You are on page 1of 115

SADRŽAJ

PLANET ZEMLJA
20 Kako nastaje mraz?
10 Gdje se nalazi grinički meridijan!" 21 Gdje su najvlažnija mjesta na svijetu?
10 Gdje se Sunce može vidjeti i u ponoć? 21 Gdje se nalaze najsuša mjesta na Zemlji?
10 Gdje se nalazi sjeverni magnetski pol? 22 Gdje se nalaze najdulji ledenjaci?
11 Gdje se jednom nogom može stajati u četvr­ 22 Gdje se nalaze najveća ledena prostranstva?
tak, a drugom u petak? 22 Gdje nalazimo permafrost?
11 Gdje je horizont? 23 Gdje nalazimo najveće ledene bregove?
23 Gdje se tope ledeni bregovi?
23 Gdje nalazimo ledenjačke pukotine?

24 Gdje se javlja najjača oceanska struja?


24 Gdje je područje zatišja?
24 Gdje se javlja Golfska struja?
25 Gdje se nalaze podmorske ravnice?
25 Koji su dijelovi oceana najdublji?
25 Koje je more najslanije?

26 Gdje se nalazi najveći arhipelag?


26 Gdje se javljaju plimni valovi?
26 Gdje se javljaju najveće plime?
27 Gdje se nalazi najdulji greben na svijetu?
27 Gdje nalazimo fjordove?

28 Koja je rijeka najdulja?


28 Koja je rijeka najveća?
Gdje se stvara Zemljina kora? 28 Gdje se nalaze najviši vodopadi?
Gdje nestaje Zemljina kora? 29 Gdje su zabilježena najveće poplave?
Gdje se nalazi rasjed San Andreas? 29 Gdje se nalazi najveće jezero?
Gdje se nalazi Velika rasjedna dolina? 29 Gdje se nalazi najviše jezero?
Gdje će se kontinenti nalaziti za 50 milijuna
30 Gdje se nalazi najveća spilja?
godina?
30 Koja je spilja najdublja?
Gdje se nalaze najstarije stijene? 30 Gdje nalazimo najveće stalaktite i stalagmite?
Gdje se mogu vidjeti slojevi stijena stari više 31 Gdje se nalaze najveće pješčane dine?
od 1,5 milijardi godina? 31 Gdje nalazimo arteške bunare?
Gdje nastaju kristali? 31 Gdje nastaju pustinje?
Gdje nalazimo dijamante?
32 Gdje je isušivanjem tla podvostručena veli­
Gdje je najbolje tražiti zlato?
čina države?
Gdje se nalazi najveći planinski lanac na 32 Koje je mjesto na Zemlji najosamljenije?
svijetu? 33 Gdje se nalazi najveće umjetno jezero?
Gdje se nalazi najviša planina na svijetu? 33 Gdje se nalazi najveća jama stvorena čovječ­
Gdje se nalazi najveći aktivni vulkan? jom rukom?
Gdje je vulkan stvorio otok? 33 Gdje se javljaju kisele kiše?
Gdje se dogodila najveća vulkanska erupcija?
34 Gdje se uzgaja riža?
Koji je vulkan uništio drevni rimski grad? 34 Odakle potječe pamuk?
Gdje se nalazi pacifički »Vatreni prsten«? 34 Gdje se uzgaja čaj?
Gdje zabilježeni najjači potresi? 35 Odakle potječe guma?
Gdje blato ključa? 35 Gdje je prvi puta uzgojen kukuruz?
Gdje se nalazi epicentar potresa? 35 Odakle potječe kakao?
Gdje su najtoplija mjesta na svijetu? 36 Gdje se nalazi Dolina spomenika?
Gdje su najhladinja mjesta na svijetu? 36 Gdje uz ekvator nalazimo snijeg?
37 G d j e se nalazi D i v o v prijelaz? 50 Š t o su s a v a n e ?
37 G d j e se nalazi »Stijena v a l « ? 50 Koje ptice žive u savani?
37 G d j e s e n a l a z i n a j t o č n i j i gejzir n a svijetu? 50 Koje savanske životinje žive u krdima?
51 K o j e su ž i v o t i n j e s a v a n s k i l o v c i ?
BILJKE I ŽIVOTINJE 51 Zašto u savani z a j e d n o živi toliko životinja?

52 K o j e s u pustinje z i m i h l a d n e ?
38 G d j e se n a l a z e i što su to b i o m i ?
52 M o g u li ribe preživjeti u toploj v o d i ?
39 Zašto neke životinje žive samo u određenim
52 G d j e rastu kaktusi?
područjima?
53 K o j a j e pustinja n a j v e ć a n a svijetu?
40 G d j e se pingvini pare?
53 Kako preživljavaju pustinjske ž i v o t i n j e ?

54 G d j e s e n a l a z i n a j v e ć a kišna š u m a n a svijetu
54 Koje ptice žive u kišnim š u m a m a ?
55 K o j i s i s a v c i ž i v e u kišnoj š u m i A m a z o n e ?
55 Koji sisavci žive u afričkim kišnim š u m a m a ?

56 G d j e ž i v e l e m u r i letaši?
56 G d j e ž i v e tigrovi i n o s o r o z i ?
56 G d j e rastu m a n g r o v e š u m e ?
57 G d j e žive orangutani?

58 G d j e ž i v e rajske p t i c e ?
40 Koji tuljani ž i v e na Antartici? 58 G d j e rastu b a n k s i j e ?
41 G d j e ž i v e sjeverni m e d v j e d i ? 59 Č i m e se hrane tobolčari?
41 Koje se ptice gnijezde na Arktiku?
60 K o l i k o i m a vrsta h a v a j k i ?
41 G d j e živi karibu?
60 Z a š t o s e o t o č n e ž i v o t i n j e r a z l i k u j u o d ostalih
42 G d j e žive američki mufloni? 60 Koje životinje žive na G a l a p a g o s k o m otočju
42 G d j e žive kozorozi? 61 G d j e živi v e ć i n a ptica n e l e t a č i c a ?
42 G d j e žive jakovi? 61 G d j e se rakovi penju po drveću?
43 G d j e žive pande?
62 Z a š t o s e p t i c e sele?
43 G d j e žive ljame?
62 K a m o odlaze zovoji?
43 G d j e rastu n a j č u d n i j e p l a n i n s k e b i l j k e ?
62 Z a š t o s e kitovi s e l e ?
44 G d j e raste v e ć i n a č e t i n j a č a ? -
45 Koje ptice žive u vazdazelenoj šumi?
45 Koji s i s a v c i ž i v e u v a z d a z e l e n o j š u m i ?

46 Zašto su listopadne š u m e tako bogate živo­


tom?
46 K o j e ž i v o t i n j e ž i v e u listopadnoj š u m i ?
46 Koje ptice žive u listopadnoj šumi?

48 G d j e ž i v e kojoti?
48 G d j e prerijski psi g r a d e s v o j a skloništa?
48 Što se d o g o d i l o s b i z o n i m a ?
49 G d j e žive viskače?
49 Zašto na travnatim ravnicama ima tako m a l o
drveća? 63 K a m o o d l a z e leptirovi monarsi?
63 G d j e goleme želve polažu jaja?
63 G d j e s e mrijeste j e g u l j e ?

PROŠLOST

64 G d j e s u p r o n a đ e n i najstariji otisci č o v j e č j e g
stopala?
64 G d j e su uzgojeni prvi usjevi?
65 G d j e su prvi puta u p o t r i j e b l j e n a kola s
kotačima?
65 G d j e je izmišljeno pismo?
65 G d j e j e prvi puta p r o i z v e d e n p a p i r ?
72 Kamo je pobjegao M u h a m e d ?
72 Koji j e e v r o p s k i g r a d b i o g l a v n i g r a d i s l a m ­
skog c a r s t v a ?
72 G d j e j e b i o Kitaj?
73 O d a k l e su srednjovjekovni Evropljani nabav­
ljali z a č i n e ?
73 G d j e s u t i s k a n e p r v e knjige?
73 G d j e je luk o d l u č i o o i s h o d u b o r b e ?

74 O d a k l e potječu američki Indijanci?


74 G d j e je bilo carstvo Songhai?
74 G d j e b i t r e b a o biti E l D o r a d o ?
75 G d j e su se u S j e v e r n o j A m e r i c i naselili p r v i
doseljenici?
75 G d j e je čajanka uzrokovala revoluciju?
75 G d j e j e i z b i o O p i j u m s k i rat?

76 G d j e su američki robovi osnovali slobodnu


66 G d j e j e prvi puta p r o i z v e d e n a s v i l a ?
zemlju?
66 G d j e je izumljeno lončarsko kolo? G d j e je bio Bokserski ustanak?
76
66 G d j e s u o d r ž a n e p r v e O l i m p i j s k e igre? G d j e su u ratu prvi puta u p o t r i j e b l j e n i
76
67 G d j e su G r c i osnovali kolonije?
tenkovi?
67 G d j e s u ljudi p o č e l i u p o t r e b l j a v a t i n o v a c ?
77 G d j e j e nastala Liga n a r o d a ?
67 G d j e su sagrađene prve p o p l o č e n e ceste? G d j e su bačene prve atomske bombe?
77
68 G d j e j e i z u m l j e n plug? 77 G d j e s e v o d i o š e s t o d n e v n i rat?
68 G d j e s u prvi puta u p o t r i j e b l j e n e ž i v o t i n j e z a
rad na p o l j u ?
68 G d j e je izumljena brava s ključem?
68 G d j e j e prvi puta rastaljeno ž e l j e z o ?
69 G d j e je u ratu prvi puta u p o t r i j e b l j e n o ž e ­
ljezno oružje?
69 G d j e s u i s p a l j e n e p r v e rakete?

70 K a d j e i z u m l j e n o c e n t r a l n o grijanje?
70 K a m o je Aleksandar vodio svoju armiju?
70 G d j e s u R i m l j a n i gradili v e l i k e a k v a d u k t e ?
71 Kako je propalo Rimsko carstvo?
71 G d j e su o s n o v a n a p r v a s v e u č i l i š t a ?
71 G d j e j e p r o n a đ e n a najstarija B i b l i j a ?

LJUDI I MJESTA

78 G d j e ljudi ž i v e u š a t o r i m a ?
78 G d j e ljudi ž i v e u d r v e n i m k u ć a m a ?
79 G d j e ljudi ž i v e u k u ć a m a p o d i g n u t i m n a
kolju?
79 G d j e ljudi ž i v e u k u ć a m a o d b l a t a ?
79 G d j e ljudi ž i v e u č a m c i m a ?

80 G d j e j o š u v i j e k ž i v e ljudi i z k a m e n o g d o b a ?
80 G d j e žive Masaji?
80 G d j e žive Bušmani?
81 G d j e žive Šerpasi?
90 G d j e je Ponte V e c c h i o ?
90 G d j e j e Kosi t o r a n j ?
90 G d j e je Escorial?
91 G d j e je Alhambra?
91 G d j e je Kremlj?
91 G d j e j e C r v e n i trg?

92 Koji j e v e l i k i g r a d i m a o četiri i m e n a ?
92 G d j e se nalazi »Krak vitezova«?
81 G d j e živi narod A i n u ? 92 Koje su zemlje najbogatije?
81 O d a k l e potječu Romi? 93 G d j e s e n a l a z i Isfahan?
82 G d j e žive aboriđini? 93 G d j e je Bangladeš?
82 G d j e žive Maori? 93 G d j e s u vrata I n d i j e ?
82 G d j e žive Tuarezi?
94 G d j e se nalazi Taj M a h a l ?
83 G d j e žive Pigmejci? 94 G d j e se nalazi Zlatna pagoda?
83 G d j e žive Eskimi?
94 G d j e se upotrebljavaju slonovi za p o m o ć
83 G d j e žive Laponci?
u radu?
84 G d j e su obnovljeni drevni hramovi? 95 Koji g r a d i m a » k l o n g o v e « ?
84 G d j e je Dolina kraljeva?
84 G d j e s e n a l a z i n a j v e ć i rimski amfiteatar?
85 G d j e su u džungli p r o n a đ e n e piramide?
85 G d j e je izgubljeni grad Inka?
85 G d j e se nalazi Angkor Vat?

86 G d j e s e n a l a z i sveti g r a d triju religija?


86 Gdje je Zid plača?
86 G d j e j e središte R i m o k a t o l i č k e c r k v e ?
87 G d j e j e sveti g r a d H i n d a ?
87 K a m o kršćani odlaze na h o d o č a š ć e ?
87 G d j e s e n a l a z i n a j v e ć i kip B u d h e ?

95 Koji azijski g r a d i d r ž a v a i m a j u isto i m e ?


95 Što s u k i n e s k e p a g o d e ?

96 G d j e se održava ceremonija čaja?


96 Koji j e n a j v e ć i g r a d n a svijetu?
96 Gdje je Ginza?
97 G d j e s e n a l a z i Z a b r a n j e n i grad?
97 Koja je zemlja najnapučenija?
97 G d j e ljudi k a m e n j e m u r e đ u j u v r t o v e ?

98 G d j e m o ž e m o vidjeti k a z b e ?
98 G d j e nalazimo suke?
98 G d j e se nalazi Timbuktu?
99 G d j e j e n a j v e ć i afrički n a c i o n a l n i p a r k ?
88 Koji su gradovi sagrađeni na k a n a l i m a ?
99 G d j e s e o d r ž a v a satari?
88 G d j e su zemlje Beneluxa?
99 G d j e s u najstarije a f r i č k e c r k v e ?
88 G d j e se nalazi Crna šuma?
89 G d j e se nalazi Versailles? 100 G d j e nalazimo oaze?
89 G d j e nalazimo gotičke katedrale? 100 G d j e se nalazi najveći kanal?
89 G d j e se održava m i m o h o d u počast zastavi? 100 G d j e je bilo Beninsko kraljevstvo?
101 G d j e se nalazi Veliki Z i m b a b v e ?
101 G d j e se nalaze Viktorijini slapovi?
101 G d j e živi n a r o d Z u l u ?

102 G d j e se nalazi Kip slobode?


102 G d j e se nalazi M a n h a t t a n ?
102 G d j e se nalazi Bijela kuća?
103 G d j e se nalazi C a p e C a n a v e r a l ?
103 G d j e se nalazi D i s n e y l a n d ?
103 G d j e s e n a l a z i n a j d u ž i u m j e t n i morski p r o l a z ?

104 G d j e s u živjeli O l m e c i ?
104 G d j e su u stijeni u k l e s a n a četiri a m e r i č k a
predsjednika?
104 U k o j e m se g r a d u n a l a z e p l o v e ć i v r t o v i ?
105 G d j e žive sjevernoamerički Indijanci?
105 G d j e nalazimo totemske stupove?
105 G d j e se nalazi M e s a V e r d e ?

106 G d j e se nalazi O g n j e n a zemlja?


106 G d j e žive gauči?

112 G d j e s e n a l a z i l o s e d a m svjetskih č u d a ?
112 G d j e se nalazi Uskršnji otok?
11 3 G d j e se n a l a z i d o m jetija?
113 G d j e s e n a l a z i b e r m u d s k i trokut?
113 G d j e j e bila A t l a n t i d a ?

PROMET

114 G d j e se nalaze najprometniji vodeni putovi?


114. G d j e s u g l a v n i p u t o v i z a p r i j e v o z nafte?
115 K o j a j e luka n a j p r o m e t n i j a ?
115 G d j e plove ledolomci?
115 G d j e se grade svjetionici?
115 G d j e s e n a b r o d u n a l a z e n a v i g a c i j s k a svjetla?

116 G d j e se nalazi najdulja željeznička pruga?


116 G d j e j e n e k o ć v o z i o O r i j e n t ekspres?
117 Koja je prometnica najdulja?
117 G d j e s e koriste rikše?
11 7 G d j e j e s a g r a đ e n a prva p o d z e m n a ž e l j e z n i c a ?

118 K o l i k o v i s o k o lete a v i o n i ?
118 Koji je a e r o d r o m najveći?
106 K o j i j e g l a v n i g r a d najviši? 118 Koji su zračni putovi najopterećeniji?
107 G d j e je izgrađena Brazilija? 119 G d j e se dogodila najveća avionska nesreća?
107 G d j e s e o d r ž a v a najraskošniji k a r n e v a l ? 119 G d j e se n a l a z i i što je » c r n a k u t i j a « ?
119 G d j e se na a v i o n u nalaze motori?
108 Koja je zemlja najveći proizvođač vune?
108 G d j e se nalazi ravnica Nullarbor?
108 K o j i j e australski g r a d n a j v e ć i ?
109 G d j e s e n a l a z i n a j v e ć a stijena n a svijetu?
109 G d j e je australsko » z a l e đ e « ?
109 O d a k l e potječu stanovnici pacifičkih otoka?

110 G d j e s e n a l a z i n a j d u l j i most?
110 Koja je država najveća?
111 G d j e se nalazi najviša zgrada?
111 G d j e se nalazi najdulji tunel?
"11 Koja je država najmanja?
V G D J E SE N A L A Z I V G D J E SE S U N C E V G D J E SE N A L A Z I
GRINICKI MERIDIJAN? M O Ž E VIDJETI SJEVERNI MAGNETSKI
I U P O N O Ć ? POL?
Meridijani označavaju zem­
ljopisnu d u ž i n u - to su z a m i ­ Uz Sjeverni i Južni Zemljin K o m p a s o v a igla u v i j e k p o k a ­
šljene linije na Z e m l j i n o j p o ­ p o l ljeti n i k a d n e p o s t a j e zuje prema sjevernom mag­
vršini, koje povezuju Sjeverni t a m n o . S u n c e se m o ž e vidjeti netskom polu. Danas se on
i Južni pol. Grinički meridijan cijeli d a n i cijelu n o ć - osim nalazi blizu otoka Bathurst
o z n a č a v a nulti stupanj z e m ­ ako je oblačno. u s j e v e r n o j K a n a d i - više od
ljopisne duljine. Prolazi kroz 1500 kilometara udaljen od
Kraljevski opservatorij u G r e - K a o što prikazuje crtež, z e m - geografskog S j e v e r n o g pola.
envvichu, d a n a s dijelu L o n ­ Ijina os je nagnuta. U lipnju
dona. j e prema S u n c u okrenut S j e ­ J a m e s Clark Ross j e 1 8 3 1 .
verni pol. Vrtnjom Z e m l j e g o d i n e otkrio sjeverni m a g ­
Kraljevski opservatorij sagra­ o k o svoje osi, svagdje unutar netski pol pokraj poluotoka
đ e n je 1 6 7 5 . na brežuljku iz­ arktičkog kruga ostaje d a n . B o o t h i a u sjevernoj K a n a d i .
n a d kraljevske p a l a č e u G r e - T a k o s e S u n c e iznad hori­ D a n a s se sjeverni magnet­
e n v v i c h u . U prošlom stoljeću zonta vidi č a k i u p o n o ć . ski pol nalazi 800 kilometara
tu je postavljen novi pasažni U prosincu je p r e m a sjevernije o d t e t o č k e . P o l o ­
teleskop za m j e r e n j e prolaska S u n c u okrenut J u ž n i p o l , p a žaj pola uvjetuju kretanja
zvijezda. M e r i d i j a n na k o j e m je p r e m a tome na Antarktici unutar Z e m l j e , koja č i n e naš
se teleskop nalazi o z n a č e n je ljeto. S u n c e se u p o n o ć vidi planet d i v o v s k i m m a g n e t o m .
kao nulti stupanj. Taj je m e r i ­ svagdje unutar antarktičkog U vrlo d u g o m razdoblju
dijan 1884. p r i h v a ć e n kao kruga. Z a razliku o d toga, Z e m l j i n o magnetsko polje se
prvi m e r i d i j a n . S v e se druge u prosincu se unutar arktič­ o k r e ć e , pa se sjeverni m a g ­
zemljopisne dužine računaju kog kruga S u n c e nikad ne netski pol premješta na A n ­
istočno i z a p a d n o od G r e e n - diže iznad horizonta. tarktiku. To se u posljednjih
vvicha. pet milijuna godina d o g o d i l o
sjeverni
30 puta.
polarni krug '

10
A G D J E SE J E D N O M 3 6 0 ° . P r e m a t o m e , z a svakih L o n d o n a v r i j e m e kasni za gri-
N O G O M M O Ž E STAJATI 15° zemljopisne duljine n i č k i m m e r i d i j a n o m . I tako,
U ČETVRTAK, i m a m o j e d a n sat. O d 1 8 8 3 . kad je 6 sati u petak u L o n ­
A D R U G O M U PETAK? g o d i n e svijet je podijeljen d o n u , u C h i c a g u (koji se na­
u standardne v r e m e n s k e lazi na 9 0 ° z a p a d n o ) još je
D a t u m se mijenja na međuna­ zone. p o n o ć u četvrtak. Na otočju
r o d n o j d a t u m s k o j liniji k o j a K a d se S u n c e p o d i ž e u p e ­ S a m o a (1 7 0 ° z a p a d n o ) je 19
otprilike slijedi 1 8 0 ° m e r i d i ­ tak u 6 sati u L o n d o n u (koji sati u četvrtak. K a d je petak
jan. Taj se meridijan nalazi se nalazi na 0° z e m l j o p i s n e u v e č e r na Fijiskom otočju
na suprotnoj strani svijeta od dužine), u D a c c i (na 9 0 ° s j e d n e strane datumske li­
griničkog meridijana. istočno) v e ć je p o d n e , a na nije, sa S a m o a n s k e strane još
otočju Fiji (na 1 8 0 ° istočno) je četvrtak n a v e č e r .
Z e m l j a se u 24 sata o k r e n e za je 18 sati. N o , z a p a d n o od

> G D J E JE H O R I Z O N T ?

H o r i z o n t ili o b z o r j e g r a n i c a
na kojoj se n e b o prividno su­
s r e ć e s a z e m l j o m ili m o r e m .
Budući da je Zemljina povr­
šina z a k r i v l j e n a , čini se k a o
da p r e d m e t i n e s t a j u iza h o r i ­
zonta.

Što se n a l a z i m o na v i š e m
mjestu, d a l j e v i d i m o . Z a v e - morske razine, horizont koji
::ra d a n a m o ž e m o s morske v i d i m o nalazi se 4,5 k i l o m e ­ popeli na p l a n i n u koja se na­
obale promatrati kako brod tara d a l e k o . lazi 3 0 0 0 metara iznad mor­
^estaje iza horizonta. Z a k r i v - P o p n e m o li se na vrh bri­ ske razine, horizont bi bio
enost Z e m l j e s p r e č a v a nas jega, vidjet ć e m o m n o g o da­ udaljen 2 0 0 kilometara - a k o
da v i d i m o d a l j e . N a l a z i li se lje, kao što je prikazano na bi v r i j e m e bilo d o v o l j n o v e ­
n a š e o k o 1,5 metara iznad g o r n j e m crtežu. K a d bismo se dro da v i d i m o toliko d a l e k o .

11
V G D J E SE S T V A R A Z e m l j e . Z e m l j i n vanjski o m o ­ se r a z m i č u . T o m se prilikom
ZEMLjINA KORA? tač, kora, d o n e k l e je nalik rastaljena tvar, koja dolazi
ljusci jajeta. O n j e krut, ispod kore, izdiže i prianja
N o v u građu za Zemljinu koru a u j e d n o je i vrlo tanak kad n a r u b o v e svake p l o č e . T a k v e
daju vulkani. Većina lave je se usporedi s p r o m j e r o m se g r a n i c e n a z i v a j u konstruk­
rastaljena t v a r iz dijela Z e m ­ Z e m l j e ; uz to je raspukao tivnim g r a n i c a m a p l o č a ,
lje k o j i n a z i v a m o p l a š t , a k o j i u mnoštvo većih i manjih di­ a postupak d o d a v a n j a n o v o g
se nalazi ispod krute kore. j e l o v a koje n a z i v a m o plo­ materijala svakoj p l o č i naziva
Neki se vulkani nalaze na čama. se širenjem morskog d n a .
kopnu, no mnogi su smje­ N e k e p l o č e , poput p a c i - Srednjoatlantski hrbat je
šteni d u b o k o ispod o c e a n a fičke, sastoje se s a m o od o c e ­ j e d n o od mjesta gdje se n o v a
gdje lava t e č e izravno na anskog d n a . M n o g e p l o č e uk­ Z e m l j i n a kora stvara na taj
morsko dno. ljučuju č i t a v e kontinente, kao način. Sjevernoamerička
i d i j e l o v e o c e a n s k o g d n a . Te i j u ž n o a m e r i č k a p l o č a se p o ­
Z a m i s l i m o g o t o v o okruglo d i v o v s k e p l o č e se vrlo sporo lako o d m i č u o d evroazijske
j a j e s ljuskom koja je pukla p o m i č u , a s njima putuju i afričke p l o č e .
na nekoliko mjesta. T a k o i kontinenti.
s m o dobili d o b r u sliku naše N a n e k i m mjestima p l o č e

A GDJE NESTAJE bokih o c e a n s k i h jaraka, ot­ K l i z a n j e m p l o č a j e d n e preko


ZEMLJINA KORA? prilike d v a puta dubljih o d druge često se javljaju p o ­
drugih d i j e l o v a o c e a n a . tresi, a gornja kontinentalna
Većina znanstvenika vjeruje Z n a n s t v e n i c i vjeruju da su to p l o č a se nabire tako da se
da se površina Zemljine kore p o d r u č j a gdje se d n o T i h o g stvaraju p l a n i n e .
ne mijenja. D o k se tvar na­ o c e a n a p o l a k o p o v l a č i ispod Primjer n e d a v n e destruk­
kuplja na spojnici nekih susjednih kontinentalnih t i v n e aktivnosti p o m i c a n j a
ploča, na spojevima drugih ploča. p l o č a bila je e r u p c i j a v u l k a n a
ploča se gubi. Ta vrsta g r a n i c e naziva se St H e l e n s u S A D . Taj v u l k a n
destruktivnom z o n o m . D n o j e d a n je u nizu v u l k a n a koji
P o l a g a n i m širenjem Atlant­ o c e a n a s e p o d kutom p o d ­ su nastali p o v l a č e n j e m p l o č e
skog o c e a n a o b j e A m e r i k e s e v l a č i p o d plašt Z e m l j e . Taj se S a n J u a n de F u c a ispod sje-
o d m i č u od E v r o a z i j e i Afrike, proces naziva p o d v l a č e n j e m . vernoameričke ploče.
a tvar iz Z e m l j i n e kore n e ­ T i j e k o m p o d v l a č e n j a sti­
staje o k o r u b o v a T i h o g o c e ­ j e n e se tale. Rastaljeni mate­
ana. Na rubovima ploča oko rijal se p o d i ž e kroz pukotine
Tihog o c e a n a mnoštvo je du­ i stijene, te stvara v u l k a n e .

12
PLANET ZEMLJA

> G D J E SE N A L A Z I p o m i č e prema sjeveroza­


RASJED SAN ANDREAS? p a d u . Z b o g toga se tlo d u ­
ž i n e 2 4 0 0 kilometara, što se
proteže o d S a n F r a n c i s c a d o
Rasjed S a n A n d r e a s nalazi se
vrha B a j a Kalifornije, godiš­
u z a p a d n o j Kaliforniji, uz ti-
nje p o l a k o p o m i č e u z o b a l u
hooceansku obalu S A D . Naz-
p r o s j e č n o m b r z i n o m od 3,5
\an je po jezeru južno od
centimetara. To se g i b a n j e
San Francisca.
z b i v a u nizu skokova, uzro­
kujući potrese uzduž rasjeda.
Rasjed S a n A n d r e a s i nešto T a k o j e S a n F r a n c i s c o teško
•nanje poznat rasjed F a i r w e - oštećen z e m l j o t r e s o m
ather na A l j a s c i tvore g r a n i c u 1906,kad se rasjed p o m a k a o
z m e đ u t i h o o c e a n s k e i sjever- za 6,5 metara. S l j e d e ć i veliki
noameričke ploče. Tihooce- skok će se vjerojatno dogoditi
anska p l o č a se p o l a k o o k r e ć e n e d a l e k o Los A n g e l e s a , što
u smjeru suprotnom od ka­ leži j u ž n i j e uz rasjed.
zaljke n a satu. Z a p a d n o o d
r
a s j e d a S a n A n d r e a s tlo se

< G D J E SE N A L A Z I dolina široka je i z m e đ u 30


VELIKA RASJEDNA i 60 kilometara i s o b j e strane
DOLINA? ima strme p a d i n e . J e d a n njen
dio ispunjava C r v e n o m o r e .
Na d r u g i m mjestima se na­
V e l i k a rasjedna d o l i n a je niz
laze d u g a , uska, d u b o k a j e ­
povezanih rasjednih dolina
zera kao što su T u r k a n a , M o ­
što se p r o t e ž u 6 5 0 0 kilome­
butu, T a n g a n y i k a i M a l a w i .
tara sjeverno od rijeke J o r ­
U istočnoj Africi se rasjedna
dan, preko Mrtvog i Crvenog
dolina dijeli u d v i j e grane, sa
mora, kroz Etiopiju i istočnu
svake strane jezera Viktorija.
Afriku do obale Indijskog
R a s j e d a n j e je vjerojatno za­
o c e a n a nedaleko ušća rijeke
p o č e l o prije otprilike 1 3 mili­
Zambezi.
juna g o d i n a , a tektonsku ak­
tivnost su slijedili potresi
R a s j e d n a dolina nastaje kad i vulkani.
se uski d i o Z e m l j i n e kore
spusti i z m e đ u g o t o v o p a r a l e l ­
nih rasjeda. V e l i k a rasjedna

> G D J E ĆE SE
KONTINENTI NALAZITI
ZA 50 MILIJUNA
GODINA?

Ma karti vidimo gdje će se


k o n t i n e n t i n a l a z i t i ako s e n a ­
stave p o m i c a t i d a n a š n j o m br­
zinom. O s i m položaja, mije­
njat ć e s e i o b l i c i k o n t i n e n a t a .
lja i d a n a s . Tihi o c e a n je na sjever, a Evroazija na jug
Prije otprilike 2 5 0 milijuna ostatak Panthalasse, a vjero­ i istok.
godina, drevni su se konti­ jatno će postati još i m a n j i . P o m i c a t će se i m a n j i dije­
nenti spojili u j e d n u k o p n e n u A m e r i č k i kontinenti ć e s e p o ­ lovi k o p n a . Kalifornija će se
masu ( P a n g e a ) i j e d a n o c e a n micati d a l j e na z a p a d , i međ­ odvojiti o d S j e v e r n e A m e r i k e
Panthalassa). Prije 150 mili- u s o b n o će se razmaknuti šire­ i p o m a k n u t i p r e m a Aljaski,
-una godina P a n g e a se p o č e l a n j e m Atlantskog o c e a n a . A u ­ dok će se Afrika rascijepiti
omiti, a taj se proces nastav­ stralija će se p o m a k n u t i d a l j e i smanjiti S r e d o z e m n o m o r e .

13
PLANET ZEMLJA

< G D J E SE N A L A Z E njena m j e r e n j e m radioaktiv­


N A J S T A R I J E STIJENE? nog raspada malih količina
rubidija i stroncija u stijeni.
V r l o je z n a č a j n o to što su
Najstarija stijena bila je dio
najstarije stijene p r o n a đ e n e
gnajsa iz fjorda A m e r a l i k
na k o p n u . To p o k a z u j e ko­
u zapadnom Grenlandu.
liko su dugotrajne lakše sti­
S t a r a j e o k o 3 , 8 milijardi go­
j e n e kontinenata. Najstarije
dina.
stijene na d n u o c e a n a nisu
starije od 2 0 0 milijuna go­
G n a j s je m e t a m o r f n a sti­ dina. U p r a v o s e ispod o c e ­
j e n a , nastala p o d u t j e c a j e m a n a stvara i uništava Z e m -
t o p l i n e i tlaka. To je j e d n a Ijina kora.
od m n o g i h d r e v n i h stijena
koje tvore G r e n l a n d i sus­
j e d n i Kanadski štit. Te sti­
j e n e su d r e v n a o s n o v a sjever-
n o a m e r i č k o g kontinenta.
Starost stijene je procije­

A G D J E SE M O G U liko slojeva nedirnute stijene Stijene na vrhu V e l i k o g ka­


VIDJETI SLOJEVI STIJENA u g o t o v o savršenom slijedu njona tvore o s n o v u kanjona
STARI VIŠE O D 1 , 5 fosila. Z i o n . Taj j e kanjon urezan
MILIJARDI GODINA? » G r a n i t n i kanjon« na d n u u p j e š č e n j a k e stare 150 do
V e l i k o g kanjona urezan j e 200 milijuna g o d i n a . N a j ­
Pustinja K o l o r a d o na jugoza­ u stijene koje č i n e o s n o v u v e ­ m l a đ e stijene k a n j o n a Z i o n su
p a d u S A D i m a slojeve stijena ćine Sjeverne Amerike. Te o s n o v a k a n j o n a B r v c e , gdje
koje su nastale u razdoblju d r e v n e stijene stvorene su 60 milijuna g o d i n a stari pješ­
od o k o 1,6 milijardi godina. prije otprilike 1,7 milijardi č e n j a c i i v a p n e n c i tvore ne­
Rijeka K o l o r a d o i njene pri­ g o d i n a . P o k o p a n e su ispod b r o j e n e šiljke. N a j m l a đ e sti­
t o k e probijale su se kroz te v o d o r a v n i h slojeva stijene. j e n e platoa K o l o r a d o stare su
slojeve u V e l i k o m k a n j o n u Na d n u te hrpe nalazi se 37 milijuna g o d i n a .
i d r u g i m obližnjim kanjo­ pješčenjak star 5 7 0 milijuna
nima. g o d i n a , a na v r h u , na rubu
kanjona, v a p n e n a c star o k o
P o d r u č j e V e l i k o g kanjona j e 2 7 0 milijuna g o d i n a . S vrha
j e d i n o mjesto na Z e m l j i gdje V e l i k o g kanjona erodirale su
geolozi m o g u p r o u č a v a t i to­ m l a r t ° stijene.

14
PLANET ZEMLJA

G D J EN A S T A J UK R I S T A L I ? V GDJE NALAZIMO V G D J E JE N A J B O L J E
DIJAMANTE? TRAŽITI ZLATO?

Dijamantinastajunamjestima Dijamanti su stvoreni pod vi­ Zlato nalazimo u mineralnim


gdje isparava otopina ili se sokim tlakom i temperatu­ ž i l a m a ili u š l j u n k u i s p r a n o m
rastaljena stijena polako r o m duboko u unutrašnjosti s područja gdje ima zlata
hladi ispod Zemljine povr- našeg planeta. Na fotografi­ u s t i j e n a m a . K a o što se vidi
šine. Najbolji kristali su oni j a m a vidimo sirovi i brušeni na slici, tragači za z l a t o m
koji imaju mjesta i vremena dijamant. prosijavaju šljunak u poto­
da polako nastanu. cima i rječicama.
Umjetne dijamante možemo
Kristale soli možemo načiniti stvoriti u t v o r n i c i . Čisti ugljik Zlato ponekad pronalazimo
o s t a v l j a j u ć i morsku v o d u (ili se peče pod velikim tlakom u kvarcnim žilama, posebice
zasićenu o t o p i n u soli) da po­ na temperaturi višoj od u p u k o t i n a m a i sastavima sti­
lako isparava. 1 4 0 0 ° C . Prirodni d i j a m a n t i j e n a gdje su se hladile iz­
Na mjestima gdje v r u ć e su vjerojatno nastali p o d slič­ n i m n o v r u ć e o t o p i n e s rasta-
mineralne o t o p i n e izlaze n i m uvjetima. Ijenim z l a t o m . B o g a t e žile
kroz pukotine na Z e m l j i n u Smatra se da su dijamanti n a l a z i m o u p o d r u č j i m a ne­
d a v n e v u l k a n s k e aktivnosti,
u p o d r u č j i m a potresa i na
mjestima gdje nastaju pla­
nine, p r i m j e r i c e na z a p a d ­
n o m rubu a m e r i č k i h kontine­
nata.
Na A l j a s c i , u Kaliforniji
i na A n d a m a su se j a v i l e č u ­
v e n e »zlatne g r o z n i c e « ,
a 1980. g o d i n e je u č i l e a n ­
skim A n d a m a p r o n a đ e n o b o ­
gato n o v o nalazište.
R i j e k e ili led n a n o s e šlju­
nak bogat z l a t o m . V e ć i dio
j u ž n o a f r i č k o g zlata p o t j e č e iz
rudnika d r e v n o g šljunka koji
je tvorio stijenu z v a n u k o n ­
glomerat.

površinu i tu se p o l a k o nastali prije m n o g o milijuna


hlade, kristali nastaju u svim godina od ugljika koji je »za­
raspoloživim prostorima. robljen« u rastaljenim stije­
Prekrasne kristale k v a r c a ili nama duboko u Zemljinoj
kalcita n a ć i ć e m o u stije- kori. Te rastaljene stijene su
nama kroz koje je prije više na n e k o l i k o mjesta izbile na
milijuna godina protjecala površinu u o b l i k u » c i j e v i « .
otopina minerala. Eruptivne N j i h o v i m h l a đ e n j e m nastala
stijene nastale hlađenjem je stijena n a z v a n a kimberlit.
različitih rastaljenih m i n e - K i m b e r l i t n e »cijevi« su g l a v n i
rala.Ako se v r u ć a stijena izvor d i j a m a n a t a u j u ž n o j
hladi vrlo sporo, kristali će A f r i c i , T a n z a n i j i i S i b i r u . Ali
biti vrlo v e l i k i . G r a n i t je sti­ mnogo dijamanata potječe
j e n a koja se o h l a d i l a d u - od riječnih šljunaka koji d o ­
b o k o unutar Z e m l j i n e kore. laze s mjesta gdje ima k i m -
Pogledamo li uzorak gra­ berlitnih » c i j e v i « . T a k v e dija­
mima., vidjet ć e m o kristale mante nalazimo u mnogim
kvarca i ortoklasa. zemljama.

15
PLANET ZEMLJA

V G D J E SE N A L A Z I skom j e z i k u , » H i m a l a j a « , V G D J E SE N A L A Z I
NAJVEĆI PLANINSKI z n a č i » p o d r u č j e snijega«. Taj NAJVEĆI AKTIVNI
LANAC NA SVIJETU? veliki planinski l a n a c d u g j e VULKAN?
o k o 2 5 0 0 kilometara, a širok
N a j v e ć i planinski lanac na 80 do 150 kilometara. N j e g o ­ Najviši aktivni vulkani na
kopnu je lanac Himalaja-Ka- v i h 79 v r h o v a prelazi visinu k o p n u nalaze se u j u ž n o a m e -
rakoram na sjeveru Indije. o d 7500 metara. ričkim A n d a m a . N o još v e ć i
U n j e m u se nalazi v e ć i n a naj­ H i m a l a j a je nastala u p o ­ vulkani uzdižu se na tihooce-
viših v r h o v a svijeta. J u ž n o - sljednjih 35 milijuna g o d i n a anskom dnu i tvore Havajsko
a m e r i č k e A n d e s u dulji, ali na granici i z m e đ u indijske otočje.
niži planinski l a n a c . O c e a n - i evroazijske p l o č e . K a d su
sko d n o također pokrivaju v e ­ se rubovi tih dviju Z e m l j i n i h
liki p l a n i n s k i l a n c i , a n a j v e ć i p l o č a sudarili, deformirali M a u n a Loa n a H a v a j i m a j e
o d njih p r o t e ž e s e o d A d e n - su se i stvorili veliki planinski vjerojatno n a j v e ć i aktivni v u l ­
skog do Kalifornijskog za­ lanac. kan na svijetu. U z d i ž e se
ljeva. 4 1 7 0 metara iznad morske
razine, ali mu se o s n o v a na­
N a sanskritu, d r e v n o m indij­ lazi 5 1 8 0 metara ispod m o r a .
Ta osnova je donekle ovalna:
d u g a č k a je 119, a široka 85
kilometara! P r e m a t o m e , ta je
planina građena od golemih
količina v u l k a n s k o g materi­
jala.
Lava havajskih v u l k a n a
lako t e č e na v e l i k e u d a l j e n o ­
sti. M a u n a Loa oživi otprilike
s v a k e tri i pol g o d i n e . Krater
Kilauea, jugozapadno od
g l a v n o g v u l k a n a , ispunjen j e
j e z e r o m c r v e n o usijane l a v e
nazvane Halemaumau, »Va­
treno grotlo«.
V u l k a n i u A n d a m a viši
s u o d M a u n a L o e . O j o s del
S a l a d a , na granici A r g e n t i n e
i Č i l e a , visok je 6 8 8 5 m e ­
tara.

A G D J E SE N A L A Z I P o p u t drugih visokih vr­


NAJVIŠA PLANINA NA h o v a H i m a l a j e , Everest j e č i ­
SVIJETU? t a v e g o d i n e p o k r i v e n snije­
g o m . Tu su česte l a v i n e ,
Najviša planina na kopnu je a d o l i n e ispunjavaju lede­
M o u n t Everest, visok 8 8 4 8 n j a c i . S v e t o predstavlja v e ­
m e t a r a . N a l a z i se u Himalaji, like teškoće za p e n j a č e .
na granici N e p a l a i Tibeta. lako je vrh Everesta najviša
t o č k a Z e m l j i n e površine, o n
V i s i n a M o u n t Everesta izmje­ nije najviša p l a n i n a m j e r i m o
rena j e 1 8 5 2 . g o d i n e . P l a n i n a li ga od osnove do vrha. M a ­
j e n a z v a n a p o Sir G e o r g e u una K e a n a H a v a j i m a visoka
Everestu, t a d a š n j e m g l a v n o m j e 10,023 metra, n o o d toga
d r ž a v n o m geodetu Indije. N a je s a m o 4 2 0 5 metara iznad
n e p a l s k o m se naziva Sagar- morske razine, a ostalih 5818
matha, a na tibetskom Miti metara nalazi se ispod T i h o g
Ćuti Chapu Long-na. oceana.

16
PLANET ZEMLJA

>G D J E JE VULKAN Srednjoatlantski hrbat j e Na Tihom o c e a n u mnoštvo


ustvari niz v u l k a n a u sredini j e v u l k a n s k i h otoka. U z
Atlantskog o c e a n a . Pritjeca­ m n o g e d u b o k o m o r s k e jarke
STVORIO OTOK? n j e m n o v o g materijala o b i č n o n a l a z i m o č i t a v e ni­
u Z e m l j i n u koru, ti v u l k a n i z o v e v u l k a n s k i h otoka, p r i m ­
često postaju a k t i v n i . H r b a t j e r i c e Aleutski o t o c i . D r u g i
Fotografija pokazuje Surtsey, se na I s l a n d u , gdje postoji v u l k a n i uzdižu se iz o c e a n ­
otok uz obalu Islanda koji je m n o g o aktivnih v u l k a n a , to­ skog d n a iznad » v r u ć i h to­
nastao u pari i uzavrelom k o v a l a v e , gejzira i v r u ć i h iz­ č a k a « ispod Z e m l j i n e kore.
moru u studenom 1963. go- v o r a , p o d i ž e iznad morske T a k v i su H a v a j s k o o t o č j e
dine. To je samo jedan od ti- razine. Tristan d a C u h n a u T i h o m o c e a n u i A z o r i u At­
suća vulkanskih otoka. Vul- drugi je v u l k a n na istom lantiku.
cano talijanski otok što se hrptu, ali u j u ž n o m A t l a n t i k u .

uzdiže iz Sredozemnog
mora, dao je ime svim vulka-
nima

GDJE SE D O G O D I L A 1 8 8 3 . p r o b u d i l a je stanov­
NAJVEĆA VULKANSKA nike Australije i Indije, uda­
ERUPCIJA? ljene 3 0 0 0 kilometara. S t i ­
j e n e su i z b a č e n e 55 k i l o m e ­
Najveća e k s p l o z i j a u p o v i j e s t i tara uvis, a v u l k a n s k a prašina
zabilježena j e 1 8 8 3 . g o d i n e je p a d a l a i na mjestima u d a ­
ljenim 5 0 0 0 kilometara.
kad je o t o k K r a k a t a u , u I n d o ­
P l i m n i v a l o v i su u z r o k o v a l i
neziji, p o t p u n o u n i š t e n .
m n o g o više štete i p o m o r a
Drugi indonezijski otok,
nego s a m a e r u p c i j a . Tri go­
'iinbora, s t v o r i o j e 1 8 1 5 .
d i n e n a k o n e k s p l o z i j e Kraka-
godine najviše novog materi-
taua prašina je u v i s o k i m slo­
jala.
j e v i m a atmosfere hladila zrak
i stvarala č u d e s n e z a l a z e
Krakatau je bio otok u Sund- S u n c a u E v r o p i . D a n a s se na
skom prolazu između Sumatre t o m e mjestu n a l a z e s a m o
i Jave. Prije 1883. godine ostaci starog v u l k a n a .
pekrivao je 47 četvornih ki­
l o m e t a r a . E r u p c i j a 2 7 . 8.

17
PLANET ZEMLJA

V K O J I JE V U L K A N V G D J E SE N A L A Z I tivnih v u l k a n a n a ć i ć e m o n a
UNIŠTIO DREVNI RIMSKI PACIFICKI »VATRENI poluotoku K a m č a t k a u S S S R -
GRAD? PRSTEN«? u, te u J a p a n u , na N o v o j G v i ­
neji i n a N o v o m Z e l a n d u . U z
P l a n i n a V e z u v s e u z d i ž e iz­ to, d i v o v s k i v u l k a n i se uzdižu
K a d s e svi v u l k a n i svijeta u c r ­
n a d Napuljskog zaljeva u juž­ s d n a T i h o g o c e a n a i tvore
taju na kartu, čini se da je
noj Italiji. G o d i n e 79. n a š e H a v a j s k a i druga o t o č j a .
Tihi o c e a n o k r u ž e n p r s t e n o m
e r e taj se v u l k a n p r o b u d i o V e ć i n a v u l k a n a koji o k r u ­
vatrene vulkanske erupcije.
i razorio Pompeje, Herkula- žuju Tihi o c e a n n a l a z e se uz
n u m i druge rimske gradove. d u b o k e jarke n a r u b o v i m a
Tihi o c e a n okružuje m n o š t v o o c e a n a . Nastaju uništava­
V e z u v j e b i o u s p a v a n više o d aktivnih v u l k a n a . N e k i o d njem pacifičke oceanske
800 g o d i n a . M a l o j e bilo najviših v u l k a n a na svijetu p l o č e , o d n o s n o n j e n i m nesta­
o n i h koji su znali da je to n a l a z e se na A n d a m a i p l a n i ­ j a n j e m ispod kontinentalnih
v u l k a n , a i o n i su mislili da se n a m a Središnje A m e r i k e . p l o č a koje je o k r u ž u j u .
ugasio. U N a p u l j s k o m za­ Drugi se v u l k a n i n a l a z e
ljevu izgrađeno je m n o g o u p l a n i n a m a z a p a d n i h dije­
lijepih g r a d o v a , a bogato tlo lova S A D i A l j a s k e . Aleuti su
n a p a d i n a m a V e z u v a služilo niz v u l k a n s k i h otoka. J o š ak-
je kao o b r a d i v a z e m l j a .
T a d a je 2 4 . 8. 79. g o d i n e
V e z u v i z n e n a d a proradio.
P l i n o v i su u n j e m u stvorili
takav tlak da je v u l k a n
izbacio t o n e l a v e , v u l k a n s k i h
stijena i p e p e l a .
Tri su d a n a P o m p e j i b o m ­
bardirani stijenama i p e p e ­
l o m . P o g i n u l o je o k o 16 ti­
suća ljudi. N o taj j e p e p e o z a
s u v r e m e n e a r h e o l o g e sa­
č u v a o sve pojedinosti rim­
skoga života.
O b l i ž n j i H e r k u l a n u m bio
j e zatrpan slojem k i p u ć e g
blata d e b l j i n e trinaest m e ­
tara. P r i l i k o m e r u p c i j e V e ­
z u v se d j e l o m i č n o raspao.

A G D J E SU ZABILJEŽENI m o r i . P r e m a toj ljestvici n a j ­


NAJJAČI POTRESI? j a č i potres u o v o m stoljeću
d o g o d i o se u Č i l e u 2 2 . 5.
U o v o m stoljeću najjači po­ 1960. g o d i n e . I m a o j e j a č i n u
tresi zabilježeni su u K o l u m ­ 9,5 stupnjeva. T a d a se d i o
biji ( 1 9 0 6 ) ; S a n F r a n c i s k u , o b a l e d u g 300 kilometara
S A D (1906); Kini (1920 spustio d v a metra u Tihi
i 1976); Japanu (1923); As- o c e a n . U d a r n i v a l o v i osjećali
s a m u , Indija ( 1 9 5 0 ) ; K a m - su se još d v a tjedna u čita­
čatki, S S S R (1952); Aleutima v o m svijetu.
(1957); Čileu (1960) i Aljaski M n o g i jaki potresi doga­
(1964). đaju se oko Tihog o c e a n a .
P o p u t v u l k a n a , i oni su uzro­
kovani pokretanjem rubova
Potresi se o b i č n o m j e r e lje­
zemaljskih p l o č a .
s t v i c o m koju j e 1954. g o d i n e
izmislio C h a r l e s Richter. O d
1 9 7 7 . najjači potresi se b i ­
lježe po n o v o j ljestvici K a n a -

18
PLANET ZEMLJA

GDJE BLATO KLJUCA?


blatne kupke često postaju
Kipuće blato je jedna od po­ lječilišta.
sljedica vulkanske aktivnosti. Talijanski otok V u l k a n
V r u ć a v o d a i plinovi što d o ­ posjećuju o n i koji se ž e l e
laze ispod p o v r š i n e z e m l j e blatnim k u p k a m a izliječiti o d
probijaju se kroz b l a t o , t a k o r e u m a t i z m a . S l i č n a lječili­
da o n o izgleda p o p u t zdjele šta n a ć i ć e m o pokraj v r u ć i h
v r u ć e kaše! blatnih b a z e n a i izvora na
v u l k a n s k i m platoima na sje­
v e r n o m otoku N o v o g
V r u ć e blato ć e m o p r o n a ć i Z e l a n d a .
na mnogim vulkanskim područ­
V r u ć e blato n a l a z i m o i na
j i m a u svijetu. V u l k a n s k i pli­
mjestima gdje v u l k a n i v e ć
novi poput s u m p o r a , koji
stoljećima m i r u j u , primjerice
griju blato, obično daju ka-
na karipskom otoku Santa Lu­
rakterističan miris. No smatra d a . To pokazuje da iz du­
se da minerali iz blata p o ­ b i n e z e m l j e još uvijek d o p i r e
m a ž u u l i j e č e n j u , pa tako te toplina.

GDJE SE NALAZI
što p o k a z u j e gornji crtež, se od epicentra i uništavaju
EPICENTAR POTRESA?
e p i c e n t a r je točka na okolni prostor.
Z e m l j i n o j površini iznad D u b o k i potresi o s j e ć a j u se
Epicentar potresa je t o č k a na žarišta. n a v e ć i m udaljenostima.
Zemljinoj površini t o č n o D u b i n a potresa je Potres u A s s a m u 1897. bio je
iznad mjesta gdje je udaljenost i z m e đ u žarišta jedan od najdubljih. Osjetio
pokretanje Z e m l j i n e k o r e i epicentra. Seizmolozi se č a k i u R i m u , Strasbourgu
uzrokovalo udarne valove. (stručnjaci što p r o u č a v a j u i Edinburghu.
potrese) smatraju potres Plitki potresi m o g u
Potresi se javljaju na mjestima plitkim a k o je n j e g o v o žarište uzrokovati v e l i k u štetu
gdje se slojevi stijena m a n j e o d 5 0 kilometara ispod n e d a l e k o epicentra, ali
međusobnosudaraju. Naglo epicentra, i d u b o k i m a k o se zahvaćaju mnogo manje
oslobađanje napetosti stvara žarište nalazi više od 2 0 0 p o d r u č j e . N a p r i m j e r , potres
udarne valove(nazvane kilometara ispod epicentra. u A g a d i r u , u M a r o k u , 1960.
sezmičkim v a l o v i m a ) koji se K a k o je e p i c e n t a r najbl iža g o d i n e porušio je središte
šire u s v i m s m j e r o v i m a . T o č k a točka žarištu, t a m o se najprije grada, no s a m o kilometar
iz koje p o t j e č u s e i z m i č k i osjeti udar i štete su o b i č n o d a l j e šteta je bila vrlo m a l a .
v a l o v i n a z i v a s e žarištem. K a o n a j v e ć e . Površinski v a l o v i šire
19
PLANET ZEMLJA

A G D J E SU NAJTOPLIJA A G D J E SU A KAKO NASTAJE


MJESTA NA SVIJETU? NAJHLADNIJA MJESTA MRAZ?
NA SVIJETU?
Najviša temperatura od 5 8 ° C M r a z se sastoji od m a l i h kri­
u h l a d u zabilježena je Najniže t e m p e r a t u r e zabilje­ stalima l e d a k o j i p r i j a n j a j u u z
u rujnu 1922. godine u oazi žene su zimi na Antarktici. g r a n č i c e , v l a t i t r a v e ili p r o ­
Al'Aziziyah u libijskom dijelu U srpnju 1 9 8 3 . godine sov­ zore. Stvara se kad je tempe­
S a h a r e . G o t o v o isto t o l i k o jetski znastvenici su izmjerili ratura d o v o l j n o niska da se
vruće, 56,7°C, zabilježeno je dosad najnižu temperaturu vodena para u zraku konden­
u Dolini smrti, u S A D , u srp­ koja je iznosila - 89,2 ° C . z i r a u l e d , a ne u k a p l j i c e
nju 1913. vode.
S v e dok na Antarktici nisu
M o ž d a biste o č e k i v a l i da su postavljene s u v r e m e n e v r e ­ Z r a k koji nas okružuje uvijek
najtoplija mjesta uz ekvator. m e n s k e postaje, najniže t e m ­ sadrži nešto v o d e n e p a r e .
P r e m d a su ekvatorska p o ­ perature z a b i l j e ž e n e su u S i ­ H l a d a n zrak m o ž e sadržavati
dručja topla tijekom č i t a v e biru: 1892. godine u Verho- m a n j e v o d e n e pare nego t o ­
g o d i n e , t a m o j e o b i č n o vrlo jansku je izmjereno - 6 8 ° C . p l i . N a kraju toplog d a n a
o b l a č n o . V r u ć e pustinje na­ V e r h o j a n s k drži rekord za zrak se h l a d i . A k o je h l a d a n
laze se u blizini o b r a t n i c a n a j v e ć i toplinski r a s p o n : o d i m i r a n , nešto v o d e će se
gdje s r e d i n o m ljeta S u n c e najniže z i m s k e temperature kondenzirati u m a g l u ili rosu.
stoji t o č n o iznad g l a v e . B u ­ - 68 °C do najviše ljetne t e m ­ P a d n e li temperatura ispod
d u ć i da t a m o ima vrlo m a l o perature 3 6 , 7 ° C . t o č k e s m r z a v a n j a , umjesto
kiše, m a l o je i o b l a k a , pa je Arktički »pol h l a d n o ć e « kapi v o d e stvorit će se kristali
s u n č a n o i toplo čitav d a n . pomaknut je od Sjevernog leda. T a k v i kristal ići leda na­
Istočna S a h a r a je v i š e pola z b o g utjecaja A r k t i č k o g zivaju se m r a z o m .
o b a s j a n a s u n c e m nego bilo oceana. M o r a ublažavaju M r a z se n a j č e š ć e j a v l j a za
koji drugi d i o Z e m l j e : o n d j e klimu o b a l n i h p o d r u č j a . V e r ­ v e d r i h , mirnih n o ć i . N e m a l i
se S u n c e v i d i č a k 4 3 0 0 sati hojansk se nalazi d a l e k o od o b l a k a koji djeluju p o p u t p o ­
godišnje, što je u prosjeku 11 A r k t i č k o g o c e n a ili bilo kojeg k r i v a č a , toplina s površine će
sati i 47 minuta d n e v n o . drugog m o r a . D i v o v s k o brzo otići u atmosferu i t e m ­
Z b o g toga n e z a č u đ u j e d a j e k o p n o E v r o a z i j e ljeti se č a k peratura ć e padati. K a k o j e
najviša temperatura zabilje­ i na sjeveru brzo zagrije do hladni zrak teži od toploga,
ž e n a baš u S a h a r i . prilično visokih temperatura, mraz se javlja u u d u b i n a m a
Fotografija prikazuje D o ­ ali se zimi v r l o brzo o h l a d i . i d o l i n a m a , ali ne i na p a d i ­
linu smrti, pustinjsko p o ­ n a m a brežuljaka.
d r u č j e gdje ljeti temperature
nerijetko prelaze 5 0 ° C .

20
PLANET ZEMLJA

N a j v i š e kiše pada na m j e ­
stima gdje topli, v l a ž n i vje­
trovi prelaze preko prepreka
n a Z e m l j i n o j površini. H l a đ e ­
n j e m zraka v o d e n a para se
k o n d e n z i r a i javlja se kiša.
C h e r r a p u n j i u indijskoj p o ­
krajini A s s a m nalazi se na pa­
d i n a m a brijega, pa se su­
o č a v a sa s n a ž n i m srpanjskim
m o n s u n s k i m vjetrovima što
pušu o d Indijskog o c e a n a
p r e m a s j e v e r u . K a k o se topli,
vlažni vjetrovi uzdižu p r e m a
H i m a l a j i , u nekoliko tjedana
godišnje t a m o p a d n e o b i l j e
kiše. N a fotografiji v i d i m o
gustu kišnu š u m u A s s a m a .
H a v a j s k e p l a n i n e su
vlažne čitave godine. Nalaze
> GDJE SU NAJVAŽNIJA MJESTA NA SVIJETU?
je palo 9 2 9 9 m i l i m e t a r a kiše.
se na udaru sjeveroistočnih
T a m o je i z m j e r e n a i n a j v e ć a
pasata koji d o n o s e v l a g u
godišnja količina p a d a l i n a :
s nepreglednog Tihog o c e ­
d o 3 1 . 7 . 1 8 6 1 . palo j e
a n a . Z b o g toga n a planini
U Cherrapunji u Indiji je iz- 26.461 m i l i m e t a r kiše. P l a ­
VVai-'ale-'ale pada najviše
mjerena dosad n a j v e ć a količina
ninakiše u j e d n o m m j ena
VVai-'ale-'ale s e cHua:vuasrpnju
- 1861. g o d i n e t a m o
kiše. T a m o kiša pada 350
jima i m a najviše kišnih d a n a
d a n a godišnje.
u godini ( 3 5 0 ) .

t o v o uvijek je v e d r o , pa su
sunčani dani vrući, a noći
vrlo h l a d n e .
Pustinja A t a k a m a j e n e ­
o b i č n o suha, ali nisu ni druga
pustinjska p o d r u č j a m n o g o
v l a ž n i j a . U Kairu na istoku
S a h a r e godišnje p a d n e o k o
20 milimetara kiše. U B a h r a -
inu, na rubu A r a p s k e pustinje
p a d n e 8 1 milimetar kiše. N o
p r o s j e č n e vrijednosti za go­
dišnju k o l i č i n u p a d a l i n a
m o g u zavesti: o n d j e n e k o l i k o
d a n a bjesne v e l i k e o l u j e ,
a zatim slijedi nekoliko go­
dina suša.
M e đ u t i m , ne znači da su
sva sušna p o d r u č j a z e m l j e
v r u ć a . V e l i k a p o d r u č j a sre­
GDJE SE NALAZE NAJSUŠNIJA MJESTA NA ZEMLJI'? Pustinja A t a c a m a se prostire
dišnje A z i j e su v i s o k i m p l a n i ­
i z m e đ Čileu,
Na fotografiji vidimo pustinju Atacama u sjevernom u Tihog o c eje
gdje a n1971.
a i A n pala
d a . prva kiša u posljednjih 400 odina.
n a m a zaštićena o d vjetrova
A n d e zatvaraju prolaz s v i m
što nose v l a g u . Z a t o su o n e
vjetrovima s istoka. P o p u t
s u h e iako su zimi vrlo
drugih v r u ć i h pustinja svijeta,
h l a d n e . Suša v l a d a i na polar­
A t a c a m a se nalazi na obrat-
nim p o d r u č j i m a , iako se
nici gdje je tlak zraka v r l o v i ­
voda tamo akumulira
sok. Z r a k se spušta, pa je
u o b l i k u snijega.
z b o g toga t o p a o i s u h . G o ­

21
PLANET ZEMLJA

V G D J E SE N A L A Z E V G D J E SE N A L A Z E ondje nalazimo oko


NAJDULJI LEDENJACI? NAJVEĆA LEDENA 13.600.000 č e t v o r n i h kilo­
PROSTRANSTVA? metara leda. N a j v e ć a zabilje­
O s a m o d u k u p n o deset naj­ ž e n a d u b i n a leda iznosi 4 7 7 6
duljih ledenjaka n a l a z e se na Led pokriva nešto više od 10 metara.
Antarktici. Najdulji je L a m - posto kopna. V e ć i n a leda (87 N a j v e ć e kopno u o c e a n ­
bert-Fisherov ledeni prolaz, posto) nalazi se na Antark­ skom p o d r u č j u S j e v e r n o g
čija u k u p n a duljina iznosi tici. Arktik pokriva oko 12,5 pola, G r e n l a n d , p o k r i v e n j e
515 kilometara. posto (uglavnom na G r e n ­ s 1.700.000 č e t v o r n i h kilo­
Petermannov ledenjak na l a n d u ) , a p r e o s t a l i h 0,5 p o s t o metara l e d e n o g p o k r i v a č a
Grenlandu je najveći lede­ sačinjava ledenjake koje na­ čija d u b i n a u središtu iznosi
njak na sjevernoj polutki, lazimo na svim kontinentima. o k o 3000 metara.
a u l a z i 40 k i l o m e t a r a u U k u p n a količina leda iz­
more. Antarktiku pokriva n a j v e ć i le­ v a n polarnih p o d r u č j a j e vrlo
deni p o k r i v a č na svijetu, koji m a l a . N a j v i š e ga ima na
N a j v e ć i ledenjaci odnose se prekida s a m o na n e k o l i k o Islandu, gdje pokriva povr­
led s velikih leden;!, o o k r o v a mjesta n a o b a l i . U k u p n o šinu o d o k o 8 8 0 0 k m 2 .
Antarktike i G r e n l a n a a .
N a G r e n l a n d u s e nalazi
najbrži ledenjak: Q u a r a y a q
dnevno napreduje 20 do 24
metra.
Prekrasne ledenjake nala­
z i m o i na drugim mjestima
na Zemlji. Najdulji himalaj­
ski ledenjak je S i a c h e n ( d u ­
ž i n e 76 kilometara) u p l a n i ­
nama Karakoram. Na Hima­
laji se n a l a z e i l e d e n j a c i H i -
spar i B i a f o , koji se spajaju
i tvore ledeni prolaz d u ž i n e
122 kilometra.
M e đ u d v a d e s e t najduljih
ledenjaka u b r a j a m o i o n e
u S j e v e r n o j A m e r i c i (na
A l j a s c i ) , Aziji (u P a r n i m ) ,
na N o v o m Zelandu i u
Alpama.

A GDJE NALAZIMO u Sibiru p r o n a đ e n permafrost


PERMAFROST? d u b i n e 1 370 metara.
K a d se ljeti otopi snijeg
Permafrost je naziv za trajno i o d m r z n e površina z e m l j e ,
z a m r z n u t o tlo koje nalazimo v o d a ne m o ž e otjecati kroz
ispod v j e č n o g snijega i leda, z a m r z n u t e s l o j e v e tla, te c i ­
te na velikim područjima j e l o p o d r u č j e postaje m o ­
oko Arktičkog oceana gdje čvarno.
se ljeti, k a d se o t o p i snijeg, N a permafrostu j e vrlo te­
odmrzne samo nekoliko ško graditi. G r i j a n e zgrade se
površinskih centimetara m o r a j u izolirati od tla, jer
tla. u suprotnom otapaju z e m l j u
i tonu u blato. On j e , također,
velika prepreka za k o p a n j e
Permafrost z a u z i m a p o d r u č j e
naftnih bušotina i rudnika.
č i t a v e Antarktike. N a Arktiku
M e đ u t i m , u n j e m u su s a č u ­
je najplići uz o b a l u i n a j d u b ­ v a n i ostaci d r e v n i h životinja,
lji u unutrašnjosti, gdje je primjerice mamuta.
klima najhladnija, d o k j e

22
PLANET ZEMLJA

GDJE NALAZIMO ledeni bregovi otrgnuti V GDJE NALAZIMO


NAJVEĆE LEDENE BREGOVE? s R o s s o v o g l e d e n o g šelfa. LEDENJAČKE PUKOTINE?
Na t o m se mjestu antarktički
ledeni pokrov proteže Ledenjačke pukotine nala­
Najveću površinu maju plo- u m o r e i tvori ledeni šelf v e ­ z i m o u ledu. Č e s t o su vrlo
čsti ledeni bregovi koji se ličine F r a n c u s k e , čiji se le­ uske, ali n e o b i č n o d u b o k e
otkidaju s Antartike.Najveći d e n i klifovi izdižu 5 0 m e ­ i o p a s n e , p o s e b n o a k o su
tara n a d m o r e m . D u ž nje­ skrivene t a n k o m k o r o m za­
od njih imao je površinu oko 31.000 četvornih
g o v e o b akilometara
l e d u l j i n e 6 5 0 kilo­ m r z n u t o g snijega.
što je veće od Belgije. Najviši ledeni bregovi
metarapotječu
nastaju s Grendlanda.
pukotine
Ledeni brijeg najveć površine opažen je 1956.godine
koje se p o d i ž u i spuštaju u južnom dijelu Tihog oceana. U tom području plove
Površinski slojevi ledenjaka
s izmjenama plime i oseke, su uvijek kruti i krhki. Kliza­
pa se pojedini dijelovi otki­ n j e m v e l i k e m a s e snijega
d a j u i kao ledeni bregovi i leda niz p a d i n u , različiti
plutaju T i h i m o c e a n o m . slojevi ledenjaka p o m i č u se
V r l o visoki arktički bregovi različitom b r z i n o m : površin­
su p o s e b n o o p a s n i . ski sloj se kreće brže od o n o g
uz o s n o v i c u , isto kao što se
središte kreće brže od rubnih
dijelova.
R a z l i č i t e brzine toka stva­
raju napetost u ledu i uzro­
kuju p u c a n j e površinskog
sloja. K a d ledenjak zavija
o k o n e k e krivine, prelazi
preko n e r a v n i n e ili z b o g n e ­
kog drugog razloga mijenja
brzinu, u ledu se stvaraju p u ­
kotine.
N a v r h u planinskog l e d e ­
njaka nalazi s e p o s e b n o v e ­
lika pukotina n a z v a n a
» B e r g s c h r u n d « . O n a nastaje
na mjestu gdje se l e d e n j a č k i
led otkida o d v j e č n o g snjež­
nog p o k r o v a na planinskoj
padini.

>GDJE S E TOPE LEDENI P l u t a j u ć i p r e m a ekvatoru


BREGOVI? ledeni bregovi se, o b a s j a n i
s u n c e m i o k r u ž e n i toplijom
Plutajući od polarnih područja, v o d o m , p o l a k o t o p e . P o r e d
toga,
ledeni bregova se postupno otapaju. erodiraju
Koliko ih v ovisi
to traje, a l o v i o veličini ledenog brijega i temperaturi morima.
i kiše.
Ledeni bregova se mogu vidjeti čak P o n e k a dmorima.
i u tropskim i p u k n u paU sjevernom Atlantiku je 1935. godine na 28,5 sjever
se, a k o to poremeti r a v n o ­
težu, m o g u prevrnuti. Rasta­
p a n j e m l e d e n o g brijega sti­
j e n e u h v a ć e n e u ledu t o n u na
morsko d n o .
H l a d n e o c e a n s k e struje
odnose ledene bregove da­
leko od mjesta n j i h o v a na­
stanka. A k o h l a d n a Labrador-
ska struja krene j u ž n i j e , d o ­
nosi l e d e n j a k e na p l o v n e p u ­
t o v e Atlantskog o c e a n a .

23
PLANET ZEMLJA

V G D J E SE J A V L J A V G D J E JE P O D R U Č J E V G D J E SE J A V L J A
NAJJAČA OCEANSKA ZATIŠJA? GOLFSKA STRUJA?
STRUJA?
Zatišje je područje oko ekva­ Golfska struja je topla o c e a n ­
N a j j a č a o c e a n s k a struja je tora gdje su vjetrovi vrlo ska struja koja nastaje u M e k ­
Antarktička cirkumpolarna slabi i nesigurna s m j e r a , pa s i č k o m zaljevu i p r e k o sje­
struja. N j e n e h l a d n e v o d e na­ su na tom mjestu jedrenjaci vernog Atlantika teče prema
staju uz o b a l e A n t a r k t i k e često mirovali. Evropi.
i okružuju taj kontinent.
Struju tjeraju jaki z a p a d n i Za mornare na jedrenjacima G o l f s k a struja iz M e k s i č k o g
vjetrovi. p o d r u č j e zatišja je predstav­ z a l j e v a prolazi kroz Floridski
ljalo veliki kontrast p r e m a prolaz i z m e đ u S A D i K u b e
Antarktička c i r k u m p o l a r n a p o d r u č j u i z m e đ u ekvatora i ulazi u Atlantik. D u ž a m e ­
struja ima širinu od 2 0 0 do i o b r a t n i c a gdje neprestano ričke o b a l e prolazi sve do rta
300 kilometara. N j e n povr­ pušu pasati. S j e v e r o i s t o č n i Hatteras, a zatim skreće na
šinski tok iznosi m a n j e od i jugoistočni pasati pušu od sjeveroistok p r e m a E v r o p i .
1 kilometra na sat. M j e r e n j a ekvatora gdje je zračni tlak Preko o t v o r e n o g o c e a n a tje­
p r o v e d e n a u D r a k e v o m pro­ nizak i gdje se zrak uzdiže. raju je z a p a d n i pasati.
lazu, gdje struja prolazi iz­ B u d u ć i da se n a d ekvato­ G o l f s k a struja je tok v o d e
m e đ u J u ž n e A m e r i k e i Antark­ rom zrak uzdiže, o n d j e pada širok o k o 100 kilometara.
tike, p o k a z a l a su da o n d j e m n o g o kiše. Često se j a v l j a j u P r o s j e č n a brzina joj iznosi
u sekundi proteče o k o 270 iznenadni pljuskovi i j a k e m a n j e od kilometra na sat.
milijuna prostornih metara o l u j e , iako, o p ć e n i t o , vjetrovi S j e v e r n o o d G o l f s k e struje
v o d e - tri puta više nego nisu j a k i . U t a k v i m uvjetima v o d a naglo postaje h l a d n a .
u Golfskoj struji. je jedrenje gotovo nemoguće K a k o se radi s a m o o površin­
Antarktičku c i r k u m p o l a r n u jer vjetar ne nosi brod ni skoj struji, na d u b i n i od 350
struju p o k r e ć u jaki z a p a d n i u k o j e m o d r e đ e n o m smjeru. metara temperatura v o d e iz­
vjetrovi što pušu j u ž n o m p o ­ T o č n o p o d r u č j e zatišja p o ­ nenada pada.
lutkom. Z o v e m o ih Roaring m i č e se o v i s n o o godišnjem T o p l a v o d a G o l f s k e struje
Forties\er pušu i z m e đ u 4 0 ° d o b u . U lipnju j e o n o 5 ° sje­ vrlo j e v a ž n a z a sjevernu
i 5 0 ° j u ž n e geografske širine. v e r n i j e o d ekvatora, d o k j e E v r o p u . N j e n e luke nisu o k o ­
T a k o d a l e k o n a jugu m a l o j e u prosincu o k o 5° južnije. v a n e l e d o m , a v r i j e m e je d o ­
k o p n e n i h zapreka za vjetar ili v o l j n o toplo za poljopri­
o c e a n s k u struju. Z b o g t o g a v r e d u , z a razliku o d k l i m e
o v d j e m o ž e m o doživjeti na­ u nešto južnijoj K a n a d i s m j e ­
jopasnija mora i n a j j a č e štenoj s istočne strane A t l a n ­
oluje. tika.

24
PLANET ZEMLJA

GDJE SE NALAZE < KOJI SU DIJELOVI


PODMORSKE RAVNICE? OCEANA NAJDUBLJI?

Podmorske ravnice su ocean­ Najdublji dijelovi o c e a n a


ska d n a . K a o što se vidi na pronađeni su 1 9 5 1 . godine
desnom crtežu, nalaze se go­ s o n d o m Challenger. M j e r e n j a
tovo 4 0 0 0 m e t a r a i s p o d o c e ­ eholokatorom pokazala su da
ana. Velika područja pod­ su dijelovi Marijanskog jarka,
morskih ravnica su gotovo južno od Japana, duboki više
posve ravna, pa ih često na­ od 10.900 metara. Batiskaf
zivamo »najravnijim površi­ a m e r i č k e m o r n a r i c e Trieste
nama na Zemlji«. M e đ u t i m , spustio se 1960. godine na
na nekim mjestima su preki­ dno dubine Challenger.
nute dubokim ponorima
i podmorskim planinama. M a r i j a n s k i jarak j e j e d a n o d
m n o g i h d u b o k o m o r k i h jaraka
3
o d m o r s k a r a v n i c a prekriva na rubovima Tihog oceana.
oko d v i j e t r e ć i n e o c e a n s k o g To su jarci u o b l i k u slova V,
dna. Z a p o č i n j e uz podnožje paralelni s kontinentom ili
strmih kontinentalnih p a d i n a otočnim nizom.
; d j e se skupljaju sedimenti D u b o k o m o r s k i jarak pro­
ulaze u b l a t n j a v e struje. Što teže se d u b o k o ispod p o d ­
smo d a l j e o d kontinentalnih morske r a v n i c e . N a v r h u
oadina, sloj s e d i m e n a t a je ta­ m o ž e biti širok 50 do 100 ki­
nji i nagib p o d m o r s k e r a v n i c e lometara, ali na d n u ne pre­
oostaje sve slabiji. lazi širinu od n e k o l i k o kilo­
P o v r š i n u p o d m o r s k i h rav­ metara. V e ć i n o m ih n a l a z i m o
nica prekidaju d u b o k i o c e a n ­ u T i h o m o c e a n u , ali ih ima
ski jarci ili podmorski v u l ­ i na K a r i b i m a , u j u ž n o m At­
kani, koji se o b i č n o n a l a z e lantiku i Indijskom o c e a n u .
na rubovima ploča Zemljine D u b o k o m o r s k i jarci o z n a ­
kore. Postoje također i izdvo­ č a v a j u mjesta gdje se o c e a n -
jene p o d m o r s k e p l a n i n e , o d sko d n o p o d v l a č i p o d konti­
Kojih n e k e d o s e ž u do povr­ nentalnu p l o č u .
šine i tvore o t o k e .

< K O J E JE M O R E u m o r u . O n a se i v a d i u plit­
NAJSLANIJE? kim b a z e n i m a za isparava-
nje. N a fotografiji v i d i m o pri­
M r t v o m o r e što s e p r o t e ž e r o d n e naslage u M r t v o m e
na granici Izraela i J o r d a n a moru.
najslanije je m o r e na svijetu. O b a l e M r t v o g mora s u n a j ­
O n o j e više o d d e s e t p u t a sla- niži d i j e l o v i kopna na Z e m l j i -
nije o d p r o s j e č n o g o c e a n a . noj p o v r š i n i : n a l a z e se 393
metra ispod morske razine.
N a jugu s e nalazi C r v e n o
M r t v o m o r e n e m a izlaza. V e ­
m o r e , j e d a n o d najslanijih d i ­
ć i n u v o d e donosi m u rijeka
j e l o v a o t v o r e n o g m o r a . I ov­
J o r d a n n a sjeveru. M i n e r a l n i
dje j e v e l i k a koncentriracija
izvori na d n u i uz o b a l e M r ­
soli jer na j a k o m s u n c u v o d a
t v o g mora p o v e ć a v a j u slanost
brzo isparava, a n o v e v o d e
vode. Budući da ondje vlada
m a l o pritječu iz o k o l n i h p u ­
vrlo topla i suha klima, v o d a
stinja.
brzo isparava, pa je p o v e ­
ć a n a k o n c e n t r a c i j a soli

25
PLANET ZEMLJA

V G D J E SE N A L A Z I V G D J E SE J A V L J A J U v i đ a j u na rijeci C h ' i e n t ' a n g -


NAJVEĆI ARHIPELAG? PLIMNI VALOVI? 'kian koja utječe u zaljev
H a n g z h o u u K i n i . Za visokih
Arhipelag je m o r e s m n o g o Plimni v a l je visoki val što se plima val d o s e ž e visinu o d
otoka. Ta riječ je u p o č e t k u prilikom dolaska plime penje 7,5 metara i putuje b r z i n o m
o z n a č a v a l a Egejsko m o r e uz estuarij rijeke. Javljaju se od 24 kilometra na sat. N j e ­
s mnoštvom grčkih otoka. s a m o na mjestima velikih gov se z v u k č u j e i s u d a l j e n o ­
N a j v e ć i arhipelag se nalazi plimnih razlika i u Ijevkastim sti od 22 kilometra!
na jugoistoku Azije, gdje ti­ estuarijima. P l i m n i val n a j v e ć e g
suće otoka sačinjava Indone­ o b u j m a prolazi duž g l a v n o g
ziju, i s t o č n u M a l e z i j u i Fili­ D o l a s k o m p l i m e u riječni izlaza A m a z o n e , C a n a l d o
pine. estuarij, plitka v o d a i tok ri­ N o r t e a . J e d a n o d najbržih
j e k e s p r e č a v a j u njen prolaz. p l i m n i h v a l o v a javlja se na
Indonezija leži na v i š e od 13 Z b o g toga se v o d a skuplja rijeci H o o g h l v , ogranku G a n -
tisuća otoka, od kojih je o k o i p o m i č e p r e m a rijeci gesa.
3000 n a s e l j e n i h . O t o c i s e u obliku velikog, prelamaju- Z a razliku o d toga, plimni
protežu na površini od 5 0 0 0 ćeg vala. v a l u engleskoj rijeci S e v e r n
kilometara, o d M a l a j s k o g po­ N a j v e ć i plimni v a l o v i s e viši j e o d j e d n o g metra.
luotoka, n a z a p a d u , d o N o v e
G v i n e j e . M n o g i indonezijski
otoci su v u l k a n s k i . Sa sje­
v e r n e strane oni o m e đ u j u
dubokomorski Javanski
jarak.
Indonezija dijeli d v a otoka
s drugim d r ž a v a m a . D i o
otoka B o r n e o pripada istoč­
noj M a l e z i j i , dok P a p u a -
N o v a G v i n e j a dijeli otok sa
Z a p a d n i m Irijanom.
F i l i p i n i m a pripada v i š e o d
7000 otoka, iako o k o 90 p o ­
sto površine otpada na 11
n a j v e ć i h otoka.

A G D J E SE J A V L J A J U ariju v e l i k e rijeke. T o k p l i m e
NAJVEĆE PLIME? o b o g a ć u j e živi svijet u v o d i ,
pa je taj zaljev pravi raj za
Najveći raspon plime i oseke ptice m o č v a r i c e .
zabilježen je u zaljevu F u n d y V e l i k i plimni raspon ima
i z m e đ u N e v v Brunsvvicka i estuarij rijeke R a n c e u F r a n ­
i N o v e Škotske u istočnom c u s k o j . N a t o m j e mjestu iz­
dijelu K a n a d e . Prosječna građena prva hidroelektrična
plima je visoka 14,5 metara, centrala na svijetu.
ali je z a b i l j e ž e n o i r e k o r d n i h N e o č e k i v a n o visoke plime
16,3 metra. m o g u uzrokovati v e l i k e štete.
O b i č n o s u posljedica velikih
plimnih valova uzrokovanih
V o d e Atlantskog o c e a n a
j a k i m vjetrovima i niskim
u l a z e u uski zaljev F u n d y
zračnim tlakom u vrijeme
i stvaraju v e l i k e p l i m e
kad se o č e k u j e visoka p l i m a .
i o s e k e . T a j g o l e m i plimni ra­
spon stvara u z a l j e v u plimni
v a l , iako se ne radi o estu-

26
F**l /VNliiii I ZEI\/1I_JA

> GDJE SE NALAZI NAJDUBLJI GREBEN NA SVIJETU?


p u e do središta kvinslandske b e n o b r u š a v a se u v o d u koja
Veliki koraljni greben uzosjeverno- bale. je preduboka da bi d a n a s o n ­
istočnu obalu Australije najdublji je greben na svijetu. d j e Dugačak
živjeli koralji. je više
M e đ uod
t i m2000
, kilometara
Koraljni grebeni nastaju s a m o u v r i j e m e kad se greben p o ­
u tropskim m o r i m a gdje je č e o stvarati, morska razina
v o d a topla i plitka, pa se raz­ je vjerojatno bila m n o g o
v i o bogati svijet morskih p o ­ niža.
lipa. P o p u t mogih drugih gre- V e l i k i koraljni greben je 45
b e n o v a , V e l i k i koraljni gre- d o 6 0 kilometara udaljen o d
australske o b a l e . N a sjeveru
je širok svega 15 do 20 kilo­
metara, ali se na jugu proteže
3 2 5 kilometara u m o r e . S a m o
je o k o deset sigurnih prolaza
kroz g r e b e n , pa je to vrlo
o p a s n o p o d r u č j e za plo­
vidbu.
N a grebenu j e p r o n a đ e n o
više od 340 podvrsta koralja
neopisivih boja i o b l i k a , m e đ u
kojima se skrivaju b r o j n e pre­
krasne ribe i druga morska
stvorenja. O d n e d a v n a dije­
l o v e grebena uništavaju neke
vrste morskih z v i j e z d a koje
skidaju ž i v e p o l i p e s njihova
tvrdog p o d n o ž j a .

IG D J EN A L A Z I M OF J O R D O V E ? doline kroz koje su tekli. N e ­ skim o b a l a m a koje su e r o d i ­


stankom ledenjaka, doline rali l e d e n j a c i . N a j p o z n a t i j i
u o b l i k u s l o v a U i s p u n i l o je i najdulji su norveški fjor­
Fjordovi su dugi, uski, strmi more. d o v i . Fjord S o g n e se proteže
morski z a l j e v i . S t v o r i l i s u i h od mora do Lusterfiorda i d u g
l e d e n j a c i koji s u p r o d u b l j i v a l i F j o r d o v e n a l a z i m o na planin­ je 183 kilometra. N j e g o v a
prosječna širina iznosi 4,75
kilometara. P o p u t v e ć i n e fjor­
d o v a , n e o b i č n o j e d u b o k , ali
u z o b a l u postaje sve p l i ć i . N a
n a j d u b l j e m mjestu fjord
S o g n e j e d u b o k 1245 metara.
Fjord N o r d v e s t na istoku
G r e n l a n d a j e još d u l j i . N j e ­
g o v a duljina iznosi 3 1 3 kilo­
metara.
F j o r d o v e n a l a z i m o i na
o b a l a m a Islanda, d u ž p a c i -
fičke o b a l e K a n a d e i A l j a s k e ,
na jugu Č i l e a i na j u ž n o m
otoku N o v o g Z e l a n d a . N a fo­
tografiji v i d i m o selo na kraju
norveškog fjorda.

27
PLANET ZEMLJA

< K O J A JE RIJEKA a u d e l t a m a imaju m n o g o


NAJDULJA? kanala.
P o č i n j e li N i l u jezeru Vik-
Tri najdulje rijeke na svijetu torija, kao što kažu n e k e
su Nil u Africi, duljine 6 6 7 0 knjige? N a j d a l j i izvor N i l a j e
kilometara, A m a z o n a u Juž­ L u v i r o n z o u B u r u n d i u koji ut­
noj A m e r i c i , duljine 6 4 4 8 ki­ j e č e u K a g e r u , a zatim u j e ­
lometara i Mississippi-Misso­ zero Viktorija.
uri u Sjevernoj A m e r i c i , d u ­ N a j d a l j i izvor A m a z o n e
ljine 5 9 7 0 k i l o m e t a r a . p r o n a đ e n je u P e r u u 1 9 5 3 .
g o d i n e . A l i gdje rijeka zavr­
šava? K a n a l do N o r t e se
Različiti stručnjaci d a j u ra­
o b i č n o smatra n j e n i m glav­
zličite p o d a t k e o duljini
nim i z l a z o m . M e đ u t i m , rijeka
o v i h triju velikih rijeka. R a ­
Para je također prometna, pa
zlog t o m e je što nije lako
a k o nju s m a t r a m o i z l a z o m ,
t o č n o odrediti gdje rijeka
A m a z o n a j e d u g a č k a 6750
p o č i n j e , a gdje z a v r š a v a . S v e
kilometara.
imaju b r o j n e pritoke,

> K O J A JE RIJEKA N i l t e č e prilično sporo za


NAJVEĆA? tako v e l i k u rijeku: u sekundi
n j e g o v i m koritom p r o đ e o k o
A m a z o n a je veća od Nila. 3 1 2 0 prostornih metara. S v e
V o d e Amazone potječu s p o ­ v e l i k e svjetske rijeke, osim
dručja gotovo dvostruko ve­ M u r r a v - D a r l i n g a u Australiji,
imaju v e ć i protok v o d e .
ćeg nego v o d e Nila. Sadrži
O d svih rijeka A m a z o n a
daleko više vode i plovna je većim dijelom svoga toka.
/>os) ns/v/še vode. • kroz <?(</
u sekundi p r o đ e o k o 180,000

Dvije glavne pritoke Nila, Bi­


B r o j n e pritoke d o n o s e v o d u
jeli i P l a v i N i l , izviru u p o ­
s p o d r u č j a v e ć e g od s e d a m
d r u č j i m a s prilično v e l i k o m
milijuna č e t v o r n i h k i l o m e ­
količinom padalina. M e đ u t i m ,
tara.
v e ć i m d i j e l o m svoga toka N i l
prolazi pustinjskim predje­
lima gdje pritječe m a l o v o d e ,
a m n o g o isparava. Z b o g toga

< G D J E SE N A L A Z E v i s o k i h , strmih platoa.


NAJVIŠI VODOPADI? A n g e l o v i v o d o p a d i su
d u g o poznati l o k a l n i m Indi­
j a n c i m a koji ih n a z i v a j u C h e -
Najviši v o d o p a d i na svijetu
r u n - M e r u . Evropljani su ih
su A n g e l o v i v o d o p a d i na ri­
prvi put vidjeli 1910. g o d i n e ,
jeci C a r r a o , pritoci rijeke C a -
a p o n o v n o su otkriveni 1937.
roni u Venezueli, u Južnoj
godine.
A m e r i c i . U k u p n i p a d v o d e iz­
nosi 9 7 9 m e t a r a , d o k je naj­ Drugi po redu su T u g e l a
dulji p a d 8 0 7 m e t a r a . vodopadi u Natalu, Južnoa­
frička R e p u b l i k a . Na tom se
mjestu rijeka T u g e l a o b r u š a v a
A n g e l o v i v o d o p a d i su s a m o
niz liticu visoku 9 4 7 metara.
j e d a n o d n e k o l i k o v r l o viso­ U N o r v e š k o j se na v o d o p a ­
kih v o d o p a d a u t o m dijelu dima Utigard voda od lede­
V e n e z u e l e , o d kojih v e ć i n a njaka Jostedal o b r u š a v a
nije izmjerena i n e m a ime­ u 8 0 0 metara nižu rijeku
na. J a v l j a j u se na mjestima Nesdal.
gdje rijeka t e č e preko ruba

28
5
LANET Z E M L J A

> GDJE SU ZABILJEŽENE p o d i ž e njeno korito i mije­


NAJVEĆE POPLAVE? nja joj tok. T i s u ć a m a godina
ljudi duž rijeke p o d i ž u
b r a n e da bi spriječili p o ­
Neke od najvećih poplava na
plave. Međutim, ponekad se
svijetu javile su se k a d se ki-
b r a n e preliju i dolazi do ka­
n e s k a r i j e k a H w a n g - h o izlila i z s v o g k o r i t a . U p o p l a v a m a 1 9 3 1 . g o d i n e p o g i n u l o j e v i š e o d 3 , 5 m i l i j u n a l j u d i .
TASTROFA^

m e đ u srpnja i rujna, za n a j v e ­
ć i h kiša. T e š k o ć e se javljaju
i u p r o l j e ć e , kad se južni d i ­
Hwang-ho, ili »žuta rijeka«, j e l o v i o t a p a j u , dok j e v e l i k a
je najblatnija rijeka na svi­ petlja na sjeveru još uvijek
jetu. O n a protječe 4 8 0 0 ki­ z a m r z n u t a . D a n a s se za k o n ­
lometara kroz sjeverni d i o trolu riječne razine i n a v o d ­
K i n e i sa s o b o m nosi više od n j a v a n j e koriste p o s e b n e
1,5 milijardi tona mulja. b r a n e poput o v i h na fotogra-
O k o četvrtine tog mulja s e fiji.
taloži o k o riječnog ušća,
< G D J E SE N A L A Z I U Kaspijsko m o r e utječu
NAJVEĆE JEZERO? V o l g a i U r a l , ali iz njega ne
istječe ni j e d n a rijeka. N a l a z i
N a j v e ć e jezero na svijetu je se u pustinjskom p o d r u č j u ,
Kaspijsko m o r e , što se pro­ tako d a m n o g o v o d e ispa­
teže između Irana i Sovjet­ rava, d o k je preostala v o d a
skog Saveza, lako se naziva vrlo slana. K a k o se v o d e pri­
m o r e m , o n o nije p o v e z a n o toka sve više iskorištavaju za
s o c e a n i m a ; to je vrlo veliko n a t a p a n j e i industriju, m a n j e
kontinentalno jezero. ih utječe u Kaspijsko m o r e .
U k u p n a površina m u iznosi T a k o n a j v e ć e j e z e r o na svi­
371,800 četvornih kilome­ jetu postaje sve m a n j e .
tara. N a j v e ć e slatkovodno je­
zero je S u p e r i o r , što se pro­
teže i z m e đ u S A D i K a n a d e .
R a z i n a Kaspijskog mora na­
O n o pokriva 82.350 četvor­
lazi se 28 metara ispod mor­
nih kilometara.
ske razine, a na n a j d u b l j e m
mjestu je još 9 8 0 m niže.

> G D J E SE N A L A Z I U k u p n a površina jezera Titi­


NAJVIŠE JEZERO? c a c a iznosi o k o 8300 četvor­
nih kilometara, a na najdub­
Najviše jezero na svijetu je ljem mjestu d u b o k o je 370
neimenovano ledenjačko je­ metara. V o d a u njega pritječe
zero nedaleko M o u n t Evere- u n e k o l i k o planinskih rijeka
s t a , š t o l e ž i 5 8 8 0 m e t a r a iz­ u A n d a m a , a izlijeva se u j e ­
nad morske razine. N a j v e ć e zero P o o p o , te nestaje u su­
tibetsko jezero, N a m Tso, na­ h o m altiplanu (visokoj rav­
lazi s e 4 5 7 8 m e t a r a i z n a d nici).
mora. N a j v e ć e plovno jezero P o d r u č j e o k o jezera Titi­
na svijetu je Titicaca (na fo­ c a c a je p o s v e r a v n o i bez dr­
tografiji), što se p r o t e ž e na v e ć a . Čvrstu travu pasu l j a m e
granici između Perua i Boli­ i v i k u n j e . U jezeru rastu to-
vije. S m j e š t e n o je 3 8 1 1 m e ­ toro trske koje lokalni Indi­
tara iznad m o r a i po njemu j a n c i upotrebljavaju za
plove jezerski brodovi. izradu č a m a c a , k u ć a , p a č a k
i otoka na k o j i m a ž i v e .

29
PLANET ZEMLJA

A G D J E SE N A L A Z I A K O J A JE SPILJA A GDJE NALAZIMO


NAJVEĆA SPILJA? NAJDUBLJA? NAJVEĆE STALAKTITE
I STALAGMITE?
N a j v e ć a spiljska d v o r a n a n a Najdublja do danas pronađ­
svijetu je d v o r a n a S a r a w a k e n a spilja j e G o u f f r e J e a n N a j v e ć i stalaktiti vise sa svo­
u istočnoj Maleziji, otkrivena Bernard u francuskim Al­ d o v a španjolskih spilja, d o k
1980. godine. pama. Ekipa francuskih spe­ se najveći stalagmiti uzdižu
N a j v e ć i spiljski s u s t a v na­ leologa se 1982. godine spu­ s p o d o v a f r a n c u s k i h spilja.
lazi s e p o d n a c i o n a l n i m p a r ­ stila 1 4 9 4 m e t r a i s p o d p o v r ­
kom Mammoth Cave u ame­ šine. Stalaktiti i stalagmiti nastaju
ričkoj državi Kentucky. u spiljama gdje v o d a zasi­
Tijekom petodnevne ekspedi­ ć e n a kalcij k a r b o n a t o m n e ­
S a r a w a k j e d i o istočne M a l e ­ c i j e , 1 9 8 2 . g o d i n e , francuska prestano kaplje sa svoda. P r i ­
zije i nalazi se na otoku B o r ­ ekipa G r o u p e S p e l e o V u l c a i n t o m se vrlo sporo skupljaju
n e o . D v o r a n a S a r a w a k pro­ je postavila novi dubinski re­ taloži, pa za nastanak velikih
stire se ispod n a c i o n a l n o g kord z a s p e l e o l o g e . N a s v o m stalaktita i stalagmita treba
parka G u n u n g M u l u . P r o n a đ ­ putu u p o d z e m l j e preronili su proći v i š e tisuća g o d i n a .
e n a je 1980. g o d i n e , i utvrđ­ sifon d u l j i n e 40 metara koji N a j v e ć i poznati stalaktit je
e n o j e d a j e duga 700, široka ih je o d v e o u novi niz pro­ stup koji visi 59 metara sa
u prosjeku 300 i visoka ba­ laza. T a d a su doprli do d u ­ svoda spilje C u e v a d e N e r j a ,
rem 70 metara. b i n e od 1494 metra ispod po­ istočno od M a l a g e u Š p a n j o l ­
U n a c i o n a l n o m parku vršine z e m l j e . skoj. Tu d i v o v s k u spilju je
M o m m o t h C a v e (na fotogra­ U Francuskoj postoje 1959. g o d i n e pronašao pastir
fiji) nalazi se čitav niz spilja i druge d u b o k e spilje. S p i l j e tražeći izgubljenu loptu. D a ­
i prolaza na različitim razi­ G o u f f r e Berger n e d a l e k o G r e - nas je to p o d z e m n a d v o r a n a
n a m a . Č i t a v sustav j e d u g noblea d u b o k e su 1100 m e ­ za koncerte i balete.
više od 307 kilometara. tara. D a n a s se zna da je spi­ N a j d u l j i slobodni stalaktit
S v e g a 4 kilometra od ulaza lja G o u f f r e da la Pierre Saint- d u g a č a k j e s e d a m metara,
u spilju M o m m o t h ulazi se Martin u Pirenejima duboka a visi u spilji Poli an lonain
u sustav spilja Flint R i d g e . 1350 metara. u C o u n t r y C l a r e u u Irskoj.
G o s p o đ a P. Crowther je D r u g a najdublja spilja na V e l i k i stalagmit u f r a n c u ­
1 9 7 2 . g o d i n e pronašla p o d ­ svijetu je S n j e ž n a j a u Sovjet­ skoj spilji A v e n A r m a n d naj­
z e m n i put koji p o v e z u j e ta s k o m S a v e z u . Istraživači su viši je na svijetu. U z d i ž e se
d v a sustava. se kroz n j e n e h o d n i k e spustili 29 metara uvis.
1350 metara ispod p o v r š i n e .

30
PLANET ZEMLJA

> G D J E SE N A L A Z E u ergu Isaouane-n-Tifernine,


NAJVEĆE PJEŠČANE sjeverno o d p l a n i n a H o g g a r .
DINE? N a j v e ć e p o d r u č j e pješčanih
dina u S a h a r i je V e l i k i istočni
erg na granici Alžira i Tunisa.
Najviše zabilježene pješčane
Tu pijesak prekriva o k o 518
dine nalazimo u središnjem
tisuća četvornih kilometara.
Alžiru u S a h a r i . O n e se p o n e -
Ikad i z d i ž u d o 4 3 0 m e t a r a . N a j v e ć a površina prekri­
vena dinama je Rub'-al-
K h a l i , ili »prazan prostor«,
S a m o desetinu S a h a r e prekri- u Arapskoj pustinji. Z a u z i m a
. a j u vjetrom n o š e n e d i n e . o k o 6 5 0 tisuća č e t v o r n i h ki­
Ostatak z a u z i m a j u r a v n i c e , lometara j u ž n e Saudijske
olatoi i p l a n i n e . V e ć i n u pije- A r a b i j e . Središnje p j e š č a n e
~Na n a l a z i m o u 25 velikih po­ p l a n i n e uzdižu se do 2 5 0
dručja z v a n i h ergovi. O n i se metara.
o d l i č n o razlikuju o d o k o l n i h
dijelova pustinje bez pijeska.
Najviše dine nalazimo

skim d i j e l o v i m a tla p o r o z n e
stijene su stiješnjene i z m e đ u
nepropusnih slojeva. Sloj
u k o j e m se z a d r ž a v a v o d a
z o v e m o akvifer.
P r o b i j e m o li u dolini sloj
nepropusnih stijena, doprijet
ć e m o d o akvifera. B u d u ć i d a
j e razina p o d z e m n e v o d e
viša od površine bunara, o n a
A GDJE NALAZIMO u v a p n e n a č k o m sloju isko­ p o d vlastitim t l a k o m izvire na
ARTEŠKE B U N A R E ? pano mnogo takvih bunara površinu.
da bi se došlo do vode. N a j v e ć i arteški bunar na
Arteški bunari su izvori pod­ svijetu nalazi se u Australiji.
zemne vode koje pod prirod­ Crtež p o k a z u j e kako nastaje
nim tlakom izviru na povr­ arteški bunar. Kiša koja pada
šinu. I m e i m p o t j e č e o d f r a n ­ na v i š e tlo protječe kroz slo­
cuskog mjesta Artois, gdje je j e v e propusnih stijena. N a ni­

< GDJE NASTAJU životinje iscrpljuju pašnjake,


PUSTINJE? golo tlo uništava vjetar,
a mnogi bunari presušuju.
R u b o v i nekih pustinja se lo­ T a k v e su teškoće p o č e t k o m
šim gospodarenjem i nepra­ tridesetih godina stvorile
v i l n o m o b r a d o m tla p o l a k o u S A D »zdjelu prašine«, a se­
šire. d a m d e s e t i h godina proširile
Saharu.
Z b o g teškoća u p r o n a l a ž e ­
Polupustinjska p o d r u č j a
nju ogrijeva m n o g e p o l u p u -
imaju osjetljiva tla i lošu
stinje su ostale bez d r v e ć a
klimu. N a k o n nekoliko do­
i grmlja, pa je tlo postalo
brih godina o b i č n o slijedi n e ­
m n o g o p o d l o ž n i j e eroziji.
koliko loših g o d i n a . Z a d o ­
N e k a su p o d r u č j a preobra-
brih godina ratari proširuju
žena sustavima za n a v o d n j a ­
kultivirano tlo, p o v e ć a v a j u
v a n j e , ali loše g o s p o d a r e n j e
b r o j s v o j e stoke i k o p a j u v i š e
v o d o m m o ž e štetiti
bunara. M e đ u t i m , u nizu suš­
zemljištu.
nih godina usjevi p r o p a d a j u ,

31
> G D J E JE I S U Š I V A N J E M
TLA P O D V O S T R U Č E N A
VELIČINA DRŽAVE?

Nizozemska je jedna od naj­


manjih evropskih država. Pa
ipak, p o l o v i c a njenog po­
d r u č j a d o b i v e n a je isušiva­
njem močvara, jezera i mora.

N i z o z e m s k a leži na delti koju


tvore rijeke R a j n a , M e u s e
i S c h e l d t . V e ć i n a tla nalazi se
30 metara ispod razine m o r a ,
a p o l o v i c a u k u p n e površine
je ispod razine v i s o k e p l i m e .
P o d r u č j a z e m l j e oteta
moru n a z i v a m o polderima.
O k r u ž e n i su nasipima koji ih
štite od p o p l a v a i ispresije­ ider Z e e j e 1 9 3 2 . g o d i n e bra­ g o l e m i h p o l d e r a . Delta pro­
c a n i j a r c i m a za isušivanje. n o m d u g o m 3 2 kilometra jekt j e z a t v o r i o s v e izlaze
V o d a s e n e k o ć odstranjivala odsječen od mora. Nekadaš­ o s i m d v a izlaza R a j n e i M e -
v j e t r e n j a č a m a , ali d a n a s d i - nji zaljev je pretvoren u slat­ usa i S c h e l d t a . T i m e se z e m ­
esel c r p k a m a . k o v o d n o j e z e r o Ijssel, a d a ­ lja štiti od p o p l a v a i stvara
G l a v n i s u v r e m e n i projekti nas na tom mjestu n a l a z i m o spremište v o d e s n o v i h
isušivanja tla uključuju Z u - 2 2 6 0 č e t v o r n i h kilometara 150 k m 2 k o p n a .
ider Z e e i Delta projekt. Z u - n o v e z e m l j e p o d i j e l j e n e u pet

> KOJE JE M J E S T O NA
ZEMLJI
NAJOSAMLJENIJE?

S a m o je petina kopna gusto


naseljena, pa još uvijek ima
m n o š t v o pustih mjesta. N a j o -
samljenije naseljeno kopno je
Tristan da C u n h a , vulkanski
otok u južnom Atlantiku.
Najbliže naseljeno tlo od
njega je u d a l j e n o 2 0 0 0 kilo­
metara.

Četiri petine Z e m l j i n o g
kopna j e presuho, p r e h l a d n o ,
prebrdovito ili prešumovito
da bi ga mogli nastaniti ljudi.
N a j r j e đ e naseljeni kontinent
je Antarktika na kojoj n e m a N a j u d a l j e n i j i naseljeni k a n . T a d a su svi s t a n o v n i c i
trajnih naselja, d o k je najrjeđe otok, Tristan da C u n h a , velik bili e v a k u i r a n i , ali su se na­
naseljena z e m l j a G r e n l a n d . je samo 98 četvornih kilome­ kon d v i j e g o d i n e vratili, lako
N a j o s a m l j e n i j i otok j e B o - tara. N a j b l i ž e naseljeno je otok vrlo o s a m l j e n , njegovi
uvet, nenaseljeni norveški k o p n o j e otok S v . H e l e n a , stanovnici su vrlo sretni.
protektorijat u j u ž n o m A t l a n ­ u d a l j e n a 2 1 2 0 kilometara sje­
tiku. N a j b l i ž e k o p n o , n e n a s e ­ veroistočno.
ljena o b a l a Antarktike, uda­ N a otoku Tristan d a C u h n a
ljeno je 1 700 kilometara. j e 1 9 6 1 . g o d i n e proradio v u l -

32
\NET ZEMLJA

A G D J E SE N A L A Z I A G D J E SE N A L A Z I A G D J E SE J A V L J A J U
NAJVEĆE UMJETNO NAJVEĆA JAMA KISELE KIŠE?
JEZERO? STVORENA ČOVJEČJOM
RUKOM? Kiša je uvijek d o n e k l e kisela,
U m j e t n o jezero najveće po­ ali \ e vzx\ad uvlustu^kih p o ­
v r š i n e je V o l t a u G h a n i , u za­ Najveći suvremeni kameno­ dručja Sjeverne Amerike
padnoj Africi. Rezervoar l o m , u k o j e m se kopa stroje­ i E v r o p e kiselija jer upija ot­
Bratsk na rijeci A n g a r i vima, je rudnik bakra Bing- p a d n e p l i n o v e koji z a g a đ u j u
u S S S R - u je umjetno jezero h a m C a n y o n (na slici) u dr­ atmosferu.
s najvećom količinom vode. žavi U t a h , u S A D . Prostire se
p o v r š i n o m o d 7,2 č e t v o r n i h Kišnica reagira s ugljik dioksi­
Rijeka V o l t a j e 1 9 6 5 . g o d i n e kilometara, a d u b o k je 774 m. d o m u zraku i postaje vrlo
pregrađena b r a n o m A k o - »Velika jama« Kimberleya slaba ugljična kiselina koja
s o m b o koja je izgrađena na u južnoj Africi je stari rudnik m o ž e otopiti a l k a l n u v a p n e -
j u ž n o m dijelu k a n j o n a radi d i j a m a n a t a koji su u p r o š l o m n a č k u stijenu.
hidrocentrale. stoljeću lopatama i krampo­ Kišnica m o ž e reagirati
Iza b r a n e se u dolini rijeke vima kopale tisuće rudara. i s p l i n o v i m a koje ispuštaju
V o l t e i njenih g l a v n i h pri­ P r o m j e r m u iznosi o k o 5 0 0 m , t v o r n i c e , elektrane i a u t o m o ­
toka, B i j e l e i C r n e V o l t e , p o ­ a dubok je gotovo 400 m. bili. Vjetrovi raznose p l i n o v e ,
č e l o stvarati j e z e r o . D a n a s j e ­ pa se često d o g a đ a da razbla-
zero prekriva površinu od G o d i n e 1 8 7 1 . n a farmi gdje ž e n a s u m p o r n a i d u š i č n a ki­
o k o 8 4 8 2 č e t v o r n i h kilome­ je kasnije podignut rudnik selina p a d a j u vrlo d a l e k o o d
tra, a o b a l a mu je duga 7250 K i m b e r l e y p r o n a đ e n i su dija­ izvora z a g a đ e n j a . T o z o v e m o
kilometara. S t a n o v n i c i koji su m a n t i . D o 1 8 7 2 . g o d i n e dija­ kiselom kišom, jer je kiselost
n a s e l j a v a l i p o t o p l j e n a po­ m a n t e j e tražilo v i š e o d 3500 kiše p o d i g n u t a n a u m j e t a n
dručja preseljeni su na n o v e rudara. K o p a j u ć i kimberlitnu način.
o b a l e jezera. stijenu načinili su v e l i k u Kisele kiše p o v e ć a v a j u ero­
J e z e r o V o l t a j e v e l i k o , ali j a m u . Iskopano j e više o d 2 5 ziju stijena i g r a đ e v i n s k o g ma­
prilično plitko, pa m j e s t i m i c e milijuna tona stijene i o k o tri terijala, p o s e b n o v a p n e n c a .
iz v o d e izviruju ostaci potop­ tone d i j a m a n a t a . Jezera i rijeke se p o l a k o truju,
ljenih š u m a . N j e g o v ukupni Kopanje na otvorenom u g r o ž a v a j u ć i živi svijet. L i c e
v o l u m e n iznosi svega 148 kopu prestalo je kad su k a m e n o g kipa na fotografiji
prostornih kilometara, dok o d r o n i postali prečesti. R u d ­ izgriženo je kiselom kišom.
rezervoar Bratsk u S S S R - u nik je zatvoren 1 9 1 5 . g o d i n e ,
obuhvaća 169,25. a d a n a s je do p o l o v i c e ispu­
njen v o d o m .

33
PLANET ZEMLJA

< G D J E SE U Z G A J A azijskim b r e ž u l j c i m a naprav­


RIŽA? ljene terase. N e k e o d njih
stare su stotine g o d i n a .
Riža h r a n i više ljudi od bilo R i ž i n e se s a d n i c e uzgajaju
koje d r u g e ž i t a r i c e . V e ć i n i u p o s e b n i m klijalistima, a za­
s t a n o v n i k a i s t o č n e A z i j e riža tim se presađuju na potpo-
Ijena polja. N a k o n četiri d o
j e o s n o v n i i z v o r ugljikohi-
pet m j e s e c i riža je s p r e m n a
drata.
za ž e t v u , pa se polja isušuju.
O s i m u A z i j i , riža se d a n a s
Za uzgoj riže potrebni su to­ uzgaja i u drugim t o p l i m ,
plo v r i j e m e i m n o g o v o d e . v l a ž n i m d i j e l o v i m a svijeta.
V o d a m o ž e pritjecati o d jakih Mehaniziranom obradom
kiša, p r i m j e r i c e monsunskih u S A D i južnoj Evropi riža
u A z i j i , ili n a v o d n j a v a n j a . se uzgaja za izvoz.
U z g a j a se na r a v n i c a m a jer
se razina v o d e na p o l j i m a
mora strogo kontrolirati.
Z b o g toga su na m n o g i m

> ODAKLE POTJEČE vlakna odvajaju od sjemenki,


PAMUK? a zatim p e r u , češljaju i
tkaju.
P a m u č n e niti kojima šijemo P a m u k j e bio g l a v n a i n d u ­
ili koje t k a m o u t k a n i n u d o b i ­ strijska biljka na istoku S A D .
vaju se od celuloznih vlakana D o v e d e n i su mnogi A f r i k a n c i
ovijenih o k o sjemenki. koji su kao robovi radili na
p l a n t a ž a m a . N a S A D još u v i ­
jek otpada gotovo petina
Grmoliki pamuk je jednogo­ svjetske p r o i z v o d n j e . Egipat
dišnja biljka. V r l o brzo raste i S u d a n također izvoze pa­
i cvjeta, te razvija m a l e , z e ­ muk, a sve se č e š ć e uzgaja
lene t o b o l c e sa s j e m e n j e m i u d i j e l o v i m a istočne Afrike
okruženim dlačicama. i J u ž n e A m e r i k e , te u Indiji,
K a d t o b o l a c sazre, p u c a i Pakistanu i K i n i .
iz njega izviruje m e k i , bijeli
pamuk.
N a k o n b e r b e , p a m u k treba
očistiti. Pritom se p a m u č n a

> G D J E SE U Z G A J A ČAJ? brežuljcima Gruzije u


SSSR-u.
Č a j koji p i j e m o d o b i v a s e o d Da bi č a j uspijevao, treba
izmrvljenih listića z i m z e l e ­ mu toplina, vlaga i propusno,
n o g g r m a što se uzgaja u p o ­ p l o d n o tlo. N a p l a n t a ž a m a s e
d r u č j i m a t o p l e , v l a ž n e klime. g r m o v i podrezuju na visinu
N a j b o l j e uspjeva u tropskoj od 1,5 metra, tako da ih je
klimi n a v i s i n a m a d o 2 3 0 0 lako brati. U b i r u se s a m o
metara. mladi listići na v r h o v i m a
g r a n č i c a , te se šalju u tvor­
n i c e gdje se najprije suše, za­
Č a j je u E v r o p u u v e z e n iz
tim savijaju i ostavljaju da
K i n e . K a k o j e postajao sve
fermentiraju. Z a g r i j a v a n j e m
o m i l j e n i j i , N i z o z e m c i u Indo­ i sušenjem d a j e se k o n a č n i
neziji i Britanci u Indiji i Sri okus č a j u koji je zatim spre­
Lanki zasadili su prve e v r o p ­ m a n za tržište.
ske plantaže. D a n a s se gr­
m o v i č a j a uzgajaju i u J a ­
p a n u , istočnoj Africi te na

34
PLANET ZEMLJA

ODAKLE POTJEČE rasla i u p o d r u č j e A m a z o n e


GUMA? se u s e l j a v a l o sve više ljudi.
Londonski botanički vrt
Prirodna guma dobiva se od u K e w u p r e n i o je g u m i j e v a c
Lateksa, t e k u ć i n e k o j a s e n a - u jugoistočnu A z i j u . P l a n t a ž e
azi pod korom gumijevca. u M a l e z i j i i Indoneziji su

ske kišne š u m e i raste u to­ gumu. M a n j e količine dolaze


plim, vlažnim, ekvatorijalnim iz Z a i r a i z a p a d n e Afrike.
područjima. Kora g u m i j e v c a se z a r e ­
zuje tako da se lateks slijeva
u posudu učvršćenu g u m o m .
A m a z o n s k i Indijanci su prvi
Lateks se zatim d i m i i v u l k a -
skupljali lateks i od njega
nizira, te tako nastaje g u m a .
izrađivali vrstu g u m e . G o o d v -
D a n a s se g u m a d o b i v a i p r e ­
ear je 1842. godine pronašao
r a d o m nafte.
način za skrućivanje gume.
P o j a v o m bicikla i a u t o m o ­
bila, potražnja za g u m o m je

< G D J E JE PRVI P U T A vrlo slični klipu kukuruza. Ta


UZGOJEN KUKURUZ? se biljka m o ž e r a z m n o ž a v a t i
u divljini.
Kukuruz je važna žitarica Thea sinte se m o ž e križati
koja se d a n a s uzgaja u m n o ­ s k u k u r u z o m da se d o b i j u
gim dijelovima svijeta s to­ v e ć i k l i p o v i , v e o m a nalik
o n i m a koje su a r h e o l o z i pro­
plim ljetima. P o t j e č e iz A m e ­
našli u N o v o m M e k s i k u ,
rike, gdje je prije dolaska
a v j e r u j e se da su stari o k o
Evropljana bio vrlo važna
2000 godina.
hrana za indijanska plemena.
Za p r v e E v r o p l j a n e koji su
stigli u A m e r i k u »indijanski
Porijeklo s u v r e m e n o g kuku­
kukuruz« je često bio od ži­
ruza (Zea mays) još je uvijek
votnog značaja. Danas se
tajanstveno. T o j e j e d n o g o ­
u g l a v n o m koristi kao stočna
dišnja biljka koja d a n a s ovisi
hrana, ali se prerađuje i u ku­
o ljudima. M o ž d a je srodna
kuruzne p a h u l j i c e ili brašno.
s t r a v o m Thea sinte koja raste
u M e k s i k u i čiji su p l o d o v i

< ODAKLE POTJEČE izravno iz grana i d e b l a .


KAKAO? S v a k a b o b a sadrži 30 do 40
s j e m e n k i . S j e m e n k e se ostav­
Kakao se dobiva od sjemenki ljaju da fermentiraju, te se
koje se stvaraju u velikoj bobi suše i prerađuju u kakao ili
k a k a o v c a . K a k a o su u S r e d ­ čokoladu.
njoj A m e r i c i pili A z t e c i i p r i j e Španjolskim konkvistado-
dolaska Evropljana. Kakaovac rima prijao je gorki napitak
^^"inH^Ti^gaja u vrućim,
vlažnim dijelovima Srednje u Srednjoj A m e r i c i , a do 1 7.
i J u ž n e A m e r i k e , ali se d a n a s stoljeća su ga prihvatili
većinom dobiva iz zapadne i drugi E v r o p l j a n i . Britanci
Afrike. i F r a n c u z i su d o n i j e l i kaka­
o v c e u z a p a d n u Afriku, koja
j e d a n a s glavni p r o i z v o đ a č
Tropski k a k a o v a c raste kakaa.
u v l a ž n i m š u m a m a uz e k v a ­
tor. V e l i k e b o b e d u g a č k e 15
do 35 c e n t i m e t a r a izrastaju

35
PLANET ZEMLJA

A G D J E SE N A L A Z I V G D J E UZ EKVATOR afričkim ravnicama na grani­


DOLINA SPOMENIKA? NALAZIMO SNIJEG? ci K e n i j e i T a n z a n i j e . N a j v i š i
v r h t e p l a n i n e nalazi s e
Dolina spomenika ( M o n u ­ Na mjestima gdje je tempera­ 5894 m e t r a i z n a d m o r s k e
ment Valley) je dio visoravni t u r a d o v o l j n o niska, snijeg razine.
Kolorado u suhom, jugoza­ p o k r i v a tlo t i j e k o m č i t a v e go­ Mjesto na kojem počinje
p a d n o m dijelu S A D . Tor­ dine, lako je uz ekvator v j e č n i led i snijeg n a z i v a se
njevi, stupovi i d v o r c i m a u morskoj razini vrlo toplo, s n j e ž n o m l i n i j o m . V i s i n a te
nalik masivi, koje ondje na vrhu visokih planina m o ž e linije ovisi o temperaturi i ko­
nalazimo, prirodnog su biti z a i s t a h l a d n o . N e k e ek- ličini p a d a l i n a . N a p o l o v i m a
porijekla. vatorske planine, primjerice se snježna linija nalazi na ra­
Kilimandžaro u istočnoj zini tla. K o d 4 0 ° z e m l j o p i s n e
Dolinu spomenika uglavnom Africi i A n d e u Ekvadoru, do­ širine nalazi se na visini iz­
sačinjavaju vapnenci pomije­ voljno su visoke da se snijeg m e đ u 2 5 0 0 i 5000 metara,
šani s n e k i m drugim t a l o ž n i m nikada ne topi. o v i s n o o s u h o ć i klime, dok
stijenama koje su se nabrale uz ekvator snijeg p o č i n j e n e ­
i stvorile i s p u p č e n j a . P r i l i k o m K i l i m a n d ž a r o je v u l k a n što se što iznad 5 0 0 0 metara.
toga drugi su se slojevi r a z v u ­ uzdiže v i s o k o n a d istočno-
kli i oslabili. Na r u b o v i m a su
nastali rasjedi, koje su ispu­
nila jezera, a duž oslabljenih
d i j e l o v a stijena protjecale su
rijeke. K a k o su se stijene p o ­
lako u z d i z a l e , rijeke su pro­
dubljivale doline.
T i j e k o m milijuna godina
stijene su e r o d i r a l a l e . O t p o r ­
nije stijene su ostale stajati
p o p u t stupova i otoka u ne­
postojećem moru. Na dnu
d o l i n e često n a l a z i m o ostatke
srušenih stupova. D a n a s o n ­
dje v l a d a pustinjska klima,
a suho tlo i d a l j e erodiraju
vjetrovi i b u j i c e .

36
PLANET ZEMLJA

V G D J E SE N A L A Z I
»STIJENA VAL«?

Stijena val (VVave Rock) na­


lazi se na z a p a d u Australije,
oko 300 kilometara od
Pertha. To je velika granitna
stijena visine 15 m e t a r a , za­
krivljena poput neobičnog,
divovskog vala.

Stijena val je d i o v e l i k o g gra­


nitnog m a s i v a n a z v a n o g H a -
v d e n o v e stijene. N a j b l i ž e na­
selje j e H a v d e n , m a l o mjesto
s m a n j e od 2 0 0 stanovnika.
O b l i ž n j e granitne stijene su
m e đ u l o k a l n i m stanovništvom
p o z n a t e kao Z i j e v nilskog ko­
nja, K r a l j e v e stijene i B r e ­
E SE N A L A Z I A G D J E SE N A L A Z I
žuljci.
* PRIJELAZ? NAJTOČNIJI GEJZIR NA
S t i j e n e od kojih se sastoji
SVIJETU?
Stijena v a l stare su o k o 2,7
prijelaz (Giant's C a -
milijardi g o d i n a . T o j e j e d n a
""wm n a l a z i s e n a s j e v e r - Gejzir » O l d Faithful« (Stari
od stijena koje s a č i n j a v a j u
Sjeverne Irske. To pouzdanko) je jedan od mno­
d r e v n u o s n o v u Australije.
^ ^ • h r t v n a izrezana ploča gih gejzira i v r u ć i h izvora
K a o što se vidi na fotografiji,
^ ^ B N F ^ uzdižu visoke ba- u nacionalnom parku Yellow­
stijena je prošarana usprav­
^Bhar cijene. Ta nekoć ra- stone u z a p a d n o m dijelu
n i m p r u g a m a u rasponu od
^ ^ • p n a stijena j e u v r i j e m e S A D . N a z i v je dobio jer je
sive do c r v e n e b o j e , što pot­
amiiu: *e - a d i l a s t v o r i l a n i z s t u - svakih 66 minuta izbacivao
j e č e o d različitih oksida.
rma k e l t s k o j l e g e n d i , stup v o d e i pare visok 30 m e ­
- a g r a d i o d i v Fill P o d r u č j e o k o Stijene v a l a tara. M e đ u t i m , d a n a s više nije
ili F i n g a l ) d a b i p o - j e vrlo s u h o . Posjetioci m o g u tako »pouzdan«
i Škotsku. Slične istraživati biljni i životinjski
blike n a l a z i m o svijet u rezervatu o k o stijene,
G e j z i r i se j a v l j a j u na m j e ­
skoj, p r i m j e r i c e n a gdje ž i v e m n o g e j e d i n s t v e n e
stima gdje v o d a prodire kroz
iiimat S t a r t a , g d j e j e m o r e vrste.
slojeve stijena, a zagrijava se
: <Mb«iKiri> F m g a l o v u s p i l j u . vulkanskom aktivnošću. Pre­
grijana v o d a se u o b l i k u pare
Tiilijuna g o d i n a su pod visokim tlakom izbacuje
azaltne l a v e prekrili na p o v r š i n u .
dručja sjeverne Irske N a c i o n a l n i park Y e l l o w ­
i! • v Škotske. Lava se stone je smješten iznad la­
Hnladila stvarajući t a m n u v o m ispunjene rupe u Z e m l j i -
N'jenim h l a đ e n j e m noj kori. N e k o ć je tu bio v u l ­
anjem nastale su p u - k a n , koji je tako s n a ž n o e r u p -
t
^ H b K prilično pravilna raz- tirao da se krater raspao i c i ­
~ako su nastali b e z - jelo je područje propalo
>tokutni stupovi. u k a l d e r u , ostatke kratera.
• - ~ a stupova je U t o m dijelu S j e d i n j e n i h
stvara n e o b i č n e li­ A m e r i č k i h D r ž a v a z i m i ima
še od 1 60 metara. Na m n o g o p a d a l i n a , pa se na
e stupove erodiralo površini ili n e p o s r e d n o ispod
H k . tako d a o n i stvaraju nje z a d r ž a v a v o d a koja p o č i ­
-~e stepenice i p l o č n i k e . nje ključati.

37
> G D J E SE N A L A Z E
I ŠTO SU TO B I O M I ?

Biljke i životinje žive u zajed­


nicama nazvanim biomi.
M e đ u biome ubrajamo zajed­
n i c e v a z d a z e l e n e š u m e , listo­
p a d n e š u m e , pašnjaka, pusti­
nja, tundri i planina.

B i o m e o d r e đ u j u biljne vrste
nekog područja. Najvažniji
faktor koji utječe na biljni svi­
jet je klima. T e m p e r a t u r a ,
vjetar i p a d a l i n e u o d r e đ e n i m
Krajevima p o g o d u j u s a m o n e ­
kim vrstama biljaka.
Na Zemljinim polovima
temperatura je toliko niska da
ne m o ž e preživjeti nijedna
biljna vrsta, d o k se nešto juž­
nije razvio oskudni biljni svi­
jet n a z v a n t u n d r o m . N a tun­
dru se nastavljaju š u m e č e t i ­
n j a č a , koje na sjevernoj p o ­
lutki tvore široki pojas. J o š
južnije šire se listopadne
sume. f^ocrfucja s m a n j e
vfage z a u z i m a j u pas*hj'acf,
dok u vrlo s u h i m krajevima
preživljavaju s a m o pustinjske
biljke. S druge strane, u pro­
storima s v e l i k o m k o l i č i n o m
o b o r i n a bujaju tropske kišne
šume.
U svakom biomu žive
o d r e đ e n e vrste životinja. M e đ ­
utim, postoji još j e d a n č i n i l a c
koji o d r e đ u j e biljne i životinj­
ske vrste različitih p o d r u č j a .
N e k a d a š n j i i današnji izgled
Z e m l j e izazvao je pojavu ne­
kih vrsta s a m o na o d r e đ e n o m
području. Tako, primjerice,
lavovi žive samo u Africi.

38
BILJKE I ŽIVOTINJE

ZAŠTO NEKE njama u njihovu kretanju. sisavaca jer su ta p o d r u č j a


ŽIVOTINJE ŽIVE S A M O u vrijeme njihove evolucije
U O D R E Đ E N I M Karta prikazuje n e k e o d živo­ bila o d i j e l j e n a od ostalog
PODRUČJIMA? tinjskih vrsta što ž i v e s a m o k o p n a . U d r u g i m je kraje­
u o d r e đ e n i m d i j e l o v i m a svi­ v i m a širenje s i s a v a c a ograni­
M o r a , planine i pustinje pri­ jeta. U J u ž n o j A m e r i c i i A u ­ č e n o k l i m o m , pustinjama
rodne su prepreke životi­ straliji živi j e d i n s t v e n svijet i planinskim lancima.

39
BILJKE I ŽIVOTINJE

> G D J E SE PINGVINI
PARE?

Svi pingvini žive na južnoj


zemaljskoj polutki, a većina
se p a r i na A n t a r k t i c i i u s u -
bantarktičkim područjima.

V e ć i d i o života pingvini pro­


v o d e u m o r u , ali se u v r i j e m e
parenja v r a ć a j u na k o p n o .
N a o b a l a m a Antarktike pare
se s a m o d v i j e vrste - adelijski
i carski p i n g v i n .
Carski p i n g v i n i , n a j v e ć i
m e đ u p i n g v i n i m a , pare s e
u v j e č n o j tami antarktičke
z i m e . O k u p l j a j u se u v e l i k e
kolonije na ledu i ne grade
gnijezda. M u ž j a c i sjede na c i m a . Kraljevski pingvin bli­ Preostalih 11 vrsta pari se
j a j i m a d v a m j e s e c a . Adelijski ski je srodnik c a r s k o m e , ali u sjevernijim p o d r u č j i m a .
pingvini g n i j e ž đ e n j e z a p o č i ­ se poput adelijskog pingvina Viktorijski se p i n g v i n , na-
nju u rujnu i listopadu. u p r o l j e ć e pari na k a m e n i t i m primjer, gnijezdi na o t o c i m a
Kraljevski, ž u t o u h i , ogrli- o b a l a m a Antarktike. M u ž j a c i Antarktičkog o c e a n a , dok
časti i žutonogi pingvini pare i ž e n k e te vrste n a i z m j e n i č n o druge n a l a z i m o n a o b a l a m a
se na subantarktičkim oto- sjede na j a j i m a . južnih kontinenata.

> KOJI TULJANI ŽIVE


NA ANTARKTICI?

U v o d a m a A n t a r k t i k e živi
samo četiri vrste tuljana. To
su: tuljan rakojed, vedelski
i rosovski tuljan, te morski le­
opard.

S v a k a od četiri vrste antark­


tičkih tuljana ima o s o b e n i na­
č i n života. T u l j a n rakojed
živi d u ž o b a l e i hrani se r a č i ­
ćima.
R o s o v s k e tuljane, n a j m a ­
nje od svih antarktičkih vrsta
tuljana, n a j č e š ć e v i đ a m o n a
m o r s k o m e l e d u , a v e ć se po
n j i h o v o j građi v i d i da su vješti
p l i v a č i . H r a n e s e lignjama, s v o j i m r o n i l a č k i m sposobno­ jaju rupe u ledu da izađu na
ribama i r a č i ć i m a . P r i l i k o m stima. M o g u zaroniti n a d u ­ površinu.
lova liganja v i đ e n i su kako se b i n u od 300 metara i ostati M o r s k i leopard najokrutniji
igraju sa kitovima u b o j i c a m a . p o d v o d o m više o d 4 0 m i ­ je antarktički tuljan. Ž i v i uz
V e d e l s k i tuljani ž i v e uz nuta. N j i h o v krvožilni sustav r u b o v e naslaga leda i hrani se
o b a l e Antarktike, i najmirnija tome je posebno prilagođen. ribama, p i n g v i n i m a , pa č a k
su antarktička vrsta. H r a n e se Z i m i , kad ledeni p o k r i v a č i m l a d u n c i m a drugih tuljana.
ribama poput antarktičkog prekrije p o d r u č j a gdje se
i i • ±- _ . .
h r a n e , vedelski tuljani probi-

40
5ILJKE I Ž I V O T I N J E

A GDJE ZIVE SJEVERNI A K O J E SE PTICE A GDJEZIVI KARIBU?


MEDVJEDI? GNIJEZDE NA ARKTIKU?
S j e v e r n o a m e r i č k i karibu za­
S j e v e r n i ili b i j e l i m e d v j e d i Ljeti se na A r k t i k u gnijezdi j e d n o s brojnim d r u g i m sisav­
žive na n e p r e g l e d n i m snjež­ više od stotinu vrsta ptica, ali c i m a luta n e p r e g l e d n i m r a v ­
nim površinama Arktika. P r e ­ ih zimi ondje ostaje svega nicama tundre. Sjeverni sob
valjuju m n o g o kilometara nekoliko. je polupripitomljena vrsta ka-
u l o v u na t u l j a n e i d r u g e ži­ ribua koja živi na sjeveru
votinje. Arktičko ljeto traje s a m o o k o E v r o p e i Azije.
tri m j e s e c a . M e đ u t i m , u t o m
Bijeli m e d v j e d i ž i v e najsje­ razdoblju m n o g e ptice grade Karibu i m o š u s n o g o v e d o v e ­
vernije o d svih sisavaca. Z i m i gnijezda i p o d i ž u svoju mla­ liki su biljojedi koji nasta­
prelaze preko l e d e n o g p o ­ dunčad. njuju t u n d r u . Ljeti lutaju tun­
krova Arktičkog mora. Tu U ljetne posjetioce Arktika d r o m h r a n e ć i se različitim vr­
love tuljane, p o s e b n o koluta- u b r a j a m o patke, primjerice stama biljaka. N j i h o v i glavni
stog tuljana kojeg vrlo vješto patku ledaru, zatim guske, neprijatelji su v u k o v i , a p o ­
hvataju. P o v r e m e n o se h r a n e poput grivaste guske, te l a b u ­ nekad i medvjedi. U manje
i m l a d i m m o r ž e v i m a te nasu­ d o v e . Te ptice u v l a ž n a po­ m e s o j e d e koji haraju t u n ­
kanim kitovima. dručja tundre bogate rasli­ d r o m u b r a j a m o lisice i l a s i c e .
U p r o l j e ć e i ljeto sjeverni n j e m d o l a z e u potrazi za hra­ N j i h o v glavni plijen su r o v k e ,
m e d v j e d i na l e d e n i m san­ n o m . Ličinke kukaca privlače l e m i n z i , v j e v e r i c e i arktički
tama putuju prema j u g u . ptice m o č v a r i c e poput lisko- zečevi.
U tundri j e d u biljnu h r a n u , noge, k a m e n i č a r k e , žalara Z i m i karibui kreću p r e m a
primjerice lišajeve, m a h o ­ i žalara c i r i k a v c a . Z v i ž d a c i , jugu i h r a n e se s o b o v s k i m li-
v i n u , travu i b o b i c e . D o b r i su bjeloguze, drozdovi brave- šajem, te grančicama drveća
p l i v a č i , p r e m d a o b i č n o izbje­ njaci i žute strnadice d o l a z e poput breze ili jasike. M o -
gavaju p l i v a n j e na v e l i k e prateći leteće k u k c e . A r k t i č k e šusna g o v e d a z i m u p r o v o d e
udaljenosti. Z a h v a l j u j u ć i dla­ čigre i p o m o r n i c i h r a n e se ri­ sjevernije. Z a hladnijih d a n a
k a v i m š a p a m a koje se ne bama. o k u p l j a j u se u g o m i l e da za­
kližu, lako h o d a j u po l e d u . Krajem ljeta m n o g e ptice drže t o p l i n u .
S j e v e r n i m e d v j e d i pare se o d l i j e ć u na j u g da izbjegnu M a n j i sisavci kopaju tu­
u p r o l j e ć e , a m l a d u n č a d kote oštru arktičku z i m u . J e d n a o d n e l e u snijegu da se zaštite
u prosincu ili s i j e č n j u . S k o t n e ptica koje ostaju je snježnica, od oštrog vjetra. H r a n e se
ž e n k e sklanjaju se u »poro­ koja gubi svoje s m e đ e perje sjemenkama i travom.
diljske jazbine« iskopane i z a m j e n j u j e ga p o s v e bije­
u z a p u h u snijega. l i m . Z i m i se ta vrsta sklanja
u tunele iskopane u snijegu.

41
BILJKE I ŽIVOTINJE

V G D J E ŽIVE AMERIČKI V GDJE ŽIVE V GDJE ŽIVE JAKOVI?


M U F L O N I ? KOZOROZI?
J a k j e n a j v e ć i h i m a l a j s k i sisa­
Američki mufloni žive na Kozorozi su divlje koze. Na vac. Divlja stada žive na vi­
Stjenjaku. Kao i američke planinama Evrope, Azije soravnima Tibeta, a pripi­
planinske koze iz tog po­ i S j e v e r n e A m e r i k e živi se­ tomljene jakove nalazimo
dručja, m u f l o n i su vješti p e - d a m vrsta kozoroga. u brdovitim predjelima sred­
njači. U Evropi nalazimo iberskog nje Azije.
i alpskog kozoroga.
U S j e v e r n o j A m e r i c i postoje Himalaja je d o m mnogih je­
tri g l a v n a planinska l a n c a . Tri g l a v n a planinska l a n c a dinstvenih s i s a v a c a . O s i m
N a istoku s e o d Labradora d o E v r o p e - Karpati, A l p e i P i r e - j a k a , o n d j e ž i v e i brojni drugi
C e o r g i j e proteže gorje A p a - neji - ostaci su posljednjeg p a p k a r i , p r i m j e r i c e tibetski
lači. Na zapadu se nalaze ledenog doba. Povlačenjem divlji m a g a r a c , tar, baral
o b a l n i lanci koji tvore tiho- ledenjaka te su p l a n i n e ostale i n a j v e ć a od svih o v a c a , gor­
o c e a n s k i rub, te Stjenjak što ledeni »otoci« u m n o g o topli­ ski argali. Sibirski kozorog
s e proteže o d A l j a s k e d o joj E v r o p i . glavni je plijen v e l i č a n s t v a -
Meksika. nog i rijetkog snježnog le­
N a tim p l a n i n a m a ž i v e o p a r d a . M a n j e životinje tog
b r o j n e životinje. A m e r i č k i p o d r u č j a su planinski s v i z a c
mufloni se vješto penju po i v o l u h a r i c a . V e l i k o u h i zviž-
k a m e n j u . P l a n i n s k e koze dar p o s e b a n je po t o m e što
a m e r i č k a su vrsta kozjih anti­ zimi n e s p a v a z i m s k i m s n o m ,
lopa. P o r e d o v i h životinja na v e ć se sklanja u j a z b i n e
Stjenjaku ž i v e p u m e , k a n a d ­ i hrani s i j e n o m i drugim s u ­
ski risovi, d a b r o v i , svisci, z e ­ him b i l j k a m a koje je skupio
č e v i i još m n o g i m a l i glo- t o k o m ljeta.
d a v c i . N a nižim p l a n i n a m a O d planinskih ptica n a H i ­
n a l a z i m o prerijskog bjelore- malaji žive galice, gavrani
pog jelena. i lerve. Česti su i m e s o j e d i
Stjenjak je i d o m lešinara, poput kostoberine, h i m a l a j ­
primjerice crvenoglavog skog supa i c r n o g lešinara.
a m e r i č k o g lešinara, i ptica
grabljivica poput surog orla,
b j e l o g l a v o g štekavca i b u -
koča.

K o z o r o z i su o d l i č n i p e -
njači. Ponekad za pomoć
u p e n j a n j u koriste r u d i m e n ­
tarni prst s unutrašnje strane
n o g u . Drugi papkari iz pla­
ninskih p o d r u č j a su mufloni
(divlje o v c e ) i d i v o k o z e
(kozje antilope).
U planinske životinje ubra­
j a m o još risa, svisca i e v r o p ­
sku p o d z e m n u v j e v e r i c u . P i -
reneji su d o m v o d e n k r t i c e ,
d e s m a n e , v o d e n o g srodnika
krtice, te brojnih planinskih
ptica poput žutokljune ga­
l i c e , p l a n i n s k o g kosa, c r v e -
nokrilog litičara i ptica grab­
ljivica kao što je suri o r a o .

42
BILJKE I ŽIVOTINJE

V GDJE ŽIVE PANDE? V GDJE ŽIVE LJAME? V GDJE RASTU


NAJČUDNIJE PLANINSKE
Istočno od Himalaje nalazi se L j a m a j e d o m a ć a tegleća ži­ BILJKE?
Szechvvan (Sečuan), visora­ votinja koja živi na južno-
van u jugozapadnoj Kini. Vi­ američkim Andama. Alpaka, U nekim planinskim područ­
soko u njegovim planinama g v a n k o i vikunja njeni su bli­ jima nalazimo vrlo neobične
rastu guštici b a m b u s a kojim ski s r o d n i c i . biljke. N a p l a n i n a m a A f r i k e
se hrane pande. rastu divovske lobelije i ko-
Indijanci s A n d a pripitomili striši, A n d e s u d o m d i v o v s k i h
U d o l i n a m a S e č u a n a nala­ su ljamu prije više od 4 0 0 0 v u č i k a i bromelija, d o k je
z i m o suptropske z a j e d n i c e g o d i n a . S m a t r a se da su araukarija jedna od malo­
koje na v e ć o j visini prelaze ljama i a l p a k a u z g o j e n e od brojnih preostalih južnoame-
u listopadne š u m e , š u m e č e ­ g v a n k a , iako g v a n k o , k a o ni ričkih četinjača.
tinjača i planinske l i v a d e , s v e v i k u n j a , nije nikada pripitom­
do snijegom prekrivenih vr­ ljen. S v e o v e životinje d o b r o P l a n i n s k e se biljke m o r a j u
hova planina. Na nadmorskoj su p r i l a g o đ e n e životu u p o ­ prilagoditi jakoj h l a d n o ć i . T o
visini i z m e đ u 1800 i 2 5 0 0 d r u č j i m a prorijeđenoga zraka. su o b i č n o niske p u z a v i c e ,
metara z i m z e l e n u š u m u z a m ­ koje na tlu tvore m e k a n e z e ­
jenjuju guštici b a m b u s a i ro- lene j a s t u č i ć e . M e đ u t i m , d i ­
d o d e n d r o n a . O n d j e živi v e ­ v o v s k e afričke i j u ž n o a m e -
liki p a n d a , h r a n e ć i se izdan­ ričke biljke vrlo su n e o b i č n e
c i m a b a m b u s a i drugih b i ­ iznimke.
ljaka, a p o n e k a d č a k i m a l i m D i v o v s k e lobelije i kostriši
životinjama. narastu do visine od o k o šest
U tom p o d r u č j u n a l a z i m o metara. N j i h o v o j e lišće tako
i m a l o g p a n d u . P r e m d a se ta­ r a s p o r e đ e n o da se n o ć u za­
kođer hrani i z d a n c i m a b a m ­ tvara u » p u p o l j k e « . D o n j a
busa i drugim p l o d o v i m a , strana lišća p o k r i v e n a je g u ­
nije u bliskom srodstvu s v e l i ­ stim, pustenim d l a č i c a m a
kim p a n d o m . koje »pupoljke« štite od h l a d ­
S e č u a n j e d o m triju kozjih noće.
antilopa - takina, gorala i se- S l i č n e su i d i v o v s k e biljke
rova, te primitivnih rovki p o ­ A n d a . J e d n a o d najosobitijih
put krtolike rovke, h i m a l a j s k e je d i v o v s k a puja, Puya ray-
v o d e n e rovke i tibetske v o ­ mondii, koja se sastoji od d e ­
dene rovke. bla nalik p a l m i n o m , rozete li­
stova i d u g o g klasa c v j e t o v a
koje oprašuju p t i c e .

Imaju velika p l u ć a i m n o g o
c r v e n i h krvnih tjelešaca.
U s j e v e r n o m dijelu A n d a
n a l a z i m o prostrane v i s o r a v n i .
O n e s u d o m m n o g i h životi­
nja, p r i m j e r i c e m e d v j e d a na-
o č a r a , j u ž n o a m e r i č k o g pla­
ninskog tapira, te e k v a d o r ­
skog j e l e n a p u d u a .
Na visinama Anda žive
b r o j n e ptice. V e l i k i kondor
leti i jedri v i s o k o m e đ u pla­
ninskim v r h o v i m a . S i v o g r l a
strnadica gradi gnijezdo m e đ u
b o d l j i k a v i m lišćem p u j e , d o k
patke p o t o č a r k e nastanjuju
brze p o t o k e .

43
BILJKE I ŽIVOTINJE

A G D J E RASTE VEĆINA smreke, u s u k a n o g bora jima su n e d a v n o harali požari


ČETINJAČA? i ariša. U v l a ž n i m d i j e l o v i m a najprije se j a v l j a j u b u k v e i ja-
raste m a l o b r o j n o listopadno sike. Evroazijska tajga n a j ­
Na sjevernoj polutki ispod d r v e ć e , p r i m j e r i c e jasika, v e ć a j e šuma n a svijetu. Z a ­
t u n d r e prostire se široki po­ vrba i breza. uzima otprilike za trećinu
jas s i r o m a š n o g tla p r e o s t a l o g U v a z d a z e l e n o j šumi sje­ v e ć u površinu o d S j e d i n j e n i h
još iz posljednjeg ledenog verne Evrope prevladavaju Američkih Država.
doba. U tom hladnom po­ norveška smreka i škotski U tajgi n a l a z i m o vrlo m a l o
d r u č j u tlo je v e ć i n o m pokri­ bor. M e đ u t i m , d a l j e na istoku, zeljastih biljaka, jer je suviše
veno vazdazelenim šumama. u sibirskoj tajgi (slika na s u ­ hladno i mračno (četinjače
protnoj stranici), šuma p o ­ s p r e č a v a j u prodiranje svjetlo­
P o d r u č j e koje z a u z i m a sje­ staje m i j e š a n a . N a j č e š ć e č e t i ­ sti). O s i m toga, r a s p a d a n j e m
v e r n a v a z d a z e l e n a š u m a zo­ n j a č e tog p o d r u č j a su sibirska iglica nastaje vrlo kiseli h u ­
v e m o tajgom. Sjevernoame- jela, sibirski ariš i sibirska m u s . B r o j n e vrste gljivica p o ­
rička sjeverna š u m a , prika­ smreka. P o j e d i n i dijelovi tiču razlaganje h u m u s a , pa
z a n a na gornjoj slici, sastoji evroazijske tajge z b o g čestih n e k e biljke ipak p r e ž i v e na
se od d r v e ć a poput bijele se požara razlikuju po starosti čistinama.
i c r n e smreke, sitkanske raslinja. N a p o d r u č j i m a ko­

44
< KOJE PTICE ŽIVE
U VAZDAZELENOJ ŠUMI?

Sjeverna šuma pruža hranu


brojnim pticama koje jedu
sjemenke i kukce. Jastrebovi
i sove h r a n e se m a l i m pti­
c a m a i sisavcima.

T i j e k o m ljeta u tajgi se pojav­


ljuju divovski rojevi k o m a ­
raca, u š e n a c a i drugih ku­
k a c a koji p t i c a m a s e l i c a m a
poput grmuša pružaju obilje
h r a n e . P t i c e stanarice što tu
ž i v e su ž u n e i s j e n i c e .
V r l o su česte i ptice što se
hrane sjemenjem. M e đ u
njima su krstokljun, sjeverna
sojka i velika rujnica. Kugara
se osim s j e m e n k a m a hrani
i bobicama, dok članovi po­
r o d i c e tetrijebova, p r i m j e r i c e
tetrijeb gluhan i Iještarka,
j e d u s j e m e n j e , lišće, p u ­
poljke i b o b i c e .
Od ptica grabljivica u šumi
četinjača nalazimo američku
ušaru, planinsku sovu i neko­
liko vrsta jastrebova, primje­
rice jastreba kokošara. D v i j e
n e o b i č n e ptice iz tajge su v e ­
liki r o n a c i patka b a t o g l a v i c a ,
koje se gnijezde u napušte­
nim d u p l j a m a ž u n a .

A KOJI SISAVCI ŽIVE p o v r e m e n o zalazi i karibu. m o m s u v u k , mrki m e d v j e d ,


U VAZDAZELENOJ ŠUMI? M e đ u životinje što se h r a n e crni m e d v j e d , a m e r i č k i v i z o n
s j e m e n k a m a u b r a j a m o po- i žderonja.
Vazdazelenu šumu Sjeverne zemne vjeverice, obične vje­ S l i č n e životinje nastanjuju
A m e r i k e i Evrope nastanjuju v e r i c e (poput sive v j e v e r i c e ) , i sibirsku tajgu. To su losovi,
i mesojedi i biljojedi. Biljojedi zlatnu prugastu v j e v e r i c u , mrki m e d v j e d i , sibirske pru­
se hrane lišćem, sjemenkama s m r e k o v o g miša i a m e r i č k u gaste v j e v e r i c e , šumski le-
i korom drveća, a predstav­ naborušu. Leteće vjeverice m i n z i , sibirske lasice, samuri
ljaju plijen m e s o j e d a . U t i m i sjevernoamerička crvena i k u n e . O d g l o d a v a c a česte
područjima razvile su se v j e v e r i c a h r a n e se č e š e r i m a su leteće v j e v e r i c e , p o z e m n e
slične, ali ipak različite i g l j i v a m a , ali će se z a d o v o ­ vjeverice i obične vjeverice
vrste. ljiti j a j i m a i m l a d u n c i m a m a ­ poput e v r o p s k e c r v e n e v j e v e ­
lih ptica. A m e r i č k i dikobrazi rice. Ž d e r o n j e se h r a n e sivo-
N a j v e ć i biljojed sjeverno- j e d u lišće i m a c e , a zimi gule riđom v o l u h a r i c o m , dok su
a m e r i č k i h šuma je los, ili sje­ koru s d r v e ć a i uzrokuju v e ­ risovi ovisni o bijelim
verni j e l e n , koji se hrani ni­ like štete. zečevima.
skim biljkama i lišćem listo­ M e s o j e d i što haraju sjever-
padnog drveća. Zimi u šumu n o a m e r l č k o m s j e v e r n o m šu-

45
BILJKE I ŽIVOTINJE

> Z A Š T O SU istoku A z i j e , a sastoji se od d r v e ć e ; zatim d o l a z i m a n j e


LISTOPADNE ŠUME magnolija, t u l i p o v a c a , g u m i - d r v e ć e i sloj grmlja poput b o -
BOGATE ŽIVOTOM? j e v a c a , divljih kestenova, ž i k o v i n e , kozje krvi, trnjine,
hrastova, b u k v i , l i k v i d a m - bazge i lijeske. Ispod njega
U listopadnim ili bjelogorič­ bara, g r a b o v a , hikorija nalazi se sloj zeljastih biljaka
n i m š u m a m a rastu b r o j n o i m n o g i h drugih vrsta. V e l i k kao što su z v o n č i ć i , jaglaci
m a l o d r v e ć e , grmlje i zeljaste broj t a k v o g d r v e ć a raste i u li­ i resulje. Na kraju je pri­
biljke koje s v o j o m raznoli­ stopadnim š u m a m a na istoku z e m n i sloj m a h o v i n a i niskih
košću p r u ž a j u h r a n u m n o g i m Sjeverne Amerike, premda biljaka.
životinjama. t a m o n a l a z i m o m a n j e vrsta. Lišće svih n a v e d e n i h b i ­
Evropske b j e l o g o r i č n e š u m e ljaka m n o g o j e m e k š e o d
Listopadne š u m e n e k o ć su sastoje se od s a m o d v a d e s e ­ iglica č e t i n j a č a , pa privlači
pokrivale čitavo umjereno tak vrsta. Najzastupljenije su mnoštvo životinja koje se
p o d r u č j e sjeverne polutke. hrast, j a s e n , breza, grab, ja­ n j i m e h r a n e . Bogatstvo sje­
D a n a s u t o m predjelu postoje vor, b u k v a i j o h a . m e n k i i p l o d o v a također
s a m o tri velika p o d r u č j a listo­ Listopadne š u m e sastoje se m a m i biljojede, a o n i su
padnih šuma. Najraznolikija o d nekoliko slojeva vegeta­ izazov g r a b e ž l j i v c i m a .
bjelogorična šuma raste na c i j e . G o r n j i sloj tvori v i s o k o

> KOJE ŽIVOTINJE ŽIVE Ijojede u b r a j a m o c r v e n e v j e ­ m a č k u , rakuna, a m e r i č k o g


U LISTOPADNOJ SUMI? verice, puhove, voluharice, smrdljivca, d u g o r e p u lasicu
šumske m i š e v e , j e ž e v e i ze­ i kratkorepu r o v k u , dok
Biljojedi listopadne š u m e jav­ č e v e . U Americi žive slične evropski g r a b e ž l j i v a uklju­
ljaju se u r a s p o n u od velikih životinje, p r i m j e r i c e siva v j e ­ č u j u lasice, z e r d a v e , kune
životinja p o p u t j e l e n a d o m a ­ v e r i c a , prugasta v j e v e r i c a , i t v o r o v e . J a z a v c i se hrane
lih vrsta kao što su miševi bjelonogi miš i v o l u h a r i c a . b i l j k a m a , ali i m a l i m životi­
i v o l u h a r i c e . M e đ u grabežljiv- N a j v e ć i g r a b e ž l j i v a , poput njama.
c i m a su lisice i lasice. v u k a i risa u E v r o p i , te pla­ B e s k r a l j e ž n j a c i imaju
ninskog lava u S j e v e r n o j v a ž n u ulogu u životu listo­
M e đ u v e l i k e e v r o p s k e biljo­ A m e r i c i , g o t o v o su nestali iz p a d n e š u m e . C r v i , kornjaši
j e d e u b r a j a m o srnu, c r v e n o g šuma b j e l o g o r i c e , pa su d a ­ i m r a v i o l a k š a v a j u pretvara­
j e l e n a , j e l e n a kopitara i div­ nas glavni l o v c i lisice, prim­ nje o t p a l o g lišća u h u m u s ,
lju svinju. U S j e v e r n o j A m e ­ j e r i c e evropska c r v e n a lisica, a b r o j n i m k u k c i m a hrane se
rici p o č e o se p o v e ć a v a t i broj te s j e v e r n o a m e r i č k a c r v e n a ptice.
bjelorepih j e l e n a , koji su ne­ i siva lisica. U A m e r i c i nala­
koć gotovo izlovljeni. z i m o i k a n a d s k o g risa, sjever-
M e đ u manje evropske bi- n o a m e r i č k u prstenastu

> KOJE PTICE ŽIVE ž e v e , te sojke čija su glavna p a d n i h šuma u b r a j a m o sla­


U LISTOPADNOJ ŠUMI? hrana jaja i ptići, iako j e d u v u j e koji se h r a n e k u k c i m a ,
i m i š e v e i guštere. M a l e sje­ l e g v a n e koji o t v o r e n i m klju­
U listopadnim š u m a m a širom m e n k e i kukci g l a v n a su n o m hvataju krilate k u k c e , te
svijeta gnijezdi se i h r a n i go­ hrana z e b a , p a l č i ć a i č e š l j u - m u h a r i c e , s j e n i č i c e i grlice.
lemi broj ptica. U g l a v n o m gara. B a t o k l j u n hrani se ko- N a j č e š ć e ptice grabljivice
j e d u k u k c e , s j e m e n k e , bo­ štunjičavim v o ć e m i v e l i k i m što se z a d r ž a v a j u u listopad­
b i c e , pupoljke i lišće, d o k s j e m e n k a m a . S j e n i c e , primje­ nim š u m a m a su k o b a c , lunja
ptice grabljivice love male rice v e l i k a i plavetna sjenica, i škanjac.
p t i c e i sisavce. j e d u u g l a v n o m k u k c e , ali ć e U s j e v e r n o a m e r i č k i m bje­
se zadovoljiti j b o b i c a m a logoričnim š u m a m a n a l a z i m o
U evropskih listopadnim šu­ i s j e m e n j e m . Ž u n e traže slične ptice, m e đ u njima i n e ­
m a m a veliki broj ptica pro­ kukce pod oslabljenim koma­ koliko vrsta ž u n a te p l a v u
v o d i cijelu g o d i n u . O d s v e - d i m a kore, a p u z a v c i i z v l a č e sojku. O d ljetnih posjetioca
j e d a tu n a l a z i m o k o s o v e koji k u k c e iz m a l i h pukotina. n a l a z i m o velik broj grmuša,
se hrane k u k c i m a , c r v i m a D i v l j i golub hrani se l i š ć e m , virea i tangari.
i b o b i c a m a , zatim d r o z d o v e pupoljcima i sjemenkama.
cikelje koji o b o ž a v a j u p u - U ljetne posjetioce listo-

46
BILJKE I ŽIVOTINJE
BILJKE I ŽIVOTINJE

V GDJE ŽIVE KOJOTI? V G D J E PRERIJSKI PSI V Š T O SE D O G O D I L O


GRADE SVOJA S BIZONIMA?
Sjevernoameriče prerije pro­ SKLONIŠTA?
težu se između rijeke Missis­ Nekoć su sjevernoameričkim
sippi i Stjenjaka ( R o c k y M o ­ Prerijski psi n a z i v su dobili prerijama lutala velika krda
untains). To je d o m brojnih p o k r a t k o m z o v u nalik laja­ bizona, ali su t i j e k o m 18. sto­
biljojeda, a kojot je j e d a n od nju. U sjevernoameričkim ljeća gotovo u potpunosti
glavnih grabežljivaca. prerijama nalazimo velike istrijebljena.
kolonije p o d z e m n i h skloništa
S i v i v u k n e k o ć j e bio prilično tih životinja. To su g l o d a v c i Američki bizon potječe od
čest stanovnik s j e v e r n o a m e - iz porodice vjeverica. azijskog b i z o n a (danas izu­
ričkih prerija, ali ga je z a m i ­ mrla vrsta) koji je prešao
j e n i o manji i znatno prilagođ- K o l o n i j e ili »naselja« prerij- u A m e r i k u preko B e r i n g o v o g
eniji kojot ili prerijski v u k . skih pasa m o g u biti vrlo v e ­ k o p n e n o g mosta što je prije
Kojoti se h r a n e d i v l j i m z e č e - like. G o d i n e 1 9 0 1 . izmjerena milijun g o d i n a p o v e z i v a o d v a
v i m a , k u n i ć i m a , prerijskim je kolonija površine 60.000 kontinenta. N e k o ć j e S j e v e r ­
psima i d r u g i m g l o d a v c i m a , č e t v o r n i h kilometara. Smatra n o m A m e r i k o m paslo o k o 5 0
ali i strvinama. se da je u njoj živjelo o k o milijuna bizona, ali je do
Kojoti su poznati po s v o m 4 0 0 milijuna životinja. M e đ ­ 1889. g o d i n e ostalo svega
z a v i j a n j u . N o ć u često isto­ utim, d a n a s su naselja prerij- 540 primjeraka. B e z b r o j je
v r e m e n o zavija nekoliko ko­ skih pasa z n a t n o m a n j a . životinja ubijeno radi mesa,
jota, pa se tada č u j e jezovito S v a k o naselje j e podije­ kostiju, kože ili j e d n o s t a v n o
»pjevanje« koje je d a l o po­ ljeno na b r o j n e o d j e l j k e , koji iz r a z o n o d e . M e đ u t i m , otkako
v o d a nastanku m n o g i h le­ su opet podijeljeni na kote­ su bizoni zaštićena vrsta, nji­
gendi. rije. To su o s n o v n e obiteljske h o v broj se p o č e o p o v e ć a ­
U prerijske g r a b e ž l j i v c e jedinice. Članovi pojedinih vati.
u b r a j a m o i planinskog lava, koterija timare j e d n i druge, S l i č n a j e životna priča
c r n o n o g o g tvora i a m e r i č k o g z a j e d n o se h r a n e i tjeraju o rašljorogim a n t i l o p a m a .
j a z a v c a . O m i l j e n a hrana uljeze. Prije 20 milijuna g o d i n a v j e ­
a m e r i č k o g j a z a v c a su prerij­ Prerijski psi h r a n e se tra­ rojatno j e živjelo o k o 4 0 mili­
ski psi. J a z a v a c z a p a n j u j u ­ v o m i drugim m a l i m biljkama j u n a tih životinja. U 19. sto­
ć o m b r z i n o m kopa p o d ­ brzoga rasta. Imaju m n o g o ljeću evropski su ih doselje­
z e m n a skloništa. Z a razliku neprijatelja, ali je zov za uz­ nici lovili u v e l i k o m broju, te
od e v r o p s k e vrste, lovi i da­ b u n u j e d n o g prerijskog psa ih je do 1 9 2 5 . g o d i n e ostalo
nju i n o ć u . d o v o l j a n da sve životinje svega o k o 3 0 tisuća. M e đ ­
u domašaju zvuka pobjegnu utim, d a n a s se njihov broj
u svoja skloništa. p o v e ć a o n a o k o 4 0 0 tisuća.

48
ILJKE I ŽIVOTINJE

GDJE ŽIVE VISKAČE? kad se v i đ a j u krda g v a n k a . vrsta p a s a n a c a . T o s u : d e v e -


O d biljojeda t u n a l a z i m o topasni, g o l e m i , d l a k a v i i v i ­
jžnoameričke pampe su brojne j e d i n s t v e n e j u ž n o a m e - linski p a s a n a c . Prostran­
d o m nekih jedinstvenih živo­ ričke g l o d a v c e . V i s k a č e stvima travnatih r a v n i c a luta
tinja, p o p u t p a s a n a c a , v i - grade p o d z e m n e n a s t a m b e i divovski m r a v o j e d .
skača, pampskih zečeva nalik labirintima, d o k p a m p ­ Od grabežljivaca u p a m ­
m a r a ) i divljih z a m o r a c a . ski z e č e v i kopaju d u b o k a p a m a n a l a z i m o sivu lisicu,
skloništa p o d z e m l j o m . d u g o n o g o g grivastog v u k a
L i v a d e j u ž n i h u m j e r e n i h po­ P a m p s k i z e č e v i ž i v e i u juž­ i rijetke p a m p s k e m a č k e .
dručja, p o z n a t e kao p a m p e , nijim d i j e l o v i m a , na suhim N a j č e š ć e p a m p s k e ptice su
nalazimo na r a v n i c a m a Ar­ patagonskim stepama, pa su n a n d u i , ptice pekari i ć u k o v i
gentine i U r u g v a j a . O n d j e je prilagođeni životu bez v o d e . j a m a r i , koji ž i v e i u sušnim
n o g u ć e putovati stotinama Drugi g l o d a v c i s travnatih područjima Sjeverne A m e ­
vilometara a da se ne n a i đ e r a v n i c a su divlji z a m o r a c rike. N a l a z i m o i nekoliko vr­
niti na j e d n o d r v o . i tuko-tuko. D i v l j i z a m o r a c sti t i n a m u a , plahih ptica koje
U p a m p a m a živi n e k o l i k o n e živi p o d z e m l j o m , v e ć s e m o g u letjeti, ali se rijetko o d ­
.elikih biljojeda. N a j v e ć i j e skriva u busenju trave. v a ž e vinuti u zrak.
'ijetki pampski j e l e n , a p o n e ­ U p a m p a m a živi i n e k o l i k o

< Z A Š T O NA
TRAVNATIM
RAVNICAMA IMA TAKO
MALO DRVEĆA?

Travnate ravnice nalazimo


na mjestima gdje je količina
o b o r i n a m a l a , a kiše p a d a j u
sezonski. P o ž a r i i biljojedi
s p r e č a v a j u rast d r v e ć a .

N e k i umjereni dijelovi svi­


jeta, p o s e b n o središta velikih
kontinenata, v e ć i n u o b o r i n a
primaju u o d r e đ e n o d o b a go­
d i n e . Ljeti je o n d j e suho
i v r u ć e , a zimi tlo često po­
kriva d e b e l i sloj snijega.
U takvim uvjetima d r v e ć e
loše uspijeva, pa su r a v n i c e
uglavnom pokrivene travom
i niskim zeljastim biljkama.
Z a suha v r e m e n a često s e
javljaju p o ž a r i , te s p r e č a v a j u
rast d r v e ć u . B i l j o j e d i također
o d r ž a v a j u jednolikost rasli­
nja, jer pasu m l a d e izdanke
i d r v e ć e prije nego uspije
narasti.
U u m j e r e n e travnate rav­
n i c e u b r a j a m o stepe u središ­
njoj A z i j i , s j e v e r n o a m e r i č k e
prerije, j u ž n o a m e r i č k e
p a m p e i južnoafrički v e l d .

49
> ŠTO SU SAVANE?

S a v a n e s u tropske l i v a d e
u p o d r u č j i m a sa sezonskim
kišama. N a j p o z n a t i j a j e
afrička savana.

Afrička s a v a n a j e suho,
prašno p o d r u č j e , gdje kišna
sezona traje svega četiri m j e ­
s e c a . T l o u g l a v n o m pokriva
c r v e n a trava o v i s iz koje izvi­
ruju a k a c i j e i b a o b a b i . M j e ­
stimice u savani n a l a z i m o
v e ć e skupine drveća.

> KOJE PTICE ŽIVE


U SAVANI?

Afrička savana je dom mno­


gih ptica što j e d u k u k c e i sje­
menke. Najpoznatije savan-
ske p t i c e su n o j e v i .

N o j e v i su n a j v e ć e ptice na
svijetu. N e m o g u letjeti,
a h r a n e se p l o d o v i m a , sje­
m e n k a m a i m a l i m životi­
njama. S a v a n a je d o m naj­
v e ć e ptice l e t a č i c e , korija,
koji teži v i š e od 50 kg. Kori
se također hrani i b i l j k a m a
i životinjama.
G o v e d a r i su također česti
stanovnici s a v a n e . O n i sjede
na leđima p r e ž i v a č a i h r a n e se
krpeljima i drugim n a m e t n i ­
c i m a . U s a v a n s k e ptice ubra­
j a m o još b u l b u l e , s v r a č k e , A KOJE SAVANSKE tar krda ima m n o g o m a n j u
marabue, ždralove i po- ŽIVOTINJE ŽIVE mogućnost da će grabežljivac
z e m n e k l j u n o r o š c e . P t i c e ple­ U KRDIMA? izdvojiti baš njega. K a d
tilje grade na d r v e ć u složena, grabežljivac napadne, kome-
v i s e ć a gnijezda. V e l i k a jata S a v a n a j e naseljena v e l i k i m , šanje krda u trku m o ž e ga
pletilja na d r v e ć u m o g u p r o u ­ ponekad i divovskim krdima zbuniti.
zročiti v e l i k e štete. p r e ž i v a č a kopitara. N e k a o d N a j b r o j n i j i kopitari su g n u ­
P t i c e g r a b l j i v i c e uključuju n a j v e ć i h krda t v o r e z e b r e o v i , z e b r e , oriks-antilope
sekretara i krškog sokola. N a ­ i gnuovi. i T h o m s o n o v e gazele.
lazimo i n e k o l i k o vrsta strvi­ O b i č n o ž i v e u m a l i m , raštr­
nara koji se hrane tijelima O s a m l j e n a antilopa što pase k a n i m krdima, ali se u v r i ­
mrtvih životinja. u savani bila bi izložena na­ j e m e teljenja z b o g v e ć e
p a d u g r a b e ž l j i v a c a , pa bi sigurnosti o k u p l j a j u u v e ć a
n j e n e m o g u ć n o s t i za preživ­ krda. T o k o m suhog razdoblja
ljavanje bile zaista m a l e . papkari se u v e l i k i m krdima
S druge strane, č l a n o v i krda sele u v l a ž n i j e k r a j e v e .
pružaju j e d n i d r u g i m a svoje­
vrsnu zaštitu. P o j e d i n a c u n u ­

50
BILJKE I ŽIVOTINJE

< ZAŠTO U SAVANI


Z A J E D N O ŽIVI TOLIKO
ŽIVOTINJA?

K a d bi svi savanski biljojedi


pasli na isti n a č i n , u b r z o bi
im ponestalo hrane. M e đ u t i m ,
svaka se vrsta hrani na s p e c i ­
f i č a n n a č i n , a h r a n i d b e n e na­
vike j e d n e vrste p o n e k a d ko­
riste d r u g i m a .

S a v a n s k i biljojedi ne m o r a j u
se boriti za h r a n u . Na travna­
tim r a v n i c a m a N a c i o n a l n o g
parka Serengeti zeb re p o p a s u
grube v r h o v e trave, te se tek
tada p o m i č u na druga po­
d r u č j a . Iza njih d o l a z e g n u ­
ovi i topi-antilope, koje j e d u
lisnati, središnji d i o . Na kraju
d o l a z e gazele i skupljaju s tla
otpalo s j e m e n j e i m l a d e iz­
d a n k e biljaka. P r e h r a n a v e ć i h
životinja koristi g a z e l a m a , jer
lakše p r o n a l a z e hranu kad je
trava izgažena ili p o j e d e n a .
U šumovitim dijelovima
s a v a n e borba za hranu izbje­
g a v a se na sličan n a č i n . B r a -
d a v i č a s t e svinje pasu travu ili
iskapaju iz z e m l j e l u k o v i c e
i g o m o l j e . S a j g e s k a k a č i c e se
h rane pretežno t r a v o m , dok
druge vrste antilopa pasu
travu i brste lišće i m l a d e iz­
danke grmova i drveća.
S v a k a vrsta antilopa j e d e
o d r e đ e n u hranu koja joj naj­
više o d g o v a r a . Kirkovi dik-di-
A KOJE SU Ž I V O T I N J E v a l j u j u ć i v e l i k o j brzini. S u ­
k o v i , kozlići k a m e n j a r i ,
SAVANSKI LOVCI? protno t o m e , leopard će ra­
G r a n t o v e g a z e l e , nijala-anti-
dije čekati žrtvu skriven iza
lope, eland-antilope i bijeli
R a z u m l j i v o j e d a n a mjestu drveta ili žbunja. K a d se neka
nosorozi brste lišće s viših
gdje živi t o l i k o biljojeda i m a životinja približi, ubija je
grana grmlja i d r v e ć a . L i š ć e m
i m n o g o m e s o j e d a . S v a k i gra- kratkim, brzim n a p a d o m .
s najviših grana hrane se ži-
bežljivac lovi na svoj n a č i n . U s a v a n s k e l o v c e ubra­ rafe i s l o n o v i , koji često u n i ­
jamo i dvobojnog jazavca, šte c i j e l o d r v o .
Najpoznatiji savanski l o v a c servala, ušatu lisicu, cibetku
je lav, »kralj ž i v o t i n j a « . La­ i prugastog m u n g o s a . Š a k a l i
vovi o b i č n o l o v e u č o p o r u , i hijene love m a n j e životinje,
s time da g l a v n i dio posla ali su i strvinari, pa j e d u
o b a v l j a j u Tavice. ostavljeni plijen v e ć i h gra-
N a j b r ž a životinja na svi­ bežljivaca.
jetu, g e p a r d , također lovi sa­
v a n o m . T i h o se približi žrtvi
na udaljenost m a n j u od 100
metara a p o t o m je u l o v i zah­

51
BILJKE I ŽIVOTINJE

V KOJE SU PUSTINJE V M O G U LI RIBE posljednjeg l e d e n o g d o b a


ZIMI HLADNE? PREŽIVJETI U TOPLOJ prekrivale su v e ć i d i o d a n a š ­
VODI? nje pustinje. Cyprinodoni se
U pustinjama središnje Azije h r a n e a l g a m a koje rastu u to­
ljeti v l a d a j u v e l i k e v r u ć i n e , Na jugu Doline smrti u N e - ploj v o d i . M o g u preživjeti
i t l o se u p o t p u n o s t i o s u š i . v a d i , S A D , nalazi s e niz m a ­ temperature d o 4 2 ° C .
Zimi su pak izložene lede­ lih j e z e r a i p o t o k a . To je d o m N e k o ć su p o p u l a c i j e tih
n o m zraku s Arktika. U n a t o č p u s t i n j s k i h r i b a r o d a Cypri- riba brojile na desetke tisuća,
t o m e , u njima ž i v e b r o j n e ži­ nodon k o j e ž i v e u v o d i č i j a b i ali su g r a b e ž l j i v a i sistemi za
votinje. t e m p e r a t u r a ubila v e ć i n u n a v o d n j a v a n j e d a n a s znatno
drugih riba. smanjili njihov broj.
Srednjoazijske pustinje pro­
težu se od Kaspijskog m o r a P o t o c i i bare gdje ž i v e ribe
na istoku do pustinje G o b i roda Cyprinodon u v r i j e m e
u Mongoliji. M e đ u najčešće
stanovnike tog p o d r u č j a
u b r a j a m o b r o j n e vrste s k o č i -
miševa. O d g l o d a v a c a t u još
n a l a z i m o pustinjskog i d u g o -
u h o g ježa. V e l i k e životinje
brojnije su nego u d r u g i m p u ­
stinjama. U pustinji G o b i živi
dvogrba d e v a , a u pustinjama
A z i j e lutaju divlji m a g a r c i
i perzijske g a z e l e (žive najs­
j e v e r n i j e od svih vrsta ga­
zela). V r l o su česte z m i j e
i gušteri. N a j v e ć a pustinjska
zmija je levantska ljutica.
U azijskim pustinjama živi
bezbroj ptica, naročito u pro­
ljeće kad o n d j e ima m n o g o
h r a n e . To su pustinjske gr-
m u š e , pustinjske š e v e , ugare,
pustinjski s v r a č c i , s a d ž e i
sokoli.
A GDJE RASTU pije. O s t a l i mali biljojedi su
KAKTUSI? bjelorepi k u n i ć , drvni štakor
i miš kesičar. U pustinjske
Kaktusi su n a j č e š ć e pustinj­ lovce ubrajamo kanadskog
ske biljke. M e đ u t i m , ne nala­ risa i pustinjsku lisicu nalik
z i m o ih u s v i m pustinjama, feneku.
već samo u Sjevernoj i Južnoj M e đ u brojnim z m i j a m a
Americi. Važni su za život i gušterima n a l a z i m o a m e ­
m n o g i h pustinjskih životinja. ričku čegrtušu i o t r o v n o g bra-
davičara, jednog od dva
P r e m d a i rašljoroge antilope otrovna guštera. P t i c e k u k c o -
p o n e k a d z a l a z e u pustinje jedi uključuju c r n o g l a v o g
i j e d u kaktuse i grmlje, v e ­ v r a n j a k a , p a l č i ć a kaktusara
ćina sjevernoameričkih pu­ i m r k o g legnja koji spava
stinjskih životinja m n o g o je z i m s k i m s n o m . Patuljasti ć u k
m a n j a . A m e r i č k i skočimiš ke- gnijezdi se u napuštenim gni­
sičar s k a č u ć i je g l o d a v a c koji j e z d i m a djetlića u stabljici
kopa tunele u pijesku i skla­ kaktusa Sereus giganteus, d o k
nja se u njih t o k o m d a n a , ć u k j a m a r dijeli p o d z e m n a
a n o ć u izlazi i j e d e s j e m e n j e skloništa s drugim životi­
i druge d i j e l o v e biljaka. n j a m a , p o n e k a d č a k i sa č e -
V o d u , vjerojatno, nikada n e grtušom!
BILJKE I ŽIVOTINJE

KOJA JE PUSTINJA stranstvima p j e š č a n i h d i n a . p o v r e m e n i h kiša p o j a v l j u j u


NAJVEĆA NA SVIJETU? M e đ u t i m , iako S a h a r a sadrži se č a k leptirovi i m o l j c i .
mora d i n a (poznata kao er- K u k c i su hrana guštera,
N a j v e ć a pustinja na svijetu je g o v i ) , o n d j e postoje i drugi zmija, škorpiona, s k o č i m i -
vinara, koja z a u z i m a širok tipovi pustinje. To su uzdig­ ševa, pustinjskih štakora i p u ­
pojas u S j e v e r n o j A f r i c i . G o ­ nute k a m e n i t e v i s o r a v n i poz­ stinjskih j e ž e v a . O d v e ć i h ži­
dišnja količina p a d a l i n a o n ­ nate kao h a m a d e , te v e l i k a , votinja o n d j e n a l a z i m o p u ­
dje rijetko d o s e g n e 100 mili­ r a v n a , stjenovita p o d r u č j a stinjsku lisicu koja lovi m a l e
metara, pa je to jedno od zvana regovi. g l o d a v c e , i adaksa - pustinj­
najtoplijih p o d r u č j a na U n a t o č pustom krajoliku, sku a n t i l o p u . N a j č e š ć e p u ­
Zemlji. S a h a r a j e p u n a života. J a k e , stinjske ptice su s a d ž e , š e v e
o t p o r n e biljke hrana su m n o ­ i vrste koje d o l i j e ć u u potrazi
O pustinjama o b i č n o razmi- gih k u k a c a poput kornjaša, za s j e m e n j e m i k u k c i m a .
- a m o kao o beskrajnim pro­ skakavaca i cvrčaka. Nakon

_ KAKO oštar sluh pustinjske lisice. j i m a S a h a r e , uspijeva p r o n a ć i


PREŽIVLJAVAJU V e ć i n a s e životinja t o k o m z a k l o n i nešto v o d e . M e đ ­
PUSTINJSKE ŽIVOTINJE? d a n a sklanja o d s u n č e v e to­ utim, adaks i oriks ž i v e u n a j ­
p l i n e , a a k t i v n e su n o ć u ili toplijim d i j e l o v i m a b e z p i ć a .
Pustinje pred svoje stanov- rano ujutro i n a v e č e r . M e ­ O n i svu v o d u d o b i v a j u o d
-ike postavljaju m n o š t v o t e - đ u t i m , n e k e životinje aktivne rose i siromašne v e g e t a c i j e .
^ o ć a . Najveće su kako se su d a n j u . Pustinjski s k a k a v a c U pustinji se gnijezdi m a l o
zaštititi od v r u ć i n e i k a k o p r i ­ s p r e č a v a pregrijavanje o k r e ­ ptica, a sadža je j e d n a od iz­
skrbiti d o v o l j n o v l a g e . K o d ć u ć i g l a v u p r e m a s u n c u , tako n i m a k a . O n a prelazi v e l i k e
-tinjskih su se ž i v o t i n j a da je vrelini izložen n a j m a n j i udaljenosti u potrazi za v o ­
-azvile b r o j n e p r i l a g o d b e m o g u ć i d i o tijela. d o m koju d o gnijezda nosi
«oje im o m o g u ć u j u preživlja­ B u d u ć i da u pustinjama natopivši perje o k o kljuna.
vanje. ima v r l o m a l o v o d e , životinje Kretanje po pjeskovitim
moraju onu malu količinu p o d r u č j i m a nije lako, pa
" i o g e pustinjske životinje iskoristiti na najbolji m o g u ć i m n o g i pustinjski g l o d a v c i ne
~ a j u v e l i k e uši, šape i rep. n a č i n . M n o g e s e pustinjske h o d a j u , nego s k a č u . Rogata
O n i služe kao radijatori životinje ne z n o j e i izlučuju ljutica iz S a h a r e postrance
: mogućavaju oslobađanje vrlo koncentriranu m o k r a ć u gmiže pijeskom.
t o p l i n e . V e l i k e uši i suhi izmet. N a j v e ć e teškoće
~ a j u d o d a t n e prednosti jer imaju veliki biljojedi koji se
njihovi v l a s n i c i č u j u i najsla- ne m o g u skloniti u p o d z e m n e
e zvukove u mirnom pu­ n a s t a m b e . Eland-antilopa,
l s k o m zraku. Posebno j e koja živi na r u b n i m p o d r u č ­

53
B I L J K E I ŽIVOTINJE

> G D J E SE N A L A Z I
NAJVEĆA KIŠNA Š U M A
NA SVIJETU?

Tropske kišne š u m e rastu


u toplim, vlažnim ekvatorijal­
n i m p o d r u č j i m a . N a j v e ć a po­
vršina pokrivena kišnom šu­
m o m j e sliv A m a z o n e u J u ž ­
noj A m e r i c i .

U kišnim š u m a m a n a l a z i m o
najraznolikije životinjske
o b l i k e . R a z l o g t o m e je što ta
p o d r u č j a primaju o b i l j e to­
pline, s u n č e v e svjetlosti
i kiše. U n a j v l a ž n i j i m po­
d r u č j i m a biljke rastu, cvjetaju
i daju p l o d o v e t o k o m c i j e l e
g o d i n e , h r a n e ć i tako deset
puta više životinja nego što
živi u listopadnoj š u m i .
Tropska š u m a sastoji se od
pet slojeva. U bogatim nasla­
g a m a trulog lišća rastu glji­
v i c e , m a h o v i n e i paprat-
n j a č e . Drugi sloj č i n e d r v e n a ­
ste paprati, grmlje i lijane.
Slijedi sloj krošnji m l a d o g dr­
v e ć a , a n a d njim se nalazi
s v o d kišne š u m e - krošnje
odraslih stabala. Peti sloj sa­
stoji se od p o j e d i n a č n o g dr­
v e ć a koje izviruje iznad
svoda.
Kišne š u m e obiluju kuk­
c i m a . O n d j e ž i v e bezbrojni
leptirovi, kornjaši, bogo-
moljke, paličnjaci i c v r č c i .
M n o g i o d njih imaju iznenađ­
u j u ć e sposobnosti za m i m i ­
A KOJE PTICE ZIVE košiće. K u k c o j e d i o b u h v a ­
kriju, d o k drugi nose u p o z o -
U KIŠNIM ŠUMAMA? ć a j u j a k a m a r e , h a k u r u e , tro­
r a v a j u ć e b o j e koje z b u n j u j u
g o n e i tangare. Kolibri
grabežljivce.
S v o d tropskih šuma hrani ve­ i m e d n e tangare h rane se
Brojni su v o d o z e m c i nektarom.
liki b r o j p t i c a . T u ć e o n e n a ć i
i gmazovi. U amazonskoj
nektar, plodove i sjemenje N a j n e o b i č n i j a ptica a m a ­
šumi k u k c e i druge m a l e ži­
drveća. zonske š u m e j e h o a c i n , čiji
votinje v r e b a j u o tro vn e gata­
m l a d u n c i na krilima imaju
linke i rogate ž a b e . N a j č e š ć e
J a r k o o b o j e n e ptice a m a z o n ­ p a n d ž e za p e n j a n j e po dr­
z m i j e tog p o d r u č j a su a n a -
ske š u m e stapaju se sa svi- v e ć u . J e d n a o d rijetkih ptica
k o n d e , carski udavi i koraljne
jetlo-zelenom, crvenom i žu­ grabljivica je harpija.
z m i j e . O d guštera t u nala­
t o m b o j o m c v i j e ć a i lišća. S l i č a n broj ptičjih vrsta na­
z i m o z e l e n e l e g v a n e , anolise
T u k a n i , p a p i g e , j a n d a j e , are l a z i m o i u afričkoj kišnoj
i tegue.
i guani h rane se brojnim plo­ šumi. Kao i u Južnoj Americi,
d o v i m a kišnih š u m a . O d m a ­ o n d j e živi velik broj papiga,
njih se ptica p l o d o v i m a hrane ali su tukane zamijenili klju-
m a n a k i n i , kotinge i bijele br- norošci.

54
BILJKE I ŽIVOTINJE

< KOJI SISAVCI ZIVE poljke z a h r a n u . N o ć n i k a p u ­ p a n d ž a m a i sporo se kreću


U KIŠNOJ ŠUMI c i n i su jedini m a j m u n i koji š u m o m tražeći lišće. Nosati
AMAZONE? d a n j u s p a v a j u . U a k a r i i saki rakuni (koati) izvrsni su p e -
sele s mjesta na mjesto poje­ n j a č i , a hrane se, k a o i nji­
Tropske š u m e naseljava velik d i n a č n o ili u p a r o v i m a . N a j ­ hovi srodnici rakuni rakojedi,
broj m a j m u n a . A m a z o n s k a veći južnoamerički majmuni gotovo s v i m e što je jestivo.
šuma t a k o đ e r j e d o m Ijeni- su u r l i k a v c i , koji u zoru p o č i ­ T l o m haraju g l o d a v c i , po­
v a c a i drugih sisavaca p e - nju glasno vikati da p o k a ž u put agutija, koji j e d u sve vr­
njača. s u p a r n i c i m a gdje se n a l a z e . ste biljne h r a n e , p o s e b n o ot­
V e ć i n a tih m a j m u n a služi p a l e p l o d o v e . U šumske
M a j m u n i N o v o g svijeta v r l o se r e p o m za h v a t a n j e . To vri­ l o v c e u b r a j a m o j a g u a r e , le­
su brojni stanovnici a m a z o n ­ jedi i za druge j u ž n o a m e r i č k e o p a r d e , margaje i tajru iz po­
ske kišne š u m e . S v o d š u m e šumske životinje, poput bra­ r o d i c e lasica.
naseljavaju č o p o r i k a p u c i n a , zilskog dikobraza, kikandžua
nvataša, p i n č - m a j m u n č i ć a , i t a m a n d u a , ili četveroprstog
tamarina i m a r m o z e t a ( n a j ­ m r a v o j e d a . D r v e ć e nasta­
manjih m e đ u m a j m u n i m a ) , njuju i I j e n i v c i . O n i v i s e
<oji traže v o ć e , c v i j e ć e i p u ­ s grana držeći se v e l i k i m

< KOJI SISAVCI ZIVE


U AFRIČKIM KIŠNIM
ŠUMAMA?

A f r i č k e kišne š u m e p r u ž a j u
dom mnogim majmunima
i p r i m a t i m a S t a r o g svijeta.
O n d j e n a l a z i m o i nekoliko
vrsta šumskih antilopa.

N a j v e ć a skupina afričkih
m a j m u n a su g v e n o n i , poput
Dijaninog, De Brazzovog,
H a m l v n o v o g i brkatog g v e -
n o n a . S v e s e o v e vrste zadr­
ž a v a j u u različitim s l o j e v i m a
š u m e . O s t a l i afrički šumski
m a j m u n i su gverezi i m a n ­
drili (babuni što ž i v e na
tlu).
U afričkoj šumi ž i v e i
drugi primati, p o p u t galagija,
potoa i lemura. P o r e d toga,
ondje nalazimo i čovjekolike
majmune - čimpanze i
gorile.
Cesti su i kopitari, primje­
rice o k a p i , b o n g o , v o d e n i pa­
tuljasti m o š k a v a c , nekoliko
dujkera i d i v o v s k e šumske
svinje. U m a l e sisavce ubra­
j a m o slonovske r o v č i c e i pru­
gaste v j e v e r i c e . G l a v n i lovci
afričke kišne š u m e su le­
o p a r d i , zlatne m a č k e , š u m ­
ske c i b e t k e i m u n g o s i .

55
B I L J K E I ŽIVOTIN,

A GDJE ZIVE LEMURI


LETAŠI?

L e m u r e l e t a š e ili k o l u g o e n a ­
lazimo u tropskim šumama
jugoistočne Azije. U tim šu­
m a m a živi i velik broj pri­
mata.

N a z i v »lemur letaš« n a v o d i
n a krivu p o m i s a o . O v a ž i v o ­
tinja z a p r a v o ne leti, niti je
srodna p r a v i m l e m u r i m a
s M a d a g a s k a r a . M e đ u t i m , le-
muri letaši o d l i č n o j e d r e zra­
k o m , i na taj n a č i n s nevjero­
j a t n o m t o č n o š ć u prelaze s dr-
veta na d r v o . Po svojstvima
su slični šišmišima i k u k c o j e -
d i m a , a svrstavamo ih u zase­
b a n red s i s a v a c a . A GDJE ZIVE TIGROVI Tigar je vrlo prilagodljiva
Lemuri letaši nisu j e d i n e I NOSOROZI? životinja. P o t j e č e iz h l a d n i h
životinje što j e d r e z r a k o m . sjeveroistočnih d i j e l o v a K i n e ,
U tropskim š u m a m a nala­ Nosorozi žive u Africi i jugoi­ o d a k l e se proširio na sjever
z i m o leteće v j e v e r i c e , ž a b e , stočnoj Aziji, dok tigrove na­ u snijegom p o k r i v e n a pro­
guštere pa č a k i z m i j e . lazimo s a m o u Aziji. stranstva Sibira, na z a p a d do
Azijske š u m e d o m su pri­ Kaspijskog m o r a i na jug
mitivnih d r v n i h rovki i broj­ D a n a s postoji pet vrsta noso- u tropske kišne š u m e Indije
nih primata, poput m a l e n i h roga. D v i j e od njih, crni i b i ­ i jugoistočne Azije. Danas
avetnjaka i lorija. D v i j e jeli nosorog, ž i v e u A f r i c i . prirodnjaci razlikuju o s a m vr­
g l a v n e skupine m a j m u n a su O b j e afričke vrste imaju d v a sta tigrova, koje se razlikuju
languri i m a k a k i , a n a l a z i m o roga. samo po šarama. N e k o ć su
i d v i j e vrste č o v j e k o l i k i h m a j ­ U Indiji, na Sumatri i J a v i sve vrste bile široko raspro­
muna - gibone i orangutane. ž i v e tri vrste nosoroga s j e d ­ stranjene, ali su d a n a s o z ­
n i m r o g o m . S v e su u o p a s n o ­ biljno u g r o ž e n e .
sti da i z u m r u , a najugroženiji
je j a v a n s k i koji postoji s a m o
u j e d n o m rezervatu.

56
A GDJEZIVE
ORANGUTANI?

O r a n g u t a n i ž i v e s a m o u kiš­
nim šumama Sumatre i Kali-
mantana (Borneo). N e k o ć su
bili rašireni j u g o i s t o č n o m
A z i j o m , ali im d a n a s prijeti
opasnost o d izumiranja jer j e
v e ć i n a kišnih š u m a iskrčena,
a mlade orangutane odvode
u zoološke vrtove.

N a z i v orangutan z n a č i »šum­
ski č o v j e k « . P o p u t ljudi,
orangutani se m e đ u s o b n o ra­
zlikuju po c r t a m a i izrazu
lica. M e đ u t i m , orangutani su
dalji srodnici č o v j e k a o d č i m ­
panza ili gorila.
_ GDJE RASTU nje nalik štakama. D r u g o ima P o p u t gibona (drugi azijski
VtANGROVE ŠUME? p o s e b n o korijenje koje izvi­ čovjekoliki majmun), orangu­
ruje iz mulja i u z i m a kisik iz tani ž i v e na d r v e ć u . S v e l i ­
M a n g r o v e m o č v a r e javljaju zraka (mulj sadrži v r l o m a l o k o m l a k o ć o m skaču s drveta
H na mjestima gdje kišne kisika). B u j n a v e g e t a c i j a na d r v o i h o d a j u po g r a n a m a .
Hjme graniče s m o r e m . M a n ­ m a n g r o v e s p r e č a v a ispiranje Odrasli mužjaci većinu
g r o v e rastu u m n o g i m t r o p ­ mulja, te se k o p n o tako po­ vremena provode sami. Veli­
skim d i j e l o v i m a svijeta. stepeno proširuje. kim v r e ć a m a na grlu proiz­
U jugoistočnoj Aziji nala­ v o d e glasne, p r o d o r n e z v u ­
_ tropskim kišnim š u m a m a z i m o v e l i k e površine p o d k o v e . Ž e n k e o b i č n o putuju
eke d u ž o b a l a i estuarija mangrovom. Šume Kaliman- u m a l i m s k u p i n a m a sa svojim
- a n o s e obilje organskog m a ­ tana ( B o r n e o ) d o m su neko­ mladuncima. N o ć u orangu­
terijala koji za p l i m e stvara liko vrsta langura, poput svi- tani s p a v a j u u na brzinu skle­
elike muljevite r a v n i c e . P l o - j e t l o s m e đ e g i srebrnastog lan­ p a n i m »gnijezdima« na dr­
:ovi d r v e ć a i grmlja puštaju gura, n e o b i č n o g d u g o r e p o g veću.
"lulju korijenje. N a j p o z n a - nosana i m a k a k a rakojeda.
e d r v o je m a n g r o v e . V e ć i n a
r-veća m a n g r o v e ima korije­

57
< G D J E Ž I V E RAJSKE m u ž j a c i rajskih ptica su ra-
PTICE? skošniji. N j i h o v o o b o j e n o ,
d u g o perje p r i v l a č i ž e n k e .
Rajske ptice ubrajamo u naj- U d v a r a n j e s e m e đ u vrstama
neobičnije i najšarenije ptice razlikuje, što o m o g u ć u j e
na svijetu. V e ć i n a od 43 poz­ ženki da lako p r e p o z n a m u ž ­
n a t e vrste živi u š u m a m a jaka svoje vrste. N e k i m u ž ­
Nove Gvineje. j a c i se č a k u d v a r a j u okrenuti
n a g l a v c e ! N a k o n parenja,
P r e d a k rajskih ptica vjero­ ž e n k a o d l i j e ć e izgraditi g n i ­
jatno je bila n e u g l e d n a ptica j e z d o i s a m a p o d i ž e svoje
nalik v r a n i , koja j e n a N o v u ptiće.
G v i n e j u stigla iz A z i j e . D a n a s N e k o ć s e perje o v i h ptica
postoji nekoliko j e d n o b o j n i h koristilo za u k r a š a v a n j e še­
članova te porodice, no v e ­ šira, pa je s v a k e g o d i n e ubi­
ć i n a ima z a p a n j u j u ć e j e n o na tisuće primjeraka.
boje. M e đ u t i m , d a n a s su rajske
K a o k o d v e ć i n e ptica, ptice z a š t i ć e n e .

A G D J E RASTU d o l a z e p o nektar. C v j e t o v e
BANKSIJE? posjećuju i mali t o b o l č a r i po­
put mišolikog m e d o j e d a . O n i
Jugozapadni dio Australije d u g i m j e z i k o m ližu nektar
ima veliku količinu padalina, d u b o k o u c v j e t o v i m a , pri
a z b o g t o g a i r a s k o š a n biljni č e m u s e z a n j i h o v o lice hvata
svijet. O d ostalih dijelova A u ­ p e l u d , pa ga p r e n o s e do d r u ­
stralije o d s j e č e n je pusti­ gog cvijeta.
njom, pa je d o m jedinstvenih U Australiji rastu i druge
biljaka i životinja. M e đ u njima biljke koje oprašuju p t i c e . Tu
su c v a t u ć e banksije i životi­ u b r a j a m o o d r e đ e n e vrste
nje koje oprašuju njihove eukalipta što oprašuju Ion pa-
cvjetove. p i g i c e . O n e imaju dugi jezik
na č i j e m kraju se nalazi or­
C v i j e ć e najizrazitijih boja gan nalik č e t k i c i . »Četkica«
o b i č n o oprašuju k u k c i . M e ­ upija nektar i skuplja p e l u d
đ u t i m , c v j e t o v e banksije koji se zatim prenosi na drugi
oprašuju ptice m e d a r i c e koje cvijet.

58
BILJKE I ŽIVOTINJE

A C I M E SE H R A N E zeni z e č e v i i m a l i g l o d a v c i
TOBOLČARI? što ž i v e na tlu, p o č e o se sma­
njivati broj v o m b a t a i b a n d i -
U Australiji su p l o d v a š i pri­ kutija sličnih n a v i k a . O s t a l i
lično rijetki, a v e ć i n u sisa­ australski s t a n o v n i c i tla su to-
vaca čine tobolčari. Zauzi­ bolčarska krtica, koja je go­
maju gotovo sve životne niše, t o v o j e d n a k a o b i č n o j krtici,
a n a l a z i m o ih u o p s e g u od te prugasti t o b o l č a r m r a v o -
b e z o p a s n i h p r e ž i v a č a , d o kr- jed.
voločnih mesojeda. O d m e s o j e d a u Australiji
ž i v e razne vrste t o b o l č a r a ,
U A m e r i c i , Evropi i Aziji poput tobolčarske p j e g a v e
travu i grmlje brste kopitari. m a č k e . O n a više nalikuje
U Australiji n e m a m n o g o tak­ m u n g o s u nego m a č k i , ali j e
vih životinja, pa su ih z a m i j e ­ vješti p e n j a č i vreba p l i j e n .
nili klokani i v a l a b i j i . O n i se T o b o l č a r s k i miševi n a j m a n j i
avljaju u opsegu od v e l i k o g su m e s o j e d i . N a j v e ć i su pso-
sivog i c r v e n o g klokana do glavi v u č a k i crni koljaš, koji
n a l e n o g štakora-klokana. osim ž i v o g plijena j e d e i str­
J tu skupinu u b r a j a m o v i n e . O b j e životinje ž i v e
šumske p r e ž i v a č e poput s a m o na T a s m a n i j i , a m o ­
klokana penjaša i v a l a b i j a . g u ć e j e d a j e psoglavi v u č a k
U Australiji n e m a primata v e ć izumro.
li g l o d a v a c a koji ž i v e na dr-
• e ć u jer su njihov životni
: r o s t o r zauzeli penjaši i na-
noruše. Kuskus je penjaš na-
•s m a j m u n u , d o k drugi p e ­
njaši i n a b o r u š e nalikuju v j e -
. e r i c a m a . Leteći penjaš, p o -
: Jt zlatnoga, izgleda kao le-
: e ć a v j e v e r i c a . V e ć i n a tih ži-
.otinja hrani se b i l j k a m a , ali
v u k c i m a , j a j i m a ili p t i ć i m a .
\ o a l e j e d u lišće o d r e đ e n e vr-
-:e eukalipta.
K a d su u Australiju u v e ­

59
V KOJE ŽIVOTINJE ŽIVE tijekom 17. i 18. stoljeća
NA GALAPAGOSKOM m o r n a r i , koji su posjećivali
OTOČJU? otoke radi h r a n e , ubili velik
broj tih životinja, pa su n e k e
Galapagosko otočje nastalo vrste p o t p u n o nestale.
je prije otprilike d v a milijuna L e g v a n i su vjerojatno stigli
godina. Do danas se ondje iz J u ž n e A m e r i k e plutajući na
evolucijom razvilo nekoliko d e b l i m a . N a o t o c i m a nije
jedinstvenih vrsta. P o r e d bilo lako p r o n a ć i v o d u
zeba, to su divovske kor­ i h r a n u , pa su se legvani pri­
njače, morski legvani i kor- lagodili n a d v a n a č i n a . D a ­
morani neletači. nas postoje k o p n e n i legvani
koji se hrane p l o d o v i m a
G a l a p a g o s k e d i v o v s k e kor­ i kaktusima, te morski legvani
n j a č e p o n e k a d premašuju d u ­ koji j e d u morsku t r a v u .
ljinu o d j e d n o g metra. N e k o O t o c i su mjesto gniježđenja
v r i j e m e svaki je otok i m a o m n o g i h ptica.
vlastitu vrstu k o r n j a č a , ali su

A KOLIKO IMA VRSTA


H A V A J Kl?

Na dalekim Havajskim oto­


cima havajke brojnošću nad-
mašuju Darvvinove zebe. Po­
stojalo je o k o 23 vrste, a 14
postoji i danas.

P r e c i havajki bile su vjero­


jatno ptice nalik z e b a m a
( m o ž d a tangarama) koje su
uspjele doletjeti iz 3 5 0 0 km
udaljene Sjeverne Amerike.
P t i c e h a v a j k e koje su se raz­
v i l e od tih doseljenika razli­
kuju se v e l i č i n o m i b o j o m .
M e đ u t i m , g l a v n a razlika m e đ u
njima j e n a č i n hranjenja, A Z A Š T O SE O T O Č N E prednost. N e o m e t a n e grabež-
o č e m u ovisi i oblik njihova ŽIVOTINJE RAZLIKUJU I j i v c i m a koji ih i n a č e love
kljuna. OD OSTALIH? i s u p a r n i c i m a u borbi za
N e k e h a v a j k e imaju d u g i , h r a n u , o n e m o g u preuzeti
uvinuti kljun i jezik s »četki­ Na izdvojednim područjima sve ž i v o t n e niše.
c o m « za lizanje nektara. evolucijom se razvijaju n o v e Taj p r o c e s n a j b o l j e se vidi
Druge uvijenim kljunom vrste. Pusti otoci sa stabil­ na primjeru Darvvinovih zeba
traže k u k c e . H a v a j k e s kra­ n o m klimom pružaju idealne s Galapagoskog otočja. Preci
ć i m k l j u n o m poput djetlića uvjete za razvoj novih vrsta. tih z e b a vjerojatno su dolet­
skidaju koru s d r v e ć a i p o d jeli iz J u ž n e A m e r i k e . Tije­
n j o m traže k u k c e . Vrste koje k o m d u g o g razdoblja razvilo
N a s t a n e li d a l e k o od n e k o g
se h r a n e p l o d o v i m a i s j e m e n ­ se 15 različitih vrsta koje d a ­
v e l i k o g kontinenta novi otok,
k a m a imaju kratki, čvrsti nas postoje. S v a k a se prilago­
proći ć e m n o g o v r e m e n a dok
kljun nalik z e b i n o m . dila o d r e đ e n o m staništu i na­
g a n e nasele životinje. M a l o ­
č i n u hranjenja.
b r o j n e životinje koje stignu
na n o v o tlo moraju se prila­
goditi n o v o j o k o l i n i . O n e ko­
j i m a to uspije imaju v e l i k u

60
BILJKE I ŽIVOTINJE

7 G D J E ZIVI VEĆINA N a n e s r e ć u , ptice neleta­ su stanovnici šuma, što im je


PTICA NELETAČICA? č i c e izložene su opasnosti od vjerojatno p o m o g l o da pre­
uvezenih grabežljivaca, ž i v e . V e k a , j e d n a o d rijetkih
Ptice neletačice žive uglav­ p r i m j e r i c e m a č a k a i lisica, te preživjelih štioka, živi z a h v a ­
n o m u područjima gdje ima drugih životinja poput šta­ ljujući u v e z e n i m životi­
malo grabežljivaca. M n o š t v o kora, koji j e d u n j i h o v a jaja n j a m a : hrani se m i š e v i m a
takvih ptica živi u Australiji i suparnici su im u borbi za i štakorima! S druge strane,
i na N o v o m Z e l a n d u . h r a n u . O s i m toga, te ptice su sultanka nalik liski (još j e d a n
česti plijen l o v a c a . N e k e o d č l a n obitelji štioka) u o p a s n o ­
leđna od glavnih prednosti njih, p r i m j e r i c e madagaskar- sti je da izumre.
ieta je m o g u ć n o s t da se p o b - ska slonovska ptica, n o v o z e ­ E m u je još uvijek prilično
egne grabežljivcima. M e đ ­ landska m o a , brojne p a c i - čest stanovnik australskih
utim, kod ptica koje su se fičke štioke, te d o d o s otoka š u m a . M e đ u t i m , preostala j e
razvile na mjestima gdje M a u r i c i j u s a , do d a n a s su izu- još s a m o j e d n a o d nekoliko
n e m a prirodnih neprijatelja ta mrle. vrsta e m u a .
je sposobnost postala m a n j e N a N o v o m Z e l a n d u još
v a ž n a , pa su je m n o g e vrste uvijek živi n e k o l i k o ptica n e -
zgubile. letačica. Tri vrste kiviia n o ć n i

> G D J E SE R A K O V I Rak pljačkaš je »stručnjak«


PENJU PO DRVEĆU? za penjanje. M e đ u t i m , nepoz­
nato je zašto oni to č i n e .
N e k e o t o č n e životinje pri­ S m a t r a l o se da se p e n j u na
lično su neobične. Rak pljač­ k o k o s o v u p a l m u kako bi d o ­
kaš s o t o k a u I n d i j s k o m i Ti­ šli do kokosa, kojeg zatim
h o m o c e a n u vješto se penje otvaraju i j e d u . M e đ u t i m , rak
po drveću. pljačkaš ne m o ž e otvoriti ko­
kosov o r a h . U s t v a r i , n j e g o v a
g l a v n a hrana su strvine
O r a k o v i m a o b i č n o razmi­ - m e s o mrtvih životinja koje
šljamo kao o morskim stvore­ na o b a l i ispire v o d a . P o n e k a d
njima, no rak p l j a č k a š i drugi j e d u i m e s o kokosa, ali s a m o
<opneni rakovi d o b r o su pri- a k o ga otvori neka druga ži­
agođeni životu na s u h o m e , votinja. P o r e d toga, h r a n e se
lako ličinke tih rakova ž i v e i p l o d o v i m a nekih biljaka.
J m o r u , odrasli rak pljačkaš
će se utopiti a k o je u v o d i
dulje o d d a n a .

61
A ZAŠTO SE PTICE SELE? A KAMO ODLAZE A ZAŠTO SE KITOVI
ZOVOjI? SELE?
Ptice selice putuju od ljetnog
područja gniježđenja do zim­ Zovoji su morske ptice koje V e ć i n a životinja koje se sele
skog područja hranjenja. Ra­ svake godine na istome mje­ izliježe m l a d u n č e na sjever­
zlozi tih selidbi su potraga za stu p o d i ž u m l a d u n č e u veli­ noj polutki. M e đ u t i m , sjeverni
h r a n o m i izbjegavanje preve­ kim kolonijama. Izvan se­ kitovi se u v r i j e m e k o č e n j a
like h l a d n o ć e . zone parenja neki zovoji od­ sele na jug, dok njihovi srod­
laze na duga putovanja. nici s juga putuju u suprot­
S e l i d b e ptica iz sjevernih kra­ nom pravcu.
j e v a z a p o č e l e su vjerojatno M a l i z o v o j p o d i ž e ptiće s a m o
krajem posljednjeg l e d e n o g na nekim obalama Evrope. N a j p o z n a t i j a je selidba kali­
d o b a . K a k o se ledeni pokri­ M e đ u t i m , v e ć i d i o g o d i n e luta f o m ijskog sivog kita. Ta živo­
v a č topio, n e k e su ptice ljeti Atlantskim o c e a n o m . G o l e m i tinja se ljeti hrani u v o d a m a
o d l a z i l e na sjever radi obilja z o v o j u s t u d e n o m i travnju B e r i n g o v o g m o r a , a ujesen
hrane. Svake zime ponovno p o l a ž e jaja na otoku Tristan odlazi na putovanje duž
su se v r a ć a l e na jug, no p o ­ da C u n h a , a srpanj i k o l o v o z s j e v e r n o a m e r i č k e o b a l e , sve
stepeno su n j i h o v a p u t o v a n j a p r o v o d i na s j e v e r n o m dijelu do laguna uz kalifornijsku
postajala sve d u l j i m a . Atlantskog o c e a n a . obalu.
V e ć i n a ptica sa sjevera o d ­ T a n k o k l j u n i z o v o j i mla­ O d kitova sele još plavetni
lazi na jug da izbjegne ark­ d u n č e podižu na bezbrojnim i grbavi kit. P o p u l a c i j e tih ki­
tičku z i m u . A r k t i č k e čigre o b a l a m a T a s m a n i j e i jugoi­ tova n a l a z i m o i na sjevernoj
prelaze zaista v e l i k e u d a l j e ­ stočne Australije, gdje b o r a v e i na j u ž n o j polutki. S j e v e r n a
nosti: sele sve do Antarktike. o d listopada d o o ž u j k a . p o p u l a c i j a ljeti putuje na jug
P t i c e selice iz južnijih p o ­ U o ž u j k u kreću na p u t o v a n j a do mjesta gdje p o d i ž e m l a ­
dručja u g l a v n o m su k u k c o - o k o T i h o g o c e a n a , d a iskori­ d u n č e , a južna populacija
jedi koji zimi ne m o g u n a ć i ste o b i l j e riba koje im pruža odlazi na sjever. M e đ u t i m ,
h r a n u . P t i c e što se h r a n e sje­ njegov sjeverni d i o . b u d u ć i da se sezona n j i h o v a
menjem i drugom hranom parenja razlikuje, o v e d v i j e
o b i č n o ostaju na istom p o p u l a c i j e nikada se ne su­
području tokom cijele sreću.
godine.

62
V KAMO ODLAZE V G D J E G O L E M E ŽELVE V G D J E SE MRIJESTE
LEPTIROVI M O N A R S I ? P O L A Ž U JAJA? JEGULJE?

U Sjevernoj i Južnoj Americi P o p u t svih morskih k o r n j a č a , J e g u l j e ž i v e u slatkoj v o d i ,


nalazimo dvije g l a v n e p o p u ­ i g o l e m e ž e l v e p o l a ž u jaja na a u more odlaze samo u vri­
lacije leptirova m o n a r h a . k o p n u . O s t a l i dio života p r o ­ j e m e mriještenja. P a r e se
U j e s e n o b j e p o p u l a c i j e sele v o d e u m o r u , ali se s v a k e go­ samo u Sargaškom moru.
prema ekvatoru. d i n e v r a ć a j u na istu o b a l u
i p o l a ž u jaja. U d o b i i z m e đ u 7 i 12 godina
V e ć i n a leptirova p o v r e m e n o ž e n k e napuštaju rijeke
outuje, ali leptirovi monarsi G o l e m e želve nalazimo i kreću p r e m a Atlantskom
više o d svega v o l e d a l e k a p u ­ u tropskim i suptropskim m o ­ o c e a n u (u slučaju m u ž j a k a ,
tovanja. P o n e k a d d o zimskih rima širom svijeta. N e k o ć su to se d o g a đ a u d o b i od 4 do
orebivališta lete v i š e od 3000 bile brojne, ali su z b o g v r l o 8 g o d i n a ) . M r i j e s t e se tek kad
silometara. c i j e n j e n o g mesa izlovljene. stignu u Sargaško m o r e .
Ljeti je s j e v e r n o a m e r i č k a D a n a s postoji još svega d e s e ­ O d r a s l e jegulje ugibaju,
p o p u l a c i j a m o n a r h a raširena tak o b a l a gdje te k o r n j a č e po­ a iz jajašca se izliježe m l a đ .
po južnoj K a n a d i i s j e v e r n o m lažu jaja. O b i č n o su to o b a l e Na putu iz Sargaškog mora
dijelu S j e d i n j e n i h A m e r i č k i h otoka. K o r n j a č e p o n e k a d m o ­ postepeno odrastaju, te u ri­
D r ž a v a . U j e s e n se leptirovi raju prijeći v i š e od 2 0 0 0 kilo­ j e k u d o l a z e kao p o t p u n o
okupljaju u skupine i lete na metara da stignu do svoje odrasle ribe.
jug sve dok čitava p o p u l a c i j a o b a l e za gniježđenje. O evropskoj i a m e r i č k o j
ne prijeđe u j u ž n e d i j e l o v e Uz obalu ženka čeka da jegulji o b i č n o g o v o r i m o kao
Sjeverne Amerike. O n d j e p a d n e mrak. P o t o m izađe iz o d v i j e različite vrste, d o k se
u velikim grupama provode m o r a te iskopa gnijezdo o n e , ustvari, vrlo m a l o razli­
zimu. u koje položi stotinjak jajašca kuju. A k o je riječ o različitim
U p r o l j e ć e se pare i kreću i pokrije ih p i j e s k o m . N a k o n vrstama, pitanje je kako
o o n o v n o n a sjever. M e đ u ­ o s a m tjedana iz jajašca se m l a d e jegulje biraju put na
tim, odrasli leptirovi koji su izležu m l a d i . N e napuštaju odlasku iz Sargaškog m o r a ?
ujesen krenuli na put n e ć e o d m a h g n i j e z d o , v e ć u z nje­ J e d n o od rješenja te zago­
doći u K a n a d u . Do povratka g o v u površinu b o r a v e neko­ netke je pretpostavka da
u sjeverna p o d r u č j a p o n e k a d liko d a n a . T a d a t o k o m n o ć i e v r o p s k e jegulje niti ne d o ­
se izmijene d v i j e do tri g e n e ­ izlaze i kreću prema m o r u . segnu p o d r u č j e mriještenja,
racije. M n o g i postaju žrtve grabež- v e ć se i e v r o p s k e i a m e r i č k e
Ijivaca poput rakova, m a ­ jegulje izliježu iz jajašaca
č a k a , ptica i morskih pasa. a m e r i č k i h riba.

63
V G D J E SU P R O N A Đ E N I V G D J E SU U Z G O J E N I polja trebalo je učiniti m n o g o
NAJSTARIJI OTISCI PRVI USJEVI? v e ć i korak.
ČOVJEČJEG STOPALA? Prvi ratari nisu v i š e lutali,
Ne zna se t o č n o gdje je otkri­ v e ć su se zaustavili na j e d ­
Prije gotovo četiri milijuna v e n o kako uzgajati biljke za n o m mjestu i uzgajali svoje
godina Z e m l j o m su hodala hranu. Bilo je to negdje na usjeve. Prestali su loviti,
stvorenja nalik d a n a š n j e m Bliskom istoku, vjerojatno a umjesto toga su držali krda
čovjeku. To znamo zahvalju­ u plodnoj dolini neke rijeke, životinja poput o v a c a , koza,
jući otiscima stopala koje su prije otprilike d e v e t tisuća svinja i g o v e d a .
ostavili. godina. U z g o j hrane predstavljao
je začetak civilizacije. Proda­
Z n a n s t v e n i c i su u k a n j o n u Prije nego su postali ratari, j o m h r a n e susjedima, razvila
O l d u v a i u T a n z a n i j i , u istoč­ ljudi su skupljali p l o d o v e i lo­ s e trgovina. S j e č o m d r v e ć a
noj A f r i c i , pronašli neke od vili životinje za h r a n u . Ratar­ i k r č e n j e m š u m a č o v j e k je
najstarijih poznatih č o v j e č j i h stvo se j a v i l o kad su p o č e l i p o č e o mijenjati svoj krajolik.
ostataka. Iskopali su kosti, žeti divlju p š e n i c u i z o b . M e ­
k a m e n i alat, pa č a k i ostatke đ u t i m , d o početka skupljanja
j e d n o s t a v n i h k a m e n i h skloni­ s j e m e n a , krčenja tla i s a d n j e
šta.
U o b l i ž n j e m nalazištu La-
etoli otkriven je još čudesniji
nalaz - tri para otisaka č o v ­
j e č j i h stopala s a č u v a n i h
u sloju v u l k a n s k o g p e p e l a .
O n i p o k a z u j u da je prije ot­
prilike 3.700.000 godina tim
p u t e m prošlo troje ljudi
( d v o j e odraslih i dijete).

64
GDJE SU PRVI PUTA V G D J E JE I Z M I Š L J E N O V G D J E JE PRVI P U T A
- POTRIJEBLJENA KOLA PISMO? PROIZVEDEN PAPIR?
S KOTAČIMA?
Ljudi k a m e n o g d o b a »pisali« Papir je najčešći materijal ko­
Nekoliko j e izuma u p o v i j e s t i su crtežima. V r e m e n o m su se jim se d a n a s služimo za pisa­
udskog roda promijenilo tok crteži pretvorili u »slikovne nje. U d r e v n i m je v r e m e n i m a
-azvoja c i v i l i z a c i j e , a t v r d i z n a k o v e « , i to je bio p o č e t a k bio nepoznat sve d o k Kinezi
se. d a j e izum k o t a č a j e d a n upotrebe pisma. nisu pronašli n a č i n n j e g o v e
:d n a j v a ž n i j i h . proizvodnje.
Prije otprilike 6 0 0 0 godina,
-lileda da je kotač izumljen narodi B a b i l o n a , K i n e D r e v n i E g i p ć a n i pisali su na
i raznim mjestima B l i s k o g i Egipta n a u č i l i su upotreblja­ s v i c i m a papirusa, B a b i l o n c i
scoka i A z i j e u g o t o v o isto vati slikovno p i s m o . Š t a p i ­ su o z n a k e urezivali na p l o č i ­
.'ijeme - oko 3000. godine ć i m a ili prstima urezivali su c a m a o d v l a ž n e gline, d o k s u
-" je naše e r e . K o t a č u je o z n a k e u v l a ž n o j glini. Crtež R i m l j a n i za pisanje upotreb­
- ožda prethodilo lončarsko s u n c a j e , naprimjer, o z n a č a ­ ljavali pergament (vrlo tanka
colo. v a o toplinu. koža).
Primitivni su ljudi za pre- Kasnije su se za prikaziva­ O k o 100. g o d i n e naše e r e ,
" : š e n j e tereta koristili sa­ nje različitih z v u k o v a i misli Kinezi su pronašli n a č i n da se
m i c e . M e đ u t i m , netko s e dos- umjesto slika p o č e l i upotreb­ iz kaše v l a k a n a i t k a n i n e d o ­
etio i p o d s a o n i c e p o d m e t - ljavati razni z n a k o v i . S u m e - biju vrlo tanki listovi. Tu su
_.o neku o b l i c u te tako olak­ rani s u , naprimjer, pisali kli­ tajnu stotinama g o d i n a č u v a l i
šao n j i h o v o p o v l a č e n j e . P o - nastim p i s m o m . Š t a p i ć i m a su za s e b e .
avljanje o s o v i n e s k o t a č e m urezivali z n a k o v e u g l i n e n i m T a j n u su najprije otkrili
na o b a kraja bio je m n o g o p l o č i c a m a . R a č u n e koje s u A r a p i , a E v r o p o m se umjet­
rži korak. v o d i l i s v e ć e n i c i z b o g pre­ nost izrade papira proširila
Prvi kotači vjerojatno su gleda n a d stvarima i životi­ tek m n o g o kasnije. P o č e t k o m
zrezani od d e b l a , pa su bili n j a m a ubrajaju s e m e đ u p r v e 14. stoljeća t v o r n i c e papira
: u n i i n e z g r a p n i . Kotači sa pisane zapise. postoje u F r a n c u s k o j , Š p a ­
: o i c a m a pojavili su se kas- F e n i č a n i su o k o 1500 go­ njolskoj, Italiji i N j e m a č k o j .
" je, o k o 2 0 0 0 . g. p. n. e. dina prije naše ere izmislili O t k r i ć e tiskarskog stroja
Da se kotač najbolje isko- a b e c e d u koja se temeljila na s r e d i n o m 1 5 . stoljeća d o v e l o
- sti, za v u č u kola je potrebna z v u k o v i m a . Od nje su se raz­ je do znatnog povećanja
~eka životinja. U početku su v i l e a b e c e d e koje d a n a s kori­ upotrebe papira. B e z papira
\ola v u k l i ljudi, no s v r e m e ­ stimo. ne bi došlo do naglog porasta
nom su taj posao p r e u z e l e tiskanja knjiga i širenja zna­
životinje. nja.

65
< G D J E JE PRVI PUTA ere d v a perzijska s v e ć e n i k a
P R O I Z V E D E N A SVILA? prokrijumčarila su tajnu
izrade svile izvan granica
K i n e . Sakrili su jajašca d u ­
Svila je prvi puta proizve­
d o v a svilca u šuplje b a m b u ­
dena u Kini. Niti koje stva­
s o v e štapove i uzeli s j e m e
raju ličinke d u d o v o g svilca
d u d a č i j i m se lišćem h r a n e
prele su se na kolovratu, te
ličinke.
p o t o m tkale u finu tkaninu.
V r e m e n o m su Evropljani
naučili uzgajati ličinke d u d o ­
Kinezi su n a č i n izrade svile v o g svilca i proizvoditi svilu.
pronašli prije više od 5 0 0 0 Z a izradu svile potrebno j e
godina, ali su tajnu č u v a l i za odmotati nježnu nit koju li­
sebe jer je svila bila rijetki č i n k a svilca o m o t a v a o k o č a ­
i vrlo skupi p r o i z v o d . T r g o v c i hure. S j e d n e č a h u r e m o ž e se
su odlazili na duga putovanja odmotati nit duljine 300 m e ­
d u ž »Puta svile« kako bi k u ­ tara.
pili kinesku svilu.
M e đ u t i m , 5 5 2 . g o d i n e naše

> G D J E JE I Z U M L J E N O Izrada glinenih posuda


LONČARSKO KOLO? zahtijeva v e l i k u vještinu.
O s i m okretanja kola koje
L o n č a r s t v o j e bilo j e d a n o d omogućuje pravilno obliko­
prvih zanata. U početku v a n j e p o s u d e , l o n č a r mora
lonci su se ručno oblikovali u sušionici ispeći l o n a c da
od v l a ž n e gline, a tek kasnije o č v r s n e . Prvi lončari naučili
su se počeli izrađivati na lon- su p o s u d e prekrivati raznim
čarskom kolu. tvarima da ih u č i n e č v r š ć i m
i ljepšim.
L o n č a r s k o kolo i z u m l j e n o j e Izum lončarskog kola v o ­
u Sumeriji, Babilonu i drugim d i o j e d o razvoja lončarstva.
p o d r u č j i m a Bliskog istoka Vješti l o n č a r m o g a o je izra­
o k o 3 0 0 0 . g o d i n e prije naše diti d o v o l j n o posuda da ih
e r e . G l i n e n e p o s u d e izrađ­ z a m i j e n i za hranu ili proda
ivale su se v e ć v i š e od 5 0 0 0 za novac.
g o d i n a , ali su bile grube i
često su se l o m i l e .

< G D J E SU O D R Ž A N E nika. G r c i m a su igre z n a č i l e


PRVE OLIMPIJSKE IGRE? sjedinjenje d u h a i tijela,
borbu za p o b j e d u i iskaziva­
nje počasti Z e u s u , kralju b o ­
G r c i su još od 776. godine
gova.
prije naše e r e svake č e t v r t e
godine održavali veliku sve­ Igre su trajale tri d a n a . At­
čanost na kojoj su se okup­ letičari su trčali, rvali se, ja-
ljali u m j e t n i c i , p i s c i i a t l e t i ­ hali i vozili b o j n a kola. Igre
čari, te iskazivali počast veli­ su p o č i n j a l e o l i m p i j s k o m za­
kom bogu Zeusu. Natjecanja kletvom, a završavale podje­
su se o d r ž a v a l a u O l i m p i j i , l o m nagrada i g o z b o m .
pa su nazvana Olimpijskim O l i m p i j s k e igre o d r ž a v a n e
igrama. su sve do 3 9 3 . g o d i n e naše
e r e . O b n o v l j e n e su na prijed­
log P i e r r a d e C o u b e r t i n a 1896.
P r v e O l i m p i j s k e igre nisu bile O t a d a s e redovito o d r ž a v a j u
isključivo sportsko natjeca­ s v a k e četvrte g o d i n e , o s i m za
nje. P o r e d utrka o d r ž a v a l e su v r i j e m e svjetskih ratova.
se predstave i recitali pjes­

66
PROŠLOST

> G D J E SU GRCI voljno zemlje za sve.


OSNOVALI KOLONIJE? N e k i grčki kolonisti otpu­
tovali su na istok, p r e m a Cr­
• adari drevne G r č k e poti­ n o m m o r u , ali v e ć i n a s e u p u ­
cali s u n a r o d d a k r e ć e n a p u ­ tila p r e m a z a p a d u , u Italiju,
Siciliju i južnu Francusku.
tovanja i n a d r u g i m o b a l a m a
N e k i od njih stigli su
-iora o s n i v a k o l o n i j e .
u Afriku, u k l j u č u j u ć i i Egipat.
S v a k a grčka kolonija p o ­
:"anovništvo G r č k e se do 8.
stala je » m a l a G r č k a « na stra­
" j l j e ć a prije naše ere toliko
n o m e tlu. G r č k i doseljenici
: o v e ć a l o da je ponestalo
trgovali su s g r a d o v i m a iz ko­
~"ane. V l a d a r i grčkih gra-
jih p o t j e č u . T a k o su g r č k e
: : v a - d r ž a v a bojali su se n e ­
vještine i zamisli p r e n e s e n e
zadovoljstva, pa su s o d o b r a -
u nove države duž Sredo­
-anjem gledali kako neki gra-
r
zemlja.
2ni napuštaju svoje d o m o v e
o d l a z e osnovati grčke kolo­
nije na mjestima gdje ima d o -

< KADA SU L J U D I R a z v o j e m c i v i l i z a c i j e trgo­


POČELI v i n a j e postala m n o g o slože­
UPOTREBLJAVATI n i j o m , p a j e z a m j e n a robe
NOVAC? postala vrlo n e p r a k t i č n o m .
T r g o v c i m a su trebali m a l i
Danas n o v c e m m o ž e m o ku­ predmeti koje bi lako razmje­
piti s v e što n a m j e p o t r e b n o . njivali, no o n i su morali imati
M e đ u t i m , kad se prije neko­ neku vrijednost. Z a t o su p r v e
liko t i s u ć a g o d i n a razvila tr­ k o v a n i c e k o v a n e o d metala,
govina, n o v a c još nije posto­ n a j č e š ć e od zlata i srebra.
j a o pa su ljudi mijenjali r o b u . Z l a t n e k o v a n i c e imaju
Pojava novca znatno je po­ stvarnu vrijednost, d o k je pa­
jednostavila trgovinu. pirnati n o v a c tek znak vrijed­
nosti. S a m papir j e bezvrije­
Prvi metalni n o v a c iskovan j e d a n . P r v e papirnate n o v č a ­
800 g o d i n a prije naše e r e . n i c e i z r a đ e n e su u Kini u 9.
Prije toga trgovina se o b a v ­ stoljeću.
ljala z a m j e n o m r o b e .

> G D J E SU S A G R A Đ E N E m o g u ć n o s t da se slomi oso­


PRVE P O P L O Č A N E v i n a ili da kotač u p a d n e u p i ­
CESTE? jesak ili blato.
M n o g i drevni gradovi imali
L p o č e t k u su ljudi p u t o v a l i su p o p l o č a n e p u t o v e čiji
utabanim stazama. Putovi su ostaci postoje i d a n a s . M e đ ­
>e p o č e l i p o p l o č a v a t i t e k p o - utim, najbolji graditelji cesta
a v o m kola s kotačima. bili su R i m l j a n i . N j i h o v e su
ceste izravno p o v e z i v a l e gra­
dove.
3
r v e p o p l o č a n e ceste sagra- R i m s k e ceste gradili su
5ene su u B a b i l o n u pri[e otpri- vioyr\\ v r s i f e f ^ v vTgtatterie su
iike 4 0 0 0 g o d i n a . K a k o su od k a m e n j a i šljunka, s nagi­
ljudi p o č e l i stanovati u gra­ b o m koji j e o m o g u ć i o otjeca-
d o v i m a i trgovati sa s v o j i m nje v o d e . Rimska vojska brzo
susjedima, javila se potreba je n a p r e d o v a l a tim c e s t a m a
za b o l j i m p r i j e v o z o m . Kola i č u v a l a mir u C a r s t v u .
se nisu m o g l a voziti b e s p u ­
ć e m jer je uvijek postojala
PROŠLOS'

V G D J E JE I Z U M L J E N V G D J E SU PRVI PUTA V G D J E JE I Z U M L J E N A
PLUG? UPOTRIJEBLJENE BRAVA S KLJUČEM?
ŽIVOTINJE ZA RAD NA
Prvi ratari zemlju su obrađi­ POLJU? P o v e ć a v a n j e m bogatstva
vali r u č n i m p l u g o m , k a o što ljudi t r e b a l o j e p r o n a ć i n a č i n
se to danas radi motikom. P r v i ratari z e m l j u su o b r a đ i ­ zaštite vlasništva. P r v e b r a v e
M e đ u t i m , oko 4000 godina vali r u č n o , koristeći j e d n o ­ izrađene su u Egiptu 2 0 0 0 go­
prije naše e r e m e z o p o t a m s k i s t a v n e a l a t e . D r e s i r a n j e živo­ dina prije naše ere. Bile su
su ratari za povlačenje pluga tinja za v u č u plugova i kola n e z g r a p n e , ali su služile svrsi.
počeli upotrebljavati volove. j e , kao i u p o t r e b a strojeva,
z n a t n o olakšalo život z e m l j o ­ Stari su E g i p ć a n i k l j u č a n i c e
P l u g j e vjerojatno izumljen radnicima. izrađivali o d drveta. Z a m i s a o
prije kotača. U p o č e t k u je je bila j e d n o s t a v n a . Vrata su
bio grubi drveni alat za v u č e ­ V o l j e m n o g o snažniji o d zatvarana z a s u n o m koji je
nje p o l j e m kako bi z a g r e b a o č o v j e k a , p a m o ž e v u ć i teži ulazio u utor na okviru vrata.
površinu tla. Ratari su u ka­ plug i d n e v n o obraditi v e ć u Z a s u n j e n a sebi i m a o n e k o ­
nale iskopane p l u g o m sadili p o v r š i n u . K a o p o m o ć u polju liko urezanih otvora. K a d bi
sjemenje. p o č e l i su se koristiti otprilike se vrata zatvorila, pera
O k o 5 0 0 . g o d i n e prije 4 0 0 0 godina prije naše ere
naše e r e izrađen je plug sa u » p l o d n o m trokutu« M e z o ­
s j e č i v o m o k o v a n i m želje­ p o t a m i j e , gdje je nastalo i ra­
z o m , a bio je tako o b l i k o v a n tarstvo.
da nož p r e v r ć e z e m l j u tvo­ R a d u su n a u č e n e životinje
reći b r a z d u . koje ž i v e u krdima, primje­
N a B l i s k o m j e istoku mali rice g o v e d a , m a g a r c i , konji
plug o d l i č n o služio svrsi. M e ­ ili d e v e . V o l o v i su uprezani
đ u t i m , za o b r a d u teškog, bre­ j a r m o m koji im se stavljao
žuljkastog tla sjeverne E v r o p e o k o vrata. M e đ u t i m , j a r a m
trebao j e m n o g o v e ć i plug. nije bio p o g o d a n za konje,
N e k i plugovi bili su toliko te­ pa su se oni koristili s a m o za
ški da su ih v u k l e s k u p i n e od j a h a n j e , sve d o k m n o g o kas­
osam volova. Budući da vo­ nije nije i z u m l j e n i h a m .
lovi nisu mogli brzo skrenuti,
N a B l i s k o m istoku životi­
polja su postajala sve v e ­
nje su pokretale i j e d n o s t a v n e
ć i m a . S v a k o polje p o d i j e ­
strojeve p o p u t crpki za nata­
ljeno je u d u g a č k e p o j a s o v e
p a n j e polja.
o d v o j e n e k a n a l i m a z a otjeca-
nje v o d e .

u bravi u p a d a l a su u o t v o r e ,
i zasun je čvrsto stajao.
Da se vrata o t k l j u č a j u , tre­
b a l o je osloboditi pera. To se
radilo k l j u č e m koji se u m e t a o
u rupu u z a s u n u . Vrata je
m o g a o otvoriti s a m o o d g o v a ­
rajući ključ s ispravnim bro­
j e m urezanih utora.
E g i p ć a n i su m n o g o p a ž n j e
p o s v e ć i v a l i osiguravanju fara­
onskih g r o b n i c a o d l o p o v a .
Unatoč tome, mnoge su
grobnice provaljene i opljač­
kane.

68
PROŠLOST"

V G D J E JE PRVI P U T A V G D J E JE U R A T U P R V I V G D J E SU ISPALJENE
RASTALJENO ŽELJEZO? PUTA UPOTRIJEBLJENO PRVE RAKETE?
ŽELJEZNO ORUŽJE?
Ž e l j e z o se prije o b l i k o v a n j a R a k e t e s u izumili Kinezi. O d
u r a z n e a l a t e m o r a zagrijati U d r e v n o su d o b a ljudi r a t o ­ prvog jednostavnog vatro­
u p e ć i . Tajna »taljenja« ž e ­ vali n a m a l o m r a z m a k u . A l i m e t a p o t e k l e su i d a n a š n j e
ljeza o t k r i v e n a je na B l i s k o m i t a d a j e , kao i d a n a s , posto­ s v e m i r s k e rakete i projektili.
istoku o k o 1 5 0 0 g. pr. n. e. jala »trka u n a o r u ž a n j u « . P r v i
v o j n i c i koji su se koristili ž e ­ P r v e rakete izrađene s u o d c i ­
Ljudi su v e ć u č e t v r t o m tisuć­ ljeznim o r u ž j e m bili su j e v i ispunjene b a r u t o m ( m j e ­
ljeću prije naše ere izrađivali Asirci. š a v i n o m kalij-nitrata, d r v e ­
alat i oružje od bakra. B u d u ć i nog ugljena i s u m p o r a ) . K i ­
da je to prilično m e k a n m e ­ Prve prave vojske osnovane nezi su prije n e k o l i k o tisuća
tal, m o ž e se oblikovati i d o k su prije otprilike 3 0 0 0 godina g o d i n a otkrili da barut u d o ­
je h l a d a n . S u m e r a n s k i k o v a č i u Asiriji i Egiptu. Prije su diru s v a t r o m eksplodira. Z a ­
otkrili su da se m i j e š a n j e m u ratovima s u d j e l o v a l e m a l e tvoren u c i j e v i , barut izba­
oakra i kositra proizvodi skupine ratnika. E g i p ć a n i su c u j e m l a z v r u ć e g plina, gura­
oronca. imali velik broj v o j n i k a , ali je j u ć i c i j e v u suprotnom smi­
m a l o njih imalo zaštitnu jem.
o d j e ć u . N j i h o v i strijelci kori­ Kinezi su v a t r o m e t e priređ­
stili su se strijelama od trstike ivali iz z a b a v e , ali su se rake­
s k a m e n i m ili b a k r e n i m vr­ tama koristili i kao o r u ž j e m .
škom. U srednjem vijeku taj se izum
N o v i m e t a l , željezo, bio j e proširio E v r o p o m . Britanska
tvrđi i oštriji. Asirci su brzo se vojska u ratovima p o č e t ­
shvatili kako ga iskoristiti k o m 19. stoljeća koristila ra­
u b o r b i , te su izradili ž e ­ ketama z a b o m b a r d i r a n j e K o ­
ljezne g l a v e za svoja koplja p e n h a g e n a , 1807. g o d i n e , te
i strijele. Za o b r a n u su nosili u bici kraj Leipziga 1 8 1 3 . go­
d u g e ž e l j e z n e ogrtače. dine.
Ž e l j e z n o oružje bilo j e P r e t e č a s u v r e m e n i h pro­
mnogo čvršće od bakrenog jektila d a l e k o g d o m e t a bila je
i b r o n č a n o g . S a b l j e , koplja, n j e m a č k a raketa V 2 korištena
o k l o p i i štitovi mogli su se u d r u g o m svjetskom ratu.
izrađivati od željeza, pa su se
p o j a v i l i »željezni ratnici« koji
su izazivali v e ć i strah od nji­
h o v i h neprijatelja.

Željezo je mnogo čvršće


od bakra ili b r o n c e , pa je za
njegovo taljenje potrebna
vrlo visoka temperatura.
U stepeničastoj kuli u s u m e -
ranskom gradu U r u i u e g i ­
patskim g r o b n i c a m a p r o n a đ e ­
ni su stari željezni alati. Do
1 3. stoljeća prije naše e r e že­
ljezo u potpunosti z a m j e n j u j e
bakar i b r o n c u .
V j e r o v a l o se da željezo
ima č a r o b n a svojstva, te da
<ovači imaju natprirodne
m o ć i . G r c i s u željezo cijenili
Koliko i zlato. Kinezi su izra­
dili m i j e h o v e za raspirivanje
\ atre.

69
PROŠLOST

V K A D JE I Z U M L J E N O V K A M O JE gradove-države u G r č k o j .
CENTRALNO GRIJANJE? ALEKSANDAR VODIO N a p a o j e m o ć n o Perzijsko
SVOJU ARMIJU? carstvo i osvojio ga. T a d a je
S v e d o 2 0 . stoljeća ljudi u p a o u Egipat i o s n o v a o grad
u h l a d n i m p o d r u č j i m a grijali M a k e d o n s k i kralj A l e k s a n d a r Aleksandriju.
su se uz otvorenu vatru. bio je poznati ratnik. N a d i ­ M e đ u t i m , njegove ambicije
0 c e n t r a l n o m grijanju razmi­ m a k »Veliki« stekao je jer je nisu ni tada z a d o v o l j e n e . P o ­
šljamo kao o s u v r e m e n o m svoju vojsku vodio iz pobjede v e o je vojsku u Indiju, ali su
izumu, no Rimljani su ga u pobjedu. n j e g o v e trupe bile z a s i ć e n e
upotrebljavali još prije 2000 r a t o v a n j e m . O d b i l e su d a l j e
godina. A l e k s a n d a r V e l i k i rođen j e o s v a j a n j e i A l e k s a n d a r se m o ­
3 5 6 . g o d i n e prije naše e r e . rao vratiti.
R i m l j a n i su bili izvrsni gradi­ T a d a j e M a k e d o n i j a bila P u n i h 12 g o d i n a A l e k s a n ­
telji. N j i h o v e k u ć e i m a l e su m a l o kraljevstvo u G r č k o j . dar nije bio p o b i j e đ e n . U m r o
k a n a l i z a c i j u , a gradovi su bili Postavši kraljem u d o b i od 20 je kad mu je bilo s a m o 33
dobro opskrbljeni v o d o m . g o d i n a , krenuo je u č u d e s a n g o d i n e . N a k o n n j e g o v e smrti
K u ć e bogatih R i m l j a n a često osvajački pohod. v e l i k o carstvo se raspalo.
su p o d p o d o m i m a l e sustav N a j p r i j e j e o s v o j i o druge
za grijanje.
T o p l i n a je dolazila iz p e ć i .
P o d o v i su postavljani na stu­
p o v e o d o p e k e , p a j e topli
zrak iz p e ć i s l o b o d n o strujio
p o d njim i kroz p o s e b n e
otvore d i z a o se u prostorije.
Taj sistem grijanja n a z i v a se
»hipokaustika«. U t e r m a m a
se hipokaustikom grijala v o d a
za tople b a z e n e i p a r n e ku­
pelji. O n d j e su se R i m l j a n i
okupljali da se opuste i uži­
vaju u kupanju, a ponekad
1 masaži.
C e n t r a l n o grijanje koristilo
se širom R i m s k e d r ž a v e .

A G D J E SU RIMLJANI U blizini francuskog grada


GRADILI VELIKE Ni mesa stoji v o d o v o d koji je
AKVADUKTE? sagradio rimski general
A g r i p a . Sastoji se od tri kata
A k v a d u k t j e m o s t ili k a n a l i z ­ uzdignuta n a l u k o v i m a . N a j ­
duži a k v a d u k t p r e m a š i v a o je
građen za d o v o d pitke v o d e
duljinu od 85 kilometara.
u grad. Rimski akvadukti gra­
Najpoznatiji akvadukt zvao
đeni su toliko dobro da su se
se Aqua Appia. Izgrađen je
neki sačuvali do danas.
3 1 2 . g o d i n e prije naše ere za
v o d o o p s k r b u R i m a , a bio je
S v a k i rimski grad trebao je d u g a č a k 16 kilometara.
p o u z d a n u opskrbu v o d o m . U blizini je prolazila cesta
P o n e k a d je trebalo izgraditi Via Appia. Izgradio ih je rim­
akvadukt da se voda d o v e d e ski v o j n i inženjer A p i u s C l a ­
iz o b l i ž n j e g jezera ili rijeke. udius C a e c u s .
A k v a d u k t i su građeni kao ka­
nali ili veliki mostovi na č i ­
j e m se vrhu nalazila c i j e v .

70
PROŠLOST

7 K A K O JE P R O P A L O 7 G D J E SU O S N O V A N A 7 G D J E JE P R O N A Đ E N A
RIMSKO CARSTVO? PRVA SVEUČILIŠTA? NAJSTARIJA BIBLIJA?

Rimsko C a r s t v o bilo je naj­ N o v e znanosti su u srednjem Čuvari koza su 1947. godine


veće u d r e v n o m dobu. Vlast vijeku dovele do osnivanja u spilji n e d a l e k o M r t v o g
Rima protezala se od Brita­ velikih sveučilišnih središta m o r a pronašli d r e v n e svitke.
nije n a z a p a d u d o C r n o g širom E v r o p e . M n o g a o d tih Sadržavali su dijelove Biblije
m o r a na istoku, a trajala je sveučilišta postoje i danas. napisane oko 200. godine
500 godina. prije naše ere.
D o početka 14. stoljeća zna­
U p o č e t k u je R i m bio m a l o nosti su brzo n a p r e d o v a l e . S v i c i p r o n a đ e n i kraj M r t v o g
kraljevstvo na p o d r u č j u da­ Stoljećima je obrazovanje mora izazvali su m e đ u z n a n ­
našnje Italije. D o 2 0 0 . go­ bilo prepušteno C r k v i . M e đ ­ stvenicima veliko zanimanje.
dine prije naše ere R i m l j a n i utim, tada se širom E v r o p e Č i t a n j e i zaštita svitaka tražili
su osvojili Italiju, a zatim otvaraju sveučilišta. su m n o g o strpljenja i pažljiv
i ostale s r e d o z e m n e z e m l j e te V e l i k a sveučilišta osno­ rad. Bili su smotani u v r č e ­
sjevernu A f r i k u . Na kraju se v a n a su u g r a d o v i m a poput v i m a , pa ih je trebalo vrlo
pod v l a š ć u R i m a n a l a z i o v e ć i Pariza, B o l o g n e , O x f o r d a , pažljivo odmotati.
C a m b r i d g e a i Praga. U p o ­
četku se u njima u č e p r a v o ,
teologija (religija) i m e d i c i n a .
J e d n a o d prvih m e d i c i n s k i h
škola o t v o r e n a je u 9. sto­
ljeću na sveučilištu u S a l e r n u
u Italiji.
S v a k o m svaučilištu d o d j e ­
ljivala se kraljevska p o v e l j a .
N j o m s u d o b i v e n e povlastice
i p r a v o da studentima izdaju
potvrde o završenom obrazo­
v a n j u . N a sveučilišta s u d o l a ­
zili z n a n s t v e n i c i iz svih dije­
lova E v r o p e . U č i l i su na latin­
skome, »univerzalnom je­
ziku«. D a n a s sveučilišta p o ­
stoje u m n o g i m z e m l j a m a ,
a na njima se u č e brojni
predmeti.

dio z a p a d n e i srednje E v r o p e . P r o n a đ e n i su d i j e l o v i go­


August j e 2 7 . g o d i n e prije t o v o svake knjiga Starog zav­
naše ere postao p r v i m rim­ jeta. Najstariji o d l o m c i Levit-
skim c a r o m . R i m s k a v l a d a v i ­ skog z a k o n i k a pisani su ra­
na d o n i j e l a je mir o s v o j e n i m nim k a n a n s k i m o b l i k o m h e ­
z e m l j a m a . M e đ u t i m , rimska brejskog jezika.
vojska bila je s u o č e n a s na­ Svitke su u spilju vjero­
p a d i m a barbara koji su živjeli jatno spremili Z i d o v i u vri­
izvan granica Carstva. j e m e k a d j e Palestina bila
G o d i n e 4 6 7 . barbari s u pod upravom Rima. Vrući,
osvojili R i m . Carstvo j e d o suhi pustinjski zrak s a č u v a o
tada oslabilo i podijelilo se. je krhke svitke iz kojih s m o
O p s t a l o j e s a m o Istočno R i m ­ m n o g o saznali o nastanku B i ­
sko Carstvo s g l a v n i m gra­ blije.
d o m K o n s t a n t i n o p o l o m , koje
je trajalo do 1 4 5 3 . g o d i n e ,
vad su ga T u r c i osvojili.

71
PROŠLOST • • • •

> K A M O JE P O B J E G A O
MUHAMED?

Islamsku religiju o s n o v a o je
prorok M u h a m e d . On je 662.
godine m o r a o pobjeći iz svo­
ga d o m a u M e k i u M e d i n u .

M u h a m e d j e rođen o k o 5 7 0 .
g o d i n e naše ere u M e k i , da­
našnjoj Saudijskoj A r a b i j i . prisiljen s nekoliko svojih M u h a m e d a . N a kraju j e M u ­
U četrdesetoj godini p o č e o je sljedbenika p o b j e ć i u M e ­ hamed 630. godine osvojio
pozivati n a r o d na vjeru u j e d ­ d i n u . N j e g o v bijeg p o z n a t j e Meku.
nog boga. k a o hidžra, i od tada se p o č i ­ M u h a m e d je objavio da su
K a d j e p o č e o j a v n o propo­ nje računati v r i j e m e u islam­ b o ž j e riječi z a p i s a n e u K u ­
vijedati svoju v j e r u , M u h a ­ skom svijetu. N e k o l i k o go­ r a n u , a religija koju je o s n o ­
m e d u se suprotstavio v l a d a ­ dina trajao je rat i z m e đ u sta­ v a o izrasla je u j e d n u od n a j ­
j u ć i sloj u M e k i , pa je bio n o v n i k a M e k e i sljedbenika v e ć i h vjera.

> K O J I JE E V R O P S K I v r i j e m e naglog razvoja


GRAD BIO GLAVNI islama, a M a u r i su u njego­
GRAD ISLAMSKOG v o m širenju odigrali v a ž n u
CARSTVA? ulogu.
M a u r i su prodrli u Š p a n j o l ­
M a u r i s u bili m u s l i m a n s k i n a ­ sku i ostali na vlasti stotinama
rod iz sjeverne Afrike. Stvo­ godina. O s n o v a l i su S e v i l l u ,
rili s u v e l i k o c a r s t v o u s k l o p u njihov glavni grad, koja je
kojeg je bila i Španjolska, te postala središtem islamske
proglasili Sevillu g l a v n i m gra­ kulture.
d o m . M a u r i su u Evropu do­ Kršćanski v o đ e borili su se
nijeli islamsku u m j e t n o s t , protiv M a u r a , sve d o k nji­
znanost i učenje. h o v a m o ć nije postepeno
oslabila. G o d i n e 1238. p o v u ­
kli su se u G r a n a d u , posljed­
U p o č e t k u su M a u r i živjeli na nje maursko kraljevstvo
berberskoj o b a l i sjeverne u Evropi, a 1492. godine
Afrike. G o d i n e 7 0 7 . prihvatili u potpunosti su istjerani.
su islamsku v j e r u . To je bilo

< G D J E J E B I O KITAJ? k o m . Vratili su se 1 2 6 9 . g o ­


d i n e s m n o š t v o m priča o K i -
Evropljani su do 13. stoljeća taju, gdje su se susreli s nje­
vrlo m a l o znali o Aziji. Za govim mongolskim vlada­
rom, Kublaj-kanom.
njih je Kitaj ( K i n a ) bio n e p o z ­
nata zamlja. Prvi Evropljani G o d i n e 1271. ponovno su
koji su stupili na t l o K i t a j a bili napustili V e n e c i j u . S njima je
pošao i N i c c o l o v sin M a r c o .
su iz obitelji P o l o .
Putovanje do Kine kopnenim
putem trajalo je četiri g o d i n e ,
Kineska c i v i l i z a c i j a najstarija a u V e n e c i j u su se vratili tek
je na Z e m l j i , no Kinezi nisu 1295. M a r c o je putovao Ki­
marili o t o m e što se d o g a đ a n o m u službi K u b l a j - k a n a . Po
u v a n j s k o m svijetu. U Evropi povratku u d o m o v i n u n a p i ­
se o »Kitaju« z n a l o s a m o sao je knjigu o svojim puto­
kroz p r i č e . vanjima.
Braća Niccolo i Maffeo
P o l o su 1260. g o d i n e krenuli
iz V e n e c i j e trgovati s Isto-

72
žuju o c e a n e . T o j e n e o b i č n o
ali istinito, jer z a č i n i su
u E v r o p u stizali sa Z a č i n s k i h
otoka u d a n a š n j e m M a l a j -
skom arhipelagu.
P u t o v a n j a k o p n o m bila su
dugotrajna, pa su z a č i n i bili
vrlo skupi. U 1 5 . stoljeću
Evropljani su p o č e l i tražiti
n o v e p o m o r s k e p u t o v e d o In­
dije.
A O D A K L E SU životinje, pa su ljudi v e ć i n u
Kad je 1492. godine Ko­
SREDNJOVJEKOVNI ubijali ujesen. T i j e k o m z i m e l u m b o pristao u z o b a l e N o ­
EVROPLJANI m e s o se č u v a l o i p r i p r e m a l o v o g svijeta, mislio je da je
NABAVLJALI ZAČINE? sa z a č i n i m a iz Azije. stigao do Z a č i n s k i h otoka.
N i j e bio u p r a v u , no potraga
Za narode srednjovjekovne Potreba za prikrivanjem lošeg z a z a č i n i m a d o v e l a j e d o ot­
E v r o p e z i m a je bila teško raz­ okusa p o k v a r e n o g mesa na­ krića n o v o g kontinenta.
doblje. Bilo je malo hrane za v e l a je E v r o p l j a n e da istra-

< G D J E SU TISKANE k o m - to su o b i č n o radili s v e ­


PRVE KNJIGE? ć e n i c i . B i l e su tako d r a g o c ­
j e n e da su često za stolove
učvršćivane lancima.
Kinezi su prvi počeli tiskati
knjige na p a p i r u . To su radili U 15. stoljeću N i j e m a c J o -
hannes Gutenberg izumio je
drvenim blokovima. M n o g o
tiskarski stroj. U p o t r e b l j a v a o
kasnije izumljena je m e h a ­
j e p o j e d i n a č n a metalna slova
nička tiskarska preša.
izlivena u p o s e b n i m k a l u ­
p i m a . S l o v a su se slagala u ri­
P r v a poznata tiskana knjiga j e č i tako da se pokrije č i t a v a
načinjena je oko 868. godine stranica, koja se zatim otiski­
naše e r e . Z o v e se Dijamantna vala vijčanom prešom. Ti­
Sutra, a tiskana je r u č n o , dr­ skarski stroj o m o g u ć i o je ti­
v e n i m b l o k o v i m a . Ta tiskar­ skanje knjiga u m n o g o v e ć e m
ska tehnika bila je vrlo spora, broju.
ali ipak brža od prepisivanja
r u k o m . U Evropi su se u to
v r i j e m e sve knjige pisale ru­
ski i velški strijelci su 1 4 1 5 .
> G D J E JE L U K
u bici kod A z i n c o u r t a još
ODLUČIO O ISHODU
j e d n o m porazili francusku
BORBE?
vojsku.

U s r e d n j e m vijeku luk je bio Luk je bio m o ć n o i t o č n o


glavno oružje »dalekog do­ oružje. D o b a r strijelac j e
m e t a « . Č e s t o su u p r a v o stri­ n j i m e m o g a o oboriti viteza
jelci odlučivali o ishodu s konja. Strijela se iz luka iz­
bitke. b a c u j e brže nego iz s a m o -
strela. S r e d n j o v j e k o v n i kra­
ljevi poticali su streljaštvo
G o d i n e 1337. z a p o č e o j e rat
kao sport.
između Engleske i F r a n c u s k e
koji je trajao više od stotinu Strijelci su korišteni i na
godina. Engleska vojska je ratnim b r o d o v i m a . U trupu
1346. g o d i n e dobila bitku engleskog broda Mary Rose,
kod C r e c v a . S v o j uspjeh E n ­ koji je p o t o n u o 1 5 4 5 . go­
glezi su mogli zahvaliti v j e ­ dine, pronađeno je mnogo
štini rukovanja l u k o m . Engle- lukova.
PROŠLOST

< ODAKLE POTJEČU č e l i naseljavati prije otprilike


AMERIČKI INDIJANCI? 25 tisuća g o d i n a . Ž i v j e l i su
od lova i uzgoja biljaka i ži­
votinja. Bili su podijeljeni
K a d je Kolumbo otkrio A m e ­
u m n o g o skupina ili ple­
riku, mislio je da je stigao do
m e n a , a s v a k o je i m a l o v l a ­
Indije u Aziji. Z a t o je n a r o d
stite o b i č a j e i v j e r o v a n j a .
koji j e t a m o n a š a o n a z v a o
»Indijancima«. I n d i j a n c i su morali puto­
vati p j e š i c e , jer su konji koji
su n e k o ć živjeli u A m e r i c i
A m e r i č k i I n d i j a n c i nalikuju izumrli prije n j i h o v a d o l a s k a .
M o n g o l i m a koji još uvijek T e k su u 16. stoljeću konji
ž i v e na istoku A z i j e . I n d i j a n c i ponovno na brodovima Špa­
su » k o p n e n i m mostom« pre­ n j o l a c a stigli u A m e r i k u .
šli iz A z i j e u S j e v e r n u A m e ­
riku. D a n a s su ta d v a konti­
nenta o d i j e l j e n a t j e s n a c o m
z v a n i m B e r i n g o v prolaz.
Indijanci su A m e r i k u p o -

< G D J E JE B I L O z a p a d u Afrike. Kraljevi S o n g -


CARSTVO SONGHAI? haia izazvali su islamske vla­
d a r e iz carstva M a l i j a , pa je
U 16. stoljeću u zapadnoj m e đ u njima izbio dugogodiš­
nji rat.
Africi postojalo je bogato
i m o ć n o carstvo. Bilo je to N a r o d S o n g h a i a obogatio
c a r s t v o S o n g h a i , čiji su sta­ se p r o d a j o m soli i zlata. K o n ­
trolirali su sve k a r a v a n s k e p u ­
n o v n i c i bili v o j n i c i , r a t a r i i tr­
t o v e p r e m a s j e v e r u . Propast
govci.
je uslijedila krajem 16. sto­
ljeća. O s l a b l j e n o s v a đ a m a
Carstvo S o n g h a i o b u h v a ć a l o v l a d a r a , carstvo S o n g h a i na­
j e z e m l j e koje d a n a s z n a m o pala je m a r o k a n s k a vojska.
kao M a l i , N i g e r i Nigerija. M a r o k a n c i s u imali n o v o v a ­
N a r o d tog p o d r u č j a kontroli­ treno o r u ž j e , pa su uz nje­
rao je trgovinu i ribolov d u ž g o v u p o m o ć ubrzo osvojili
v e l i k e rijeke N i g e r . O d 9 . važne gradove G a o i Tim-
stoljeća naše e r e igrali su buktu.
v a ž n u ulogu u d o g a đ a j i m a na

< G D J E BI T R E B A O BITI mo o zemlji i njezinu b l a g u .


EL D O R A D O ? G o v o r i l o se da je El D o ­
rado p o g l a v i c a p l e m e n a iz
E l Dorado n a š p a n j o l s k o m j e ­ p r e d i v n o g grada O m o a . O n
ziku z n a č i »zlatni«. P r v i istra­ se s v a k e g o d i n e , za v e l i k o g
živači J u ž n e A m e r i k e čuli su svetog o b r e d a , kupa u zlatnoj
mnogo neobičnih priča prašini jer je njegova z e m l j a
o zemlji koja je toliko bogata toliko bogata da ima zlata ko­
da se njeni vladari kupaju liko i v o d e .
u zlatu. Pretpostavljalo se da El
D o r a d o živi n a p o d r u č j u d a ­
našnje K o l u m b i j e . N i j e d a n
D a n a s naziv »El D o r a d o « o z ­
o d španjolskih istraživača
n a č a v a z a m i š l j e n u bogatu
koji je krenuo u potragu za
z e m l j u . M e đ u t i m , priče koje
g r a d o m iz p r i č e nije i m a o
su č u l i prvi španjolski istraži­
uspjeha. M e đ u t i m , širom
v a č i kad su u 16. stoljeću
J u ž n e A m e r i k e zaista j e pro­
istraživali J u ž n u A m e r i k u go­
n a đ e n o o b i l j e zlata.
v o r i l e su i o č o v j e k u , a ne sa-

74
PROŠLOST

> G D J E SU SE N a m j e r a v a l i su ploviti
U SJEVERNOJ AMERICI dvama brodovima. Međutim,
NASELILI PRVI kad se p o k a z a l o da j e d a n
DOSELJENICI? brod nije p o u z d a n , svi put­
nici su se smjestili na b r o d
U s t u d e n o m 1620. uz obalu Mayflower. P u t o v a n j e je bilo
Sjeverne A m e r i k e pristao je n e u g o d n o z b o g čestih oluja,
m a l i b r o d . Z v a o s e Mayflo­ ali su stigli do A m e r i k e i na­
wer. N a b r o d u j e b i l o 3 5 d o ­ selili p o d r u č j e d a n a š n j e g Ply-
seljenika iz Engleske, koje da­ m o u t h a , država M a s s a c h u ­
n a s z o v e m o Pilgrim fathers. setts.
T i j e k o m prve z i m e p o l o ­
v i c a doseljenika j e u m r l a .
Evropa je u to v r i j e m e bila
N e k o l i c i n a preživjelih j e
rastrgana vjerskim s u k o b i m a .
u studenom 1 6 2 1 . godine
Pilgrim fathers željeli su pro­
požnjela p r v e usjeve. T a j
naći m i r n o mjesto za o s n i v a ­ d a n , 2 4 . studeni, u S A D s e
nje vlastite c r k v e , pa su kre­ slavi kako D a n z a h v a l n o s t i .
nuli p r e m a A m e r i c i .

> G D J E JE Č A J A N K A novcem i trgovinom.


UZROKOVALA Britanija je 1 7 6 3 . g o d i n e
REVOLUCIJU? dobila kontrolu n a d f r a n c u ­
skim teritorijem u S j e v e r n o j
A m e r i č k i m kolonistima bilo A m e r i c i . Britanska v l a d a p o ­
je dosta starih običaja. Željeli kušala je kolonistima namet­
su vlast. K a d je britanska nuti p o r e z e . Z b o g poreza na
vlada pokušala nametnuti č a j A m e r i k a n c i su se p o b u ­
američkim kolonijama po­ nili. G o d i n e 1 7 7 3 . skupina
reze, kolonisti su se pobunili, kolonista se prikrala na bro­
t e j e izbila a m e r i č k a r e v o l u ­ d o v e u bostonskoj l u c i . M a ­
cija. skirani u I n d i j a n c e , b a c i l i su
teret u m o r e . »Bostonska
č a j a n k a « bila je početak revo­
S r e d i n o m 18. stoljeća u A m e lucije koja je 1 7 8 3 . g o d i n e
rici je postojalo 13 kolonija. d o v e l a d o nezavisnosti
K o l o n i j e su stvorile vlastite Amerike.
lokalne z a k o n e , ali je britan­
ska v l a d a i d a l j e upravljala

> G D J E JE I Z B I O zaustaviti tu trgovinu, pa je


O P I J U M S K I RAT? uništila z a l i h e britanskih trgo­
v a c a . M e đ u t i m , Britanija j e
O p i j u m s k i r a t v o d i o s e iz­ o b j a v i l a rat i n a p a l a K i n u .
među Velike Britanije i Kine O p i j u m s k i rat završio je
od 1840. do 1842. godine. 1842. godine mirom u N a n -
P o č e o je kad je kineska vlada kingu. Kinezi su morali bri­
pokušala spriječiti Evropljane tanskim t r g o v c i m a otvorili pet
da potajno unose opijum luka i ustupiti H o n g K o n g , te
u Kinu. platiti ratnu odštetu.
T i m e je u Kini z a p o č e l o
razdoblje strane v l a d a v i n e ,
Stotinama g o d i n a Kina je na­
koja je kasnije u z r o k o v a l a
stojala spriječiti ulazak stra­
»bokserski ustanak«.
nih t r g o v a c a , ali su Evropljani
žudjeli za z a r a d o m koju su
stjecali p r o d a j o m o p i j u m a ,
droge što se puši l u l a m a .
Kineska v l a d a pokušala je

75
P R O S LOS'

> G D J E SU AMERIČKI Nekolicina crnih robova


ROBOVI OSNOVALI d o b i l a je s l o b o d u prije p o ­
SLOBODNU ZEMLJU? četka građanskog rata, ali nisu
imali gdje živjeti. O d l u č i l i su
se vratiti u Afriku, o d a k l e su
Tijekom 18. stoljeća m n o g o
na b r o d o v i m a trgovaca rob­
je Afrikanaca odvedeno
ljem o d v e d e n i njihovi p r e c i .
u ropstvo u Ameriku. G o d i n e
1 8 2 2 . u Africi je stvorena Liberija, z e m l j a s l o b o d e ,
zemlja oslobođenih robova, osnovana je 1822. godine.
a n a z v a n a je L i b e r i j o m . N j e n glavni grad, M o n r o v i j a ,
d o b i o j e i m e p o predsjedniku
S A D Jamesu Monroeu. Danas
U A m e r i c i su bogati bijelci je Liberija nezavisna r e p u ­
posjedovali m n o š t v o c r n i h blika. M n o g i njeni stanovnici
r o b o v a . M e đ u t i m , neki su se p o t o m c i su prvih bivših a m e ­
borili protiv ropstva. Ti su­ ričkih r o b o v a .
kobi su na kraju u d a n a š n j i m
S A D d o v e l i d o građanskog
rata ( 1 8 6 1 - 1 8 6 5 ) .

< G D J E JE B I O gli ustanak protiv stranaca.


BOKSERSKI USTANAK? P o b u n j e n i k e j e podržala c a ­
rica m a j k a Tzu-hsi.
Devedesetih godina prošloga U glavnom gradu, P e ­
stoljeća m o ć n e evropske kingu, Evropljani su se sklo­
zemlje upravljale su trgovi­ nili u svoje a m b a s a d e . O p ­
n o m u Kini. Kineska p o b u n a sada Pekinga trajala je 55
protiv te nepravedne uprave d a n a , dok s e m e đ u n a r o d n a
naziva se »bokserski usta­ vojska nije probila do grada
nak«. i spasila E v r o p l j a n e .
N a k o n bokserskog
ustanka, Evropljani su tražili
»Bokseri« su bili č l a n o v i taj­
da Kina plati odštetu. Bokseri
nog patriotskog udruženja
nisu uspjeli, ali su pokazali
zvanog »Udruženje praved­
koliko su oslabili kineski c a ­
nih i složnih šaka«. O n i nisu
r e v i . G o d i n e 1 9 1 1 . Kina j e
željeli promatrati kako Kina
postala r e p u b l i k o m .
sve više pada p o d strani utje­
c a j , pa su 1900. g o d i n e p o d i ­

> G D J E SU U R A T U beskorisna, pa je trebalo pro­


PRVI PUTA naći novo oružje.
UPOTRIJEBLJENI U ljetu 1916. g o d i n e ,
TENKOVI? u bici kraj S o m m e , Britanci
su prvi put upotrijebili ten­
P r v i svjetski rat bio je rat k o v e . B i l a su to o k l o p l j e n a
strašnih strojeva. R o v o v s k o kola s g u s j e n i c a m a , na ko­
ratovanje ubilo je tisuće voj­ j i m a su se nalazili t o p o v i
nika. G o d i n e 1916. u rat je i mitraljezi. Č a k ih ni r o v o v i
ušlo n o v o oružje - tenkovi. nisu mogli zaustaviti. T e n ­
kovi su u b o r b u ulazili p o j e ­
d i n a č n o , k a o p o m o ć pješa­
G e n e r a l i nisu mogli shvatiti diji. M a l o j e ljudi u v i d j e l o d a
novi n a č i n ratovanja. K a d su b u d u ć n o s t t e n k o v a leži u ma­
č i t a v e vojske zaglibile u blat­ sovnim napadima. To je do­
nim r o v o v i m a e v r o p s k i h rati­ k a z a n o u d r u g o m svjetskom
šta, tražili su n a č i n proboja. ratu.
K o n j i c a j e p o j a v o m bodlji­
k a v e ž i c e i pušaka postala

76
PROŠLOST

< G D J E JE NASTALA d r o w W i l s o n , predsjednik


LIGA NARODA? S j e d i n j e n i h A m e r i č k i h Dr­
ž a v a . Nažalost, W i l s o n nije
uspio navesti S A D d a s e pri­
N a k o n velikog krvoprolića
druže Ligi. D r u g e d r ž a v e ,
u p r v o m svjetskom ratu,
primjerice N j e m a č k a , n a p u ­
m n o g i n a r o d i s u željeli o č u ­
stile su Ligu č i m je bilo osuđ­
vati teško s t e č e n i mir. Liga
eno njihovo ponašanje.
naroda stvorena je 1920. go­
dine radi mirnog rješavanja Liga nije mogla spriječiti
međudržavnih sukoba. N a ­ da svijet 1939. g o d i n e u đ e
stala je u š v i c a r s k o m g r a d u u još j e d a n rat, te je propala.
G e n e v i , ali j e bila o s u ­ G o d i n e 1 9 4 5 . s a sličnim j e
đena na propast. c i l j e m o s n o v a n a organizacija
U j e d i n j e n i h naroda. O n a ima
više uspjeha, ali joj još uvijek
Liga naroda zamišljena je kac nedostaje snaga »svjetske
svjetsko v i j e ć e , ali nije imala vlade«.
stvarne snage. Najzaslužniji
za stvaranje Lige b i o je VVoo-

> G D J E SU BAČENE G o d i n e 1945. Njemačka


PRVE ATOMSKE B O M B E ? je poražena, ali se J a p a n još
•jvijek borio. K a k o bi d o v o đ e ­
D r u g i svjetski rat je 1 9 4 5 . nje vojske u J a p a n bilo d u g o ­
godine v e ć gotovo završio, trajno i s k u p o , s a v e z n i c i su
ali J a p a n još nije istupio iz o d l u č i l i upotrijebiti n o v o
rata. K a k o bi se rat o k o n č a o , oružje. P r v a b o m b a b a č e n a
je 6. k o l o v o z a 1 9 4 5 . na ja­
upotrijebljno je strašno novo
panski grad H i r o š i m u ,
oružje: atomska bomba.
a druga 9. k o l o v o z a na N a g a -
saki.
T i j e k o m drugog svjetskog rata
O b a s u grada p o t p u n o uni­
o b j e su strane radile na izradi
štena. U b i j e n o j e više o d 100
atomske b o m b e . Z b o g toga
tisuća ljudi, a približno j e d ­
su se u S A D okupili znanstve­
nak broj je ranjen. Rat je za­
nici i z m n o g i h z e m a l j a . O n ­
vršen, ali je svijet strepio od
dje je 16. srpnja 1 9 4 5 . g o ­
razarajuće snage atomske
dine isprobana prva atomska
bombe.
bomba.

< G D J E SE V O D I O N a k o n drugog svjetskog


Š E S T O D N E V N I RAT? rata m n o g o j e Ž i d o v a o d s e ­
lilo u P a l e s t i n u . Proglašena je
D r ž a v a Izrael stvorena je n o v a država i 1948. je nastao
1948. godine. O t a d a je Izrael Izrael. O d m a h j e p o č e o rat
nekoliko puta r a t o v a o sa sus­ i z m e đ u Izraela i njegovih sus­
jednim Arapima, a 1967. go­ jeda.
d i n e d o b i o je rat u s v e g a šest O d 1948. g o d i n e Izrael j e
dana. v o d i o m n o g o ratova. G o d i n e
1967. z a p o č e o je rat s Egip­
tom i J o r d a n o m . Pomognuta
D r ž a v a Izrael je stvorena na
z r a č n i m n a p a d i m a , izraelska
mjestu n e k a d a š n j e Palestine.
vojska dobila je rat u svega
Ž i d o v i su dugo sanjali o s v o ­
šest d a n a . Izrael je o s v o j i o
joj d o m o v i n i , o b n o v l j e n o m
z a p a d n u o b a l u rijeke J o r d a n
Izraelu. M e đ u t i m , A r a p i iz
te veliki k o m a d egipatskog
Palestine i susjednih država
područja u G a z i i na S i n a j u .
suprotstavljali su se n j i h o v o j
zamisli.

77
V GDJE LJUDI ZIVE i u ž a d pribijena k o l č i ć i m a V GDJE LJUDI ZIVE
U ŠATORIMA? u pijesak. J e d a n k o m a d tka­ U DRVENIM KUĆAMA?
nine služi kao krov, a drugi je
V e ć i n u s t a n o v n i k a šatora sa­ postavljen sa strane kao za­ Drvene kuće nalazimo u po­
činjavaju nomadi zapadne štita od vjetra. B e d u i n s k e ša­ dručjima koja obiluju d r v e -
i središnje Azije. N o m a d i m a tore je lako nositi i podizati. ć e m , primjerice u Sjevernoj
su potrebni d o m o v i koje je K o z a c i i M o n g o l i iz središ­ A m e r i c i , sjevernoj Evropi i na
lako seliti, jer u p o t r a z i za nje A z i j e upotrebljavaju d r u ­ D a l e k o m istoku.
svježom pašom neprestano gačiju vrstu š a t o r a - y u r t e .
lutaju sa svojim krdima. Jurte su više nalik p r e n o s i v i m U Evropi d r v e n e se k u ć e
k o l i b a m a nego šatorima. S a ­ grade u planinskim dijelo­
M e đ u p o z n a t e n o m a d e koji stoje se od d e b e l o g sloja p u ­ v i m a z e m a l j a poput Austrije,
žive u šatorima s p a d a j u i B e ­ sta p o l o ž e n o g na d r v e n i ok­ Njemačke, Norveške i Š v e d ­
d u i n i iz A r a b i j e . Ti s t a n o v n i c i vir, s v a n j s k e strane pokrive­ ske. Š v i c a r s k e planinske ko­
pustinja ž i v e u d u g a č k i m , ni­ nog k o ž o m ili p l a t n o m . Jurte libe grade se od b o r o v i h ili
skim šatorima n a p r a v l j e n i m su j a k e i otporne na vjetar. j e l o v i h t r u p a c a . Imaju m a ­
od tkanine izrađene od dlake sivne z i d o v e i kosi, veliki
c r n e k o z e , koju d r ž e m o t k e krov.
Evropski iseljenici prenijeli
su svoju građevinsku vještinu
u Sjevernu Ameriku. Gradili
su b r v n a r e natkrovljene ko­
r o m , s l a m o m ili d r v e n i m plo­
č i c a m a z v a n i m šindra. D a n a s
se m n o g e kanadske i a m e ­
ričke k u ć e sastoje o d d r v e n o g
okvira i vanjskih z i d o v a n a č i ­
njenih o d d r v e n i h dasaka.

78
LJUDI I M J E S T A

V G D J E LJUDI ŽIVE V GDJE LJUDI ŽIVE V GDJE LJUDI ŽIVE


U K U Ć A M A U K U Ć A M A OD BLATA? U ČAMCIMA?
P O D I G N U T I M NA
KOLJU? K u ć e od blata grade se U z a p a d n o m svijetu neki
u vlažnim područjima gdje ljudi ž i v e na t e g l j a č i m a i b r o ­
N e k o l i k o je mjesta na svijetu i m a v i š e b l a t a n e g o d r v e ć a ili dovima ravnog dna namije­
gdje se grade sojenice. To su kamenja, a klima pogoduje njenim stanovanju. Međutim,
uglavnom područja gdje se da se o n o osuši i stvrdne. većinu stanovnika brodova
k u ć e m o r a j u graditi n a d plit­ sačinjavaju narodi istočne
k i m j e z e r i m a , ili g d j e s u č e s t e M n o g i afrički narodi grade Azije koji ž i v e n a m n o g o m a ­
poplave. kolibe od blata. U S u d a n u njim plovilima.
neke nubijske p o r o d i c e pos­
M n o g e s o j e n i c e izgrađene s u j e d u j u skupine o d pet o k r u ­ V e ć i n a stanovnika b r o d o v a
n a d plitkim, m i r n i m o b a l n i m glih k u ć i c a od blata natkrive­ živi u K i n i , J a p a n u i na obliž­
v o d a m a jugoistočne Azije nih s l a m n a t i m k r o v o m . J e d n a njim o t o c i m a . M n o g i Kinezi
i otoka u T i h o m o c e a n u . služi kao s p a v a o n i c a , druga ž i v e na b r o d o v i m a usidrenim
J a k o , d u g a č k o d r v e n o kolje kao a m b a r i tako d a l j e . Sta­ u blizini p r e n a p u č e n o g H o n g
z a b i j e n o d u b o k o u blatu n o v n i c i sjevernog dijela N i ­ Konga. B u d u ć i da ondje
predstavlja čvrsto postolje tih gerije grade k u ć e od blata n e m a prostora za gradnju
kuća. u obliku kocke. k u ć e na k o p n u , ili je to pre­
U l a g u n a m a Filipina iz pli­ Neobične domove od skupo, tisuće obitelji n e m a j u
ć a k a se izdižu č i t a v a ribarska blata n a l a z i m o i izvan Afrike. drugog izbora do živjeti na
sela s o j e n i c a . Sastoje se od T o su, naprimjer, k u ć e nalik vodi.
d r v e n i h p o d o v a i z i d o v a , te košnici koje grade A r a p i u S i ­ U hongkonškoj luci i na
strmog, s l a m n a t o g krova. N a rijskoj pustinji. U M e k s i k u v e l i k i m kineskim rijekama
polinezijskim o t o c i m a , u N o ­ i j u g o z a p a d n o m dijelu S j e d i ­ mnogi žive na laganim č a m ­
voj G v i n e j i , d u ž toka A m a ­ njenih A m e r i č k i h D r ž a v a na­ c i m a z v a n i m sampanima.
z o n e i na o b a l a m a z a p a d n o a - lazimo adobe- k u ć e od S a m p a n n a j č e š ć e ima m a l u
fričkih z e m a l j a , poput B e - blata p o m i j e š a n o g sa s l a m o m k a b i n u natkrivenu k r o v o m o d
nina, n a l a z i m o d r u g a č i j e vr­ i o b l i k o v a n o g u o p e k e koje prostirki. U toj kabini cijela
ste sojenica izgrađenih od dr­ se suše i z l o ž e n e s u n c u . obitelj kuha, j e d e , radi
v e n i h okvira. U područjima s vlažnom i spava.
S o j e n i c e se grade t i s u ć a m a ili h l a d n o m k l i m o m rijetko se Ž i v o t n i prostor tih ljudi je
godina. U Italiji i Š v i c a r s k o j grade k u ć e od blata, jer bi s k u č e n , a p o n e k a d su i nji­
p r o n a đ e n i su ostaci sojenica kiše i h l a d n o ć a ubrzo isprale h o v i životi u opasnosti. T r o p ­
što su u b r o n č a n o d o b a sta­ blato ili ga pretvorile u pra­ ske o l u j e i veliki v a l o v i koji
jale na o b a l a m a j e z e r a . šinu. nastaju prilikom potresa p o ­
nekad potope sampane.

79
LJUDI I MJESTA

< GDJE JOS UVIJEK pronašli su 25 o s o b a . Tasa­


ŽIVE LJUDI IZ K A M E N O G dejci izrađuju i upotrebljavaju
DOBA? k a m e n o oružje i vatru, a j e ­
dina im je o d j e ć a lišće.
H r a n e se r a k o v i m a , ribama
U nekim z a b a č e n i m dijelo­
i p u n o g l a v c i m a koje traže
v i m a svijeta još uvijek žive
p o d k a m e n j e m u planinskim
ljudi p o p u t o n i h iz k a m e n o g
b r z a c i m a . P o r e d toga skup­
doba. Ta mjesta su afrička
ljaju i kuhaju d i v l j e biljke.
pustinja Kalahari, a m a z o n s k a
šuma u Brazilu i otok N o v a T a s a d e j c i su miran n a r o d ,
G v i n e j a . Najprimitivniji ljudi i m e đ u s o b n o se vrlo d o b r o
na svijetu su Tasadejci slažu. M e đ u njima n e postoji
s o t o k a M i n d a n a o , u filipin­ v o đ a . J e d a n znanstvenik sma­
skom arhipelagu. tra da su o n i najnježniji ljudi
na svijetu. M o ž d a su naši
preci iz k a m e n o g d o b a živjeli
Z n a n s t v e n i c i su prvi puta slično T a s a d e j c i m a .
posjetili Tasaclejce 1 9 7 1 . go­
d i n e . U spilji u k a m e n o j litici

> G D J E ZIVE MASAJI? d j e c e . M l a d i muškarci p o ­


staju ratnici i ž i v e u odijelje­
M a s a j i su afrički stočarski na­ nim selima.
r o d koji živi i s t o č n o o d j e ­ Većina Masaja uglavnom
zera Viktorija, na visorav­ se hrani k u k u r u z o m i pro­
nima Kenije i Tanzanije. s o m , d o k ratnici j e d u mlijeko
i krv. Krv d o b i v a j u r e z a n j e m
P o d r u č j e M a s a j a presijeca vratne žile krave ili j u n c a ,
ekvator, a sa sjevera p r e m a a rez kasnije zaraste. P o n e ­
jugu ga dijeli V e l i k a rasjedna kad kolju o v c e za h r a n u , no
dolina. g o v e d a j e d u s a m o a k o uginu
M a s a j i su mršavi i v i s o k i , od o z l j e d e ili bolesti. Stada
uske g l a v e i vitkih ruku č u v a j u ratnici s kopljima i
i n o g u . V e ć i n a živi u selima štitovima, a p o n e k a d kradu
s kružno postavljenim koli­ g o v e d a svojih susjeda.
b a m a od blata i granja. O b i ­
telj se sastoji od m u š k a r c a ,
njegovih ž e n a i n j i h o v e

< GDJE ZIVE BUŠMANI? ljudi ž u ć k a s t o s m e đ e kože


i kovrčaste kose. Ne uzgajaju
životinje ni usjeve, ali su v j e ­
B u š m a n i žive u pustinji Kala­
šti l o v c i . B u š m a n i o d l i č n o
hari, pustom dijelu jugoza­
o p o n a š a j u glasanje divljih ži­
p a d n e Afrike. N e k i još uvijek
votinja, te tako m a m e svoj
love i skupljaju hranu, kao
plijen. A n t i l o p e ubijaju lu­
što su to činili ljudi u k a m e ­
k o m i strijelom, a m a n j e
nom dobu.
životinje l o v e z a m k a m a .
Ž e n e skupljaju jestive
P r e c i B u š m a n a n e k o ć su na­
k u k c e , korijenje i b o b i c e . B u ­
stanjivali v e ć i d i o j u ž n e
šmani znaju pronaći sočne
Afrike, sve d o k ih nisu protje­
l u k o v i c e , te iz v l a ž n o g pije­
rali ostali A f r i k a n c i . D a n a s
ska trstikom izvući v o d u .
B u š m a n i ž i v e u pustinji Kala­
O n i ć e preživjeti u uvjetima
hari, n e p r e g l e d n o m prostran­
u kojima bi v e ć i n a ljudi brzo
stvu s v r l o m a l o v o d e i rijet­
umrla od žeđi ili g l a d i .
kim d r v e ć e m .
B u š m a n i su niski, vitki

80
> GDJE ŽIVE ŠERPASI? nati su kao izdržljivi nosači
koji nose teret e k s p e d i c i j a m a
na H i m a l a j u . Šerpasi m o g u
Šerpasi su otporan narod iz
cijeli d a n nositi na l e đ i m a te­
\ e p a l a , kraljevstva sjeverno
žak teret, a prilagođeni su
od Indije, okruženog visokim
radu na v i s i n a m a gdje bi v e ­
planinama Himalaje.
ć i n a ljudi o s j e ć a l a vrtogla­
v i c u i slabost.
Šerpasi ž i v e u dolini K h u m b a Najpoznatiji Š e r p a s bio j e
na sjeveroistoku N e p a l a , T e n z i n g N o r g a v koji se u lip­
u blizini najvišeg vrha na svi­ nju 1 9 5 3 . g o d i n e , z a j e d n o
jetu, M o u n t Everesta. U z g a ­ s novozelandskim penjačem
jaju žitarice i krumpir, a od E d m u n d o m Hilarrvom, po­
životinja č u v a j u o v c e i go­ p e o na M o u n t Everest.
veda.
Šerpasi su snažni ljudi
srodni T i b e t a n c i m a koji ž i v e
dalje na s j e v e r u . V e ć i n a pri­
pada budističkoj vjeri. P o z ­

< G D J E Z I V I N A R O D sličniji e v r o p s k i m n a r o d i m a
AINU? nego j a p a n s k i m p r e c i m a .
K r u p n e su g r a đ e , a č i t a v o ti­
jelo i m j e p o k r i v e n o d l a k o m .
A i n u je narod s nekih otoka O s i m toga, kosa im je s m e đ a ,
u s j e v e r o z a p a d n o m dijelu Ti­ dok v e ć i n a ljudi istočne A z i j e
hog o c e a n a . V e ć i n a živi u.Ja­ ima c r n u kosu. N e k i struč­
p a n u , ali se prilično razlikuju njaci smatraju da su A i n u i
od Japanaca. p o t o m c i d r e v n e skupine koja
je n e k o ć živjela u v e ć e m d i ­
N e k i A i n u i nastanjuju puste jelu A z i j e .
predjele v e l i k o g j a p a n s k o g A i n u i imaju vlastiti jezik,
otoka H o k k a i d o . Drugi ž i v e ž i v e od lova i ribolova i p o ­
na o b l i ž n j i m Kurilskim oto­ štuju d u h o v e . O d i j e v a j u se
c i m a i na otoku S a h a l i n u o d j e ć u izrađenu od kože ili
u Sovjetskom Savezu. Ž i v e kore drveta, ali njihovi d r e v n i
u g l a v n o m u ribarskim s e l i m a . o b i č a j i d a n a s postepeno ne­
N a neki n a č i n A i n u i s u staju.

> ODAKLE POTJEČU Jugoslaviju, Mađarsku, Rusiju,


ROMI? Francusku, Španjolsku i E n ­
glesku. N e k o l i c i n a j e č a k
prešla m o r e i dospjela u S j e ­
R o m i s u lutalački n a r o d koji
vernu Ameriku.
m o ž e m o n a ć i u m n o g i m dije­
T i s u ć e R o m a još uvijek
lovima svijeta, no njihova je
p r o v o d i život lutajući. Ž i v e
d o m o v i n a v j e r o j a t n o bila I n ­
u karavanama i zapošljavaju
dija.
se kao trgovci, k o v a č i i m u z i ­
č a r i . N e k i rade n a s a j m o ­
M n o g i stručnjaci vjeruju da v i m a , dok drugi prodaju ko­
>u R o m i prije otprilike šest nje ili p o l o v n e a u t o m o b i l e .
stotina g o d i n a krenuli iz R o m i su t a m n o p u t i , imaju
svoje d o m o v i n e n a z a p a d u t a m n u v a l o v i t u kosu i v e l i k e ,
Indije. Prošli su kroz Iran c r n e ili s m e đ e o č i . V e ć i n o m
i stigli do Sirije i Egipta. Do g o v o r e romskim j e z i k o m koji
16. stoljeća neki su od njih se razvio iz d r e v n o g indijskog
dosegli E v r o p u . M n o g i su sti­ jezika.
gli u R u m u n j s k u , d a n a š n j u

81
LJUDI I M J E S T A

> GDJEZIVE i skupljanje h r a n e upotreblja­


ABORIĐINI? v a l i su o r u ž j e i alate izrađene
od drveta i k a m e n j a . J e d n o
A b o r i đ i n i su najstariji stanov­ o d n j i h o v i h oružja bio j e
nici neke zemlje. Najpozna­ i b u m e r a n g . B u m e r a n z i se
tiji a b o r i đ i n i s u o n i i z A u s t r a ­ izrađuju od drveta, a neki su
lije. o b l i k o v a n i tako da se v r a ć a j u
bacaču.
Australski A b o r i đ i n i imali
Australski A b o r i đ i n i imaju
su vlastitu m u z i k u , umjetnost
t a m n u kožu i v a l o v i t u k o s u .
i v j e r u . P o v r e m e n o su se
N j i h o v i preci su prije otpri­
okupljali na festivalu m u z i k e
like 40 tisuća g o d i n a prešli iz
i plesa koji se n a z i v a carro-
j u g o i s t o č n e A z i j e u Austra­
boree.
liju.
K a d su prije d v i j e stotine
A b o r i đ i n i su živjeli u m a l i m
g o d i n e stigli prvi E v r o p l j a n i ,
s k u p i n a m a koje su nepre­
u Australiji je bilo o k o 300
stano lutale i živjele u j e d n o ­
tisuća A b o r i đ i n a .
stavnim skloništima. Z a lov

< GDJE ŽIVE MAORI? K a d su p o č e t k o m 19. sto­


ljeća stigli britanski kolonisti,
Maori su prastanovnici No­ M a o r i su bili ratari, l o v c i i ri­
v o g Z e l a n d a . S a m a r i j e č Ma­ bari poput ljudi iz k a m e n o g
ori z n a č i » u r o đ e n i k « . d o b a . Bili su vješti rezbari
i t k a l c i , p j e v a l i su p j e s m e
i ratne n a p j e v e , a često su se
V e ć i n a M a o r a ima svijetlo-
i tetovirali.
s m e đ u k o ž u , s m e đ u ili c r n u
M a o r i su bili neustrašivi
kosu i o č i , široko lice s viso­
ratnici. P o v r e m e n o su n a p a ­
kim j a g o d i c a m a i r a v a n nos.
dali britanske d o s e l j e n i k e , no
V i s o k i su i s n a ž n e građe.
kasnije su se s n j i m a pomirili
M a o r i g o v o r e polinezij­
i p o č e l i sklapati b r a k o v e . D a ­
skim j e z i k o m . Prije n e k o l i k o
nas M a o r i ž i v e s u v r e m e n i m
stotina g o d i n a njihovi su
n a č i n o m života, ali se još
preci d o p l o v i l i u v e l i k i m ka­
uvijek drže starih o b i č a j a .
nuima s dalekih pacifičkih
M a o r i (na slici) o d j e v e n i
otoka. O n i su bili prvi ljudi
u tradicionalnoj odjeći.
koji su otkrili N o v i Z e l a n d .

> GDJE ŽIVE TUAREZI? D v i j e s u klase T u a r e g a : v e ­


likaši i k m e t o v i . V e l i k a š i su
T u a r e z i su n o m a d i iz sje­ v l a s n i c i d e v a , koza, o v a c a
v e r n e Afrike. N e k i lutaju S a - i farmi u o a z a m a , o kojima se
h a r o m , dok drugi žive na nje­ brinu k m e t o v i . C r n i k m e t o v i
nom južnom rubu. uzgajaju usjeve na f a r m a m a
velikaša.
Tuarezi pripadaju berberskim Tuarezi su n e z a v i s a n i p o ­
n a r o d i m a , koji su u sjevernoj nosan n a r o d . N e k o ć su harali
Africi živjeli m n o g o prije d o ­ i trgovali č i t a v o m S a h a r o m
laska A r a p a . G o v o r e starim i borili se protiv francuske L e ­
tuareškim j e z i k o m i koriste se gije stranaca. M e đ u t i m , d a n a s
starom vrstom pisma. T u a r e z i su m n o g i napustili pustinju
su m u s l i m a n i , ali za razliku i pokušali na jugu p r o n a ć i
o d v e ć i n e pripadnika t e plodniju z e m l j u . N j i h o v i stari
v j e r e ; k o d njih j e o b i č a j d a o b i č a j i brzo nestaju.
m u š k a r c i , a ne ž e n e , zakla­
njaju lice v e l o m .

82
< GDJE ŽIVE PIGMEJCI? p r o s j e č n o g desetogodišnjeg
djeteta.
P i g m e j c i su v r l o niski ljudi Afrički p i g m e j c i skupljaju
koji u g l a v n o m ž i v e primitiv­ d i v l j e biljke, l o v e ribe i otrov­
nim životom. Skupine pigme­ n i m strelicama ubijaju životi­
jaca naseljuju puste dijelove nje poput m a j m u n a i anti­
Afrike, Andamanske otoke lopa. N e uzgajaju usjeve niti
u Indijskom o c e a n u , Maleziju stoku.
i Filipine. V r l o ih je m a l o , N e g r i l c i nose m a l o o d j e ć e ,
a b r o j n o s t im se i d a l j e s m a ­ ali izrađuju torbe, l o n c e
njuje. i grade j e d n o s t a v n a skloništa.
N e p r e s t a n o lutaju, ali svaka
skupina ima svoj teritorij. N e ­
N a j p o z n a t i j i p i g m e j c i su
grilci m i j e n j a j u m e s o za že­
afričKi, a n a z i v a j u se još N e -
ljezni alat i hranu koje proiz­
grilcima. Ž i v e u t o p l i m , v l a ž ­
vode crnačka plemena.
n i m š u m a m a središnje Afrike.
V r l o su nalik m a l i m c r n c i m a .
O d r a s l i N e g r i l a c nije viši o d

> G D J E ŽIVE ESKIMI? svladati h l a d n o ć u . O d i j e v a j u


se u t o p l e ogrtače od krzna
Eskimi žive u hladnim polar­ i grade d o m o v e n a p o l a uko­
nim područjima Sjeverne p a n e u tlu. Z i m i , l o v c i na
Amerike i sjeveroistočne ledu grade skloništa od sni­
Azije. Srodni su Kinezima jega z v a n e iglui.
i J a p a n c i m a . P r e t p o s t a v l j a se Eskimi su vješti l o v c i riba,
da su njihovi preci prije ne­ tuljana i kitova. U l o v u kori­
koliko tisuća godina preselili ste uske k a n u e p o k r i v e n e ko­
na Arktik. ž o m koje z o v u kajacima. Č e ­
sto za prijevoz alata i mrtvog
plijena koriste s k u p i n e pasa
Eskimi su g r a đ o m tijela d o b r o
koji v u k u s a o n i c e . Stari o b i ­
prilagođeni d u g i m , h l a d n i m
čaji Eskima d a n a s izumiru,
arktičkim z i m a m a . N j i h o v a
pa o n i s v e č e š ć e ž i v e u gra­
niska, snažna tijela b o l j e za­
dovima u drvenim kućama.
d r ž a v a j u toplinu nego tijela
v i s o k i h , vitkih ljudi.
Eskimi su n a u č i l i kako

< GDJE ŽIVE LAPONCI? n a c a n a l a z i m o u različitim


p o d r u č j i m a . Planinski La­
Laponci uglavnom žive u po­ p o n c i p r o v o d e život lutajući
dručju sjeverne E v r o p e koje za stadima s o b o v a . S v a k a
z o v e m o Laponijom. O n a za­ obitelj p o s j e d u j e svoj šator.
uzima dijelove sjeverne R i j e č n i L a p o n c i ž i v e mirni­
Švedske, Finske i Sovjetskog j i m ž i v o t o m uz o b a l e rijeka.
Saveza. P o r e d s o b o v a uzgajaju go­
veda i o v c e . B a v e se lovom
L a p o n c i su niski, snažni ljudi i r i b o l o v o m , a neki uzgajaju
r a v n e c r n e kose, niskog č e l a i usjeve. M o r s k i L a p o n c i ž i v e
i visokih j a g o d i č n i h kostiju. u d r v e n i m ili z e m l j a n i m ku­
V e ć i n o m imaju r a v a n nos ć a m a izgrađenim u z o b a l u
i tanke u s n i c e . L a p o n c i imaju m o r a . V e ć i n o m su ribari.
vlastiti jezik. O d i j e v a j u se P r e c i L a p o n a c a živjeli su
u obojenu odjeću od v u n e u središnjoj A z i j i .
i sobove kože.
R a z l i č i t e skupine L a p o -

83
LJUDI I M J E S T A

< G D J E SU koje su z a d i r a l e 60 metara


O B N O V L J E N I DREVNI u liticu. U l a z u h r a m štitile su
HRAMOVI? četiri v e l i k e figure R a m z e s a
II. Drugi h r a m č u v a l o je šest
velikih figura.
Kad je na Nilu igrađena Asu-
Šezdesetih godina o v o g a
a n s k a b r a n a , iza n j e j e n a s -
stoljeća N i l j e pregrađen v e l i ­
stalo veliko jezero. K a k o bi
k o m A s u a n s k o m b r a n o m i ra­
se spriječilo da v o d a uništi
zina v o d e se podigla. K a k o bi
dva hrama u Abu Simbelu,
spasili h r a m o v e , radnici su ih
o n i su s r u š e n i i p o n o v n o iz­
razrezali u v e l i k e b l o k o v e te­
građeni na povišenom mjestu.
ž i n e 20 do 30 tona koje su
podigli na obližnju uzvisinu
Egipatski faraon R a m z e s II je i o n d j e ih p o n o v n o sastavili.
prije otprilike 3200 g o d i n a O k o 5 0 naroda d a l o j e nov­
podigao u A b u Simbelu dva č a n e priloge za taj v e l i č a n ­
h r a m a . U r e z a n i su u litici što stven p o d u h v a t .
se uzdiže uz o b a l u rijeke N i l .
V e l i k i hram je i m a o 14 soba

< G D J E JE D O L I N A sanih d u b o k o u stijeni. Kipari


KRALJEVA? i slikari su na z i d o v i m a iskle-
sali i obojili vjerske z n a k o v e
i natpise. K a d je kralj u m r o ,
D o l i n a kraljeva je uski, stje­
ljudi su n j e g o v o tijelo zatvo­
noviti klanac u j u ž n o m dijelu
reno u k a m e n o m k o v č e g u
Egipta. O n d j e su drevni Egip­
polegli u g r o b n i c u . Uz njega
ćani pokapali mnoge svoje
su ostavljali b l a g o .
kraljeve.
G r o b n i c e su i m a l e skri­
v e n a vrata i d u b o k e j a m e
D o l i n a kraljeva leži uz za­ koje su s p r e č a v a l e ulazak
p a d n u o b a l u N i l a , u blizini pljačkašima. M e đ u t i m , s vre­
d r e v n o g egipatskog grada m e n o m su lopovi opljačkali
T e b e . T a m o je u pustinji pro­ g o t o v o sve g r o b o v e . N e t a ­
n a đ e n o šezdesetak g r o b n i c a knuta je ostala s a m o g r o b n i c a
izgrađenih prije više od 3 2 0 0 m l a d o g , n e v a ž n o g kralja T u -
godina. tankamona.
S v a k a g r o b n i c a se sastoji
od h o d n i k a i prostorija ukle-

< G D J E SE N A L A Z I Na tribine p o d i g n u t e na lu­


NAJVEĆI RIMSKI k o v i m a m o g l o je sjesti ili stati
AMFITEATAR? 86.000 g l e d a o c a koji su pro­
matrali d o g a đ a j e u o v a l n o j
N a j v e ć i drevni rimski amfite­ središnjoj a r e n i . Inženjeri su
atar je Kolosej u R i m u . A m f i ­ p o n e k a d plavili a r e n u za pri­
t e a t r i su bili p r v i s p o r t s k i sta­ k a z i v a n j e p o m o r s k i h bitaka.
dioni. Sastojali su se od sre­ M e đ u t i m , R i m l j a n i su amfitea­
dišnje a r e n e o k r u ž e n e stepe- tre n a j č e š ć e koristili za b o r b e
nastim gledalištem. Naziv izvježbanih b o r a c a , gladija­
amfiteatar u prijevodu znači tora, ili za b o r b e ljudi i div­
ljih ž i v o t i n j a .
»gledalište sa dvije strane«.
R i m l j a n i su Kolosej izgra­
dili o k o 8 0 . g. pr. n. e. N a z i v
O s t a c i Koloseja postoje još
j e d o b i o kad j e car H a d r i j a n
i d a n a s u blizini središta
postavio na ulaz colossus ( v e ­
R i m a . N j e g o v i vanjski z i d o v i
liki kip) c a r a N e r o n a .
su visoki 49 metara, d u g je
187 i širok 157 m.

84
LJUDI I M J E S T A

> G D J E SU U D Ž U N G L I ć e n i c i žrtvovali životinje


PRONAĐENE PIRAMIDE? i ljude s v o j i m b o g o v i m a .
Najstarije od tih p i r a m i d a
O d kraja 18. stoljeća istraži­ podignute su prije više od
3000 g o d i n a , a gradili su ih
v a č i su u Srednjoj A m e r i c i
narodi poput Z a p o t e k a , M i k -
pronašli o s t a t k e brojnih sta­
steka, M a j a , Tolteka i Azteka.
rih p i r a m i d a koje s u m n o g o
N e k e o d njih s u n a j v e ć e (ali
stoljeća ranije izgradili a m e ­
ne i najviše) p i r a m i d e na svi­
rički Indijanci.
jetu.
S v r e m e n o m su p i r a m i d e
Stare k a m e n e p i r a m i d e pro­ i obližnji gradovi n a p u š t e n i .
n a đ e n e su u d i j e l o v i m a M e k ­ To se vjerojatno d o g o d i l o kad
sika, B e l i z e a , G v a t e m a l e , na tom p o d r u č j u više nije
San Salvadora i Hondurasa. bilo d o v o l j n o hrane i v o d e .
Korištene su kao h r a m o v i ,
a v e ć i n a je imala s t e p e n i c e
koje su v o d i l e do m a l e pro­
storije na v r h u . O v d j e su s v e -

> G D J E JE I Z G U B L J E N I pa je ostao n e p o z n a t s v e do
G R A D INKA? 1 9 1 1 . g o d i n e kad g a j e pro­
našao a m e r i č k i istraživač H i -
Izgubljeni grad Inka je ram B i n g h a m . O n j e prona­
M a c h u Pichu u peruanskim šao k u ć e , h r a m o v e i stotinu
stepeništa. S v e je bilo izgra­
A n d a m a . N a z v a n je »izgub­
đ e n o o d velikih b l o k o v a n e c e -
ljenim« jer ga je p l e m e Inka
mentiranog kamena.
napustilo, a istraživači ga n e ­
koliko stoljeća nisu uspjeli B i n g h a m j e ostatke drev­
pronaći. nog grada n a z v a o M a c h u
P i c h u (»Stari V r h « ) p r e m a
obližnjoj p l a n i n i . Pretpostav­
M a c h u P i c h u s e nalazi svega lja se da su Inke grad zvali
80 kilometara sjeveroza­ V i l c a b a m b a , u koji je 1580.
p a d n o o d grada C u z c o . M e đ ­ g. pred Š p a n j o l c i m a p o b j e ­
utim, smješten je na u s k o m gao v l a d a r P e r u a iz p l e m e n a
p l a n i n s k o m hrptu o k o 2 0 6 0 Inka.
metara iznad morske razine.
O d o z d o g a zaklanja š u m a ,

> G D J E SE N A L A Z I visokih k a m e n i h tornjeva


A N G K O R VAT? o b l i k o v a n i h poput cvijeta lo-
p o č a . N e k o ć su ih p o k r i v a l e
A n g k o r V a t je veliki h r a m p l o č e k o v a n o g zlata. Središ­
koji su izgradili K m e r i , n a r o d nji toranj je najviši, pa je c i ­
iz jugoistočnog dijela Azije, jeli h r a m o b l i k o v a n kao d i ­
a n a l a z i se u K a m p u ć i j i . vovska piramida. Rezbarije
na z i d o v i m a h o d n i k a prika­
zuju prizore iz priča o V i š n i ,
Angkor Vat znači » g r a d -
hinduskom bogu.
h r a m « . Taj hram j e n a j v e ć a
religijska g r a đ e v i n a na svijetu. A n g k o r V a t j e o k o 1100.
N j e g o v i vanjski z i d o v i zatva­ g o d i n e naše ere p o d i g a o
raju površinu v e ć u o d 1 2 n o ­ l<merski kralj S u r v a v a r m a n II.
gometnih igrališta. Kasnije je n a p u š t e n , a šezde­
setih g o d i n a prošlog stoljeća
U n u t a r z i d o v a nalazi se
F r a n c u z H e n r i M o u h o t pro­
nekoliko k a m e n i h ograda,
našao je zarasle ruševine
a svaka je viša od o n e izvan
hrama.
nje. U sredini se uzdiže pet

85
LJUDI I M J E S T A

V G D J E SE N A L A Z I V G D J E JE ZID PLAČA?
SVETI G R A D TRIJU
VJERA? Z i d p l a č a ili Z a p a d n i z i d v i ­
soki je zid u i s t o č n o m J e r u z a ­
J e r u z a l e m je sveti g r a d ži­ lemu. To je jedno od najstari­
dovske, kršćanske i islamske jih i najsvetijih mjesta židov­
vjere. N e k o ć je bio podijeljen ske povijesti.
između Izraela i Jordana,
a 1967. g o d i n e Izrael ga je D a n a s zid predstavlja d i o
cijeloga prisvojio. g r a n i c e s m u s l i m a n s k i m sve­
tištem. P r a v o m u j e ime Z a ­
Ljudi različitih vjera iz razli­ padni z i d . Č i n i se da su neki
čitih razloga smatraju J e r u z a ­ njegovi d i j e l o v i ostaci z a p a d ­
lem svetim m j e s t o m . Z a Ž i ­ nog dijela m n o g o starijeg
d o v e je to drevni hebrejski zida koji je o k r u ž i v a o h r a m
glavni grad gdje je kralj S o l o - što ga je prije g o t o v o 3 0 0 0
m o n izgradio h r a m . Kršća­ g o d i n a p o d i g a o kralj S o l o -
nima je taj grad v a ž a n jer je m u n . H r a m j e nekoliko puta
o n d j e Isus p r o p o v i j e d a o rušen i o b n a v l j a n , a posljed­
i umro. nji puta su ga 70. g o d i n e
naše ere razorili R i m l j a n i . A G D J E JE SREDIŠTE
' M u s l i m a n i vjeruju da se
prorok M u h a m e d uzdigao RIMOKATOLIČKE CRKVE?
Zid plača je dug oko 49
u nebo s kamena u Jeruza­ metara i visok o k o 12 metara.
l e m u . N a d tim k a m e n o m p o ­ Središte Rimokatoličke crkve
Sastoji se od velikih k a m e n i h
dignuto j e v e l i č a n s t v e n o s v e ­ b l o k o v a postavljenih u 28 je Vatikan, grad unutar glav­
tište. slojeva. S a m o najniži sloj n o g grada Italije, R i m a . V a t i ­
Zapadni zid (»Zid plača«) p o t j e č e iz v r e m e n a kralja S o - kanska palača je d o m pape,
p o s e b n o j e svet Ž i d o v i m a . l o m u n a . Ž i d o v i d o l a z e pred poglavara Rimokatoličke
M n o g i kršćani vjeruju d a zid moliti se. Ž a l e z b o g pro­ crkve.
crkva S v e t o g groba o z n a č a v a pasti h r a m a i drugih n e d a ć a
mjesto gdje je Isus p o k o p a n . koje su prije m n o g o g o d i n a P a p a upravlja iz R i m a jer krš­
Na slici su prikazani musli­ zadesile njihov n a r o d , te ć a n i vjeruju d a j e S v . Petar
manski h r a m i Z i d p l a č a . Ž i ­ mole Boga da im pomogne u č i n i o R i m središtem rane ka­
d o v i se ispred Z i d a o k u p l j a j u u budućnosti. t o l i č k e c r k v e . O n i vjeruju d a
na m o l i t v u . je Isus Krist o d a b r a o Petra za
poglavara crkve na Z e m l j i .
S v e t o g Petra smatraju p r v i m
rimskim b i s k u p o m , a p a p e
njegovim nasljednicima.
V j e r u j e s e d a j e S v . Petar
p o k o p a n u V a t i k a n u na m j e ­
stu gdje je izgrađena bazilika
S v . Petra (na fotografiji). To je
n a j v e ć a c r k v a na svijetu, ima
oblik križa i n a d s v o đ e n a je
velikom kupolom. Pod kupo­
l o m se nalazi veliki b r o n č a n i
s v o d što natkriva oltar. Na
m i s a m a m o ž e prisustvovati
d o 5 0 tisuća ljudi. M n o g o
više ih se o k u p l j a na prostra­
n o m Trgu S v e t o g Petra pred
c r k v o m da slušaju p a p u koji
propovijeda s balkona.
LJUDI I M J E S T A

V K A M O KRŠĆANI V G D J E SE N A L A Z I
ODLAZE NA NAJVEĆI KIP B U D H E ?
HODOČAŠĆE?
N a j v e ć i kip B u d h e nalazi s e
H o d o č a š ć e m nazivamo puto­ u blizini B a m i a n a . To je g r a d
v a n j e u s v e t i g r a d ili s v e t i š t e . u s j e v e r n o m dijelu Afgani­
Kršćani na hodočašće naj­ stana, države u zapadnoj
češće odlaze u francuski grad Aziji koja graniči s I r a n o m ,
Lourdes. Pakistanom i SSSR-om.

Lourdes je grad u p o d r u č j u B a m i a n leži u dolini isto­


H a u t e s - P v r o n o e s , u blizini i m e n e rijeke. N a l a z i se na
P i r e n e j a . R i m o k a t o l i c i vjeruju nadmorskoj visini o d o k o
da se o n d j e 1858. g o d i n e 2 6 0 0 metara, u p l a n i n a m a
jednoj djevojčici nekoliko Hindukuš, zapadno od Hi­
puta ukazala M a j k a B o ž j a . malaje.
Četrnaestogodišnja B e r n a - Budistički s v e ć e n i c i su
dette S o u b i r o u s je izjavila da prije otprilike 14 stoljeća
ju je ugledala u spilji kraj u m e k o j litici što sa s j e v e r n e
obližnjeg Massabiellea. R i ­ strane zatvara d o l i n u izdubli
A G D J E JE SVETI G R A D mokatolička crkva je 1862. stotine spilja.
HINDA? g o d i n e proglasila da v j e r u j e B a m i a n j e postao poznat
da se M a j k a Božja ondje kao središte budističke v j e r e
Sveti grad Hinda je Varanasi. stvarno ukazala. i umjetnosti. Kipari su u sti­
Podignut je na rijeci G a n g e s
Lourdes svake g o d i n e pos­ j e n i urezali d v a d i v o v s k a kipa
u državi U t t a r P r a d e s h na
j e ć u j e više o d d v a milijuna B u d h e . Na kamen su dodali
sjeveru Indije. N e k o ć se zvao
h o d o č a s n i k a iz svih d i j e l o v a sloj ž b u k e koji d a j e d o j a m
Benares.
svijeta. M n o g i od njih su te­ nabora n a o d j e ć i . V e ć i kip j e
ško b o l e s n i , i n a d a j u se da će visok 53 metra, a n e k o ć je
V a r a n a s i se nalazi na lijevoj im u o z d r a v l j e n j u p o m o ć i iz­ bio ukrašen dragim k a m e ­
obali rijeke G a n g e s , u j u g o i ­ vorska v o d a u spilji za koju njem i zlatom.
s t o č n o m dijelu Uttar P r a - se govori da ima iscjeljitelj- U blizini tog grada n a l a z e
desha. H i n d i taj grad sma­ sku m o ć . se ostaci najduljeg kipa na
traju j e d n i m od najsvetijih
U Lourdesu je 1958. go­ svijetu, d u g a č k o g više o d 300
mjesta n a Z e m l j i . O n i vjeruju
d i n e izgrađena v e l i k a p o d ­ metara. Izrađen j e o d k a m e n j a
da molitva na rijeci donosi
z e m n a c r k v a , bazilika S v . p r e k r i v e n o g ž b u k o m , a prika­
posebnu nagradu, te da ć e ,
Pia X , z a 2 0 tisuća ljudi. zuje B u d h u u ležećem polo­
u m r u li o n d j e , izbjeći prese­
žaju.
ljenje d u š e .
Svake godine u Varanasi
o d l a z e n a h o d o č a š ć e milijuni
vjernika i z c i j e l e Indije. N a
p o s e b n i m mjestima, ghat-
sima, u l a z e s t e p e n i c a m a u ri­
jeku G a n g e s .
Hodočasnici se mole
u 1500 h r a m o v a u g r a d u .
S o b a l e G a n g e s a uzdižu se
redovi h r a m o v a , sveti I išta
i p a l a č a , s p r e d i v n i m uklesa­
n i m ukrasima. H i n d i n a j v a ž ­
nijim smatraju Z l a t n i h r a m
p o s v e ć e n bogu Š i v i .

87
LJUDI I M J E S T A

V G D J E SU ZEMLJE d r u č j a , p o l d e r i , su niža od
BENELUXA? morske razine i o k r u ž e n a su
nasipima. Strojevi neprestano
Z e m l j e Beneluxa čine Belgija, c r p e v o d u iz poldera u ka­
Nizozemska i Luxembourg. n a l e i j a r k e . N e k o ć su se za
N a l a z e se u s j e v e r o z a p a d n o j to koristile v j e t r e n j a č e .
Evropi, a graniče s Francu­ Belgija se nalazi j u ž n o od
skom, SR N j e m a č k o m i Sje­ Nizozemske. Sjeverni dio,
vernim morem. Ponekad ih Flandrija, nalazi se na niskim
z o v e m o »niskim zemljama« p o l d e r i m a , ali u jugoistoč­
jer se veći dio njihove povr­ n o m n a l a z i m o A r d e n e , brdo­
šine nalazi ispod razine vito p o š u m l j e n o p o d r u č j e .
mora. L u x e m b u r g leži jugoistočno
od B e l g i j e , i također ima ni­
N i z o z e m s k a j e najniža z e m ­ zinske i brdovite d i j e l o v e . To
lja B e n e l u x a . O k o 4 0 posto j e j e d n a o d n a j m a n j i h država
njene površine n e k o ć j e po­ Evrope.
krivalo m o r e . Ta isušena po-

A KOJI SU G R A D O V I
SAGRAĐENI NA
KANALIMA?

Venecija i Amsterdam podig­


nuti su na kanalima. V e n e ­
cija, prikazana na slici, sagra­
đ e n a je na o t o c i m a koji su
odijeljeni kanalima. Amster­
d a m se nalazi ispod razine
mora, pa kanali služe za od­
vodnjavanje. > G D J E SE N A L A Z I
CRNA SUMA?
V e n e c i j a se nalazi u sjeveroi­
stočnoj Italiji, na J a d r a n s k o m C r n a šuma je planinsko po­
moru. Osnovali su je 452. dručje na jugu SR N j e m a č k e .
g o d i n e narodi koji su p o b j e ­ N a l a z i se u pokrajini B a d e n -
gli iz središnjih d i j e l o v a Ita­ V V a r t t e m b e r g , a g r a n i č i s rije­
lije pred n a j e z d o m B a r b a r a . kom Rajnom. Na njemačkom
Kasnije j e V e n e c i j a postala se naziva Schvvarzvvald.
bogati trgovački g r a d , a na
n j e n i m o t o c i m a s a g r a đ e n e su P o d r u č j e C r n e š u m e dugo j e
mnoge velike palače i crkve. o k o 160 kilometara, a u p o j e ­
V e n e c i j a ima v i š e o d 1500 d i n i m d i j e l o v i m a široko o d
kanala nad kojima je podig­ 16 do 40 kilometara. S j e v e r n i
nuto o k o 4 0 0 mostova. V e ­ dio pretežno je izgrađen od
ć i n a k u ć a je izgrađena na dr­ p j e š č e n j a k a , a južni od gra­
v e n o m postolju u č v r š ć e n o m nita. N a j v i š i vrh je F e l d b e r g ,
u blatu. O t o c i d a n a s t o n u , pa visine o k o 1500 metara.
j e v o d a oštetila m n o g e k u ć e . U C r n o j šumi izvire rijeka
C r n u š u m u posjećuju
A m s t e r d a m j e glavni grad Dunav.
brojni turisti. M n o g i odsje­
Nfzozemske. Osnovan je N a sjeveru gorje pokriva
daju u g r a d o v i m a poput B a -
1 2 7 5 . g o d i n e , a u 16. sto­ čamna š u m a jela i smreka, po
d e n - B a d e n a , s m i n e r a l n i m iz­
ljeću postao je v a ž a n trgo­ č e m u je to područje dobilo
vorima.
v a č k i centar. i m e . N a p a d i n a m a rastu b u ­
k o v e i hrastove š u m e , a u d o ­
linama se uzgaja loza i drugo
voće.

88
V G D J E SE N A L A Z I V GDJE NALAZIMO V G D J E SE O D R Ž A V A
VERSAILLES? GOTIČKE KATEDRALE? VOJNI M I M O H O D
U POČAST ZASTAVI?
Versailles je grad O d 12. d o 15. stoljeća
u sjevernoj Francuskoj, u Evropi su izgrađene m n o g e U L o n d o n u se svake godine
nekoliko kilometara gotičke katedrale. Najstarije na službeni rođendan britan­
jugozapadno od Pariza. i najljepše od njih n a l a z i m o skog m o n a r h a održava vojni
Kraj grada je izgrađena u sjevernoj Evropi. m i m o h o d u počast zastavi.
Versajska palaca.
G o t i č k e katedrale su visoke, M i m o h o d u počast zastavi se
Versajsku p a l a č u je krajem skladne g r a đ e v i n e zašiljenih o d r ž a v a s v a k e g o d i n e na ko­
1 7. stoljeća p o d i g a o kralj Luj lukova i tankih stupova. njaničkoj svečanosti počet­
X I V . Prije toga Versailles se M n o g e imaju prozore s o b o ­ k o m lipnja. V o j n u zastavu
sastojao o d n e k o l i k o k u ć a j e n i m staklom jarkih boja. u stroju nose v o j n i c i . S v a k e
u šumarku gdje su francuski R a n i kritičari su taj arhitek­ g o d i n e počast se o d a j e za­
kraljevi o d l a z i l i u lov. tonski stil n a z v a l i p r e m a stavi druge dvorske brigade.
P a l a č a j e dulja o d 800 m e ­ barbarskom p l e m e n u , T o j e tjelesna garda v l a d a r a ,
tara, i ima na stotine soba. Gotima. koji je titularni z a p o v j e d n i k
P r v a gotička katedrala iz­ svih brigada.
građena je u S e n s u na sjeveru Gardisti se poredaju duž
F r a n c u s k e . J e d n a o d najra­ dviju strana trga, a p o t o m se
skošnijih je katedrala u C h a r - brigadisti svrstavaju u r e d o v e
tresu, također u s j e v e r n o m d i ­ N a č e l u m i m o h o d a ide na­
jelu F r a n c u s k e . G r a đ e n a j e o d rednik s d v a gardista noseći
1194. d o 1 2 2 5 . g o d i n e . z a s t a v u . O n i pozdravljaju
Katedrala u Chartresu ima v l a d a r a koji tada o b a v l j a
najširu lađu i najviše z v o n i k e smotru p o v o r k e . T a d a slijedi
u F r a n c u s k o j . N j e n i veliki o d a v a n j e počasti zastavi. Z a ­
prozori s o b o j e n i m staklom stave su se n e k o ć nosile na
prikazuju s v e c e i prizore iz bojnim poljima, a označa­
B i b l i j e . U njoj se nalazi i v a l e su svaku v o j n u j e d i n i c u .
labirint kroz koji su v j e r n i c i
n e k o ć puzali na k o l j e n i m a .
Katedrala se nalazi na
brijegu, pa se njeni visoki
zvonici vide s velike
udaljenosti.

V e ć i n a j e prekrasno ukra­
šena. P a l a č a gleda na veliki
park s l i v a d a m a i stazama za
šetnju postavljenim tako da
tvore p r a v i l n e šare. U parku
su izgrađeni b a z e n i i v o d o ­
s k o c i , te kanal d u g 1,6 kilo­
metara. Kroz park v o d e p u ­
tovi d o d v i j e m a n j e p a l a č e
zvane Veliki i M a l i Trianon.

U Versaillesu se odigralo
n e k o l i k o povijesnih d o g a đ a j a .
Sastanak francuskog parla­
menta je 1 789. g o d i n e d o v e o
do francuske r e v o l u c i j e , a
1919. g o d i n e je u p a l a č i pot­
pisan Versajski ugovor, kojim
je završio prvi svjetski rat.

89
V G D J E JE P O N T E s t r g o v i n a m a . Stražnji d i o tih V G D J E JE K O S I
VECCHIO? zlatarskih i draguljarskih trgo­ TORANJ?
v i n a izviruje iznad rijeke na
Ponte Vecchio z n a č i »stari d r v e n i m n o s a č i m a . N a sre­ Kosi t o r a n j se nalazi u Pizi,
most«. To je najstariji i naj­ dini mosta sa svake se strane g r a d u u talijanskoj pokrajini
poznatiji most u F i r e n c i , umjesto trgovina nalaze tri Toskani. N e k i t o r a n j s m a t r a j u
g l a v n o m g r a d u talijanske po­ o t v o r e n a luka. jednim od čuda suvremenog
krajine T o s k a n e . Prije m n o g o g o d i n a na svijeta. Naginjati se p o č e o
v r h u mosta je izgrađen prolaz prije nekoliko stotina
P o n t e V e c c h i o j e izgrađen koji je p o v e z i v a o p a l a č u Pitti godina.
n a d rijekom A r n o što protječe s j u ž n e strane i p a l a č u Uffizi
kroz g r a d . Star je m n o g o sto­ na sjevernoj o b a l i . U toku Kosi toranj je z v o n i k kate­
tina g o d i n a , a 1 3 4 5 . g o d i n e drugog svjetskog rata prolaz d r a l e u P i z i . V i s o k je 54,5
je obnovljen. je oštećen. Ponte V e c c h i o je metra, a promjer mu uz os­
Z a razliku o d s u v r e m e n i h j e d i n i most u Firenci koji nije n o v i c u iznosi 15,8 metara.
mostova, P o n t e V e c c h i o ima uništen u d r u g o m svjetskom V r h tornja j e v i š e o d četiri
sa svake strane red zgrada ratu. metra p o m a k n u t o d o s n o ­
v i c e . T o l i k o je nagnut da iz­
gleda kao da će se s v a k o g
trenutka srušiti.
G r a d n j a tornja z a p o č e l a j e
1174. g o d i n e , ali je završena
tek 1 3 5 0 . g o d i n e . K a d je na­
pola z a v r š e n / t l o j e potonulo
pod njegovom težinom i
toranj se p o č e o naginjati.
O d 1918. g o d i n e p r o v o d e
se mjerenja koja pokazuju
da se nagib stalno
povećava.
Toranj je izrađen od mra­
m o r a , r o m a n s k i m stilom. N a
s t u p o v i m a koji okružuju svih
o s a m katova p o č i v a j u redovi
z a o b l j e n i h l u k o v a . Posjetioci
se s t e p e n i c a m a m o g u popeti
d o v r h a tornja.

A G D J E JE E S C O R I A L ? U n j e m u n a l a z i m o i 1600
slika, te v e l i k u biblioteku.
Escorial se nalazi u središnjoj Escorial j e j e d n a o d n a j ­
Španjolskoj, otprilike 50 kilo­ ljepših španjolskih g r a đ e v i n a
metara sjeverozapadno od iz 16. stoljeća. Izvana iz­
M a d r i d a . T o j e velika zgrada gleda sablasno, ali u unutraš­
sastavljena od više dijelova, njosti n a l a z i m o raskošne
uključujući c r k v u , s a m o s t a n , s o b e i dvorišta. N a j p o z n a t i j i
p a l a č u i kraljevsku g r o b n i c u dijelovi Escoriala su c r k v a
te m n o š t v o odaja za kraljev­ nadsvođena kupolom i samo­
sku obitelj, poslugu i goste. stan s d i v n i m v o d o s k o k o m .
Kralj Filip II je Escorial iz­
gradio kao m i r n o mjesto za
Escorial s e uzdiže m e đ u G u ­
život, molitvu i u č e n j e , te
a d a r r a m a p l a n i n a m a kao v e ­
kao kraljevsku g r o b n i c u . Filip
liki sivi granitni pravokutnik
II i neki od kasnijih španjol­
s tornjem u s v a k o m kutu. Ima
skih kraljeva p o k o p a n i su
86 stepeništa, 1200 vrata
u crkvi.
i više od 2 6 0 0 prozora.

90
LJUDI I M J E S T A

V G D J E JE A L H A M B R A ?

Alhambra je poznata palača


u G r a n a d i , gradu u jugoza­
padnoj Španjolskoj. Izgradili
su je M a u r i , muslimanski na­
r o d koji je u s r e d n j e m vijeku
vladao Španjolskom.

A l h a m b r a se nalazi na bre­
žuljku iznad G r a n a d e , p o d n o
planina Sierra N e v a d a . M a u r ­
ski v l a d a r i G r a n a d e izgradili
su A l h a m b r u i z m e đ u 1248.
i 1354. g o d i n e . To je posljed­
nja maurska t v r đ a v a u E v r o p i .
N a z i v p o t j e č e o d arapske
riječi što z n a č i » c r v e n a « ,
a d o b i l a ga je vjerojatno
z b o g c r v e n i h cigli na
vanjskom zidu. A G D J E JE K R E M L J ? A G D J E JE CRVENI TRG?
Z i d sa 13 tornjeva o g r a đ u j e
K r e m l j je stari c e n t a r g l a v n o g C r v e n i t r g leži uz s j e v e r n o -
p a l a č u i v r t o v e . P a l a č a je
grada Sovjetskog Saveza, istočni zid Kremlja u M o s k v i .
m a l a ali lijepa. N j e n e sobe
M o s k v e . Njegovi zidovi i kule Naziv mu dolazi od stare ru­
i dvorišta ukrašavaju vitki stu­
u z d i ž u se s b r e ž u l j k a na lije­ ske riječi što z n a č i »crveni«
povi, mramorni podovi,
voj obali rijeke M o s k v e . ili » p r e k r a s a n « .
o b l o ž e n i z i d o v i i reljefi nalik
č i p k i . Na reljefima su ukraše­
nim arapskim p i s m o m ispi­ N a z i v kremlj p o t j e č e od ru­ C r v e n i trg je vrlo velik o t v o ­
sane riječi iz K u r a n a , svete ske riječi što z n a č i »tvrđava«. ren prostor d u l j i n e o k o 4 0 0
islamske knjige. U dvorištima Kremlj j e skupina g r a đ e v i n a metara. O n j e najpoznatiji o d
i v r t o v i m a rastu p a l m e okružena visokim zidovima tzv. središnjih trgova u srcu
i druge suptropske biljke, a iz sa 20 tornjeva. U utvrdu se Moskve.
b a z e n a štrcaju v o d o s k o c i . ulazi kroz šestoro vrata. Z i ­ C r v e n i trg je poznat po v e ­
d o v i oblikuju trokut, a nji­ likom m i m o h o d u što se o n d j e
h o v a u k u p n a duljina iznosi o d r ž a v a z a proslava 1 . svib­
2,4 kilometra. nja i o b l j e t n i c e oktobarske
Prvi z i d o v i su prije o s a m r e v o l u c i j e . T i s u ć e ljudi sati­
stotina g o d i n a izgrađeni od ma prolaze u p o v o r c i kraj
drveta. D a n a š n j i veliki z i d o v i L e n j i n o v o g m a u z o l e j a s kojeg
potječu i z 1 5 . stoljeća. U n u ­ ih promatraju sovjetski v o đ e .
tar z i d o v a raskošne katedrale N a fotografiji v i d i m o Cr­
p o z l a ć e n i h kupola g l e d a j u na v e n i trg i zid K r e m l j a . Ispred
središnji trg. O v d j e se nalazi Kremlja nalazi se L e n j i n o v
i V e l i k a kremaljska p a l a č a . grob. Sovjeti svaki d a n posje­
Kremlj j e n e k o ć b i o d o m ć u j u g r o b n i c u i iskazuju p o ­
ruskog c a r a M o s k o v a . D a n a s čast L e n j i n u , o s n i v a č u Sovjet­
je to sjedište sovjetske v l a d e skog S a v e z a . U p o z a d i n i se
i k o m u n i s t i č k e partije. nalazi katedrala S v . Vasilija
U K r e m l j u ima m n o š t v o u m ­ s mnoštvom obojenih
jetničkih p r e d m e t a , a 1 9 5 5 . kupola.
g o d i n e proglašen j e n a c i o n a l ­
nim m u z e j o m .

91
LJUDI I M J E S T A

< K O J I JE VELIKI G R A D je 6 5 7 . g o d i n e prije naše ere


I M A O ČETIRI IMENA? o s n o v a o B i z a n t na evropskoj
strani B o s p o r a . C a r K o n s t a n -
tin je 3 3 0 . g o d i n e proglasio
Istanbul, g r a d u sjeveroza­
B i z a n t g l a v n i m g r a d o m Istoč­
p a d n o j Turskoj, n e k o ć se
nog R i m s k o g Carstva. O n g a
z v a o K o n s t a n t i n o p o l ili N o v i
je proširio i n a z v a o N o v i m
R i m . P r i j e toga zvali su ga
R i m o m , ali j e grad postao
Bizant.
poznat kao Konstantinopol
(od grčke riječi što z n a č i
Istanbul je n a j v e ć i turski grad »Konstantinov grad«).
i luka, i j e d a n od najstarijih T u r c i su 1 4 5 3 . g o d i n e
g r a d o v a na svijetu. J e d a n nje­ osvojili Konstantinopol i naz­
gov d i o je u E v r o p i , a drugi v a l i ga Istanbul. To je turska
u A z i j i . G r a d razdvaja morski verzija grčkih riječi koje
tjesnac - B o s p o r - koji p o v e ­ znače »u gradu«.
zuje Crno i Sredozemno
more.
P r e m a legendi, G r k Bizas

< G D J E SE N A L A Z I s v i s o k i m , p o v e z a n i m ku­
»KRAK VITEZOVA«? lama.
B r a n i o c i Kraka stajali su
O v a j veliki s r e d n j o v j e k o v n i u o t v o r i m a na v r h u v a n j s k o g
d v o r a c uzdiže se na plani­ zida i na k u l a m a te gađali n e ­
n a m a z a p a d n e Sirije. T o j e prijatelje strijelama i k a m e ­
j e d a n o d n a j v e ć i h d v o r a c a iz­ n j e m , ili ih zalijevali v r u ć i m
katranom.
g r a đ e n i h u 1 2 . stoljeću, zašti­
ćen debelim zidinama. Krak j e b i o j e d a n o d naj­
v a ž n i j i h z a m k o v a koji su bra­
nili g r a n i c e d r ž a v a što su ih
»Krak vitezova« je u p o č e t k u
uspostavili križari. O d 1 1 4 2 .
b i o utvrda z v a n a Hisn el-
d o 1 2 7 1 . g o d i n e bio j e
Akrad, ili »Kurdski d v o r a c « .
u vlasništvu v i t e z o v a reda ho­
Križari su ga 1109. g o d i n e
spitalera.
oduzeli muslimanima i obno­
v i l i . Koristeći kao m o d e l
istočnjačke utvrde, o k o tvrđ­
a v e izgradili su zaštitni zid

< KOJE SU ZEMLJE poboljšala je u tim z e m l j a m a


NAJBOGATIJE? životni standard. V e ć i n a tih
d r ž a v a nalazi se u Perzijskom
O d g o v o r na to pitanje ovisi zaljevu.
o t o m e kako m j e r i m o bogat­ P o č e t k o m o v o g desetljeća
stvo. J e d a n o d n a č i n a j e izra­ najbogatije po glavi stanov­
čunati prosječnu imovinu po nika bile su z e m l j e U j e d i n j e ­
s t a n o v n i k u , uz p r e t p o s t a v k u nih A r a p s k i h Emirata. O n e
d a j e bogatstvo z e m l j e r a v n o ­ z a j e d n o imaju m a n j e o d m i l i ­
p r a v n o podijeljeno. M j e r e n o j u n stanovnika. P o d i j e l i li se
na taj n a č i n , najbogatije dr­ bogatstvo m e đ u s v i m a , sva­
žave su neke arapske zemlje k o m č o v j e k u j e 1980. pripa­
u j u g o z a p a d n o j Aziji. d a l o 30.070 a m e r i č k i h d o ­
lara.
N a fotografiji v i d i m o
N a j b o g a t i j e arapske d r ž a v e
naftnu bušotinu u P e r z i j s k o m
su o n e sa s l a b o m naselje-
zaljevu.
n o š ć u i bogatim izvorima
nafte. D o b i t od p r o d a j e nafte

92
JUDI I MJESTA

> G D J E SE N A L A Z I glavnim gradom. O b n o v i o ga


ISFAHAN? je tako da je postao j e d n i m
od n a j v e ć i h i najljepših gra­
Isfahan se nalazi u z a p a d n o m d o v a n a svijetu. D o d a o j e
Iranu, oko 400 kilometara prostrani Carski trg, p a l a č e ,
južno od glavnog grada, Te- j a v n e zgrade i d ž a m i j e ,
h e r a n a . Isfahan je stari grad a m n o g e od tih g r a đ e v i n a p o ­
s raskošnim građevinama. stoje i d a n a s .
Fotografija prikazuje M a s -
N a z i v Isfahan p o t j e č e o d jid-i-Shah (carsku d ž a m i j u )
stare perzijske riječi što z n a č i na j u ž n o m dijelu C a r s k o g
»vojni tabor«, ali grad se raz­ trga. K u p o l a d ž a m i j e o b l o ­
v i o kao t r g o v a č k o središte žena je plavim pocakljenim
smješteno u p l o d n o m p o ­ p l o č i c a m a koje svjetlucaju na
d r u č j u koje natapa rijeka Z a - s u n č e v o j svjetlosti.
indeh (»koja d a j e život«). Z a p a d n o o d C a r s k o g trga
Š a h A b a s V e l i k i j e 1598. leži A l i Q a p u (»visoka
g o d i n e proglasio Isfahan vrata«).

> G D J E JE B A N G L A D E Š ? slavije, ali je mnogostruko


n a p u č e n i j a . N a p l o d n o m tlu
Bangladeš je mala musliman­ toplih riječnih d o l i n a i delti
ska zemlja u tropskoj Aziji. ratari uzgajaju rižu i druge
G o t o v o je okružen Indijom, tropske u s j e v e . B a n g l a d e š j e
s k o j o m graniči sa z a p a d n e , n a j v e ć i svjetski p r o i z v o đ a č
sjeverne i istočne strane. Na jute, biljke čija se v l a k n a ko­
jugu Bangladeša nalazi se riste za izradu v r e ć a i pokri­
Bengalski zaljev. vača.
K a d su 1947. g o d i n e Indija
i Pakistan stekli nezavisnost,
Ime Bangladeš znači »ben­
B a n g l a d e š je postao dio P a k i ­
galski n a r o d « . B a n g l a d e š se
stana i n a z v a n je Istočnim P a ­
nalazi uz B e n g a l s k i zaljev,
kistanom. N a k o n rata 1 9 7 1 .
gdje v e l i k e delte rijeka G a n -
g o d i n e B a n g l a d e š j e progla­
ges i B r a h m a p u t r a zadiru
šen s a m o s t a l n o m d r ž a v o m .
u more.
Površina B a n g l a d e š a iznosi
manje od dvije trećine Jugo­

> G D J E SU VRATA ranije koristili R i m l j a n i . M e đ ­


INDIJE? utim, lukovi i tornjevi su o b l i ­
k o v a n i u indijskom stilu G u ­
V r a t a Indije su veliki prolaz jarat iz 16. stoljeća.
nadsvođen lukovima izgrađen Č i n i l o se da je b o m b a j s k a
u bombajskoj luci u zapadnoj luka n a j b o l j e mjesto za grad­
Indiji. nju V r a t a . P o d britanskom
v l a š ć u ta luka u A r a p s k o m
Britanska v l a d a Indije izgra­ m o r u postala je g l a v n i m pri­
dila je Vrata Indije u čast v e ­ staništem evropskih i sjever-
likog d o g a đ a j a - dolaska kra­ noameričkih brodova. D u ­
lja G e o r g a V i kraljice M a r y b o k a , zaštićena luka m n o g o
u Indiju 1 9 1 1 . g o d i n e . U to j e pridonijela d a B o m b a j p o ­
v r i j e m e britanski v l a d a r je bio stane j e d n i m o d velikih azij­
u j e d n o i v l a d a r Indije. skih g r a d o v a .
Arhitekti su Vrata Indije iz­
gradili kao vrstu s l a v o l u k a .
Taj oblik gradnje m n o g o su

93
< G D J E SE N A L A Z I TAJ Tijela Š a h a J a h a n a i nje­
MAHAL? g o v e supruge p o l o ž e n a su
u g r o b n i c u p o d v i s o k o m građ­
e v i n o m o d bijelog m r a m o r a
Ta veličanstvena grobnica
u k r a š e n o m d i v o v s k i m luko­
uzdiže se u vrtu izvan grada
v i m a i n a d s v o đ e n o m prediv-
A g r e u sjevernoj Indiji. M o -
n o m k u p o l o m . M a u z o l e j stoji
gulski c a r Š a h J a h a n p o d i g a o
na sredini v e l i k o g m r a m o r ­
je Taj M a h a l u znak sjećanja
nog postolja, iz čijih se ku­
na svoju omiljenu suprugu
tova uzdižu četiri visoka m i ­
Mumtaz Mahal.
nareta.
P o r e d m a u z o l e j a n a l a z e se
Š a h J a h a l z a p o č e o j e gradnju dvije jednake džamije od
Taj M a h a l a 1 6 3 1 . g o d i n e , mramora i crvenog pješče­
n a k o n smrti n j e g o v e supruge. njaka. U o g r a đ e n o m vrtu uz­
O k o 2 0 tisuća radnika pro­ diže se skupina g r a đ e v i n a ,
v e l o j e 2 0 g o d i n a gradeći a u d u g o m b a z e n u reflektira
g r o b n i c u i uređujući njen se m a u z o l e j s k u p o l o m .
vrt.

> G D J E SE N A L A Z I U z o s n o v i c u p a g o d e stoje
ZLATNA PAGODA? m a n j e stupe.
G l a v n a stupa prekriva pro­
Zlatna pagoda je budističko storiju za koju se vjeruje da
svetište iznad glavnog grada sadrži o s a m B u d h i n i h vlasi.
Burme, Rangoona. Pravo ime Budisti z b o g tih relikvija tu
joj j e S h w e D a g o n p a g o d a . g r a đ e v i n u smatraju p o s e b n o
C i o k r o v joj je p r e k r i v e n svetom.
zlatom. U v r i j e m e budističkih
praznika u Z l a t n u p a g o d u na
h o d o č a š ć e d o l a z e vjernici iz
Z l a t n a p a g o d a se uzdiže 112
c i j e l e B u r m e . O n i meditiraju
metara s vrha brežuljka na
i m o l e se na velikoj terasi
sjeveru R a n g o o n a . Izgrađena
koja o k r u ž u j e p o d n o ž j e pa­
je od o p e k a i o b l i k o v a n a p o ­
gode.
put d i v o v s k o g c u n j a . T a k v e
čunjaste ili zvonaste p a g o d e
z o v e m o stupama. Č i t a v hram
prekriva sloj k o v a n o g zlata.

< G D J E SE S v i se slonovi p o k o r a v a j u
UPOTREBLJAVAJU n a r e d b a m a dresera, maho-
SLONOVI ZA POMOĆ uta, koji sjede na n j i h o v i m
U RADU? l e đ i m a . D o b r o u v j e ž b a n i slon
će poslušati n a r e d b u da kle­
U azijskim zemljama poput k n e , ustane ili krene, te da
Indije i B u r m e slonovi se ko­ učini n e k e druge j e d n o s t a v n e
riste k a o t e g l e ć e životinje. radnje.
Za razliku od konja i d r u ­
Dresirani slonovi u g l a v n o m gih pripitomljenih životinja,
se koriste za p o d i z a n j e o b o ­ slonovi se rijetko razmnoža­
renih stabala. S u r l o m i kljo­ v a j u u z a t o č e n i š t v u . Z a t o se
v a m a podižu manja debla. slonovi hvataju u divljini
O d r a s l i slonovi su d o v o l j n o i tada dresiraju za rad. D a n a s
snažni da p o v u k u d e b l a te­ azijskim d i v l j i m s l o n o v i m a
žine d o d v i j e t o n e . M l a d i slo­ prijeti opasnost da i z u m r u .
novi n a j č e š ć e se koriste za
r a š č i š ć a v a n j e šikara.

94
> KOJI GRAD IMA Ph raya koja protječe kroz
»KLONGOVE«? grad.
B a n g k o k nije i m a o v a ž n i j e
Klongovi su kanali koje nala­ p u t o v e sve d o 1864. g o d i n e
zimo u Bangkoku, glavnom kad je izgrađena Kraljevska
cesta. T i m e j e p a l a č a p o v e ­
g r a d u Tajlanda, d r ž a v e u
z a n a sa z g r a d a m a gdje su
j u g o z a p a d n o m dijelu
živjeli strani s l u ž b e n i c i . D o
Azije.
1910. g o d i n e v e ć i n a stanov­
ništva napustila je kolibe uz
K l o n g o v i su n e k o ć bili toliko rijeku i preselila se u k u ć e uz
v a ž n i za život u B a n g k o k u da nove prometnice.
su posjetioci sa z a p a d a taj M n o g i T a j l a n đ a n i još uvijek
grad zvali » i s t o č n o m V e n e c i ­ ž i v e na k l o n g o v i m a i putuju
j o m « . T i j e k o m 19. stoljeća njima. V e l i k d i o h r a n e i građe
v e ć i n a ljudi živjela je u ku­ s tajlandskih farmi i šuma još
ć a m a podignutim na stupo­ uvijek u B a n g k o k d o l a z i ka­
v i m a u k o p a n i m u mulj na nalima.
o b a l a m a kanala i rijeke C h a o

< KOJI AZIJSKI G R A D stigli britanski kolonisti, to je


I DRŽAVA I M A J U ISTO bilo m a l o ribarsko selo skri­
IME? veno u džungli. U velikom
z a l j e v u , na sjecištu trgovač­
kih putova koji su p o v e z a l i
S i n g a p u r je glavni g r a d isto­
istok i z a p a d , sagradili su
i m e n e d r ž a v e u jugoistočnoj
luku.
Aziji. I m e z n a č i » g r a d la­
vova«. Singapur je jedna od Danas je grad Singapur
najbogatijih d r ž a v a A z i j e . j e d n o o d glavnih trgovačkih
i bankarskih središta A z i j e .
Izgrađene su m n o g e suvre­
Singapur o b u h v a ć a skupinu
mene tvornice, neboderi i
otočića južno od Malajskog
v e l i k e p o s l o v n e zgrade.
poluotoka. N a j v e ć i otok, ta­
V e ć i n a singapurskog stanov­
kođer z v a n Singapur, otprilike ništva živi i radi u g l a v n o m
je iste površine kao C h i c a g o . gradu.
G r a d Singapur nalazi s e
u j u ž n o m dijelu tog otoka.
K a d su 1820. g o d i n e t a m o

> ŠTOSU KINESKE nje. O b l i k pagoda p o t j e č e o d


PAGODE? starih kineskih stražarskih tor­
njeva koji su također imali
Kineske p a g o d e su visoke više katova. M e đ u t i m , z a m i ­
g r a đ e v i n e s više k a t o v a od ko­ sao o tornjevima- svetištima
jih svaki ima vlastiti krov. P a ­ dolazi od indijskih kula i ku­
g o d e su budistička svetišta. pola z v a n i h stupe. P o p u t
stupa, m n o g e kineske p a g o d e
su natkrivene k r o v o v i m e na­
Pagode su obično osmero- lik kišobranima. To je znak
kutne g r a đ e v i n e s ne više od d a j e g r a đ e v i n a podignuta
d v a n a e s t katova. G r a d e s e o d u čast v l a d a r a .
drveta, o p e k a ili k a m e n a .
Kinezi su v e ć 5 1 6 . g o d i n e
S v a k i kat ima vlastiti krov od
sagradili d r v e n u p a g o d u v i ­
o b o j e n i h , p o c a k l j e n i h plo­
soku o k o stotinu metara. P r v e
č i c a koji se na strehama
d r v e n e p a g o d e d a v n o su sru­
savija.
š e n e . J a p a n c i su o p o n a š a l i ki­
P a g o d e su k o m b i n a c i j a ki­
neski stil gradnje.
neskog i indijskog stila grad-
LJUDI i MJESTA

V K O J I JE N A J V E Ć I n o v n i k a . N o , T o k y o i obližnji
G R A D NA SVIJETU? gradovi toliko su narasli da su
se p o v e z a l i . T o k y o i J o k o -
Najveći gradovi su Tokyo, h a m a z a j e d n o s predgrađima
Mexiko i Peking. Početkom tvore veliki lučki kompleks
osamdesetih godina grad Kehin. Početkom osamdese­
s najvećim brojem stanov­ tih godina n j i h o v a je popula­
nika bio je T o k y o , glavni grad cija dosegla 2 8 milijuna. B e l ­
Japana. gija ima deset puta v e ć u po­
vršinu, i svega o k o deset mili­
T o k y o leži u T o k i j s k o m za­ j u n a stanovnika, a ipak je
ljevu na istočnoj obali n a j v e ­ s m a t r a m o gusto n a p u č e n o m
ć e g j a p a n s k o g otoka, H o n s - državom.
hua. Prvi puta se s p o m i n j e U T o k y u je razvijena meta­
u 1 5 . stoljeću p o d i m e n o m lurška, tekstilna i kemijska in­
Edo. dustrija, te industrija strojeva
T o k y o j e 1980. g o d i n e i elektroničke opreme.
i m a o više od 11,350.000 sta­

A G D J E SE O D R Ž A V A
CEREMONIJA ČAJA?

Ceremonija čaja je tradici­


onalni japanski običaj. J a ­
p a n c i to z o v u i c h a - n o - y u , što
jednostavno znači »vrući
čaj«.

Japanska ceremonija čaja


s v e č a n i je o b r e d koji se iz­
v o d i prema o d r e đ e n i m pravi­
lima. C e r e m o n i j a j e p o v e ­
z a n a s budističkim v j e r o v a ­
n j e m da ljepotu treba tražiti
u stvarima iz s v a k o d n e v n o g
života.
Ceremonija čaja održava
se u j e d n o s t a v o j , tihoj prosto­
riji koja je o b i č n o p o s e b n o
uređena u tu s v r h u . K a d se go­ A G D J E JE G I N Z A ? G i n z a leži u blizini drugih
sti o k u p e , d o m a ć i c a u j e d n o ­ važnih dijelova Tokva.
stavnim p o s u d a m a priprema U l i c a G i n z a u istoimenoj to- O b l i ž n j a carska p a l a č a d o m
č a j . U m a č e s m r v l j e n o lišće kijskoj č e t v r t i v e l i k o je t r g o ­ j e v l a d a r a . S u s j e d n a četvrt
u v r u ć u v o d u i poslužuje te­ v a č k o središte glavnog grada M a r u n o u c h i n a j v e ć e j e ja­
k u ć i n u u z d j e l i c i . N a k o n što J a p a n a . Ginza j e j a p a n s k a r i ­ pansko p o s l o v n o središte,
gost ispije č a j , zdjelica se ječ za srebrne predmete koje a n e d a l e k o se n a l a z e i zgrade
ispire, p o n o v n o puni i d a j e su izrađivali zanatlije. v l a d i n e u p r a v e , te kulturni
sljedećoj o s o b i . centri.

U prostoriji gdje se odr­ U l i c a G i n z a prostire s e o d V e l i k d i o tog p o d r u č j a na­


ž a v a c e r e m o n i j a v l a d a bez­ sjeveroistočnog prema jugo­ lazi se u staroj jezgri T o k v a .
brižna i mirna atmosfera. G o ­ z a p a d n o m dijelu T o k y a , iz­ Požari su često uništavali dr­
sti sjede nasuprot d o m a ć i c i među Carske palače i Tokij- vene kuće Tokya. Kad je
i g o v o r e s a m o o o n o m e što se skog z a l j e v a . U ulici N i h o n - 1 8 7 2 . g o d i n e veliki požar ra­
odnosi na o b r e d . b a s h i , na s j e v e r n o m kraju zorio G i n z u , o b n o v l j e n a j e
G i n z e , n a l a z e s e najbolje po p l a n o v i m a britanskih in­
robne k u ć e u T o k y u . N o ć u j e ženjera, no o v a j puta su za
ulica raskošno osvijetljena. gradnju korištene o p e k e .

96
LJUDI I MJESTA

V G D J E SE N A L A Z I ristili kineski c a r e v i . U p a v i ­ V GDJE LJUDI


ZABRANJENI GRAD? ljonima o d bijelog m r a m o r a KAMENJEM UREĐUJU
natkrivenim zlatnim p l o č i ­ VRTOVE?
Z a b r a n j e n i ili P u r p u r n i g r a d c a m a stoje i m p o z a n t n e pro­
stara je carska č e t v r t u glav­ storije s prijestoljima. U Z a ­ U J a p a n u je uređenje vrtova
n o m gradu Kine, Pekingu. b r a n j e n o m gradu izgrađene su vrsta umjetnosti. K a m e n j e ,
O b i č n i ljudi n e k o ć nisu smjeli brojne palače i vrtovi. Danas pijesak i bazeni s v o d o m paž­
ulaziti u taj dio g r a d a . te g r a đ e v i n e služe kao m u z e j i , ljivo se r a s p o r e đ u j u da se d o ­
a smiju ih posjećivati i o b i č n i bije m i r a n i lijep krajolik.
Z a b r a n j e n i grad (na slici) na­ ljudi.
lazi se u središtu s j e v e r n o g Drugi »zabranjeni grad« je Na oblik j a p a n s k i h vrtova ut­
dijela P e k i n g a . Ima oblik č e ­ Lhasa na T i b e t u . Lhasa je re­ j e c a o je zen budizam. Ta
tverokuta, a okružuje ga 3,2 ligijsko središte budista, pa su vjera kaže da ljepotu treba
kilometra d u g a č k i jarak i v i ­ T i b e t a n c i n e k o ć zabranili tražiti u jednostavnosti. Prije
soki zid o d o p e k e . ulaz E v r o p l j a n i m a . m n o g o g o d i n a japanski sve­
V e l i k a vrata u z i d u v o d e ć e n i c i su k a m e n j u poslaga­
u unutrašnjost do brojnih gra­ nom na određen način davali
đ e v i n a kojima su se n e k o ć ko­ p o s e b n a i m e n a . T a k o u vrtu
možemo naći ravan »moli­
tveni« k a m e n ili o s a m l j e n i
»zaštitnički« k a m e n .
D v i j e su g l a v n e vrste ja­
panskih vrtova. J e d n a je hira-
niwa (»razina z e m l j e « ) , kod
koje se k a m e n j e slaže na p o ­
r a v n a n u p o d l o g u o d bijelog
pijeska. D r u g a vrsta \e,tsuki-
yama (»umjetni b r e g o v i « ) ,
koja ima brežuljke i jezera.
K a m e n j e se o d a b i r e tako da
izgleda poput u d a l j e n i h vr­
hova i padina. U japanskim
v r t o v i m a raste v a z d a z e l e n o
grmlje i d r v e ć e , ali vrlo m a l o
c v j e t n j a č a . Poznati su i m a l i
k a m e n i vrtovi u p o s u d a m a ,
z v a n i bon-seki.

A K O J A JE Z E M L J A dručja na z a p a d u slabo su
NAJNAPUČENIJA? naseljena.
Stanovništo K i n e j e p o č e l o
Zemlja s najvećom populaci­ naglo rasti n a p r e t k o m u uz­
jom je Narodna Republika g o j n i m m e t o d a m a i zdrav­
Kina. Sredinom osamdesetih stvu. Kinezi su zabrinuti brzi­
godina Kina je imala više od n o m porasta stanovišta jer se
milijardu stanovnika. boje da buduće generacije
n e ć e imati d o v o l j n o h r a n e . - <if »i II •Hl-'>"-J'g»-;-»-1 ««

Kina j e p o v e l i č i n i treća z e m ­ V l a d a p o k u š a v a smanjiti na­


lja na svijetu, iza S S S R - a i Ka­ talitet o d v r a ć a j u ć i obitelji od
n a d e , ali ima n a j v e ć i broj sta­ rađanja više d j e c e .
n o v n i k a . S v a k i četvrti stanov­
nik Z e m l j e živi u K i n i .
V e ć i n a Kineza živi u gra­
d o v i m a i selima u d o l i n a m a
istočne K i n e . S j e v e r n e pusti­
nje i prostrana planinska p o ­

97
V G D J E SE N A L A Z I
TIMBUKTU?

Timbuktu je drevni grad


južno od Sahare. N e k o ć je
bio j e d a n o d n a j v e ć i h , najbo­
gatijih i najpoznatijih a f r i č k i h
gradova.

T i m b u k t u leži uz rijeku N i -
ger, u središtu republike
M a l i . O v d j e s e pustinja su­
sreće s p l o d n i j i m tlom na
j u g u . T i m b u k t u se razvio na
mjestu gdje su ratari susreli
n o m a d e i p o č e l i s njima trgo­
vati. Njegovo ime znači
» M j e s t o B u k t e « . P r e m a le­
g e n d i , robinja B u k t u je ostav­
ljena na tom p o d r u č j u da
A GDJE MOŽEMO A GDJE NALAZIMO č u v a p o s j e d e n o m a d s k i h go­
VIDJETI KAZBE? SUKE? spodara.
U srednjem vijeku T i m ­
K a z b e su u t v r d e koje su gra­ S u k i su arapski s a j m o v i . buktu je postao poznat po
dili plemenski p o g l a v i c e U gradovima sjeverne Afrike zlatu, soli i r o b o v i m a . T a m o
u zemljama sjeverne Afrike, su s v a k o d n e v n i , dok se u n e ­ su se zaustavljale k a r a v a n e
primjerice M a r o k u i Alžiru. kim z e m l j a m a o d r ž a v a j u j e d ­ d e v a na d u g i m t r g o v a č k i m
n o m tjedno. putovanjima Saharom. Do
K a z b e su g o l e m e t v r đ a v e s v e ­ 16. stoljeća T i m b u k t u je p o ­
likim četvrtastim k u l a m a i v i ­ U g r a d o v i m a na sjeveru stao v e l i k o središte musli­
sokim z i d o v i m a . U n u t a r zi­ Afrike trgovine su smještene m a n s k e vjere i i m a o je mili­
d o v a n a l a z e se s t a m b e n e pro­ u starim, uskim u l i c a m a sa j u n stanovnika.
storije, ostave i dvorišta. zbijenim kućama. M n o g e M e đ u t i m , tada su slijedile
P r a s t a n o v n i c i sjeverne k u ć e u prizemlju imaju radi­ stotine g o d i n a ratovanja. K a d
Afrike, B e r b e r i , izgradili su o n i c e i trgovine koje gledaju su ga 1 8 9 3 . g o d i n e osvojili
na Atlasu m n o g e k a z b e . B e r - na u l i c u . U tim trgovinama se F r a n c u z i , od T i m b u k t u a su
berski p o g l a v i c e su v l a d a l i iz prodaju predmeti izrađeni ostale još s a m o ruševine. D a ­
kazbi baš kao što su evropski u r a d i o n i c i . Na sukima se k u ­ nas je T i m b u k t u m a l i g r a d .
p l e m i ć i v l a d a l i iz srednjovje­ puje različita roba, od r u k o m
kovnih dvoraca. izrađenog m j e d e n o g posuđa
U o a z a m a na r u b n i m p o ­ ili sagova do m e d e n j a k a i
d r u č j i m a S a h a r e uz k a z b e na­ pečenog mesa. Trgovci pone­
lazimo i utvrđena sela. Izgrađ­ kad p o n u d e k u p c i m a šalicu
e n a su od blata, a služila su k a v e ili č a j a d o k pregovaraju
kao zaštita od protivničkih o cijeni nekog proizvoda.
p l e m e n a i uljeza iz pustinje. N e k a p o l j o p r i v r e d n a sredi­
N a j p o z n a t i j e kazbe su vla­ šta M a r o k a n a z v a n a su po
d i n a rezidencija u A l ž i r u tjednim s a j m o v i m a . T a k o
i kazba u T e l o u e t u na A t l a s u . Souk-el-Khemis znači »Sajam
V e l i k a kazba u Tifoultoutu č e t v r t k o m « . Tjedni s a j m o v i
u jušnom Maroku obnovljena o b i č n o se o d r ž a v a j u u pustim
je i pretvorena u hotel. dijelovima zemlje. Trgovci,
postolari, k o v a č i , brijači i se­
ljaci na s a j m o v e d o l a z e pje­
šice ili a u t o b u s i m a .

98
LJUDI I MJEESTA

D> G D J E JE N A J V E Ć I
AFRIČKI NACIONALNI
PARK?

Najveći afrički nacionalni


park je Tsavo. Nalazi se u K e ­
niji, d r ž a v i u i s t o č n o j A f r i c i ,
i jedan je od najbogatijih re­
zervata.

N a c i o a n a l n i park T s a v o leži
u j u ž n o m dijelu K e n i j e . Z a ­
u z i m a nešto v e ć u površinu
od Izraela. Sastoji se od suhih
otvorenih r a v n i c a prekrivenih
tropskom t r a v o m i g r m l j e m .
D u ž o b a l a rijeka rastu uski
pojasevi š u m e . M j e s t i m i č n o
n a l a z i m o d u g e k a m e n e gre­
b e n e i o s a m l j e n e skupine sti­
jena. A G D J E SE O D R Ž A V A neke vrste gotovo iščezle.
Posjetioci iz c i j e l o g svijeta SAFARI? D a n a s m n o g e životinje ž i v e
d o l a z e u park gledati m n o g e u zaštićenim nacionalnim
d i v l j e sisavce i ptice. L a v o v i , N a z i v »safari« p o t j e č e od p a r k o v i m a ili rezervatima.
leopardi i gepardi l o v e anti­ arapske riječi što znači »na Najpoznatiji nacionalni
lope poput gerenuka, e l a n d a putu«. Safari je putovanje na parkovi su T s a v o u Keniji te
i nijale, dok žirafe, c r n i noso- k o j e s e o d l a z i r a d i l o v a ili Serengeti i N g o r o n g o r o krater
rozi i krda s l o n o v a lutaju p r o m a t r a n j a divljih životinja. u T a n z a n i j i . O v d j e ljudi na
među grmljem. N a j č e š ć e se ide u istočnu safarije o d l a z e s k a m e r a m a ,
U parku živi stotine vrsta Afriku. a ne p u š k a m a . U m j e s t o ubi­
ptica, m e đ u njima divovski j a n j a životinja, o n i ih p r o m a ­
orlovi, maleni medosasi, do­ L o v c i su sve d o n e d a v n o išli traju i s n i m a j u . M n o g i posje­
stojanstvene č a p l j e , šarene na safari da ubijaju v e l i k e ži­ tioci d o l a z e autobusima ili
pletilje i č v o r c i . T a m o nala­ votinje, kojih je na p o d r u č j u avionima.
z i m o i o s a m vrsta kljunoro- današnje Kenije, U g a n d e i lako su rijetke vrste životi­
ž a c a , ptica s v e l i k i m klju­ T a n z a n i j e bilo zaista m n o g o . nja zaštićene z a k o n o m , još
nom. Bijeli i crni l o v c i i seljaci uvijek ih ubijaju l o v o k r a d i c e .
ubili su toliko životinja da su

sali primitivnim o r u đ e m iz ka­


mena.
N a j v e ć a crkva je M e d h a n e
A l e m (»Spasitelj svijeta«).
D u g a č k a je 33 metra, a v i ­
soka 1 1 . N j e n s e krov nalazi
u ravnini s ostatkom stijene iz
koje je isklesana. D u b o k i ja­
rak dijeli c r k v u od stijene.
Etiopski graditelji su taj stil
gradnje vjerojatno preuzeli
A G D J E SE N A L A Z E Kršćanstvo je u d a n a š n j u Eti­
od indijskih arhitekata.
NAJSTARIJE AFRIČKE opiju stiglo u 4. stoljeću naše
P r e m a l e g e n d i , kralj Lalibela
CRKVE? e r e , ali najpoznatije afričke
je v e ć i n u tih crkvi izgradio
c r k v e potječu i z 1 1 . stoljeća.
između 1 1 8 1 . i 1 2 2 1 . godine.
Najstarije afričke crkve na­ J e d a n a e s t od njih nalazi se
l a z e se u s j e v e r o i s t o č n o j u Lalibeli, m a l o m gradu
Africi, u drevnoj afričkoj dr­ u p l a n i n a m a sjeverne Eti­
žavi Etiopiji. o p i j e . R a d n i c i su c r k v e kle­

99
LJUDI I M J E S T A

V GDJE NALAZIMO V G D J E SE N A L A Z I 1859. do 1 8 6 9 . g o d i n e , a ra­


OAZE? NAJVEĆI KANAL? d o v e j e n a d g l e d a o francuski
inženjer F e r d i n a n d de Les-
O a z e su vlažna mjesta u pu­ Najveći kanal plovan za ve­ seps. T i m e j e put o d V e l i k e
stinji. U n j i m a u s p i j e v a j u like b r o d o v e j e Sueski. P r o ­ Britanije do Indije skraćen za
biljke, a d o v o l j n o v o d e lazi kroz Egipat i p o v e z u j e 5 6 0 0 kilometara.
i hrane omogućuju ljudima Sredozemno i Crveno more. U početku je kanal bio d u ­
da prežive. bok s a m o o s a m metara, i na
Sueski kanal d u g a č a k je 160 n a j u ž e m dijelu širok 2 2 m e ­
O a z e nalazimo u Sahari, pu­ kilometara. P o v e z u j e luke tra. G r a d n j o m v e ć i h b r o d o v a
stinji G o b i kao i u d r u g i m v e ­ Port S a i d na sjeveru i S u e z na postao je preplitak i preuzak.
likim pustinjama. J a v l j a j u se j u g u . P r o k o p a n je kroz najuži D a n a s je proširen i p r o d u b ­
na mjestima gdje tlo sadrži d i o S u e s k e p r e v l a k e , uskog ljen tako da n j i m e p l o v e bro­
dovoljne količine vode. kopna koje spaja Afriku d o v i p r e d v i đ e n i za prijevoz
U sjevernoameričkim pu­ i A z i j u . K a n a l prolazi kroz tereta do 2 2 5 tisuća tona.
stinjama o a z e n a j č e š ć e na­ n e k o l i k o jezera, u k l j u č u j u ć i
staju u d o l i n a m a gdje tlo M a l o i V e l i k o gorko j e z e r o .
upija v o d u što se slijeva niz Sueski kanal građen j e o d
o b r o n k e p l a n i n a . U S a h a r i se
o a z e j a v l j a j u na mjestima
gdje izvire v o d a ili gdje se
podzemne vode nalaze do­
v o l j n o v i s o k o da se m o g u d o ­
seći k o p a n j e m b u n a r a .
O a z e s e razlikuju o b l i k o m
i v e l i č i n o m . P o n e k a d je to
s a m o skupina d r v e ć a o k o
m a l o g izvora. D o l i n a N i l a
u Egiptu uska je o a z a duga
stotine kilometara. Rijeka N i l
natapa usjeve u z g a j a n e duž C r n a č k o kraljevstvo B e n i n
njenih o b a l a . U toj velikoj prostiralo se š u m o v i t i m o b a l ­
oazi raste d o v o l j n o h r a n e za nim p o d r u č j e m koje d a n a s
m i l i j u n e ljudi. U tropskim zauzimaju G a n a , Togo, B e ­
o a z a m a n a j č e š ć e se uzgajaju nin i Nigerija. B e n i n je v r h u ­
datulje, riža i p š e n i c a . n a c m o ć i i napretka d o s e g a o
i z m e đ u 14. i 17. stoljeća.
K r a j e m 1 5 . stoljeća b e n i n -
ski kralj, oba, u p r a v l j a o je uz
p o m o ć dobro izvježbane voj­
ske kraljevstvom koje se pro­
stiralo stotinama kilometara.
G l a v n i grad također se z v a o
B e n i n . U k o l i b a m a okruže­
n i m zaštitnim z i d o m i j a r k o m
živjelo je o k o 80 tisuća sta­
n o v n i k a . M n o g i su bili vješti
zanatlije. B e n i n s k i k o v a č i li­
j e v a l i su b r o n č a n e i m j e d e n e
A G D J E JE B I L O g l a v e , poput o v e p r i k a z a n e
BENINSKO KRALJEVSTVO? na slici.
G r a d B e n i n postao j e
B e n i n je bio d r e v n o kraljev­ v a ž n o središte trgovine iz­
stvo u zapadnoj Africi. m e đ u c r n a c a u unutrašnjosti
Središte mu se nalazilo u i Evropljana s obale. Krajem
j u g o z a p a d n o m dijelu današ­ 19. stoljeća ratovi i o d v o đ e n j e
n j e N i g e r i j e , a ne u d a n a š n j o j robova su oslabili B e n i n .
državi Benin.

100
V G D J E SE N A L A Z I od m a s i v n i h z i d o v a , te labi­ V G D J E ŽIVI NAROD
VELIKI Z I M B A B V E ? rinta h o d n i k a i stepeništa. ZULU?
D o l i n s k e ruševine su m a n j e
Veliki Z i m b a b v e je razrušeni g r a đ e v i n e , d o k visoki z i d o v i Zulu je narod bantu iz jugoi­
kameni grad u južnoj Africi. h r a m a zatvaraju tajanstvenu s t o č n e A f r i k e . N e k o ć s u bili
Njegovo ime znači »Kamene kulu. poznati ratnici.
kuće«. A r h e o l o z i smatraju da su
Veliki Z i m b a b v e između U s j e v e r o i s t o č n o m dijelu pro­
V e l i k i Z i m b a b v e nalazi se 1200. i 1450. g o d i n e izgra­ v i n c i j e N a t a l u Južnoafričkoj
u dolini okruženoj stjenovi­ dili bantuski Š o n e . Šonski su R e p u b l i c i živi više o d pet m i ­
tim p l a n i n a m a j u g o i s t o č n o g se vladari obogatili p r o d a j o m lijuna Z u l u a . N j i h o v a d o m o ­
dijela d r ž a v e Z i m b a b v e . R u ­ zlata. V j e r u j e se da su ti vla- v i n a s e o b i č n o naziva Z u l u -
š e v i n e su g r a đ e n e od granitnih d a r i - s v e ć e n i c i živjeli u V e l i ­ l a n d , ali v l a d a J u ž n o a f r i č k e
b l o k o v a naslaganih bez u p o ­ kom Z i m b a b v e u . Njegovi vi­ Republike to područje zove
trebe c e m e n t a . Tri su skupine soki zidovi skrivali su ih od KvvaZulu ( » n a r o d Z u l u « ) .
građevina, p o z n a t e kao A k r o - pogleda ljudi koji su ih o b o ­ Z u l u i su ljudi čvrste g r a đ e .
polia, D o l i n s k e ruševine žavali g o t o v o kao b o g o v e . Ž i v e u kraalima, t i p i č n i m na­
i H r a m . A k r o p o l a se sastoji seljima gdje se u sredini na­
lazi tor za stoku o k r u ž e n koli­
b a m a . M l a d i ć i su n e k o ć bili
u j e d i n i c a m a z v a n i m impis,
koje su radile i borile se za
kralja.
P o č e t k o m 19. stoljeća
Z u l u j e bilo m a l o , lokalno
pleme. Tada je poglavica
Č a k o sastavio snažnu vojsku
ratnika n a o r u ž a n i h laganim
kopljima z v a n i m assegais.
N j e g o v e trupe su zastrašile
> G D J E SE N A L A Z E susjedna p l e m e n a i zagospo­
VIKTORIJINI SLAPOVI? darile č i t a v i m p o d r u č j e m d a ­
našnjeg N a t a l a . N a r o d Z u l u
Viktorijini slapovi su veliki j e 1879. g o d i n e p o d v o d ­
vodopadi u južnoj Africi. N a ­ stvom v r h o v n o g p o g l a v i c e
laze se na rijeci Z a m b e z i , C a t y w a y a z a p o č e o rat protiv
u d i j e l u g d j e o n a p r o t j e č e iz­ britanske v o j s k e . M e đ u t i m ,
među Zambije i Zimbabvea. n j i h o v e su trupe p o r a ž e n e .

Rijeka Z a m b e z i j e n a v o d o ­
p a d u široka o k o 1,6 k i l o m e ­
tara. V o d a se niz liticu tvrde
v u l k a n s k e stijene ruši u d u ­
binu od 108 metara. Ispod
v o d o p a d a v o d a protječe kroz
d u b o k i , uski kanjon d u l j i n e
6 4 kilometra. J e d i n i v o d o p a d i
s više v o d e u Africi su B o y -
o m a na rijeci Z a i r .
v a č D a v i d Livingstone, koji
O b r u š a v a n j e m v o d e po­
ih je 1 8 5 5 . g o d i n e n a z v a o po
diže se o b l a k kapljica i magle
britanskoj kraljici Viktoriji.
koji se vidi s n e k o l i k o kilo­
metara. D o m o r o c i zato sla­
p o v e nazivaju Mosi-oa-tunya
( » D i m koji tutnji«). Prvi
E v r o p l j a n i n koji j e v i d i o v o ­
d o p a d e bio je škotski istraži-

101
LJUDI I MJEST7

< G D J E SE N A L A Z I KIP na željezni okvir koji drže č e ­


SLOBODE? lični stupovi. Teži v i š e o d
200 tona, a postavljen je na
d i v o v s k o postolje v i s o k o
Taj divovski kip uzdiže se
4 7 m . S a m kip visok j e
s O t o k a slobode u njujorškoj
46m.
luci. Kip slobode jedan je od
najvećih kipova na svijetu. Ljudi se d i z a l o m ili spiral­
nim s t e p e n i c a m a uspinju
u unutrašnjost kipa. N o ć u
Kip s l o b o d e prikazuje ž e n u baklja svijetli j a k o m svjet­
o d j e v e n u u h a l j i n u , koja l o š ć u , a cijeli kip je o b a s j a n
u desnoj ruci drži visoko uz­ reflektorima.
dignutu z a p a l j e n u b a k l j u . Kip s l o b o d e je zamislio
U lijevoj ruci drži p l o č i c u na francuski skulptor Frédéric-
kojoj j e upisan d a t u m A m e ­ Auguste B a r t h o l d i . N a č i n j e n
ričke d e k l a r a c i j e nezavisnosti je u Francuskoj i p o k l o n j e n
(1776. godina). S A D , gdje j e u d i j e l o v i m a
Kip j e n a č i n j e n o d tankih b r o d o v i m a stigao 1 8 8 5 .
bakrenih l i m o v a u č v r š ć e n i h

< G D J E SE N A L A Z I i kulturnih središta. Na juž­


MANHATTAN? n o m dijelu otoka uzdižu se
neki od najviših n e b o d e r a na
M a n h a t t a n je otok u savez­ svijetu. N a M a n h a t t a n u s e
noj američkoj državi N e w n a l a z e i poznata brodvejska
York. To je središte grada kazališta, njujorška burza
N e w Yorka. i m o d n e k u ć e u Petoj a v e n i j i .
N a j p o z n a t i j e znamenitosti su
zgrada U j e d i n j e n i h naroda,
Otok Manhattan dug je oko najveći američki muzeji
21 kilometar i širok svega i Central Park.
o k o 3,2 kilometra. N a l a z i se
Indijanci su otok zvali
istočno o d rijeke H u d s o n
Man-a-hat-ta, što z n a č i » N e ­
i z a p a d n o od rijeke East R i ­
beska z e m l j a « . N i z o z e m s k i
ver, n a jugu j e o m e đ e n N j u -
kolonisti su ga od njih otku­
jorškim z a l j e v o m , a na sje­
pili za n e k o l i k o svitaka tka­
v e r u rijekom H a r l e m .
nine i jeftin nakit.
M a n h a t t a n j e j e d n o o d naj­
v e ć i h svjetskih p o s l o v n i h

< G D J E SE N A L A Z I U unutrašnjosti se n a l a z e b o ­
BIJELA KUĆA? gato ukrašene d r ž a v n e pro­
storije. Predsjednik živi u so­
b a m a na g o r n j e m katu.
B i j e l a k u ć a n a l a z i s e u VVa-
P r e m a istoku i z a p a d u izvi­
shingtonu, glavnom gradu
ruju d u g a č k e , niske galerije.
Sjedinjenih Američkih Dr­
Iza njih leži Istočno i Z a ­
žava. To je službena reziden­
p a d n o krilo. U Z a p a d n o m
cija predsjednika S A D .
krilu n a l a z e se uredi gdje
rade predsjednik i njegovi
B i j e l a k u ć a se nalazi u P e n s i l - službenici. Ostalo osoblje
vanijskoj aveniji na livadi radi u Istočnom krilu.
s mnoštvom drveća i cvijeća.
Gradnja Bijele kuće zapo­
S v a k e g o d i n e više o d milijun
č e l a je 1 7 9 2 . g o d i n e . N a k o n
ljudi p o s j e ć u j e d i j e l o v e k u ć e
što su je 1814. g o d i n e zapa­
o t v o r e n e za javnost.
lili B r i t a n c i , o b n o v l j e n a je
I m p o z a n t n a g l a v n a zgrada i p o v e ć a n a . I m e je dobila po
ima velik trijem nalik o n i m a zidovima od vapnenca.
na drevnim hramovima.

102
> G D J E SE NALAZI CAPE i prvu prateću stanicu projek­
CANAVERAL? tila u l a n c u Atlantic Missile
Range.
C a p e C a n a v e r a l j e niski, pješ­ Prvi a m e r i č k i satelit lansi­
ran je iz C a p e C a ñ a v é r a l a .
č a n i rt u j u g o i s t o č n o m dijelu
O d a t l e su 1969. uzletjeli N.
Sjedinjenih Američkih Dr­
A r m s t r o n g i E. A l d r i n i t i m e
žava. To je glavna lansirna
postali prvi ljudi koji su kro-
stanica za američke svemir­
čili n a tlo M j e s e c a . C a p e C a ­
ske brodove i projektile dale­
naveral je polazište probnih
kog dometa.
projektila koji se ispaljuju
u j u ž n e d i j e l o v e Atlantika.
C a p e C a n a v e r a l proteže se na Posjetioci C a p e C a ñ a v é -
istočnoj obali F l o r i d e . T a m o rala m o g u pogledati izložene
se nalazi svemirska luka J o h n rakete i v e l i k u zgradu u kojoj
F. K e n n e d y , koja o b u h v a ć a se montirala A p o l l o kapsula.
lansirnu kontrolnu stanicu S njega se lansira i S p a c e
NASA (National Aeronautics Shuttle.
and Space Administration)

> G D J E SE N A L A Z I parka. To su Z e m l j a pustolo­


DISNEYLAND? vina, Z e m l j a divljeg zapada,
Z e m l j a mašte i Z e m l j a sutraš­
Disneyland je najpoznatiji njice.
zabavni park na svijetu. N a - Posjetioci o v d j e uživaju
l a z i se u A n a h e i m u u K a l i f o r - u mnogim zanimljivostima.
niji, a izgradio ga je a m e r i č k i M o g u se sanjkati niz patulja­
stu p l a n i n u M a t t e r h o r n , juriti
filmski p r o d u c e n t W a l t Dis­
svemirskim prostranstvima,
n e y . D i s n e y l a n d leži o k o 4 0
voziti u p o d m o r n i c a m a p o d
kilometara jugoistočno od
m o r e m , posjećivati k u ć e d u ­
Los Angelesa.
h o v a , istraživati D i v l j i z a p a d ,
ići na safari d ž u n g l o m , ili d o ­
N e k i D i s n e y l a n d smatraju živjeti gusarski n a p a d .
j e d n i m o d s e d a m č u d a suvre­
D i s n e y l a n d j e o t v o r e n go­
m e n o g svijeta. M i l i j u n i rodi­
d i n e 1 9 5 5 , a o t a d a je o b o g a ­
telja i d j e c e iz c i j e l o g svijeta
ć e n m n o g i m n o v i m sadrža­
d o l a z e o v a m o uživati u glav­
jima.
nim zabavnim područjima

> G D J E SE N A L A Z I izvadili pijesak iz d i j e l o v a ri­


NAJDUŽI UMJETNI j e k e i tako produbili njeno
MORSKI PROLAZ? korito. P r o k o p a l i su n o v e ka­
n a l e , a stari kanal W e i l a n d su
p r o d u b i l i . Izgradili su i ostave
Najduži umjetni morski pro­
koje poput d i v o v s k i h »di­
laz je tjesnac St. L a w r e n c e .
zala« p o d i ž u i spuštaju bro­
Kroz njega prekooceanski
d o v e s j e d n e razine v o d e na
brodovi plove do Velikih je­
drugu.
zera duboko u unutrašnjosti
Sjeverne Amerike. T j e s n a c u g l a v n o m prolazi
i z m e đ u O n t a r i a u K a n a d i i dr­
ž a v e N e w York u S j e d i n j e n i m
T j e s n a c St. L a w r e n c e duga­ A m e r i č k i m D r ž a v a m a . Izgra­
č a k j e o k o 300 kilometara dili su ga a m e r i č k i i kanadski
i prolazi rijekom St. L a w ­ graditelji, a o t v o r e n je 1959.
r e n c e , koja p o v e z u j e j e z e r o godine. Veliki brodovi mogu
O n t a r i o s Atlantskim o c e ­ k a n a l o m uploviti više o d
a n o m . D a n a č i n e morski pro­ 3700 km u unutrašnjost.
laz, inženjeri su j a r u ž a l o m

103
LJUDI I M J E S T A

V G D J E SU ŽIVJELI V G D J E SU U S T I J E N I S j e d i n j e n i h A m e r i č k i h Dr­
OLMECI? UKLESANA ČETIRI ž a v a : G e o r g e a VVashingtona,
AMERIČKA T h o m a s a Jeffersona, T h e -
O l m e c i su I n d i j a n c i koji su PREDSJEDNIKA? odora R o o s e v e l t a i A b r a h a m a
u k a m e n o m d o b u živjeli na Lincolna. Divovske glave vi­
području Meksika. To je Te divovske rezbarije ure­ soke su 18 metara, i v i d e se
jedna od prvih civilizacija z a n e su u C r n i m brdima s udaljenosti od stotinu kilo­
Srednje Amerike. (Black Hills) u J u ž n o j D a k o t i , metara. P o z n a t e s u kao N a c i ­
državi u sjeverozapadnom onalni spomenik Rushmore.
Kultura O l m e k a bila je u na­ dijelu S A D . U b r a j a j u se S p o m e n i k j e projektirao
p o n u snage i z m e đ u 1 2 . i 9. u n a j v e ć e k i p o v e svijeta. a m e r i č k i kipar G u t z o n B o r -
stoljeća prije naše e r e , a pro­ g l u m . R a d o v i su z a p o č e l i
stirala se p o d r u č j e m d a n a š ­ Reljef izviruje iz granitne li­ 1927. g o d i n e , a trajali su sve
njeg M e k s i k a i j u ž n o o d G v a ­ tice zvane planina Rushmore, d o šezdesetih g o d i n a . R a d ­
t e m a l e . N a z i v Olmek z n a č i koja se uzdiže 40 kilometara nici su liticu probijali svrd­
»gumeni narod«, a u početku o d grada R a p i d C i t y . G l e ­ lima i d i n a m i t o m . U radu su
se koristio za I n d i j a n c e j u g o i ­ d a n o o d o z d o , prikazuje ih v o d i l i mali m o d e l i lica.
stočnog M e k s i k a , gdje raste g l a v e četiriju predsjednika
mnoštvo gumijevaca.
O l m e c i nisu imali metalni
alat, ali su vješto klesali ka­
m e n . Izrađivali su k a m e n e ja­
guare, patuljke i d i v o v s k e
ljudske g l a v e . N a j v e ć a g l a v a
teži 15 tona, a visoka je o k o
2,7 metara. D e b e l e usne
i spljošten nos tih figura ne
podsjećaju na suvremene In­
dijance.
Izrađivali su i profinjene
p r e d m e t e poput zrcala o d
brušenog i i z g l a đ e n o g ka­
m e n a . N j i h o v i reljefi ukazuju
na to da su štovali boga kojeg
su prikazivali kao č o v j e k a -
jaguara.

A U K O J E M SE G R A D U usidrenim na j e z e r u . S p l a v i
NALAZE PLOVEĆI su pleli od trstike i šiblja i p o ­
VRTOVI? krivali ih z e m l j o m . N a k o n
n e k o g v r e m e n a , korijenje b i ­
U Mexiku, glavnom gradu ljaka je probilo splav i d o s e ­
istoimene države, vrtovi plu­ glo d o d n a jezera.
taju na vodi. N a l a z i m o ih D a n a s vrtovi na v o d i n a l i ­
u Xochimilcu, južnom pred­ kuju l i v a d a m a o m e đ e n i m c v i ­
građu Mexika. jećem i jablanovima. Voda
i z m e đ u »livada« p o d s j e ć a na
kanale«.
X o c h i m i l c o se uzdiže na o b a ­
S v a k e g o d i n e v r t o v e posje­
l a m a jezera X o c h i m i l c o , p o
ć u j e više tisuća turista. M n o g i
k o j e m plutaju v r t o v i . Xochi-
putuju j e z e r o m u k a n u i m a
milcoje stara indijanska riječ
ukrašenim c v i j e ć e m koji se
što z n a č i »mjesto c v i j e ć a « .
odguravaju čakijom.
Prije m n o g o g o d i n a , lo­
kalni Indijanci uzgajali su
c v i j e ć e i p o v r ć e na s p l a v i m a

104
LJUDI I M J E S T A

V G D J E ŽIVE V GDJE NALAZIMO V G D J E SE N A L A Z I


SJEVERNOAMERIČKI TOTEMSKE STUPOVE? MESA VERDE?
INDIJANCI?
Totemski stupovi su visoka, M e s a Verde je nacionalni
U S A D i Kanadi mnogi Indi­ ravna debla istesana tako da park u jugoistočnom Kolo-
janci žive na područjima koje p r i k a z u j u l j u d s k e ili ž i v o t i n j ­ radu u Sjedinjenim Američ­
su za njih o d r e d i l e d r ž a v n e ske likove poslagane jedan kim Državama. Poznat je po
vlasti. T a p o d r u č j a z o v e m o iznad drugoga. Izrađivali su ih indijanskim n a s t a m b a m a u li­
rezervatima. sjevernoamerički Indijanci. tici.

U Sjedinjenim Američkim S v a k i totemski stup prikazuje Mesa V e r d e z n a č i » z e l e n a


D r ž a v a m a postoji više o d t o t e m . T o t e m j e životinja p o v r š i n a « . Park j e i m e d o b i o
100, a u K a n a d i više od 2 0 0 0 koja predstavlja j e d n o p l e m e . z b o g šumovitih brežuljaka
rezervata. I n d i j a n c i ne m o ­ U n e k i m društvima ljudi još s r a v n i m v r h o m i strmim pa­
raju o n d j e živjeti, ali tako iz­ uvijek poštuju t o t e m e i imaju d i n a m a nalik liticama d u b o ­
bjegavaju p l a ć a n j e poreza. z a k o n e koji z a b r a n j u j u ubija­ kih k a n j o n a .
M n o g i Indijanci bave se nje te vrste životinja. N e k i Prije m n o g o stoljeća Indi­
l o v o m , ratarstvom ili uzga­ vjeruju da je totemska životi­ j a n c i su p o d p o d l o k a n i m liti­
nja njihov predak.
N a j v i š i totemski stup p o ­
dignut je 1 9 7 3 . g o d i n e u Z a ­
ljevu Alert na k a n a d s k o m
otoku V a n c o u v e r u . V i s o k j e
52,7 metara. T o p o d r u č j e j e
d o m I n d i j a n a c a Kvvakiutl,
koji su izrađivali totemske stu­
p o v e prije n e k o l i k o stotina
g o d i n a . Reljef na stupu
govori o povijesti tog
plemena.
I n d i j a n c i Kvvakiutl podizali
su s t u p o v e prilikom g o z b e
z v a n e potlatch koja je trajala
n e k o l i k o d a n a . K a k o bi poka­
z a o svoju važnost, d o m a ć i n
gozbe je davao uzvanicima
dijelove svoje imovine.

jaju stoku na tlu svoga ple­ c a m a gradili sela. S t i j e n e su


m e n a . Drugi napuštaju s v o j e ih štitile od neprijateljskih
d o m o v e i o d l a z e u rudnike, plemena.
t v o r n i c e ili na tuđa d o b r a . I n ­ N e k a od n j i h o v i h sela su
dijanci iz rezervata o b i č n o su K a m e n a p a l a č a (Cliff Palače),
siromašniji o d v e ć i n e stanov­ D u g a k u ć a (Long House)
nika S j e v e r n e A m e r i k e , ali su i S m r e k i n a kuća (Spruce Tree
neki plemenski posjedi bogati House). N a j v e ć e je K a m e n a
mineralima i d r v e ć e m . p a l a č a . U n j e m u je u 2 0 0
Rezervati su različitih v e l i ­ prostorija građenih o d k a m e n a
č i n a . N a j v e ć i j e rezervat ple­ i sušenog blata živjelo o k o
m e n a N a v a h o koji se proteže 4 0 0 I n d i j a n a c a . P o n e g d j e su
Arizonom i N o v i m Meksi­ prostorije g r a đ e n e na četiri
k o m . Z a u z i m a v e ć u površinu kata.
o d Portugala. N a fotografiji I n d i j a n c i su v e ć i n u naselja
vidimo žene plemena Na­ u liticama izgradili o k o 1 2 .
v a h o kako r u č n i m t k a l a č k i m stoljeća naše e r e . D o 1 3 . sto­
stanom pletu prostirke. ljeća otjerala ih je suša.

105
UUDI I MJESTA

V G D J E SE N A L A Z I O g n j e n a z e m l j a j e neznatno i hladno vrijeme. Ustvari,


OGNJENA ZEMLJA? m a n j a o d Irske. N a j v e ć i otok otoci su i m e dobili z b o g vatri
također se n a z i v a Tierra del koje su palili I n d i j a n c i da bi
»Ognjena zemlja« je hrvat­ Fuego. O d Južne Amerike di­ se grijali. Portugalski istraži­
s k i p r i j e v o d i m e n a Tierra del jeli j e M a g e l l a n o v prolaz. vač Ferdinando Magellan
Fuego. T o j e n a z i v s k u p i n e N a z i v otoka n a v o d i na u g l e d a o je vatre kad je 1520.
otoka uz južni vrh J u ž n e krivu p o m i s a o . T a m o j e n a j ­ g o d i n e prvi prošao kroz pro­
Amerike. č e š ć e v l a ž n o , vjetrovito laz koji je po n j e m u d o b i o
ime.
D a n a s M a g e l l a n o v prolaz
i z a p a d n i d i o otoka pripadaju
Č i l e u , d o k istočni d i o glav­
nog otoka pripada Argentini.
U s h a i a na č i l e a n s k o m dijelu
otoka najjužniji je grad na
svijetu.

> G D J E ŽIVE GAUČI?

G a u č i su j u ž n o a m e r i č k i ka-
uboji. Uzgajaju stoku na
pampama, travnatim ravni­
cama Argentine i Urugvaja.

N e k o ć su g a u č i bili k a u b o j i -
lutalice koji su bili sami sebi
g o s p o d a r i . Nosili su šešir ši­
roka o b o d a , šareni š a l , svi­
jetlu košulju, široki srebrni
pojas, široke h l a č e i v i s o k e
kožne čizme.
B i l i su vješti j a h a č i poznati
po izdržljivosti i hrabrosti.
Postali su stručnjaci za hvata­
nje g o v e d a bolom. To je vrsta
p r a ć k e koja se ornata o k o
nogu g o v e d a u trku i o b a r a La P a z se u z d i ž e na n a d m o r ­
ga- skoj visini o d o k o 3660 m e ­
Prvi g a u č i bili su m j e š a n c i tara. N a l a z i se n e d a l e k o j e ­
Indijanaca i Španjolaca. Živ­ zera T i t i c a c a , n a A n d a m a ,
jeli su od lova i p r o d a j e div­ u z a p a d n o j B o l i v i j i . N a d gra­
ljih g o v e d a . Kasnije se v e ć i n a d o m se uzdižu visoki p l a n i n ­
zaposlila kod vlasnika velikih ski v r h o v i pokriveni snije­
krda g o v e d a . K a d su farmeri gom.
ogradili svoje p o s j e d e , g a u č i U La P a z u živi više od 500
su morali napustiti život luta­ tisuća ljudi. M n o g i rade
lica. M n o g i su se zaposlili A K O J I JE G L A V N I u t v o r n i c a m a za p r o i z v o d n j u
kao radnici na f a r m a m a ili GRAD NAJVIŠI? brašna, piva i k o ž e .
v o j n i c i . D a n a s postoji još La P a z su 1548. g o d i n e os­
svega nakoliko pravih g a u č a . Glavni grad južnoameričke n o v a l i španjolski kolonisti.
d r ž a v e B o l i v i j e , L a P a z , viši j e Paz na španjolskom z n a č i
od svih ostalih političkih »mir«. S l u ž b e n o j e glavni
glavnih gradova. grad B o l i v i j e S u c r e , ali je La
P a z središte v l a d e .

106
LJUDI I M J E S T A

> G D J E JE I Z G R A Đ E N A stepeno, bez o d r e đ e n o g


BRAZILIJA? p l a n a . M e đ u t i m , Brazilija j e
pažljivo projektirana i izgra­
đ e n a . L u c i o Costa projektirao
Brazilija je grad podignut
je njen tlocrt tako da tvori
u središtu Brazila. G o d i n e
oblik križa. G l a v n e zgrade
1960. je zamijenio Rio de J a -
projektirao je brazilski arhi­
neiro kao središte brazilske
tekt O s c a r N i e m e y e r . V e ć i ­
vlade.
n o m su to v i s o k e g r a đ e v i n a od

Brazilija se nalazi na viso­


ravni udaljenoj o k o 9 6 5 kilo­
betona i stakla. Na Trgu triju
sila, koji z a u z i m a v e l i k u tro­
kutastu p o v r š i n u , n a l a z e se
1
metara s j e v e r o z a p a d n o o d zgrade triju p o d r u č j a v l a d e .
R i o de J a n e i r a . Brazilski su se
G r a d n j a Brazilije z a p o č e l a
planeri nadali d a ć e grad­
je kasnih pedesetih g o d i n a .
n j o m n o v o g g l a v n o g grada
D a n a s stanovništvo toga
u unutrašnjosti potaknuti raz­
grada broji o k o milijun
voj zemlje.
ljudi.
V e ć i n a g r a d o v a nastaje p o ­

A G D J E SE O D R Ž A V A čaji za izbor najboljih pje­ vrhovi čine Rio de Janeiro


NAJRASKOŠNIJI sama i najmaštovitijih ko­ j e d n i m o d n a j č u d e s n i j i h gra­
KARNEVAL? stima. d o v a svijeta. N a d g r a d o m s e
uzdiže visoka G l a v a šećera
U vrijeme karnevala
N e w O r l e a n s i N i c a su gra­ (395 metara) i C o r c o v a d o
zgrade se ukrašavaju zasta­
dovi gdje se održavaju vrlo (704 metara). N a v r h u C o r c o ­
v a m a v e s e l i h boja i š a r e n i m
poznati karnevali. Ipak, naj­ v a d a nalazi se kip Krista Izba­
ž a r u l j a m a . N a u l i c e izlaze ti­
raskošniji k a r n e v a l o d r ž a v a vitelja visine 3 0 metara. N a j ­
s u ć e građana p j e v a j u ć i i ple-
poznatije p l a ž e su o n e uz
se u Rio de Janeiru, gradu na šući z a j e d n o s orkestrima
Ipanemu i Copacabanu.
jugoistočnoj obali Brazila. i g r u p a m a koje svoje t o č k e
i z v o d e na kolima što p r o l a z e R i o d e J a n e i r o j e velika
u l i c a m a . S v i ljudi, siromašni luka i p o s l o v n o središte. M e ­
G r a đ a n i R i o d e J a n e i r a održa­
i bogati, j e d n a k o se v e s e l e đ u t i m , pored lijepih zgrada
v a j u k a r n e v a l e svake g o d i n e
karnevalu. o n d j e n a l a z i m o kolibe.
za p o k l a d n i h d a n a . U n j e m u
U d a š č a r a m a na b r e ž u l j c i m a
sudjeluju g o t o v o svi stanov­ U t o m v e l i k o m gradu uz središte grada ž i v e tisuće
n i c i . K l u b o v i i društva se m o ž e se uživati i izvan kar­ vrlo siromašnih ljudi.
m j e s e c i m a pripremaju za taj nevalskih d a n a . B l j e š t a v o b i ­
d o g a đ a j . O d r ž a v a j u se natje­ j e l e p l a ž e i visoki planinski

107
LJUDI I MJESTA

V K O J A JE Z E M L J A V G D J E SE N A L A Z I j e č e kroz šupljine u v a p ­
NAJVEĆI PROIZVOĐAČ RAVNICA NULLARBOR? n e n c u i tvori p o d z e m n a j e ­
VUNE? zera. N e m a površinskih
I m e o v e velike, puste ravnice v o d a , a j e d i n e biljke su ri­
U Australiji se p r o i z v o d i više d o l a z i o d l a t i n s k i h r i j e č i nulla jetko o t p o r n o grmlje poput
vune nego u drugim zem­ arbor, š t o z n a č i » b e z d r ­ pepeljuge.
ljama. Više od četvrtine v e ć a « . R a v n i c a N u l l a r b o r leži Uz prometnicu Eyre
svjetske v u n e potječe od u južnoj Australiji, nedaleko i trans-australsku prugu koje
australskih o v a c a . Velikog australskog zatona. prolaze r a v n i c o m leži svega
n e k o l i k o naselja. Kroz rav­
Australija proizvodi v e l i k e R a v n i c a N u l l a r b o r pokriva d i ­ n i c u N u l l a r b o r proteže se
k o l i č i n e v u n e jer j e v e ć i n a jelove država Z a p a d n e najduži ravan k o m a d pruge
n j e n o g tla p o g o d n a za uzgoj i J u ž n e Australije. V e ć a je od na svijetu, d u l j i n e 4 7 8 kilo­
o v a c a . T a m o nalazimo bo­ J u g o s l a v i j e , i približno j e d ­ metara. R a v n i c a j e , također,
gate pašnjake i n e p r e g l e d n e naka N o v o m Z e l a n d u . središte za raketna istraživa­
travnate r a v n i c e , presuhe za R a v n i c a j e niska, ravna nja.
uzgoj usjeva. O n e d a j u d o ­ i m o n o t o n a . Kiše su vrlo ri­
v o l j n o h r a n e za 150 milijuna jetke, a k a d p a d a j u , v o d a ot­
o v a c a , što je o k o 10 životinja
po s t a n o v n i k u .
N a j p o z n a t i j a australska
o v c a o d koje s e d o b i v a v u n a
j e m e r i n o . T o j e otporna pa­
smina raskošnog runa prila­
g o đ e n a životu u toploj i suhoj
klimi. Z a h v a l j u j u ć i m e r i n u ,
Australija godišnje p r o i z v e d e
više od 700 tisuća tona
vune.
O s t a l e p a s m i n e o v a c a uz­
gajaju se u g l a v n o m radi S y d n e y se nalazi na jugois­
mesa. Australija j e j e d a n o d t o č n o j o b a l i Australije, u j e d ­
n a j v e ć i h svjetskih proizvo­ noj od najljepših prirodnih
đača ovčetine i janjetine. luka na svijetu. To je niz d u ­
S u š e p o n e k a d unište v e l i k e bokih u v a l a n a T i h o m o c e ­
travnate površine, pa se d o ­ anu.
gađa d a tisuće o v a c a uginu o d S y d n e y je o s n o v a n 1 788.
gladi i ž e đ i . g o d i n e kao kolonija britan­
skih kažnjenika. Prerastao je
u j e d n o od g l a v n i h austral­
skih središta p o s l o v a n j a , pro­
i z v o d n j e i umjetnosti.
U gradu se p r o i z v o d e bro­
dovi, automobili, tkanine,
kemijski p r o i z v o d i i p r e r a đ u j e
se hrana. Iz luka o d l a z e bro­
d o v i natovareni ratarskim
proizvodima.
J e d n a o d poznatijih građ­
e v i n a tog grada je most u za­
A K O J I JE A U S T R A L S K I ljevu Port J a c k s o n - najduži
G R A D NAJVEĆI? most sa č e l i č n i m l u k o m
- koji p o v e z u j e središte
N a j v e ć i australski grad je s predgrađima na sjevernoj
Sydney, glavni grad savezne obali luke. U luci se nalazi
države N e w South Wales. i velika O p e r a dovršena
U n j e m u živi više od tri mili­ 1973. godine.
juna stanovnika.

108
LJUDI I M J E S T A

V G D J E SE N A L A Z I m a l e , o t p o r n e biljke. Stijena
NAJVEĆA STIJENA NA je nastala ispiranjem o k o l n i h
SVIJETU? slojeva stijena e r o z i j o m .
Iz zraka je stijena nalik v e ­
A y e r s R o c k j e d i v o v s k a sti­ likom n a s u k a n o m kitu. Prili­
j e n a u središtu Australije. To k o m zalaska s u n c a njezine
je n a j v e ć a stijena na svijetu. puste p j e š č a n e p a d i n e popri­
maju sjajnu narančastu boju
Stijena A y e r s se nalazi u S j e ­ a zatim s l a b l j e n j e m prelazi
v e r n o m teritoriju, o k o 4 4 0 ki­ u purpurnu.
lometara j u g o z a p a d n o o d Prije m n o g o g o d i n a a u ­
grada A l i c e Springs. Stijena j e stralski A b o r i đ i n i oslikali su
d u g a č k a o k o 2,4 kilometra z i d o v e spilja u k a m e n u . Prvi
i široka 1,6 kilometara, a uz Evropljani koji su vidjeli A y -
p o d n o ž j e joj o p s e g iznosi ers R o c k stigli su 1 8 7 2 . go­
8 kilometara. V i s o k a je 335 d i n e . D a n a s d i v o v s k u stijenu
metara, a nalazi se u pješča­ u središnjoj Australiji posje­
noj nizini gdje rastu s a m o ć u j u tisuće ljudi.

A ODAKLE POTJEČU
STANOVNICI
PACIFIČKIH OTOKA?

Prije m n o g o godina, u kame­


n o m d o b u , ljudi su naselili ti­
suće dalekih pacifičkih otoka.
P o j e d i n e s k u p i n e su u razli­
čito vrijeme kanuima krenule
iz Azije.

Tri su v e l i k e skupine pacifič­


kih otoka, a v e ć i n a se nalazi
u njegovom južnom dijelu.
J u g o z a p a d n a skupina j e M e -
lanezija, ili »Crni o t o c i « . Sta­
n o v n i c i tih otoka imaju c r n u
kožu i kovrčastu kosu, pa na­
likuju c r n c i m a . N j i h o v i preci
vjerojatno su stigli iz I n d o n e ­
A G D J E JE A U S T R A L S K O U područjima s više pada­ zije.
»ZALEĐE«? lina n a l a z e se pašnjaci za Sjeverozapadne pacifičke
o v c e i g o v e d a . U kišovitim otoke z o v e m o M i k r o n e z i j a ,
»Zaleđe« je naziv za pusto, d i j e l o v i m a z a l e đ a , bliže o b a l i , ili » M a l i o t o c i « . S t a n o v n i c i
divlje središte Australije. O n ­ rastu d i v o v s k e š u m e e u k a - M i k r o n e z i j e su visoki, svijet-
dje živi m a l o ljudi, jer v e ć i n a lipta. l o s m e đ e kože, i vjerojatno su
A u s t r a l a c a živi u g r a d o v i m a Prvi istraživači i doselje­ stigli iz jugoistočne A z i j e .
uz obalu. nici z a l e đ e su smatrali m j e ­ V e ć i n a otoka M e l a n e z i j e
stom za pustolovine. N e k i od i M i k r o n e z i j e pripada P o l i n e ­
U australskom z a l e đ u v l a d a njih umrli su od gladi i žeđi ili ziji ili » M n o g i m o t o c i m a « .
suha klima, i v e ć i n u površine se izgubili u pustinji. Č a k P o l i n e ž a n i su visoki i čvrsti
pokrivaju pustinje. Ta pusta i d a n a s s a m o aboriđini vješti ljudi, a koža im je svjetlija
p o d r u č j a o b u h v a ć a j u pro­ lovci i skupljači h r a n e m o g u nego drugim o t o č a n i m a . N a ­
strane nizinske r a v n i c e gdje preživjeti u negostoljubivim, lazi starih oruđa p o k a z u j u da
rastu rijetki eukalipti i aka­ suhim p o d r u č j i m a u središtu P o l i n e ž a n i najvjerojatnije
c i j e . N a k o n kiša pustinje č e ­ Australije. potječu iz j u ž n e K i n e .
sto pokrivaju sagovi divljeg
cvijeća.

109
LJUDI I M J E S T A

> G D J E SE N A L A Z I
NAJDULJI MOST?

O d g o v o r na o v o pitanje ovisi
o načinu mjerenja duljine
mosta. P o č e t k o m osamdese­
tih godina most s n a j v e ć o m
udaljenošću m e đ u potpor­
njima bio je most nad estu-
a r i j e m rijeke H u m b e r u sje­
veroistočnoj Engleskoj.

M o s t n a d estuarijem rijeke
H u m b e r uzdiže se n e d a l e k o
grada H u l l a . G l a v n i luk tog
v i s e ć e g mosta d u g a č a k j e
1410 metara. Luk je o b j e š e n
o k a b l o v e koji drže d v a v i ­
soka stupa. S t u p o v i su viši od
162 metra, a z b o g z a o b l j e n o -
sti Z e m l j i n e površine na v r h u Mackinac u Michiganu. S A D . k a b l o v e i učvrstili ih na sva­
su više razmaknuti nego uz G r a d n j a mosta trajala j e o d k o m kraju mosta. N a p o ­
podnožje. 1972. do 1980. godine. Inže­ sljetku su na k a b l o v e uzdigli
Zajedno s dodatnim lukom njeri su najprije napravili te­ cestu.
sa svake strane, most je d u g m e l j e za stupove i uporišta za
2 2 2 0 metara, što z n a č i da je krajeve mosta. T a d a su p o d i ­
323 metra kraći od mosta gli stupove, objesili g l a v n e

> K O J A JE D R Ž A V A
NAJVEĆA?

N a j v e ć a zemlja na svijetu je
S S S R - Savez Sovjetskih S o c i ­
j a l i s t i č k i h R e p u b l i k a , ili k r a ć e
Sovjetski Savez. S S S R je više
nego dvostruko veći od
druge države po veličini, Ka­
nade.

S S S R se prostire p o v r š i n o m
v e ć o m o d 22,2 milijarde k m 2
i zauzima polovicu Evrope
i g o t o v o d v i j e petine A z i j e .
V e ć i j e o d četiri o d u k u p n o
s e d a m kontinenata.
Sovjetski S a v e z se proteže
od B a l t i č k o g i C r n o g m o r a na
zapadu do Tihog oceana na
istoku. N a sjeveru graniči
s A r k t i č k i m o c e a n o m , a na prostranstva h l a d n e , puste k o m . N a j v e ć a j e Rusija koja
jugu s T u r s k o m , I r a n o m , Af­ tundre i v a z d a z e l e n i h š u m a s e proteže o d E v r o p e d o S i ­
ganistanom, Mongolijom koje p r e m a jugu prelaze u li­ bira. Rusi broje v i š e od p o l o ­
i Kinom. v a d e , p l a n i n e i pustinje. v i c e stanovništva S S S R - a .
N a p o d r u č j u S S S R - a izmje­ U sklopu Sovjetskog S a ­ G l a v n i grad, M o s k v a , nalazi
njuju se m n o g i tipovi k l i m e v e z a je 15 republika, svaka se u Rusiji, a službeni jezik je
i reljefa. Na sjeveru n a l a z e se s vlastitom kulturom i jezi­ ruski.

110
LJUDI I M J E S T A

A G D J E SE N A L A Z I A G D J E SE N A L A Z I A K O J A JE D R Ž A V A
NAJVIŠA ZGRADA? NAJDULJI TUNEL? NAJMANJA?

Najviša poslovna zgrada je Najdulji cestovni tunel na N a j m a n j a d r ž a v a na svijetu


Sears Tower ( t o r a n j ) u C h i - svijetu je St. G o t t h a r d koji je V a t i k a n , službeno sjedište
c a g u , u d r ž a v i Illinois. N j e n prolazi kroz švicarske Alpe. pape. To je nezavisna država
najviši krov d o s e ž e visinu od unutar Italije.
443 metra. T u n e l St. G o t t h a r d nalazi se
u južnoj Š v i c a r s k o j . D u g a č a k V a t i k a n se nalazi u R i m u . P o ­
Sears Tower uzdiže se u sre­ je 16,3 kilometara, a p o v e ­ vršina mu iznosi svega 0,44
dišnjoj p o s l o v n o j četvrti C h i - zuje G o s c h e n e n i Airolo. č e t v o r n i h kilometara, pa nije
c a g a . O n d j e su gradilišta to­ P r o k o p a n je kroz v e l i k u pla­ ništa v e ć i o d v e ć i n e p a r k o v a .
liko skupa da se p o s l o v n i ninu z v a n u masiv St. G o t ­ U V a t i k a n u živi o k o 700
uredi grade u v i s i n u , a ne thard. ljudi.
u širinu. Taj je masiv o d u v i j e k spre­ G l a v n e zgrade u V a t i k a n u
Sears Tower je poslovni č a v a o prolaz kroz Š v i c a r s k u su c r k v a S v . Petra ( n a j v e ć a
blok koji izgleda poput d e v e t na putu i z m e đ u Italije i N j e ­ c r k v a na svijetu) i V a t i k a n s k a
u s p r a v n i h , uskih staklenih mačke. Nakon 1882. godine p a l a č a s više od tisuću pro­
kutija različite v e l i č i n e p o v e ­ željeznički tunel p r o k o p a n storija. U njoj se n a l a z e ka­
z a n i h na stranama. Č e l i č n i kroz masiv o l a k š a o je putova­ p e l i c e , a p a r t m a n i , uredi, m u ­
okviri u unutrašnjosti drže zi­ nje, ali je j e d i n a planinska z e j , biblioteka i arhiv.
d o v e od a l u m i n i j a i t a m n o g cesta zimi z b o g d u b o k a sni­ U P a l a č i službenici o b a v ­
stakla. Z g r a d a ima 110 ka­ jega b i l a vrlo o p a s n a . ljaju d n e v n e d r ž a v n e p o ­
tova, 16.000 prozora, 103 K o p a n j e tunela St. G o t ­ s l o v e . To je sjedište guver­
dizala i 18 pokretnih stepeni­ thard z a p o č e l o j e 1 9 7 0 . g o ­ nera, d r ž a v n o g sekretara,
šta. U njoj radi o k o 16.500 d i n e . Inženjeri su kopali pravnika i n o v č a r s k i h struč­
ljudi. s o b j e strane, i tako se pribli­ njaka, te legata ( a m b a s a d o r a )
Z g r a d a j e naziv d o b i l a p o ž a v a l i j e d n i d r u g i m a . Susreli koji putuju u druge z e m l j e .
tvrtki Sears Roebuck and su se 1976. g o d i n e , a 1980. V a t i k a n ima vlastitu poli­
Company koja ga je izgradila tunel je pušten u promet. c i j u . Š v i c a r s k a garda, koja
u razdoblju od 1970. do N o v i cestovni tunel j e z a stoljećima nosi u n i f o r m e n e ­
1 9 7 3 . g o d i n e . N e k i televizij­ d v a sata skratio p u t o v a n j e iz p r o m i j e n j e n o g izgleda, služi
ski tornjevi v i s i n o m p r e m a ­ s j e v e r n o g u južni d i o Š v i c a r ­ kao p a p i n a tjelesna garda.
šuju Sears Tower. ske. O t v o r e n j e tijekom č i ­ V a t i k a n izdaje vlastite m a r k e
tave g o d i n e . i novine.

111
UUDI I MJESTA

V G D J E SE N A L A Z I L O ž a n e p r v e O l i m p i j s k e igre. V G D J E SE N A L A Z I
SEDAM SVJETSKIH B i o je visok 12 metara i izra­ USKRŠNJI OTOK?
ČUDA? đ e n od bjelokosti, zlata i dra­
gog k a m e n j a . Artemizij je bio Uskršnji otok je mali, pusti
Te poznate građevine i kipovi veliki m r a m o r n i hram otok u j u ž n o m dijelu Tihog
n a p r a v l j e n i su u a n t i c i u p o ­ u E f e z u , današnjoj Turskoj. oceana. Poznat je po tajan­
dručju istočnog Sredozemlja. U Turskoj se nalazio i M a ­ stvenim divovskim kamenim
Njihov popis sastavio je uzolej, grobnica kralja M a - g l a v a m a i n e r a z j a š n j i v o m sli­
u d r u g o m stoljeću naše ere uzola. Rodski kolos bio j e d i ­ kovnom pismu.
Antipater Sidonski. v o v s k i kip na otoku R o d u .
Faros je b i o egipatski svjeti­ Uskršnji otok leži 3860 kilo­
Egipatske p i r a m i d e su grob­ onik kraj A l e k s a n d r i j e visok metara z a p a d n o o d Č i l e a ,
n i c e faraona. S e m i r a m i d i n i 122 metra. O d svih tih drev­ a od najbližeg n a s e l j e n o g
viseći vrtovi bili su terasasti nih g r a đ e v i n a i kipova do d a ­ otoka, Pitcairna, udaljen j e
vrtovi na p o d r u č j u d a n a š n j e g nas su se o č u v a l e s a m o e g i ­ g o t o v o 2 0 0 0 kilometara.
Iraka. Fidijin kip Z e u s a patske p i r a m i d e . P o l i n e ž a n i su Uskršnji otok
u O l i m p i j i stajao je u staroj naselili prije više od tisuću
G r č k o j na mjestu gdje su odr­ g o d i n a . N j i h o v i p o t o m c i su
na o b a l i gradili k a m e n e po­
g r e b n e terase, na kojima su
podizali d i v o v s k e ljudske
g l a v e isklesane u k a m e n u .
S v a k a o d njih težila j e o k o 5 0
tona, a v j e r u j e se da su ih
podizali u p o t r e b l j a v a j u ć i ka­
m e n i alat, u ž a d , kosine i šlju­
nak. S t a n o v n i c i Uskršnjeg
otoka koristili su rongorongo,
slikovno p i s m o koje još u v i ­
jek nije razjašnjeno.
D o 1 8 7 2 . g o d i n e stanov­
nici otoka su z b o g ratova,
o d v o ž e n j a r o b o v a i bolesti
g o t o v o nestali. L e g e n d e i na­
lazi d r e v n o g alata p o m o g l i su
a r h e o l o z i m a da saznaju ba­
rem d i o povijesti toga otoka.
UDI I M J E S T A

V G D J E SE N A L A Z I V G D J E SE N A L A Z I V G D J E JE BILA
D O M JETIJA? BERMUDSKI TROKUT? ATLANTIDA?

J e t i je stvorenje nalik č o v j e - Bermudski trokut je popu­ P r e m a legendi, Atlantida je


kolikom majmunu, a govori larni naziv trokutastog dijela bila m o ć n o o t o č n o kraljev­
se da živi visoko na plani­ Atlantskog o c e a n a jugoi­ stvo u Atlantskom o c e a n u
n a m a H i m a l a j e u Aziji. stočno od S A D . Govori se da koje je o d j e d n o m potonulo.
je u p o d r u č j u tog trokuta Arheolozi smatraju da je po­
Jeti se p o n e k a d naziva »straš­ mnogo brodova i aviona ne­ vod nastanku legende dao
n i m snježnim č o v j e k o m « . s t a l o ili d o ž i v j e l o n e o b j a š ­ stvarni otok.
Ljudi iz planinskih p o d r u č j a njive nezgode.
g o v o r e d a živi n a v i s o k i m Atlantidu j e prije više o d
snježnim o b r o n c i m a , ali p o ­ M i š l j e n j a o t o č n o m položaju 2 3 0 0 g o d i n a o p i s a o grčki fi­
n e k a d silazi i n a p a d a sela. trokuta razlikuju s e . N e k i lozof P l a t o n . P r e m a n j e g o v i m
O p i s u j u ga kao v e l i k o dla­ tvrde da n j e g o v e kutove tvore p r i č a m a , Atlantida j e n e k o ć
k a v o stvorenje nalik č o v j e k o - Florida, B e r m u d a i Portoriko. bila v e l i k o o t o č n o kraljev­
likom m a j m u n u , s r u k a m a G o v o r i se da je u p o d r u č j u stvo. N j e n a vojska je opusto­
koje vise d o koljena. G o v o r i trokuta nestalo v i š e od 50 šila m n o g e s r e d o z e m n e z e m ­
se da poput č o v j e k a h o d a na b r o d o v a i 20 a v i o n a . To je lje, ali ju je porazila A t e n a .
stražnjim n o g a m a . d a l e k o više nego što se m o ž e P o g o đ e n a potresima i popla­
Ljudi iz lokalnih p l e m e n a očekivati od područja te veli­ v a m a , Atlantida j e potonula
tvrde da su vidjeli stvorenje, č i n e . U j e d n o j nesreći 1 9 4 5 . u more.
ali to nije nikada d o k a z a n o . g o d i n e nestalo je 5 a m e r i č k i h M n o g i su vjerovali u isti-
Britanski planinar Eric S h i p - bombardera. Priče govore nost te p r i č e . N e k i su č a k m i ­
ton fotografirao je »jetijeve« i o b r o d o v i m a koji su prona­ slili da se radi o A m e r i c i , Ka-
tragove u snijegu n e d a l e k o đ e n i s p o s l u ž e n i m toplim narskim o t o c i m a ili B a h a -
M o u n t Everesta. M e đ u t i m , o b r o c i m a , ali bez p o s a d e . mima.
takvi veliki tragovi m o g u pot- Nestanke brodova i aviona Šezdesetih godina a r h e ­
jecati i od m e d v j e d a . Č l a n o v i pisci t u m a č e p o d v o d n i m v u l ­ olozi su otkrili da je na v u l ­
druge e k s p e d i c i j e pronašli su k a n i m a , n e p o z n a t i m silama kanskom otoku z v a n o m
tri »jetijeve« k o ž e , za koje se i smrtonosnim z r a k a m a iz Thera, ili S a n t o r i n i , u Egej­
p o k a z a l o da potječu od rijet­ s v e m i r a . M e đ u t i m , uzrok n e ­ skom m o r u cvjetala d r e v n a
kog sisavca nalik kozi - se- sreća m o g l e su biti i o l u j e , c i v i l i z a c i j a . O k o 1450. go­
rova. ljudske pogreške ili tehnički d i n e prije naše ere v u l k a n je
N e k i vjeruju da su jetiji vr­ kvarovi. eksplodirao i uništio civiliza­
sta ranih ljudi koji su na H i ­ ciju. M o g u ć e je da je Atlan­
malaji preživjeli sve do d a ­ tida ustvari T h e r a .
nas.

113
V G D J E SE N A L A Z E V G D J E SU GLAVNI V K O J A JE L U K A
NAJPROMETNIJI VODENI PUTOVI ZA PRIJEVOZ NAJPROMETNIJA?
PUTOVI? NAFTE?
N a j p r o m e t n i j a luka nalazi se
Najprometniji vodeni putovi D a stigne o d p r o i z v o đ a č a d o u Rotterdamu u Nizozem­
su uska područja kojim pro­ korisnika, nafta putuje mor­ skoj. U njoj se p r e t o v a r u j e
lazi m n o g o t e r e t n i h i p u t n i č ­ skim p u t o v i m a dugim tisu­ više tereta n e g o igdje drugdje
kih b r o d o v a . O b i č n o p o v e ­ ćama kilometara. Glavni pu­ u svijetu.
zuju industrijske zemlje. tovi prelaze oceane.
Lučki b a z e n Rotterdam-Euro-
K a n a l koji dijeli Englesku Putovi prijevoza nafte p o v e ­ poort leži na o b a l a m a R a j -
i F r a n c u s k u j e d a n je od naj- zuju z e m l j e p r o i z v o đ a č e nafte nina r u k a v c a N i e u w e M a a s .
prometnijih pomorskih p u ­ (primjerice Saudijsku A r a b i j u Sa Sjevernim morem povezan
tova na svijetu. D u g a č a k je i Iran u Perzijskom z a l j e v u , j e N o v i m v o d e n i m putom
o k o 563 kilometara, a na na­ I n d o n e z i j u , Libiju u sjevernoj (Nieuwe Waterweg) d u g i m
južem dijelu, između Dovera Africi i V e n e z u e l u u J u ž n o j 29 kilometara. Luka z a u z i m a
i rta G r i s - N e z , širok je s a m o A m e r i c i ) , sa z e m l j a m a potro­ površinu o d o k o 100 k m 2 ,
34 kilometara. K a n a l p o v e ­ šačima (Sjedinjene Američke a s R o t t e r d a m o m i drugim d i ­
z u j e Atlantski o c e a n i S j e ­ Države, države zapadne j e l o v i m a N i z o z e m s k e uz ri­
verno more. Evrope i Japan) jeku R a j n u te s N j e m a č k o m
Kroz kanal s v a k o d n e v n o J e d a n o d g l a v n i h putova povezana je kanalima.
prolaze stotine b r o d o v a na v o d i o d Perzijskog z a l j e v a d o P o č e t k o m osamdesetih go­
putu p r e m a v e l i k i m l u k a m a istočne o b a l e Afrike, z a o b i ­ d i n a kroz luku je godišnje
sjeverne E v r o p e . N a j č e š ć e su lazi južni rt Afrike i nastavlja prolazilo 2 5 3 do 286 mili­
to tankeri ili kontejnerski bro­ prema obalama Sjeverne j u n a tona tereta. S v a k e go­
d o v i natovareni h r a n o m , go­ Amerike i zapadne Evrope. d i n e u R o t t e r d a m u pristane
r i v o m , m i n e r a l i m a ili tvornič­ V e l i k i tankeri za prijevoz v i š e od 29 tisuća p r e k o o c e ­
kim p r o i z v o d i m a . nafte o b i č n o pristaju u termi­ anskih b r o d o v a i o k o 2 0 0 ti­
nalima smještenim u d u b o k o j suća riječnih teglenica.
vodi daleko od obale.

114
PROMET

V GDJE PLOVE L e d o l o m c i imaju j a k i , teški


LEDOLOMCI? p r a m a c , o k l o p l j e n i trup
i s n a ž n e pogonske strojeve.
L e d o l o m c i su veliki b r o d o v i P r a m č a n a statva j e d u b o k o
koji u g l a v n o m p l o v e p o d r u č ­ p o d r e z a n a , pa se penju na
jima gdje se na m o r u brzo l e d . P o n e k a d posada crpi
stvara led. L o m e ć i led, oslo­ v o d u u prednje balastne ten­
bađaju prolaz drugim brodo­ k o v e , pa brod s v o j o m teži­
vima. N e k i sovjetski ledo­ n o m lomi l e d . L e d s e m o ž e
l o m c i razbijaju led debljine lomiti i premještanjem bala-
četiri metra. sta u b o č n i m s p r e m n i c i m a .
T i m e se mijenja težište i brod
»ljuljanjem razbija led«.
L e d o l o m c i otvaraju p r o l a z e
Trup l e d o l o m a c a p o s e b n o
jezerima i m o r i m a pokrive­
je o j a č a n i o b l i k o v a n da iz­
nima l e d o m . N a j č e š ć e s e v i ­
drži pritisak sa strane. Trup
đ a j u na V e l i k i m J e z e r i m a , te
mora biti širi da se n a p r a v i
u B a l t i č k o m moru i Arktič­
d o v o l j n o širok prolaz.
kom o c e a n u .

A G D J E SE G R A D E
SVJETIONICI?

Svjetionici se najčešće grade


na g r e b e n i m a i p o l u o t o c i m a
te u l u k a m a i m a r i n a m a .
Neki upozoravaju na opas­
nost, d o k drugi v o d e d o si­
g u r n o g sidrišta.

S v j e t i o n i c i se stoljećima kori­
ste za u p o z o r a v a n j e na o p a s ­
nosti i kao p o m o ć u p l o v i d b i .
N a j p o z n a t i j i d r e v n i svjetionik
bio je Faros, koji su 300 go­
dina prije naše ere izgradili
E g i p ć a n i u blizini grada Alek-
sandrije.
Prvi svjetionici bili su j e d ­
nostavni d r v e n i tornjevi s m e ­
A G D J E SE NA B R O D U g l a v n o m jarbolu j e još v i š e talnim košarama na vrhu
NALAZE NAVIGACIJSKA i v i d l j i v o je s udaljenosti od u k o j i m a je gorjelo drvo ili
SVJETLA? deset kilometara. ugljen. V e ć i n a s u v r e m e n i h
D v a s u b o č n a svjetla. N a svjetionika izgrađena je od li­
Položaj navigacijskih svjetala l i j e v o m b o k u svjetlo je cr­ j e v a n o g željeza i a r m i r a n o g
ovisi u g l a v n o m o t o m e što se v e n o , a na d e s n o m z e l e n o . betona. Svjetlo j e p o j a č a n o
na brodu događa te djelo­ B o č n a svjetla su niža nego l e ć a m a , pa se vidi s v e l i k e
mično o veličini broda. j a r b o l n o , a vidljiva su spri­ udaljenosti. Najsjajniji svjeti­
j e d a . K r m e n o svjetlo ( o d o ­ onik j e C r e a c ' h d ' O u e s s a n t ,
G l a v n a navigacijska svjetla straga) je bijelo. koji u p o z o r a v a na p o d v o d n e
na brodu koji se kreće su jar- U s i d r e n i brod p o k a z u j e stijene kraj o b a l e sjeveroza­
bolno, krmeno i bočna j e d n o ili više bijelih svjetala, padne Francuske.
svjetla. B r o d o v i dulji od 50 a b r o d o v i dulji od 100 m e ­ V e ć i n a svjetionika ima si­
metara imaju d v a bijela jar- tara moraju imati osvijetljenu rene za šifrirana u p o z o r e n j a
b o l n a svjetla. Svjetlo na p r e d ­ p a l u b u . T e g l j a č i na krmi za m a g l u . N e k i odašilju ra-
n j e m jarbolu nalazi se 6,12 imaju žuto svjetlo. dio-signale kojima se koriste
metara iznad trupa i v i d l j i v o b r o d o v i s u r e đ a j i m a za radio-
je iz svih s m j e r o v a . Svjetlo na navigaciju.

115
PROMET

D> G D J E SE N A L A Z I
NAJDULJA ŽELJEZNIČKA
PRUGA?

Najdulja pruga na svijetu je


Transsibirska željeznica koja
prolazi kroz Sovjetski Savez.

Transsibirska ž e l j e z n i c a po­
v e z u j e evropski d i o S S S R - a
s T i h i m o c e a n o m na D a l e ­
k o m istoku. N a z i v ž e l j e z n i c e
z n a č i »kroz S i b i r « . N j e n a
pruga prolazi S i b i r o m (sje­
verni dio Azije) u duljini od
7407 kilometara, o d Č e l j a -
binska uz U r a l do luke V l a d i -
vostok n a T i h o m o c e a n u .
P u t o v a n j e je još d u l j e p o ­
lazi li se iz M o s k v e u e v r o p ­
skom dijelu S S S R - a . U d a l j e ­ G o d i n e 1938. z a p o č e l i s u N o v a linija d o v r š e n a j e 1 9 8 3 .
nost o d M o s k v e d o N a h o d k e , radovi na p r e č i c i k o j o m se g o d i n e i skratila je p u t o v a n j e
gdje pruga z a v r š a v a , iznosi izbjegava veliki luk o k o B a j - S i b i r o m za 500 kilometara.
9438 kilometara. T o j e n a j ­ kalskog jezera. Da se položi
dulja pruga na svijetu. P u t o ­ taj d i o pruge trebalo je p r e m ­
v a n j e traje o s a m d a n a , a vlak jestiti v e l i k e k o l i č i n e z e m l j e
pritom staje na 97 stanica. i podignuti 3700 mostova.

> G D J E JE N E K O Ć
VOZIO ORIJENT
EKSPRES?

Orijent ekspres bio je poz­


nati luksuzni putnički vlak
koji j e p u t o v a o E v r o p o m s a
istoka p r e m a z a p a d u i na­
trag. Njegovo ime potječe od
r i j e č i orijent š t o z n a č i
»istok«.

O r i j e n t ekspres je u putova­
nja v l a k o m u n i o otmjenost.
U v l a k u se nalazila knjižnica,
soba za p u š e n j e , ženski b u -
doar, vagon-restoran i kola
za s p a v a n j e .
Putnici su sjedili u c r v e n i m
baršunastim stolicama, prali tovi i druge teškoće o n e m o ­ u Jugoslaviji i Sofiju u Bugar­
se u k u p a o n i c a m a s m o z a i č - gućile putovanje vlakovima skoj. D a n a s slični v l a k o v i idu
kim p o d o v i m a i jeli u t a p e c i ­ Evropom. od Pariza do B e č a u Austriji,
r a n o m vagon-restoranu N e k o v r i j e m e putnici su te do Bukurešta u R u m u n j ­
s ukrašenim k o ž n i m stropom. mogli izravno putovati o d P a ­ skoj.
O d 1 8 8 3 . g o d i n e kad j e riza do turskog grada Istan­ P o č e t k o m osamdesetih go­
O r i j e n t ekspres p o č e o voziti, bula, gdje se Evropa susreće dina i z m e đ u L o n d o n a i V e n e ­
njegov put n e k o l i k o se puta s A z i j o m . V l a k je prolazio c i j e p o č e o j e voziti S i m p l o n -
m i j e n j a o . S v r e m e n o m su ra­ k r r ^ M i l a n o u Italiji, B e o g r a d O r i j e n t ekspres.

116
>ROMET

A K O J A JE A G D J E SE K O R I S T E A G D J E JE S A G R A Đ E N A
PROMETNICA RIKŠE? PRVA P O D Z E M N A
NAJDULJA? ŽELJEZNICA?
Stanovnici istočne i jugoi­
Najdulja p r o m e t n i c a na svi­ s t o č n e Azije rikše upotreblja­ Prva podzemna željeznica
jetu je Panamerički autoput. vaju kao taksije. To su lagana sagrađena je u L o n d o n u . N j e n
Polazi sa sjeverozapada Sje­ v o z i l a k o j a č e s t o v u č e ili p o ­ prvi dio o t v o r e n je 1863. go­
v e r n e A m e r i k e i proteže se k r e ć e čovjek, a o b i č n o se dine.
sve do dalekog juga J u ž n e u njima vozi jedan putnik.
Amerike. Šezdesetih g o d i n a prošlog
N a z i v rikša d o l a z i od jinri- stoljeća u L o n d o n u se j a v i l a
P a n a m e r i č k i autoput proteže kisha, s l o ž e n i c e triju j a p a n ­ potreba za p o d z e m n o m že­
se od Aljaske do Čilea. To skih riječi: jin ( č o v j e k ) , riki l j e z n i c o m . G r a d j e brzo ra­
nije j e d n a cesta, v e ć sustav (snaga) i sha (vozilo). stao, a n j e g o v e u l i c e zakrčila
p r o m e t n i c a koje p o v e z u j u Rikše su vjerojatno izumili su spora v o z i l a s konjskom
zemlje Sjeverne i Srednje misionari u J a p a n u o k o 1870. vučom.
A m e r i k e s o n i m a na z a p a d ­ g o d i n e . Sastojale su se od Budući da je London po­
noj obali j u ž n o g kontinenta. školjke nalik stolici p o d i g n u ­ dignut n a m e k o m g l i n e n o m
A u t o p u t , m e đ u t i m , nije d o ­ toj na o p r u g a m a i natkrivenoj tlu, bilo je prilično lako pro­
v r š e n . P o j a s m o č v a r n e trop­ pokretnim k r o v o m . P r v i m o ­ kopati t u n e l e p o d g r a d o m .
ske š u m e , z v a n D a r i e n G a p , deli imali su d v a velika ko­ T a k o j e sagrađena prva p o d ­
odvaja Panamu od Kolumbije t a č a sa ž i c a n i m ž b i c a m a z e m n a pruga k o j o m su vozili
i tako presijeca put od S r e d ­ i d v i j e r u č k e . Putnik je sjedio vlakovi s parnim lokomoti­
nje d o J u ž n e A m e r i k e . u stolici u stražnjem dijelu vama.
A m e r i č k e d r ž a v e su iz­ rikše, a v o z a č stajao i z m e đ u Kasnije su p r o k o p a n i n o v i ,
gradnju P a n a m e r i č k o o g auto­ ručki i v u k a o v o z i l o . P o v l a ­ dublji tuneli za električne
puta p o č e l e planirati d v a d e ­ č e n j e rikše z a h t i j e v a l o j e v e ­ putničke v l a k o v e . D a n a s s e
setih g o d i n a . J u ž n o a m e r i č k e liki fizički napor. londonska p o d z e m n a željez­
z e m l j e p l a ć a l e s u o n e dije­ Rikše su se proširile K i ­ n i c a sastoji od mnoštva ispre­
l o v e autoputa koji p r o l a z e n o m , Indijom i Afrikom. Da­ pletenih linija d u l j i n e 4 1 0 ki­
kroz n j i h o v e teritorije. S j e d i ­ nas su stare m o d e l e v e ć i n o m lometara.
njene A m e r i č k e D r ž a v e po­ z a m i j e n i l e rikše s u g r a đ e n i m Do danas su podzemne
m o g l e su izgradnju dijela iz­ m o t o r o m ili p e d a l a m a . ž e l j e z n i c e izgrađene u m n o ­
m e đ u Texasa i P a n a m e . g i m g r a d o v i m a poput Pariza,
M i l a n a , N e w Yorka
i Moskve.

117
PROMET

V K O L I K O V I S O K O LETE V KOJI JE A E R O D R O M i četiri terminala. H a j termi­


AVIONI? NAJVEĆI? n a l , n a j v e ć a natkrovljena gra
d e v i n a na svijetu, z a u z i m a
Različite vrste a v i o n a lete na Godine 1 9 8 1 . najveći aero­ 1,5 k m 2 . S t i l o m gradnje nali­
različitim v i s i n a m a . Visina d r o m bio je u D ž e d i , na za­ kuje skupini n o m a d s k i h ša­
leta u g l a v n o m ovisi o n a m ­ p a d u Saudijske A r a b i j e . D v i j e tora, ali ima m r a m o r n e zi­
jeni a v i o n a , te o n a r e d b a m a g o d i n e kasnije je u R i j a d u , d o v e i krov od staklenih v l a ­
n a d l e ž n i h osoba koje u p r a v ­ g l a v n o m gradu Saudijske kana.
ljaju z r a č n i m p r o m e t o m . A r a b i j e , d o v r š e n još v e ć i U R i j a d u je 1 9 8 3 . g o d i n e
a e r o d r o m , koji v i d i m o na f o ­ o t v o r e n još v e ć i a e r o d r o m
M a l i a v i o n i koje p o k r e ć u pro­ tografiji. »Kralj K a l e d « . T a k o đ e r ima
peleri n a j č e š ć e lete prilično d v i j e g l a v n e piste i četiri ter­
nisko - na visini koja je d o ­ M e đ u n a r o d n i a e r o d r o m »Kralj m i n a l a . U n j e m u se nalazi
v o l j n a da se izbjegnu o p a s ­ Abdul-Aziz« u D ž e d i izgrađen kraljevski p a v i l j o n , kao i nat­
nosti poput planina i visokih je za slijetanje a v i o n a kojima kriveno parkiralište za 7700
g r a đ e v i n a , ali ispod g l a v n i h svake g o d i n e u M e k u d o l a z i a u t o m o b i l a , te zgrade za
z r a č n i h putova m l a ž n j a k a . d v a milijuna h o d o č a s n i k a . ljude koji o n d j e ž i v e i rade.
M l a ž n j a c i o b i č n o lete na A e r o d r o m z a u z i m a 116,6
visini o d o k o 9 0 0 0 metara. k m 2 , ima d v i j e g l a v n e piste
Concorde, n a d z v u č n i a v i o n ,
leti čak i v i š e . Letom na v e ­
ć i m v i s i n a m a izbjegava s e
ružno v r i j e m e . Kontrolori
z r a č n o g prometa o d r e đ u j u v i ­
sinu leta p o j e d i n i h a v i o n a da
n e d o đ e d o sudara.
N e k i v o j n i a v i o n i dosežu
zapanjujuće visine. Američki
špijunski a v i o n Lockheed SR-
71 leti na visini od 30,5 kilo­
metara, a ruski MiG-25 v i n u o
se na nevjerojatnu visinu od
37,7 kilometara.

A KOJI SU Z R A Č N I u druge a m e r i č k e g r a d o v e .
PUTOVI Drugi po prometu je aero­
NAJOPTEREĆENIJI? d r o m »Hartsfield« u Atlanti,
S A D . N o v i terminal, otvoren
Najopterećeniji zračni putovi 1980. g o d i n e o m o g u ć u j e m u
su o n i i z m e đ u istočnih gra­ da godišnje primi do 60 mili­
d o v a S j e v e r n e A m e r i k e i za­ j u n a ljudi.
p a d n o g dijela E v r o p e . Najprometnijimeđunarodni
a e r o d r o m je »Heathrovv«
u L o n d o n u . N j i m e godišnje
D o b a r pokazatelj za m j e r e n j e
p r o đ e više od 28 milijuna
prometnosti z r a č n i h putova
ljudi.
je broj ljudi koji prođe različi­
U prosjeku u S A D d n e v n o
tim a e r o d r o m i m a . A e r o d r o ­
leti d v a i pol puta više ljudi
m o m u C h i c a g u je 1980. go­
nego u s l j e d e ć i m p o d r u č j i m a
d i n e d n e v n o prolazilo g o t o v o
po p r o m e t u : Evropi i S S S R - u .
2 5 0 tisuća ljudi, a t o k o m č i ­
t a v e g o d i n e 43 milijuna ljudi.
V e ć i n a j e u g l a v n o m putovala

118
V G D J E SE D O G O D I L A a e r o d r o m u na o b l i ž n j e m V G D J E SE NA A V I O N U
NAJVEĆA AVIONSKA otoku eksplodirala terori­ NALAZE MOTORI?
NESREĆA? stička b o m b a .
Nizozemski K L M Boeing M o t o r i m o g u biti p o s t a v l j e n i
N a j v e ć a nesreća u povijesti 747 i a m e r i č k i P a n - A m B o e ­ na bilo k o j e m mjestu na avi­
avionskih letova dogodila se ing 747 su se u kiši i magli o n u gdje ne ometaju ravno­
na Tenerifu, jednom od Ka- pripremali z a uzlijetanje. N i ­ težu aviona u letu.
narskih otoka, uz o b a l u sje­ zozemski avion udario je
verozapadne Afrike. Ondje je u a m e r i č k i i o b j e su se letje­ M o t o r i se m o r a j u smjestiti
1977. godine u sudaru dvaju lice z a p a l i l e . S v i h 248 put­ tako da do njih lako d o t j e č e
» j u m b o jeta« pri uzlijetanju nika u n i z o z e m s k o m a v i o n u gorivo iz velikih spremnika.
p o g i n u l o više o d 5 0 0 ljudi. je p o g i n u l o , a u d r u g o m a v i ­ K l i p n i , t u r b o m l a z n i i turbo-
o n u j e stradalo 3 3 5 o s o b a . propelerni motori m o r a j u
N e s r e ć a se dogodila 27. 3. P r e ž i v j e l o je nešto više od 60 sprijeda usisati zrak, a straga
1977. g o d i n e na a e r o d r o m u o s o b a . N e s r e ć u su uzrokovali izbacivati v r u ć e p l i n o v e koji
Los R o d e o s . A e r o d r o m j e bio pogreška pilota, slaba vidlji­ tjeraju a v i o n p r e m a n a p r i j e d .
z a k r č e n a v i o n i m a koji su sti­ vost i nedostatak radara. Klipni i turbopropelerni
gli n a k o n što je na v e l i k o m motori p o k r e ć u p r o p e l e r e
koji v u k u ili guraju a v i o n
kroz zrak. » V u č n i « propeleri
n a l a z e se ispred motora po­
stavljenih na kljun ili krila
a v i o n a . N e k i m o d e l i imaju
propelere »gurače« smještene
sa stražnje strane motora o b ­
ješenih o krila. Postoje č a k
i »guraj-vuci« motori s p r o p e ­
lerima na o b a kraja.
Putnički a v i o n i koriste tur-
b o m l a z n e motore u g r a đ e n e ili
o b j e š e n e o krilo, ili na straž­
n j e m dijelu trupa. Brzi lovci
imaju t u r b o m l a z n e motore
u trupu ili uz njega.

A G D J E SE N A L A Z I biti, otporna je na vatru


i pluta. Prilikom nesreće ku­
I Š T O JE » C R N A KUTIJA«?
tija se i z b a c u j e iz a v i o n a
» C r n a kutija« je p o p u l a r n o i kasnije p r o n a l a z i . Postoje
i m e z a u r e đ a j koji n o s e a v i ­ i digitalni uređaji koji informa­
o n i , a služi za z a p i s i v a n j e d o ­ c i j e zapisuju b i n a r n i m ko­
gađaja prilikom leta. O n a dom.
služi da se saznaju u z r o c i O s i m uređaja z a p r a ć e n j e
k v a r o v a koji s e m o g u javiti. leta, a v i o n i u pilotskoj kabini
imaju i uređaje za s n i m a n j e
razgovora p o s a d e . S t r u č n j a c i
» C r n a kutija« p o k a z u j e stanje
na temelju tih podataka saz­
avionskih sistema. D a j e o b a ­
naju uzroke n e s r e ć e č a k i a k o
vijesti o smjeru leta, visini,
su svi u a v i o n u p o g i n u l i .
brzini, p r o m j e n a m a visine
Takvi podaci pomažu kon­
i s l i č n o . Na n e k i m se uređa­
struktorima da p r o i z v o d e si­
j i m a p o d a c i urezuju u m e ­
gurnije a v i o n e . Boeing 727
talnu foliju. V r p c e se n a l a z e
(motori na stražnjem
u kutiji koja se ne m o ž e raz­ dijelu trupa)

119