za 25. novembar 1941. godine. No i tog dana je sasluana
samo Draginja Repaji, jer oro nije htio doi. Iz zapisnika se vidi da je
oro, nakon smrti brata Dane, prisvojio dva dijela oranice, dva dijela koanica, konjska kola, kopaicu i brnau koje su pripale udovici Daninoj. Za
nimljiv je kraj izjave Draginje Repaji, koji, prema zapisniku, glasi: . . . moj
djever oro prisvaja sve sebi i govori da meni nije potrebno. Ja mislim da
bi trebalo to sve da ja uivam do dana osloboenja pa onda kako se ri*
jei .. .103 Draginja Repaji je, kao i hiljade drugih iz ovog kraja, bila si
gurna u konano osloboenje zemlje.
Mjere prema skitndcama bile su takoe predmet interesovanja seoskih
povjerenitava. Tako jedan od sauvanih dokumenata o djelatnosti Partizan
skog odreda Mrkalji i seoskog povjerenitva u Halilovcima, govori o jo jed
nom neratnom problemu koji je moralo rjeavati seosko povjerenitvo.
Rije je o skitnicama koje su se kretale po osloboenim i neosloboenim se
lima i prosile, a mogli su biti i zavrbovani neprijateljevi pijuni. Na osnovu
zahtjeva taba ete, odnosno komande Odreda Mrkalji, seosko povjerenitvo
u Halilovcima o tome je 17. decembra raspravljalo i zapisniki konstatovalo
da u selu ima ljudi koji nemaju svog stalnog boravita: 1. Boo Repaji,
nalazi se kod Boe Railia, 2. Lazar Repaji,104 nalazi se kod ore Repajia,
3. Simo Davidovi iz sela Ovanjske nalazi se kod Trive ivkovia, sva tri
imenovana obavezuju se da e raditi kod imenovanih ljudi, da se nee nikud
kretati i vucati(se) od kue do kue.
Povjerenici
sela Halilovci
1. Spasoja Vukojevi
2. Jovan Radulovi
3. Lazo Sredi

Predsjednik
Povjerenitva
Trivo ivkovi105

Na drugoj strani zapisnika sutradan je voa Odreda Mrkalji Duan Mali dodao: Skitnice koje su se skitali po oslobo(enoj) ter(itoriji) i neoslo
boenoj) da se vodi briga o njima.
102 Arhiv

Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 395.


Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 400.
104 Kasnije stupio u partizane i ostao do kraja rata.
10* Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 419.
103 Arhiv

294

Pored toga to svjedoi o brizi za skitnice, posebno radi spreavanja


pijunae, i to otkriva sastav seoskog povjerenitva u Halilovcima, ovaj za
pisnik svjedoi da to jo nije NOO, ve seosko povjerenitvo. Uz to on, kao
i, dopisi izmeu komande Odreda Haani i vodnika u Mrkaljima, pokazuje
koliko je bilo brzo izvjetvanje da esto isti dan po prijemu dopisa slijedi
odgovor.
Iz tog vremena je i dokument koji kazuje o jednom od prvih priloga
koje je halilovako povjerenitvo prikupilo od naroda i poslalo Ljubijsko-prijedorskoj partizanskoj eti. Voa Odreda Mrkalji 14. decembra pie ko
mandiru Ljubijsko-prijedorske ete:
Drugu Marjanoviu,
prema saoptenju povjerenika Halilovaca druga Radulovia javljamo da se
kod njega nalazi sav prikupit dobrovoljni prilog enskog rada itd. Da mi
javite do sutra gdje ete iste stvari da spremite. To je potrebno iz tih razloga
to je ovaj blizu Japre .. .106
U produetku dokumenta stoji da je tada od povjerenika Jovana Ra
dulovia iz Halilovaca primljeno 16 plahti, 9 koulja, 25 pari arapa, i vie
pekira, zatim nekoliko kokoaka i vea koliina jaja i jabuka.
*

Seoski NOO u selu Slatini formiran je u novembru. Za predsjednika je


biran Ilija Mareti, a za lanove: uro Vojnovi, Mio opi, Mirko Gluac,
uja Vukojevi, Nedeljko Polovina, Gojko Vukojevi, Mihajlo Milju i Pero
Jefti. I ovdje je izbor izvren na masovnoj konferenciji kojoj su prisustvo
vali mukarci, ene i omladina. Kandidate su predlagali sami mjetani, a izbor
je izvren javnim glasanjem.
Iz prvih dana rada ovog odbora sauvano je nekoliko dokumenata, meu
kojima i priznanica,107 na vee koliine namirnica, koju je 13. decembra iz
dao NOO u Slatini, a za odbor potpisao Ilija Mareti:
Priznanica
Sa ovim priznajem da je ovaj odbor primio od Komande Part. Odreda
Mrkalja za ishranu drugog voda u Slatini slijedee ivotne namirnice:
enice i kukuruzova brana
Pasulja

Masti

Krumpira

438 kg


Luka

Pare slanine 1/2 kg

40kg
6kg
50kg
3kg

I u ovom NOO za lanove odbora je zadran naziv povjerenik. Tako se


ti priznanici na 85 kg pasulja, primljenog 20. januara 1942. godine od koman
dira narodne strae Mrkalji, navodi da je pasulj primio seoski povjerenik
uro Vojnovi.108
io Arhiv Regionalnog
107 Arhiv Regionalnog
-08 Arhiv Regionalnog

muzeja u Bihau, inv. br.419.


muzeja u Bihau, inv. br.409.
muzeja u Bihau, inv. br.432.

295

Poetkom oktobra sela Lukavica i Podvidaa jo nisu bila osloboena,


ali su imala vrstu vezu sa partizanima na osloboenoj teritoriji. Neprijatelj
je jedino 23. oktobra proao dijelom ovih sela, dok su neki dijelovi bili poluosloboeni, tj. u njima nije bilo ni neprijatelja, ali ni partizana. Kako je
22. oktobra likvidirano ustako uporite u Modroj, neprijatelj je iz tog i jo
nekih sela protjeran, tako da je slobodna teritorija znatno proirena. Time
je i selo Lukavica ukljueno u slobodnu teritoriju, kao i dio sela Podvidae.
Krajem oktobra, ili prvih dana novembra formiran je zajedniki NOO
za ova dva sela. Za predsjednika je izabran Jandrija Cvjetianin, a za la
nove: Mane Novakovi (kao i Cvjetianin, rodom iz Lukavica), Boko i Ostoja
Rajli, Mile i Milka Radakovi (sve etvoro iz Podvidae). Odbor je imeno
vala komanda Ljubijsko-prijedorske partizanske ete, jer je u tek oslobo
enim selima trebalo to prije stanovnitvo ovih sela pokrenuti na aktivnost
neophodne za dalje voenje borbe na ovom sektoru.
Ovaj zajedniki Odbor sela Lukavice i Podvidae krajem godine je pro
iren, na konferenciji odranoj u Podvidai. Nakon upoznavanja naroda sa
politikom situacijom i ulogom i zadacima NOO, pored ranijih odbornika
izabrani su i Milan Plavi, Gojko Vukovi, Mile Stevanin i Ilija Milunovi
iz Podvidae i Ilija Stoji, Gojko Bjelajac i ura evo iz Lukavice. Tada je
za predsjednika NOO izabran Mile J. Radakovi, a za sekretara Gojko T.
Vukovi. Zajedniki odbor za Lukavicu i Podvidau djelovao je sve do za
vretka etvrte neprijateljske ofanzive.
Zbog blizine neprijatelja, NOO ova dva sela dugo je radio pod znatno
teim uslovima nego odbori sela dublje u slobodnoj teritoriji. U to vrijeme
u njihovim selima stalno je bila poneka partizanska jedinica, a i druge par
tizanske jedinice ee su prolazile tom teritorijom.
Krajem oktobra, ili prvih dana novembra odrana je konferencija sta*
novnitva Dabra. To najvee selo na podruju sanskog sreza uoi ustanka je
imalo preko 4.000 stanovnika, obuhvatajui Umce, edovau i Brajia Tavan,
odnosno dvanaest zaselaka. Na toj konferenoiji je izabran prvi NOO ovog
sela, uz prisustvo (nedaleko od crkve) oko sto ljudi domaina porodica i ne
koliko boraca. Politiki komesar Sanske partizanske ete Pero Moraa govc*
rio je o vojnoj i politikoj situaciji, te o potrebi izbora NOO, njegovim za
dacima i nainu izbora odbornika. Potom je za svaki zaselak predlagan je
dan po jedan kandidat, poslije ega bi se prisutni izjanjavali o svakom od
njih. U odbor su izabrani: za predsjednika Trivun Cmomarkovi, zvani ulija, za sekretara uro Milinkovi i za lanove: Petar Relji, Samo Perii,
Stojan Luki, Ljubo Ili, Trivo Kondi, Ignjatije Kudra, Milo i Lazo Mudrini, Teofil Malbai, uro Ljuboja, ura Tubin i Todor Tubi.
Poslije izbora odbornika Moraa je sa njima odrao poseban sastanak,
podrobno im objanjavajui njihovu ulogu i zadatke. Odbor je samo dva-tri
dana radio u koli, a onda se premjestio u kuu Pane Marjanovia, U sje
ditu odbora je, uz sekretara, stalno deurao i po jedan odbornik.
Na prvom sastanku odbornika Moraa je predloio da se odmah napravi spisak svih sposobnih ljudi od 18 do 70 godina starosti kako bi se
pravilno rasporeivali na razne dunosti. U selu je tada bilo oko dvjesta
ljudi sposobnih za razne poslove, ne raunajui borce u partizanskoj eti.
Moraa je predloio da se napravi i spisak svih zaprega konja i volova radi
angaovanja za razne potrebe vojske ili odbora. Na spisku se nalo oko tri
deset konjskih i oko sto volovskih zaprega. Odbor je organizovao prolaznu
kuhinju u zgradi kole, koja je kasnije premjetena u zaselak Mijatovie

296

U selu je i dalje djelovala Komisija za prikupljanje namirnica za voj


sku (za ishranu vojske), u kojoj su bili Stevica i Niko Crnomarkovi i biv
i knez Duan Ili. Ona je bila u sastavu Dabarsko-kljevakog voda Sanske
ete, a skupljala je ito i druge potrebe na teritoriji Dabra i slala Sanskoj
eti ili u magacin u Grme.
Selo Dabar je bilo na granici slobodne teritorije, pa se Odbor od pr
vog dana naao u dosta sloenoj situaciji u kojoj je morao da brzo, efikas
no i mobilno djeluje. Jedan od prvih zadataka svakako je bio spaavanje
ljetine sa podruja na koja su ustae i domobrani ee upadali. Radi toga
su mobilisani ljudi i zaprege koji su evakuisali ito i druge namirnice iz
ugroenih podruja. Uz to, dobar broj kua je bio spaljen, pa je brigada o
smjetaju brojnih porodica pogorjelaca stalno zaokupljala sve odbornike.
Odbor je organizovao pruanje pomoi porodicama u sjei i dovoenju gra
e, a potom u pravljenju bajti na zidinama spaljenih kua. Dio stanovnika
je izbjegao u sela koja su bila dublje u slobodnoj teritoriji: Jelainovce,
Tuk-Bobiju, Oti, Gradanovce i druga. No ljud su se i odatle povremeno
vraali na paljevne, na njive i u vonjake, radi skupljanja usjeva i imovine,
pa je i o tom stanovnitvu i njihovim brigama trebalo voditi rauna, pru
ajui im najveu pomo koju su prilike i mogunosti dozvoljavale.
Iako su samo neki zaseoci Kljevaca bili osloboeni, selo Kljevci je, u
novembru, formiralo svoj prvi NOO. U odbor su izabrani: uro Korolija,
Petar Borovnjak, Marko Papri i Petar Zmijanjac. Kao povjerenik neoslo
boenog dijela sela izabran je Dragutin osi, koji je bio ilegalni odbornik,
jer je ivio i javno se kretao na okupiranoj teritoriji.
Odbor je imao zadatak da obezbjeuje ishranu partizana koji su se
nalazili u slobodnom dijelu ovog sela. On je organizovao i civilnu strau na
isturenim mjestima prema neprijatelju. Radio je i na prikupljanju preo
stale ljetine na okupiranoj teritoriji i potom je tajno izvozio u gornji, slo
bodni dio sela (blie Dabru). Odbor je nabavljao i so za stanovnitvo i par
tizane slobodne teritorije odobravajui pojedinim enama da idu na neo
sloboenu teritoriju, u Sanski Most, ili preko onih ljudi i ena koji su jo
ivjeli u neosloboenom dijelu Kljevaca.
Krajem decembra u Grdanovcima je izabran prvi NOO sastavljen od
pet lanova. Predsjednik je bio Mile (Tome) Ani, a lanovi: Mile (Mile)
Miljevi, Mikan (Obrada) Joji, Luka (Marka) Miljevi i Jovo (Nikole) Stupar.
Nakon napada na neprijateljsko uporite u Starom Majdanu, Palan
ski vod je doao u zaselak Borak i tu uspostavio svoj logor. Odatle je po
eo da izvodi napade na neprijatelja koji bi pokuavao s prodorima cestom
od Pobrijeja preko Husimovaca ka Kamengradu; Sanski Most Prijedoi
i Sanski Most Stari Majdan.
Nekoliko dana po odlasku Palanskog voda na Borak odrana je kon
ferencija stanovnika sela Brdara i Devara. Prisustvovali su joj i borci Pa
lanskog voda. O politikoj situaciji i ulozi i zadacima organa nove, narodne
vlasti, govorio je Jovo Pavi, koji je poslije formiranja vodova dobio zada
tak da kao politiki radnik djeluje na terenu sanskog sreza. Prisutni sta
novnici iz ova dva sela odluili su da izaberu zajedniki odbor za Brdare i
Devar. U odbor su izabrani: za predsjednika Mia (Marka) Ili, a za la
nove Marko Bogunovi, Sava (Marka) Ili, sva trojica iz Brdara i Kota Marinkovi. Mile Borenovi i Luka (Stole) Proi, sva trojica iz Devara. Kua

297

Luke Proia bila je na lijevoj obali Majdanske rijeke, dakle na neoslobo


enoj teritoriji, jer tamo partizani jo nisu bili stigli, pa je on, u stvari,
bio ilegalni odbornik, iako je legalno ivio u svom selu.
Odbor se smjesto u kuu Jove Kragulja, koja je bila pusta, dok je u
drugoj, susjednoj bio logor Palanskog partizanskog voda. Nakon izbora Jovo Pavi i politiki delegat Palanskog voda uro trbac okupili su izabrane
odbornike i dali im uputstva kako treba da organizuju i to da rade. Jedan
od prvih zadataka odbora bio je snabdijevanje Palanskog voda hranom i
drugim potrebama. Odbor je organizovao meljavu ita i donoenje drva za
kuhinju partizanskog voda. Organizovao je odmah kurirsku slubu i seoske
strae, koje su osmatrale susjednu neosloboenu teritoriju i pokrete nepri
jatelja oblinjim cestama. Stanovnitvo ovih sela brzo se poinje ukljui
vati i u vojne akcije; pomae partizanima u kidanju tt-stupova, ruenju
cesta i mostova, prekidu elektrinih vodova od Ljubije prema Sanskom Mo
stu i dr.
Poslije zauzimanja Fajtovaca, Kamengrada i okolnih sela partizani su
jedne noi, krajem oktobra doli u Suhau. Prije toga su saznali da se u
tom selu, u koli, zadrava nekoliko ustaa. Ovog puta nisu uspjeli da ih
uhvate, jer su ustae uspjele da pobjegnu.
Ubrzo nakon toga, opet nou, dola je grupa partizana i zapalila kol
sku zgradu i nekadanju upravnu zgradu rudnika uglja, (koja je bila zida
na, pa se nije smjelo dozvoliti da se ustae u njoj utvrde i formiraju upo
rite).
Poslije napada na Stari Majdan partizani su doli u Suhau i tu for
mirali logor. Odatle e narednih mjeseci kretati u brojne akcije protiv ne
prijatelja, na putevima od Sanskog Mosta prema Prijedoru i Starom Maj
danu, kao i prema Luci-Palanci. U ovo selo najprije je stigao Eminovaki
vod i smjestio se u zaselak Kragulji.
Neposredno poslije dolaska voda u Suhau organizovana je konferen
cija stanovnitva sela u kui Mile Dobrijevia. Na tom skupu izvren je iz
bor prvog seoskog NOO ovog sela. Narodu su o vojno-politikoj situaciji,
nainu organizovanja i zadacima NOO, kao organa nove revolucionarne vla
sti, govorili Pero Moraa, Jovo Pavi i politiki delegat Voda Rade Erceg. U
seoski Odbor tada su izabrani: za predsjednika Lazar Miladinovi, za lano
ve: Lazo Zuruni, oro Vukobrat, Tode Dobrijevi i Ilija Plavi. Odbor
se smjestio i due vrijeme radio u kuama Petra Miladinovia i Laze Miladinovia. Eminovaki vod je ostao u ovom selu do prve borbe protiv Italdjana, da bi potom otiao na drugi sektor, a u ovo selo je tada doao Palanski vod.
Narodnooslobodilaki odbor Suhae radio je pod izrazito tekim uslovima, jer je u neposrednoj blizini, u susjednom selu Demievcima bilo jako
ustako uporite. Odatle su ustae povremeno napadale na slobodnu parti
zansku teritoriju. Ipak, i ovaj odbor je, kao i ostali, uspjeno izvravao za
datke u svome selu ve od samog poetka rada.

PRVI ILEGALNI NOO I POVJERENICI


Osim po jednog odbornika koji je ilegalno djelovao u neosloboenom
dijelu sela Kljevci i Devar, postojali su jo jedan ilegalni povjerenik i je
dan ilegalni NOO.

298

U neosloboenom selu Krkojevcima u decembru je nou odran tajni


skup grupe mjetana u kui ure Bjelovuka. Tada je postignut dogovor da
se izabere odbornik sela, koji e organizovati pomaganje NOB-a. Za odbor
nika, a zvali su ga i povjerenik, izabran je uro evi. Poto je ivio u ne
osloboenom selu, svoj rad je obavljao ilegalno, sve do osloboenja Krkojevaca. Prikupljao je hranu i odjevne predmete za partizane i prebacivao
prikupljene priloge u Dabar i Jelainovce.
Nakon dolaska partizanskih jedinica u Suhau i Brdare, selo Koprivna
se nalo pod neposrednim uticajem partizana. Tako je jedne decembarske
noi u selo dola grupa partizana i, tajno, okupila vie mjetana na dogo
vor. Tu je izabran ilegalni NOO u sastavu: predsjednik Milan Kneevi, se
kretar Dragoj a Trkulja i lanovi: Tihomir Todorovi, Mitar urguz, Mladen
Cmomarkovi, Zdravko Lazi i Milo Grujii.
Odbor je, kao i svi ostali, odmah organizovao prikupljanje i slanje na
mirnica i odjevnih predmeta partizanima na slobodnu teritoriju. Radio je i
na upuivanju sposobnih ljudi u partizane.

ODJEK PARTIZANSKIH AKCIJA U NEKIM NEOSLOBOENIM


SELIMA
Ustake vlasti su, kako je ve reeno, pokuavale s politikim smiri
vanjem pobune, oekujui da e to dovesti do mira na teritoriji NDH. Me
utim, to njihovo smirivanje pratili su sve ei napadi partizana na us
tae, domobrane, andarme i okupatorske jedinice. Time i kod stanovnitva
na okupiranoj teritoriji ovog dijela zemlje poinje sazrijevati svjest da ta
borba nije obina pobuna, da se ona nee dati uguiti. Ti ljudi su imali pri
like da vide jedinice ustaa, domobrana, andarma i Italijana, a u aprilu
i Nijemaca. Neosporno, sudei po broju vojnika i naoruanju, to su bile
jake, na prvi pogled i u ovim uslovima nepobjedive jedinice. Ali su, eto, ubr
zo uli i shvatili da se, ipak, gore u selima ispod Grmea nala ustanika
snaga koja ba te i takve Pavelieve i Musolinijeve jedinice pobjeuje i
snano potiskuje u njhova uporita, ne dajui im ni tu mira.
Vojniki uspjesi jedinica ustanka od prvog dana borbe, a naroito u
akcijama izvrenim u oktobru i decembru 1941. godine, presudno su uticali
na promjenu miljenja, pa i odnosa ljudi sa okupirane teritorije prema bor
bi koju su, tako rei, gledali i svim njenim sudionicima. Oni su vidjeli svu
nemo vlasti NDH da ugue pobunu, iako su protiv ustanka kretale brojne
jedinice podrane artiljerijom i avionima. Od prvih dana borbi osvjedoili
su se da ustanici ne ubijaju nevino stanovnitvo, da oslobaaju zarobljene
domobrane, ali da kanjavaju ustae i sve one koji zajedno s njima naoru
ani nasru na sela, pljakaju imovinu i ubijaju nevine ljude osloboenog
podruja.
Privlaenje partizanskih jedinica blie neosloboenim selima i njiho
vo logorovanje na samoj granici osloboene teritorije imalo je velikog od
jeka kod stanovnitva na okupiranoj teritoriji. Samim postojanjem i dje
lovanjem partizanskih logora na Brajia Tavanu i Djedovai od oktobra, a
zatim u Suhai i Brdarima od poetka decembra stvoreni su veoma po
voljni uslovi za irenje uticaja NOP-a na onaj dio stanovnitva koji je jo
bio pod vlau NDH. Mnogi od tih ljudi su se ve od pojave partizana na

299

ovom podruju sklanjali u umarke u selu ili iznad sela. Trebalo je samo
da doe do neke akcije u kojoj e se doi do oruja, pa da se odlue da i
oni krenu u borbu protiv okupatora i njegovih slugu.
Dva dogaaja iz oktobra su, primjera radi, bitno uticala na dranje
Krkojevana prema NOP-u. Napad na eljezniki most na rijeci Dabru po
krenuo je mnoge odrasle Krkojevane da preu u Dabar. Ubrzo je dolo do
formiranja partizanske jedinice u Dabru, pa je i to uticalo na pojedince iz
Krkojevaca, kao i Zdene i Kljevaca da se prebace u Dabar i ukljue u par
tizansku jedinicu. I dalje, kada je izvren napad na voz u Krkojevcima, ne
ke srpske porodice iz ovog sela su izbjegle na Brajia Tavan, gdje je bio lo
gor partizana.
Nakon napada partizana na kuu ustakog zlikovca Grge Mariia, dio
srpskih porodica iz zaseoka Hrast prvih dana decembra prebjegao je u Da
bar, a neke porodice i u Zdenu, gdje su ih Muslimani branili od ustakog
nasilja.
Prvi oruani sukob partizana sa Italijanima sredinom decembra je iza
zvao veoma ivo interesovanje stanovnika sela u blizini mjesta borbe
Zdene, Podluga, Pobreja, Devara, Koprivne i drugih. Sama vijest da su
partizani napali i na italijansku vojsku, snano je odjeknula kod stanovni
tva i poljuljala ustake pozicije u Sanskom Mostu i okolnim selima.
Tako je ishod partizanskih akcija izvedenih u jesen ustanike godine,
to prevashodno znai uspjehe u borbi protiv ustaa i italijanskog okupato
ra, presudno uticao na to da se srpsko stanovnitvo u selima koja su jo
bila okupirana opredijeli za NOB. Mnogi od tih ljudi koji su u jesen i zimu
prve ratne godine jo bili na neosloboenoj teritoriji, kriom su, obino
nou, dolazili na Brajia Tavan, na Djedovau i u Dabar, pa ak i u Jelainovce. Tamo bi prisustvovali konferencijama i upoznavali se sa stvarnom
situacijom u svijetu i zemlji, ali se i prihvatali zadataka da za partizane
prikupljaju ne samo hranu, odjevne predmete i si. ve i podatke o snazi,
rasporedu, pokretima i namjerama neprijatelja. Prve konferencije odrane
su decembra 1941. godine; jedna na Brajia Tavanu, gdje su bili Krkojevani, a druga na Djedovai, kojoj su prisustvovali Zdenjani i grupa ljudi iz
Kruhara.
Veoma uspjele akcije partizanskih jedinica
izvedene tokom zime
1941/42. godine na ovom podruju presudno e uticati na veinu stanovnit
va neosloboenih, ili u tim borbama osloboenih sela da se opredijeli
za NOB.

4. ORGANIZOVANJE I RAD MASOVNIH ANTIFAISTIKIH


POLITIKIH ORGANIZACIJA
ORGANIZOVANJE I RAD OMLADINE
U proglasima CK KPJ i CK SKOJ-a iz juna, jula i avgusta 1941, koji
su predstavljali pozive na ustanak, ne govori se i o tome kako organizovati
odmadinu izvan SKOJ-a. Tek u direktivnom pismu Ive Lole Ribara, s kraja
avgusta, upuenom pokrajinskim rukovodstvima SKOJ-a, prvi put se uka
zuje na potrebu organizovanja mladih rodoljuba i antifaista. Legendarni
voa SKOJ-a, pored ostalog, pie: ... danas je potrebno: udesetostruiti
napore SKOJ-a na strani i pod vodstvom KPJ u akcijama protiv okupatora
i domaih izdajnika, u rasplamsavanju partizanskih borbi i irenju narod
nog ustanka i istovremeno ba radi uspeha ovog zadatka likvidirati slabo
sti naeg politikog rada, svesrdno pojaati isti i poeti ostvarivati na delu
jedinstveni narodnooslobodilaki front mlade generacije. Kroz sve ove ak
cije ne treba ni jednog trenutka zaboraviti na potrebu stalnog irenja re
dova naeg Saveza i uvrenja njegovih rukovodstava i veza .. .10*
U proglasu CK SKOJ-a od 7. novembra 1941. godine spominje se
mlada generacija svih naroda Jugoslavije, pa se s tim u vezi mladim ko
munistima poruuje:
. . . irite i uvrujte jedinstvo omladine, stvarajte Narodnooslobo
dilaki savez mlade generacije! .. .uo
U prvom broju Omladinske borbe, tampanom 17. novembra 1941.
godine u slobodnom Uicu objavljen je lanak povodom stvaranja Srps
kog narodnooslobodilakog omladinskog saveza.111
U Crnoj Gori se od avgusta 1941. godine, na osnovu direktivnog pisma
Pokrajinskog komiteta KPJ, stvaraju organizacije Crnogorske Narodne Om
ladine (CNO),11* dok u Hrvatskoj nema posebnih organizacija z antifai
stiku omladinu, ve se govori o Omladini Hrvatske. U Sloveniji se u no
vembru, odlukom Izvrnog odbora Osvobodilne fronte, osniva Osvobodilna
fronta omladine.11
U organu KPJ za Bosnu i Hercegovinu, u Biltenu broj 1 trai se
stvaranje
Narodnooslobodilakog
saveza
omladine
Bosne
i
Hercegovine,
skraeno NOSOBiH. U tom lanku se kae:
10*

Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, izdanje Istorijskog odeljenja CK NOJ Beograd 1954, tom I, knj. 2, str. 41.
110 Isto, str. 55.
111 Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, izdanje Istorijskog od
jeljenja CK NOJ Beograd 1954, tom I, knj 2, str. 105.
112 Isto, strana 213.
usIsto, strana 161.

... Bosansko-hercegovaki narodnoosloboilaki omladinski savez


ima za zadatak da ujedini sve napore srpske, hrvatske i muslimanske omla
dine u Bosni i Hercegovini, da mobilie njihove mlade snage u borisi protiv
okupatora i njihovih ustakih slugu, da, kroz zajedniku borbu, gaji uza
jamnu ljubav i osjeanje bratstske solidarnosti srpske, muslimanske i hrvat
ske omladine.
lanom BHNOOS moe postati svaki omladinac koji u bratskoj za
jednikoj borbi Srba, Muslimana i Hrvata u Bosni i Hercegovini vidi jedini
put za bolje dane ovoga dijela Jugoslavije, koji tu borbu ve vodi i eli da
je na bilo koji nain razvija i pomae .. .1
Iako od prvih dana ustanka nije bilo direktive kakvu masovnu omla
dinsku organizaciju osnivati na osloboenoj teritoriji, CK KPJ i CK SKOJ-a
su podravali inicijative koje su se u tom smislu u pojedinim krajevima
pojavile. O tome svjedoe i sami razliiti nazivi za tu organizaciju u poje
dinim pokrajinama. To je uslovilo da i partijska i skojevska rukovodstva
na Grmeu nemaju direktive kakvu masovnu omladinsku organizaciju os
nivati, odnosno kakvo joj ime dati. Zato se antifaistika i rodoljubiva om
ladina organizuje u organizaciju koja se, jednostavno, zove Omladina,
Omladinska organizacija, Organizacija omladine.
Prva dva primjerka Omladinske borbe na Grmeu su donijeta tek
poetkom januara,11 a direktivno pismo za stvaranje NOSOBiH-a u febru
aru 1942. godine.116 Meutim, u nastojanjima da se sva rodoljubiva omladi
na obuhvati djelovanjem pod rukovodstvom SKOJ-a i ukljui u pruanje
podrke i pomoi NOB-u, nije se mnogo gledalo na to kako e se ta omla
dinska organizacija zvati, ve ta e da radi, koliko e mladia i djevojaka
okupiti i obuhvatiti svojim aktivnostima.
Na podruju sela zahvaenih ustankom do rata nije bilo nikakve po
litike, sportske, kulturne i druge omladinske organizacije, to znai ni jed
nog aktiva SKOJ-a. I preostalo podruje sanskog sreza do rata je bilo bez
ikakve omladinske organizacije, izuzev to je nekoliko udruenja graana
u Sanskom Mostu obuhvatalo i omladinu (Sokolsko drutvo, Gajret i njego
va itaonica, Naroda uzdanica i nogometni klubovi). Jedino je u Budimli-Japri uiteljica i komunista Fanika Veper,117 za kratko vrijeme pred rat,
okupljala grupu omladinaca i meu njima razvila politiku aktivnost, to
je inila i meu odraslima. Ali, kako je ona septembra 1940. godine prem
jetena iz Budimli-Japre, to je taj znaajan rad time prekinut.
Nekoliko omladinaca iz sanskog sreza bili su studenti, aci srednjih
kola, uenici zanata raznih struka, odnosno trgovaki i zanatski pomonici
u raznim gradovima Jugoslavije. U tim sredinama gdje su se kolovah ili
Dokumenti istorije omladinskog pokreta Jugoslavije, izdanje Istorijskog od
jeljenja CK NOJ Beograd, 1954, tom I, knj. 2, str 186.
115
Iz Podromanije, gdje su bili G NOP odreda i PK KPJ za BiH, autor ovog
rada je sa 13 brojeva lista Borba, donio i prva dva broja Omladinske bor
be, kao i jedan proglas omladini tampan u vidu letka.
u Direktivno pismo za rad s omladinom i stvaranje NOSOBiH u Bosansku kra
jinu je krajem januara, ili prvih dana februara 1942. godine, donio Mile Perkovi, lan PK SKOJ-a za BiH. Kazivanje Mile Perkovia, 24 februara 1964.
godine.
117
Fanika Veper-Novakovi, uiteljica iz Bihaa i lan KPJ, u NOB od 13. jula
1941. godine u Crnoj Gori. S Vrhovnim tabom i grupom proleterskih brigada
u ljeto 1942. dola u Bosansku krajinu; razboljela se u etvrtoj neprijateljskoj
ofanzivi od pjegavog tifusa i poetkom 1943. godine umrla u Vaganu kod
Glamoa.
114

302

radili, upoznali su se sa naprednim, komunistikim idejama i, manje ili vie,


ukljuili se u tamonje omladinske aktivnosti. Tako je Nikica Vukojevi iz
Slatine 12. februara 1940. godine primljen za lana SKOJ-a u fabrici Ika
rus u Beogradu.118 On se nakon kapitulacije bive Jugoslavije vratio kui.
Kada je podignut ustanak ukljuio se u borbu i postao istaknuti borac Majkijaparskog gerilskog odreda, a kasnije i politiki rukovodilac. U selima
zahvaenim ustankom nala su se jo samo dvojica skojevaca: Vaso Prata
lo gimnazijalac iz Pratala i Zdravko Njegovan Bat, gimnazijalac iz Luci-Palanke. Oni su se i ukljuili u politiku aktivnost na uvrivanju ustanka.
U ostalom dijelu sanskog sreza u ljeto 1941. godine bila su jo dva skojev
ca, oba studenti: Mirko Vrani u Sanskom Mostu i Drago Mali, apsolvent
tehnike, u Devaru. Obojica su u SKOJ primljeni na fakultetima. Meutim,
obojica su ubrzo otila iz ovog kraja: Vrani u oktobru u Lijeve Polje, a
Mali u avgustu u Beograd.
Kada su se krajem jula seljaci okupljali za poetak ustanka i napad
na ustaka uporita, meu odraslima su se nali i brojni omladinci, pa i
omladinke. Dok su mnogi omladinci ili sa odraslima i u prve ustanike ju
rie, omladinke su ustanicima donosile vodu za pie, hranu i si., a ponekom
i neku od poljoprivrednih alatki (rogulje, vile, sjekire i si.), s kojima bi ovi
ili u borbu. Bio je to prvi, ali presudan korak u ukljuivanju i omladine
u borbu koja je poinjala.
Iako je kod starijih ustanika bilo shvatanja da borac moe biti samo
onaj ko je sluio vojsku, ovdje se u zapoetu borbu ukljuuju i mnogi om
ladinci po godinama nedorasli za vojsku. Pojedini od njih uspijevaju da
se doepaju i oruja i tako se ve prvih dana ustanka svrstavaju meu nao
ruane borce. Meutim, veina ih je bila sa kopljem, sjekirom, roguljama
i drugim hladnim orujem, odnosno bili su meu bespukarima, odnosno
roguljaima.
Pojedini omladinci su morali da, tog ljeta i jeseni, u napadima ili iz
zasjeda otmu i po dvije-tri puke da bi tek tada od odraslih dobili saglasnost da mogu zadrati za sebe jednu. To se dogodilo nekim omladincima i
u Sanikom vodu, Dabarsko-kljevakom odredu, u nekim jedinicama na budimlijaprankom i drugim sektorima Grmea.
S jeseni ustanike godine lako je bilo uoiti da omladina u veini pri
hvata borbu protiv svakog okupatora, to znai i italijanskog i svih njiho
vih saradnika, da i bolje od starijih shvata i prihvata platformu narodnooslobodilake borbe i politiku liniju KPJ, podravajui sve vojne i politike
akcije i mjere poduzimane radi sprovoenja te platforme i politike linije.
Ali, omladina u najveem broju jo nije imala oruje u rukama i bila je iz
van partizanskih jedinica i eta, kao i izvan sastava svih seoskih povjere
nitva i NOO, mada je tada u svim ovim selima bilo mnogo omladinaca od
18 do 22 godine, koji zbog rata nisu ni sluili vojsku. Tamo, pak, gdje su
omladinci i bili u jedinicama, u to vrijeme nisu imali znaajnijeg uticaja na
ostale, jer su borci starijih godita jo uvijek smatrali da omladna nije do
rasla da vodi borbu, pogotovo ne da bi imala veu ulogu u organizovanju i
voenju te borbe.
Okruni komitet KPJ za Biha (Grme) nakon razmatranja situacije
nastale reokupacijom tree zone od strane italijanskih trupa i prodorom
118

Kazivanje Petra Vukojevia, nosioca Partizanske spomenice 1941. godine.


303

njihove demagoke politike, donio je dalekosenu odluku: organizovati om


ladinske vojno-politike kurseve, na kojima, kroz najkrae mogue vrijeme,
nauiti omladince osnovnim vojnikim vjetinama i rukovanju orujem.
Vrene su i politike pripreme kako bi u to veem broju ili u partizan
ske jedinice.119
Prvi vojno-politiki omladinski kurs na Grmeu odran je u Srednjem
Duboviku novembra 1941. godine, ali na njemu nije bilo omladinaca sa san
skog sreza. Isto tako ni na drugom kursu, odranom u Rujikoj, u periodu
novembardecembar nije bilo Sanjana.12 Meutim, na omladinskom vojno-politikom kursu odranom u Jelainovcima (treem po redu na Grme
u), odnosno u koli u Bojitima (istovremeno kada je radio i kurs u Ruji
koj), dakle u periodu novembardecembar, bili su iskljuivo omladinci iz
Jelainovaca, Dabra, Sanice, Tuk-Bobije, Eminovaca i Otia. Ukupno ih je
bilo 46. Rukovodioci i predavai kursa su bili Mile Ljubii, inenjer i re
zervni oficir za vojnu nastavu, i Drago Lang, lan OK KPJ za Biha (Gr
me) za politiku nastavu. U radu na savlaivanju programa omladinci
ma je pomagao Rajko Stupar, koji je zavrio prvi omladinski kurs u Du
boviku. Komandir kursista bio je Stevo Kukolj, a vodnici Mihajlo Novakovi i Rade Rakovi.121
Na svim ovim kusevima vojna i politika nastava su izvoene po je
dinstvenom programu. Vojni dio programa obuhvatao je: upoznavanje oru
ja i rukovanje njime u borbi, sastavljanje i rastavljanje puke, obuku u ni
anjenju i okidanju, vjebanje napada s bodeom na puci, nain izvoenja
pojedinih vidova borbe (napad, odbrana, izvlaenje i si.), obavljanje straarske slube, patroliranje i izviaku djelatnost, orijentaciju na zemljitu,
obuku u postavljanju zasjeda, pruanje prve pomoi ranjenom borcu itd.
Posebno je obraena obuka u izvoenju iznenadnih napada nou, organizovanju diverzantskih akcija i organizovanom povlaenju iz borbi. Nesumnjivo,
to su bila neka od osnovnih pitanja primjene partizanskog naina borbe.
U politikom radu na kursu su razraivane ove teme: Razrada poziva
Partije, odnosno CK KPJ na ustanak od 4. jula 1941. godine; O pravednim i
nepravednim ratovima; Osnovni pojmovi o razvitku drutva; ta je faizam
i ko su faistiki okupatori; KPJ kao rukovodilac NOB-a; SKOJ kao snani
odred mladih komunista; Uloga Sovjetskog Saveza u borbi protiv faizma;
Bratstvo i jedinstvo kao osnova nae pobjede i zaloga nae budunosti; Ob
janjavanje pozdrava stisnutom pesnicom, znak srpa i ekia i petokrake zvi
jezde; Kakav treba da bude lik narodnog borca.
Osim toga, svakodnevno su itane radio-vijesti, pojedini lanci iz lista
Borba, a zatim i drugi materijali do kojih se tada moglo doi.122
Na kursevima se radilo po itav dan, pune tri nedjelje, koliko je, prib
lino, svaki od njih trajao. Kursiste su posjeivali lanovi okrunih komiteta
119 Hajro

Kapetanovi: Prvi omladinski vojno-politiki kursevi u Podgrmeu, edi


cija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 444445.
120 Isto, str. 447.
121 Kazivanje nosilaca Partizanske spomenice 1941. Mile Ljubiia, 28. maja 1975.
i Rajka Stupara 10. septembra 1975. te Mirka Stania, septembra 1959. godine,
str. 22.
122 Hajro Kapetanovi: Prvi omladinski vojno-politiki kursevi u Podgrmeu, edi
cija Podgrme u NOB, knj. 3, str. 447.

304

KPJ i SKOJ-a, lanovi taba 1. krajikog NOP odreda i drugi istaknuti par
ti jsko-politiki radnici.
Na kraju kursa omladinci su polagali partizansku zakletvu, dok je go
tovo polovina kursista primana u SKOJ. Potom su omladinci rasporeivani
u partizanske jedinice, gdje su se odmah ukljuivali u vojno-politiki rad i
doprinosili brem uvrivanju partizanskih vodova i eta sa grmekog pod
ruja.
Trei vojno-politiki omladinski kurs je radio u Bojitu. Njime su takoe rukovodili i bih glavni nastavnici Ljubii i Lang. Na zavretku tog
kursa nisu odrani ispiti, ve je samo tokom rada provjeravano znanje omladinaca. Naime, dogodilo se da je dan-dva prije planiranog zavretka rada
ovog kursa, 13. decembra, italijanski avion bombardovao zgradu kole u ko
joj je kurs radio. rtava od bombardovanja istina nije bilo, ali da bi se iz
bjegli eventualni gubici u sluaju ponovnog napada, kurs je istog dana za
vrio rad. Svi omladinci su upueni svojim kuama, s tim da e od partizan
ske komande dobiti poziv kada i u koju jedinicu treba da se jave. Lang i
Stupar predloili su desetak omladinaca za prijem u SKOJ kada dou u par
tizansku jedinicu, jer u Jelainovcima i okolnim selima tada jo nije bilo
skojevske organizacije. Zbog tako naglog prekida rada kursa i upuivanja
omladinaca kuama, nije bilo zavrne sveanosti ni polaganja partizanske
zakletve, iako su se omladinci za to pripremah.128
Neto prije organizovanja prvog omladinskog vojno-politikog kursa na
slobodnoj teritoriji Grmea zapoeo je politiko-vaspitni rad sa omladinom
u selima. Na sanskom srezu su meu omladinom radili Rada Vranjeevi,
Drago Lang, Duanka Kovaevi, Branko Lastri i Ivo Odi, sva petorica ba
njaluki komunisti, zatim Smiljka Raeta i Branko Damjanovi iz Haana
te Rajko Drljaa iz Rujita.
Najprije su odravani sastanci omladine jednog ili vie sela, gdje im
je objanjavana vojno-politika situacija, uloga mladih u drutvu i, poseb
no, u NOB-u. Potom se podrobno razgovaralo i o njihovim zadacima. Obino
se najprije formirao hor i diletantska grupa sa recitatorima, da bi se poste
peno prelazilo na intenzivniji vaspitni i politiki rad sa omladinom. Odmah
se prilazilo ukljuivanju omalidne u svakodnevne akcije prikupljanja hrane
za borce, platna i pekira za ranjenike, kao i vune i prediva, od ega su, organizovano, pleteni puloveri, veste i arape za borce. U nekim selima omla
dina se ve od prvih dana ustanka, ukljuila zajedno s odraslima, u sakup
ljanje ljetine, a kasnije sve organizovanije ide u borbe i skupljanje jesenjih
usjeva, kao i jesenju sjetvu.
*

Prve sastanke omladine obino je sazivala komanda partizanskog voda


ili ete, i to sve dok nisu formirani aktiv SKOJ-a ili omladinska organizacija
sela. Tako je Slobodan Marjanovi sazvao jedan od prvih, ako ne i prvi om
ladinski sastanak u ratu na sanskom srezu. O tome je sauvano njegovo pis
mo vodniku Mrkaljskog voda Duanu Maliu, u kome mu poruuje: Sazovi
sve mladie iz D. Njiva i Boia od 18 do 25 g. koji nisu sluili vojsku a 1
one koji jesu, kao i djevojke, da dou ovdje u kolu za 3 h danas, imamo
123

Kazivanje Rajka Stupara, 10. septembra 1975. godine.


Srez S. Most u NOB

305

omladinski sastanak. Nastoj da svi dou.124 (Podvueno u originalu.) Isto


vremeno, komandir Marjanovi je preko kurira sazvao i omladinke i omla
dince iz Hadrovaca, pa se tog dana, vjerovatno u oktobru, u Osnovnoj koli
u Hadrovcima okupilo oko 80 mladia i djevojaka iz navedenih sela. Bilo
je i starijih ljudi koji su doli da vide ta to hoe da rade sa omladinom.
Omladini je najprije govorio komandir Marjanovi, objanjavajui vojno-politiku situaciju i ukazujui na zadatke omladine u NOB-u. Potom je govorio
i Branko Damjanovi, omladinac iz Haana, predlaui da se formira omla
dinska organizacija, to je jednoduno usvojeno. Za predsjednika omladin
ske organizacije Hadrovci, Mrkalji i zaselaka Boia i Dugih Njiva izabran
je oro Sredi.125
Sredinom oktobra skoro svi odrasliji omladinci iz ovih sela bili su svr
stani u seoske vodove Mrkaljskog partizanskog odreda. I oni su, zajedno sa
starijim ljudima, drali poloaj prema neprijateljskom uporitu u Budimli-Japri. Otuda je razumljivo to se i na ovom sastanku omladine govorilo i o
tome koji su najvaniji zadaci omladinaca, kakvi treba da budu na strai i
u borbi.
Omladinkama je postavljen zadatak da prikupljaju i donose hranu bor
cima na poloaje, da zaponu pripremu i pletenje arapa, pulovera i slino.
Zakljueno je da se sva omladina ovih sela ukljui u jesenju sjetvu, posebno
da pomae siromanijim porodicama. Omladina ovih sela je te jeseni ue
stvovala u iznoenju ita (penice i kukuruza) iz Ilide, zaselaka Slatine i
Antonia Brda, koji su najblie Budimli-Japri. Omladina je zapoela i kulturno-prosvjetni rad, organizovala je hor i diletantsku sekciju, pa je ve u
decembru izvela svoju prvu priredbu za borce i narod u hadrovakoj koli.
Na programu su bili ske, recitacije i pjesme. Poslije izvedenog programa
igralo se i pjevalo do kasno u no.
Na sastanke ove omladinske organizacije vie puta su dolazili
Vranjeevi, Duan Josipovi i omladinski aktivista Branko Damjanovi.

Rada

*
Prvi aktiv SKOJ-a na sanskom srezu, za Hadrovce i Mrkalje, osnovan
je 29. novembra u hadrovakoj koli, vrlo brzo nakon okupljanja omladine
tih sela u omladinsku organizaciju. U Hadrovce su tada doli Smiljka Ra
eta i Branko Damjanovi, oboje iz Haana, i pozvali da na sastanak dou
omladinci oro Sredi i Milan Jelisavac iz Hadrovaca, Milan Kolundija i
Milan Ciganovi iz Mrkalja. S pozvanima su odrali sastanak. Govorili su
im o aktivu SKOJ-a i njegovim zadacima, a na kraju im saoptili da se njih
etvorica primaju u SKOJ, da e oni initi aktiv SKOJ-a. Predloili su da
sekretar aktiva bude oro Sredi, to je usvojeno.
Pri kraju jeseni u taj aktiv SKOJ-a primljeni su Milan Mareti i Bran
ko Jelisavac iz Hadrovaca i Nikica Ciganovi iz Mrkalja. Na jednom skojevskom sastanku odranom u decembru u SKOJ su primljene i prve omladin
ke: Milka Jelisavac i uja Predojevi iz Hadrovaca, Danica Kolundija iz
Mrkalja, a na jednom od narednih sastanaka i Jela Mareti iz Hadrovaca.12*
124 Arhiv Regionalnog
125 Kazivanje Duana

muzeja u Bihau, inv. br. 234.


Sredia, 6. jula 1975. godine i Duana Malia, 25. novembra

1978. godine.
12 Svi navodi o aktivu SKOJ-a prema kazivanjima ora Sredia, 6. jula 1975
godine i Milana Jelisavca, 20. avgusta 1973. godine.

306

Aktiv je sastanke najee odravao u koli u Hadrovcima, gdje su bili


komanda Ljubijsko-prijedorske ete i jedan njen vod, zatim u kui ora
Sredia, u novoj i neuseljenoj kui Sime Marcete, ili u kui Luke Majia.
Kako su tada elije KPJ i aktivi SKOJ-a sastanke odravali tajno, to o tome
ko je lan Partije ili skojevac, gdje dre sastanke i o emu na njima ras
pravljaju, niko osim njih nije smio znati. Toga se drao i hadrovako-mrkaljski aktiv SKOJ-a.
Jedan od zadataka mladih komunista, kako su se s ponosom nazivali
skojevci, bio je da se javljaju za odlazak u partizane. Meutim, svi mladii
skojevci iz ovog aktiva eljeli su da odmah idu u partizane, pa je nastao
problem kako ih zadrati na pozadinskim zadacima, isto tako znaajnim kao
i oni u borbenoj partizanskoj jedinici. Tada se nekako i uspjelo da se ovi
mladi komunisti zadre u pozadini, ali im se prilika ukazala i dolo se do
vie oruja, veina ih je otila u partizane.
Jedan od prvih zadataka tek formiranog skojevskog aktiva u Hadrov
cima bio je rad na pripremi konferencije naroda na kojoj e se izabrati NOO
za Hadrovce, Kozin, Mrkalje i Duge Njive. Bilo je to poetkom novembra.
Kako tada ovdje jo nije bilo organizacije KPJ, na sastanku aktiva skojevci
su se dogovorili koga bi trebalo predloiti u prvi NOO, da to budu poteni,
vrijedni, sposobni i siromani seljaci, sezonski radnici. Na samoj konferen
ciji upravo bogatiji mjetani e se ljutiti zbog toga to se u Odbor predlau
siromani seljaci i radnici, a ne oni. Ipak, zahvaljujui prije svega podrci
omladine, u Odbor su izabrani ljudi koji su kasnijim radom potvrdili isprav
nost kriterija skojevaca.
*
Prvu konferenciju omladine Jelainovaca organizovao je Nikica Pavli,
predratni lan KPJ i rukovodilac agitpropa u tabu 1. krajikog NOP odreda.
On je u to mjesto, u sastavu taba Odreda, stigao poetkom novembra. Kon
ferencija omladine je odrana u koli u Breziku. Pavli je omladini govorio
o ciljevima NOB-a, o tekoama koje predstoje u borbi do konanog oslobo
enja, istiui da omladina u toj borbi treba najaktivnije da uestvuje. Go
vorio je o potrebi stalnog uenja i organizovanog politikog rada, zatim o
snazi Crvene armije. Na kraju je proitao radio-vijesti i letak u kojem su svi
nai narodi pozivani u borbu protiv zajednikog neprijatelja. Letak je sas
tavio i umnoio agitprop taba Odreda.
Konferenciji je prisustvovao samo dio omladine Jelainovaca, pa je na
kraju zakazana jo jedna, s tim da prisutni omladinci pozovu i ostalu om
ladinu iz mjesta i iz susjednih sela Otia i Tuk-Bobije. Na toj drugoj kon
ferenciji, odranoj nakon nekoliko dana bilo je ivlje, veselije. Poslije go
vora i itanja radio-vijesti Nikica Pavli je odmah izdvojio jednu grupu i
poeo s njom uvjebavati horsku recitaciju. Drugima je dao tekstove nekih
pjesmica da ih ue napamet kako bi ih idui put recitovali.1*7
Uslijedile su i druge, jo masovnije omladinske konferencije, jer se i
ostala omladina zainteresovala za te omladinske skupove i priredbe. Drali
su se posebni sastanci sa recitatorima i onima koji su se izdvajali da ue
dobijene tekstove. Ubrzo je nabavljen i radio-aparat, pa su se svako vee
oko njega okupljali ne samo omladinci i omladinke, ve i stariji ljudi i ene
1:7

Kazivanje Mirka Stania, septembra 1959. godine.


307

da bi uli vijesti sa frontova borbe protiv faizma. Juraj Marek, omladinac


iz Drvara, sada na radu u agitpropu, redovno je sluao radio-emisije i hva
tao vijesti Moskve, Londona i Slobodne Jugoslavije. Te vijesti su srei
vane i svakog dana objavljivane u radio-vijestima agitpropa Odreda.
Sa omladinom u Jelainovcima Nikica Pavli je kratko vrijeme radio,
jer je sa Partizanskim obavjetajnim biroom otiao u Rujiku, a taj rad sa
mladima su nastavili Drago Lang, Branko Lastri i Ivo Odi, koji su jo
neko vrijeme ostali u Jelainovcima.
Odrasliji omladinci iz ovih sela, za koje jo nije bilo oruja da bi ili
u partizanske ete, sem u kultumo-prosvjetnom radu, s vremena na vrijeme
su, u smjenama, radili u radnim vodovima. Tu im je zadatak bio da skup
ljaju dobrovoljne priloge za vojsku, uestvuju u sklanjanju ita i drugih na
mirnica sa ugroenih podruja i iz tek osloboenih sela, naroito iz Kljevaca,
Korjenova i Sanice. Omladinci su vie puta ili u Mijaicu, odakle su dono
sili vodovodne cijevi, od kojih su te jeseni i zime u kovanici Luke Rakovia
u Breziku pravljene partizanske rune bombe.
Te jeseni i zime omladinke nisu spremale djevojako ruho, uz obavez
no pjevanje ljubavnih pjesama i zadirkivanje veselih momaka, ve su uz
borbene pjesme prele, tkale, plele i obavljale ostale poslove na spremanju
odjee i obue za partizane.

U Lipniku je te jeseni zapoela aktivnost omladine koja se tokom rata


sve vie razvijala u veoma znaajnu djelatnost za uspjeh NOB-a.
Kada su komandir Majkijapranskog voda Stojan Marjanovi Dolinar
i politiki delegat omladinac Miroslav Majki saznah da se u nekim selima
organizovano okuplja i politiki aktivira i omladina, predloili su da se organizuje i lipnika omladina. Najprije su obezbijedili da se sastavi spisak
svih omladinaca i omladinki, a zatim su zaduili Luku Gluca, trgovakog
pomonika, da zakae konferenciju omladine. U lipnikoj koli se okupilo
preko 100 omladinaca i omladinki iz Gornjeg i Donjeg Lipnika, uria i Bje
lina. Na konferenciji je govrio i Miroslav Majki. Omladina je svesrdno prih
vatila prijedlog da se organizuje, da ima svoju organizaciju. Za predsjednika
Omladine, kako se, jednostavno zvala ta organizacija mladih, izabran je Luka
Gluac, iako je tada imao 29 godina. Odabrano je oko 50 omladinaca i om
ladinki u hor i diletantske grupe. Za rukovodioca hora izabrana je omladin
ka Stojanka Mrda. Dogovor je bio da se sastanci dre dva puta tokom sed
mice i svake nedjelje, pa i drugih dana ako to bude potrebno.128
Na tim sastancima omladine bilo je rijei o ciljevima borbe, o vojno-politikoj situaciji u svijetu i kod nas, itane su radio-vijesti koje su svaki
dan stizale u selo, odgovaralo se na mnogobrojna pitanja koja su postavljali
omladinci i omladinke eljni znanja o svijetu u kome ive, koga su i sami
poeli da mijenjaju. Na sastancima su hor i diletantske grupe uvjebavali
programe; odreivane su grupe koje e skupljati dobrovoljne priloge za voj
sku itd.
Na sastanke omladine ovdje, kao i u drugim selima, u poetku su do
lazili i neki sumnjiavi roditelji, naroito oni ije su se kerke ukljuile u
rad omladine. Posmatrali su ta radi omladina i kako su bili zadovoljni nji
128

Kazivanja Luke Gluca, 19. avgusta 1974. i 29. oktobra 1975. godine.

308

hovim radom i ponaanjem, ubrzo su prestali da dolaze, sem na priredbe


koje je omladina povremeno izvodila.
Omladina oba Lipnika i uria takoe je prikupljala hranu, odjeu,
obuu (opanke, priglavke, arape), razna platna, pekire, vunu i predivo za
borce i ranjenike. Omladinke su organizovale pletenje objee od vune.
Ukljuivanje omladine u aktivnosti koje pomau borbu protiv faista u
ovim selima je bilo veoma brzo i masovno. Meu tom brojnom omladinom
isticala su se nekolicina, pa je Drago Lang, ve u novembru formirao aktiv
SKOJ-a. U njemu su bili: Luka Gluac, sekretar aktiva i lanovi: Vlado Dubaji, Stojanka Mrda, Duan Pratalo i Bogdan Vukovi.
U decembru u Lipnik je doao omladinski aktivista Branko Damjanovi i predloio aktivu da primi u SKOJ jo neke najaktivnije omladince i om
ladinke. Tada je za omladinu organizovana priredba u koli. Uionica je bila
prepuna. Uto se Damjanovi popeo na pozornicu i glasno pozvao: Skojevci,
doite na pozornicu. Imaemo sastanak! Na pozornicu su izali svi skojevci,
njih oko 20, i Damjanovi je otvorio sastanak. Za to vrijeme su sva ostala
omladina i poneki stariji ovjek sluali razgovor skojevaca i ekali dok oni
zavre sastanak, pa da pone priredba. Meutim, uslijedila je intervencija
tek formiranog Okrunog komiteta SKOJ-a za Biha (Grme), pa je ubrzo
iza tog sastanka u aktivu, kako se sjea Luka Gluac, ostalo samo est la
nova i njihovi sastanci su od tada odravani bez prisustva nelanova.
*

Na podruju Luci-Palanke te jeseni i zime takoe je poeo organizovani rad s omladinom. Nakon vie omladinskih sastanaka i aktivnosti iza
brani su najaktivniji i od njih je Drago Lang formirao aktiv SKOJ-a. U ak
tivu su bili: Sejka Vjetica, Angelina Gina Milju, Danica Njegovan, Danica
Bunda, Slavko Njegovan, sekretar aktiva Branko Vukojevi, Petar Mrda i
Zdrava Batas. Prvi sastanak aktiva odran je u kui Nikole Miljua, oca Angelininog. Aktiv je bio sastavljen od skojevaca iz Miljevaca, Glavice, Pratala
i Luci-Palanke.
*
U jesen i potkraj 1941. godine na Brajia Tavanu je boravio Odred
Bravskog Vaganca, u kojem su djelovali partijska elija i skojevski aktiv.
Pod direktnim uticajem njihove politike aktivnosti okupljana je omladina
Brajia Tavana, zaseoka Dabra, kao i oni omladinci koji su izbjegli iz Krkojevaca, Zdene i Kljevaca. Poto se saznalo da meu tom omladinom ima
dosta onih koji ne znaju ni itati ni pisati, skojevci iz Odreda organizovali
su njihovo opismenjavanje. Prvi analfabetski teaj je radio u novembru i de
cembru, na kome je osnovnu pismenost sticalo sedam-osam omladinaca.
*
U novembru je formiran aktiv SKOJ-a za selo Slatinu. Gimnazijalac
Ratko Vojnovi bio je prvi sekretar aktiva, a lanovi: Milica, Milan i Stana
Gluac, oko i Milka Jefti, Slavko Vukojevi, Jovanka Vojnovi i Rajko
Milju. U aktiv je ukljuen i predratni skojevac i metalski radnik Nikica
Vukojevi.

309

Sredinom novembra za Lukavicu i Podvidau formirana je jedinstvena


omladinska organizacija. U pripremi konferencije, na kojoj je i osnovana
omladinska organizacija, uestvovali su politiki radnik Rajko Drljaa i Mi
roslav Majki, politiki delegat Majkijapranskog voda. Oni su objasnili pot
rebu ukljuivanja omladine u borbu i, s tim u vezi, neophodnost formiranja
omladinske organizacije. Za predsjednika Omladine, kako se s poetka zvala
omladinska organizacija, izabran je radnik Rade Njegovan, a za sekretara
gimnazijalac Vlado Damjanovi. Ova omladinska organizacija je, kao i sve
druge na osloboenom podruju, razvila raznoliku aktivnost.
Ubrzo iza organizovanja omladine, ve u decembru formiran je i prvi
aktiv SKOJ-a za ova dva sela. Rajko Drljaa i Miroslav Majki pozvali su na
tajni sastanak est omladinaca i dvije omladinke, koji su se za kratko vri
jeme postojanja omladinske organizacije istakli svojim interesovanjem za
borbu i omladinsku aktivnost. To su bili: Vlada Damjanovi, Ljubica, Milorad i Petar Radakovi, Rade Grkovi, Rade Njegovan, Mile Novakovi i Milka
Stani. Za sekretara aktiva izabran je Damjanovi.129
Zajedno sa omladinskom organizacijom skojevci su razvili svestranu
aktivnost, povezujui se sa omladinom u drugim selima. Tako je polovinom
decembra omladina Majki-Japre dola u Podvidau i u koli dala priredbu
za borce Majkijapranskog voda i naroda ova dva sela. Bio je to podstrek
omladini Podvidae i Lukavice da i ona razvije i kulturno-prosvjetni rad, pa
su i sami, stvarno, odmah zapoeli pripremati program za priredbu.
U to vrijeme NOO ova dva sela radili su na zbrinjavanju mnogih poro
dica kojima su ustae popalile kue. Odbori su prikupljali hranu za partiza
ne, organizovali jesenju sjetvu i dr. U svim tim poslovima veoma veliku po
mo pruala im je omladinska organizacija. Omladinci su se javljali u parti
zane, ali nisu mogli biti primljeni, jer nije bilo oruja. Zato su se i oni uk
ljuili u seosku strau, ili u patrole, bili kuriri, radili u pekari u kojoj je
spreman i peen hljeb za partizane.
Te jeseni i zime i omladina iz svih drugih osloboenih sela sreza poi
nje se ukljuivati u svestrane aktivnosti i akcije iji je cilj bio pomaganje
NOB.

POETAK ORGANIZOVANOG RADA ENA


U odnosima mukaraca prema eni u podgrmekim selima duboke ko
rijene je imalo konzervativno shvatanje o njenoj ulozi u drutvu. Po tim
shvatanjima njeno je mjesto u kui: da raa, kuva, pere i radi druge kune,
pa i poljoprivredne poslove. U najveem broju ene su bile nepismene, jer
su djevojice tek u godinama pred rat poele masovnije pohaati osnovnu
kolu. Do tada o drutvenoj i politikoj aktivnosti ena iz podgrmekih sela
nije bilo ni pomena. Koliko je ena bila zapostavljena najbolje e ilustrovati
ovi primjeri: u razgovorima mukaraca, ene, iako su bile prisutne, najee
nisu uestvovale, ve su u prikrajku i tiho vodile enske razgovore, ili, jo
ee, utale; mukarci su odluivali o svim vanijim pitanjima porodice,
odnosno sela, o izboru mua kerki najee su odluivali roditelji, koji su
129

Kazivanja Danila Radakovia i Nikole Vojnovia, 20. avgusta 1975. i Rade Nje
govana, 7. jula 1975. godine.

310

birali zeta, odnosno snahu... ene pogrmekih sela u takvom drutvenom


poloaju bile su sve do ustanka.. Tada su se, i kad je enski problem u
pitanju, stvari i odnosi iz osnova izmijenili i krenuli drugim tokovima. Na
ime, NOB i revolucija zapoele su s rjeavanjem mnogih istorijskih zada
taka, to je, od prvog dana ustanka, poelo da bitno utie i na mijenjanje
poloaja ene u drutvu, odnosno mijenjanje odnosa prema njoj. Pri tome
se nastojalo da se i ene ravnopravno ukljue u sve aktivnosti kojima je
omasovljavan ustanak i jaan front borbe za slobodu.
Prvi veliki doprinos pogrmekih ena razmahu zapoete borbe bilo je
snabdijevanje boraca hranom. Dalje, prvih dana ustanka ene su izraivale
borcima crvene trake, veliko crveno platno sjekle bi u trake raznih veliina
i obaivale ih ustanicima na revere, kape ili rukave. Neto kasnije one su
izraivale crvene petokrake zvijezde. U dane masovnog kretanja ustanika na
poloaje, prema neprijatelju, na front, kako se tada govorilo, ene su ile
velike jugoslovenske i crvene zastave, koje su se vijorile iznad jedinica usta
nika na poloajima na Vitorogu, prema Fajtovcima, Budimli-Japri i na dru
gim sektorima borbe.
Po nalogu urina Predojevia, Stoja Vjetica iz Luci-Palanke u sep
tembru je napravila mnogo trobojki i crvenih petokraka, koje su borci sta
vili na kape. Tih dana Stoji je doao kurir Marko Brklja sa vijestima da
idu Englezi i nalogom da svi borci treba da imaju crvenu traku, a jedinice
crvene zastave. Stoja je od Pere Batoza, trgovca i krojaa, dobila svilu i sa
lila sedamnaest velikih crvenih zastava. Sedam zastava je odnio Brklja na
poloaj na Vitorogu, a ostale je Stoja predala tabu Palanskog odreda u LuoirPalanci. Ubrzo je doao neko od drugova iz vie komande i rekao: Skidajte
crvene zastave, rano je ... Na to su sve crvene zastave povuene u koman
du.130
Prvih dana ustanka, a i kasnije, podgrmeke ene su ile raspletenih
kosa da se, po narodnom vjerovanju vojsci puti ne zamrse. Mnoge su
raskopavale sve to su na sebi imale zakopano, jer, opet po starom na
rodnom vjerovanju kada se vodi narodna borba ne valja da neto bude sa
peto, ni kosa upletena. Nee dugo proi a ene e zajedno sa omladinom i
ostalima aktivno uestvovati na skupljanju ljetine koja je te ustanike go
dine veoma dobro ponijela, kao i na spaavanju usjeva iz ugroenih pod
ruja.
Ve 21. avgusta, na konferenciji odranoj radi formiranja Komande ge
rilskih odreda srezova Bosanska Krupa Sanski Most, omladinka Stana
Stupar iz Rujike dobila je zadatak da organizira komunistiki rad sa e
nama na cijelom terenu Podgrmea. Stana je zapoela rad na podruju novskog i krupskog sreza, pa tako tek oktobra 1941. godine poela navraati i na
teritoriju sanskog sreza. Tek dolaskom banjalukih komunista Rade Vranje
evi i Duanke Kovaevi na slobodnu teritoriju Grmea, krajem septem
bra, stvoreni su uslovi da otpone iri i organizovaniji rad sa enama i na
sanskom srezu.
Poetak organizovanog politikog rada sa enama i njihovog organizovanja datira od oktobra 1941. godine. Prvo okupljanje i organizovanje ena
na sanskom srezu za sela Hadrovce i Gornje Mrkalje zabiljeeno je oktobra,
u kui Mile Kolundije u Hadrovcima. Konferenciju su sazvale Rada Vranje-

130 Kazivanje Stoje Vjetice, 23. novembra 1960. godine.


311

evi i Stana Stupar. Tada su u odbor ena, kako se u poetku nazivalo


rukovodstvo enske organizaoije u osloboenim selima, izabrane: Jela Sredi,
Olga Jelisavac, Stoja Lui i omladinka uja Predojevi, sve iz Hadrovaca,
a iz Mrkalja Stoja i Jovanka Kolundija, Danica Davidovi i Ana Antoni.
Samo dan kasnije odran je skup ena sa podruja Donjih Mrkalja,
Dugih Njiva i Boia. Sauvan je poziv enama da dou na ovaj skup, koji je
iz Hadrovaca uputio zamjenik komandira Haanskog odreda Duan Ratkovi:
Drugaricama sela D. Njive i Boii
Pozivaju se sve ene sela D. Njive i Boia da dou na skup koji t
odrati dvije drugarice 10. oktobra u petak uli sati prije podne.
Skup e se odrati u kui Trivuna Davidovia.
Izostanak se ne opravdava.131
To je bio jedan od prvih skupova ena na podruju osloboenih sela,
a odran je u Mrkaljima. Iz sadraja poziva vidi se da skup ena saziva ko
manda Partizanskog odreda Haani i da se izostanak ne opravdava. Ovo je,
vjerovatno, naglaeno zbog toga to se raunalo da e mnogi muevi braniti
svojim enama da idu na nekakav skup gdje e samo one da se dogova
raju i razgovaraju.
U veini drugih sela skupove ena nisu sazivale partizanske komande,
ve su se aktivistkinje Rada Vranjeevi, Duanka Kovaevi, Stana Stupar
i druge, obraale onim enama za koje su ule da su poznatije i sposobnije,
da imaju mueve u borbi itd., pa su uz njihovu pomo sazivale konferenciju.
Obraale su se i odborima ili seoskim povjerenicima, tamo gdje su ve bili
imenovani ili izabrani.132
Intenzivniji rad na organizovanju ena uslijedio je tek nakon formira
nja Okrunog komiteta KPJ za Biha (Grme), krajem oktobra. To rukovod
stvo je na jednoj od prvih sjednica, ocijenilo da sa enama treba politiki
raditi, pa su za to podruje djelovanja zaduene Rada Vranjeevi i Duanka
Kovaevi, lanovi Okrunog komiteta.
Ove dvije drugarice, inae iskusni politiki radnici, odluile su da u
vezi s tim zaduenjem, najprije odu u Jelainovce i tamo organizuju i akti
viraju. Obratile su se NOO sa zahtjevom da sazove ene na skup, kod kole
u Bojitu. U elji da doe to vie ena, odbornici su objavili da dolaze dvije
drugarice, jedna ljekar, a druga babica. Tada je nagmulo sve to je bilo bo
lesno, a naroito ene s malom djecom. Kada su to vidjele, Rada i Duanka
su se nale u pravom udu, pa su morale dugo da objanjavaju zato su one
dole, da nisu ni ljekar ni babica, ali i da odgovaraju na mnoga pitanja koja
su im mjetanke postavljale. Tako, po sjeanju Duanke Kovaevi, prvi po
kuaj da se u Jelainovcima sazove skup ena da bi se organizovale, nije
uspio. Odmah potom Rada i Duanka su otile u susjedno selo Tuk-Bobiju.
Tamo su se obratile Stani Cani ulibrk, iji je mu bio partizan, s molbom
da sazove ene na konferenciju. Stani je bilo malo neobino da i ene konferiu, ali su je Rada i Duanka uvjerile da je to u interesu borbe. Nakon
toga Stana i jo nekoliko drugarica obile su selo i pozvale ene na skup.
Vie od 35 ena dolo je na njihov prvi skup u Tuk-Bobiju.13*
131 Arhiv Regionalnog muzeja u Bihau, inv. br. 191.