You are on page 1of 116

SADRŽAJ

PROŠLOST

10 Tko je živio u Uru?


10 Tko je bio Sargon Akadski?
10 Tko su bili Hetiti?
11 Tko je bio Mojsije?
11 Tko su bili Asirci?
11 Tko je bio Nabukadnezar?

12 Koji je kralj prvi ujedinio Egipat?


12 Tko je u zemlju Punt poslao trgovačku
ekspediciju?
12 Tko je izgradio prvu piramidu?
13 Koji je faraon štovao jednog boga?
13 Tko je bila Nefreteta?
13 Tko je bio Tutankhamon?

14 Tko su bili Jomonci?


4 Koji su se carevi nazivali Sinovima neba?
14 Tko je bio Lao-Ce?
25 Tko je bio Saladin?
15 Tko je bio Buddha?
25 Tko je bio Franjo Asiški?
15 Tko je bio Konfucije?
25 Tko je bio Timur?
15 Tko je bio narod Nok?
26 Tko su bili Ferdinand i Izabela?
'6 Tko je bio Sokrat?
26 Tko je bio Leonardo da Vinci?
'6 Tko je bio Platon?
26 Tko je bio Lorenzo Veličanstveni?
"6 Tko je bio Aristotel?
27 Tko je bio poznat kao II Moro?
17 Tko su bili Spartanci?
27 Tko je bio Erazmo?
Tko su bili Etrušćani?
27 Tko je bio Calvin?
17 Tko su bili plebejci?
28 Tko se sastao na Tridentskom koncilu?
18 Tko je bio Julije Cezar?
28 Tko je bio Sulejman Veličanstveni?
18 Tko je bila Kleopatra?
28 Tko su bili janjičari?
: Tko je osnovao Armenijsko Carstvo?
29 Tko su bili Habsburgovci?
- Tko je bio Isus iz Nazareta?
29 Tko je bila kraljica Elizabeta?
" 9 Tko je bio prvi papa?
29 Tko je bio prvi francuski kralj iz loze
Tko je bio prvi kršćanski misionar?
Burbonaca?
_ '. Tko su bili Skiti?
30 Tko je poznat kao otac suvremene filozofije?
20 Tko su bili Tračam?
30 Koji je kardinal dao francuskim kraljevima
20 Tko su bili Kelti?
apsolutnu moć?
21 Tko je bio Atila?
30 Tko je proglašen lordom protektorom
21 Tko je bila kraljica Boadicea?
Engleske?
Tko su bili barbari?
31 Tko je bila Katarina Velika?
.I Tko su bili Justinijan i Teodora? 31 Tko je bila Marija Antoaneta?
• Tko je bio Muhamed? 31 Tko je bio Fridrik Veliki?
13 Tko je bio Harun al-Rašid?
32 Tko je bio Jean Jacques Rousseau?
. Tko je bio Karlo Veliki?
32 Tko je napisao »Ljudska prava«?
Tko se borio u bitki kod Toursa?
32 Tko je sastavio »Deklaraciju nezavisnosti«?
Tko je bio Fridrik Barbarossa?
33 Tko su bili jakobinci i žirondinci?
Tko je bio Vilim Osvajač? 33 Tko je bila gospođa Roland?
-
_
k o je bila Eleonora od Akvitanije? 33 Tko je bio prvi predsjednik Sjedinjenih
Tko su bili Avicenna i Averroes? Američkih Država?
34 Tko je bio Garibaldi? ZNANOST I TEHNOLOGIJA
34 Tko je bio prvi kralj ujedinjene Italije?
34 Tko je bila kraljica Viktorija? 42 Tko je otkrio magnetizam?
42 Tko je bio Pitagora?
35 Tko je bio poznat kao Željezni kancelar?
35 Tko je bio Abraham Lincoln? 43 Tko je prvi opisao atome?
43 Tko se naziva ocem geometrije?
35 Tko je bila Carica-majka?
43 Tko je u kadi došao do važnog otkrića?
36 Tko je osnovao prve radničke sindikate?
44 Tko je izumio seizmograf?
36 Tko su bile sufražetkinje?
44 Tko je bio Heron iz Aleksandrije?
36 Tko je osnovao Crvenu armiju?
45 Tko je bio prvi moderni znanstvenik?
37 Tko je osnovao Sovjetski Savez?
45 Tko je izumio barometar?
37 Tko je bio poznat kao Mahatma?
45 Tko je izumio sat s klatnom?
37 Tko je osnovao današnju Tursku?
46 Tko je izumio mikroskop?
46 Tko je prvi upotrijebio mikroskop za
promatranje živog tkiva?

46 Tko je otkrio stanice?


47 Tko je otkrio gravitaciju?
47 Tko je otkrio zašto se javlja duga?
47 Tko je izumio zračnu crpku?
38 Tko je bio Benito Mussolini? 48 Tko je za vrijeme oluje podigao zmaja?
38 Tko je bio Staljin? 48 Tko je otkrio kako su izgledale pretpovijesne
38 Tko je bio Tito? životinje?
39 Tko je bio Adolf Hitler? 48 Tko je klasificirao biljke i životinje?
39 Tko je bio Winston Churchill? 49 Tko je prvi procijenio starost Zemlje?
39 Tko je bio M a o Zedong? 49 Tko je prvi proizveo električnu struju?
40 Tko je ujedinio Saudijsku Arabiju? 49 Tko je izumio bateriju?
40 Tko je oformio Afrički Nacionalni Kongres? 50 Tko je dokazao da atomi postoje?
40 Tko je bio Ho Ši Min? 50 Tko je bio Charles Darwin?
41 Tko je bio Martin Luther King? 51 Tko je otkrio zakone nasljeđivanja?
41 Tko su Palestinci? 51 Tko je povezao električnu struju
41 Kojoj religiji pripadaju suniti i šijiti? i magnetizam?
51 Tko je otkrio prirodu svjetlosti?
52 Tko je svrstao kemijske elemente?
52 Tko je zaslužan za više od 1000 izuma?
53 Tko je otkrio radioaktivnost?
53 Tko je 1900. godine izazvao revoluciju u fizici?
53 Tko je otkio radij?
54 Tko je podijelio atom?
54 Tko je postavio teoriju relativnosti?
55 Tko je otkrio vitamine?
55 Tko je izumio tranzistor?
55 Tko je otkrio strukturu D N K ?
MITOVI, LEGENDE I JUNACI

56 Tko su bile Amazonke?


56 Tko je morao obaviti dvanaest poslova?
57 Tko je bio Agamemnon?
57 Tko je bila Helena?
57 Koji je veliki grad nazvan po božici?

58 Tko su bile Muze?


58 Tko je bila kraljica od Sabe?
58 Tko je bila Afrodita?
59 Tko je tražio zlatno runo?
59 Tko je bio Odin? 68 Tko je bio Spartak?
59 Tko su bile Valkire? 68 Je li Robin H o o d zaista postojao?
68 Tko je bio N e d Kelly?
69 Tko su bili Poncho Villa i Emiliano Zapata?
69 Tko je bio Jessy James?
69 Tko je bio AI Capone?

70 Tko je bila »Dama sa svjetiljkom«?


70 Koja je crna Amerikanka bila poznata kao
Mojsije svoga naroda?
70 Tko je osnovao Crveni križ?
71 Tko je bio Albert Schweitzer?
71 Tko je bila Helen Keller?
71 Tko je Majka Tereza?

UMJETNOST I ZABAVA

72 Tko je napisao Ep o Gilgamešu?


72 Tko je napisao Ilijadu i Odiseju?
72 Tko je bila Sapfo?
73 Tko je pisao basne?
60 Tko je bio Roland? 73 Tko je glavni junak Ramayame?
60 Tko je živio u Camelotu? 73 Tko je bio Vergilije?
60 Tko je bio kralj Vaclav? 74 Tko je bio Omar Khayyam?
61 Tko je bio El Cid? 74 Tko je napisao Priču o Genjiju?
61 Tko je bio Prezbiter Ivan? 74 Tko je 1001 noć pričao priče?
61 Tko je bio Wilhelm Teli? 75 Tko je napisao Božanstvenu komediju?
62 Koji je gusar bio poznat kao Barbarossa? 75 Tko je bio Petrarca?
62 Tko je bio Francis Drake? 75 Tko je napisao Kanterburijske priče?
62 Tko su bili bukaniri?
76 Tko je bio Don Quijote?
63 Tko je bio Surcouf?
76 Tko je sastavio prvu zbirku narodnih
63 Tko su bile Anne Bonny i Mary Read?
pripovjetki?
63 Tko je bio admiral Nelson?
76 Tko je bio Robinson Crusoe?
64 Tko je svirao dok je gorio Rim? 77 Tko je opisao Guliverova putovanja?
64 Tko je bio čovjek sa željeznom maskom? 77 Tko je bio Candide?
64 Tko je bila Marija Stuart? 77 Tko je stvorio Frankensteinovo čudovište?
65 Tko su bili Borgije?
65 Tko je bio Rasputin? 78 Tko je bio Alessandro Manzoni?
65 Tko je bila Eva Peron? 78 Tko je bio M o b y Dick?
78 Tko je bio Victor Hugo?
66 Tko je bio Hiawatha?
79 Tko su bili tri mušketira?
66 Tko je bila Pocahontas?
79 Tko je bio Hans Christian Andersen?
66 Tko je bio Daniel Boone?
79 Tko je bio Honoré de Balzac?
67 Tko je bio Davy Crockett?
67 Tko je bio Geronimo? 80 Tko je bio Charles Dickens?
67 Tko je bila Calamity Jane? 80 Tko je napisao prve detektivske priče?
80 Tko su bile sestre Bronté? 92 Tko je napisao prve tragedije?
81 Tko je napisao knjigu Alice u zemlji čudesa? 92 Tko su bili Kolumbina i Harlekin?
81 Tko je napisao prve znanstveno-fantastične 92 Tko je najveći engleski dramski pisac?
priče? 93 Tko je bio Moliere?
93 Tko je dušu prodao vragu?
82 Tko je napisao Rat i mir?
93 Tko je bila »Božanstvena Sarah«?
82 Tko je bio Mark Twain?
83 Tko je bio Émile Zola? 94 Tko je bio Anton Čehov?
83 Tko je bio Franz Kafka? 94 Tko je bila Eleonora Duse?
83 Je li Sherlock Holmes zaista postojao? 94 Tko je bio Ibsen?
95 Tko je bila Ana Pavlova?
84 Tko je bio Fidija?
95 Tko je bio Vaclav Njižinski?
84 Tko je bio Giotto?
95 Tko je bio Bertold Brecht?
84 Tko je bio Piero della Francesca?
85 Tko je naslikao prve uljane slike? 96 Tko je bio Charlie Chaplin?
85 Tko je bio Michelangelo? 96 Tko su bili Stanlio i Olio?
96 Tko je bio Louis Armstrong?
86 Tko je bio Bernini?
97 Tko je stvorio Mickey Mousea?
86 Tko je bio Rodin?
97 Tko je bio Elvis Presley?
87 Tko su bili postimpresionisti?
97 Tko su bili Beatlesi?
87 Tko su bili fovisti?
87 Tko je bio Picasso?

88 Kome je Vivaldi skladao glazbu?


88 Tko je bio Johann Sebastian Bach?
88 Tko je bio Mozart?
89 Tko je bio Beethoven?
89 Tko je bio Čajkovski?
89 Tko je bio Stravinski?

90 Tko je narodnu glazbu povezivao


s Bachom?

MEDICINA

98 Tko su bili prvi liječnici?


98 Tko je otac medicine?
98 Tko je bio Galen?
99 Tko je prvi primijenio akupunkturu?
99 Tko je bio Paracelsus?

100 Tko je izradio prve umjetne udove?


100 Tko je bio najveći rani anatom?
100 Tko je otkrio optok krvi?
90 Tko je gitaru učinio koncertnim
101 Tko je otkrio lijek protiv skorbuta?
instrumentom?
101 Tko je otkrio da bolesti uzrokuju mikrobi?
90 Koji je operni pjevač prvi snimio ploču?
101 Tko je otkrio cjepivo protiv boginja?
91 Tko je bio »Duke« Ellington?
91 Tko je bila Billie HoIÜday? 102 Tko je prvi primijenio anesteziju?
91 Tko je bila Maria Callas? 102 Tko je u kirurgiji prvi primijenio antiseptike?
102 Tko je izdvojio bakteriju što uzrokuje
tuberkulozu?
103 Tko je bio Sigmund Freud?
103 Tko je pronašao način sprečavanja dječje
paralize?

103 Tko je prvi puta presadio srce?

SVEMIR
104 Tko je prvi tvrdio da Zemlja kruži oko Sunca:
104 Tko je izradio prvu kartu zvjezdanog neba?
105 Tko je prvi uspješno predvidio kretanje
planeta?
105 Tko je bio Kopernik?
105 Tko je bio Tvcho?
106 Tko je otkrio kako se kreću planeti?
106 Tko je otkrio Jupiterove mjesece?
107 Tko je otkrio U ran?
107 Tko je prvi izmjerio udaljenost zvijezda?
107 Tko je bio Hale? 113 Koji je Evropljanin prvi istražio južni dio
108 Tko je izmjerio veličinu svemira? Tihoga oceana?
'08 Tko je tvorac teorije velikog praska? * 113 Tko je prvi stigao na Južni pol?
" 09 Tko je otkrio od čega su građene zvijezde? 114 Tko je bio Ibn Battuta?
109 Tko je bila Lajka? 114 Koji su Evropljani prvi istražili Sjevernu
109 Tko je otkrio kvazare? Ameriku?
114 Tko je bila Mary Kingsley?
115 Tko je bio David Livingstone?
115 Tko je prvi prešao Australiju?
115 Tko je bio Alexander von Humboldt?

116 Tko je prvi poletio balonom?


116 Tko je prvi poletio zračnim brodom?
116 Tko je prvi preletio iz Francuske u Englesku?
117 Tko je prvi samostalno oplovio svijet?
117 Tko je prvi puta bez zastajanja preletio
Atlantik?
117 Koja je žena prva samostalno preletjela
svijet?

118 Tko se prvi popeo na najvišu planinu


svijeta?
118 Tko je prvi istražio morske dubine?
119 Tko je izumio akvalung?
119 Koja je žena prva obišla Zemlju?
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI
119 Tko je prvi kročio na drugo nebesko tijelo?
Jesu li drevni narodi plovili oceanima?
Tko je poduzeo prva istraživačka
putovanja?
Tko je tražio zemlju Thulu?
Tko je bio Cheng Ho?
Tko je bio Henrik Pomorac?

Tko je predvodio prvo putovanje oko


svijeta?
Koji je evropski pomorac prvi stigao
u Indiju?
Tko je tražio sjeverozapadni prolaz?
Tko je prvi stigao na Sjeverni pol?
V T K O JE Ž I V I O U URU? V TKO JE B I O S A R G O N V T K O SU BILI HETITI?
AKADSKI?
Ur je jedan od gradova-dr- H e t i t i su ž i v j e l i u c a r s t v u sa
žava što su ih podigli drev­ S a r g o n je vladao od 2371. s r e d i š t e m u današnjoj Tur­
ni Sumerani. Njegove ruše­ d o 2316. g o d i n e p r . n . e r e . skoj. Njihovo je carstvo po
v i n e l e ž e u d a n a š n j e m juž­ U t o m je razdoblju o s n o ­ stojalo s e d a m stotina godi­
n o m Iraku. v a o prvo carstvo u svjetskoj n a , o d 20. d o 1 3 . s t o l j e ć a
povijesti. pr. n. e r e .
Sumerani su Ur osnovali
u č e t v r t o m tisućljeću prije S a r g o n j e bio vizir (glavni m i ­ Hetiti su bili srodni n a r o d i m a
n a š e e r e u dolini n e d a l e k o ri­ nistar) j e d n o g od kraljeva što E v r o p e i s j e v e r n e Indije. K r e ­
j e k e Eufrat. su vladali S u m e r o m (današ­ nuvši iz središnje E v r o p e ,
P r v a naselja n a t o m p o ­ njim I r a k o m ) . U b r z o j e pre­ prešli su K a v k a z i osvojili
d r u č j u uništila j e p o p l a v a . u z e o prijestolje i u sjevernoj A n a t o l i j u ( d a n a š n j u Tursku).
U Bibliji je taj d o g a đ a j z a b i ­ B a b i l o n i j i o s n o v a o grad A g a - N j i h o v glavni grad bio j e H a -
lježen k a o o p ć i p o t o p . du ili A k a d . tuša n e d a l e k o d a n a š n j e A n -
N a k o n p o t o p a j e U r naseli­ Postepeno je porazio sve kare.
la skupina v i s o k o razvijenih s u m e r s k e kraljeve i proširio N a k o n što su o k o 1 5 0 0 .
S u m e r a n a . M e đ u njima s u bi­ svoju v l a d a v i n u d o Perzijskog g o d i n e pr. n. e r e postali v r l o
li brojni skulptori, l o n č a r i , zaljeva na jugu, Sredozemlja m o ć n i , Hetiti su se proširili
k o v a č i i graditelji. na z a p a d u i Turske na sje­ p r e m a jugu d u ž s r e d o z e m n e
D v a d e s e t i h g o d i n a našeg veru. obale.
stoljeća m e đ u r u š e v i n a m a S t a n o v n i c i n j e g o v o g kra­ Pisali su na glinenim p l o č i ­
U r a p r o n a đ e n o j e kraljevsko ljevstva nazivali su se A k a - c a m a koristeći se hijeroglifi-
groblje s m n o š t v o m zlatnih, dijci. ma (slikovnim p i s m o m ) i kli­
srebrnih i b r o n č a n i h p r e d m e ­ Za vladavine Sargonovih nastim p i s m o m . Hetitski kra­
ta. Uz kraljeve i kraljice p o ­ nasljednika A k a d i j c i su razvili ljevi su t a k o đ e r bili i v r h o v n i
k o p a n i su o t r o v a n i p o d a n i c i umjetnost pisanja, a izradili s v e ć e n i c i . Imali su p r a v n i sis­
koji se se n a d a l i da će im slu­ su i p r v e b o r b e n e š l j e m o v e t e m , a m e đ u p r v i m a su p o ­
žiti na d r u g o m e svijetu. od bakra i k o ž e . čeli upotrebljavati i ž e l j e z o .
PROŠLOST

nje Izrael, a djelo egipatskog


p o v j e s n i č a r a iz 2 0 0 . g o d i n e
pr. n. e r e g o v o r i o protjeriva­
nju Ž i d o v a iz Egipta. I m e
M o j s i j e je u to v r i j e m e bilo
vrlo č e s t o m e đ u E g i p ć a n i m a .
P r e m a Bibliji, Izraelci su
u Egiptu bili u g n j e t a v a n i na­
rod radeći kao robovi. Mojsi­
j e j e tijekom 1 3 . stoljeća pr.
n . e r e p o s t a o njihov v o đ a
A TKO JE BIO MOJSIJE? Priča o Mojsiju o b u h v a ć a i p o v e o ih iz Egipta p r e m a
četiri Biblijske knjige — Izla­ K a n a a n u (Palestini).
Mojsije je bio židovski pro­ z a k , Knjigu L e v i t s k u , B r o j e v e M n o g o g o d i n a Izraelci s u
rok koji je izveo I z r a e l c e iz i P o n o v l j e n i z a k o n . To su j e ­ lutali p u s t i n j o m , da bi nakra-
r o p s t v a u E g i p t u i p o v e o ih dini povijesni zapisi o n j e m u . ju, neposredno nakon Mojsi-
u p o t r a g u za o b e ć a n o m M e đ u t i m , egipatski zapis iz j e v e smrti, stigli u K a n a a n .
zemljom Kanaan. 1 2 . stoljeća pr. n. e r e s p o m i ­

> T K O SU BILI ASIRCI? nim o r u ž j e m . Asirsko se c a r ­


stvo prostiralo o d Egipta d o
Asirci su živjeli u s j e v e r ­ Perzijskog z a l j e v a .
n o m dijelu d a n a š n j e g Ira­ Asirci su iz rudnika na p o ­
ka. N j i h o v a je civilizacija d r u č j u d a n a š n j e j u ž n e Turske
c v j e t a l a o d 29. d o 6 . s t o l j e ­ vadili s r e b r o , pa je A š u r ubr­
ća pr. n. e r e . z o p o s t a o uspješno t r g o v a č ­
ko središte i z m e đ u istoka
Asirci su živjeli na v i s o r a v n i ­ i z a p a d a . M a l e srebrne blo­
ma uz rijeku Tigris. N j i h o v i k o v e su razmjenjivali za r o b u
glavni g r a d o v i bili su A š u r (posebno tkanine, konje
i N i n i v a . G r a d i l i su n a s t a m b e i deve).
o d o p e k a sušenih n a s u n č e ­ Asirci su p o š t o v a l i b o g a ra­
voj toplini, ali i k a m e n e hra­ ta Ashura. O k o 600. godine
m o v e i p a l a č e s profinjenim pr. n. e r e pokorili su ih M e -
zidnim uresima. O s n o v u asir- dejci i B a b i l o n c i .
ske d r ž a v e činila j e v o j s k a ,
p r v a snaga n a o r u ž a n a željez­

> T K O JE B I O suočavao s novim sukobima.


NABUKADNEZAR? P o r a z i o j e m a l u kraljevinu J u ­
d e j u , pripojio njen glavni
N e b u k a d n e z a r j e o d 605. grad J e r u z a l e m i u B a b i l o n
d o 562. g o d i n e p r . n . e r e d o v e o brojne zarobljenike.
vladao B a b i l o n o m . U Bibliji Kad je Nebukadnezar po­
se on spominje kao Nabu- stao k r a l j e m , B a b i l o n j e v e ć
kodonozor. bio velik i b o g a t g r a d . O n j e
izgradio j o š m n o g e lijepe gra­
N e k o l i k o m j e s e c i prije n e g o đ e v i n e k a o što s u , n a p r i m j e r ,
j e naslijedio s v o g o c a , N e b u ­ Ištarine d v e r i (na c r t e ž u ) .
k a d n e z a r je u bitki k o d Kar- D a u g o d i supruzi Amitis
kemiša ( d a n a š n j a j u ž n a Tur­ kojoj se nije sviđala B a b i l o n ­
ska) o s v o j i o Siriju i Palestinu ska r a v n i c a , N e b u k a d n e z a r
što su prije p r i p a d a l e E g i p t u . je izgradio g o l e m i terasasti vrt
E g i p ć a n i su poticali p o r a ­ p o z n a t k a o babilonski viseći
žene narode na p o b u n u , pa vrt i j e d n o od s e d a m svjetskih
se N e b u k a d n e z a r n e p r e s t a n o čuda.

11
< K O J I JE KRALJ P R V I nji Egipat, M e n é s j e p r e k o bi­
UJEDINIO EGIPAT? jele nosio i c r v e n u krunu.
M e n é s j e bilo n j e g o v o
O k o 2850. g o d i n e p r . n . e r e o s o b n o i m e . Kraljevsko m u j e
vladar G o r n j e g Egipta M e ­ i m e bilo N a r m e r i na starim
nés porazio je područje p o p i s i m a kraljeva se p o j a v l j u ­
delte Nila ( D o n j i Egipat). j e k a o » V l a d a r dviiu z e m a l j a « .
Kralj je u M e m f i s u , j u g o z a ­
Kraljevstvo G o r n j e g Egipta p a d n o o d K a i r a , izgradio glav­
protezalo se od današnjeg ni grad za s v o j e d v o s t r u k o kra­
Kaira d o prvih s l a p o v a N i l a , ljevstvo. N j e g o v u s u t v r đ a v u
g d j e se d a n a s nalazi b r a n a o k r u ž i v a l i bijeli z i d o v i .
Asuan. P r e m a egipatskoj povijesti
M e n é s j e n o s i o bijelu č u - Menes/Narmer je vladao 62
njastu k r u n u . V l a d a r i D o n j e g g o d i n e i i m a o je ž e n u N e i t h -
Egipta, m o č v a r n o g p o d r u č j a - h e t e p . U b r z o n a k o n smrti
uz d e l t u , nosili su c r v e n u kru­ ( u b i o g a j e nilski konj) progla­
nu. N a k o n s t o j e porazio D o ­ šen j e b o g o m .

> T K O JE U ZEMLJU
PUNT POSLAO
TRGOVAČKU
EKSPEDICIJU?

U P u n t su trgovačke e k s p e ­
d i c i j e slali m n o g i e g i p a t s k i
v l a d a r i , ali su d v i j e n a j p o z ­
natije poslali M e t u h o t e p
I I I . i kraljica H a t š e p s u t .
p u t o v i i z m e đ u Egipta i P u n t a vladala od 1503. do 1482.
Z e m l j a P u n t j e ležala n a o b a l i vodili preko kopna. N o , g o d i n e , u P u n t je poslala flo­
C r v e n o g m o r a koju d a n a s u d r u g o m tisućljeću pr. n. e r e t u o d pet b r o d o v a . N a t p i s n a
d j e l o m i č n o z a u z i m a j u Etiopi­ kralj M e t u h o t e p III. j e o d l u ­ njenom hramu u Deir e l - B a h -
j a , D ž i b u t i i sjeverna S o m a l i ­ č i o da bi bilo b o l j e putovati riju n e d a l e k o L u x o r a o p i s u j e
j a . Bila je bogata z l a t o m , slo­ morem. teret sastavljen od mirisnog
novačom i začinima. O k o 5 0 0 g o d i n a kasnije drva, tamjana, m a j m u n a , pa­
Č i n i se da su prvi t r g o v a č k i kraljica H a t š e p s u t , koja je sa, panterinih k o ž a .

D> T K O JE I Z R A D I O 6 0 m e t a r a . T o j e središnji d i o
PRVU PIRAMIDU? Zoserove grobnice. Grobnica
nije predstavljala tek mjesto
P r v a p i r a m i d a bila je s t e p e - za p o k a p a n j e , v e ć su se
nasta piramida k o d Sakka- u njoj nalazili h r a m o v i i p r o ­
re. Projektirao ju je oko storije za vjerske o b r e d e
2500. g o d i n e l i j e č n i k k r a l j a u čast m r t v o g a kralja.
Zosera, Imhotep. Cijeli sklop u S a k k a r i je pr­
vi s p o m e n i k izgrađen u cije­
I m h o t e p j e prvi č o v j e k koji losti o d k a m e n a . O b i č n o s u
nije bio v l a d a r , a i m e mu je se g r a đ e v i n e gradile od gline­
ušlo u povijest. nih o p e k a .
B i o j e vrlo n a d a r e n . O s i m S t e p e n a s t a p i r a m i d a se ta­
kraljevskog liječnika bio j e ko n a z i v a jer su joj vanjski
i s v e ć e n i k , a s t r o n o m , pisac te z i d o v i sastavljeni o d niza d i ­
kraljevski glavni ministar. v o v s k i h s t e p e n i c a . S v e kasni­
S t e p e n a s t a p i r a m i d a koju je izgrađene piramide imale
j e projektirao v i s o k a j e o k o su glatke v a n j s k e z i d o v e .

12
PROŠLOST

V K O J I JE F A R A O N vao je da je Aton bog čitavog V T K O JE B I O


ŠTOVAO JEDNOG svijeta, a ne s a m o Egipta. TUTANKHAMON?
BOGA? Prema njemu se nazvao Ekh-
naton. Tutankhamon je bio Ekhna­
A m e n o f i s IV. je Egiptom E k h n a t o n j e napustio grad ton ov mladi zet. G o d i n e
v l a d a o o d 1379. d o 1362. svojih p r e d a k a T e b u i izgra­ 1922. p r o n a đ e n a j e n j e g o v a
godine i poštovao je S u n ­ d i o n o v i glavni grad kojega j e grobnica puna dragocje­
čev kolut, A t o n . nazvao Ahtaton. nosti.
Ekhnaton je sve vrijeme
T u t a n k h a m o n o v o p r a v o ime
A m e n o f i s I V . j e kraljem p o ­ p o s v e t i o religiji, a z a n e m a r i o
bilo j e T u t a n k h a t o n . J o š k a o
stao n a k o n smrti svoga o c a je vladati z e m l j o m , pa je do
d j e č a k se o ž e n i o s E k h n a t o -
koji je v l a d a o m i r n o i us­ n j e g o v e smrti Egipat izgubio
v o m trećom kćerkom Ankhe-
pješno. velik d i o s v o g a c a r s t v a . U b r ­
senpaatenom. U dobi od oko
P o č e t k o m svoje vladavine zo n a k o n toga E g i p ć a n i su se
deset g o d i n a naslijedio j e s u ­
mladi je faraon zapostavio vratili svojim starim b o g o v i ­
p r u g i n o g šogora S m e n k h k a r a
b o g a zraka i S u n c a A m o n - R a ma i T e b a je p o n o v n o postala
i postao faraon.
i d r u g e b o g o v e i b o ž i c e , te je glavnim gradom.
N a k o n dvogodišnje vlada­
p o č e o štovati A t o n a . V j e r o -
v i n e m l a d i j e kralj o b j a v i o d a
se p o n o v n o m o r a j u štovati
stari b o g o v i i vratio se u n e ­
kadašnji glavni grad Luksor
(Tebu). Također je promije­
nio s v o j e i m e t a k o d a o n o
u sebi sadrži i m e b o g a
Amon-Ra.
T u t a n k h a m o n o v grob je
1 9 2 2 . g o d i n e p r o n a š a o bri­
tanski a r h e o l o g H o w a r d C a r ­
tel. T o j e j e d i n a egipatska
kraljevska g r o b n i c a koja rani­
j e nije o p l j a č k a n a . F a r a o n o -
vo tijelo j o š uvijek leži
u g r o b n i c i , ali je v e ć i n a dra­
gocjenosti p r e n e s e n a u m u z e j
u K a i r u . T u t a n k h a m o n je
u m r o 1 3 5 1 . g o d i n e pr. n . e r e
u d o b i od s a m o 18 g o d i n a .

> TKO JE BILA n e k o l i k o izrezbarenih bista


NEFRETETA? mladoga para.
D o k su za drevne Egipćane
N e f r e t e t a je bila s u p r u g a karakteristične stilizirane
egipatskog faraona Ekhna- skulpture, tijekom E h n a t o n o -
tona koji j e p o k u š a o p r o m i ­ v e v l a d a v i n e umjetnici s u te­
jeniti religiju s v o g n a r o d a . žili izradi v j e r n i h portreta.
Nefreteta j e s v o m e s u p r u ­
Pretpostavlja se da je N e f r e t e - gu p o m a g a l a u vjerskim o b r e ­
ta bila strana p r i n c e z a , iako d i m a i rodila mu je šest k ć e r i .
je toliko n a l i k o v a l a na svoga T a d a j e v j e r o j a t n o izgubila
supruga da mu je m o g l a biti n j e g o v u n a k l o n o s t , te je osta­
sestra. Egipatski kraljevi su tak života p r o v e l a u o s a m i ili
se č e s t o ženili s vlastitim ses- čak u zatočeništvu.
t r a m a . O n j i h o v o j sličnosti Nefretetina najstarija kći
z n a m o jer je u r u š e v i n a m a M e r i t a t e n u d a l a se za E k h n a -
grada Ahtatona (današnjem t o n o v o g nasljednika S m e n k h -
Tel el A m a r n u ) p r o n a đ e n o karu.

13
PROŠLOST

> TKO SU BILI


JOMONCI?

J o m o n c i s u najstariji p o z n a ­
ti stanovnici Japana. Pret­
postavlja se da su živjeli od
o k o 7000. d o 250. g o d i n e
pr. n. e r e .

»Jomon« u prijevodu znači


»vezeni uzorak«. J o m o n c i su
naziv dobili po t o m e što su
g l i n e n o p o s u đ e ukrašavali v e ­
zenim uzorkom.
J o m o n c i su u J a p a n vjero­
jatno stigli iz Sibira. M o g u ć e
je da se radi o p r e c i m a n a r o ­
d a A i n u , m a l e s k u p i n e što
d a n a s živi u s j e v e r n o m J a p a ­
n u . Z a razliku o d v e ć i n e J a ­
A K O J I SU SE CAREVI A T K O JE B I O LAO-CE?
p a n a c a , A i n u i su k r u p n e gra­
NAZIVALI SINOVIMA
đe i imaju gustu kosu i b r a d u . L a o - C e je bio kineski filo­
NEBA?
J o m o n c i su živjeli u p o d ­ zof koji je živio prije otprili­
z e m n i m skloništima natkrive­ Kineski carevi su naslov k e 2500 g o d i n a . O n j e o s n i ­
nim kosim k r o v o m . U p o t r e b ­ » S i n neba« dobili još vač religije koju nazivamo
ljavali su k a m e n i alat i živjeli u brončanom dobu, taoizmom.
od lova i r i b o l o v a . a koristili su ga sve do 1911.
U z ostatke njihovih n a s e ­ godine kad je carstvo uki­ Pretpostavlja s e d a j e L a o - C e
o b i n a o t k r i v e n e su v e l i k e ru­ nuto. r o đ e n 6 0 4 . g o d i n e pr. n . e r e .
pe za o t p a d . U njima su p r o ­ N j e g o v o p r a v o i m e bilo j e
n a đ e n i ostaci školjaka i u d i c e Prvi kineski v l a d a r i bili su L a o - T a n , ali s e n a z v a o L a o -
od ribljih kostiju koje su o č i ­ ujedno i carevi i svećenici. C e što z n a č i »učitelj L a o « .
to primjenjivali za dubinski ri­ P r i p a d n i c i dinastije S h a n g , Isprva j e živio m i r n i m , s a m o t -
bolov. Stoga su J o m o n c i m o ­ koji su v l a d a l i od 1 7 6 6 . g o d i ­ n i č k i m ž i v o t o m , a zatim se
rali graditi i č a m c e . P r o n a đ e ­ ne pr. n. e r e , tvrdili su da su z a p o s l i o k a o knjižničar na
ne kosti p o k a z u j u da su lovili potomci vrhovnog boga d v o r u kineske dinastije C h o u
i jeli v e p r o v e i j e l e n e . S h a n g Tia. što je u n j e g o v život unijelo
Ljudi su v j e r o v a l i da je velike promjene.
car njihova veza s n e b o m L a o - C e se proslavio svo­
i da se n a k o n smrti j o m m u d r o š ć u i filozofijom,
o n spaja s a S h a n g T i o m . pa ga je 51 7. g o d i n e pr. n. e-
Z a života s u c a r a nazivali re posjetio K o n f u c i j e i zatra­
i »Prvim čovjekom«. ž i o savjet.
S t o t i n a m a g o d i n a Kinezi su N a k r a j u se zasitio svjetov­
štovali d u h o v e svojih nih p r o b l e m a i o t p u t o v a o
p r e d a k a , a religijske p r e m a z a p a d u t r a ž e ć i mjesto
o b r e d e su vodili »Sinovi za o d m o r i razmišljanje.
neba«. Na svojim je putovanjima
M o g u ć e j e d a naslov »Sin susreo g r a n i č a r a s kojim je
n e b a « p o t j e č e iz v r e m e n a n a p i s a o djelo o t a o i z m u p o d
prije dinastije S h a n g . n a s l o v o m » P u t « . Posljednji
M e đ u t i m , priče put j e v i đ e n k a k o j e o t p u t o ­
0 dinastijama koje su v l a d a l e v a o prema prolazu Hsien-ku
prije 2 6 9 7 . g o d i n e pr. n . e r e u planinama zapadne Kine.
v j e r o j a t n o su l e g e n d a r n e Taoizam propovijeda jed­
1 o njima n e m a m o nikakvih n o s t a v a n č a s t a n život u skla­
dokaza. du s p r i r o d o m .

14
PROŠLOST

V T K O JE B I O N A R O D
NOK?

N a r o d N o k j e živio o k o
900. g o d i n e p r . n . e r e n a
području današnje Nigeri­
j e . T o s u bili p r v i s t a n o v n i c i
C r n e Afrike koji su izrađi­
vali s k u l p t u r e .

A r h e o l o z i s u p r v e N o k skulp­
ture pronašli 1 9 3 1 . g o d i n e .
N a z v a l i su ih po m a l o m selu
N o k koje leži j u g o i s t o č n o o d
grada K a n o .
U m j e t n o s t i o b i č a j i tih n e ­
p o z n a t i h ljudi n a z i v a j u se
N o k k u l t u r o m . N j e n i tragovi
p r o n a đ e n i su i na drugim
mjestima s j e v e r n o o d sjecišta
A T K O JE B I O B U D D H A ? A T K O JE B I O rijeka N i g e r i B e n u e .
KONFUCIJE? S k u l p t u r e s u izrađivali o d
Buddha je nadimak Sidd- gline. V e ć i n o m su to ljudske
harthe G a u t a m e , sina indij­ K o n f u c i j e je bio kineski fi­ g l a v e u p r i r o d n o j veličini ili
skog vladara koji je živio lozof koji je živio prije go­ m a l e n i m o d e l i ljudi i životi­
o k o 500. g o d i n e p r . n . e r e . t o v o 2500 g o d i n a . M i l i j u n i nja. N a svim s k u l p t u r a m a lju­
Nadimak u prijevodu znači ljudi s u n j e g o v o u č e n j e sli­ d i imaju p r o b u š e n e uši, s t o j e
» P r o s v j e t l j e n i « , a d o b i o ga jedili p o p u t religije. jasni d o k a z d a j e n a r o d N o k
je jer je v e ć i n u života pro­ u p o t r e b l j a v a o nakit.
veo propovijedajući. K o n f u c i j e v o p r a v o i m e bilo j e
Talili su ž e l j e z o i izrađivali
K u n g - C e , a u n a r o d u je p o ­
k a m e n e sjekire. Iz skulptura
S i d d h a r t h a j e v j e r o j a t n o ro­ stao p o z n a t k a o K u n g - f u - c e ,
s a z n a j e m o da su v j e r o j a t n o
đ e n o k o 5 6 3 . g o d i n e pr. n . e - što z n a č i Veliki učitelj K u n g .
bili f a r m e r i .
r e . O d r a s t a o je u bogatoj K o n f u c i j e je latinski oblik tog
imena. N i t k o n e z n a k a k o j e zavr­
obitelji, a u d o b i od 16 g o d i ­
šila N o k kultura, no p r e t p o s ­
na oženio je princezu Yasod- Konfucije je rođen 5 5 1 .
tavlja se da su č l a n o v i s u v r e ­
hara i d o b i o sina R a h u l a . g o d i n e pr. n. e r e u g r a d u
menog plemena Yoruba po­
U 2 9 . g o d i n i shvatio je da C h ' u - f o u u pokrajini S h a n -
tomci naroda N o k .
je svijet ispunjen b i j e d o m , te t u n g , g d j e njegovi p o t o m c i
j e j e d n e n o ć i napustio svoj žive i danas. V e ć kao mladić
d o m , z a m i j e n i o raskošnu p o s t a o j e priznati u č e n j a k .
odjeću s prosjačkom i postao M n o g i s t a n o v n i c i K i n e bili
lutajući p r o p o v i j e d n i k . su siromašni i s njima se loše
U slijedećih šest g o d i n a postupalo. Konfucije je vjero­
p o k u š a v a o je p o s t o m i o d r i ­ v a o d a s e p r e m a ljudima
canjem doseći prosvjećenost. svatko treba ponašati o n a k o
N a p o k o n j e shvatio d a t o k a k o bi i s a m želio da p r e m a
nije pravi n a č i n , te da p r a v i n j e m u p o s t u p a j u drugi. Ž e l i o
put valja tražiti n e g d j e i z m e ­ je dobiti visoki p o l o ž a j u vla­
đu obilja i g l a d o v a n j a . di koji bi mu o m o g u ć i o da
S j e d e ć i ispod drveta i m e ­ p r o v e d e s v o j e ideje o miru
ditirajući j e d n o g j e d a n a i p r a v d i . N a k r a j u su mu v l a ­
odjednom doživio prosvjeće­ dari d r ž a v e Lu dali p r i v i d n o
nost. O s t a t a k života p r o v e o v i s o k o mjesto, ali je u s k o r o
je učeći druge kako doseći u v i d i o da n e m a s t v a r n o g ut­
nirvanu ili o s l o b o đ e n j e od j e c a j a i u posljednjim g o d i n a ­
k r u ž n o g toka života i smrti. ma života o d b i o širiti s v o j e
U m r o je u dobi od 80 g. ideje. U m r o j e u 7 2 . g o d i n i .

15
V T K O JE B I O S O K R A T ?

Sokrat je jedan od najpoz­


natijih starogrčkih filozofa
i učitelja. N j e g o v i su stavo­
vi stoljećima utjecali na
mnoge ljude.

Sokrat j e r o đ e n 4 7 0 . g o d i n e
pr. n. e r e u A t e n i k a o sin
skulptora i primalje. S l u ž i o je
u atenskoj v o j s c i g d j e je p o h ­
v a l j e n za hrabrost.
G o v o r i se da je n j e g o v a s u ­
pruga Ksantipa imala vrlo lo­
šu n a r a v . V j e r o j a t n o ju je
smetalo što S o k r a t nije i m a o
nikakvih o s o b n i h a m b i c i j a ni­
ti ga je z a n i m a o n o v a c .
P a ipak, S o k r a t j e n e k o v r i ­ A T K O JE B I O
A T K O JE B I O PLATON?
j e m e b i o predsjednik skupšti­
ARISTOTEL?
n e svih atenskih g r a đ a n a . N a P l a t o n je b i o pisac i filozof,
t o m j e p o l o ž a j u izgubio p o ­ S o k r a t o v u č e n i k i prijatelj. Aristotel je bio najznačajni­
pularnost k a d se usprotivio R o đ e n j e u A t e n i 427. g o d i ­ ji starogrčki mislilac. Šest
ilegalnom pokušaju da se ne­ n e pr. n. ere. godina je radio kao privatni
ki generali i z v e d u na s u d .
učitelj Aleksandra Velikog.
S o k r a t j e v e ć i n u života P l a t o n je r o đ e n u bogatoj
p r o v e o u č e ć i ljude svojim aristokratskoj obitelji. U d o b i Aristotelov o t a c j e bio d v o r ­
i d e j a m a o istini i v r l i n a m a . od 20 godina postao je S o ­ ski liječnik A l e k s a n d r o v o g a
N j e g o v i protivnici su ga o p t u ­ kratov u č e n i k . d j e d a A m i n t a s a I I . S a m Aris­
žili za k r i v o v j e r j e , te je z b o g N a k o n S o k r a t o v e smrti, totel je u A t e n u d o š a o 3 6 7 .
toga o s u đ e n na smrt ispija­ 399. godine p r . n . e r e , Platon g o d i n e pr. n. e r e u d o b i od
njem otrova. je nekoliko godina p r o v e o 18 g o d i n a , te je 20 g o d i n a
p u t u j u ć i . Vrativši se u A t e n u proveo na Platonovoj Akade­
o s n o v a o je školu z n a n o s t i i fi­ miji.
lozofije (u staroj G r č k o j su ta N a k o n što je u M a k e d o n i j i
d v a predmeta bila vrlo p o d u č a v a o Aleksandra Veli­
bliska). k o g , Aristotel se vratio u A t e ­
Š k o l a se nalazila u šumar­ nu i o s n o v a o vlastitu š k o l u ,
ku maslina koje je legendarni Likej. P o d r u č j e m n j e g o v e
heroj A k a d e m s m a t r a o sveti­ škole prostirale su se m n o g e
ma. Zato je nazvana Akade­ staze za šetnje, ili peripatosi,
m i j o m , k a k o se još i d a n a s pa se o n a č e s t o n a z i v a peri-
n a z i v a j u v i s o k e škole u svi­ patetičkom školom.
jetu. G o d i n u d a n a prije s v o j e
Platon je neko vrijeme pro­ smrti Aristotel je p o b j e g a o iz
v e o n a Siciliji gdje j e p o d u ­ A t e n e je su ga protivnici o p ­
č a v a o sirakuškog kralja D i - tužili za n e v j e r u u a t e n s k e
oniza II. bogove.
S v o j i m dijalozima o ideja­ A r i s t o t e l o v e z a p i s e o raz­
m a utemeljio j e c j e l o k u p n u nim t e m a m a otkrili su u sred­
e v r o p s k u filozofiju. U m r o j e n j e m vijeku e v r o p s k i z n a n s ­
u A t e n i u d o b i od 80 g o d i n a t v e n i c i . P r e m a svojoj v a ž n o s t i
ostavivši p r e d i v n a djela. ta su djela svrstana u t e m e l j e
z a p a d n o e v r o p s k e filozofije
i kulture.

16
PROŠLOST

V TKO SU BILI
PLEBEJCI?

Rimljani su plebejcima nazi­


vali rimske p u č a n e koji su
u p o č e t k u bili s l o b o d n i ali
politički brespravni građani.

U R i m u su postojala četiri
staleža: patriciji ili aristokrati
su imali s v e privilegije i m o ć ,
p l e b e j c i su bili s l o b o d n i gra­
đ a n i s m a l o utjecaja, o s l o b o ­
đ e n i r o b o v i su imali tek nešto
manje prava nego plebejci,
d o k r o b o v i nisu imali nikak­
vih prava.
U prvim danima Rimske
Republike, oko 500. godine
> TKO SU BILI A TKO SU BILI pr. n. e r e , p l e b e j c i nisu smjeli
sudjelovati u državnim poslo­
SPARTANCI? ETRUŠĆANI?
v i m a , biti s v e ć e n i c i ili se
v j e n č a t i s č l a n o v i m a patricij­
Sparta je grad-država drev­ Etrušćani su prije p o j a v e
skih obitelji. M e đ u t i m , mogli
ne G r č k e . Njeni su stanov­ d r e v n i h R i m l j a n a bili najz­
su služiti v o j s k u .
nici bili p o z n a t i p o v o j n i č ­ načajniji n a r o d Italije. Živ­
U r a z d o b l j u od 2 0 0 g o d i n a
koj v j e š t i n i i s p o s o b n o s t i jeli su u Etruriji koja se da­
p l e b e j c i su stekli različite
življenja u o s k u d i c i . nas naziva Toskana.
povlastice. Jedna od najvaž­
nijih bilo je p r a v o da biraju
Sparta se nalazila u j u ž n o j D o d a n a s još nitko nije otkrio
vlastiti tribunat, z b o r o d d e ­
Grčkoj na P e l o p o n e s k o m o d a k l e Etrušćani p o t j e č u ,
set g o v o r n i k a koji je u t j e c a o
p o l u o t o k u . N j e n i su s t a n o v n i - k a o ni p o j e d i n o s t i iz n j i h o v e
n a o d l u k e magistrata. V e ć
ci bili podijeljeni u tri s k u p i - povijesti, l a k o su ostavili
2 8 7 . g o d i n e pr. n . e r e p l e b e j ­
ne S p a r t a n c i su bili aristokra- m n o š t v o z a p i s a , svi su ti za­
ci su s u d j e l o v a l i u d o n o š e n j u
t i i z v j e ž b a n i k a o ratnici, p o s ­ pisi pisani n e p o z n a t i m jezi­
z a k o n a , a mogli su postati
j e d o v a l i su z e m l j u a n e o b i č ­ k o m koji do d a n a s nije u c i j e ­
i svećenici.
no su cijenili z a j e d n i č k i život. losti o d g o n e t n u t .

D r u g a skupina G r k a koji su Etrušćani su u s j e v e r o z a ­


živieli p o d v l a d a v i n o m S p a r - p a d n o j Italiji izgradili m o ć n o
tanaca bili su perioikoi. B a v i l i kraljevstvo i bili su prvi v l a d a ­
su se t r g o v i n o m koja p r a v i m ri R i m a . T r g o v a l i ' s u s m n o g i m
S p a r t a n c i m a nije bila d o z v o ­ zemljama duž Sredozemlja
ljena. T r e ć a skupina bili su i u unutrašnjosti.
h e l o t i , r o b o v i što su o b r a đ i ­ V e ć i n a našeg znanja
vali z e m l j u . O n i nisu imali o E t r u š ć a n i m a temelji se na
gotovo nikakva prava. u m j e t n i n a m a što su ih izradi­
li. Bili su vješti skulptori, o s o ­
Spartanski d j e č a c i su u d o -
bito u o b r a d i gline i b r o n c e .
b i o d 7 g o d i n a odlazili o d
U p o t r e b l j a v a l i su ž e l j e z o , iz­
majki, te su se o b u č a v a l i
rađivali p r e d i v a n nakit i ukra­
u gimnastici i ratničkim vješ-
šavali g r o b o v e c r t e ž i m a .
t i n a m a . M u š k a r c i s e nisu
E t r u š ć a n s k o c a r s t v o je vr­
smjeli ženiti prije n a v r š e n e
hunac m o ć i doseglo oko
30. godine života.
5 0 0 . g o d i n e pr. n . e r e . N o ,
Djevojčice su također uči­
d v i j e stotine g o d i n a kasnije
le gimnastiku, d o k su o d r a s l e
osvojili su ga R i m l j a n i .
ž e n e bile prilično s l o b o d n e
u ponašanju.

17
PROŠLOST

> T K O JE BIO JULIJE zar je stvorio t r o v l a đ e koje se


CEZAR? naziva Prvim trijumviratom.
N a k o n što j e g o d i n u d a n a b i o
G a j J u l i j e C e z a r j e b i o slav­ konzul, Cezar je krenuo na
ni rimski v o j s k o v o đ a i p i s a c Galiju (današnju Francusku).
koji je postao v l a d a r o m U devet godina ratovanja
Rima. uspio j e protjerati N i j e m c e
što su v l a d a l i G a l i j o m te d v a ­
C e z a r j e r o đ e n 100. g o d i n e put napasti Britaniju.
pr. n. e r e u aristokratskoj rim­ G o d i n e 4 9 . pr. n . e r e vratio
skoj obitelji. se u R i m i proglasio se c a r e m .
S v o j u političku karijeru za­ R a t u j u ć i u Egiptu z a l j u b i o se
p o č e o j e 6 8 . g o d i n e pr. n . e - u kraljicu K l e o p a t r u .
re naslijedivši društveni p o l o ­ lako j e m u d r o v l a d a o R i ­
ž a j . G o d i n e 5 9 . pr. n . e r e iza­ m o m , Cezar je imao mnogo
bran j e z a k o n z u l a . protivnika koji su bili na strani
S M a r k o m Licinijem Kra­ r e p u b l i k a n a c a . Z b o g toga j e
som i G n e j o m P o m p e j e m C e - 4 4 . g o d i n e pr. n . e r e u b i j e n .

< T K O JE BILA V e ć dvije g o d i n e kasnije


KLEOPATRA? P t o l o m e j e v i skrbnici svrgnuli
su K l e o p a t r u . T a d a je srela
Kleopatra VII. je od 5 1 . do Julija C e z a r a koji je u Egiptu
30. g o d i n e p r . n . e r e v l a d a l a p r o g o n i o s v o g protivnika
E g i p t o m . B i l a j e l i j e p a ali P o m p e j a . O n joj j e p o m o g a o
nemilosrdna. d a p o n o v n o stekne vlast.
Kad je Ptolomej VIII.
K l e o p a t r a j e posljednji č l a n umro, Kleopatra se vjenčala
m a k e d o n s k e obitelji P t o l o m e j s još m l a đ i m b r a t o m P t o l o ­
koja je tri stotine g o d i n a vla­ m e j e m I X . T a d a j e otišla C e ­
dala E g i p t o m . N a k o n o č e v e z a r u u R i m i rodila mu sina.
smrti K l e o p a t r a s e 5 1 . g o d i n e N a k o n C e z a r o v e smrti vra­
pr. n. e r e p r e m a e g i p a t s k o m tila se u Egipat i zaljubila
običaju vjenčala s bratom u rimskog g e n e r a l a M a r k a
P t o l o m e j e m V I I I . i s n j i m e za­ A n t o n i j a , te je s n j i m e rodila
v l a d a l a E g i p t o m . T a d a joj j e b l i z a n c e . Poslije A n t o n i j e v e
bilo 18 g o d i n a . smrti K l e o p a t r a se ubila.

> T K O JE O S N O V A O O d m a h je počeo poveća­


ARMENIJSKO CARSTVO? vati svoju z e m l j u n a p a d a j u ć i
Patriju u kojoj je b o r a v i o k a o
Armenijsko Carstvo je os­ z a r o b l j e n i k . U sljedećih n e ­
n o v a o Tigran Veliki koji je koliko g o d i n a proširio je Ar­
t o m z e m l j o m z a v l a d a o 95. meniju na p o d r u č j e Sirije,
g o d i n e pr. n. e r e . sjeverne M e z o p o t a m i j e (da­
nas d i o Iraka) i F e n i c i j e (dio
A r m e n i j a se prostirala p o ­ L i b a n o n a i Izraela).
d r u č j e m koje d a n a s z a u z i ­ Z b o g težnje z a širenjem t e ­
m a j u A r m e n s k a S S R i d i o sus­ ritorija, Tigran se s u k o b i o
jedne Turske. s R i m o m , pa ga je 6 6 . g o d i n e
Tigran je na prijestolje d o ­ pr. n . e r e n a p a o G n e j P o m p e j
šao u d o b i od 45 g o d i n a . sa s v o j o m v o j s k o m . Tigran se
U to ga je v r i j e m e z a r o b i o m o r a o predati i postati rimski
kralj s u s j e d n e P a t n j e , ali mu vazal. N j e g o v o veliko carstvo
je Tigran u z a m j e n u za svoju j e nestalo.
slobodu d a o dio Armenije.

18
PROŠLOST

< T K O JE B I O ISUS IZ su roditelji pobjegli u Egipat


NAZARETA? i o n d j e ostali s v e do smrti j u ­
d e j s k o g kralja H e r o d o t a V e l i ­
Isus je bio židovski rabi k o g koji je želio ubiti Isusa.
(učitelj) koji je o s n o v a o krš­ H e r o d o t j e bio rimski v l a d a r
ćanstvo. Njegovi sljedbeni­ Judeje.
ci vjeruju da je Sin Božji
Isus j e p o č e o p r o p o v i j e d a ­
i da je na Z e m l j u sišao kako
ti u d o b i od 30 g o d i n a . U b r ­
bi spasio čovječanstvo.
zo je okupio mnoge židovske
Isus je r o đ e n u B e t l e h e m u s l j e d b e n i k e koji su ga p o z ­
u J u d e j i g d j e je n j e g o v a m a j ­ dravljali k a o M e s i j u , najavlje­
ka M a r i j a d o p u t o v a l a s m u ­ n o g spasitelja.
ž e m J o s i p o m k a k o bi se prija­ Ž i d o v s k i v o đ e su Isusa
vili za p o p i s s t a n o v n i š t v a . smatrali p r o t i v n i k o m n j i h o v e
N j i h o v rodni grad bio j e N a - v j e r e , te su ga uz p o m o ć
zaret u pokrajini G a l i l e j i . R i m l j a n a osudili i razapeli na
O I s u s o v o m djetinjstvu je križ. P r e d a j a k a ž e d a j e na­
m a l o toga p o z n a t o . N j e g o v i kon tri d a n a uskrsnuo.

>TKO JE B I O PRVI n a d v l a d a o smrt, t e d a j e b e z


PAPA? s u m n j e bio M e s i j a (na g r č ­
k o m jeziku Hristos).
Prvi
p a p a , ili p o g l a v a r k r š - Petar j e m n o g o p u t o v a o
.čanske c r k v e , b i o j e P e t a r , i p r e n o s i o ljudima I s u s o v e
jedan od apostola Isusa iz poruke. Priča govori da je
Nazareta. d o š a o u R i m i p o s t a o rimski
b i s k u p , što je j o š i d a n a s
P r i j e nego j e susreo Isusa P e - s l u ž b e n a titula p a p e . M u č e ­
tar se z v a o S i m o n i b i o je ri- nički j e ubijen o k o 6 4 . g o d i ­
bar . Isus ga je n a z v a o Petar, ne za vladavine cara Nerona.
š t o z n a č i » k a m e n « , rekavši U bazilici sv. Petra u V a t i ­
na ovom ću k a m e n u izgra­ k a n u u R i m u p r o n a đ e n o je
diti moju c r k v u « . m a l o svetište koje v j e r o j a t n o
"Nakon što je 29. godine o z n a č a v a Petrov grob.
razapet na križu, Isus se uka-
z a o s v o j i m u č e n i c i m a . Petar
je p r o š i r i o vijest da je Isus

TKO JE BIO PRVI skim narodima. u J e r u z a l e m u S a u l se u ž a s n u o


KRŠĆANSKI MISIONAR? n o v i m »krivovjerjem« što ga
P a v a o j e b i o ž i d o v s k i izra­ je širio Isus, te ga je o d l u č i o
Apostol P a v a o bio je prvi đ i v a č šatora. Z v a o s e S a u l istrijebiti. N a putu o d J e r u z a ­
pravi misionar. On je pro- i r o đ e n je u Tarsu u M a l o j l e m a u D a m a s k i m a o je n a d ­
povijedaookrščanstvoGen- Aziji ( d a n a š n j a T u r s k a ) . P r o ­ n a r a v n u viziju koja ga je uv­
neracijama,odnosnonežidov- u č a v a j u ć i ž i d o v s k u religiju jerila da nije u p r a v u . N a k o n
toga P a v a o j e p o s t a o v a t r e n i
Isusov sljedbenik. U n a t o č to­
me što se p r e o b r a t i o tek n a ­
k o n I s u s o v e smrti, ljudi ga
smatraju a p o s t o l o m .
lako j e bio g r a đ a n i n R i m a ,
P a v a o j e v i š e o d ikoga p r i d o ­
nio širenju kršćanstva. Z b o g
svojih je p r e v r a t n i č k i h ideja
vjerojatno osuđen i o k o 67.
godine pogubljen u Rimu.

19
PROŠLOST

> T K O SU BILI SKITI? p o d r u č j u Rusije i K r i m a .


N e k i su Skiti otišli u istoč­
Skiti su bili s k u p i n a n o m a d ­ nu Evropu do Mađarske
skih p l e m e n a koja su prije i P o l j s k e . N a k r a j u su ih o k o
v i š e o d 2000 g o d i n a ž i v j e l a 100. g o d i n e pr. n. e r e porazili
u Skitiji, u j u ž n o m dijelu Goti.
današnjeg Sovjetskog Sa­ Bili su hrabri ratnici, a p o ­
veza. s e b n o su p o z n a t i k a o spretni
strijelci i izvrsni j a h a č i . U nji­
D o m o v i n a Skita j e Altajsko hovim grobovima pronađene
gorje u središnjoj Aziji. O k o su p r o f i n j e n e skulpture i b r o j ­
8 0 0 . g o d i n e pr. n. e r e p o č e l i ni p r e d m e t i od zlata, srebra
su se širiti p r e m a z a p a d u i do i drugih m e t a l a . U A l t a j s k o m
6 5 0 . g o d i n e pr. n . e r e porazili j e gorju p r o n a đ e n o n e k o l i k o
sjeverni Iran i istočni d i o Tur­ smrznutih g r o b n i c a čiji je sa­
ske. K a d su ih M e d e j c i iz Per­ držaj d o b r o s a č u v a n .
zije protjerali s n j i h o v o g teri­
torija, Skiti su se naselili na

> TKOSUBILITRAČANI? g r č k u kulturu, što se p o s e b ­


no o č i t o v a l o u religiji.
T r a č a n i s u bili d r e v n i n a r o d T r a č a n i su v j e r o v a l i u život
koji je živio u i s t o č n o m di­ posije ž i v o t a . Š t o v a l i su ž i v o ­
jelu Balkanskog poluotoka. tinje i prinosili ljudske ž r t v e .
Područje njihove zemlje J e d a n o d njihovih važnijih
Trakije danas zauzimaju o o g o v a bio j e S a b a z i u s , sli­
Turska, Bugarska i dio čan grčkom Dionizu — bogu
Grčke. v e g e t a c i j e a kasnije i v i n a .
G r c i su duž tračanskih
U d r e v n a v r e m e n a neki su o b a l a izgradili b r o j n e g r a d o ­
T r a č a n i bili vrlo r a t o b o r n i , v e . O d 4 . stoljeća pr. n . e r e
d o k su drugi m i r n o živjeli k a o T r a k i j o m su u g l a v n o m u p r a v ­
f a r m e r i . Prvi zapisi o njima ljali G r c i . U 6. stoljeću pr.
stari su v i š e od 3 5 0 0 g o d i n a . n . e r e j e d n o j e v r i j e m e bila
Bili su p o s e b n o skloni pjes­ p o d perzijskom v l a d a v i n o m .
ništvu i g l a z b i . T r a č a n s k a je B i z a n t (današnji Istambul) bio
kultura z n a t n o utjecala na j e tračanski g r a d .

> T K O SU BILI KELTI? Na v r h u n c u svoje m o ć i


Kelti su bili m o ć n i ratnici ,
Kelti su d r e v n i n a r o d koji je i d o b r i f a r m e r i . M n o g a njiho­
u 5. stoljeću pr. n. e r e živio va naselja nalazila su se na
u srednjoj Evropi, a mnoga brežuljcima okružena b e d e ­
su se p l e m e n a proširila m i m a , čiji su ostaci s a č u v a n i
i p r e m a z a p a d u . Njihov se do danas.
jezik o d r ž a o u b r e t o n s k o -
Keltski z a k o n i i o b i č a j i ni­
me, velškome i galskome
su n i k a d z a p i s a n i , v e ć su se
jeziku.
prenosili u s m e n o m p r e d a ­
D a n a s p o t o m k e Kelta nalazi­ j o m . P o z n a v a l i su ih s a m o ta­
mo u Britaniji, C o r n v v a l l u , Ir­ janstveni druidi koji su bili re­
skoj, Škotskoj i na o t o k u ligijski v o đ e . D r u i d i su o b r e ­
M a n . K o r n v a l s k i jezici d o s a d de o d r ž a v a l i u svetim š u m a r - ,
su g o t o v o izumrli. B u d u ć i da cima. Štovali su nekoliko bo­
su d r e v n i Englezi bili Kelti, gova, a naročito S u n c e .
m n o g a britanska mjesta n o s e Keltski su k o v a č i o b r a đ i v a ­
i m e n a keltskog porijekla. li zlato, b r o n c u i ž e l j e z o .

20
PROŠLOST

V T K O JE B I O ATILA? G o d i n e 4 3 4 . h u n s k o m drža­ z a p o č e o je osvajanjima.


v o m što s e prostirala p o d r u č ­ Prisilio j e v l a d a r e I s t o č n o ­
A t i l a j e b i o v o đ a H u n a , ra­ j e m d a n a š n j e M a đ a r s k e za­ ga Rimskoga Carstva da mu
tobornih plemena iz sred­ v l a d a l i su Atila i n j e g o v brat p l a ć a j u veliki godišnji d a n a k
nje Azije što su u 5. B l e d a . N a k o n 1 1 g o d i n a Atila k a k o ih ne bi n a p a d a o . T a d a
stoljeću harala je u b i o brata i p o s t a o s a m o s ­ j e p o v e o hunsku v o j s k u
Evropom. talni v l a d a r , a 4 4 7 . g o d i n e u Galiju (današnju Francusku)
i zatražio ruku H o n o r i j e , ses­
tre v l a d a r a Z a p a d n o g a R i m ­
skoga C a r s t v a V a l e n t i n a III.
Prema nekim pričama H o n o -
rija je z a m o l i l a Atilu da to
učini k a k o bi p o b j e g l a od za­
ručnika.
Rimljani s u 4 5 1 . g o d i n e
porazili Atilu u b o r b i k o d
Chälonsa- sur-Marne. Umro
j e d v i j e g o d i n e kasnije. <
< TKO SU BILI
BARBARI?

Barbarima su se nazivala
brojna germanska plemena
što su naseljavala s j e v e r n u
i s r e d n j u E v r o p u . M e đ u nji­
ma su bili A l a m a n i , F r a n c i ,
Goti, Heruli i Vandali.

D r e v n i G r c i s u n a z i v o m »bar­
bar« opisivali s v e s t r a n c e koji
nisu govorili g r č k i m j e z i k o m .
Smatrali su da strani n e r a z g o ­
vijetni jezici z v u č e k a o
»bar... bar...«
Naziv »barbar« ubrzo je
p o s t a o izraz za slabije civili­
zirane n a r o d e .
la prijestolje, rimski je v l a d a r Sjeverna granica Rimskoga
< T K O JE BILA K R A L J I C A Decianus Catus naredio da je C a r s t v a pratila je tok rijeke
b i č u j u . V o j n i c i koji su ispuni­ R a j n e i D u n a v a . Ta je g r a n i c a
BOADICEA?
li n a r e đ e n j e napali su i n j e n e bila d u g a č k a 2 4 0 0 kilometa­
kćeri. ra i od barbarskih n a p a d a je
B o a d i c e a j e o k o 60. g o d i n e
Vođeni visokom crvenoko­ nije m o g l a obraniti č a k ni
zavladala britanskim kelt­
s o m k r a l j i c o m Iceni su se vojska o d 4 0 0 . 0 0 0 rimskih
skim p l e m e n o m Icena.
o d j e d n o m pobunili. Opusto­ vojnika.
šili su g r a d o v e C a m u l o d u - G o d i n e 4 7 6 . b a r b a r i s u na­
Kraljica je p l e m e n o m I c e n a
num (Colchester), Verulami- p o k o n osvojili Z a p a d n o R i m ­
z a v l a d a l a n a k o n smrti s v o g a
um (St. A l b a n s ) i L o n d i n i u m sko C a r s t v o . B i z a n t s k o ili
muža Prasutaga s kojim je ro­
( L o n d o n ) i pogubili 7 0 . 0 0 0 Istočno Rimsko Carstvo pos­
dila d v i j e k ć e r i . N j e n o se kra-
R i m l j a n a i njihovih s a v e z ­ tojalo j e d o 1 4 5 3 . g o d i n e ,
ljevstvo prostiralo d a n a š n j i m
nika. k a d su ga porazili T u r c i
N o r f o l k o m u istočnoj Engleskoj
J a k a rimska vojska u b r z o j e Osmanliie.
Rimski v l a d a r i u Britaniji
tvrdili su da je P r a s u t a g s v o j e ugušila ustanak, a B o a d i c e a
kraljevstvo o s t a v i o r i m s k o m se n a k o n p o r a z a o t r o v a l a .
c a r u . Kad je Boadicea zauze­

21
PROŠLOST

> TKO SU BILI čuvara medvjeda. Zajustini-


JUSTINIjAN I TEODORA? jana se udala 523. godine.
T e o d o r a j e s n a ž n o utjecala
Justinijan je bio najbolji na s v o g a supruga i na č i t a v o
v l a d a r B i z a n t s k o g ili I s t o č ­ C a r s t v o . U n a t o č velikoj hra­
noga Rimskoga Carstva. brosti bila je v r l o slaba te je
N j e g o v a supruga zvala se 5 4 8 . umrla u d o b i o d 4 0 g o ­
Teodora. dina.
Justinijan j e o b n o v i o s v o j e
Justinijan j e r o đ e n 4 8 3 . g o d i ­ oslabljeno Carstvo. Njegov
n e k a o Flavius Petrus S a b b a t i - najznačajniji rad bilo je
us n e d a l e k o S k o p j a u d a n a š ­ o k u p l j a n j e svih rimskih z a k o ­
njoj J u g o s l a v i j i . I m e Justinijan na u Corpus Juriš Civilis, koji
p r e u z e o j e o d strica c a r a J u s ­ je osnova današnjega evrop­
tina I, k o j e g je naslijedio 5 2 7 . skog z a k o n i k a . Z b o g neiscrp­
godine. n e e n e r g i j e stekao j e n a d i m a k
G o v o r i se da je Teodora » c a r koji n i k a d a n e s p a v a « .
bila prelijepa kći c i r k u s k o g U m r o je 565. godine.

> T K O JE B I O U dobi od o k o 40 godina


MUHAMED? ukazao mu se Arkanđeo G a -
brijel i p o r u č i o mu neka p r o -
M u h a m e d je bio osnivač p o v j e d a riječi B o ž j e . P r o p o ­
islamske religije. Njegovi vijedati j e p o č e o 6 1 3 . g o ­
sljedbenici muslimani sma­ dine.
traju ga božjim posla­ G o d i n e 6 2 0 . umrla j e K h a -
nikom. dija. D o tog j e v r e m e n a M u ­
h a m e d v e ć stekao m n o g e n e ­
M u h a m e d je rođen oko 570. prijatelje, p a j e m o r a o n a p u s ­
godine u M e k i , u Saudijskoj titi M e k u .
A r a b i j i . R a n o j e izgubio r o d i ­ Do 630. godine M u h a m e d
telje, te ga je o t h r a n i o ujak. je stvorio n o v u religiju, te je
Godine 595. M u h a m e d je d o smrti 6 3 2 . g o d i n e u p r a v ­
o ž e n i o petnaest g o d i n a stari­ ljao č i t a v o m A r a b i j o m . N j e ­
ju bogatu udovicu Khadiju. govo učenje zabilježeno je
N a k o n toga j e m i r n o živio u svetoj m u s l i m a n s k o j knjizi
u M e k i i radio k a o t r g o v a c . Kuranu.

< T K O JE B I O H A R U N k i m . O d 7 9 1 . g o d i n e p a sve
AL-RAŠID? do smrti s u d j e l o v a o je u rate
vima s Bizantskim (Istočnim
Harun al-Rašid bio je bag­ Rimskim) C a r s t v o m .
d a d s k i kalif ( v l a d a r ) k o j i j e B a g d a d j e bio v r l o bogat
v l a d a o o d 786. d o 809. g o ­ g r a d , a najbogatiji od svega
dine. bio je H a r u n o v d v o r . U nje­
mu su živjeli brojni g l a z b e n
Pod Harunovom vladavinom c i , p j e s n i c i , p j e v a č i c e i za­
B a g d a d j e p o s t a o središtem b a v l j a č i , ali i z n a n s t v e n i c i te
arapskih z e m a l j a . H a r u n o v o religijski v o đ e .
se c a r s t v o prostiralo j u g o z a ­ Izmišljeni opis H a r u n o v o ;
padnom Azijom i sjevernom d v o r a n a v e d e n je u zbirci Iju
Afrikom. b a v n i h priča i bajki Tisuću
Kalif j e o d r ž a v a o d i p l o m a t ­ i jedna noć. No H a r u n nije
ske o d n o s e s kineskim v l a d a ­ bio junak kakvim je opisan
rima iz dinastije T ' a n g i s fra­ u tim p r i č a m a . P o n e k a d je
n a č k i m kraljem K a r l o m V e l i ­ č a k bio vrlo o k r u t a n .

22
PROŠLOST

< T K O JE B I O K A R L O Na B o ž i ć 800. godine pa­


VELIKI? p a L e o I I I . o k r u n i o j e Karla z a
cara Z a p a d n o g a Rimskoga
Karlo Veliki je bio franački Carstva.
kralj, a vladao je od 771. do
K a r l o Veliki je bio veliki
814. g o d i n e . U p o k u š a j u d a pobornik učenja. Poticao je
obnovi Rimsko Carstvo književnost i umjetnost na
proglasio se carem Z a p a d ­ franačkom dvoru, te je
nog Carstva. u g l a v n o m g r a d u svoga C a r s ­
C a r s t v o Karla V e l i k o g o b u h ­ tva o s n o v a o š k o l u . U p r a v i t e l j
vaćalo je područje Francuske škole b i o j e engleski s v e ć e n i k
i dijelove današnje Belgije, A l c u i n iz Y o r k a . U toj se školi
Nizozemske, Njemačke o b r a z o v a o i sam car. Karlov
i Austrije. N a k o n dugotrajnih je rukopis bio toliko loš da se
ratova Karlo j e s v o m e teritori­ razvila l e g e n d a o n j e g o v o j
j u pripojio K o r z i k u , v e ć i d i o n e p i s m e n o s t i . P a ipak, n a p i ­
Italije, d i o s j e v e r n e Š p a n j o l ­ sao je h i m n u Veni, Creator
ske i n a p o k o n S a k s o n i j u . Spiritus. <

< T K O SE B O R I O suzbila invaziju M a u r a urski v l a d a r K o r d o b e A b d - a h -


U BITKI KOD TOURSA? u Evropu. - R a h m a n p o v e o je vojsku od
80.000 vojnika u osvajanje
Bitka k o d Toursa vodila se M a u r i su bili sjevernoafrički Galije (Francuske).
"32. g o d i n e . T o m je prili­ m u s l i m a n i koji s u 7 1 1 . g o d i ­ M a u r i s u harali j u ž n o m
kom franačka vojska p o d ne zauzeli gotovo čitavu F r a n c u s k o m ubijajući i pljač­
vodstvom Karla Martela Španjolsku. G o d i n e 732. ma­ k a j u ć i . Stigli su na sjever do
T o u r s a gdje su se sukobili
s Karlom i njegovom voj­
skom.
lako se o b i č n o n a z i v a bit­
k o m k o d T o u r s a , o v a s e bor­
ba v o d i l a stotinjak kilometara
južnije, u P o i t i e r s u . A b d - a h -
- R a h m a n je p o g i n u o i njegovi
su se s l j e d b e n i c i p o v u k l i . T a ­
ko je završio najvaći pokušaj
M a u r a da osvoje Evropu.

<TKOJEBIOFRIDRIK u nastojanju da osvoji Italiju.


BARBAROSSA? N a k r a j u je o d u s t a o i d a o tali­
janskim zemljama nezavis­
Fridrik I . j e b i o p r v i n j e - nost.
mački v l a d a r k o j i j e s t e k a o G o d i n e 1187. Jeruzalem
naslov Svetoga rimskoga su osvojili S a r a c e n i ( m u s l i m a ­
cara. N a d i m a k B a r b a r o s s a ni). E v r o p s k i kršćani su u b r z o
dobio je zbog c r v e n e z a p o č e l i treći križarski rat ka­
brade. ko bi obranili S v e t u z e m l j u
o d m u s l i m a n a . Fridrik j e p r e ­
Fridrik je od o c a naslijedio ti- u z e o v o d s t v o i o r g a n i z i r a o taj
TULU v o j v o d e , a na n j e m a č k o pohod.
prijestolje j e d o š a o 1 1 5 2 . g o - G o d i n e 1189. p o v e o je v e ­
dine, n a k o n smrti strica K o n ­ liku v o j s k u u b o r b u , ali se
rada III. v e ć g o d i n u d a n a kasnije uto­
O s i g u r a v š i svoj p o l o ž a j p i o v o d e ć i v o j n i k e p r e k o rije­
u N j e m a č k o j , Fridrik je slje- ke Selef u Ciliciji (današnjoj
d e ć i h 30 godina proveo Turskoj).

23
PROŠLOST

> T K O JE B I O VILIM D o v r e m e n a k a d j e navršio


OSVAJAČ? 27 godina Vilim je suzbio ne­
koliko p o b u n a u N o r m a n d i j i
Vilim je bio vojvoda francu­ i porazio francuskog vladara
ske pokrajine Normandije. H e n r i k a I. k a d je p o k u š a o za­
G o d i n e 1066. p o r a z i o j e E n ­ uzeti N o r m a n d i j u .
glesku i o k r u n i o se za e n ­
Vilim je polagao pravo na
g l e s k o g kralja. B i o je strog
e n g l e s k o prijestolje. S a k s o n -
v l a d a r , ali i i z v r s t a n d r ­
ski kralj E d v a r d I s p o v j e d n i k
žavnik.
nije i m a o nasljednika, pa je
Normandijski vojvoda Robert prijestolje o b e ć a o V i l i m u .
nije i m a o z a k o n i t o g nasljed­ M e đ u t i m , nakon njegove
nika pa je za nasljednjika smrti Englezi su za kralja
o d a b r a o s v o g n e z a k o n i t o g si­ izabrali s a k s o n s k o g a grofa
na Vilima. Kad je Robert Harolda Godvvinessona. Zato
u m r o , V i l i m j e još bio dje­ j e V i l i m n a p a o Englesku
čak, no ubrzo je pokazao i u bitki k o d Hastingsa p o r a ­
s v o j u čvrstu v o l j u . zio i u b i o H a r o l d a .

< T K O JE BILA i E l e o n o r a je izjavila da je


ELEONORA OD »sličniji p o p u n e g o kralju«.
AKVITANIJE? P a p a je 11 5 2 . poništio nji­
h o v brak, a d v a m j e s e c a kas­
E l e o n o r a je bila f r a n c u s k a nije E l e o n o r a se u d a l a za
p r i n c e z a koja je od o c a na­ energičnoga crvenokosog
slijedila veliku p o k r a j i n u grofa H e n r i k a . O n j e bio j e ­
Akvitaniju. Udala se za d a n a e s t g o d i n a m l a đ i , ali je
f r a n c u s k o g kralja Luja V I I , m n o g o bolje o d g o v a r a o nje­
a z a t i m i za e n g l e s k o g k r a ­ nom ukusu. Eleonora je po­
lja H e n r i k a I I . U o b j e j e stala zaštitnica pjesnika
zemlje odigrala važnu poli­ i glazbenika.
tičku i kulturnu ulogu. G o d i n e 1153. Henrik je
o k r u n j e n za kralja E n g l e s k e .
E l e o n o r a se za Luja u d a l a Ž e n i d b o m j e stekao p o l o v i c u
1 1 3 7 . u d o b i od 15 g o d i n a F r a n c u s k e , p a j e t a k o postao
i rodila mu d v i j e k ć e r i . Luj je jedan od najmoćnijih evrop­
tada p o s t a o vrlo p o b o ž a n skih v l a d a r a .

> T K O SU BILI AVICENA


I AVERROES?

A v i c e n a i A v e r r o e s bili su
a r a p s k i l i j e č n i c i i f i l o z o f i čiji
je rad znatno utjecao na
e v r o p s k e filozofe i mis­
lioce.

A v i c e n a je živio u Perziji od
980. do 1037. godine. Pravo
a r a p s k o i m e bilo m u j e A b u - je enciklopedija medicine. Ta m u j e i m e bilo Abu-al-VValid
-Ali a l - H u s a i n i b n - S i n a . N j e ­ je knjiga p r e v e d e n a na M u h a m m a d i b n - A h m a d ibn-
g o v a se filozofija temeljila na e v r o p s k e jezike i liječnici su je -Rushd. R o đ e n je u Kordobi
r a d o v i m a g r č k o g mislioca p r o u č a v a l i s v e do 16. st. u Š p a n j o l s k o j gdje je r a d i o
Aristotela. A v e r r o e s j e bio španjolski kao vrhovni sudac. Pisao je
N a p i s a o je stotinjak knjiga, A r a p koji j e živio o d 1 1 2 6 . knjige o a s t r o n o m i j i , gramati­
a j e d n a od najpoznatijih mu do 1198. godine. Arapsko ci, pravu i medicini.

24
PROŠLOST

< T K O JE B I O SALADIN? iz Palestine gdje su n a k o n pr­


v o g a i d r u g o g a križarskog
Saladin je u d o b a trećega rata o s n o v a l i kraljevstva. G o ­
k r i ž a r s k o g rata b i o n a j v e ć i d i n e 1 1 8 7 . p r o b i o se kroz
saracenski (muslimanski) Palestinu i z a u z e o J e r u z a l e m .
vojskovođa. Bio je sultan K a d su novosti o S a l a d i n o -
Sirije i Egipta. v o j p o b j e d i stigle u z a p a d n u
E v r o p u , Rikard Lavljeg Srca
Saladin je rođen 1138. godi­ iz Engleske i Filip I I . iz F r a n ­
ne i b i o je sin A v v u b a , v l a d a ­ c u s k e p o k r e n u l i su treći kri­
ra D a m a s k a . N j e g o v o arap­ žarski rat. N a k o n tri g o d i n e
sko i m e bilo je S a l a h a l - D i n b o r b e R i k a r d i S a l a d i n sklopi­
Yusuf i b n - A y y u b . G o d i n e li su u g o v o r .
1174, nakon dugogodišnje U b r z o potom Saladin je
b o r b e z a zaštitu Egipta o d umro. S j e ć a m o ga se kao
k r š ć a n a , p o s t a o j e sultan. h r a b r o g i vještog b o r c a , te
Bio je odani musliman k a o neustrašivog viteza.
i o d l u č i o je protjerati k r š ć a n e

> TKO JE BIO FRANJO J e d n o g j e d a n a z a č u o glas


ASIŠKI? koji m u j e g o v o r i o » F r a n j o ,
o b n o v i ruševine moje kuće«.
F r a n j o Asiški j e b i o o s n i v a č N a k o g toga s e p o s v a đ a o
t r i j u v j e r s k i h r e d o v a čiji s e s o c e m i napustio sva svje­
članovi nazivaju franjevci- tovna dobra, te je odjeven
ma. M n o g i ga smatraju u j e d n o s t a v n i ogrtač p o š a o
svecem. živjeti u s i r o m a š t v u .
U b r z o je oko sebe okupio
F r a n j i n o p r a v o i m e bilo j e G i - istomišljenike i o s n o v a o red
pyanni F r a n c e s c o B e r n a r d o - » m a l e b r a ć e « . Slijedili s u -
ne. Rođen je 1182. godine ženski red »klarise«, te »tre-
iu Assisiju u Italiji. O t a c mu je ć o r e c i « za s v j e t o v n e ljude
bio bogati t r g o v a c , k a o i za o p a t i c e i s v e ć e n i k e .
F r a n j o j e bio bezbrižni Franjo j e b i o p o z n a t p o v e l i ­
svjetovni mladić sve dok ga koj ljubavi p r e m a p t i c a m a
zarobljeništvo i krajnja i drugim životinjama.
bijeda nisu p o s v e izmijenili.

ranjen u n o g u , pa je d o b i o
nadimak Timur Š e p a v i .
D o 1 3 7 0 , k a d s u m u bile
3 4 g o d i n e , T i m u r j e sastavio
veliku v o j s k u s k o j o m je p o ­
razio S a m a r k a n d i v e l i k o
okolno područje. Potom je
uslijedio niz od 35 borbi
u kojima je najprije o s v o j i o
Perziju, Afganistan, Azer-
bajdžan i Kurdistan.
T a d a je krenuo na Rusiju,
TKO JE BIO TIMUR? T i m u r je b i o sin m o n g o l s k o g
a zatim n a p a o Indiju i p r i p o ­
v o đ e čije j e p l e m e živjelo n e ­
jio D e l h i . U m r o j e 1 4 0 5 . g o ­
T i m u r L e n k ili T a m e r l a n b i o daleko Samarkanda na po­
d i n e k a d je s v o j s k o m od
je mongolski vođa čije se dručju današnjega Sovjetskog
2 0 0 . 0 0 0 ljudi n a p a o K i n u .
carstvo protezalo od Indije S a v e z a . Borio se kao plaćenik
do T u r s k e . u Afganistanu i u t o m je ratu

25
PROŠLOST

< T K O SU BILI nio 1 4 6 9 . g o d i n e . Izabela j e


FERDINAND I IZABELA? s v o j e kraljevstvo naslijedila
1 4 7 4 . g o d i n e , a F e r d i n a n d je
F e r d i n a n d je naslijedio kra­ za kralja A r g o n i j e o k r u n j e n
ljevstvo Argoniju, a Izabela 1479.
je bila kraljica Kastilije. Nji­ Bili su p o b o r n i c i kršćans­
hovim je vjenčanjem ujedi­ tva i utemeljili su inkvizicijski
njena g o t o v o čitava Špa­ sud za p r o g o n i istrebljenje
njolska. Ž i d o v a . G o d i n e 1 4 9 2 . njiho­
v e s u t r u p e protjerale M a u r e
K a d se 1452. godine rodio iz G r a n a d e .
Ferdinand, Španjolska se Iste g o d i n e pristali su finan­
sastojala o d malih kršćanskih cirati talijanskog m o r e p l o v c a
kraljevstva A r g o n i j e , Kristofora K o l u m b a d a p o d
Kastilije i N a v a r e , te od m a ­ španjolskom zastavom pro­
urske (arapske) p o k r a j i n e n a đ e z a p a d n i put d o Indije.
Granade. N a t o m j e putu K o l u m b o ot­
Ferdinand je Izabelu ože­ krio A m e r i k u .

> T K O JE B I O čanstvenog u Firenzi, L o d o -


LEONARDO DA VINCI? v i c a Sforza u M i l a n u , C e s a r a
B o r g i j u u R o m a g n i i Francisa
Leonardo je bio jedan od I. u F r a n c u s k o j .
najnadarenijih ljudi u povi­ Leonardo je započeo
jesti. B i o je slikar, kipar, ar­ m n o g e p r o j e k t e , ali ih je m a ­
hitekt, a n a t o m , znanstve­ lo z a v r š i o . N j e g o v a umjet­
nik, izumitelj i glazbenik. nička remek-djela su slike
»Posljednja večera« na zidu
Taj izuzetan č o v j e k r o đ e n j e m i l a n s k o g a manastira Santa
1 4 5 2 . g o d i n e u mjestu V i n c i Maria delle Crazie i » M o n a
n e d a l e k o F i r e n z e , a u m r o je Lisa«.
u F r a n c u s k o j 1 5 1 9 . B i o je v o ­ B i o j e priznat k a o d o b a r
d e ć a ličnost r e n e s a n s e - poznavalac Ijudskeanatomije.
- preporoda u obrazovanju B r o j n e bilješke i n a c r t e pi­
i umjetnosti koji je trajao od s a o je l i j e v o m r u k o m i » z r c a l ­
1 5 . d o 17. stoljeća. nim p i s m o m « k a k o m u drugi
Radio je za Lorenza Veli- ne bi krali i d e j e .

< T K O JE B I O L O R E N Z O m o ć v i j e ć a , ali je ustvari bio


VELIČANSTVENI? diktator. K a o vješt p r e g o v a ­
rač o d r ž a o j e m o ć z e m l j e ,
Lorenzo je bio član m o ć n e a n j e g o v a s p o s o b n o s t za ru­
talijanske dinastije M e d i c i kovanje n o v c e m omogućila
k o j a j e o d s r e d i n e 14. p a je napredak Firenze.
s v e d o 17. s t o l j e ć a u p r a v l j a ­ P o z n a t j e k a o veliki p o b o r ­
la F i r e n z o m i T o s k a n o m . nik umjetnosti, i to v i š e z b o g
vlastitog z a d o v o l j s t v a nego
L o r e n z o j e o c a naslijedio z b o g d o b r o b i t i g r a d a . Njego­
1469. u dobi od 20 godina. vi su zapisi p o m o g l i da tali­
U to je v r i j e m e g r a d - d r ž a v a janski jezik s g o v o r n o g p o ­
Firenza bila r e p u b l i k a . K a o d r u č j a T o s k a n e p o s t a n e služ­
i njegovom ocu i djedu, Lo- b e n i m j e z i k o m u č i t a v o j Ita­
r e n z o v a j e d i n a titula bila je liji.
magnifico signore, ili
veličanstveni gospodar.
Lorenzo je vladao uz po­

26
PROŠLOST

> T K O JE B I O P O Z N A T L o d o v i c o nije b i o z a d o v o ­
KAO IL M O R O ? ljan s v o j i m p o l o ž a j e m , p a j e
1 4 8 1 . prisvojio svu vlast,
I I M o r o , ili M a u r , b i o j e n a ­ a 1 4 9 4 . je n a k o n G i a n g a l e a z -
dimak milanskog vojvode z o v e smrti p o s t a o v o j v o d a .
Lodovica Sforze. Dobio ga Međutim, bojao se da će
je z b o g t a m n e k o s e i g a r a ­ se C i a n g a l e a z z o v i prijatelji
ve p u t i . p o b u n i t i protiv njega, pa je
p o z v a o F r a n c u z e u Italiju
Lodovico je rođen 1 4 5 1 . go­ i zatražio n j i h o v u p o m o ć .
d i n e i b i o je mlađi brat m i l a n ­ N a taj j e n a č i n i z a z v a o
skog v o j v o d e G a l e a z z a M a r i e s v o j u p r o p a s t , jer su ga F r a n ­
Sforza. G a l e a z z o je bio tašt c u z i svrgnuli s vlasti. Š v i c a r c i
o k r u t a n , pa su ga 1 4 7 6 . g o ­ su mu vratili titulu v o j v o d e ,
dine ubila tri p o d a n i k a . N a ­ ali su se u b r z o i o n i o k r e n u l i
slijedio ga je s e d m o g o d i š n j i protiv njega. Posljednjih
sin C i a n g a l e a z z o čiji je n a m - o s a m g o d i n a života p r o v e o j e
esnik b i o L o d o v i c o . k a o francuski z a r o b l j e n i k .

> TKO JE BIO ERAZMO? kratkim h u m o r e s k a m a u koji­


ma je ismijavao p o d m i ć i v a n j e
Erazmo Roterdamski bio je i s v e ostalo što je o m e t a l o
nizozemski učenjak i pisac njen r a d .
koji je p o k u š a o t e m e l j i t o U v e ć i n i svojih dijela n a s ­
izmijeniti rimokatoličku t o j a o je teologiju učiniti što
crkvu. vjerodostojnijom, a promije­
nio je i tekst N o v o g z a v j e t a .
Erazmo je 1492. godine po­ N j e g o v su rad prekinuli s u k o ­
stao s v e ć e n i k , ali se u b r z o bi i z m e đ u protestanata i ka­
p o b u n i o protiv r e d o v n i č k o g tolika.
ž i v o t a . J e d n o j e v r i j e m e stu­ Prije n e g o što je 1 5 3 6 .
d i r a o u P a r i z u , a zatim je p o ­ u m r o u Š v i c a r s k o j , E r a z m o je
č e t k o m 1 6 . stoljeća p o s t a o d o č e k a o pojavu reformacije.
lutajući u č e n j a k i v r i j e m e je N o , n j e g o v i s u zahtjevi bili
provodio u Engleskoj, Fran­ m n o g o u m j e r e n i j i , pa to nije
c u s k o j , Italiji i N i z o z e m s k o j . bila reforma k a k v u je želio
Z a reformu c r k v e s e b o r i o provesti.

> T K O JE B I O CALVIN? ske. O t i š a o j e u G e n e v u gdje


je p o k u š a o uspostaviti religij­
lean Calvin je bio francuski sku v l a d u .
teolog i jedan od pokretača Stanovnici G e n t v e su se
reformacije. usprotivili toj ideji, pa je C a l ­
vin otputovao u Strasbourg
C a l v i n o v o p r a v o i m e bilo j e predavati teologiju. M e đ u ­
J e a n C h a u v i n , ali g a j e kasnije tim, u G e n e v i je vladao me­
latinizirao u C a l v i n u s . tež i C a l v i n je 1 5 4 1 . g o d i n e
Rođen je 1509. godine p o z v a n d a s e vrati.
u N o v o n u u Picardiju. O t a c U G e n e v i je u s p o s t a v i o vr­
mu je isprva želio da studira lo strogu vjersku i g r a đ a n s k u
teologiju i p o s t a n e s v e ć e n i k , v l a d u . P r i v r e m e n o j e č a k za­
a ga je kasnije n a g o v o r i o da b r a n i o u p o t r e b u kršćanskih
postane odvjetnik. i m e n a koja se ne s p o m i n j u
O k o 1534. godine Calvin u Bibliji. N j e g o v je protestan­
s e o k r e n u o protestantizmu t e t i z a m p o s t a o p o z n a t k a o kal-
je zato protjeran iz F r a n c u - vinizam.

27
PROŠLOST

V T K O JE B I O V TKO SU BILI
SULEJMAN JANJIČARI?
VELIČANSTVENI?
J a n j i č a r i su bili v o j n i c i koji
Sulejman I. bio je jedan od su sačinjavali o s n o v n u voj­
najznačajnijih sultana sku Osmanlijskog Carstva.
O s m a n l i j s k o g Carstva. Vla­
d a o j e o d 1520. d o 1566. N a z i v »janjičar« p o t j e č e o d
turskih riječi yeni geri, što
godine.
z n a č i » n o v a v o j s k a « . P r v a ja-
» V e l i č a n s t v e n i « je naslov koji njičarska j e d i n i c a o s n o v a n a
su S u l e j m a n u n a d j e n u l i je u 1 5 . stoljeću k a o p r v a re­
E v r o p l j a n i . U vlastitom je na­ d o v n a vojska O s m a n l i j s k o g
rodu bio poznat kao » Z a k o ­ Carstva.
n o d a v a c « jer j e z a s v o j e vla­ Isprva su janjičari bili dje­
d a v i n e p r o v e o m n o g e refor­ ca oduzeta kršćanskim naro­
me u vlasti i p r a v n o m sus­ dima p o d turskom vlašću. To
tavu. su bila o d a b r a n a d j e c a koju
V e l i č a n s t v e n a strana S u l e j - su u d o b i i z m e đ u 10 i 15 go­
m a n o v e ć u d i bila j e težnja z a dina T u r c i o d u z i m a l i o d rodi­
A T K O SE S A S T A O NA proširenjem carstva. O n j e telja i odgajali u m u s l i m a n ­
TRIDENTSKOM s v o m teritoriju pripojio B e o ­ skom duhu.
KONCILU? grad, Budimpeštu, R o d , Ta- M e đ u t i m , d o 18. stoljeća
briz, B a g d a d , A d e n i Alžir, je taj o b i č a j ukinut, pa se ja-
Tridentskim k o n c i l o m nazi­ k a o i sva o k o l n a p o d r u č j a . njičarska vojska sastojala o d
v a m o niz k o n f e r e n c i j a k o j e Najteže borbe vodio je odabranih dobrovoljaca
s u s e u r a z d o b l j u o d 1545. protiv P e r z i j e , a j e d n o m je u g l a v n o m turskog porijekla.
d o 1563. g o d i n e o d r ž a v a l e prilikom o p s j e d a o i B e č . lako su v o j n i c i m o r a l i sami
u talijanskom gradu Trentu. S u l e j m a n a j e o č a r a l a preli­ nabavljati o r u ž j e , janjičarska
Na n j i m a su se sastajali bis­ j e p a ruska robinja R o k s a l a n a j e vojska bila vrlo m o ć n a
kupi rimokatoličke crkve. koju j e u z e o z a n e v j e n č a n u borbena snaga. Njihov se
ž e n u . U želji da je z a d o v o l j i , broj p o p e o o d 1 2 . 0 0 0 n a vi­
S v r h a k o n c i l a bila je rješava­
ubio j e vlastite s i n o v e B a j a z i - še od 500.000.
nje d o g m a t s k i h pitanja koja
da i M u s t a f u , k a k o bi sultanat J a n j i č a r i su više puta dizali
su postavili r e f o r m a t o r i , te re­
naslijedio R o k s a l a n i n sin S e ­ p o b u n e i mijenjali sultane ko­
f o r m a loših o b i č a j a .
lim. S u l e j m a n je u m r o 1 5 6 6 . jima su služili. G o d i n e 1 8 2 6 .
Koncil je sazvao papa Pa-
godine za vrijeme opsade sultan M a h m u d II. u k i n u o j e
v a o III. N a d a o s e d a ć e u nje­
jedne tvrđave u Madžarskoj. tu v o j s k u .
m u sudjelovati p r e d s t a v n i c i
protestantske c r k v e , ali njih je
prisustvovalo j e svega n e k o l i ­
k o , a ni o n i nisu prihvatili
njegovu vjerodostojnost.
U p r v o m p e r i o d u koji je
trajao od 1 5 4 5 . do 1 5 4 7 . g o ­
d i n e na k o n c i l u su s u d j e l o v a ­
la 72 biskupa u pratnji savjet­
nika. D r u g o z a s j e d a n j e , o d
1 5 5 1 . d o 1 5 5 2 . g o d i n e , pri­
v u k l o ih je svega 5 9 .
U p o s l j e d n j e m p e r i o d u , od
1 5 6 1 . do 1563. godine, na
koncilu se okupilo 235 crkve­
nih v j e r o d o s t o j n i k a , u k l j u č u ­
j u ć i šest k a r d i n a l a , k a o
i osam ambasadora. Odluke
donesene na koncilu je 1564.
godine odobrio papa Pio IV.

28
PROŠLOST

V TKO SU BILI V T K O JE BILA KRALJICA


HABSBURGOVCI? ELIZABETA?

H a b s b u r g o v c i su dinastija Elizabeta je bila p o s l j e d n j a


koja je E v r o p o m vladala vi­ e n g l e s k a kraljica iz dinasti­
š e o d 600 g o d i n a . je Tudor. Za njene je mu­
dre vladavine Engleska po­
s t a l a b o g a t a "i m o ć n a .
tvrđavi Habichtsburg ( S o k o ­
lov d v o r a c ) u š v i c a r s k o m Elizabeta je bila kći H e n r i j a
kantonu Aargau, nedaleko V I I I . i njegove druge supruge
Zuricha. A n n e B o l e v n . Bila j e vrlo
Grof Rudolf IV. Habsburški o b r a z o v a n a i trebala je posta­
je 1273. godine izabran za ti n a u č n i k .
Svetog Rimskog Cara (vladara G o d i n e 1 5 8 8 . naslijedila j e
germanskih zemalja) i nazvan stariju sestru M a r i j u I. M a r i j a
je Rudolf I. Od tada, pa sve je u Engleskoj p o n o v n o p o ­
do 1806. godine, Carstvom kušala uspostaviti k a t o l i č a n s ­
su v e ć i n o m vladali Habsbur­ t v o , a Elizabeta je o p e t uvela
govci. protestantizam.
Najmoćniji Habsburgovac Bila je vješti d i p l o m a t i nije A T K O JE B I O PRVI
bio je c a r Karlo V. koji je iza­ se n i k a d udala b o j e ć i se teš­ FRANCUSKI KRALJ IZ
bran 1 5 1 9 . . g o d i n e . O n j e bio k o ć a što ih brak m o ž e d o n i ­ LOZE BURBONACA?
kralj Š p a n j o l s k e , v o j v o d a jeti.
B u r g u n d i j e i v l a d a r Sicilije, Engleska je u to v r i j e m e bi­ Kralj N a v a r e H e n r i k I I I . po­
N a p u l j a , S a r d i n i j e , Antila te la veliki suparnik Š p a n j o l s k e s t a o j e 1589. g o d i n e f r a n c u ­
španjolske N i z o z e m s k e (da­ u b o r b i za bogatstva N o v o g a ski kralj H e n r i k V I . Naslije­
našnja Belgija i N i z o z e m s k a ) . svijeta. Elizabeta je nastojala dio je svog šurjaka,
Kasnije je još naslijedio ili spriječiti rat i z m e đ u d v i j e f r a n c u s k o g kralja H e n r i k a
o s v o j i o Austriju, B o e m i j u , z e m l j e , ali j e , k a d j e š p a n j o l ­ I I I . koji je bio u b i j e n .
Madžarsku, Peru i Meksiko. ski v l a d a r Filip I. p o s l a o v e l i ­
H e n r i k N a v a r s k i j e bio p o t o ­
G o d i n e 1 5 5 6 . Karlo s e za­ k u flotu A r m a d u d a n a p a d n e
m a k f r a n c u s k o g kralja Luja
sitio b u r n o g ž i v o t a , te je na- E n g l e s k u , o s o b n o naredila
IX. koji j e v l a d a o o d 1 2 2 6 .
oustio prijestolje i otišao živ- svojoj v o j s c i da se bori za
do 1270. godine. Njegovi su
eti u manastir u Š p a n j o l s k o j , pobjedu.
p r e c i zadržali titulu v o j v o d a .
v. mro je 1558. godine. Za njene su se vladavine F r a n c u s k o prijestolje je nasli­
p o s e b n o razvile p o e z i j a , j e d i o jer dinastija V a l o i s na­
glazba i d r a m a . k o n smrti H e n r i k a III. nije v i ­
še imala nasljednika.
Henrik IV, je bio v o đ a
francuskih protestanata h u g e -
nota. Da zadovolji većinu
svojih p o d a n i k a , on je uz ri­
j e č i »Pariz j e v r i j e d a n mise«
prihvatio katoličku v j e r u .
U F r a n c u s k o j se u to v r i j e m e
r a z b u k t a v a o rat i z m e đ u h u g e -
nota i katolika. K a k o bi o b n o ­
v i o mir u s v o m e kraljevstvu,
H e n r i k je Nantskim ediktom
zajamčio hugenotima građan­
sku r a v n o p r a v n o s t .
H e n r i k j e otplatio f r a n c u ­
ske d u g o v e i stvorio j a k u v o j ­
sku. U b i o ga je 1610. godine
katolički vjerski fanatik F r a n ­
çoise Ravaillac.

29
PROŠLOST

< T K O JE P O Z N A T K A O nje se d o k a z u j e m i š l j e n j e m ,
OTAC SUVREMENE jer da bi m o g a o misliti č o v j e k
FILOZOFIJE? m o r a postojati. S v o j e s t a v o v e
D e s c a r t e s s a ž i m a u izreci Co-
D a n a š n j a se filozofija gito, ergo sum, o d n o s n o
u m n o g o m e temelji na dje­ »Mislim, dakle jesam«. Kre­
lima francuskog matemati­ nuvši od te t o č k e na sličan je
čara, znanstvenika i filozofa n a č i n p o k u š a o d o k a z a t i pos­
Renea Descartesa. tojanje svijeta i B o g a .
Descartes je svojim radovi­
Descartes je rođen 1596. go­ m a stekao m n o g o štovatelja.
d i n e . I m a o j e stalne p r i h o d e G o d i n e 1 6 4 9 . prihvatio j e
pa je većinu vremena mogao p o z i v š v e d s k e kraljice Kristi­
posvetiti u č e n j u i p i s a n j u . ne da d o đ e u S t o c k h o l m
V j e r o v a o j e d a s e d o istine i p o d u č a v a j e filozofiju. N o ,
m o ž e d o ć i isključivo logič­ z b o g oštre s j e v e r n e k l i m e
kim r a z m i š l j a n j e m . obolio je od upale pluća, te
P o n j e g o v o j teoriji postoja­ je 1 6 5 0 . u m r o u 5 3 . g o d i n i .

i • K O J I JE K A R D I N A L bio titulu v o j v o d e .
DAO FRANCUSKIM Richelieu je dobro vladao
KRALJEVIMA F r a n c u s k o m . Najprije je sma­
APSOLUTNU MOĆ? njio m o ć p l e m s t v a , a zatim
u k i n u o političke p o v l a s t i c e
Kardinal Armand Jean du francuskih protestanata h u g e -
Plessis, odnosno vojvoda n o t a . N a taj j e n a č i n osigu­
R i c h e l i e u , bio je u razdob­ rao kralju a p s o l u t n u vlast.
l j u o d 1624. d o 1642. g o d i ­ P o s t o j a n o se i sistematski
n e glavni ministar Luja X I I I . b o r i o protiv prevlasti nje­
m a č k e dinastije H a b s b u r g o -
Richelieu je 1606. u dobi od v a c a . l a k o j e bio p o g l a v a r ri­
2 1 g o d i n e p o s t a o biskup mokatoličke crkve, povezao
u g r a d u L u c o n . Taj je p o l o ž a j se sa protestantskom s t r a n o m
d o d i j e l j e n n j e g o v o j obitelji i u š a o u tridesetogodišnji rat
kao nagrada za vojne zaslu­ protiv l o z e H a b s b u r g o v a c a .
ge. G o d i n e 1622. izabran je G o d i n e 1635. osnovao je
za k a r d i n a l a , a 1 6 3 1 . je d o ­ Francusku akademiju.

< T K O JE P R O G L A Š E N je p o č e t k o m n j i h o v a rata osi


L O R D O M n o v a o vitešku t r u p u . Njegov
PROTEKTOROM su se v o j n i c i nazivali »željez­
ENGLESKE? nim b o k o v i m a « . S v i njego\
p o s t u p c i bili su u skladu s pu­
Naslov lorda protektora do­ ritanskom vjerom.
d i j e l j e n j e 1653. g o d i n e O l i ­ N a k o n što j e o d i g r a o v o ­
veru C r o m w e l l u za zasluge d e ć u ulogu u suđenju i smak
u engleskome građanskom n u ć u Karla I , C r o m w e l l j e
ratu. z u s p j e š n o p o k u š a o učiniti
C r o m w e l l je r o đ e n 1 5 9 9 . g o ­ parlament djelotvornijim. T
d i n e . D o 4 1 . g o d i n e života da su n j e g o v i s l j e d b e n i c i iz
bio je zemljoposjednik v o j s k e raspustili p a r l a m e n t
i o b r a đ i v a o je s v o j e p o s j e d e . i C r o m w e l l a proglasili lord-_-
G o d i n e 1640. izabran je protektorom (odbio je tituL
za člana parlamenta. Sudje­ kralja).
l o v a o je u s u k o b u e n g l e s k o g C r o m w e l l j e s v e d o smrt
p a r l a m e n t a i kralja Karla I, te 1 6 5 8 . g . v l a d a o k a o diktat

30
PROŠLOST

> T K O JE BILA Elizabete.


KATARINA VELIKA? Šest m j e s e c i n a k o n što je
Petar p r o g l a š e n c a r e m , Kata­
K a t a r i n a I I . V e l i k a j e u raz­ rina je naredila v o j n i m oficiri­
d o b l j u o d 1762. d o 1796. ma da ga u k l o n e . N e k o l i k o
godine vladala Rusijom. t j e d a n a kasnije Petar j e u m r o .
Katarina se d o k a z a l a k a o
Katarina je bila n j e m a č k a dobar vladar, naročito
p r i n c e z a . P r a v o joj j e i m e b i ­ u vanjskim poslovima.
lo S o p h i a A u g u s t a F r e d e r i c a U Rusiji je unaprijedila m e ­
Anhalt-Zerbst. G o d i n e 1745. dicinsku njegu, poboljšala
udala se za ruskog c a r a Perta obrazovanje (naročito za že­
I I I . T a d a joj j e bilo 1 6 g o d i n a . ne) i ublažila vjersku n e t r p e ­
Bila j e v r l o domišljata ljivost, ali je isto t a k o p r o d u ­
i o b r a z o v a n a , d o k je Petar žila r a z d o b l j e kmetstva.
bio d u h o v n o i tjelesno z a o s ­ Uz svakodnevne državne
t a o . U to je v r i j e m e još b i o p o s l o v e Katarina j e č e s t o p i ­
nasljednik s v o j e tetke, c a r i c e sala i d r a m e .

< T K O JE BILA M A R I J A ideja, d o k m u j e supruga bila


ANTOANETA? brza, p u n a života i e n e r g i j e .
Zato je Marija Antoaneta
M a r i j a A n t o a n e t a j e bila odigrala v a ž n u ulogu u dr­
austrijska princeza i supru­ žavnim poslovima Francuske.
ga f r a n c u s k o g a kralja Luja U to je v r i j e m e v l a d a j u ć i
X V I . Pogubljena je za vrije­ sloj u F r a n c u s k o j b i o v r l o b o ­
me francuske revolucije. gat, d o k su siromasi živjeli
u krajnjoj bijedi. M a r i j a A n t o ­
N a s l j e d n i k f r a n c u s k o g prijes­ aneta nije p o k a z i v a l a r a z u m i ­
tolja, Luj X V I . j e p r i v l a č n u j e v a n j e z a s i r o m a š n e stanov­
i inteligentnu p e t n a e s t o g o d i š ­ nike, a o n i su je smatrali ra­
nju p r i n c e z u M a r i j u A n t o a n e - z u z d a n o m . O s i m toga, narod
tu oženio 1770. godine. Nji­ joj nije v j e r o v a o jer je bila
hovim je vjenčanjem učvrš­ Austrijanka.
ć e n a v e z a i z m e đ u Austrije G o d i n e 1793. revoluci­
i Francuske. o n a r i su je osudili z b o g izda­
Luj je b i o u s p o r e n i b e z je i giljotinirali.

> T K O JE B I O FRIDRIK Fridrikov glavni m o t i v u ra­


VELIKI? tu bilo je o s v a j a n j e austrijske
p o k r a j i n e Š l e s k e , što je i u č i ­
Fridrik I I . V e l i k i b i o je kralj nio. U toj se b o r b i iskazao
• u sije, n j e m a č k e z e m l j e kao prvorazredan general.
koju danas zauzimaju Ruši­ U nizu kasnijih ratova za­
ti, Poljska i Njemačka. u z e o je i teritorij P o l j s k e . N o ,
ratovi su e k o n o m s k i oslabili
Frdrik je za kralja o k r u n j e n Prusiju, što je Fridrik u p o s ­
1 7 4 0 . u d o b i od 28 g o d i n a . ljednjim g o d i n a m a v l a d a v i n e
P o h a d a o j e v o j n u š k o l u , ali j e nadoknadio.
većinu vremena posvećivao B i o j e d o b a r svirač flaute
glazbi i filozofiji. i na s v o m e je d v o r u o k u p i o
S u d j e l o v a o je u austrijskom mnoge vrhunske glazbenike.
n a s l e đ n o m ratu što je izbio
kad je nekoliko suparnika po-
pokušalo M a r i j i Tereziji o d u z e t i
austrijsko prijestolje.

31
V T K O JE BIO JEAN
JACQUES ROUSSEAU?

Rousseau je bio francuski


filozof, pisac i g l a z b e n i k .
Njegov je slobodan način
mišljenja potaknuo francu­
sku revoluciju.

R o u s s e a u je r o đ e n u švicar­
s k o m g r a d u G e n e v i i b i o je
sin urara. M l a d o s t j e p r o v e o
lutajući i b a v e ć i se različitim
poslovima. N e k o j e vrijeme
bio bilježnik, zatim je r a d i o
kao rezbar naučnik, pa kao
sluga, sekretar i, n a k r a j u ,
profesor g l a z b e .
G o d i n e 1 7 4 2 . d o s e l i o je
u Pariz i o n d j e pisao o p e r e
i balete. N o v a c je zarađivao A T K O JE N A P I S A O A T K O JE S A S T A V I O
prepisujući n o t e . T a k o đ e r j e »LJUDSKA PRAVA«? DEKLARACIJU
n a p i s a o t e k s t o v e o glazbi koji NEZAVISNOSTI?
su o b j a v l j e n i u prvoj f r a n c u ­ A u t o r Ljudskih prava j e e n ­
skoj e n c i k l o p e d i j i . gleski politički pisac i go­ P r v i n a c r t Deklaracije s a s t a ­
vornik Thomas Paine. v i o j e 1776. g o d i n e T h o m a s
S l a v u je stekao 1 7 5 0 . g o d i ­
Jefferson, delegat Konti­
ne d j e l o m Rasprava o znano­
T h o m a s P a i n e se r o d i o u k v e - nentalnoga kongresa 13
sti i umjetnosti u k o j e m tvrdi
kerskoj obitelji. U mladosti je američkih kolonija. On je
da su z n a n o s t i umjetnost is-
bio prilično n e u s p j e š a n , pa s v o j p o s a o o b a v i o v r l o sav­
kvarili č o v j e č a n s t v o .
j e 1 7 7 4 . g o d i n e izgubivši p o ­ j e s n o , pa je K o n g r e s u ko­
N j e g o v a kasnija djela, na­ sao otišao u A m e r i k u . načnoj Deklaraciji u č i n i o
ročito Društveni ugovor
O n d j e j e n a p i s a o brošuru samo nekoliko izmjena.
( 1 7 6 2 ) , s n a ž n o su utjecala na
Zdrav r a z u m k o j o m pozi­
politička kretanja, d o k su
v a koloniste n a o d v a j a n j e o d Jefferson j e bio izuzetan č o v ­
Ispovijesti (1 770) i drugi ro­
Engleske. T i m e je m n o g e lju­ jek. R o d i o se u Virginiji
m a n i bili p r e t e č a intimne
de p o t a k n u o da se opredijele 1 7 4 3 . g o d i n e , u d o b r o stoje­
autobiografije i e v r o p s k o g ro­
za nezavisnost. ć o j obitelji. O ž e n i o j e b o g a t u
mantizma.
U E v r o p u se vratio 1787. n a s l j e d n i c u i z a p o s l i o se k a o
g o d i n e . U Engleskoj je od odvjetnik. B i o j e n a č i t a n ,
1 7 9 1 . do 1 9 7 2 . napisao ras­ skupljao je knjige i svirao v i ­
pravu Ljudska prava k o j o m olinu.
veliča revoluciju što je u p r a v o Političku karijeru je z a p o ­
mijenjala F r a n c u s k u . č e o u skupštini Virginije,
M e đ u t i m , ta je rasprava a u b r z o zatim p o s t a o je g u ­
uvrijedila engleski parlament v e r n e r . G o d i n e 1 7 8 3 . iza­
pa je P a i n e o s u đ e n z b o g izda­ bran je u F e d e r a l n i k o n g r e s .
je i i z o p ć e n iz društva. O t i š a o Tada je zamijenio Benjami-
je u Francusku te postao fran­ na Franklina na p o l o ž a j u p o ­
cuskim g r a đ a n i n o m i č l a n o m slanika S A D u F r a n c u s k o j ,
Nacionalnog konventa. a četiri g o d i n e kasnije p o s t a o
Z b o g svojih j e stavova je predsjednik v l a d e . U raz­
u Francuskoj ubrzo stekao ne­ doblju od 1797. do 1 8 0 1 .
prijatelje te je u h a p š e n . G o d i ­ godine bio je potpredsjednik,
n e 1 8 0 2 . bilo m u j e d o z v o ­ a od 1 8 0 1 . do 1809. preds­
ljeno da se vrati u A m e r i k u , jednik Sjedinjenih Američkih
gdje j e 1 8 0 9 . g o d i n e u m r o D r ž a v a . U to je v r i j e m e o t k u ­
u bijedi. pio Louisianu od Francuske.

32
V T K O JE B I O PRVI
PREDSJEDNIK
SJEDINJENIH AMERIČKIH
DRŽAVA?

Prvi predsjednik bio je G e ­


o r g e W a s h i n g t o n koji je
u ratu za n e z a v i s n o s t u s ­
pješno predvodio američku
v o j s k u . M a n d a t m u j e tra­
j a o o d 1789. d o 1797. g o ­
dine.

W a s h i n g t o n je rođen 1 732.
g o d i n e u Virginiji. Isprva je
radio k a o n a d z o r n i k , a zatim
je u d o b i od 21 g o d i n e pri­
stupio virdžinijskoj v o j s c i .
N a k o n pet g o d i n a s e p o v u ­
k a o i sljedećih je 14 g o d i n a
A TKO SU BILI A T K O JE BILA m i r n o živio n a s v o m e i m a n j u
JAKOBINCI GOSPOĐA ROLAND? k a o farmer. U to je v r i j e m e
I ŽIRONDINCI? bio č l a n virdžinijskog Z a s ­
G o s p o đ a R o l a n d j e bila s u ­ tupničkog doma.
l a k o b i n c i i ž i r o n d i n c i su pruga pisca i znanstvenika K a d j e i z m e đ u Britanije
u vrijeme velike revolucije koji je s u d j e l o v a o u p o d i z a ­ i njenih 13 k o l o n i j a izbio rat,
(1789-1794) bili p r i p a d n i c i nju francuske revolucije. Washington je jednoglasno
dviju glavnih političkih izabran za zapovjednika voj­
stranaka u Francuskoj. Djevojačko ime gospođe Ro­ s k e . U teških o s a m g o d i n a
land bilo j e J e a n n e M a n o n W a s h i n g t o n j e svoju v o j s k u
J a k o b i n c i s u bili č l a n o v i J a -
Phlipon. G o d i n e 1780. udala o d j e d v a 1 0 . 0 0 0 v o j n i k a usp­
k o b i n s k o g k l u b a . N a z i v su
se za Jeana M a n e Rolanda. j e š n o d o v e o d o niza p o b ­
dobili p o starom d o m i n i k a n ­
O b o j e su bili vatreni pristaše jeda.
s k o m s a m o s t a n u u k o j e m su
francuske revolucije. N a k o n pet g o d i n a
se isprva sastajali.
R e v o l u c i o n a r i su se p o d i j e ­ p o v u č e n o g života z n a t n o
Žirondinci su pripadali u m ­
li na dvije v e l i k e stranke — ja- je pridonio donošenju
j e r e n o j r e p u b l i k a n s k o j stran­
kobince i žirondince. Supruž­ Ustava S A D . U m r o j e 1799.
c i , a naziv su dobili jer su im
nici R o l a n d bili su p r i p a d n i c i godine.
v o d e ć e ličnosti v e ć i n o m pot­
žirondinaca.
j e c a l e iz G i r o n d e u j u g o z a ­
padnoj Francuskoj. D r a ž e s n a i dosjetljiva gos­
p o đ a R o l a n d bila je veliki ro­
Predvodnici žirondinaca
d o l j u b i predstavljala je o s n o ­
bili su M a x i m i n I s n a r d , J a c ­
v u stranke. G o d i n e 1 7 9 3 . ja­
q u e s Pierre Brissot te J e a n
k o b i n c i su preuzeli vlast
Marie Roland i njegova su-
i uhapsili m n o g e j a k o b i n c e ,
oruga. Z a s t u p a l i su p r i v a t n o
a m e đ u njima i g o s p o đ u R o ­
vlasništvo i željeli su usposta­
land. Na namještenom sud­
viti f e d e r a l n u r e p u b l i k u .
skom procesu osuđena je na
Jakobinci su pod vodstvom
smrt.
Maximiliena Robespierra
N j e n a stara prijateljica
' 7 9 3 . g o d i n e porazili ž i r o n -
H e n r i e t t e C o n n e t bila j e
d i n c e i uspostavili diktaturu.
s p r e m n a umrijeti umjesto nje.
\ o , R o b e s p i e r r e j e v e ć slje­
N o , gospođa Roland je odbi­
deće g o d i n e p o g u b l j e n , te su
l a p o n u d u . D o giljotine j e oti­
a k o b i n c i izgubili vlast. T a k o
šla p o s v e m i r n o , g o v o r e ć i :
e z a v r š e n o r a z d o b l j e koje
»O S l o b o d o , kakve su zloči­
" a z i v a m o D a n t o n o v i m te-
ne počinili u t v o j e i m e ! « .
'orom.

33
PROŠLOST

< T K O JE B I O Rimske Republike od napada


GARIBALDI? F r a n c u s k e i Austrije.
U Italiju se v r a t i o 1 8 5 4 .
Giuseppe Garibaldi je bio g o d i n e . U to su v r i j e m e pije-
j e d a n o d tri r o d o l j u b a koji montski premijer grof C a m i l l o
su se borili za ujedinjenje Cavour i Giuseppe Mazzini,
Italije i n j e n o o s l o b a đ a n j e čije j e r o d o l j u b l j e n a d a h n u l o
od strane vladavine. Garibaldija, pripremali n o v u
revoluciju.
Garibaldi je rođen 1807. go­ Šest g o d i n a kasnije G a r i ­
d i n e . S u d j e l o v a o je u n e u s ­ baldi je p o v e o odred od
pjeloj revoluciji k o d P r e m o n ­ 1089 d o b r o v o l j a c a ( C r v e n o -
ta 1 8 3 4 . g o d i n e , a p o t o m je košuljaša) u Siciliju i o s l o b o ­
pobjegao u Južnu Ameriku d i o j e o d španjolskih v l a d a r a
gdje s e o d 1 8 3 6 . d o 1 8 4 8 . iz loze B o u r b o n a c a . Tada je
b o r i o u gerilskom ratu. o s v o j i o i unutrašnje d i j e l o v e
G o d i n e 1 8 4 8 . pristupio j e Sicilije, što j e d o v e l o d o uje­
v o j s c i za o b r a n u tek s t v o r e n e dinjenja Italije.

< T K O JE B I O PRVI U v e ć i n i tih z e m a l j a svi p o ­


KRALJ UJEDINJENE litički p r o t i v n i c i v l a d a r a bili
ITALIJE? su u h i ć e n i .
Z a t o su na p o d r u č j u Italije
Viktor Emanuel I I . bio je o s n o v a n e b r o j n e tajne orga­
posljednji sardinijski vladar nizacije za b o r b u protiv tu­
i prvi talijanski kralj. On je đ i n s k e vlasti. M e đ u najista­
bio jedini svjetovni vladar knutijim u r o t n i c i m a bili su G i -
na p o d r u č j u Italije. useppe Mazzini i Garibaldi.
P o č e t k o m 19. stoljeća Italija N a k r a j u su politička s l o b o ­
je bila p o d i j e l j e n a na s e d a m da i u j e d i n j e n j e Italije ostva­
država. Papinskom državom reni u g l a v n o m z a s l u g o m pije-
vladao je papa, Kraljevstvom m o n t s k o g premijera grofa C a -
dviju Sicilija (Sicilija i j u ž n a milla C a v o u r a . P o v e z a v š i p o ­
Italija) upravljali su španjolski bunu s d i p l o m a c i j o m , on je
kraljevi iz l o z e B o u r b o n a c a , 1 8 6 1 . g o d i n e n a prijestolje
d o k s u ostale d r ž a v e bila p o d u j e d i n j e n e Italije p o s t a v i o
upravom Austrijanaca. Viktora Emanuela.

> T K O JE BILA KRALJICA la d e v e t o r o d j e c e . Prije smrti


VIKTORIJA? imala je 37 p r a u n u k a i r o d ­
binske v e z e s g o t o v o svim
Kraljica V i k t o r i j a je bila kra­ e v r o p s k i m kraljevskim o b i t e ­
ljica B r i t a n i j e i c a r i c a I n d i j e . ljima.
N j e n a je v l a d a v i n a trajala 64 N j e n e su se unuke udale
godine. za c a r a Rusije, te za g r č k e ,
n o r v e š k e , r u m u n j s k e i špa­
G o d i n e 1 8 3 7 . Viktorija j e njolske k r a l j e v e . J e d a n joj j e
u d o b i od 18 g o d i n a naslije­ unuk postao njemački car,
dila s v o g a strica V i l i m a I V . d o k se p r a u n u k a u d a l a za
Tri g o d i n e kasnije u d a l a se za š v e d s k o g kralja.
princa Alberta Sasko-Kobur- Kraljevi H a n o v e r a i Belgije
škog. bili su Viktorijini u j a c i . J e d a n
Albertje 1 8 6 1 . godine joj je r o đ a k s k l o p i o brak
o b o l i o od t r b u š n o g tisufa i iz­ s portugalskom kraljicom,
nenada umro. a r o đ a k a s brazilskim c a r e m
Viktorija je s A l b e r t o m ima- Maksimilijanom.

34
PROŠLOST

TKO JE BIO POZNAT j e p r e d s j e d n i k o m pruske


KAO ŽELJEZNI vlade.
KANCELAR? B i s m a r c k j e p o v e o prusku
v o j s k u u tri uspješna rata.
Željezni kancelar« je bio G o d i n e 1864. porazio je
nadimak pruskog državnika D a n s k u , 1 8 6 6 . Austriju,
Otta v o n B i s m a r c k a koji je a 1 8 7 1 . Francusku.
1171. g o d i n e u j e d i n i o N j e ­ N a k o n pobjede nad Fran­
mačku. cuskom Bismarck je nagovo­
rio v l a d a r e n j e m a č k i h z e m a ­
Bismarck je rođen 1815. go- lja da p o n u d e k r u n u p r u s k o m
godine. B i o je junker, k a k o su kralju V i l i m u I.
nazivali pruski aristokrati V i l i m j e B i s m a r c k a progla­
zemljoposjednici. Studirao je sio k a n c e l a r o m n o v e N j e ­
p r a v o , p o s t a o č l a n o m prus- m a č k e . N a d i m a k »Željezni
ko g p a r l a m e n t a i služio k a o k a n c e l a r « d o b i o j e jer j e g o ­
poslanik za F r a n c u s k u i R u s i - v o r i o d a p r o b l e m e treba rje­
ju - G o d i n e 1862. imenovan šavati »krvlju i ž e l j e z o m « .

> T K O JE B I O je postao kongresmen. B i o


AfiRAHAM LINCOLN? j e veliki protivnik
ropstva.
\ b r a h a m L i n c o l n j e b i o 16. G o d i n e 1860. Lincoln je
Njednik S j e d i n j e n i h i z a b r a n za p r e d s j e d n i k a .
A m e r i č k i h D r ž a v a . U raz­ Poznavajući njegove stavove
d o b l j u g r a đ a n s k o g rata o d prema ropstvu, sedam južnih
1.161. d o 1865. g o d i n e u s p i o d r ž a v a istupilo je iz S a v e z a .
* očuvati jedinstvo svoje N j i h o v su primjer slijedile još
remlje. četiri d r ž a v e .
U b r z o j e izbio građanski
• • :. n je b i o sin f a r m e r a . rat. L i n k o l n s e o d a n o b o r i o
:e v r i j e m e radio u seos- za pobjedu nad pobunjenim
•govini, a zatim k a o n a d - d r ž a v a m a i njihov p o v r a t a k
k f f e d n i k i k a o poštar. Istovre­ u S a v e z . U travnju 1 8 6 5 . g o ­
m e n o j e studirao p r a v o . d i n e , pet d a n a n a k o n zavr­
L. sao je u p a r l a m e n t šetka rata, L i n k o l n je ubijen
H k ž a v e Illinois i u b r z o u kazalištu.

< T K O JE BILA CARICA- C a r i c a - m a j k a nije prihva­


-MAJKA? ć a l a p r o m j e n e i borila se p r o ­
tiv svih p o k u š a j a o s u v r e m e -
C a r i c o m - m a j k o m naziva se njavanja Kine. M e đ u t i m , na­
kineska carica Tz'u-hsi koja k o n p r e u z i m a n j a vlasti m l a d i
j e ž i v j e l a o d 1835. d o 1908. je c a r slušao savjete reformis­
i m n o g o godina vladala ta. U nizu dekreta p r o v e o je
Kinom. reforme u školstvu, građan­
skoj s l u ž b i , v o j n i m s n a g a m a
i javnom prometu.
Tz'u-hsi bila je supruga c a r a
H s i e n - f e n g a i majka c a r a Užasnuta promjenama
T ' u n g - c h i h a . U i m e sina je Tz'u-hsi j e p o n o v n o p r e u z e l a
v l a d a l a s v e d o n j e g o v e smrti vlast. N a r e d i l a j e d a s e m l a d i
1 8 7 5 . g o d i n e . T a d a j e kine­ c a r zatvori i zaustavila s v e re­
sko prijestolje p r i p a l o trogo­ f o r m e . N o , s v e j e bilo uza­
dišnjem Ch'ing Kuang-hsu. l u d . Tri g o d i n e n a k o n n j e n e
Tz'u-hsi je vlast u Kini zadr­ smrti Kina je postala r e p u ­
žala s v e d o 1 8 8 9 . g o d i n e . blikom.

35
< T K O JE O S N O V A O ljudi su v e ć i n o m radili u vlas-
PRVE RADNIČKE titim d o m o v i m a ili u vrlo ma-
SINDIKATE? lim s k u p i n a m a .
R a d n i č k i sindikati k a k v e
Prvi radnički sindikati vje­ p o z n a j e m o d a n a s pojavili s u
r o j a t n o s u n a s t a l i u 16. s t o ­ se u v r i j e m e industrijske revo-
ljeću kad su se obrtnici po­ lucije k a d su m u š k a r c i , žene
p u t t e s a r a ili p o s t o l a r a p o ­ i d j e c a p o č e l i raditi u tvorni-
čeli okupljati u strukovnim cama.
udruženjima. U E v r o p i su k r a j e m 1 7.
stoljeća o b j a v l j e n i n o v i z a k o -
U d r u ž e n j a radnika u pojedi­ ni koji su z a b r a n j i v a l i udruži-
nim strukama p o s t o j e još o d vanje radnika.
srednjega v i j e k a . U p o č e t k u M o d e r n i r a d n i č k i sindikat
su to p r v e n s t v e n o bile obrt­ u k o j i m a se p o r e d obrtnika
n i č k e g i l d e , a rjeđe z a j e d n i c e o k u p l j a j u nekvalificirani i po-
nekvalificiranih r a d n i k a . lukvalificirani r a d n i c i razvili su
Prije p o č e t k a 17. stoljeća se u d r u g o j p o l o v i n i 19. st.

< TKO SU BILE u S A D j e t o p r a v o priznato


SUFRAŽETKINJE? svim ž e n a m a .
U Britaniji se pokret javio
Sufražetkinje su bile po­ 1 8 6 5 . g o d i n e , ali j e odmah
bornice ženskog pokreta za naišao na jaku opoziciju.
ravnopravnost s muškarci­ Oštrije b o r b e z a p o č e l e s u
ma. Zahtijevale su da se že­ 1 9 0 5 . k a d su na sastanku
n a m a prizna p r a v o glasa b e r a l n e stranke ž e n e p o s t a v i -
(suffrage). le pitanje svojih p r a v a .
T a d a su sufražetkinje uga-
T o k o m 19. stoljeća u m n o ­ zile britansku s v o j i n u , te su
gim j e z e m l j a m a z a p o č e l a u h a p š e n e . U z a t v o r u su se
b o r b a z a p r i z n a v a n j e ženskih o d l u č i l e na štrajk g l a đ u . Go-
p r a v a . U S A D j e ozbiljna d i n e 1 9 1 8 . p r a v o glasa d o b i -
kampanja započela 1848. le su n e k e ž e n e starije od 30
g o d i n e i do 1 8 6 9 . su ž e n e g o d i n a , a 1 9 2 8 . to je pravo
u VVvomingu dobile pravo priznato svima starijima od
glasovanja. G o d i n e 1920. 21 godinu.

< T K O JE O S N O V A O C r v e n a armija j e o s n o v a n a
CRVENU ARMIJU? u siječnju 1 9 1 8 . g o d i n e .
U p o č e t k u se sastojala od
C r v e n a armija je bila vojska d o b r o v o l j a c a iz r e d o v a rad-
boljševičke (komunističke) nika i seljaka, a nedostaiala
v l a d e k o j a j e 1917. g o d i n e su joj d o b r i oficiri. Z a t o je
p r e u z e l a vlast u Rusiji. O r ­ T r o c k i regrutirao c a r s k e o f i c i r e
ganizirao ju je Lav T r o c k i . cire.
U b r z o p o t o m brojne su
Trocki je rođen 1879. godi­ antikomunističke grupe po-
n e , a b i o j e j e d a n o d boljše­ kušale uspostaviti n o v u v l a -
v i č k i h v o đ a koji su došli na d u . Prvi zadatak C r v e n e ar-
vlast. P r a v o m u j e i m e bilo mije bio je uništiti njihov po-
Lev Davidovič Bronštajn. kret.
Po v a ž n o s t i i utjecajnosti N a k o n L e n j i n o v e smrti
n a l a z i o se tik uz p o g l a v a r a T r o c k i je protjeran iz zemlje
boljševičke vlade, Vladimira Po n a l o g u Staljin ubijen je
lljiča L e n j i n a . 1940. u Meksiku.

36
PROŠLOST

TKO JE OSNOVAO R e v o l u c i j a je izbila u o ž u j ­


SOVJETSKI SAVEZ? ku 1917. godine dok je Le­
njin j o š b i o u i n o z e m s t v u . O n
Temelje Sovjetskog Saveza, j e p o ž u r i o k u ć i , stekao
točnije Saveza Sovjetskih podršku mnogih vojnika,
Socijalističkih Republika, m o r n a r a i r a d n i k a , te je u stu­
postavio je V l a d i m i r lljič L e - d e n o m 1 9 1 7 . u Rusiji posta­
njin. vio novu liberalno-demokrat-
sku v l a d u .
Lenjin j e r o đ e n 1 8 7 0 . g o d i n e D o 1 9 2 1 . g o d i n e Lenjin j e
kao V l a d i m i r lljič U l j a n o v , ali u k l o n i o svu o p o z i c i j u i u R u ­
je kasnije u z e o i m e L e n j i n . siji u s p o s t a v i o komunistički
N a k o n što m u j e z b o g z a v - poredak kakav se zadržao
j e r e protiv c a r a p o g u b l j e n s v e d o d a n a s . I z političkog
stariji brat, Lenjin se usproti­ s e života p o v u k a o 1 9 2 2 . na­
vio monarhiji. Z b o g k o n s r č a n o g u d a r a , a dvije
komunističkih stavova 1895. g o d i n e kasnije j e u m r o .
g o d i n e protjeran je u Sibir.

TKO JE BIO POZNAT nenasilnog otpora kojeg je


KAO MAHATMA? nazvao satvagraha.
U Indiju se vratio 1 9 1 5 .
M a h a t m a , što na sanskritu g o d i n e . B i o je m a l e n i s l a b ,
znači »velika duša«, je na­ o d i j e v a o se u t r a d i c i o n a l n u
dimak kojim su Indijci naz­ indijsku o d j e ć u i ž i v i o je mir­
vali M a h a n d a s a K a r a m - no i s k r o m n o . U n a t o č neja­
chanda Gandhia, vođu po­ k o m i z g l e d u , uspješno j e v o ­
kreta za o s l o b o đ e n j e Indije d i o pokret z a o s l o b o đ e n j e
od britanske vlasti. i 1 9 4 7 . g o d i n e d o v e o Indiju
do nezavisnosti.
Gandhi je rođen 1869. godi­ P o k u š a o j e zaustaviti s u k o ­
ne. S t u d i r a o je p r a v o u L o n ­ be i z m e đ u m u s l i m a n a i h i n -
d o n u , a zatim se z a p o s l i o d a , ali ga je 1 9 4 8 . g o d i n e
u J u ž n o j A f r i c i . O n d j e j e or­ u b i o j e d a n o d pristaša h i n d u ­
ganizirao m n o g e p o k r e t e z a izma koji nije o d o b r a v a o
oslobođenje Indijaca. G a n d h i j e v o p r i h v a ć a n j e svih
B o r i o se vlastitim s i s t e m o m religija.

> T K O JE O S N O V A O s v j e t s k o m e ratu C a r s t v o se
DANAŠNJU TURSKU? borilo na strani N j e m a č k e , te
je poraženo.
Republiku Tursku osnovao N a k o n rata u k o j e m je d o ­
je g e n e r a l i državnik K e m a l b i o generalski č i n , K e m a l j e
Atatiirk. o r g a n i z i r a o nacionalistički
pokret za o t p o r stranoj v l a d a ­
N j e g o v o p r a v o i m e bilo j e v i n i . N a c i o n a l i s t i su smijenili
Mustafa. Studirao je na voj- sultana i proglasili r e p u b l i k u ,
nom k o l e d ž u u Istambulu a za p r e d s j e d n i k a je i z a b r a n
i zbog dobrog poznavanja Kemal.
matematike stekao n a d i m a k Kemal je modernizirao zem­
K e m a l , što z n a č i » S a v r š e n i « . lju, d a o ž e n a m a r a v n o p r a v ­
Kad se 1 8 8 1 . godine rodio nost, p o b o l j š a o školstvo i za­
Mustafa K e m a l , p o d r u č j e m m i j e n i o a r a p s k u a b e c e d u latin­
današnje T u r s k e prostiralo se skom. G o d i n e 1934. dobio je
O s m a n l i j s k o C a r s t v o kojim su n a d i m a k Atatiirk, ili » O t a c T u ­
vladali sultani. U p r v o m e raka«. U m r o je 1938.

37
> T K O JE B I O BENITO Fašisti su okupili n a o r u ž a ­
MUSSOLINI? nu vojsku, crnokošuljaše, ko­
ja je n a p a d a l a o p o z i c i j u , a n a ­
M u s s o l i n i j e b i o fašist koji ročito Ijevičarske o r g a n i z a c i ­
j e o d 1922. d o 1943. g o d i n e j e . Postali s u toliko m o ć n i d a
diktatorski vladao Italijom. je 1922. godine Mussoliniju
Zvali su ga II D u c e (Vođa). p o n u đ e n o da oformi v l a d u .
D a b i p o v e ć a o m o ć Italije,
Mussolini je rođen 1883. go­ Mussolini je od 1935. do
d i n e . N a j p r i j e j e bio učitelj, 1 9 3 6 . g o d i n e o s v o j i o Etiopi­
a zatim n o v i n a r i političar. j u , a 1 9 3 9 . je pripojio i A l b a ­
G o d i n e 1919. o s n o v a o je niju. Najbliži s a v e z n i k b i o
fašističku partiju koja je naziv m u j e n j e m a č k i diktator
d o b i l a p o s t a r o r i m s k o m sim­ A d o l f Hitler, koji je u k l j u č i o
b o l u m o ć i - fasces — r e ž ­ Italiju u drugi svjetski rat. N a ­
nju p r u ć a sa sjekirom u sredi­ kon p o r a z a Italije M u s s o l i n i je
n i . Partija je bila izrazito na­ svrgnut s vlasti i strijeljan.
cionalistička.

> T K O JE B I O STALJIN? L e n j i n o v e smrti, 1 9 2 4 . g o d i ­


n e , proglasio s e v o đ o m .
Josif Visarionovič Staljin je U nizu petogodišnjih pla­
bio diktator u S S S R - u . n o v a (petoljetki) S t a l j i n o v a j e
U d r u g o m e s v j e t s k o m e ra­ v l a d a reorganizirala p r i v r e d u
tu doveo je S S S R do pobje­ i industriju, te ukinula privat­
d e , ali je b i o i glavni k r i v a c no v l a s n i š t v o . Ljudi su živjeli
za likvidaciju milijuna sov­ u strahu od tajne p o l i c i j e .
jetskih građana. U r a z d o b l j u od 1 9 3 5 . do
1 9 3 7 . g o d i n e u nizu čistki
Staljin j e živio o d 1 8 7 9 . d o ubijeni su m n o g i p r o t i v n i c i .
1953. godine. Pravo mu je G o d i n e 1 9 3 9 . Staljin j e pot­
i m e bilo Josif D ž u g a š v i l i , ali pisao u g o v o r s H i t l e r o m u k o ­
j e 1 9 1 3 . u z e o n a d i m a k Sta­ j e m j e pristao n a p o d j e l u P o l j ­
ljin što z n a č i » č e l i k « . ske i o b v e z a o se da n e ć e ući
Po završetku revolucije u rat. N o , d v i j e g o d i n e kasnije
Staljin je p o s t a o sekretar k o ­ Hitler j e n a p a o R u s i j u . U m r o
m u n i s t i č k e partije. N a k o n je 1953. godine.

< T K O JE B I O TITO? T i j e k o m d r u g o g a svjetsko-


ga rata Tito je organizirao
Tito je bio v o đ a n a r o d n o - partizanski o t p o r protiv Nje-
oslobodilačke borbe maca, Talijana i drugih fašis-
u J u g o s l a v i j i , a n a k o n rata tičkih snaga u Jugoslaviji.
je izabran za predsjednika Z a razliku o d ostalih ko­
zemlje. munističkih z e m a l j a istočne
E v r o p e , Jugoslavija pod vods-
Tito j e r o đ e n 1 8 9 2 . g o d i n e . t v o m Tita u n a t o č svim p r i j e t -
P r a v o m u j e i m e bilo J o s i p n j a m a nije pala p o d utjecaj
B r o z , a n a d i m a k Tito je u z e o M o s k v e . K r a j e m pedesetih
1934. godine. U prvome g o d i n a Tito j e b i o j e d a n o d
s v j e t s k o m e ratu b i o je u ru­ o s n i v a č a p o k r e t a nesvrstanih
s k o m z a r o b l j e n i š t v u . U Rusiji zemalja.
je postao komunist. U m r o je 1980. godine
G o d i n e 1 9 2 0 . vratio se u
r o d n u H r v a t s k u i o n d j e pri­
stupio k o m u n i s t i č k o j partiji.

38
PROŠLOST

TKO JE BIO ADOLF Hitler j e r o đ e n 1 8 8 9 . g o d i n e stase nazivali n a c i s t i m a . G o ­


HITLER? u Austriji. Ž e l i o je postati u m ­ dine 1933. postao je državni
jetnik, ali nije za to bio d o ­ kancelar.
H i t l e r j e o d 1933. d o 1945. voljno nadaren. U slijedećih šest m j e s e c i
dine diktatorski vladao N a k o n I. svjetskog rata Hitler je u k l o n i o s v e supar­
Njemačkom. On je zapo­ osnovao je nacionalsocijali- n i č k e političke partije. P o ­
č e o drugi svjetski rat. stičku stranku čiji su se pri- stao j e g o s p o d a r N j e m a č k e
poznat kao F ü h r e r ( V o đ a ) .
i Hitler je krivac za smrt mili­
juna Ž i d o v a , n a o r u ž a o j e N j e ­
m a č k u i krenuo osvojiti E v r o ­
p u . Z a u z e o j e Austriju, Č e -
š k o s l o v a č k u i v e ć i n u zemalja
zapadne Evrope. Svladale su
ga tek u d r u ž e n e sovjetske,
britanske i a m e r i č k e v o j s k e .
G o d i n e 1 9 4 5 . p o č i n i o j e sa­
moubojstvo.

< TKO JE B I O W I N S T O N č l a n a p a r l a m e n t a . Tri g o d i n e


CHURCHILL? kasnije p r o m i j e n i o je stranku
i p o s t a o liberal. Za v r i j e m e
C h u r c h i l l je bio vojnik, dr­ i n a k o n p r v o g a svjetskoga ra­
žavnik i pisac koji je za d r u ­ ta d r ž a o je visok p o l o ž a j
g o g a s v j e t s k o g a rata p o s t a o u vladi.
britanski vođa. U r a z d o b l j u od 1 9 2 9 . do
1 9 3 9 . g o d i n e C h u r c h i l l se
C h u r c h i l l o v o p r a v o i m e bilo p o v u k a o s p o l o ž a j a , ali se
je Winston Leonard Spencer p o č e t k o m d r u g o g a svjetsko­
Churchill. Bio je unuk vojvo­ ga rata p o n o v n o vratio u v l a ­
de od Marlborougha. d u . O d 1940. do 1945. bio
Karijeru j e z a p o č e o k a o je premijer i svojim je g o v o r i ­
vojnik i do 2 4 . g o d i n e života ma i h r a b r o š ć u p o t i c a o bri­
v e ć je s u d j e l o v a o u tri p o b u ­ tanski n a r o d . N a k o n rata s e
ne i n a p i s a o j e d n u knjigu. privremeno p o v u k a o , da bi
G o d i n e 1 9 0 1 . Churchill je s e 1 9 5 1 . vratio n a p o l o ž a j .
izabran za konzervativnog U m r o je 1965. godine.

T K O JE B I O M A O čenje naziva dugim m a r š o m .


ZEDONG? K o m u n i s t i su se 1 9 3 7 . g o ­
d i n e ujedinili sa s u p a r n i č k o m
• b o Z e d o n g , ili M a o C e - v o j s k o m da bi suzbili p r o d o r
-rung, j e 2 7 g o d i n a v l a d a o Japanaca u Kinu. G o d i n e
inom. 1 9 4 5 . u Kini je z a p o č e o gra­
"e 1 9 2 1 . r e v o l u c i o n a r n i đanski rat i o v a j su puta p o b i ­
'•'ao p o m o g a o je da se jedili komunisti na č e l u s M a -
- osnuje komunistička om Zedongom.
. S e d a m g o d i n a kasnije O n j e b r z o usmjerio svoj
istička kineska v l a d a narod prema modernizaciji
a e pokrajinu )iangxi zemlje. Postigao je e k o n o m ­
:«|iOj se nalazilo sjedište ske i kulturne p r o m j e n e koje
-" stičkog p o k r e t a , su i z n e n a d i l e svijet (»veliki
ne l 9 3 4 . M a o je p o - skok unaprijed« 1 9 5 8 . i »kul­
- : ? . o j u k o m u n i s t i č k u »cr- turna revolucija« 1 9 6 6 .
- TI iju« u sigurnost p o - godine). U m r o je 1976.
-naanxi. To se povla- godine.

39
< T K O JE U J E D I N I O U z p o m o ć 2 0 0 ljudi
SAUDIJSKU ARABIJU? z a u z e o j e d a n a š n j i glavni
grad R i y a d h .
A r a b i j u je o s v o j i o i u j e d i n i o G o d i n e 1913. zauzeo je
I b n S a u d koji je živio od o b a l n o p o d r u č j e Perzijskog
1880. d o 1953. g o d i n e . z a l j e v a i z m e đ u Q a t a r a i Ku-
vajta koje je ranije pripadalo
Obitelj S a u d je početkom T u r c i m a . D o 1 9 2 2 . vladao j e
18. stoljeća v l a d a l a v e l i k i m č i t a v i m N e j d o m (centralnom
d i j e l o m A r a b i j e , ali j e 1 8 9 1 . A r a b i j o m ) i p r e u z e o je nasilu
g o d i n e protjerana u K u v a j t . sultana.
D i o Arabije je tada pripadao Ibn S a u d j e 1 9 2 6 . g o d i n e
Osmanlijskom Carstvu. osvojio i Hejaz (obalu
G o d i n e 1902. mladi A b - Crvenoga mora) i 1932.
dul-Azis ibn A b d u l - R a h m a n proglasio d a n j e g o v e z e m l j e
ibn Faisal El S a u d p o č e o je p r i p a d a j u j e d n o m kraljevstvu
osvajati zemlju što je n e k o ć p o d i m e n o m Sa'udijska
pripadala njegovoj obitelji. Arabija.

< T K O JE O F O R M I O generalni sekretar Revere -


AFRIČKI NACIONALNI J a m e s C a l a t a reorganizira:
KONGRES? G o d i n e 1952. započe
pokret pasivnog otpora e
Afrički nacionalni kongres h e j d u (rasnoj p o d v o j e n e
j e 1912. g o d i n e n a k o n f e ­ T a d a j e u h a p š e n o više o d
renciji u B l o e m f o n t e i n u 8 . 0 0 0 A f r i k a n a c a . J e d a n :«::
u J u ž n o j Africi osnovala v o đ a tog p o k r e t a , Albert
skupina afričkih vođa. huli, d o b i o j e 1 9 6 0 . g o d
N o b e l o v u n a g r a d u za m
N a konferenciji s u prisustvo­ G o d i n e 1960. vlada J l
vali p l e m e n s k i p o g l a v i c e , afričke R e p u b l i k e z a b r a r
odvjetnici, svećenici i poslov­ j e Afrički n a c i o n a l n i k o r ; -
ni ljudi iz svih krajeva J u ž n o ­ ali ga je N e l s o n M a n d e l a t
afričke R e p u b l i k e . v o ) v o d i o s v e d o 1 9 6 3 . kai
Kongres je slabo napredo­ je o s u đ e n na d o ž i v o t n u ram|i
v a o s v e d o četrdesetih g o d i ­ j u . M a n d e l a j e 1990. g o d * i #
na n a š e g stoljeća, k a d ga je pomilovan.

< T K O JE B I O H O Šl u š a o u V i j e t n a m i proglasio
MIN? k o m u n i s t i č k u r e p u b l i k u . Od
1946. do 1954. godine Ho­
Ho Ši M i n je bio osnivač o v e su se t r u p e borile protiv
komunističke države Sje­ F r a n c u z a . N a kraju j e Vijet­
verni Vijetnam kojom je n a m podijeljen na dva cijela
vladao sve do svoje smrti a sjeverni je d o š a o p o d vlast
1969. g o d i n e . H o o v i h komunista.
Ho je rođen 1890. godine G o d i n e 1 9 5 7 . komunisti s u
i z v a o se N g u y e n T h a t z a p o č e l i b o r b u protiv r e p r e -
Thanh. Godine 1 9 4 1 . nazvao s i v n e v l a d e J u ž n o g Vijetna-
s e i m e n o m H o Š i M i n , što ma. Ho ih je podupirao pa
z n a č i » O n a j koji sjaji«. je u b r z o izbio rat u koji se se
U E v r o p u j e otišao 1 9 1 1 . g . na strani J u ž n o g V i j e t n a m a
Z a v r i j e m e d r u g o g a svjet­ uključile i S A D . H o j e u m r o
skoga rata I n d o k i n u su z a ­ n e k o l i k o g o d i n a prije nego
uzeli J a p a n c i . H o j e 1 9 4 5 . što j e p o b j e d o m k o m u n i s t a
godine uz podršku Kineza završio rat.

40
PROŠLOST

> T K O JE B I O M A R T I N odjeljke za c r n c e .
LUTHER KING? K i n g j e uvijek v e l i č a o n e ­
nasilje i bratstvo m e đ u rasa­
King je bio američki crnač­
m a , iako j e s a m č e s t o b i o žr­
ki p o l i t i č a r i b o r a c za rav­ tva nasilja. U k u ć u mu je
nopravnost crnaca u S A D . podmetnuta bomba,
Ž r t v a j e a t e n t a t a 1968. g o ­ u C h i c h a g u su na njega b a c a ­
dine. li k a m e n j e , a u N e w Y o r k u je
Martin Luther K i n g bio je sin ranjen n o ž e m . N o , o n j e
baptističkog s v e ć e n i k a . G o ­ ustrajao u svojim s t a v o v i m a
dine 1 9 5 5 . j e z a p o č e o k a m - i 1 9 6 4 . g o d i n e je n a g r a đ e n
N o b e l o v o m nagradom za
oanju za ravnopravnost crna­
mir.
c a . N j e g o v prvi uspješni p o ­
duhvat bila je o r g a n i z a c i j a King je 1968. g o d i n e n a m ­
oojkota a u t o b u s a u g r a d u j e r a v a o organizirati » M a r š si­
M o n t g o m e r y u A l a b a m i jer je r o m a h a « , ali ga je prije toga
autobusna kompanija u auto- prilikom štrajka u M e m p h i s u
r j s i m a odvojila posebne u b i o bivši robijaš.

> T K O SU PALESTINCI? izbjeglica.


B r o j izbjeglica se n a r o č i t o
Palestinci su stanovnici po­ p o v e ć a o nakon dva masakra
vijesne zemlje Palestine u travnju 1 9 4 8 . g o d i n e , k a d
a žive u Izraelu, z a p a d n o m su najprije Ž i d o v i n a p a l i A r a ­
dijelu J o r d a n i j e i G a z e . Taj p e , a zatim A r a p i Ž i d o v e .
se naziv p o s e b n o o d n o s i S u s j e d n e a r a p s k e z e m l j e su
na a r a p s k e izbjeglice s t o g u svibnju 1 9 4 8 . p o k u š a l e
područja. razoriti n o v u ž i d o v s k u drža­
vu Izrael, ali u t o m e nisu usp­
Ujedinjeni n a r o d i su 1 9 4 7 . j e l e . U m e đ u v r e m e n u se broj
godine podijelili Palestinu na izbjeglica p o p e o n a 7 0 0 . 0 0 0 .
d v a dijela. J e d a n j e d i o pri- G o d i n e 1964. osnovana je
pao Ž i d o v i m a , a drugi A r a p i - Palestinska liberalna o r g a n i ­
ma. Prije odjeljivanja u svib- zacija ( P L O ) z a b o r b u z a rav­
nju 1 9 4 8 . A r a p i i Ž i d o v i su se n o p r a v n o s t A r a p a u Palestini.
oštro sukobljavali i Palestinu D o 1 9 8 4 . broj izbjeglica pre­
j e napustilo m n o g o arapskih mašio j e d v a milijuna.

K O J O J RELIGIJI je postao kalif (vladar) A r a p ­


PRIPADAJU SUNITI skog Carstva. O n j e bio M u -
1 SUITI? h a m e d o v rođak i o ž e n i o je
prorokovu kći.
S u n i t i i šijiti s u o s n o v n i N o , neki muslimani, a m e ­
ogranci Islama. Te su se đu njima i sirijski vladar M u -
s k u p i n e o d i j e l i l e u 7. sto­ 'avviva, nisu prihvatili n o v o g a
ljeću. kalifa. Izbio je rat koji je trajao
sve d o k Ali nije ubijen.
Suniti č i n e g l a v n i n u muslima- Alijevi sljedbenici nazivali
na O n i su sljedbenici s u n ­ su se Shi'at A l i , ili Alijeva
i t e (puta) proroka M u h a m e d a stranka. O n i su se od politič­
i tvore d e v e t desetina od ke partije razvili u religijsku
u k u p n o 5 1 3 , 0 0 0 , 0 0 0 musli- sektu. Pristalice te sekte nala­
m a n a na svijetu. z i m o v e ć i n o m u Iranu i Iraku.
Šijiti su se od v e ć e skupine
muslimana odvojili z b o g pita-
n j a v o d s t v a . G o d i n e 6 5 6 . Ali

41
V T K O JE O T K R I O željeza privlači strugotine Primijetio je da se na istrljane
MACNETIZAM? željeza. R a z l o g t o m e bila k o m a d i ć e jantara lijepe laga­
su magnetska svojstva tog ni p r e d m e t i i z a k l j u č i o da se
Vjeruje se da je magnetska minerala. to d o g a đ a jer se na jantaru
svojstva n e k i h tvari prvi pri­ stvara n a b o j statičkog elektri­
mijetio T a l e s . Taj je z n a n s ­ Tales je rođen o k o 624. godi­ citeta. N a g r č k o m s e jeziku
tvenik živio u G r č k o j prije ne pr. n. e r e i ž i v i o je do 5 4 6 . jantar n a z i v a elektron pa o t u ­
o t p r i l i k e 2500 g o d i n a . O t ­ g o d i n e pr. n . e r e . P o r e d m a g - da p o t j e č e riječ elektricitet.
krio je da magnetski oksid netizma otkrio je i elektricitet.

> T K O JE B I O jasniti p r o n a l a s k o m j e d n o s ­ na t e m e l j u toga zaključili da


PITAGORA? tavnih odnosa među brojevi­ je Z e m l j a okrugla i da kruži
ma. Na području glazbe su po putanji k a o i drugi p l a n e t i .
Pitagora je živio u G r č k o j otkrili da t o n o v i i z v e d e n i na Pitagora j e t a k o đ e r t v o r a c
o d 560. d o 500. g o d i n e p r . ž i c a n i m instrumentima u g o d ­ geometrijskog p o u č k a o pra­
n . e r e . U j u ž n o j Italiji j e o s ­ no z v u č e ako se dužine žica v o k u t n o m trokutu koji d a n a s
n o v a o j e d n u o d n a j v e ć i h fi­ nalaze u jednostavnim o d n o ­ nosi n j e g o v o i m e . P r e m a t o m
lozofskih škola koja je dje­ s i m a , npr. a k o duljina j e d n e p o u č k u kvadrat hipotenuze
l o v a l a 800 g o d i n a . V j e r o v a o ž i c e iznosi p o l o v i n u , tri č e ­ (stranice n a s u p r o t p r a v o m e
je da se sve može objasniti tvrtine ili d v i j e t r e ć i n e duljine kutu) j e d n a k je z b r o j u kva­
b r o j e v i m a i to ga je u v j e r e ­ druge žice. drata kateta (stranica koje za­
nje d o v e l o do važnih otkri­ tvaraju p r a v i kut).
Teorija o b r o j e v i m a d o v e l a
ća na polju matematike je Pitagoru i n j e g o v e s l j e d b e ­
i glazbe. nike do v a ž n i h ideja o m a t e ­
matici i a s t r o n o m i j i . V j e r o v a l i
Pitagora i n j e g o v i s l j e d b e n i c i su da se v e l i č i n e putanja p o ­
razvili su teoriju b r o j e v a . V j e ­ j e d i n i h planeta n a l a z e u j e d ­
rovali s u d a s e s v e m o ž e o b ­ n o s t a v n i m o d n o s i m a , pa su

42
ZNANOST I TEHNIKA

> T K O JE PRVI O P I S A O učenika Demokrita. Vjero­


ATOME? v a o je da bi rezanjem nekog
p r e d m e t a na s v e m a n j e i m a ­
Sve je građeno od atoma. nje d i j e l o v e n a p o k o n stigli do
To su vrlo sitne čestice vid­ č e s t i c e koju više n e b i s m o
ljive s a m o n a j m o ć n i j i m m i ­ mogli podijeliti. T a k v u j e
k r o s k o p i m a . G r č k i filozof česticu nazvao »atomom«
L e u k i p ( r o đ e n o k o 490. g o ­ (što na g r č k o m jeziku z n a č i
dine pr. n. ere) prvi je d o ­ »nedjeljiv«). Tvrdio je da ato­
šao na z a m i s a o o a t o m i m a . mi sigurno postoje jer se sa­
Njegove su ideje bile toč­ m o time m o ž e objasniti raz­
n e , ali i h j e p r i h v a t i l o v r l o nolikost m e đ u p r e d m e t i m a ;
malo ljudi. A t o m i su otkri­ razlikuju se z a t o što su građ­
veni tek prije nešto m a n j e eni od m e đ u s o b n o poveza­
o d 200 g o d i n a . nih različitih vrsta a t o m a .

O L e u k i p o v o m u č e n j u saz­
n a j e m o iz spisa n j e g o v o g

< T K O SE N A Z I V A t e o r e m a , a Euklid ih je t a k o
O C E M GEOMETRIJE? m u d r o zamislio d a s e m n o g i
koriste još i d a n a s .
Geometrija je grana mate­ O E u k l i d o v o m je ž i v o t u
matike koja p r o u č a v a liko­ m a l o toga p o z n a t o . Iz spisa
ve p o p u t trokuta i kvadrata kasnijih filozofa s a z n a j e m o
t e n j i h o v e v e l i č i n e . G r č k i fi­ da je osnovao prvu matema­
lozof Euklid ( r o đ e n o k o tičku školu u A l e k s a n d r i j i .
330. g o d i n e p r . n . e r e ) n a p i ­ Euklid j e g e o m e t r i j u t u m a ­
sao je prvu knjigu o t o m e č i o e g i p a t s k o m kralju P t o l o -
i smatra se o c e m geomet­ m e j u . Kralj se protivio u č e n j u
rije. brojnih d o k a z a , ali m u j e
Euklid n a t o o d g o v o r i o : » N e
E u k l i d o v a knjiga Elementi sa­ postoji kraljevski put do p o z ­
drži d o k a z e m n o g i h g e o m e ­ navanja geometrije«.
trijskih t e o r e m a , pa t a k o i P i -
tagorinog poučka. Dokazi
p o t v r đ u j u ispravnost n e k o g

> T K O JE U K A D I T a d a je to isto u č i n i o sa k o ­
DOŠAO DO VAŽNOG m a d o m zlata iste t e ž i n e . P r i ­
OTKRIĆA? mijetio je da se količina preli­
vene v o d e u prvom i drugom
O k o 250. g o d i n e p r . n . e r e slučaju razlikuje, pa je zak­
kralj H i j e r o n n a r e d i o j e A r - ljučio da kruna nije p o s v e
h i m e d u da ispita je li nje­ zlatna.
gova kruna izrađena od čis­ G o v o r i s e d a j e gol istrčao
toga zlata. A r h i m e d j e d u g o n a ulicu v i č u ć i » H e u r e k a « ,
razmišljao k a k o d a o b a v i taj što z n a č i » O t k r i o s a m « .
zadatak, sve d o k j e d n o g A r h i m e d j e izumitelj m n o ­
dana u kadi nije pronašao gih v a ž n i h z n a n s t v e n i h p r o ­
rješenje. n a l a z a k a . I z u m i o j e kolotur-
nik i prvi je o b j a s n i o zašto
Arhimed je u p o s u d u do v r h a neki p r e d m e t i plutaju na
i s p u n j e n u v o d o m u r o n i o kra­ vodi.
ljevu krunu i zabilježio koliko
s e v o d e prelilo p r e k o r u b a .

43
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE I Z U M I O P r e m a p o l o ž a j u z m a j a iz
SEIZMOGRAF? k o j e g je ispala kugla m o g l o
se odrediti mjesto potresa.
Seizmograf je instrument U n u t a r instrumenta n a l a z i o
za bilježenje potresa. Prvu se veliki uteg k o j e g su p o l u g e
takvu napravu izradio je Ki­ p o v e z i v a l e sa z m a j e v i m gla­
n e z C h a n g H e n g o k o 100. v a m a . Z b o g p o d r h t a v a n j a tla
godine. uteg se zaljuljao, te se j e d n a
od p o l u g a p o m a k l a i otvorila
z m a j e v a usta. U s t a ostalih
P r v i seizmograf i m a o j e
z m a j e v a ostala su z a t v o r e n a ,
p r o m j e r o k o d v a metra i na
t a k o d a j e ispala s a m o j e d n a
n j e m u je stajalo šest k i p o v a
kugla.
z m a j e v a s k u g l o m u ustima.
I s p o d s v a k o g z m a j a nalazila O v a j s e seizmograf u p o t ­
se ž a b a . Prilikom potresa na­ rebljavao za utvrđivanje
p r a v a se zatresla, te je kugla mjesta potresa k a k o bi se što
iz usta j e d n o g od z m a j e v a prije m o g l a poslati p o m o ć .
pala u usta ž a b e .

> T K O JE B I O H E R O N IZ
ALEKSANDRIJE?

H e r o n Aleksandrijski bio je
grčki izumitelj koji je živio
u egipatskom gradu Alek-
s a n d r i j i . R o đ e n j e o k o 20.
godine naše ere. Njegov
najznačajniji izum bio je
parni stroj. P a r a nastala
v r e n j e m v o d e ulazila j e
kroz cijevi u k u g l u , te je
o d a t l e štrcala kroz dvije
m l a z n i c e i na taj n a č i n
okretala kuglu. U H e r o n o -
vo vrijeme ta je naprava
smatrana igračkom. Ljudi
su mogućnosti parnoga
s t r o j a u v i d j e l i t e k u 18. s t o ­
ljeću kad je n j e g o v o m ši­ i z r c a l a . J e d a n t a k a v izum bio b a v i o l j u d e , v e ć j e želio pri­
r o m p r i m j e n o m izazvana j e taksimetar z a k o č i j e . Z u p ­ kazati p r i n c i p na k o j e m r a d e
revolucija u prometu i teh­ čanici povezani s kotačima p o l u g e , zrcala i z u p č a n i c i .
nici. k o č i j e p o m i c a l i su kazaljku B i o j e prva o s o b a koja j e
pa se po njenom položaju poznavala prirodu zraka.
H e r o n o v a kugla s e okretala m o g l a očitati udaljenost što D o k a z a o j e d a s e zrak m o ž e
jer ju je para i z l a ž e n j e m iz j u j e kočija prešla. M e đ u t i m , stlačiti i i s p r a v n o je z a k l j u č i o
m l a z n i c a gurala u s u p r o t n o m v e ć i n a H e r o n o v i h izuma nije da se to d o g a đ a jer se zrak
s m j e r u , j e d n a k o k a o što se se m o g l a p r a k t i č n o upotrije­ sastoji od a t o m a koji se tla­
v r t n e prskalice o k r e ć u s u p ­ biti, v e ć se radilo o m e h a n i č ­ č e n j e m m e đ u s o b n o približa­
rotno od smjera u k o j e m štr­ kim i g r a č k a m a . N a p r i m j e r , v a j u . P o r e d toga otkrio j e
ca v o d a . M l a z n i motori na izradio j e m o d e l kazališta i p r i n c i p na k o j e m z r c a l o ref­
a v i o n i m a djeluju na istom u k o j e m su se likovi a u t o m a t ­ lektira svjetlost.
p r i n c i p u k a o i H e r o n o v parni ski kretali po p o z o r n i c i , k a o
stroj. i h r a m čija su se vrata o t v a r a ­
H e r o n je izumio mnoge la k a d bi se na oltaru upalila
n a p r a v e u kojima je u p o t r e b ­ vatra. H e r o n s v o j e n a p r a v e
ljavao z u p č a ni k e, poluge nije i z r a đ i v a o s a m o da bi za­

44
ZNANOST I TEHNIKA

> T K O JE B I O PRVI i t a k o otkrio m n o g e zanimlji­


MODERNI vosti u s v e m i r u , p r i m j e r i c e
ZNANSTVENIK? J u p i t e r o v e satelite. M j e r e ć i
brzinu k o j o m se lopte kotrlja­
M n o g i smatraju da je prvi j u niz p a d i n u p r o u č i o j e ka­
moderni znanstvenik bio ko predmeti padaju. Izvodio
G a l i l e o koji je živio u Italiji je mnoge eksperimente,
o d 1564. d o 1642. g o d i n e . a ispravnost ideja d o k a z i v a o
U starome i srednjem vije­ je mjerenjima. Z a t o kažemo
ku zaboravljena su važna da je Galileo postavio temelje
otkrića starih G r k a . N a k o n eksperimentalnih metoda.
njihovog obnavljanja Gali­ Zalažući se za Kopernikov
leo je prvi unaprijedio zna­ sustav, d o š a o j e 1 6 1 6 . g o d i ­
nost i svojim n o v i m otkri­ ne u s u k o b s C r k v o m , pa ga
ćima. je Inkvizicija prisilila da se
o d r e k n e svoja u č e n j a .
G a l i l e o j e b i o prvi č o v j e k koji
je t e l e s k o p u p e r i o u n e b o

< T K O JE I Z U M I O vršinu ž i v e s p r e č a v a o je istje­


BAROMETAR? c a n j e ž i v e iz c i j e v i . Torricelli
je primijetio da se visina stup­
B a r o m e t r o m m j e r i m o tlak ca ž i v e mijenja iz d a n a
z r a k a . I z u m i o g a j e 1643. u dan.
g o d i n e talijanski znanstve­ U b r z o j e shvatio d a s e t o
nik Evangelista Torricelli. d o g a đ a z b o g blagih p r o m j e ­
Primijetio je da tlak zraka na u a t m o s f e r s k o m t l a k u , te
podiže živu do o d r e đ e n e da bi se o č i t a v a n j e m visine
visine u stupcu i zaključio s t u p c a m o g a o izmjeriti tlak
da bi se to svojstvo moglo z r a k a . V a k u u m koji se stvorio
u p o t r i j e b i t i za m j e r e n j e at­ u cijevi i z n a d s t u p c a ž i v e b i o
m o s f e r s k o g tlaka. j e prvi p r o i z v e d e n i v a k u u m
u povijesti. P r e m a n j e m u se
Torricelli j e d u g a č k u staklenu taj z a k o n z o v e Torricellijev
zakon.
cijev ispunio ž i v o m i u r o n i o
je u p o s u d u sa ž i v o m . Tlak
kojim j e zrak d j e l o v a o n a p o -

< T K O JE I Z U M I O SAT slio je k a k o bi se na klatno


S KLATNOM? m o g l e postaviti kazaljke koje
bi se sa s v a k i m p o m a k o m
Sat s k l a t n o m sadrži klatno klatna j e d n o l i k o o k r e t a l e .
k o j e se ljulja i j e d n o l i k o U z klatno o d g o v a r a j u ć e
p o k r e ć e k a z a l j k e . P r v i ta­ duljine t a k v o m bi se n a p r a ­
k a v s a t i z r a d i o j e 1657. g o ­ v o m m o g l o mjeriti v r i j e m e .
dine Nizozemac Christiaan M e đ u t i m , G a l i l e o nikad ni­
H u v g e n s . B i o je to prvi pre­ je uspio izraditi p r e c i z a n sat.
cizan sat u p o v i j e s t i . Z a t o j e bio p o t r e b a n složeni
m e h a n i z a m kojeg j e i z u m i o
Klatnu je za p o m i c a n j e s j e d ­ tek H u v g e n s . H u v g e n s j e ot­
ne na d r u g u stranu uvijek p o ­ krio i S a t u r n o v prsten.
trebno jednako vremena. To
j e prvi primijetio G a l i l e o o k o
1583. godine promatrajući
svjetiljku koja se ljuljala na
stropu k a t e d r a l e u Pisi. P o m i -

45
V T K O JE I Z U M I O
MIKROSKOP?

M i k r o s k o p s d v i j e ili v i š e
leća kakvog upotrebljava­
mo danas nije izum poje­
d i n c a . P o č e v š i u 17. s t o l j e ­
ću mikroskop su godinama
usavršavali n i z o z e m s k i , ta­
lijanski i britanski znanstve­
nici.

Prvi složeni m i k r o s k o p i gra­


đ e n i od d v i j e ili više l e ć a poja-
vilisuseu 17. stoljeću. Slika
nasrara u rafćvom mifćrosićopu
nije bifa n a r o č i t o oštra. P r v i
z n a n s t v e n i k koji je korisno
upotrijebio m i k r o s k o p b i o j e
A n t u n v a n L e e u w e n h o e k koji A T K O JE P R V I A T K O JE O T K R I O
je živio u Nizozemskoj od UPOTRIJEBIO STANICE?
1632. do 1 723. godine. U p o ­
MIKROSKOP ZA
t r e b l j a v a o j e v l a s t o r u č n o izra­
PROMATRANJE ŽIVOG S v a živa bića g r a đ e n a su od
đ e n e m i k r o s k o p e s j e d n o m le­
TKIVA? stanica. V e ć i n a stanica je
ć o m . Povećavali su nekoliko
vrlo malih dimenzija i mo­
stotina puta i d a v a l i prilično
Talijanski znanstvenik M a r - gu se vidjeti samo mikro­
oštru sliku, p a j e L e e u w e n h o ­
cello M a l p i g h i (1628-1694) skopom. Prvi znanstvenici
ek došao do mnogih značaj­
prvi j e m i k r o s k o p o m istra­ koji su upotrebljavali mi­
nih otkrića. P r o m a t r a o j e j e d -
živao živo tkivo. Promatra­ kroskop opazili su stanice,
n o s t a n i č n e praživotinje i prvi
jući žablja p l u ć a v i d i o je ka­ ali n i s u z n a l i o b j a s n i t i š t o j e
j e u g l e d a o bakteriju, d a o j e
ko se kisik iz zraka o t a p a to. Britanski znanstvenik
p r v e o p i s e raznih tkiva, eritro­
u krvi. Robert H o o k e promatrao je
cita, infuzorija, životinjskih
s t a n i c e pluta i n a z v a o ih
spermija.
njihovim imenom.
M a l p i g h i j e prvi o p i s a o g r a đ u
mozga i leđne moždine, kao
i strukturu krvnih i mišićnih Robert H o o k e je 1665. godi­
stanica te m n o g i h drugih dije­ n e o b j a v i o p r v u v a ž n u knji­
l o v a ljudskog tkiva. O n j e bio gu o mikroskopiji p o d nazi­
osnivač embriologije i mikro­ v o m Micrographia. S a d r ž a l a
skopske anatomije. je veličanstvene crteže broj­
P r o u č a v a o je krila šišmiša nih p r e d m e t a i živih b i ć a što
i otkrio da s a d r ž e b r o j n e sitne ih je H o o k e proučavao mi­
k a n a l i ć e koje j e n a z v a o k a p i - kroskopom.
larama. N e k o l i k o crteža prikaziva­
O v o j e o t k r i ć e bilo p o s e b n o lo je m a l e n e o t v o r e što se
z n a č a j n o jer je o b j a s n i l o ka­ m o g u vidjeti u oplutnjeloj ko­
ko krv kola t i j e l o m . K a p i l a r e ri hrasta plutnjaka. Č i n i l o se
p o v e z u j u arterije s v e n a m a d a j e pluto g r a đ e n o o d š u p ­
t a k o da se krv m o ž e p o n o v ­ ljih o d j e l j a k a koje j e H o o k e
no vratiti u s r c e . nazvao stanicama. H o o k e je
pronašao i mnoga značajna
D o z n a č a j n i h otkrića n a
otkrića na polju fizike, m a t e ­
polju m i k r o s k o p i j e d o š a o j e
matike, mehanike, kemije,
i nizozemski biolog J a n
a s t r o n o m i j e i biologije.
S w a m m e r d a m koji j e 1 6 5 8 .
g o d i n e prvi u g l e d a o c r v e n e
krvne stanice.

46
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE O T K R I O
ZAŠTO SE JAVLJA DUGA?

Ljudi su brzo primijetili da


se d u g a javlja a k o k i š n e ka­
pi obasja S u n c e . To se do­
gađa jer se p r o l a s k o m kroz
kišne kapi bijela svjetlost
razlaže na različite b o j e .
Isaac N e w t o n je to dokazao
propuštajući sunčevu zraku
k r o z p r i z m u . Iza p r i z m e s e
pojavio čitav spektar boja,
dokazujući da je bijela
svjetlost mješavina o b o j e ­
nih svjetlosti. Kišne kapi
djeluju p o p u t m a l i h priza-
ma i stvaraju d u g u .

_ T K O JE O T K R I O proračunima pokušao je K a k o b i d o k a z a o d a j e bijela


GRAVITACIJU? dokazati da zakonu svijetlost zaista m j e š a v i n a
gravitacije p o d l i j e ž u sva o b o j e n i h svjetlosti, Isaac
Stvari padaju na tlo jer ih svemirska tijela. N o , N e w t o n je u zraku razložene
p r i v l a č i sila g r a v i t a c i j e . T o N e w t o n nije p o z n a v a o svjetlosti stavio d r u g u p r i z m u
je prvi shvatio britanski točnu veličinu Zemlje, pa i p o m o ć u nje p o n o v n o d o b i o
znanstvenik Isaac N e w t o n rezultati koje je d o b i o nisu bijelu svijetlost. D r u g a priz­
1642-1727). Izjavio je da je išli u prilog teorije. ma je okupljala zrake oboje­
na takvu pomisao došao Ispravnost svoga z a k o n a , ne svjetlosti u bijelu svjetlost.
promatrajući jabuku kako kojeg je nazvao i m e n o m N e w t o n j e taj p o k u s i z v e o
pada sa stabla. »opći zakon gravitacije«, 1 6 6 5 . ili 1 6 6 6 . g o d i n e . G o d i ­
uspio je d o k a z a t i tek 20 ne 1668. izumio je teleskop
g o d i n a kasnije. reflektor koji je umjesto l e ć e
Newton je jabuku sadržao udubljeno zrcalo.
promatrao 1665. godine, Veliki teleksopi k a k v e d a n a s
pitao se ima li Z e m l j a koriste a s t r o n o m i v e ć i n o m su
gravitacijsku silu koja djeluje reflektori.
i na M j e s e c te ga drži
u svojoj putanji. B r o j n i m

T K O JE I Z U M I O sata j e nestao. T o s e
ZRAČNU CRPKU? d o g o d i l o jer s e z v u k n e
m o ž e kretati v a k u u m o m .
Njemački znanstvenik Otto Isto j e t a k o p o k a z a o d a s e
von G u e r i c k e (1602—1686) svijeća gasi k a d se iz njene
bio je prvi č o v j e k koji je o k o l i n e istisne zrak. G o d i n e
istisnuo zrak iz p o s u d e 1657. izveo je začuđujući
i tako stvorio v a k u u m . p o k u s . S p o j i o j e dvije
Z r a č n u c r p k u je i z u m i o p o l u k u g l e i i z njih istisnuo
1647. g o d i n e , u v r i j e m e k a d zrak. T a d a j e d o v e o k o n j e
je v e ć i n a ljudi v j e r o v a l a da d a p o k u š a j u razdvojiti
v a k u u m ne m o ž e postojati. p o l u k u g l e . Konji nisu uspjeli
jer nisu mogli svladati tlak
z r
Da bi p o k a z a o djelotvornost a k a koji j e d j e l o v a o n a
zračne crpke, Guericke je polukugle.
p o d stakleno z v o n o stavio
sat. K a d je iz z v o n a
s t i s n u o zrak, z v u k k u c a n j a

47
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE ZA V R I J E M E Franklin je u zrak podignuo


OLUJE PODIGAO z m a j a . N a kraju niti o d z m a j a
ZMAJA? p o j a v i l e su se električne
iskre. I z v o d e ć i taj
G o d i n e 1752. a m e r i č k i e k s p e r i m e n t Franklin j e
znanstvenik Benjamin shvatio zašto se javljaju
Franklin izveo je jedan od g r o m o v i i i z u m i o je
najopasnijih pokusa g r o m o b r a n . O n j e prvi
u povijesti. J e d n o g olujnog p r e t p o s t a v i o da elektnčni
dana podigao je zmaja da n a b o j m o ž e biti pozitiv i
negativan.
bi dokazao da je grom
o b l i k e l e k t r i c i t e t a . Isti su B e n j a m i n Franklin je
p o k u s pokušali izvesti veliki d r ž a v n i k i odigrao je
i d r u g i z n a n s t v e n i c i , ali su v a ž n u u l o g u u osnivanju
svi p r i t o m p o g i n u l i . Sjedinjenih Američkih
Država.
Ž e l e ć i d o k a z a t i d a olujni
o b l a c i s a d r ž e elektični n a b o j ,

> T K O JE O T K R I O
KAKO SU IZGLEDALE
PRETPOVIJESNE
ŽIVOTINJE?

Francuski znanstvenik G e -
orges Cuvier prvi je pro­
učavao pretpovijesne živo­
tinje. Tražio je fosilne
ostatke i p o v e z i v a o kosti
u l o g i č n u c j e l i n u . Na taj je
način objasnio evoluciju
današnjih životinja.
g o v o n a j v e ć e d o s t i g n u ć e bila britanski z o o l o g R i c h a r d
C u v i e r j e prvi uspjeh postigao j e identifikacija d r e v n o g lete­ O w e n . O n j e otkrio d i n o s a -
1796. godine kad je prona­ ć e g g m a z a kojeg j e n a z v a o ure i 1 8 5 4 . g o d i n e izradio
š a o i z u m r l o g slona različitog pterodaktil. n j i h o v e p r v e m o d e l e u pri-
o d svih d a n a š n j i h vrsta. N j e - C u v i e r o v primjer slijedio j e rodnoj veličini.

> T K O JE K L A S I F I C I R A O na v i š e različitih s k u p i n a .
BILJKE I ŽIVOTINJE? J e d i n k e koje m e đ u s o b n o
nalikuju svrstane su u istu
S v e biljke i životinje p o r e d s k u p i n u , d o k su slične
narodnih imena imaju skupine okupljene
i l a t i n s k a ili z n a n s t v e n a u z a j e d n i č k e više g r u p e . Iz
imena. Narodna imena se latinskoga ili z n a n s t v e n o g
razlikuju od mjesta do i m e n a s a z n a j e m o kojoj
mjesta, d o k su latinska skupini p r i p a d a j u p o j e d i n e
svugdje jednaka. Sistem biljke ili životinje, s kojim su
klasifikacije biljaka j e d i n k a m a s r o d n e i od kojeg
i životinja po latinskim su se z a j e d n i č k o g pretka
i m e n i m a izmislio je Carl razvile.
L i n n é 1735. g o d i n e .

Po Linnéovom
klasifikacijskom sistemu biljni
i životinjski svijet podijeljen je

48
ZNANOST I TEHNIKA

> T K O JE P R V I koji je ž i v i o u Britaniji od


PROCIJENIO STAROST 1726. d o 1797. godine. O n
ZEMLJE? je p u t o v a o širom svijeta i p r o ­
u č a v a o reljef te sastav p o j e ­
Ljudi su d u g o pokušavali dinih stijena.
izračunati starost n a š e g pla­ Hutton je zaključio da se
n e t a . U 17. s t o l j e ć u i r s k i je Z e m l j i n reljef vrlo s p o r o mije­
nadbiskup na temelju stare nja te da je za p o s t a n a k nekih
literature zaključio da je oblika t r e b a l o m n o g o g o d i n a .
Z e m l j a n a s t a l a 4004. g o d i n e N a s t a v i v š i n j e g o v rad C h a r l e s
pr. n . e r e . P r o u č a v a n j e m Lyell je p r o c i j e n i o da su n e k e
sastava stijena g e o l o z i su stijene stare više stotina mili­
kasnije otkrili da je o n a juna godina. N a k o n pažljivog
m n o g o starija. p r o u č a v a n j a meteorita
z n a n s t v e n i c i d a n a s vjeruju d a
O s n i v a č znanstvene grane j e Z e m l j a nastala prije 4 , 5 m i ­
r ó z n a t e k a o geologija bio j e lijarde g o d i n a .
l a m e s H u t t o n (slika d e s n o )

< T K O JE P R V I kovine u kukama i ogradi


PROIZVEO ELEKTRIČNU i na isti n a č i n k a o u bateriji
STRUJU? izazvala stvaranje e l e k t r i č n e
struje. Električna struja
Talijanski liječnik Luigi G a l - uzrokovala je grčenje
vani je osamdesetih godina m i š i ć a , te su se žablji
18. s t o l j e ć a p r v i p u t a u p o ­ k r a k o v i trzali. T o j e
vijesti p r o i z v e o e l e k t r i č n u objašnjenje dao Volta
struju. On je bakrenim ku­ koji je kasnije i z u m i o
kama objesio žablje krako­ bateriju. M e đ u t i m , G a l v a n i
ve na željeznu ogradu. Pri­ m u n i k a d nije p o v j e r o v a o .
mijetio je da su se krakovi B i o j e u v j e r e n d a životinje
trzali. R a z l o g t o m e bila j e stvaraju elektricitet te da on
slaba e l e k t r i č n a struja k o j u p o t j e č e iz žabljih
su proizvele kovine. krakova.

V l a g a u žabljim k r a k o v i m a
p o v e z a l a j e različite

< T K O JE I Z U M I O s o t o p i n o m soli ili drugih tvari


BATERIJU? m o ž e izazvati električna
struja. Ispitivao je različite
B a t e r i j u j e 1800. g o d i n e i z u ­ m e t a l e i o t o p i n e sve d o k nije
mio talijanski znanstvenik otkrio k a k o nastaje najjači
Alessandro Volta. Sastojala n a p o n . P o v e z i v a n j e m više
se od niza s r e b r n i h i cinča- parova pločica u članak
nih pločica m e đ u s o b n o od­ p o v e ć a v a o se n a p o n na isti
vojenih kartonom natoplje­ način kao kad nekoliko
nim slanom v o d o m . U njoj baterija p o v e ž e m o ž i c o m .
je nastajala jaka električna U čast tog v e l i k o g otkrića
struja. imenom Volte nazvana je
j e d i n i c a za električni
V o l t a je na z a m i s a o o izradi napon.
baterija d o š a o p r o u č a v a j u ć i
p o k u s što ga je u č i n i o
G a l v a n i . Shvatio je da se
d o d i r o m d v a j u metala

49
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE D O K A Z A O DA i kisika. S v a k a
ATOMI POSTOJE? količina čiste tvari uvijek
sadrži o d r e đ e n e e l e m e n t e
Na z a m i s a o o a t o m i m a p r v i u istim o m j e r i m a ,
su došli starogrčki filozofi, Dalton je dokazao da se to
ali o n i n i s u m o g l i d o k a z a t i događa zbog naročitog
da su tvari zaista g r a đ e n e načina vezivanja atoma
od atoma. Britanski znans- u čistim t v a r i m a . O n j e
t v e n i k J o h n D a l t o n j e 1803. također d o k a z a o d a
g o d i n e dokazao da atomi različiti a t o m i imaju
p o s t o j e iako su bili p r e m a - različitu a t o m s k u
leni da bi se vidjeli ondaš- težinu,
njim mikroskopom.

Dalton je znao da
su s v e tvari g r a đ e n e od
elemenata. V o d a se,
n a p r i m j e r , sastoji o d v o d i k a

> T K O JE B I O CHARLES
DARWIN?

Charles Darwin je bio


britanski znanstvenik koji
j e ž i v i o o d 1809. d o 1882.
godine. Prvi je dokazao da
su se sva živa b i ć a razvila
evolucijom. Mlade
životinje se često neznatno
razlikuju od svojih
roditelja. Kroz m n o g o
generacija životinja m o ž e
polako mijenjati svoj oblik
i n a k r a j u se r a z v i t i u n e k u
n o v u v r s t u . Taj s e p r o c e s
naziva e v o l u c i j o m .
Darwinova evolucijska
t e o r i j a o b j a v l j e n a j e 1859.
godine.
o k o l i n e i razvijaju u n o v u D a r w i n je vjerovao da su sve
vrstu, d o k slabije p r i l a g o đ e n e e v o l u i r a l e od iste vrste što je
D a r w i n je d o k a z e u prilog vrste i z u m i r u . n e k o ć u prošlosti doletjela na
e v o l u c i j e s a k u p i o tijekom Ta je teorija objasnila velik o t o č j e . P a r e n j e m i širenjem
petogodišnjeg putovanja oko broj živih vrsta na svijetu. na o t o k u ptice su p r o n a l a z i l e
svijeta. V i d i o j e m n o g o Različite vrste biljaka t a k o đ e r n o v u h r a n u i p r i l a g o đ a v a l e se
životinja i p o č e o je vjerovati su se razvile e v o l u c i j o m . Isto n a č i n u ishrane koji im je b i o
d a o d n e k e vrste e v o l u c i j o m tako su i ljudska b i ć a e v o l u ­ d o s t u p a n . Na taj su se n a č i n
nastaje d r u g a . N o , nije irala od stvorenja sličnih m a j ­ p o l a k o razvijale u n o v e vrste.
m o g a o d o k a z a t i zašto se to munu. D a n a s s e n e k e vrste z e b a
događa. N a k o n putovanja 20 J e d a n o d najvažnijih hrane sjemenkama
g o d i n a j e p o k u š a v a o objasniti i plodovima, druge češerima
d o k a z a e v o l u c i j e bila j e
kako dolazi do evolucije. i oraščićima, dok treće jedu
s k u p i n a z e b a koju j e D a r w i n
Pretpostavljao je da je kukce.
pronašao na otočju
evolucija posljedica Galapagos u Južnoj Americi.
prirodnog odabira. N e k e se Te su ptice izgledale vrlo
životinje p o s t e p e n o s l i č n o , ali su se m e đ u s o b n o
p r i l a g o đ a v a j u uvjetima r a z l i k o v a l e o b l i k o m kljuna.

50
ZNANOST I TEHNIKA

TKO JE OTKRIO M e n d e l je mnogo godina


ZAKONE p o s v e t i o p r o u č a v a n j u geneti­
NASLJEĐIVANJA! ke. Uzgojio je bezbrojne ge­
n e r a c i j e graška i križao razli­
Djeca n a s l j e đ u j u o s o b i n e čite vrste k a k o bi v i d i o koja
svojih r o d i t e l j a i na o d r e ­ ć e svojstva prijeći n a d r u g u
đeni n a č i n su im slična, generaciju.
biljke i ž i v o t i n j e t a k o đ e r O t k r i o je da vrsta graška
nasljeđuju n e k a svojstva. koja nastaje k r i ž a n j e m ovisi
Zakone nasljeđivanja otkrio o k o m b i n a c i j i svojstava o b j e
je svećenik Gregor M e n d e l roditeljske biljke. U s p i o j e
k o j i j e ž i v i o o d 1822. d o sastaviti z a k o n e kojima j e o b ­
1884. g o d i n e u Č e š k o s l o - jasnio nasljeđivanje. M e đ u ­
vačkoj. Genetiku je prouča- t i m , n j e g o v e su tvrdnje prih­
vao s a d e ć i grašak u s a m o s - v a ć e n e tek 5 0 g o d i n a kasnije.
a n s k o m v r t u i m o t r e ć i raz-
voj biljaka.

< T K O JE P O V E Z A O n o . U b r z o n a k o n toga britan­


ELEKTRIČNU STRUJU ski z n a n s t v e n i k M i c h a e l F a r a ­
I MAGNETIZAM? d a y izradio j e prvi e l e k t r o m o ­
tor. Električna struja k o j o m
Danski znanstvenik Hans se n a p a j a m o t o r stvara m a g ­
O e r s t e d j e 1820. g o d i n e o t ­ netsko p o l j e i izaziva okreta­
k r i o d a e l e k t r i č n a s t r u j a iza­ nje m a g n e t a u m o t o r u . F a r a ­
ziva m a g n e t i č n a svojstva. d a y je kasnije i z u m i o i elek­
P o s t a v i o je iglu k o m p a s a trični g e n e r a t o r u k o j e m se
nedaleko žice i kroz žicu električna struja p r o i z v o d i
pustio električnu struju. okretanjem žicanih zavojnica
u magnetskom polju. Trans­
Igla se o k r e n u l a jer je žica
formatori mijenjaju e l e k t r i č n u
z b o g protoka struje postala
struju u m a g n e t i z a m i p o s t u ­
magnetična.
p a k se p o n a v l j a .

O e r s t e d o v o otkriće poveza­
nosti e l e k t r i č n e struje i m a g -
netizma bilo j e v r l o z n a č a j ­

svjetlosti snimio je p r v u foto­


grafiju u b o j i .
M a x w e l l je znao da su
elektricitet i m a g n e t i z a m p o ­
vezani. Brojnim proračunima
došao je do podatka da bi
z r a k e sastavljene o d m a g n e t ­
skih i električnih polja puto­
v a l e b r z i n o m j e d n a k o m brzi­
ni svjetlosti. Z b o g toga je
z a k l j u č i o da je svjetlost elek­
fi TKO JE OTKRIO je 20 godina p r o u č a v a o pri­ tromagnetsko zračenje. Tvr­
P R I R O D U SVJETLOSTI? r o d u s v j e t l o s t i , d a b i 1873. d i o je da u t o m slučaju m o ­
godine postigao uspjeh. raju postojati i d r u g e vrste
Svjetlost je e l e k t r o m a g n e t - elektromagnetskog zračenja.
s k i val. T u j e č i n j e n i c u o t - M a x w e l l j e bio o p č i n j e n N a k o n M a x w e l l o v e smrti,
* krio b r i t a n s k i z n a n s t v e n i k svjetlošću. Dvanaest godina 1 8 8 8 . g o d i n e otkriveni su ra­
J a m e s Clerk Maxwell. O n prije n e g o je otkrio p r i r o d u dio valovi.

51
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE S V R S T A O elementa. Mendeljejev je


KEMIJSKE ELEMENTE? slične e l e m e n t e r a s p o r e d i o
u z a j e d n i č k e g r u p e , ali su
S v e tvari g r a đ e n e s u mu na n e k i m mjestima ostale
od nešto više od stotinu praznine. Umjesto da
elemenata. Ruski znanstve­ promijeni tablicu i popuni
nik Dmitrij M e n d e l j e j e v praznine, Mendeljejev je
s v r s t a o j e e l e m e n t e p o za­ izjavio d a o n e predstavljaju
jedničkim karakteristikama e l e m e n t e koji još nisu
u nekoliko grupa. G o d i n e otkriveni. Po položaju
1869. o b j a v i o j e p e r i o d n i u sustavu p r e d v i d i o je
sustav e l e m e n a t a . karakteristike tri j o š
neotkrivena elementa. U b r z o
Mendeljejevov periodni p o t o m ti su e l e m e n t i otkriveni
sustav e l e m e n a t a i potvrdili su M e n d e l j e j e v o v a
u p o t r e b l j a v a se još i d a n a s . predviđanja.
U v r i j e m e k a d je o b j a v l j e n
ljudi su p o z n a v a l i 63

> T K O JE Z A S L U Ž A N ZA
V I Š E O D 1000 I Z U M A ?

T h o m a s Edison je živio
u S A D o d 1847. d o 1 9 3 1 .
g o d i n e . Za života je izumio
v i š e o d 1300 i z u m a .
Najpoznatiji izum mu je
f o n o g r a f i z 1877. g o d i n e .
Z v u k j e r e p r o d u c i r a o n a isti
n a č i n k a o i g r a m o f o n , ali je
umjesto ploča koristio
valjke. Prvi zvuk kojeg je
E d i s o n s n i m i o bila je
recitacija dječje pjesmice
»Marija je imala malo
janje«.

V e ć i n u i z u m a E d i s o n nije
otkrio s a m o s t a l n o . N a k o n Bell je 1876. godine izumio primijetio t a k o z v a n i E d i s o n o v
n e k o l i k o prvih uspjeha o k o t e l e f o n , a u b r z o n a k o n toga efekt koji p o t i č e p r o t j e c a n j e
sebe je okupio znanstvenike E d i s o n ga je usavršio e l e k t r i č n e struje kroz v a k u ­
i t a k o o s n o v a o prvi i p r e t v o r i o u upotrebljivu um u elektronskoj c i j e v i . To
istraživački laboratorij. napravu. Godine 1881. su o t k r i ć e z n a n s t v e n i c i kasni­
Edison j e istraživanja E d i s o n j e u S A D izgradio je primijenili za izradu prvih
u s m j e r a v a o n a sva p o d r u č j a e l e k t r a n u . P o r e d britanske, r a d i o - u r e đ a j a . E d i s o n o v efekt
u kojima se m o g l o izraditi bila je to p r v a elektrana na se javlja i u k a t o d n i m c i j e v i ­
nešto korisno. svijetu. ma u televizijskim u r e đ a j i m a .
P o r e d fonografa z a Edison je također pridonio
snimanje zvuka Edison je i i z u m u filma. N j e g o v je istra­
izumio i m n o g e druge ž i v a č k i tim p o k u š a o snimiti
naprave. G o d i n e 1879. slike na d u g a č k u filmsku tra­
izradio je električnu sijalicu. ku i tada ih b r z o r e p r o d u c i r a ­
N o , istovremeno je to učinio ti. P r v o p r i k a z i v a n j e o d r ž a n o
i britanski z n a n s t v e n i k J o s e p h je 1 8 9 1 . g o d i n e u E d i s o n o -
S w a n , p a s e taj p r o n a l a z a k v o m laboratoriju.
pripisuje o b o j i c i . A l e x a n d a r G o d i n e 1 8 8 3 . Edison j e

52
ZNANOST I TEHNIKA

.I TKO JE OTKRIO A T K O J E 1900. G O D I N E A T K O JE O T K R I O


RADIOAKTIVNOST? IZAZVAO REVOLUCIJU RADIJ?
U FIZICI?
Radioaktivnost je vrsta Marie Curie je rođena
nevidljivog zračenja kojeg Fizika je z n a n s t v e n a u P o l j s k o j , ali j e z a j e d n o s a
i e 1896. g o d i n e o t k r i o disciplina koja p r o u č a v a suprugom Pierrom Curiem
francuski znanstvenik i energiju. Njemački živjela i radila u F r a n c u s k o j .
Antoine Becquerel znanstvenik Max Planck je Supružnici su vjerovali da
primijetivši z r a č e n j e što ga 1900. g o d i n e p o s t a v i o n o v u mineral u r a n o v o k s i d sadrži
je i z a z i v a o u r a n . U r a n se t e o r i j u i n a z v a o je nepoznati element.
danas upotrebljava kao kvantnom teorijom. Prije N a k o n četiri g o d i n e uspjeli
nuklearno gorivo. tog vremena znanstvenici su ga i z d v o j i t i i n a z v a l i ga
R a d i o a k t i v n o s t ili r a d i j a c i j a nisu razumjeli n e k e oblike radij. D a n a s se radij
m o ž e j a k o štetiti l j u d s k o m energije. Kvantna teorija je upotrebljava za liječenje
zdravlju. G o r e prikazana objasnila mnoga važna raka.
oznaka upozorava nas na p i t a n j a o e n e r g i j i i na t a j
opasnost od radijacije. način znatno unaprijedila U r a n o v oksid j e
fiziku. radioaktivan, a M a r i e
Becquerel je radioaktivnost i P i e r r e C u r i e su v j e r o v a l i da
:tkrio s l u č a j n o . P o s t a v i o j e K v a n t n a teorija o b j a š n j a v a da je uzrok t o m e radij. Iz o s a m
komadić minerala s uranom se energija u o b l i k u svjetlosti t o n a u r a n o v a o k s i d a uspjeli
~a fotografsku p l o č u i drugih zraka ili v a l o v a su izdvojiti svega j e d a n
_ ~ i o t a n u u c r n i papir. P l o č u sastoji od sitnih energetskih g r a m radija. P o s t u p k o m
nije u p o t r i j e b i o , v e ć j u j e čestica. Te su čestice i z d v a j a n j a nije se uklonila
: đ m a h razvio. Iznenadio se poznate kao »kvanti«. Kvant radioaktivnost, te se
-žledavši da je ploča svjetlosti se n a z i v a i » f o t o n « . pokazalo da novi element
s\ ijetljena k a o da je bila P o l a z e ć i o d t e teorije, snažno zrači. Bio je to
z i o ž e n a j a k o j svjetlosti. z n a n s t v e n i c i su uspjeli d o k a z d a radijacija p o t j e č e
^ b r z o je shvatio da je objasniti k a k o a t o m i p r i m a j u i z r a v n o iz a t o m a
e . idljivo z r a č e n j e iz i proizvode energiju. Kvantna radioaktivnih elemenata. To
m i n e r a l a p r o š l o kroz papir teorija g o v o r i i o t o m e k a k o j e o t k r i ć e kasnije o m o g u ć i l o
i osvijetlilo p l o č u . M a r i a se u f o t o e l e k t r i č n i m proizvodnju nuklearne
Curie je to zračenje ili s o l a r n i m ć e l i j a m a energije iz r a d i o a k t i v n i h
masnije n a z v a l a svjetlost pretvara u elemenata.
radioaktivnošću. energiju.

53
ZNANOST I TEHNIKA

< T K O JE P R V I alfa z r a k a m a . G o d i n e 1 9 1 1 .
PODIJELIO ATOM? primijetio j e d a n e k e z r a k e
s k r e ć u u s u d a r u sa krutom
S v e do početka našega s r e d i n o m a t o m a , ili
stoljeća znanstvenici su a t o m s k o m j e z g r o m . Kasnije
vjerovali da je atom se p o k a z a l o da je a t o m s k a
najmanja postojeća čestica. jezgra g r a đ e n a o d m a l e n i h
G o d i n e 1911. britanski čestica što ih z o v e m o
fizičar E r n e s t R u t h e r f o r d protonima. Rutherford je
otkrio je da su atomi dušikove a t o m e podijelio
g r a đ e n i od još sitnijih izbijajući alfa z r a k a m a
dijelova. Šest godina p r o t o n e iz j e z g r e , te je na taj
kasnije podijelio je a t o m n a č i n stvorio a t o m e kisika.
izbijajući č e s t i c e iz Prvi puta u povijesti j e d a n se
plinovitog dušika. element pretvorio
u drugi.
Rutherford je atome
istraživao b o m b a r d i r a j u ć i ih

> TKO J E P O S T A V I O
TEORIJU RELATIVNOSTI?

T e o r i j u r e l a t i v n o s t i j e 1905.
godine objavio Albert
Einstein. Na njoj je radio
vrlo d u g o i n e p r e s t a n o ju je
nadopunjavao i usavršavao.
Teorija relativnosti bavi se
p r o s t o r o m i v r e m e n o m , te
masom i energijom.
Einstein je te p r o b l e m e
obrađivao na posve drukčiji
način nego njegovi
prethodnici. Njegova su
objašnjenja omogućila
pojavu mnogih otkrića,
a m e đ u njima i nuklearne
energije.

brzini svjetlosti m a s a postaje stein p r e d v i d i o .


U teoriji relativnosti Einstein b e s k o n a č n a i v r i j e m e se A l b e r t Einstein j e r o đ e n
je naveo nekoliko zaustavlja. T o z n a č i d a u N j e m a č k o j 1879. godine.
začuđujućih zaključaka. n i j e d n o tijelo ( p r i m j e r i c e V e ć i n u života p r o v e o j e
J e d a n o d njih j e d a s e m a s a svemirski b r o d ) n e m o ž e u Njemačkoj i Švicarskoj,
i z r a v n o pretvara u energiju putovati b r z i n o m j e d n a k o m a u m r o je u S A D 1 9 5 5 . g o d i ­
i pritom od m a l e k o l i č i n e ili v e ć o m o d b r z i n e ne. P o r e d Arhimeda i Isaaca
tvari nastaje g o l e m a energija. svjetlosti. N e v v t o n a , smatra se j e d n i m
Ispravnost te t v r d n j e U svojoj teoriji Einstein na­ od n a j v e ć i h fizičara u p o v i ­
dokazana je otkrićem v o d i da gravitacijska sila is­ jesti.
nuklearne energije. Drugi krivljuje s v e m i r . T v r d i o je da
zaključak bio je da predmeti j a k o gravitacijsko p o l j e S u n c a
kretanjem postaju teži, ili drugih z v i j e z d a savija
a v r i j e m e im prolazi sporije. svjetlosne z r a k e i i z r a č u n a o
Ta se pojava primjećuje samo u kolikoj se mjeri to d o g a đ a .
k o d izuzetno velikih brzina T a j e p o j a v a kasnije u o č e n a
i m o ž e se pratiti na brzim prilikom p o m r č i n e S u n c a i to
a t o m s k i m č e s t i c a m a . Pri točno onako kako ju je Ein-

54
> T K O JE O T K R I O
VITAMINE?
V a n j s k e Ijuskice riže s a d r ž e
b r o j n e v i t a m i n e , ali se o n i
vitamin A
0080
Ijuštenjem u k l a n j a j u . E i j k m a n tijamin B,
Vitamini su spojevi t o nije z n a o . D o saznanja d a
neophodni za naše živi o r g a n i z m i z a h t i j e v a j u riboflavin B 2

zdravlje. Z b o g njihovog m a l e k o l i č i n e nekih s p o j e v a


nijacin
nedostatka u hrani ubrzo došao je 1906. godine
se javljaju razne bolesti. britanski z n a n s t v e n i k piridoksin
Važnost vitamina slučajno Frederick Hopkins. O n j e
pantotenska
j e o t k r i v e n a 1896. g o d i n e , v j e r o v a o da se tim s p o j e v i m a kiselina
kad je nizozemski m o g u izliječiti bolesti p o p u t
folična kiselina
znanstvenik Christiaan s k o r b u t a , što se kasnije
Eijkman primijetio da pilići pokazalo ispravnim. vitamin B , 2

<3 o W
hranjeni Ijuštenom rižom N e o p h o d n i spojevi nazvani
često obolijevaju. To se su vitaminima. D a n a s vitamin C

d o g a đ a l o j e r j e I j u š t e n a riža poznajemo mnoštvo


siromašna vitaminima.
različitih v i t a m i n a . vitamin D 00 »
vitamin E HRANA

< T K O JE I Z U M I O ri koje p o j a č a v a j u e l e k t r i č n u
TRANZISTOR? struju. M o g u s e m e đ u s o b n o
p o v e z a t i u m a l e ali s l o ž e n e
T r a n z i s t o r s u 1948. g o d i n e strujne s k l o p o v e što o b r a đ u j u
izumili američki znanstve­ televizijske ili r a d i o signale.
nici W i l l i a m S h o c k l e y , J o h n P e d e s t i h g o d i n a n a š e g stolje­
Bardeen i W a l t e r Brattain. ća započela je proizvodnja
Z b o g sitne građe i velike integriranih k r u g o v a . O n i s e
pouzdanosti tranzistori su sastoje o d j e d n o s t a v n i h k o m ­
u elektronskim aparatima p o n e n t i sastavljenih o d v i š e
ubrzo zamijenili elektron­ m e đ u s o b n o povezanih tran­
ske cijevi. Njihovim otkri­ zistora koji z a t v a r a j u strujni
ć e m o m o g u ć e n a je proiz­ s k l o p . M i k r o č i p o v i su vrste
v o d n j a prenosivih televizij­ integriranih k r u g o v a sastavlje­
skih i radio uređaja. nih od više tisuća tranzistora.

Tranzistori s u g r a đ e n i o d ko­
m a d i ć a silikona ili drugih tva-

< T K O JE O T K R I O n o v e stanice koje s u j e d n a k e


STRUKTURU DNK? o n i m starima. S v e stanice n e ­
k o g ž i v o g b i ć a kopije su sta­
Deoksiribonukleinska kise­ nica n j e g o v i h roditelja, pa
l i n a , ili D N K , j e t v a r k o j u o n o nasljeđuje n j i h o v a svojs­
sadrže sve žive stanice. tva. C r i c k i VVatson su otkrili
O n a je nosilac gena odgo­ d a s e m o l e k u l e D N K sastoje
vornih za nasljeđivanje. o d s k u p i n a a t o m a raspoređ­
G o d i n e 1953. B r i t a n a c F r a n - enih u dva zavinuta lanca.
cis C r i c k i A m e r i k a n a c J a ­ Prilikom u d v o s t r u č a v a n j a
m e s W a t s o n otkrili su lanci se r a z m o t a j u i formiraju
strukturu D N K . Time je ob­ n o v e m o l e k u l e D N K u kojima
jašnjen m e h a n i z a m nasljeđ­ je raspored atoma jednak kao
ivanja. u prvotnoj molekuli. S v e oso­
bine nekog bića ovise
o strukturi m o l e k u l e D N K .
M o l e k u l e D N K imaju s p o s o b ­
nost u d v o s t r u č a v a n j a u stani­
c a m a . T i m p r o c e s o m nastaju

55
> TKO SU BILE
AMAZONKE?

D r e v n i su G r c i pričali priče
o narodu ratobornih žena
zvanih Amazonke. O n e su
ratovale poput muškaraca,
a ni u h r a b r o s t i n i s u za n j i ­
ma zaostajale. Vladar im je
uvijek bila kraljica.

G o v o r i se da su A m a z o n k e
živjele n a o b a l a m a C r n o g a
m o r a . N o , G r c i koji s u s e ta­
mo naselili nisu pronašli ni­
k a k v e t r a g o v e tog n a r o d a .
Pustolovina grčkog junaka p o d r u č j a . T o k o m trojanskog m a . U bitkama su se služile
H e r a k l a o b j a š n j a v a zašto. rata A m a z o n k e su se još j e d ­ l u k o m i strijelom, k o p l j e m ,
H e r a k l o je k r e n u o u v o j n i p o ­ n o m s u k o b i l e s G r c i m a , ali je s j e k i r o m , štitom i š l j e m o m .
h o d protiv a m a z o n s k e kralji­ i o v a j puta Ahilej u b i o njiho­ Pretpostavlja se da je rijeka
ce H i p o l i t e . U toj je b o r b i v u kraljicu. Amazona u Južnoj Americi
kraljica p o g i n u l a , a A m a z o n ­ Slike A m a z o n k i se često ime d o b i l a p o n a r o d u rato­
ke su p r o t j e r a n e s n j i h o v o g pojavljuju n a g r č k i m v a z a ­ bornih žena.

> T K O JE M O R A O
OBAVITI DVANAEST
POSLOVA?

Heraklo je bio najpoznatiji


antički junak. Prvenstveno
se isticao n e v j e r o j a t n o m
snagom.

P r e m a legendi H e r a k l o j e b i o
sin b o g a Z e u s a i A l k m e n e .
Z e u s o v a ž e n a H e r a bila j e to­
liko l j u b o m o r n a da je željela
ubiti dijete, te je poslala d v i j e
z m i j e da ga ubiju u k o l i j e v c i .
N o , mali j e H e r a k l o v e ć b i o
d o v o l j n o jak da ih z a d a v i g o ­ B o r i o se s divljim zvijerima m n o g o p u s t o l o v i n a i b o r i o se
lim r u k a m a . i čudovištima s mnogo glava, s b r o j n i m neprijateljima. N a -
H e r a j e prisilila H e r a k l a d a hvatao konje-ljudoždere kraju ga je iz l j u b o m o r e otro-
služi kralju Euristeju. Kralj mu i ubijao ptice-ljudožderke. v a l a vlastita ž e n a . N o , b o g o ­
je zadao dvanaest poslova O č i s t i o je staju sa 3 0 0 0 zvije­ vi su h r a b r o g j u n a k a p o z v a l i
misleći da ih n i j e d a n č o v j e k ri p r o m i j e n i v š i tok rijeke, n o ­ na O l i m p , gdje je s njima n a ­
n e b i m o g a o o b a v i t i . P a ipak, sio j e Z e m l j u n a r a m e n i m a stavio živjeti.
H e r a k l o j e u s p j e š n o ispunio i u š a o u p o d z e m n i svijet.
svaki z a d a t a k . H e r a k l o j e d o ž i v i o još

56
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

< T K O JE B I O vratio u M i k e n u i zatražio


AGAMEMNON? o č e v o prijestolje. S a z n a v š i
da je trojanski kraljević Pariš
P r e m a legendi o trojan­ o t e o M e n e l a j e v u suprugu
s k o m ratu Troja je d e s e t H e l e n u , o d l u č i o s e osvetiti
g o d i n a bila p o d g r č k o m z a taj z l o č i n t e j e širom G r č ­
opsadom. Na čelu grčke ke sakupio veliku vojsku. Da
v o j s k e bio je m i k e n s k i kralj b i stekao n a k l o n o s t b o g o v a ,
Agamemnon. m o r a o je žrtvovati kći Ifige-
niju.
N a A g a m e m n o n o v o j obitelji G r c i s u deset g o d i n a n a p a ­
ležalo j e b o ž j e prokletstvo. dali T r o j u , da bi nakraju v o j ­
K a d i m j e ubijen o t a c , A g a ­ nici prodrli u grad sakriveni
m e m n o n i n j e g o v brat M e n e - u d r v e n o m konju (vidi d o l j e ) .
laj pobjegli su u S p a r t u i o n ­ A g a m e m n o n s e sretno vratio
dje se oženili spartanskim k u ć i , ali ga je o n d j e ubila
princezama. nevjerna žena.
A g a m e m n o n s e kasnije

> T K O JE BILA HELENA? s p a r t a n s k o g kralja M e n e l e j a ,


ali j e p o n o v n o oteta. O v a j
H e l e n a je bila kći v r h o v n o g put je to u č i n i o trojanski kra­
boga Z e u s a i G r c i su je ljević Pariš. T r a ž e ć i o s v e t u (i
smatrali najljepšom smrt­ oslobađanje Helene) Grci su
n o m ž e n o m na svijetu. Nje­ napali Troju. N a k o n dugogo­
n a j e l j e p o t a i z a z v a l a rat iz­ dišnjeg r a t o v a n j a G r c i s u d o ­
među G r č k e i Troje. bili rat, Pariš je ubijen i H e l e ­
na se vratila M e n e l a j u (u n e ­
H e l e n i n a m a j k a bila j e L e d a kim j e p r i č a m a d o ž i v j e l a b r o ­
sojoj se Z e u s u k a z a o u liku d o l o m i d o s p j e l a u Egipat).
a b u d a . K a o sasvim m l a d a K a k o je s o č e v e strane bila
djevojka H e l e n a j e s v o j o m b o ž i c a , smatra s e d a j e H e l e ­
epotom očarala Tezeja, te n a imala b o ž a n s k e m o ć i .
(u je on o t e o . O s l o b o d i l a su Z b o g n j e n e s u ljepote »isplo­
e b r a ć a Kastor i P o l i d e u k vile tisuće b r o d o v a « , p a j e
vratili je k u ć i . H e l e n a postala z a š t i t n i c o m
H e l e n a s e zatim u d a l a z a grčkih m o r n a r a .

< K O J I JE VELIKI G R A D A t e n a b o ž i c a rata i m u d r o s t i .


NAZVAN PO BOŽICI? N o , A t e n u s u štovali v e ć
i n a r o d i iz v r e m e n a m n o g o
Drevni grčki grad Atena prije d r e v n e G r č k e , n a r o č i t o
razvio se p o d n o brežuljka Krečani i Mikenjani. Jedan
Akropolisa. Na samom o d mikenskih v l a d a r a živio j e
brežuljku sagrađen je hram na Akropolisu. K a d su drevni
p o s v e ć e n zaštitnici grada G r c i osvojili n j e g o v u u t v r d u ,
— božici Ateni. otkrili su da je š t o v a o b o ž i c u
A t e n u . V o j n i c i su se divili b o ­
žici rata i prihvatili je k a o
A t e n a j e bila najdraža kći b o ­
s v o j u vlastitu. S a č u v a l i su
g a Z e u s a , o c a svih starogrč­
njen h r a m i g r a d u dali i m e
kih b o g o v a . Iskočila j e i z Z e -
Atena.
usove glave posve odrasla
i u p u n o j ratnoj s p r e m i n a k o n
što j e Z e u s p r o g u t a o njenu
majku M e t i d u ! O v o m pričom
G r c i o b j a š n j a v a j u zašto j e

57
M U O V I , L E G E N D E I JUNAC

< T K O SU BILE M U Z E ? Kad se devet djevojaka poku­


šalo natjecati s M u z a m a
D r e v n i su G r c i cijenili glaz­ u pjesništvu, b o g g l a z b e
b u , umjetnost i pjesništvo. A p o l o n ih je p r e t v o r i o
M u z e su bile božice pjesni­ u svrake.
štva i g l a z b e . M u z e su proricale buduć­
nost, a kasnije su predstavlja­
M u z e s u bile kćeri najvišeg le i d r u g e umjetnosti. P j e s n i ­
boga Zeusa i božice p a m ć e ­ štvo j e p r i p a d a l o K a l i o p i , Era-
nja M n e m o z i n e . Ž i v j e l e su na ti i T e r p i s h o r i . Talija je p r e d ­
b r d u H e l i k o n u , g d j e su svježi stavljala k o m e d i j u , M e l p o m e -
planinski izvori d a v a l i dar na t r a g e d i j u , P o l i h i m n i j a pje­
pjesništva o n i m a koji su iz v a n j e . Euterpi j e p r i p a d a l o
njih pili. O n d j e s u M u z e pje­ sviranje, d o k j e T e r p i s h o r a
vale i plesale. bila i M u z a plesa. Klio je bila
M u z a povijesti, a U r a n i j a
S v a t k o tko se o d v a ž i o iz­
M u z a astronomije.
azvati M u z e u pjesništvu ili
glazbi s k u p o j e t o p l a ć a o .

> T K O JE BILA KRALJICA Kraljica je sa S a l o m o n o m


OD SABE? m o r a l a o b a v i t i v a ž n e razgo­
v o r e . D a b i stigao d o drugih
P r i j e v i š e o d 3000 g o d i n a iz­ zemalja, Salomon je morao
r a e l s k o g kralja S a l o m o n a p r o ć i njenim t r g o v a č k i m p u ­
posjetila je kraljica od Sa- t o v i m a , d o k je kraljica koristi­
b e . Taj je d o g a đ a j zabilje­ la n j e g o v e luke u Palestini.
žen u Bibliji. N a k o n razgovora i izmjene
d a r o v a kraljica se vratila
S a b a j e biblijsko ime z e m l j e u svoju zemlju očarana Salo-
u j u ž n o j A r a b i j i koju d a n a s m o n o v i m bogatstvom i m u ­
zovemo J e m e n . Nekoć je ta drošću.
z e m l j a bila vrlo bogata jer je P r i č a o o v o j posjeti z a b i ­
upravljala svim t r g o v a č k i m lježena je i u K u r a n u , svetoj
putovima od Crvenog mora m u s l i m a n s k o j knjizi. A r a p s k i
d o Indijskog o c e n a . P o r e d pisci su kraljicu n a z v a l i
t o g a , S a b a j e o b i l o v a l a zla­ Bilqis.
tom i začinima.

< T K O JE BILA dita se natjecala s b o ž i c a m a


AFRODITA? H e r o m i A t e n o m za naslov
» n a j l j e p š e « , a Z e u s je n a r e d i o
Afrodita je bila najljepša da n j i h o v u ljepotu o c i j e n i
starogrčka božica. Kao bo­ smrtnik. Taj j e z a d a t a k p r i p a o
ž i c a l j u b a v i u p r a v l j a l a j e sr­ P a r i s u , sinu t r o j a n s k o g kralja
cima svih smrtnika i bo­ P r i j a m a . S v e tri b o ž i c e s u P a ­
gova. risu o b e ć a l e b o g a t e n a g r a d e .
Afrodita m u j e o b e ć a l a naj­
U n e k i m se p r i č a m a Afrodita ljepšu smrtnu ž e n u i p o b i j e d i ­
spominje kao Zeusova kći, la. N j e n a n a g r a d a bila j e H e ­
d o k j e p r e m a d r u g i m a nastala lena, ž e n a t r o j a n s k o g kralja
iz morske pjene nedaleko C i ­ Menelaja.
pra. M o g u ć e j e d a s u stanov­ H e r a i A t e n a su se za p o ­
nici tog o t o k a štovali Afroditu raz osvetile trojanskim ratom
prije v r e m e n a stare G r č k e . u k o j e m su poginuli P a r i š ,
U svim se p r i č a m a j e d n a ­ n j e g o v a obitelj i m n o g i sugra­
ko ističe njena ljepota. A f r o ­ đani.

58
MITOVI, L E G E N D E I J U N A C I

> T K O JE T R A Ž I O podijeliti kraljevstvo a k o m u


ZLATNO RUNO? d o n e s e zlatno r u n o .
J a z o n j e s a g r a d i o b r o d Ar­
N e k o ć d a v n o zlatni je o v a n go i isplovio sa 50 hrabrih
s dvoje djece preletio mo­ grčkih j u n a k a , A r g o n a u t a .
re. N j e g o v o runo je kasnije Nakon mnogo neobičnih pu­
obješeno na drvo, gdje ga stolovina stigli su na K o l h i d e
je čuvao divovski zmaj. Da u Crnom moru.
bi ga pronašao, J a z o n je Kralj koji je v l a d a o tim p o ­
okupio m n o g e glasovite ju­ d r u č j e m z a d a o j e J a z o n u te­
nake i u b r o d u A r g o isplo­ žak z a d a t a k o b e ć a v š i m u ru­
vio iz G r č k e . no u z a m j e n u . J a z o n ga je uz
p o m o ć kraljeve kćeri M e d e j e
J a z o n j e bio sin kralja E z o n a . uspješno o b a v i o , ali kralj nije
K a d j e J a z o n još b i o d j e č a k , ispunio s v o j u riječ. Vještica
E z o n o v brat Pelij je ugrabio M e d e j a j e nakraju p o m o g l a
prijestolje. Pelij j e o b e ć a o J a z o n u d a p o r a z i z m a j a , ukra­
svom n e ć a k u da će s n j i m e de r u n o i sretno se vrati k u ć i .

< T K O JE B I O O D I N ? ga zazivali na b o j n o m p o l j u .
P o O d i n o v o m n a l o g u mrtvi
Tisućama godina stanovnici su se j u n a c i spaljivali na p o ­
sjeverne E v r o p e štovali su grebnoj l o m a č i , da bi mu se
vlastite b o g o v e . Najvažniji p o t o m pridružili u V a l h a l l u .
od njih bio je b o g rata, R a t n i č k i b o g nosio j e zlat­
Odin. ni š l j e m . K o p l j e su mu isko-
vali patuljci, a j a h a o je na
P r e m a starim p r i č a m a O d i n o s m o n o g o m konju S l e i p n i r u .
je j a h a o n e b o m o d j e v e n u ši­ S v u d a su ga pratili v u k o v i
roki o g r t a č s v e l i k i m š e š i r o m . i gavranovi.
Pratila ga je vojska sablasnih O d i n je bio i b o g m u d r o s t i ,
ratnika i u o l u j n i m se n o ć i m a a d o b r o je p o z n a v a o i m a g i ­
n a n e b u m o g a o čuti njihov j u . Č e s t o j e p o s j e ć i v a o svijet
galop. i ljudima p o s t a v l j a o b r o j n a
Kasnije j e O d i n p o s t a o b o g pitanja. Da bi m o g a o piti iz
koji je o d l u č i v a o o sudbini izvora mudrosti M n i m i r a , žr­
ljudi, n a r o č i t o ratnika koji su tvovao je jedno oko.

> TKO SU BILE i o d l u č i v a l e koji će j u n a c i


VALKIRE? poginuti i tko će p o b i j e d i t i .
S a m o su ratnici čija je s u d ­
Prema sjevernoevropskim bina bila da u m r u mogli v i ­
legendama Valkire su djevi­ djeti te zastrašujuće ž e n e
c e k o j e o d l u č u j u koji ć e ju­ u o k l o p i m a i š l j e m o v i m a , sa
naci poginuti u b o r b i i pri­ štitom i sjajnim k o p l j e m
družiti s e b o g u O d i n u u ruci.
u Valhallu. Kad bi odabrale junaka,
V a l k i r e su mu se u k a z a l e i n a ­
Vaikire su živjele s O d i n o m javile mu sudbinu. Tada su
u v a l h a l l u i bile mu s l u ž a v k e na v a t r e n i m k o n j i m a o d l e t j e l e
i zaštitnice. P o s l u ž i v a l e su u V a l h a l l , obavijestile O d i n a
ratnike p i v o m i p a z i l e da im o d o l a s k u n o v o g a gosta i pri­
tanjuri i č a š e uvijek b u d u p r e m i l e m u mjesto z a ratnič­
puni. kim s t o l o m .
O d i n je V a l k i r e slao u bor-
be. Lutale su b o j n i m p o l j e m

59
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

V T K O JE B I O R O L A N D ?

R o l a n d je bio jedan od naj­


p l e m e n i t i j i h v i t e z o v a fra­
n a č k o g kralja Karla V e l i ­
k o g . O n j e m u j e o k o 1100.
godine napisana poema.

R o l a n d j e b i o prefekt
B r e t a g n e i p r e d v o d i o je
v o j s k u Karla V e j i k o g u b o r b i
protiv A r a p a u Š p a n j o l s k o j .
N a k o n p o b j e d e trupe s u 7 7 8 .
godine krenule nazad
u F r a n c u s k u , ali ih je u j e d n o j
dolini d o č e k a l a z a s j e d a .
P r i t o m su poginuli svi v o j n i c i
na z a č e l j u k o l o n e , pa t a k o
i Roland.
Iz o v o g se d o g a đ a j a razvila
legenda. Rolandov o č u h A T K O JE Ž I V I O A T K O JE B I O KRALJ
G a n e l o n je izabran da U CAMELOTU? VACLAV?
p r e g o v a r a sa s a r a c e n s k i m
(arapskim) kraljem S r e d n j o v j e k o v n i s u l j u d i ra­ O k o 921. g o d i n e na prije­
o s k l a p a n j u mira. N o , on se do prepričavali doživljaje stolje Č e š k o g Kraljevstva
izdajnički d o g o v o r i o hrabrih vitezova. Najhrabri­ došao je kršćanski dječak
s neprijateljima da presretnu ji i n a j č a s n i j i bili su kralj Ar­ Vaclav. Danas se on smatra
začelje francuske vojske tur i njegovi vitezovi o k r u ­ svetim zaštitnikom Č e š k e .
z n a j u ć i d a ć e tim d i j e l o m glog stola iz d v o r c a
upravljati R o l a n d . Camelot. V a c l a v a j e odgojila n j e g o v a
U n a p a d u se R o l a n d b a k a L u d m i l a , koja je bila
j u n a č k i b o r i o . Izgubivši velik A k o j e C a m e l o t zaista p o s t o ­ kršćanka. D j e č a k o v a je
broj v o j n i k a isprva j e o d b i o j a o , v j e r o j a t n o j e t o bio neki m a j k a bila l j u b o m o r n a na
p o z v a t i p o m o ć , te je u rog z a m a k u z a p a d n o j Britaniji. L u d m i l u , t e j e naredila d a j e
z a s v i r a o tek k a d j e v e ć bilo Kralj Artur j e živio o k o 5 0 0 . ubiju.
p r e k a s n o . K a d j e K a r l o Veliki g o d i n e naše e r e i b r a n i o je V e ć i n a Č e h a bili s u
stigao na bojište, svi su veliki rimsku koloniju Britaniju o d pogani. Zato je Vaclav
v i t e z o v i v e ć bili mrtvi. barbarskih n a p a d a č a . u svoju zemlju p o z i v a o
U p r i č a m a se o p i s u j e k a k o n j e m a č k e m i s i o n a r e k a k o bi
j e Artur p o s t a o kraljem širili k r š ć a n s t v o . N o , s njima
i z v u k a v š i m a č iz k a m e n a . su stigli i n j e m a č k i v o j n i c i .
M a č mu se z v a o Excalibur, Velikaši su se o k r e n u l i protiv
a glavni savjetnik b i o mu je V a c l a v a , te ga je jednog
čarobnjak Merlin. Arturova d a n a , n a putu p r e m a c r k v i ,
kraljica G u i n e v e r e s e u b i o brat B o l e s l a v .
zaljubila u najhrabrijeg viteza U s k o r o su se proširile
o k r u g l o g stola, Sir L a n c e l o t a . priče o čudesnim
L a n c e l o t o v sin Sir G a l a h a d događajima u Vaclavovoj
p o d u z e o j e najsmioniji o d g r o b n i c i , k a o i o kraljevoj
svih viteških p o t h v a t a velikoj d o b r o t i . J e d n a o d njih
- k r e n u o je u potragu za govori kako je posjekao drvo
svetim g r a l o m . u šumi da bi ga d a o
u d o v i c a m a i s i r o č a d i . Pratio
O v a k v e priče o vitezovima
ga je n j e g o v sluga koji se od
o k r u g l o g stola bile su vrlo
h l a d n o ć e štitio h o d a j u ć i
popularne u srednjem vijeku,
V a c l a v o v i m stopama.
a o d r ž a l e su se i
do danas.

60
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

V T K O JE B I O istočno o d Perzije ( d a n a š n j e g
PREZBITER IVAN? Irana).
U p r i č a m a se s p o m i n j e da
U v r i j e m e križarskih ratova j e o k o 1 1 6 5 . g o d i n e n a za­
u E v r o p i se p r i č a l o o k r š ­ p a d E v r o p e stiglo p i s m o
ćanskoj zemlji na D a l e k o m u k o j e m I v a n o p i s u j e ljepote
istoku kojom vlada sveće­ svoje zemlje. P a p a je odgo­
nik Prezbiter I v a n . U kasni­ v o r i o na to p i s m o , a putnici
jim se pričama to legendar­ p o p u t M a r k a P o l a s u pokušali
no kraljevstvo preselilo p r o n a ć i I v a n o v o kraljevstvo.
u Afriku. U n e k i m se p r i č a m a P r e z b i ­
ter I v a n p o v e z u j e s m o n g o l ­
skim v l a d a r o m Džingis-
Prezbiter I v a n j e l e g e n d a r n i
kanom.
lik. G o d i n e 1 1 4 5 . o p i s i v a n j e
kao m o ć n i v o đ a spreman po­ S v r e m e n o m se l e g e n d a
držati križare u b o r b i za S v e ­ o kralju preselila u A f r i k u ,
tu z e m l j u . G o v o r i l o se da se gdje je etiopski kralj b i o p o ­
n j e g o v o kraljevstvo nalazi znat k a o Prezbiter I v a n .

_ T K O JE B I O EL CID?

Rodrigo Diaz de Vivar, poz­


natiji k a o E l C i d C a m p e -
ador, bio je španjolski naci­
onalni junak.

El C i d je r o đ e n u Š p a n j o l s k o j
oko 1 0 4 0 . g o d i n e . U to je
vrijeme Š p a n j o l s k a bila
podijeljena i z m e đ u maurskih
i španjolskih v l a d a r a . O b j e s u
se strane n e p r e s t a n o
sukobljavale. El Cid je
p o d r ž a v a o kralja Kastilje
i predvodio je njegovu
v o j s k u . K a o izvrstan v o j n i k
d o b i o j e m n o g e bitke, ali j e
zbog s u m n j e za izdaju
n a p o k o n protjeran iz z e m l j e .
Tada je postao plaćenik
i b o r i o se za v o j s k u koja mu
je bolje p l a ć a l a . P o n e k a d se
b o r i o n a strani M a u r a , A T K O JE B I O vi s v o g a sina s udaljenosti od
WILHELM TELL? 150 k o r a k a .
a ponekad na strani
Teli j e uspješno p o g o d i o
Španjolaca.
W i l h e l m Teli je legendarni j a b u k u , ali j e o d m a h pripre­
G o d i n e 1094. El Cid je
švicarski junak. m i o i d r u g u strijelu. K a d ga je
o s v o j i o kraljevstvo V a l e n c i j u
G e s s l e r u p i t a o za r a z l o g , Teli
i njime j e v l a d a o s v e d o s v o j e
Austrijski v l a d a r G e s s l e r j e m u j e o d g o v o r i o d a j e bila
smrti 1 0 9 9 . g o d i n e . U s k o r o
n a r e d i o da svi Š v i c a r c i u Alt- n a m i j e n j e n a n j e m u i da bi je
p o t o m o n o je opet pripalo
dorfu g a đ a j u šešir p o d i g n u t upotrijebio d a j e u b i o s v o g a
Maurima.
na štapu na gađalištu. Teli ni­ sina. Teli j e p o n o v n o u h a p ­
El C i d nije bio n i k a d a p o r a ­
je poslušao njegovu naredbu. šen i smješten u b r o d koji ga
žen u b o r b i . O n j e g o v i m su
D o z n a v š i o n j e g o v o j velikoj je t r e b a o prevesti u G e s s l e r o v
j u n a č k i m p o d v i z i m a napisa-
streljačkoj vještini, G e s s l e r j e d v o r a c . N o , p o d i g l a s e oluja
ne m n o g e l e g e n d e i p r i č e .
Tellu p o n u d i o s l o b o d u a k o i Teli je uspio p o b j e ć i . Č e k a ­
uspije p o g o d i t i j a b u k u na gla- j u ć i u zasjedi u b i o je G e s s l e r a

61
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

< KOJI JE G U S A R B I O B a r b a r o s s i n i b r o d o v i bili su


POZNAT KAO u g l a v n o m galije (s veslima)
BARBAROSSA? na kojima su k a o r o b o v i radili
zarobljeni mornari. Bogate
U 16. s t o l j e ć u o b a l e s j e v e r ­ z a r o b l j e n i k e su gusari držali
ne Afrike bile su sjedište u z a t o č e n i š t v u s v e d o k njiho­
m o ć n i h gusara korsara. v e obitelji n e b i platile o t k u p ­
Najstrašniji od svih bio je ninu.
turski kapetan Barbarossa
P o j e d i n i v l a d a r i su plaćali
(»Crvenobradi«).
gusare da se b o r e za njih,
B a r b a r o s s i n o p r a v o i m e bilo a s a m B a r b a r o s s a je p o s t a o
je Khavr a d - D i n . Stvorio je a d m i r a l turske flote. B a r b a ­
uporište u sjevernoj Africi i uz rossa j e u m r o 1 5 4 6 . g o d i n e ,
p o d r š k u turskog sultana na­ ali su korsari i dalje n a p a d a l i
padao Španjolsku i Portugal. b r o d o v l j e , s v e d o k u 19. sto­
G o d i n e 1 5 1 8 . o s v o j i o j e Alžir ljeću F r a n c u z i nisu osvojili
i p r e t v o r i o ga u gusarsko gni­ Alžir. T a d a j e zaustavljen te­
jezdo. ror barbarskih g u s a r a .

< T K O JE B I O FRANCIS krenuo na putovanje prema


DRAKE? Južnoj Americi. Na tom je
p u t o v a n j u u š a o u Tihi o c e a n
U 16. s t o l j e ć u b j e s n i o j e rat i u d o m o v i n u se vratio tek
između Engleske i Španjol­ 1580. godine. Sa s o b o m je
ske. Engleski gusar Francis d o n i o v e l i k o b o g a t s t v o , te ga
Drake napadao je španjol­ je kraljica Elizabeta I. progla­
ske brodove. sila v i t e z o m .
G o d i n e 1 5 8 8 . Englesku j e
Drake je rođen 1543. godine n a p a l a španjolska A r m a d a .
u D e v o n u . P r o s l a v i o se k a o Priča govori da je Drake
hrabri m o r e p l o v a c i krstario u v r i j e m e k a d je u o č e n a n e ­
je v o d a m a Karipskog mora prijateljska flota k u g l a o . Izja­
u potrazi za španjolskim b r o ­ v i o j e d a ć e Š p a n j o l c e napasti
dovima. č i m završi igru. U n a t o č s v o ­
G o d i n e 1577. Drake je joj velikoj s n a z i , A r m a d a j e
s b r o d o m Pelican (kasnije poražena. Drake je
p r e i m e n o v a n u Colden Hind) poginuo 1596.

< TKO SU BILI Bukanir Henry Morgan je


BUKANIRI? karijeru z a v r š i o k a o g u v e r n e r
J a m a i c e i engleski kralj ga je
U 17. s t o l j e ć u a m e r i č k i m
proglasio v i t e z o m .
v o d a m a harali su piratski
P o č e t k o m 18. stoljeća v e ­
brodovi. Na njima su često
liki gusarski d a n i p o č e l i su se
plovili francuski, britanski
bližiti kraju. F r a n c u s k i p o m o ­
i nizozemski bukaniri.
rac J e a n Lafitte se 1 8 1 2 . godi­
I m e bukanir p o t j e č e o d fran­ ne borio za Sjedinjene Drža­
c u s k e riječi boucan k a k o se ve u ratu protiv Britanije. P o ­
n a z i v a p e ć za sušenje m e s a stao je h e r o j , ali se p o t o m
što se j e d e na b r o d o v i m a . vratio starom životu i nasta­
M n o g i bukaniri bili su pirati v i o pljačkati Š p a n j o l c e u J u ž ­
i pljačkali su t r g o v a č k e b r o ­ noj A m e r i c i .
d o v e . D r u g i su iznajmljivali Na Karipskim otocima b u ­
svoju vještinu, hrabrost i brze kaniri su p o s j e d o v a l i p o j e d i ­
b r o d o v e o n i m a koji su n a j b o ­ ne luke kojima su v l a d a l i p o ­
lje p l a ć a l i . put kraljeva.

62
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

T K O JE B I O je i F r a n c u s k e . F r a n c u s k i brzi
SURCOUF? ratni j e d r e n j a c i č e s t o su i z v o ­
dili b r z e n a p a d e na britanske
Robert S u r c o u f se naziva b r o d o v e . S u r c o u f j e uništa­
posljednjim korsarom«. v a o velike b r o d o v e .
8 1 0 je francuski kapetan G o d i n e 1800. Surcouf se
proslavljen kao smion i ne- p r o s l a v i o n a p a d o m n a britan­
nadmašanpomorac. ski b r o d K e n t . N j e g o v j e b r o d
Confiance p o r a z i o Kenta i za­
Sorcouf je rođen 1773. godi- plijenio m u velik t o v a r zlata.
ne u S a i n t - M a l o u . Njegovi su F r a n c u s k o v r h o v n i š t v o j e za­
roditelji željeli da p o s t a n e tražilo o d S u r c o u f a d a i m
s v e ć e n i k , ali j e o n p o b j e g a o p r e d a z l a t o , ali ga je on ljuti­
od k u ć e i u d o b i od 15 g o d i - lo b a c i o u m o r e i o d g o v o r i o
na, već je p l o v i o Indijskim im neka ga uzmu ako m o g u .
oceanom. S u r c o u f je u m r o u S a i n t
Nakon francuske revoluci- M a l o u 1827. godine.
je z b i o je rat i z m e đ u B r i t a n i -

TKO SU BILE A N N E kušala p o b j e ć i ili se j e d n o ­


B O N N Y I MARY READ? stavno predala.
Ž e n e s u rijetko p l o v i l e g u ­
N a o t v o r e n i m m o r i m a rijet- sarskim b r o d o v i m a (osim k a o
ko su se susretale ž e n e pi- z a t o č e n i c i ) . P a ipak, ž e n e
rati. P a i p a k , A n n e B o n n y gusari su p o s t o j a l e , a j e d n e
M a r y R e a d n i s u n i m a l o za- o d njih bile s u A n n e B o n n y
ostajale za s v o j i m m u š k i m i M a r y R e a d . Na crtežu su
drugovima. prikazane naoružane i odje­
vene poput muškaraca. O b j e
U 17. i 18. stoljeću v o d e K a - su p o b j e g l e iz d o m o v i n e
ripskog m o r a bile su o m i l j e n a i pridružile se g u s a r s k o m ka­
gusarska lovišta. Onuda su petanu J o h n u R a c k h a m u .
plovili brojni trgovački brodovi Mary Read je uhvaćena, te je
u z a t v o r u umrla od g r o z n i c e .
Ugledavši gusarsku z a s t a v u A n n e B o n n y je također uhap­
s lubanjom i p r e k r i ž e n i m k o - š e n a , ali n j e n a dalja s u d b i n a
stima, v e ć i n a j e b r o d o v a p o - nije p o z n a t a .

>TKOJEB I OA D M I R A L u bitki k o d N i l a p o r a z i o fran­


NELSON? c u s k u flotu i z a d r ž a o N a p o l e -
o n o v u vojsku u Africi. U na­
Britanski admiral H o r a t i o padu na Kopenhagen 1 8 0 1 .
Nelson p o b i j e d i o j e u m n o - g o d i n e n a m j e r n o j e stavio
gim značajnim pomorskim svoj d u r b i n na slijepo o k o ka­
bitkama. U b i j e n je u času ko ne bi v i d i o z n a k za p r e k i d
svog najvećeg trijumfa vatre.
- u bitki k o d Trafalgara. N e l s o n j e u b r z o p o s t a o na­
c i o n a l n i j u n a k i stekao v i s o k u
Nelson je rođen 1758. godi- kraljevsku titulu. O d r ž a v a o j e
ne, a m o r n a r i c i se pridružio ljubavnu vezu sa Lady H a m i l ­
u dobi od samo 12 godina, ton, suprugom jednog diplo­
Služio je na m n o g i m ratnim m a t a . G o d i n e 1 8 0 5 . u bitki
b r o d o v i m a , a u b i t k a m a je iz- k o d Trafalgara p o r a z i o j e
gubio d e s n u ruku i d e s n o francusku i španjolsku mor­
oko. n a r i c u . N o , u toj b o r b i je p o ­
G o d i n e 1 7 9 8 . N e l s o n je ginuo.

63
MITOM, LEGENDE I JUNACI

< T K O JE SVIRAO D O K i atletiku.


JE GORIO RIM? N o , u b r z o j e n a v i d j e l o izi­
šla i druga strana n j e g o v e pri­
G o v o r i se da je rimski car r o d e . P r i r e đ i v a o j e divlje za­
Neron bacao prve kršćane b a v e , p r i h v a ć a o n o v e strane
l a v o v i m a i da je zapalio religije i u b i o svoju m a j k u
Rim. Takve priče posebno i s u p r u g u . S m a t r a o se g e n i ­
ističu n j e g o v u okrutnost j e m i z a p r e p a š t a v a o je rimske
i nemilosrdnost. v e l i k a š e s v o j i m pojavljiva­
n j e m na p o z o r n i c i .
N e r o n je c a r e m postao 54. G o d i n e 64. (dok je N e r o n
g o d i n e naše e r e , u d o b i o d b i o o d s u t a n ) R i m j e uništio
1 7 g o d i n a . N j e g o v a je majka p o ž a r . P o n o v n a izgradnja
o t r o v a l a s v e n j e g o v e protivni­ značila je povišenje poreza,
ke i isprva je m l a d i c a r d o b r o te su izbile b r o j n e p o b u n e .
i uspješno v l a d a o . Z a b r a n i o N e r o n se s a m o smiješio i svi­
je k r v o l o č n e s p o r t o v e u areni r a o . S e n a t j e zatražio n j e g o v u
i p o t i c a o je p o e z i j u , d r a m u smrt, ali se on s a m u b i o .

> T K O JE B I O Č O V J E K
SA ŽELJEZNOM
MASKOM?

G o d i n e 1698. u p a r i š k i z a ­
tvor Bastille d o v e d e n je
maskirani zarobljenik.
I m a o j e v l a s t i t u ć e l i j u i nit­
k o n i j e z n a o t k o j e taj tajan­
stveni čovjek.

N a z i v » č o v j e k sa ž e l j e z n o m
m a s k o m « izmislio j e pisac Tajanstveni zarobljenik je J o š uvijek s e n e z n a t o č n o
Voltair. O n j e s m a t r a o d a b i m o g a o biti i grof M a t t h i o l i , tko je b o r a v i o u toj ćeliji. N o ,
z a r o b l j e n i k m o g a o biti brat » d v o s t r u k i špijun« koji je ra­ j e d a n o d zatvorskih č u v a r a
b l i z a n a c f r a n c u s k o g kralja d i o za F r a n c u s k u , ali je 1 6 7 9 . je u svoj d n e v n i k zabilježio
Luja X I V . M a s k a m u nije bila g o d i n e u h a p š e n jer j e o d a v a o da je č o v j e k sa ž e l j e z n o m
o d željeza, v e ć o d b a r š u n a . tajne f r a n c u s k i m neprijate­ maskom umro u zatvoru
Ali s e naziv o d r ž a o d o d a n a s . ljima. 1 703. godine

> T K O JE BILA M A R I J A protestanti.


STUART? M a r i j a je odrasla u F r a n c u ­
skoj i u d a l a se za f r a n c u s k o g
M a r i j a S t u a r t bila je po rođ­ kralja, ali se n a k o n kraljeve
e n j u kraljica Š k o t s k e , a po smrti vratila u Š k o t s k u . O n d j e
udaji kraljica F r a n c u s k e . se u d a l a za s v o g r o đ a k a lorda
Svojatala je i e n g l e s k o pri­ D a r n l e v a . Škotski l o r d o v i su
jestolje koje je tada pripa­ mrzili D a r n l e v a , te je j e d n o g a
d a l o n j e n o j r o đ a k i n j i Eliza­ d a n a u kući u kojoj je on b o ­
beti I. ravio p o d m e t n u t a eksplozija.
M n o g i smatraju da je u t o m e
Marijin otac je umro nepo­ sudjelovala i Marija. Z b o g
s r e d n o prije n j e n o g r o đ e n j a tog j e d o g a đ a j a m o r a l a p r e ­
1542. godine. Škotskom je pustiti prijestolje s v o m sinu
tada u i m e s v o j e k ć e r k e vla­ Jamesu V I . Nakraju je pobje­
dala M a r i j i n a m a j k a . N a r o d gla u E n g l e s k u , ali je o p t u ž e ­
je nije v o l i o j e r je bila katolki­ na za z a v j e r u protiv E l i z a b e t e
nja, d o k su Škoti v e ć i n o m bili I. i 1 5 8 7 . g. p o g u b l j e n a .

64
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

TKO SU BILI n j e g o v a obitelj p o s t a n e b o g a ­


ORGIJE? tom i m o ć n o m (imao je mno­
g o d j e c e , iako p a p a m a nije
Borgia je plemićka obitelj dozvoljena ženidba). Imeno­
k o j a s e u 15. s t o l j e ć u n a s e - v a o j e sina C e s a r a n a d b i s k u ­
ila u I t a l i j i . M a l o s e d i n a s t i - p o m V e n e c i j e i četiri puta
p u b o r b i za v l a s t s l u ž i l o u d a v a o k ć e r k u Lukreziju d a
takvom okrutnošću kao b i z a d o v o l j i o političke a m b i ­
torgije. c i j e . N j e n a prva d v a braka su
p o n i š t e n a , a t r e ć e g supruga
: jrgije su u Italiju d o s e l i l e je u b i o brat C e s a r e . Da bi
- 5 5 . godine iz Španjolske, postigli s v o j e c i l j e v e , B o r g i j e
- d a n č l a n t e obitelji p o s t a o se nisu ustručavali ubiti.
- o a p a Kalikst III. N a s l i j e d i o C e s a r e j e bio izvrstan v o j ­
li. ie njegov n e ć a k , p a p a nik i stavio je središnju Italiju
- e k s a n d a r I V . O n j e bio p o - p o d u p r a v u B o r g i j a . N o , na­
e svjetovan čovjek. k o n smrti n j e g o v o g o c a o b i ­
O d m a h se pobrinuo da telj je izgubila m o ć .

k r v n e bolesti. Č i n i l o se da
Rasputin d j e č a k u m o ž e p o ­
m o ć i bolje o d bilo kojeg li­
ječnika.
Kroz poznanstvo s caricom
Rasputin j e p o s t a o n a j m o ć n i ­
jim č o v j e k o m u Rusiji. Z l o ­
u p o t r e b l j a v a o j e svoj p o l o ž a j
i raskošno ž i v i o , d a v a o c a r u
loše savjete i s p r e č a v a o n e ­
o p h o d n e r e f o r m e . Z b o g toga
ga je 1 9 1 6 . g o d i n e ubila sku­
_ T K O JE B I O d i n e u S i b i r u . L u t a o je z e m ­
pina velikaša.
8ASPUTIN? ljom k a o s v e ć e n i k i iscjeljitelj,
t v r d e ć i d a ima n a t p r i r o d n e U to je v r i j e m e Rusija v e ć
I n g o r i j Rasputin bio je ru­
moći. G o d i n e 1905. došao je bila p r e d p o r a z o m u p r v o m
s u s v e ć e n i k . I m a o j e jak ut-
u P e t r o g r a d i stekao n e o b i č ­ svjetskom ratu. Z a m a n j e o d
ecaj na cara N i k o l u I I .
no p o v j e r e n j a c a r a i c a r i c e , g o d i n u d a n a c a r j e ubijen
t i s o u t i n je rođen 1872. go­ čiji je sin o b o l i o od rijetke u proleterskoj r e v o l u c i j i .

< T K O JE BILA EVA J u a n a P e r o n a , bivšeg vojnik a


PERON? koji s e o k r e n u o politici. G o ­
d i n u d a n a kasnije P e r o n j e
U svojoj zanimljivoj karijeri izabran za p r e d s j e d n i k a Ar­
Eva P a r o n , poznata i kao gentine, a E v a mu je p o m o g l a
Evita, od filmske g l u m i c e d a p r o v e d e reforme p o p u t
postala je političkim v o đ o m u v o đ e n j a p r a v a glasa z a ž e n e
južnoameričkih zemalja. i bolje z d r a v s t v e n e s l u ž b e .
Bila j e v r l o o m i l j e n a , n a r o č i ­
E v a I b a r g u r e n ( k a k o glasi nje­ to u krugu siromašnijih ljudi.
n o obiteljsko ime) r o đ e n a j e N j e n a j e p o p u l a r n o s t bila
n e d a l e k o B u e n o s Airesa u Ar­ tolika d a j e 1 9 5 1 . g o d i n e
gentini 1 9 1 9 . g o d i n e . O d l u č ­ g o t o v o izabrana z a
na u zamisli da se s a m a p r o ­ p o t p r e d s j e d n i k a , ali su je
bija kroz život, p o č e l a se b a­ v o j n i generali nagovorili d a
viti g l u m o m te se proslavila s e p o v u č e . T a d a j e v e ć bila
k a o filmska z v i j e z d a . ozbiljno b o l e s n a i n a k o n
G o d i n e 1945. udala se za g o d i n e d a n a umrla.

65
MUOVI, LEGENDE I JUNACI

V T K O JE B I O DANIEL
BOONE?

U 18. s t o l j e ć u b i j e l i su se
d o s e l j e n i c i p o č e l i širiti p r e ­
ma zapadu Amerike. Jedan
od prvih pionira na zapadu
bio je lovac i traper Daniel
Boone.

B o o n e je rođen 1 734. godine


u P e n n s y l v a n i j i . Z n a t n o je
pridonio otvaranju n o v o g pu­
ta kroz k l a n a c C u m b e r l a n d
u planinama A p p a l a c h i . Indi­
j a n c i su se borili protiv ulje­
za, a u jednoj takvoj borbi
p o g i n u o j e i B o o n e o v sin J i m .
K a o i drugi pioniri na za­
p a d u , D a n i e l B o o n e j e živio
A T K O JE B I O A T K O JE BILA od lova. N o , o s n o v a o je i ne­
HIAVVATHA? POCAHONTAS? ka naselja. P r v o od njih n a z ­
vao je Bunesburg. Booneova
U 16. s t o l j e ć u s u s e s j e v e r - P r e m a s t a r o j p r i č i , 1608. ž e n a i kći bile su p r v e bijele
noamerički Indijanci Iroke- g o d i n e mlada indijanska ž e n e koje su živjele u K e n -
zi ujedinili kako bi se obra­ princeza spasila je život tuckiju.
nili o d p r o d o r a b i j e l i h d o ­ jednog engleskog doselje­ G o d i n e 1778. B o o n e a su
seljenika. Njihov se vođa nika. Zvala se P o c a h o n t a s . zarobili P a w n e e I n d i j a n c i
z v a o Hiavvatha, što z n a č i i p o g l a v i c a ga je usvojio k a o
» O n a j koji stvara rijeke«. P o c a h o n t a s je živjela u Virgi- sina! U a m e r i č k o m ratu za
niji u v r i j e m e k a d su u S j e v e r ­ nezavisnost B o o n e se borio
Postoji m n o g o p r i č a o o H i - nu A m e r i k u stizali prvi e n g l e ­ protiv B r i t a n a c a . P u t o v a o j e
avvathi, ali je stvarnih č i n j e n i ­ ski k o l o n i z a t o r i . N j e n o p l e m e p r e m a z a p a d u i istraživao L o -
c a p o z n a t o vrlo m a l o . B i o j e j e uhvatilo v o đ u doseljenika uisianu i rijeku O h i o .
m o h i k a n a c i živio je u s j e v e ­ - kapetana J o h n a Smitha. U m r o je 1820. godine.
r o z a p a d n o m dijelu d a n a š n j i h U trenutku k a d su ga n a m j e ­ O n j e m u se p r i č a l o po čita­
S A D . O k o 1 5 7 5 . g o d i n e na­ ravali ubiti, P o c a h o n t a s j e voj A m e r i c i , kao i u dalekoj
g o v o r i o j e n e k o l i k o indijan­ pojurila da ga zaštiti i z a m o l i ­ Evropi.
skih p l e m e n a d a z a b o r a v e n a l a j e o c a d a m u poštedi život.
međusobne sukobe i ujedine P o g l a v i c a je pristao i oslo­
se u Ligu I r o k e z a . bodio kapetana Smitha. Kas­
Irokezi su o s n o v a l i v l a d a - nije su d o s e l j e n i c i zarobili
j u ć e vijeće i m e đ u s o b n o su­ P o c a h o n t a s . O n a se udala za
rađivali u o b r a n i s v o j e z e m l j e j e d n o g o d njih, J o h n a R o l f e a ,
o d bijelih doseljenika ( v e ć i ­ i on ju je 1616. godine o d v e o
n o m Francuza i Engleza). u E n g l e s k u . O n d j e je u p o z n a ­
U t o m e su d o b r o uspijevali la kralja i kraljicu. U m r l a je
gotovo 200 godina i zemlju n e p o s r e d n o prije p o v r a t k a
su izgubili s a m o za a m e r i č ­ u Virginiju.
k o g rata za nezavisnost. P r i č a o t o m e k a k o je P o c a ­
P r e m a indijanskoj l e g e n d i , hontas spasila život J o h n u
Hiavvatha j e bio v r l o m u d a r S m i t h u m o ž d a nije t o č n a .
č o v j e k i p o z n a v a o je s v e taj­ U s v a k o m s l u č a j u , o n a je p o ­
n e p r i r o d e . N j e g o v j e život m o g l a da se uspostavi mir iz­
p o t a k n u o a m e r i č k o g pisca m e đ u Indijanaca i doselje­
Longfellovva d a n a p i š e e p nika.
Pjesma o Hiawathi.

66
MUOVI, L E G E N D E I JUNACI

TKO JE BIO DAVY


CROCKETT?

D a w Crockett je bio pionir


u osvajanju Divljeg zapada
koji je kasnije p o s t a o čla-
nom Kongresa S A D . Prosla-
vio se ž i v o t o m u d i v l j i n i ,
a junaćka smrt na z i d i n a m a
tvrđave Alamo osigurala
mu je trajno mjesto m e đ u
jumacima s v o g a v r e m e n a .

Davy Crockett rođen je


1786. g o d i n e . B i o je slabo
obrazovan i većinu vremena
provodio je u p l a n i n a m a lo-
veći m e d v j e d e i b o r e ć i se
s Indijancima. T a d a je postao
političar i izabran je u K o n -
A T K O JE B I O A T K O JE BILA
gres SAD.
GERONIMO? CALAMITY JANE?
N a k o n poraza na izborima
1835. godine okrenuo je leđa Postepenim širenjem pre­ Ž e n e koje su živjele na Div­
p o l i t i c i i u T e k s a s u se pridru- m a z a p a d u A m e r i k e bijeli l j e m z a p a d u m o r a l e s u biti
žio borbi za nezavisnost. su doseljenici protjerivali h r a b r e . N a j h r a b r i j a j e bila
Teksasom je u to v r i j e m e vla- Indijance s njihovih terito­ C a l a m i t y J a n e koja je u ga­
dao Meksiko.) G o d i n e 1836. rija. M e đ u I n d i j a n c i m a k o j i đ a n j u (a i u p i ć u ) n a d m a š i -
bio je j e d a n od 2 0 0 v o j n i k a su se najvatrenije borili vala v e ć i n u muškaraca.
k o j i s u branili t v r đ a v u A l a m op r o t i v u l j e z a b i o j e a p a š k i
o d M e k s i k a n a c a . O v u naj- poglavica G e r o n i m o . Calamity J a n e je vjerojatno
poznatiju bitku u povijesti rođena 1852. godine. Pravo
S A D - a nije p r e ž i v i o niti j e d a n G e r o n i m o j e bio p o g l a v i c a joj j e i m e bilo M a r t h a C a n a ­
branilac. apaškog plemena Chiricahua ry, a zvali su je i M a r t h a
Naraju se T e k s a s izborio koje je živjelo u A r i z o n i u j u ­ Burk. Živjela je u D e a d w o -
za slobodu i priključio S A D - g o z a p a d n o m dijelu S A D . R o ­ o d u , u J u ž n o j D a k o t i , koji j e
u. Davy Crockett postao je đ e n je 1 8 2 9 . g o d i n e , a p r a v o
u o n o v r i j e m e b i o surov i div­
američkom legendom. m u j e i m e bilo G o g a t h l a v , što
lji grad p o p u t o n i h u k a u b o j -
z n a č i » O n a j koji z i j e v a « .
skim f i l m o v i m a .
G e r o n i m o s e b o r i o protiv
C a l a m i t y J a n e s e često o d i ­
Meksikanaca i Amerikanaca
j e v a l a u m u š k u o d j e ć u . U ja­
da bi o b r a n i o a p a š k a lovišta.
h a n j u i g a đ a n j u bila je pravi
G o d i n e 1874. američka voj­
stručnjak. P u s t o l o v i n e iz nje­
ska je preselila A p a č e u re­
n o g života u v e l i č a n e su
z e r v a t e , ali su se G e r o n i m o
u brojnim romanima o Div­
i m a l a skupina n j e g o v i h ratni­
ljem z a p a d u . N a k r a j u s e C a ­
ka nastavili boriti. U s p j e š n o
lamity pridružila predstavi
je odolijevao sve do 1886. g.
o D i v l j e m z a p a d u te je p u t u ­
k a d je pristao na p r e d a j u .
jući po Americi pokazivala
O s t a t a k života p r o v e o j e
s v o j u vještinu s p u š k o m .
u Oklahomi pod prismotrom.
U p o z n a o je običaje bijelaca, Umrla je 1903. godine,
ali ih n i k a d nije p r i h v a t i o . k a d su se uzbudljivi d a n i D i v ­
U m r o je 1908. godine. A m e ­ ljeg z a p a d a p o l a k o v e ć bližili
rički p u k o v n i k G e o r g e C r o o k kraju. N o , legenda o C a l a m i ­
proglasio ga je » n a j v e ć i m ty J a n e , b o r c u za p r a v d u (što
A m e r i k a n c e m koji j e ikad ustvari nije bila), nastavila je
živio«. živjeti.

67
MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I

< T K O JE B I O SPARTAK? liko gladijatora p o b j e g a o iz


gladijatorske škole i nastavio
U Rimskom Carstvu većinu
živjeti v a n z a k o n a . P o b u n j e ­
poslova obavljali su robovi.
n i c i m a su se u b r z o pridružili
Prema nekima su gospoda­
i drugi r o b o v i . P r e d v o d e ć i
r i d o b r o p o s t u p a l i , ali j e v e ­
vojsku robova Spartak je
ćina bila ugnjetavana. G l a ­
u n e k o l i k o bitaka uspio svla­
dijator Spartak je 7 1 . godi­
dati rimske legije koje su p o ­
n e pr. n . e r e z a p o č e o usta­
kušale razbiti ustanak.
nak robova.
R o b o v i s u s e nadali d a ć e
S p a r t a k je r o đ e n u Traciji ( d a ­ se vratiti u s v o j e d o m o v i n e ,
našnjoj B u g a r s k o j ) . M o r a o j e ali su n a k o n dvije g o d i n e
služiti u rimskoj v o j s c i , ali je ipak p o r a ž e n i . S p a r t a k j e bio
p o b j e g a o . U h v a ć e n j e i kaž­ s a m o j e d a n o d m n o g i h koji
n j e n , te je o b u č e n za gladija­ su poginuli u posljednjoj bit­
t o r a . N j e g o v a j e s u d b i n a bila ki. T i s u ć e o n i h koji su preživ­
da se bori i p o g i n e u a r e n i . jeli b o r b u bili su razapeti na
N o , S p a r t a k j e s a još n e k o - križ.

< JE LI R O B I N H O O D I ( 1 1 5 7 - 1 199). M o ž d a s u
ZAISTA P O S T O J A O ? u legendi o R o b i n u H o o d u
sažete p u s t o l o v i n e n e k o l i k o
V e ć v i š e o d 600 g o d i n a p r i ­ odmetnika.
čaju se priče o e n g l e s k o m R o b i n H o o d s e o p i s u j e kao
odmetniku Robinu Hoodu najbolji strijelac u E n g l e s k o j .
koji je »pljačkao b o g a t e da U n j e g o v o j se družini p o s e b ­
bi udijelio siromašnima«. n o ističu M a i d M a r i a n , d e b e ­
M o ž d a je takav čovjek ne­ li fratar Friar T u c k i dugajlila
k a d zaista p o s t o j a o . Little J o h n . N j i h o v glavni pro­
tivnik b i o je Sheriff iz N o t -
M o g u ć e je da je Robin H o o d tinghama.
b i o S a k s o n a c k o j e m su 1 0 6 6 . U sjevernoj Engleskoj p o ­
godine normanski osvajači stoji n e k o l i k o mjesta n a z v a ­
oteli z e m l j u . P r e m a n e k i m nih p o R o b i n u H o o d u . M o ž ­
p r i č a m a živio je u š e r v u d s k o j da je on zaista p o s t o j a o , ali
šumi u N o t t i n g h a m s h i r e u za t o nitko n e m o ž e p o u z d a n o
v l a d a v i n e kralja R i c h a r d a tvrditi.

< T K O JE BIO JESSE dina p l j a č k a l a i ubijala. Tvr­


JAMES? dili su da se k a o o d m e t n i c i
još uvijek b o r e z a J u g . P a
Jasse J a m e s je bio jedan od
ipak, nisu bili ništa bolji od
najslavnijih o d m e t n i k a Div­
m n o g i h drugih bandita što su
ljeg zapada. Pljačkao je
n a p a d a l i b a n k e k o č i j e i vla­
b a n k e te zaustavljao i pljač­
kove.
kao vlakove. Nakraju ga je
N a k r a j u j e raspisana velika
ubio jedan član njegove
n a g r a d a za o n o g a tko ulovi
bande.
J a m e s a , ž i v o g ili m r t v o g . G o ­
Jesse J a m e s p o t j e č e iz M i s s o - dine 1882. ubio ga je član
uria i u a m e r i č k o m g r a đ a n ­ vlastite b a n d e R o b e r t F o r d
s k o m ratu se b o r i o na strani i zatražio n a g r a d u . J e s s e J a ­
J u g a . K a d j e J u g bio p o r a ž e n , mes je postao glavnim juna­
J e s s e se z a j e d n o s b r a t o m k o m m n o g i h knjiga i f i l m o v a
Frankom okrenuo razbojni- o Divljem zapadu. Njegov
štvu. brat Frank je o p t u ž e n za s u ­
J a m e s o v a banda je 16 go- r a d n j u , ali j e bio o s l o b o đ e n .

68
MUOVI, L E G E N D E I JUNACI

[> T K O J E B I O N E D štovali k a o australskog R o b i -


KELLY? na H o o d a .
G o d i n a m a je Kellvjeva
T i j e k o m 19. s t o l j e ć a a u s t r a l ­ b a n d a izbjegavala k a z n e ,
ski su se o d m e t n i c i nazivali a t a d a ih je napustila s r e ć a .
šumskim razbojnicima. Zauzeli su općinu Glenro-
N e d Kelly je bio posljednji w a n , ali i h j e o n d j e o p k o l i l a
i n a j p o z n a t i j i š u m s k i raz­ policija. U o r u ž a n o j borbi
bojnik. poginuli su svi č l a n o v i b a n d e
o s i m N e d a Kellyja koji j e n o ­
Kelly j e r o đ e n 1 8 5 5 . g o d i n e sio r u č n o izrađen zaštitni
u državi Victoria. S bratom oklop. Ranjen je i u h v a ć e n ,
D a n o m je osnovao odmet­ te je 1 1 . studenog 1880. go­
n i č k u b a n d u , te su n a p a d a l i dine obješen u M e l b o u r n u .
z e m l j o p o s j e d n i k e i krali im N e d Kelly j e p o s t a o a u ­
k o n j e . U b r z o su se proslavili stralski n a r o d n i h e r o j . U v e ć i ­
smionim pljačkama. Siro­ ni priča o n j e m u izostavljeni
mašniji farmeri su Kellyja p o ­ su n j e g o v i najgori z l o č i n i .

0 TKO SU BILI PANCHO k o m p o s t a o jer j e u b i o vlasni­


VILLA I E M I L I A N O ka z e m l j e koju je o b r a đ i v a l a
ZAPATA? n j e g o v a obitelj. Z a p a t a j e tra­
žio da se z e m l j a p r a v e d n o
Villa i Z a p a t a su dva velika podijeli m e đ u svim ljudima.
imena novije povijesti M e k ­ Villa i Z a p a t a su okupili ge­
sika. O b o j i c a su bili gerilski rilsku v o j s k u i 1 9 1 0 . g o d i n e
v o đ e i sanjali o b o l j e m ži­ z a p o č e l i m e k s i č k u seljačku
votu siromašnih stanovnika r e v o l u c i j u . Bila je to oštra
Meksika. borba uz mnoge nerazmirice
između revolucionarnih v o ­
Villa je r o đ e n 1 8 7 8 , a Z a p a t a đa. Stvorena je nova republi­
1879. g o d i n e . Bili su sinovi ka, ali Villa i Z a p a t a nisu d o ­
siromašnih f a r m e r a . U to je č e k a l i taj trenutak. Z a p a t a je
vrijeme malo Meksikanaca ubijen 1 9 1 9 . g o d i n e , a četiri
imalo zemljišne p o s j e d e g o d i n a kasnije istu s u d b i n u
d o ž i v i o je i V i l l a .
1 u društvu je v l a d a l a velika
n e p r a v d a . Villa j e o d m e t n i ­

> T K O JE B I O AL ljala mafija, tajna o r g a n i z a c i j a


CAPONE? sastavljena v e ć i n o m o d tali­
janskih gangsterskih » o b i ­
Dvadesetih i tridesetih go­ telji«.
dina našeg stoljeća gang­ O d 1925. d o 1 9 3 1 . godine
sterske b a n d e su harale Al C a p o n e je bio »gazda« č i -
u S A D . J e d a n od najzloglas- kaških z l o č i n a č k i h b a n d i .
nijih g a n g s t e r s k i h šefova Bio je nemilosrdan kriminalac
bio je Al C a p o n e . po čijem su nalogu izvedena
m n o g a strašna ubistva, p r i m ­
^ razdoblju p r o h i b i c i j e j e r i c e masakr n a d a n sv. V a ­
1 9 2 0 - 1 9 3 3 ) gangsteri su lentina. N a k r a j u j e u h a p š e n ,
J a d a l i u mnogim gradovima ali ne z b o g brojnih ubojsta­
Sjedinjenih A m e r i č k i h D r ž a ­ v a , v e ć z b o g p o r e z n i h prekr­
šaja. U m r o j e 1 9 4 7 . g o d i n e .
va. Vlada je zabranila proda-
J a l k o h o l a i u b r z o su se p o - M n o g i drugi »gazde« p o g i ­
a v i l e ilegalne p i v o v a r e i t o č i ­ nuli su u k r v a v i m r a t o v i m a iz­
onice pića. Poslom je uprav­ među suparničkih bandi.

69
MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I

< T K O JE BILA » D A M A N a j p r i j e je radila s o p a t i c a m a


SA SVJETILJKOM«? u Njemačkoj i Francuskoj,
a 1 8 5 3 . g o d i n e se zaposlila
Britanski vojnici ranjeni u londonskoj bolnici.
u k r i m s k o m ratu nazivali su G o d i n u d a n a kasnije j e
b o l n i č a r k u koja se o njima u Scutariju u Turskoj n j e g o v a ­
brinula » d a m o m sa svjetlji- la r a n j e n e v o j n i k e . B o l n i č k i
kom«. Bila je to Florence uvjeti su je toliko užasnuli da
Nightingale, osnivač i orga­ je ih o d m a h p o č e l a mijenjati.
nizator bolničarske službe. V i đ a j u ć i j e k a k o n o ć u prolazi
pored njihovih kreveta, zah­
S a z n a v š i d a F l o r e n c e želi p o ­ v a l n i v o j n i c i su je nazvali
stati b o l n i č a r k o m , obitelj » d a m o m sa svjetiljkom«.
N i g h t i n g a l e se zaprepastila. Da bi nastavila svoj r a d ,
G o d i n e 1845. malo je žena Florence je 1860. godine
i m a l o p o s a o , a b o l n i č a r k e su otvorila školu za b o l n i č a r k e .
bile m a l o c i j e n j e n e . N o , Flo­ To je bila p r v a u s t a n o v a te
r e n c e j e ostvarila s v o j e želje. vrste u svijetu.

> K O J A JE C R N A lo u k i n u t o . P o m o g l a joj je or­


AMERIKANKA BILA g a n i z a c i j a koja j e tajnim p u ­
POZNATA KAO MOJSIJE tovima prebacivala robove
SVOGA NARODA? u s l o b o d n e z e m l j e . Harriet se
kasnije i s a m a priključila toj
K a o što je M o j s i j e p o v e o tajnoj o r g a n i z a c i j i .
I z r a e l c e iz r o p s t v a u E g i p t u , N a k o n što j e o s l o b o d i l a
tako je i Harriet T u b m a n č l a n o v e s v o j e obitelji, Harriet
pomogla crnim robovima se p o v r e m e n o vraćala na J u g .
da p o b j e g n u iz južnih drža­ U s v a k o m bijegu izlagala se
va u s l o b o d n e s j e v e r n e ž i v o t n o j o p a s n o s t i , a bojažlji­
zemlje Amerike. v e s l j e d b e n i k e poticala j e na­
bijenom puškom! U k u p n o je
Harriet T u b m a n j e r o đ e n a oslobodila 300 robova.
oko 1820. godine kao ropki- T i j e k o m g r a đ a n s k o g rata
nja u M a r v l a n d u . G o d i n e Harriet je radila k a o b o l n i ­
1 8 4 9 . uspjela j e p o b j e ć i n a č a r k a i špijun na strani S j e ­
S j e v e r , gdje j e ropstvo v e ć bi­ vera.

< T K O JE O S N O V A O D u n a n t j e n a p i s a o knjigu
CRVENI KRIŽ? o toj borbi i p r e d l o ž i o da bi
u s v a k o j zemlji t r e b a l o o s n o ­
C r v e n i križ je h u m a n i t a r n a vati o r g a n i z a c i j u za zbrinja­
organizacija za pružanje
v a n j e ranjenih v o j n i k a . G o d i ­
p o m o ć i u ratu i m i r u . O s ­
ne 1 8 6 3 . na sastanku u G e -
n o v a n j e 1863. g o d i n e m e ­
nevi o s n o v a n o j e p r v o t a k v o
đunarodnim dogovorom
društvo.
po zamisli m l a d o g švicar­
skog bankara Henrija Du- D a n a s C r v e n i križ djeluje
nanta. širom svijeta. N j e g o v j e z a d a ­
tak da p o m a ž e ljudima u vri­
F r a n c u z i i Austrijanci su j e m e katastrofa, zatim ratnim
1 8 5 9 . g o d i n e vodili u sjever­ z a r o b l j e n i c i m a i pruža s o c i ­
noj Italiji bitku k o d Solferina. j a l n u skrb. S i m b o l m u j e cr­
P o s v u d a su u agoniji ležali ra­ v e n i križ na bijeloj p o z a d i n i ,
njeni v o j n i c i , a j e d a n od o n i h kojeg poštuju svi n a r o d i .
koji su vidjeli n j i h o v u patnju U muslimanskim zemljama
bio j e H e n r i D u n a n t . znak je crveni polumjesec.

70
MUOVI, L E G E N D E I J U N A C I

> T K O JE B I O ALBERT rad na sveučilištu i o b r a z o ­


SCHWEITZER? v a o s e z a liječnika. S a s u p r u ­
g o m se preselio u z a p a d n u
Albert Schweitzer je bio vi­ Afriku i u L a m b a r e n u u G a -
šestruko darovit: bio je uči­ bonu osnovao bolnicu.
telj, filozof i g l a z b e n i k .
Za p r v o g svjetskog rata svi
Poznat je prvenstveno po
su n j e m a č k i g r a đ a n i morali
svom radu kao liječnik mi­
napustiti f r a n c u s k e kolonije
sionar u Africi.
u A f r i c i . S c h w e i t z e r se n a k o n
Schweitzer je rođen 1875. rata vratio i n a š a o svoju b o l ­
g o d i n e u pokrajini A l s a c e (ta­ nicu u ruševinama. O b n o v i o
da dio Njemačke, a danas ju j e , a u s k o r o je u blizini
F r a n c u s k e ) . N a k o n studija o s n o v a o i koloniju za g u b a v -
p o s t a o je profesor teologije c e . S v e d o s v o j e smrti 1 9 6 5 .
i napisao n e k o l i k o knjiga g o d i n e živio je u L a m b a r e n u
o kršćanstvu. B i o je jednako i b r i n u o se za b o l e s n i k e . Za
p o z n a t i k a o orguljaš. svoj rad j e 1 9 5 2 . g o d i n e na­
G o d i n e 1905. prekinuo je građen N o b e l o v o m nagradu.

< T K O JE BILA H E L E N u Bostonu.


KELLER? A n n e j e o b u z d a l a divlju
d j e v o j č i c u i n a u č i l a je »go­
N a k o n bolesti u r a n o m dje­ voriti«. N a j p r i j e joj je laganim
tinjstvu H e l e n Keller je udarcima po dlanu pokazala
ostala slijepa, gluha i nije­ pojedine znakove a b e c e d e ,
ma. Uz svestranu p o m o ć a zatim i z n a k o v e za o d r e đ ­
učiteljice svladala je svoje e n e riječi. U dvije g o d i n e
nedostatke te pomagala H e l e n je n a u č i l a čitati i pisati
drugim slijepim i gluhim Brailleovim pismom. Dodiru­
ljudima. j u ć i grlo s v o j e učiteljice osje­
tila je k a k o njen glas titra
i p o k u š a l a na isti n a č i n stvo­
H e l e n je rođena 1880. godi­
riti z v u k . T a k o je n a u č i l a
n e u S A D . N a k o n šest g o d i n a
i govoriti.
provedenih u tihom, mrač­
n o m svijetu, H e l e n j e d o b i l a H e l e n Keller j e p o h a đ a l a
učiteljicu A n n e S u l l i v a n iz k o l e d ž , a o d a n a učiteljica
P e r k i n s o v e škole za slijepe A n n e je uvijek bila uz n j u .

> T K O JE M A J K A g o v o r i o da napusti s a m o s t a n
TEREZA? i p o m a ž e ljudima.
O d j e v e n a u sari i bosih n o ­
Majku Terezu iz Calcutte gu otišla je u najsiromašniju
mnogi nazivaju živim sve­ četvrt C a l c u t t e . G o d i n e 1 9 4 8 .
c e m . O n a je katolička opa­ C r k v a joj j e d o z v o l i l a d a o s ­
tica k o j a j e n a p u s t i l a š k o l u nuje n o v i o p a t i č k i red koji se
u kojoj je p o d u č a v a l a d j e c u naziva Sestre m i l o s n i c e .
da bi pomagala bolesnim U 30 g o d i n a M a j k a T e r e z a
i siromašnim ljudima. i n j e n e o p a t i c e spasile su
mnogu napuštenu djecu, po­
Agnes G o n x h a B o j a x h i u rođ- m a g a l e su g u b a v c i m a i njego­
ena je 1 9 1 0 . g o d i n e u S k o p ­ v a l e b o l e s n e i stare. D o
j u . Postala j e o p a t i c a , studira- 1 9 7 9 . g o d i n e njihov j e red
la je u Irskoj, te se u C a l c u t t i i m a o više o d 2 0 0 o g r a n a k a
U Indiji zaposlila k a o učitelji­ širom svijeta. M a j k a T e r e z a j e
c a . P u t u j u ć i j e d n e n o ć i vla- z a svoj rad n a g r a đ e n a N o b e ­
kom č u l a je glas koji joj je l o v o m n a g r a d o m z a mir.

71
V T K O JE N A P I S A O EP V T K O JE N A P I S A O V T K O JE BILA S A P F O ?
O GILGAMEŠU? ILIJADU I ODISEJU?
S a p f o je bila grčka pjesniki­
Ep o Gilgamešu je z b i r k a Ilijada i Odiseja su p o z n a t i nja s o t o k a L e z b o s u Egej­
d r e v n i h priča nastalih na grčki j u n a č k i e p o v i koji go­ skom moru. O n a je jedina
p o d r u č j u Bliskog istoka vore o opsadi Troje i doga­ poznata pjesnikinja iz toga
zvanom Mezopotamija. Ne đajima koji su p o t o m uslije­ vremena.
z n a m o t k o i h j e z a p i s a o , ali dili. Smatra se da ih je napi­
znamo da se to dogodilo sao H o m e r , slijepi pjesnik S a p f o j e živjela i z m e đ u 6 1 0 .
o k o 2000. g o d i n e p r . n . e r e . s grčkog otoka Hiosa. i 5 8 0 . g o d i n e pr. n. e r e . Bila
je o b r a z o v a n a ž e n a iz b o g a t e
K a o svi e p o v i , tako i Ep 0 H o m e r u z n a m o toliko obitelji.
0 Gilgamešu govori o junaci­ malo da čak ne možemo O n j e n o m je ž i v o t u m a l o
ma i n j i h o v i m p o d v i z i m a . tvrditi da je zaista p o s t o j a o ! toga p o z n a t o . P o u z d a n o
U o v o m e p u riječ je o b a b i ­ U s t v a r i , m o g u ć e j e d a Ilijadu z n a m o s a m o d a j e imala kćer
l o n s k o m kralju G i l g a m e š u 1 O d i s e j u nije n a p i s a o isti Cleis.
1 n j e g o v o m prijatelju E n k i d u . autor. V e ć i n a njenih djela bile su
P r i č e v j e r o j a t n o p o t j e č u još A k o j e ipak p o s t o j a o , ljubavne pjesme upućene
iz t r e č e g tisućljeća pr. n. e r e , H o m e r j e v j e r o j a t n o bio drugim ž e n a m a . O k o 300.
ali su se isprva prenosile lutajući pjesnik koji je p r i č a o g o d i n e pr. n. e r e sastavljena
usmenom predajom. Nakraju stare p r i č e i svirao liru. je č i t a v a zbirka njenih pjesa­
su z a p i s a n e na glinenim p l o ­ Do Homerovog vremena m a , ali su do 8. stoljeća sa­
čicama. te su se p r i č e stotinama č u v a n i tek neki njeni d i j e l o v i .
Ep se sastoji od pet p j e v a ­ g o d i n a prenosile u s m e n o m N a k o n toga j e S a p f o stolje­
nja. P o s e b n o z a n i m l j i v o j e predajom. O k o 600. godine ć i m a bila z a b o r a v l j e n a , iako
p j e v a n j e o velikoj p o p l a v i ko­ pr. n. e r e n a p o k o n su je u s v o j e v r i j e m e bila toliko
ju je j e d n a obitelj preživjela zapisane. p o z n a t a da se njen lik poja­
izgradivši a r k u . Pretpostavlja v i o na k o v a n i c a m a i v a z a m a .
se da je to temelj biblijske N j e n su stil o p o n a š a l i m n o g i
priče o N o i . drugi p j e s n i c i .

72
UMJETNOST I ZABAVA

7 T K O JE P I S A O BASNE? V T K O JE G L A V N I V T K O JE B I O
JUNAK RAMAYAME? VERGILIJE?
Smatra se da je grčke basne
(kratke priče s m o r a l n o m Ramayama j e p o z n a t i i n d i j ­ Publije Vergilije M a r o bio
p o u k o m ) pisao obogaljeni ski e p . N j e n glavni j u n a k j e je veliki rimski pjesnik.
o s l o b o đ e n i r o b Ezop koji je R a m a , kralj O u d h a u sje­ Njegovo najpoznatije djelo
živio u 5. stoljeću pr. n. e r e . vernoj Indiji. Vjerovalo se j e Eneida, e p s k a p j e s m a
da je on b o g Višna koji je o padu Troje i postanku
B a s n e su kratke p r i č e u prozi p o p r i m i o ljudski oblik rimskog naroda.
ili stihovima u kojima g l a v n u i spustio se na Z e m l j u da je
j l o g u imaju životinje. s p a s i o d zla. Vergilije j e r o đ e n 7 0 . g o d i n e
M n o g i stručnjaci vjeruju pr. n. e r e n e d a l e k o grada
d a E z o p u o p ć e nije p o s t o j a o , Ramayamu (što z n a č i » R a m i - M a n t o v e u Italiji. U z d r ž a v a o
v e ć da su G r c i sve basnopis- na putovanja«) je oko 300. ga je bogati p o k r o v i t e l j , pa se
c e nazivali z a j e d n i č k i m i m e ­ g o d i n e pr. n . e r e n a p i s a o tijekom č i t a v o g života m o ­
nom »Ezop«. B a s n e su se du­ pjesnik V a l m i k i na indijskom g a o posvetiti p i s a n j u . U pr­
go v r e m e n a prenosile usme­ jeziku sanskrtu. v i m p j e s m a m a p i s a o je o pri­
n o m p r e d a j o m , p a j e priča P j e s m a s e sastoji o d s e d a m r o d i , ali je slavu s t e k a o tek
o njihovom autoru ubrzo po­ knjiga koje o p i s u j u k a k o je svojim p o s l j e d n j i m d j e l o m ,
stala d i o tradicije i v j e r o j a t n o R a m a u b o r b i stekao ruku S i ­ Eneidom.
je izmišljena. t e , k ć e r k e d r u g o g a kralja. U njemu govori o padu
M n o g e basne su popularne U p o č e t k u je m l a d i par ž i v i o T r o j e , te o bijegu Eneja i nje­
još i d a n a s . Na d o n j o j slici je sretno, ali j e R a m a kasnije g o v i h sljedbenika u Italiju
o r i k a z a n a lisica iz b a s n e koja protjeran iz g r a d a i prisiljen gdje su o s n o v a l i naselje.
e , n e m o g a v š i dosegnuti gro­ da sa S i t o m i n j e n i m p o l u b r a - P j e s m a prati s v e n j i h o v e
ž đ e , zaključila d a j e o n o t o m L a k s a n o m živi u š u m i . pustolovine na putovanju, pa
o n a k o kiselo. U m e đ u v r e m e n u je d e ­ t a k o i p r e l a z a k p r e k o mitske
B a s n e koje p o z n a j e m o d a - m o n s k i kralj R a v a n a iz L a n k e rijeke Stiks koja dijeli o v o z e ­
nas z a p i s a o je rimski p i s a c (Sri L a n k a ) o t e o Situ i o d v e o maljski svijet o d p o d z e m ­
- e d r o koji je ž i v i o u v r i j e m e je u s v o j e kraljevstvo. R a m a noga.
Krista. M e đ u t i m , n e k e su b a s ­ i L a k s a m a su je uz p o m o ć Vergilije j e u m r o 19. g o d i ­
ne z a p i s a n e i m n o g o ranije, kralja m a j m u n a S u g r i v a i nje­ n e pr. n . e r e n a k o n p u t o v a n j a
o k o 4. stoljeća pr. n. e r e . g o v o g generala H a n u m a n a u G r č k u gdje j e o b o l i o o d
uspjeli o s l o b o d i t i . R a m a se sa g r o z n i c e . Ž e l i o je da se Ene­
S i t o m vratio u O u d h i p o n o v ­ ida n a k o n n j e g o v e smrti spa­
n o z a u z e o prijestolje. li, ali j e c a r n a r e d i o d a j e o b ­
jave.
UMJETNOST I ZABAVA

> TKO JE BIO O M A R stvenik d o b i o j e p o s a o kra­


KHAYYAM? ljevskog a s t r o n o m a , t e j e m o ­
dernizirao perzijski k a l e n d a r .
O m a r K h a y y a m je bio per­ Kasnije je z a j e d n o s d r u g i m
zijski p j e s n i k , a s t r o n o m a s t r o n o m i m a p o d i g a o zvjez­
i z n a n s t v e n i k koji je živio darnicu u Isfahanu. U svoje
u 11. stoljeću naše ere. je vrijeme bio poznat kao pi­
Proslavio se prvenstveno sac na polju z n a n o s t i , p o v i j e ­
kao pjesnik. Zbirku njego­ sti, p r a v a , m e d i c i n e i m a t e ­
v i h d j e l a n a z v a n u Rubaije matike.
j e u 19. s t o l j e ć u E d w a r d N i k a d nije smatran v a ž n i m
Fitzgerald p r e v e o na engle­ p j e s n i k o m , pa se m n o g i
ski jezik. z n a n s t v e n i c i č a k n e slažu
s mišljenjem da su Rubaije
O m a r K h a y y a m je rođen n j e g o v o d j e l o . U s v a k o m slu­
u N e y s h a b u r u u Perziji (da­ č a j u , i z d a n e s u tek 2 0 0 g o d i ­
našnjem Iranu). na n a k o n n j e g o v e smrti.
Kao vrlo nadareni znan­

< T K O JE N A P I S A O j e d a n d n e v n i k , t e kratku
PRIČU O GENJIJU? p r i č u Izumi Shikibu nikki
koja je sadržala i p o e z i j u .
Priča o Genjiju je n a p i s a n a O k o 1 0 1 0 . g o d i n e napisala j e
u Japanu u 11. stoljeću, Priču o Genjiju koja je
a n e k i je smatraju p r v i m o d m a h doživjela veliki
r o m a n o m . Njena autorica uspjeh.
zvala se M u r a s a k i S h i k i b u . Priča govori o životu i
ljubavima princa Genjija. V o ­
T e š k o je reći je li Priča lio je n e k o l i k o ž e n a , a s v a k a
o Genjiju zaista prvi r o m a n , se prema njemu odnosila
ali j e s v a k a k o prvi v a ž a n d r u g a č i j e . Knjiga j e bila p o ­
roman. p u l a r n a s t o l j e ć i m a , pa je utje­
N a p i s a n a je u v r i j e m e k a d c a l a na m n o g e p i s c e koji su
su žene na dvoru japanskog smatrali da je b o l j e pisati slič­
c a r a r e d o v i t o pisale na d j e l a , n e g o stvarati nešto
d n e v n i k e . M u r a s a k i j e prije n o v o i p o s v e različito.
Priče o Genjiju napisala

> T K O J E 1001 N O C kralju p r i č u . D o š a v š i d o n a j ­


PRIČAO PRIČE? zanimljivijeg dijela prekinula
je p r i č u i rekla kralju da j o j ,
N e k o ć je u Arabiji živjela želi li čuti kraj, m o r a d o z v o ­
princeza koja je svoj život liti d a živi još j e d a n d a n . T a ­
spasila pričajući p r i č e to­ ko se to nastavilo 1001 n o ć ,
k o m 1001 n o ć i . s v e d o k kralj nije o d u s t a o o d
ubojstava. M e đ u pričama
Postojijegenda o okrutnom koje j e Š e h e r e z a d a p r i p o v i j e ­
kralju Šahriju koji se s v a k i m dala bile su i o n e o S i m b a d u
d a n o m p o n o v n o ž e n i o i za­ p o m o r c u , te o A l a d i n u . Te su
tim u b i j a o ž e n u . N a k r a j u s e p r i č e n a r o d n e , a nastale su
o ž e n i o Š e h e r e z a d o m , kćer­ na p o d r u č j u S r e d n j e g a i D a ­
k o m s v o g g l a v n o g ministra, lekoga istoka. Prvi puta su ih
koja je o d l u č i l a zaustaviti zapisali A r a p i o k o 1 0 0 0 . g o ­
n j e g o v a ubijanja. dine naše ere p o d nazivom
Tisuću i jedna noć.
Prve noći nakon vjenčanja
Š e h e r e z a d a j e p o č e l a pričati

74
UMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE N A P I S A O obilježja Božanstvene kome­


BOŽANSTVENU dije je m o d e r n i jezik. U to su
KOMEDIJU? v r i j e m e o b r a z o v a n i ljudi i o z ­
biljni pjesnici pisali na latin­
Božanstvenu komediju skom jeziku.
— koju mnogi stručnjaci Ep se sastoji od tri dijela.
smatraju najvažnijim pjes­ U p r v o m D a n t e o p i s u j e svoj
ničkim djelom srednjovje­ put kroz p a k a o kroz k o j f g a
k o v n e E v r o p e — napisao je v o d i pjesnik Vergilije. N a k o n
na talijaskom jeziku pjesnik toga u društvu Vergilija p o s ­
Dante Alighieri. j e ć u j e čistilište.
U t r e ć e m dijelu d o l a z i
Dante je rođen 1265. godine u raj, te o n d j e s u s r e ć e B e a t r i -
u F i r e n c i , ali je z b o g politič­ c e , ž e n u koju j e o b o ž a v a o .
kih s u k o b a protjeran iz gra­ U raju je č a k na trenutak
d a . N a k o n d u g o g o d i š n j e g lu­ ugledao Boga.
tanja skrasio se u R a v e n n i .
J e d n o o d najznačajnijih

> T K O JE B I O na je L a u r i , za koju se ne m o ­
PETRARCA? že p o u z d a n o reći je li zaista
postojala ili je bila tek Petrar-
Petrarca je bio poznati kin idea'K P e t r a r c a je p o s e b n o
znanstvenik i pjesnik. Na­ z n a č a j a n jer j e sastavio pra­
k o n 14. s t o l j e ć a s n a ž n o j e vila o pisanju p o e z i j e .
utjecao na evropsku po­ lako j e slijedio D a n t e o v
eziju. primjer i p i s a o na talijanskom
jeziku, Petrarca je život po­
~ r a n c e s c o P e t r a r c a j e živio svetio istraživanju latinske
:d 1304. do 1374. godine, p o e z i j e . Z a h v a l j u j u ć i Petrar-
ako je r o đ e n u Italiji, v e ć i n u kinom radu oživljena je po­
z \ o t a p r o v e o je u F r a n c u ­ ezija Livija i C i c e r o n a , koja bi
skoj. i n a č e v j e r o j a t n o pala u za­
N a p i s a o j e više o d 4 0 0 borav.
z e s a m a , od kojih je 3 6 6
: o p i j e n o u zbirci Kanconi-
f V e ć i n a pjesama posveće­

< T K O JE N A P I S A O d i n o d j e l o . R o m a n c a o tro­
KENTERBERIJSKE PRIČE? j a n s k o m ratu n a z v a n a Troilus
i Kriseide se još uvijek čita,
Kenterberijske priče su ali n i k a d nije postigla p o p u ­
zbirka pripovjesti u stihu larnost k a o Kenterberijske
zamišljenih kao da ih priča­ p r i č e , koje C h a u c e r č a k nije
ju hodočasnici na putu dovršio.
u C a n t e r b u r y u 14. s t o l j e ­ P r i č e o d r a ž a v a j u karakter
ć u . Napisao ih je engleski p r i p o v j e d a č a i javljaju se
pjesnik Geoffrey Chaucer. u o p s e g u od p r i č e p o g a n o g
mlinara d o viteške p r i č e
C h a u c e r j e živio o d 1 3 4 2 3 d o o časti i j u n a š t v u . D a n a s su
1 4 0 0 . g o d i n e . O s i m što se posebno omiljene modernizi­
b a v i o p j e s n i š t v o m , služio j e r a n e e n g l e s k e verzije o v o g
k a o v o j n i k i radio k a o d i p l o ­ djela.
mat t e k a o d r ž a v n i č i n o v n i k .
Kenterberijske p r i č e su nje­
g o v o n a j p o z n a t i j e , ali ne i j e ­

75
< T K O JE B I O D O N koji u starosti o d l u č u j e posta­
QUIJOTE? ti vitez i činiti j u n a č k a djela.
Stoga j e n a v u k a o stari o k l o p ,
D o n Q u i j o t e je glavni junak o s e d l a o konja i k r e n u o u svi­
r o m a n a k o j e g j e u 17. s t o ­ jet sa starim prijateljem S a n c -
ljeću napisao španjolski pi­ h o m P a n z o m (koji j e j a h a o
sac M i g u e l d e C e r v a n t e s . na magarcu).
U g l e d a v š i v j e t r e n j a č e , stari
C e r v a n t e s j e živio o d 1 5 4 7 . i kratkovidni D o n Quijote je
do 1616. godine. Život su p o m i s l i o da se radi o d i v o v i ­
m u i s p u n j a v a l e b r o j n e pusto­ ma te ih je k r e n u o n a p a s t i !
l o v i n e i n e u g o d n a iskustva. N a k o n brojnih p u s t o l o v i n a
K a o m l a d i ć j e pristupio vojsci D o n Q u i j o t e s e m i r n o skrasio
(gdje su ga zarobili T u r c i ) , u svom domu.
a kasnije je r a d i o za v l a d u .
Njegov junak D o n Quijote
d o ž i v l j a v a r a z n o l i k e pustolo­
vine. Opisan je kao čudak

< T K O JE S A S T A V I O Priče iz davnine, a sadržala


PRVU ZBIRKU NARODIH j e b r o j n e o m i l j e n e pripovjet-
PRIPOVJETKI? ke poput M a č k a u č i z m a m a
i Modrobradog.
Većina pripovijetki je toliko B r a ć a G r i m m ( k a k o su ih
stara da nitko ne zna tko ih n a j č e š ć e nazivali) bili su o z ­
je prvi ispričao. Pa ipak, biljniji, z n a n s t v e n i sakupljači
z n a m o da je najstariju zbir­ n a r o d n i h p r i č a . Nastojali su
ku pripovjetki zapisao fran­ ih zapisivati t o č n o o n a k o ka­
cuski pisac Charles Perrault ko su ih č u l i . S v o j a djela, na­
1697. g o d i n e . P o z n a t i s a ­ m i j e n j e n a djeci i o d r a s l i m a ,
kupljači p r i p o v j e t k i bili su pripremali su od 1812. do
i njemačka braća J a c o b Carl 1822. godine. Njihove naj­
i VVilhelm Carl G r i m m . p o z n a t i j e p r i č e su Ivica i M a ­
rica (crtež lijevo), te P a l č i ć .
P e r r a u l t o v a zbirka pripovjetki
bila je namijenjena njegovoj
vlastitoj d j e c i . N a z v a o j u j e

< T K O JE B I O p r e p u š t e n vlastitim s n a g a m a
ROBINSON CRUSOE? bila j e o d u v i j e k p o p u l a r n a .
D e f o e a su na pisanje o v o g
R o b i n s o n C r u s o e je glavni djela p o t a k l e p r i č e iz stvar­
junak priče o brodolomcu n o g života p o m o r a c a , p o s e b ­
k o j u j e 1719. g o d i n e n a p i ­ n o priča A l e k s a n d r a Selkirka
sao engleski književnik Da- koji je b i o vrlo p o z n a t u nje­
niel D e f o e . g o v o d o b a , a d o ž i v i o je slič­
nu sudbinu kao Robinson
Priča govori o b r o d o l o m c u Crusoe.
R o b i n s o n u C r u s o e u koji j e Robinson Crusoe nije j e d i ­
preživio b r o d o l o m i nasukao no D e f o e o v o djelo. Bio je
se na pustom otoku. G o d i n a ­ n o v i n a r i pisao je političke
ma je živio p o s v e s a m , a kas­ b r o š u r e z b o g kojih j e č e s t o
nije se sprijateljio s u r o đ e n i ­ u p a d a o u n e v o l j e . N a p i s a o je
kom kojeg je nazvao Petko. i nekoliko romana, primjerice
Z a m i s a o o b r o d o l o m c u što Uličarka Flanders te Dnevnik
ostaje s a m na p u s t o m o t o k u o godini kuge.

76
UMJETNOST I ZABAVA

D> T K O JE O P I S A O je britko i p o d r u g l j i v o , pa mu
GULIVEROVA djela v e ć i n o m nisu bila p o p u ­
PUTOVANJA? larna. Č a k j e i G u l i v e r o v a p u ­
tovanja, napisana u obliku
Guliverova putovanja su vesele dječje pripovjetke,
podrugljiva priča o pustolo­ stvorio s c i l j e m da » u s k o m e š a
vinama mornara Lemuela svijet«. T o j e z a p r a v o prikri­
Gulivera. Napisao ih je J o ­ v e n i n a p a d na život i politiku
nathan Swift, svećenik njegovog vremena.
i u č e n j a k koji je živio od O s i m p o z n a t e p r i č e u ko­
1667. d o 1745. g o d i n e . joj su G u l i v e r a zarobili Lilipu-
t a n c i , knjiga sadrži i d r u g e
Swift je r o đ e n u Irskoj, g d j e je zgode s njegovog putovanja.
p o h a đ a o k o l e d ž Trinity u D u - Guliver odlazi u zemlju divo­
blinu. M l a d o s t je p r o v e o va B r o b d i n g n a g , te u z e m l j u
u E n g l e s k o j , da bi nakraju k o j o m v l a d a j u stvorenja nalik
postao starješina k a t e d r a l e konjima.
sv. Particka u D u b l i n u . P i s a o

> T K O JE B I O s v o g učitelja P a n g l o s s a v j e r u ­
CANDIDE? je da ljudi ž i v e u » n a j b o l j e m
o d svih m o g u ć i h s v j e t o v a « .
C a n d i d e j e g l a v n i j u n a k sa­ V o l t a i r e n a p a d a filozofiju o p ­
tiričnog romana poznatog timizma o p i s u j u ć i k a k o C a n ­
francuskoj pisca Voltaira d i d e n a k o n m n o g o zastrašu­
k o j i j e ž i v i o o d 1694. d o j u ć i h doživljaja - o t m i c e ,
1778. g o d i n e . ubojstva, rata i potresa - na­
pušta s v o j e v j e r o v a n j e i zak­
V o l t a i r e o v o p r a v o i m e bilo j e ljučuje d a j e n a j b o l j e z a č o v ­
Francois M a r i e Arouet. V e ć i ­ jeka da » o b r a đ u j e svoj vrt«.
nu života se b o r i o protiv tira­ Voltaire je neko vrijeme
nije, a o n e s k o j i m a se nije bio zatočen u poznatom pa­
slagao n a p a d a o j e o š t r o m sa­ riškom z a t v o r u Bastille,
tirom. a kasnije je živio u izgnanstvu
Candide je n a j p o z n a t i j e u E n g l e s k o j . N a k r a j u se skra­
Voltaireovo djelo. G o v o r i sio u Š v i c a r s k o j .
o m l a d i ć u koji p o d u t j e c a j e m

> T K O JE S T V O R I O sku gdje su n e k o v r i j e m e živ­


FRANKENSTEINOVO jeli s p j e s n i k o m L o r d o m B y -
ČUDOVIŠTE? r o n o m . N a k o n s t o j e 1816.
g o d i n e umrla S h e l l e y e v a s u ­
Priču o znanstveniku Fran- pruga, M a r y se udala za S h e l ­
kensteinu i čudovištu koje leya, no on je nakon samo
je on sastavio od pojedinih šest g o d i n a s t r a d a o .
dijelova d r u g i h ljudi napi­ Preostali d i o života M a r y j e
sala j e 1818. g o d i n e M a r y o b j a v l j i v a l a djela svoga s u ­
Shelley. pruga. N a s t a v i l a je pisati vla­
stita djela i o b j a v i l a zbirku
Mary Shelley je rođena 1797, p r i č a , a i z d a v a l a je i č a s o p i s .
a umrla je 1 8 5 1 . g o d i n e . M e đ u t i m , Frankenstein je
U d o b i od 1 7 g o d i n a zalju­ njeno najznačajnije djelo.
bila se u pjesnika P e r c y a G o v o r i k a k o j e č u d o v i š t e što
B y s s h e a S h e l l e y a . lako j e ga je Frankenstein izradio v i ­
S h e l l e y v e ć b i o o ž e n j e n , lju­ djelo toliko okrutnosti i zla da
b a v n i c i su pobjegli u Š v i c a r ­ se o k r e n u l o protiv njega.
UMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE B I O se najviše cijeni n j e g o v ro­


ALESSANDRO man Zaručnici.
MANZONI? R a d n j a tog r o m a n a o d v i j a
se u 17. stoljeću u L o m b a r d i ­
A l e s s a n d r o M a n z o n i j e ži­ ji. O k r u t n i lokalni tiranin D o n
v i o u 19. s t o l j e ć u i b i o je R o d r i g o želi spriječiti v j e n č a ­
poznati talijanski pisac. nje m l a d o g R e n z a i L u c i j e , ali
Njegov se roman Zaručnici mu to nakraju ipak ne polazi
uvrštava u najvažnija djela za rukom.
talijanske književnosti. M a n z o n i je u svoja djela
upletao povijesne događaje
M a n z o n i je rođen 1785. go­ na n a č i n koji je bio p o s v e
d i n e i u m r o je 1 8 7 3 . B i o je n o v u talijanskoj književnosti.
o d a n i rimokatolik, p a j e vjera P i s a o j e o b l i k o m čistog tos-
z n a t n o utjecala k a k o na nje­ k a n s k o g n a r j e č j a , k o j e g su
g o v e p o g l e d e n a svijet, t a k o u sljedećih stotinu g o d i n a
i na djela. U s v o j e v r i j e m e je prihvatili g o t o v o svi talijanski
bio p o z n a t i pjesnik, n o d a n a s pisci.

> TKO JE BIO M O B Y d o l o m j e preživio s a m o j e d a n


DICK? član posade.
Veliki d i o r o m a n a Moby
M o b y Dick je bio veliki bi­ D/c/cgovori o o p a s n o s t i m a
j e l i kit k o j e g j e u p r i č i o p i ­ i n e d a ć a m a kitolova u 19. sto­
sao američki pisac H e r m a n l j e ć u . Prije p o j a v e velikih b r o -
Melville. d o v a z a lov m o r n a r i su se tim
g o l e m i m ž i v o t i n j a m a približa­
Pričao M o b y Dicku je zapravo vali u m a l i m č a m c i m a i ubijali
pripovijest o k a p e t a n u A h a b u , ih h a r p u n i m a .
starom m o r e p l o v c u koji j e č i - M e l v i l l e j e živio o d 1 8 1 9 . d o
t a v o g ž i v o t a n a s t o j a o uloviti 1 8 9 1 . godine i znao je mnogo
velikogbijelogkita. A h a b j e okitolovu. Nekovrijemeje
u l o v u n a M o b y D i c k a izgubio č a k b o r a v i o n a k i t o l o v c u gdje
n o g u , i od tada je n j e g o v a želja je doživio razne pustolovine
d a g a ulovi s v a k i m d a n o m p o - - s u d j e l o v a o je u p o b u n i na
stajalasvevećom. Nakrajuje b r o d u i preživio b r o d o l o m .
kit razorio A h a b o v b r o d , a b r o -

< T K O JE B I O V I C T O R nja o d v i j a u s r e d n j o v j e k o v ­
HUGO? nom Parizu, napisao je 1 8 3 1 .
g o d i n e . Z b o g političkih s u ­
Victor H u g o je bio veliki koba H u g o je 1 8 5 1 . godine
francuski pjesnik, dramati­ m o r a o napustiti F r a n c u s k u .
čar i r o m a n o p i s a c . D v a nje­ U t o m je r a z d o b l j u uglav­
gova najpoznatija romana n o m živio u J e r s e y u . O n d j e
su Zvonar crkve Notre-Da­ su nastale z b i r k e p j e s a m a
me i Jadnici. Razmišljanja i Stoljetna legen­
da, k a o i n j e g o v najpoznatiji
Victor H u g o je rođen 1802. roman J a d n i c i . To je priča
g o d i n e , a djetinjstvo je p r o ­ o odbjeglom osuđeniku J e -
v e o p u t u j u ć i s o c e m koji je a n u V a l j e a n u koji p o k u š a v a
radio k a o v o j n i službenik. živjeti č a s n i m i korisnim ži­
K n j i ž e v n i č k u karijeru j e votom.
z a p o č e o 1 8 2 2 . g o d i n e pišući N a kraju života H u g o s e
i g r o k a z e . R o m a n Zvonar crk­ vratio u F r a n c u s k u , g d j e je
ve Notre-Dame, čija se r a d - 1885. godine i umro.

78
UMJETNOST I ZABAVA

> T K O SU BILI TRI a r a d i o je k a o g e n e r a l .


MUŠKETIRA? D u m a s je kao mladić jedva
m o g a o čitati, ali j e tada
Tri mušketira su d j e l o otišao u Pariz i p o s t a o
Francuskog pisca najprije d r a m a t i č a r , a zatim
AJexandra D u m a s a koji je i pisac p o p u l a r n i h povijesnih
ž i v i o u 19. s t o - romana.
ljeću. M u š k e t i r i P o r t h o s , D a n a s je D u m a s poznat
Athos i A r a m i s , te po djelima Tri mušketira
njihov prijatelj d'Artagnan i Grof Monte Cristo — priči
su f r a n c u s k i p u s t o l o v i iz o tajanstvenom bivšem
17. stoljeća. robijašu E d m o n d u D a n t e s u
koji se o s v e ć u j e za
D u m a s j e živio o d 1 8 0 3 . d o nepravednu kaznu.
1870. godine. P o z n a j e m o ga
kao Dumasa oca. Otac
Dumasa o c a b i o je sin
b o g a t a š a i karipske crnkinje,

< T K O JE B I O H A N S graška. Pa ipak, prošlo je još


CHRISTIAN ANDERSEN? m n o g o g o d i n a d o k nije ste­
kao pravu popularnost.
Hans Christian Andersen
Pripovijetke je zasnivao na
bio je danski pisac dječjih
n a r o d n i m p r i č a m a , ali su se
pripovijetki. N e k e od nje­
o n e znatno razlikovale od
govih poznatijih priča su
priča što su ih skupljala bra­
Ružno pače i Mala sirena.
ća G r i m . Priče o patuljcima
H a n s Christian A n d e r s e n s e i v j e š t i c a m a A n d e r s e n je za­
rodio 1805, a umro 1875. mijenio p r i č a m a koje su
g o d i n e , lako je živio u v r l o o d r a ž a v a l e n j e g o v t u ž a n i sa-
siromašnoj p o r o d i c i , uspio j e m o t n i č k i život. N e k e o d njih
završiti sveučilište i postati s u , n a p r i m j e r , Kositreni voj­
pisac. nik, Mala jelka ili Djevojčica
U n j e g o v o j prvoj knjizi na­ sa šibicama.
laze s e n e k e o d najpoznatijih Iz A n d e r s e n o v i h p i s a m a
dječjih pripovijetki, primjeri­ s a z n a j e m o d a j e bio v r l o o s ­
ce Kresivo i Princeza na zrnu jećajan i duhovit čovjek.

> T K O JE B I O H O N O R E potrebe.
D€ BALZAC? B a l z a c o v i r o m a n i opisuju
p r o v i n c i j a l n i i pariški život
B o n o r e d e B a l z a c j e b i o iz- i s a d r ž e najrazličitije l i k o v e .
nimno plodan francuski pi- O b r a đ i v a o je teme poput
sac k o j i j e s v o j i h s t o t i n j a k o č i n s k e l j u b a v i , p o h l e p e , lju­
romana i kratkih priča naz- b o m o r e i m n o g i h drugih v i ­
vao zajedničkim imenom d o v a života i politike u F r a n ­
ljudska komedija. cuskoj.
Ljudska komedija je slože­
Balzac je r o đ e n 1 7 9 9 . g o d i n e no djelo s v i š e od 2 0 0 0 liko­
u Toursu. G o d i n e 1 8 1 6 . p r e ­ v a , o d kojih s e m n o g i p o j a v ­
selio se u Pariz gdje je tri g o - ljuju u n e k o l i k o r o m a n a . N a j ­
d i n e studirao p r a v o . U b r z o poznatiji r o m a n i su Otac Go-
se odlučuje postati p i s c e m . riot i Rođaka Bette. B a l z a c je
Cijelog je života živio vrlo ra­ u m r o 1 8 5 0 . g o d i n e . N a foto­
strošno, p a j e m o r a o m n o g o grafiji je p r i k a z a n kip B a l z a c a
pisati da bi z a d o v o l j i o s v o j e kojeg j e izradio R o d i n .

79
UMJETNOST I ZABAVA

V T K O JE B I O CHARLES V T K O JE N A P I S A O V TKO SU BILE SESTRE


DICKENS? PRVE DETEKTIVSKE BRONTÈ?
PRIČE?
M n o g i smatraju da je Char­ Charlotte (1816-1854), E m i -
les D i c k e n s bio najveći e n ­ Prve detektivske priče dje­ ly (1818-1849) i A n n e
gleski romanopisac. Njegov lo su a m e r i č k o g pisca Edga- (1820-1849) bile su e n g l e -
književni opus obuhvaća ra Allana P o e a . Radnja im ski r o m a n o p i s c i . C h a r l o t t i -
Pickvvickove spise, Teška se o d v i j a u P a r i z u , a g l a v n i n o n a j p o z n a t i j e d j e l o j e Ja-
vremena, Malu Dorrit junak je Francuz C. Augu­ ne Eyre, a E m i l i n o Wuthe-
i m n o g e druge knjige. ste D u p i n . ring Heights k o j e se s m a t r a
r e m e k - d j e l o m . A n n e j e na-
Dickens je rođen 1812. godi P o e je živio od 1809. do pisala d v a r o m a n a - T h e
ne. M l a d o s t je p r o v e o u ne­ 1849. godine. U g l a v n o m je Tenant of Wildfell Hall i Ag-
imaštini, a roditelji su mu radio k a o urednik č a s o p i s a nes Grey.
zbog velikih dugova neko vri­ / u tom je poslu bio vrlo usp­
jeme boravili u zatvoru. ješan jer se činilo da točno Sestre Brontè su veći dio svog
Svoje je iskustvo prenio razumije što čitatelji traže. jednoličnog života provele
u romane, što se naročito os­ Njegove vlastite p r i č e , prim­ zajedno s b r a t o m Branwel-
jeća u djelu David Copperfild jerice Propast kuće Ushero- l o m u o č i n s k o j k u ć i u selu
g d j e d j e l o m i c e o p i s u j e vlastiti vih, č e s t o su bile zastrašu­ H a v v o r t h u u e n g l e s k o j grofo­
život. juće. viji Y o r k s h i r e .
P r v i uspjeh postigao j e dje­ Detektiv A u g u s t e D u p i n s e Pisati s u p o č e l e j o š k a o
l o m Pickwickovi spisi k o j e je prvi puta p o j a v l j u v j e u priči d j e c a , stvarajući zamišljena
1837. godine u nastavcima Ubojstva u ulici Morgue g d j e kraljevstva A n g r i a i G o n d a l .
izlazilo u t j e d n o m č a s o p i s u . rješava tajnu niza ubojstava Kao odrasle su p o v r e m e n o
N a s t a v i o je pisati i stvorio što ih je p o č i n i l o b i ć e s naiz­ o d l a z i l e u druga mjesta g d j e
m n o g a p o p u l a r n a djela koja gled nadljudskom snagom. su radile k a o učiteljice.
se čitaju i d a n a s , lako su nje­ N a k r a j u se otkriva da se radi Divljina što ih je o k r u ž i v a l a
g o v i rani r a d o v i bili k o m i č n i , o divovskom čovjekolikom ostavila j e d u b o k e t r a g o v e
u kasnijim knjigama je opisi­ m a j m u n u . Druga priča s M. u n j i h o v i m r o m a n i m a , što se
v a o b i j e d u , okrutnost i izopa- Dupinom, Ukradena pisma, n a r o č i t o o s j e ć a u djelu Wut-
ć e n o s t života u Engleskoj govori o ucjenama u visokom hering Heights. A n n e i E m i l y
u 19. s t o l j e ć u . društvu. U svoje doba P o e je s u u m r l e v r l o m l a d e o d suši­
Posljednjih g o d i n a života b i o cijenjeni pjesnik i kritičar. c e . C h a r l o t t a s e u d a l a , ali j e
je m n o g o p u t o v a o i č i t a o tu­ D a n a s g a u g l a v n o m smatra­ živjela još svega n e k o l i k o g o ­
m a č e n j a svojih r o m a n a . m o p i s c e m kratkih priča koji d i n a , da bi n a k r a j u umrla
U m r o je 1870. godine. je znatno utjecao na druge u trudnoći.
autore.

80
UMJETNOST I ZABAVA

" T K O JE N A P I S A O no skrovište stiže u n e o b i č a n V T K O JE N A P I S A O


K N J I G U ALICE U ZEMLJI p o d z e m n i svijet prvi je puta PRVE ZNANSTVENO-
ČUDESA? ispričao 1 8 6 2 . g o d i n e kćeri FANTASTIČNE PRIČE?
svoga prijatelja A l i c e L i d d e l l .
Charles Lutwidge Dodg- Alice je zamolila Lewisa P r v e znanstvano-fantastič-
>on, p o z n a t i j i k a o L e w i s Carrolla da zapiše priču, ne priče djelo su francu­
Carroll, bio je izvrstan a j e d a n prijatelj n o v i n a r ga j e , skog pisca Julesa V e r n e a .
znanstvenik i matematičar. s l u č a j n o pročitavši r u k o p i s , l a k o j e u m r o j o š 1906. g o d i ­
M e đ u t i m , danas je uglav­ n a g o v o r i o d a j e o b j a v i . Knji­ ne ne d o č e k a v š i razvoj m o ­
n o m poznat kao pisac dvije ga je izdana 1865. godine, d e r n e t e h n o l o g i j e , u knji­
omiljene dječje knjige a ilustrirao ju je p o z n a t i kari­ gama je spominjao helikop­
— Alice u zemlji čudesa katurist T e n n i e l . N a k o n v e l i ­ t e r e i r a k e t e za l e t
i Alice s druge strane ogle­ kog u s p j e h a L e w i s C a r r o l l j e u svemir.
dala. 1872. godine napisao i priču
Alice s druge strane ogledala.
J u l e s V e r n e nije bio z n a n s t v e ­
U njoj A l i c e d o l a z i u svijet
Lewis Carroll je živio od nik niti p u s t o l o v . N a j v e ć a p u ­
u k o j e m je s v e o k r e n u t o na­
1832. do 1898. godine. Š k o - stolovina k o j o m se tek m a l o
opačke.
o v a o se na sveučilištu u O x ­ približio u z b u đ e n j i m a što ih
ford u, g d j e je p r o v e o i v e ć i n u L e w i s C a r r o l l j e p o d pra­ p r o l a z e n j e g o v i izmišljeni li­
- . o g a života. N i k a d s e nije vim i m e n o m objavio nekoli­ k o v i bio je let u b a l o n u !
oženio niti je i m a o d j e c e , ali ko stručnih knjiga o m a t e m a ­ P r i č e s kojima je stekao
se u ž i v a o u n j i h o v o m društvu tici, a b i o je i d o b a r fotograf slavu prvi su puta o b j a v l j i v a ­
volio im pričati p r i č e . amater. ne u n a s t a v c i m a u č a s o p i s u
P r i č u o A l i c e koja slijedeći pod zajedničkim naslovom
z e c a kroz n j e g o v o p o d z e m ­ Neobična putovanja. Među
njima su bile Put u središte
zemlje, Dvadeset tisuća milja
ispod mora i d r u g e . U s v o j i m
zamišljenim p u t o v a n j i m a
Verne je predvidio putovanja
r a k e t o m , razvoj p o d m o r n i c a
i p o j a v u televizije.
U s p i o j e č a k opisati beste­
žinsko stanje m n o g o prije no
što su astronauti prvi puta
poletjeli u s v e m i r !

81
UMJETNOST I ZABAVA

V T K O JE N A P I S A O RAT
I MIR?

Rat i mir se s m a t r a j e d n i m
o d n a j v e ć i h r o m a n a svjet­
ske književnosti, a napisao
g a j e u 19. s t o l j e ć u r u s k i p i ­
sac Lav Tolstoj.

Tolstoj j e živio o d 1 8 2 8 . d o
1910. godine. Bio je plemić
i živio je na v e l i k o m obitelj­
skom posjedu južno od
Moskve.
P a ipak, u n a t o č bogatstvu
s u o s j e ć a o je sa s i r o m a š n i m
s e l j a c i m a . S v r e m e n o m je p o ­
stao vrlo religiozan, te je ži­
v i o prilično s k r o m n o .
U s v o j e d o b a b i o je cije­ A T K O JE B I O M A R K se u tiskari mjesnih n o v i n a
njen k a o filozof i p i s a c , no koju j e p o s j e d o v a o n j e g o v
TWAIN?
d a n a s ga se u g l a v n o m sjeća­ brat.
m o k a o autora d v a j u velikih Sa 18 godina p o č e o je pu­
Mark Twain je omiljeni
djela - Rat i mir, te Ana Ka- tovati r a d e ć i p o v r e m e n o k a o
američki pisac čije je pravo
renjina. tiskar ili n o v i n a r . N e k o je v r i ­
ime bilo S a m u e l Langhorne
R a d n j a r o m a n a Rat i mir C l e m e n s . Ž i v i o j e o d 1835. j e m e radio k a o pilot riječnih
o d v i j a se p o č e t k o m 17. sto­ d o 1910. g o d i n e , a n j e g o v a brodova (krenuo je prema
ljeća i o p i s u j e život n e k o l i k o najpoznatija djela su dječji J u ž n o j A m e r i c i , ali j e umjesto
p l e m i ć k i h obitelji u v r i j e m e r o m a n i Doživljaji Toma Sa- toga na n a g o v o r n a u č i o
velikih p o v i j e s n i h d o g a đ a j a wyera i Doživljaji Huckle­ upravljati b r o d o m ) , a d r u g o m
k a o što su o s v a j a č k i p o h o d i berry Fin na. je prilikom k r e n u o u potragu
Napoleona na Moskvu. za zlatom.
Ana Karenjina je r o m a n R a d e ć i z a kalifornijsku n o ­
M a r k T w a i n je dječaštvo pro­
o ženi koja je napustila m u ž a v i n s k u k u ć u p o s t a o j e putuju­
da bi živjela s d r u g i m č o v j e ­ v e o u j e d n o m g r a d u na o b a l i
rijeke M i s s i s s i p p i . B i o j e uvje­ ć i n o v i n a r , t e j e posjetio H a -
k o m , t e j e z b o g toga i z o p ć e ­ vaje, otočje S a n d w i c h , Evro­
na iz društva. ren da ga u životu č e k a j u n e ­
pu i Svetu zemlju. N a k o n po­
o b i č n i doživljaji — m a m i l e su
sljednjeg p u t o v a n j a n a p i s a o
ga p u s t o l o v i n e , i m a o je sa­
je d j e l o Nevini u tuđini u k o ­
njarsku ć u d i p o t r e b u da
j e m g o v o r i o s v o j i m isku­
u ljudima otkriva nešto p o ­
stvima.
sebno, nesvakidašnje.
Doživljaji Toma Sawyer a
O d r a s t a o je u gradu H a n ­
postigli su još v e ć u p o p u l a r ­
n i b a l , u d r ž a v i M i s s o u r i , gdje
nost n e g o p r v o d j e l o . T o j e
mu je otac vodio trgovinu.
roman za dječake zasnovan
S t u d i r a o je p r a v o i s u d j e l o v a o
n a p i š č e v o m vlastitom d j e ­
u mjesnoj politici. N j e g o v je
tinjstvu. Huckleberry Finn
grad bio č a r o b n o mjesto
objavljen 1885. godine sma­
gdje su s l o ž n o živjeli o b i č n i
tra se n a j b o l j i m T w a i n o v i m
ljudi, piloti p a r o b r o d a i luta­
djelom i važnim djelom a m e ­
jući kockari.
ričke književnosti. G l a v n i lik
P r i r o d a o k o grada pružala H u c k l e b e r r y Finn o l i č e n j e j e
je mladom Marku Twainu T w a i n o v o g prijatelja čiji je
obilje p u s t o l o v i n a . N o , u d o ­ o t a c bio p i j a n a c .
bi od 12 g o d i n a izgubio je
o c a , t e j e m o r a o p o č e t i raditi
i u z d r ž a v a t i obitelj. Z a p o s l i o

82
UMJETNOST I ZABAVA

V JE LI S H E R L O C K
HOLMES ZAISTA
POSTOJAO?

Sherlock Holmes je jedan


od najpoznatijih detektiva
svih v r e m e n a . Pa ipak, on
nikad nije postojao. N j e g o v
j e lik s t v o r i o r o m a n o p i s a c
Sir A r t h u r C o n a n koji j e ži­
v i o o d 1859. d o 1930. g o ­
dine.'

S h e r l o c k H o l m e s nije bio prvi


izmišljeni detektiv (Edgar A l -
lan P o e j e ranije pisao o M .
D u p i n u ) , ali je bio prvi koji je
p o t a k n u o maštu p u b l i k e .
N j e g o v lik i životni stil su ta­
-1 TKO JE BIO EMILE A T K O JE B I O FRANZ k o d o b r o opisani d a s u m n o ­
ZOLA? gi povjerovali kako je H o l m e s
KAFKA?
stvarna o s o b a , te su u L o n d o ­
n u u ulici B a k e r 2 1 1 b b e ­
Emile Zola je bio francuski Franz Kafka je r o đ e n u Pra­
z u s p j e š n o tražili n j e g o v u
p i s a c čiji s u n a t u r a l i s t i č k i gu u Č e š k o s l o v a č k o j , gdje
kuću.
romani opisivali život obič­ je p r o v e o veći dio života.
nih ljudi u o k r u t n o m svije­ U n a t o č t o m e pisao je na Radnja romana najčešće
tu industrijske revolucije. njemačkom jeziku. Njego­ se o d v i j a u L o n d o n u krajem
va najpoznatija djela su ro­ 19. stoljeća. J e d a n o d p o z n a ­
Zola je rođen 1840. godine. m a n i Zamak i Proces, te tijih r o m a n a je Baskervilski
i<ao m l a d i ć je radio k a o č i - pripovijetka Preobražaj. pas. H o l m e s je o p i s a n k a o
" o v n i k u i z d a v a č k o j kući čudak s neobičnom moći
H a c h e t t e , a kasnije je b i o Kafka j e r o đ e n 1 8 3 3 . g o d i n e k o n c e n t r a c i j e koji puši lulu
novinar. u ž i d o v s k o j obitelji (sestre su i svira v i o l i n u . P o m a ž e mu
S a k r a j u se p o v u k a o u o s a ­ konzervativni Dr. W a t s o n č i ­
m u t o k o m drugoga svjetsko­
m u i posvetio pisanju. G o d i - j a u s p o r e n o s t ističe H o l m e -
ga rata u m r l e u k o n c e n t r a c i ­
~«e 1867. o b j a v i o je svoj prvi s o v u pronicljivost.
o n i m l o g o r i m a ) , lako j e b i o
" o m a n Therese Raquin. Slije­ ateist, z a n i m a l a ga je ž i d o v ­
dilo je niz r o m a n a o obitelji­ ska^ religija.
ma R o u g o n s i M a c q u a r t s , te Ž i v i o j e vrlo m i r n o , r a d e ć i
: oroblemima alkoholizma. u osiguravajućem zavodu
~ a j e serija o b u h v a ć a l a r o m a - i pišući. Bio je osamljen č o v ­
~e Pijanac, koji je s v o j e v r e ­ j e k , što se o d r a z i l o na njego­
m e n o bio bestseler, Germinal v i m d j e l i m a . P i s a o je o likovi­
•' J opisuje život rudarske za- ma koji bez p o z n a t o g razloga
e d n i c e , te Nana o lijepoj, ali pate u h l a d n o m i n e m i l o s r d ­
pokvarenoj mladoj glumici. n o m svijetu.
Z o l a j e bio b o r a c z a s l o b o ­ lako je Kafka bio vrlo p o ­
d u , te je 1898. godine uhap­ v u č e n , zanimao se za zbiva­
s i z b o g klevete jer j e n a p i - nja u svijetu i b i o je p r e d a n i
-ao o t v o r e n o p i s m o u o b r a n u socijalist. G o d i n e 1 9 1 7 . o b o ­
: d o v s k o g v o j n o g oficira D r e - lio j e o d t u b e r k u l o z e , t e j e
-jsa optuženog za izdaju. ostatak života p r o v e o u s a n a ­
Protjeran je u Englesku toriju. U m r o j e 1 9 2 4 . g o d i n e .
=:dje je 1 9 0 2 . g o d i n e i u m r o . N a fotografiji j e p r i k a z a n pri­
zor iz filma Proces.

83
UMJETNOST I ZABAVA

A T K O JE B I O FIDIJA? A T K O JE B I O G I O T T O ? A T K O JE B I O PIERO
DELLA FRANCESCA?
Fidija je b i o s t a r o g r č k i G i o t t o je bio talijanski u m ­
kipar, lako mu g o t o v o jetnik koji je živio na počet­ P i e r o della Francesca bio je
n i j e d n o djelo nije ku r e n e s a n s e . B i o je naj­ jedan od najznačajnijih
s a č u v a n o , n j e g o v a se slava značajniji slikar t o g v r e m e ­ umjetnika talijanske
održala sve do današnjice. na i j e d a n od prvih koji su renesanse, premda su ga
prikazivali vjerne likove re­ u njegovo vrijeme više
Fidijini s u v r e m e n i c i su alističkim stilom. cijenili kao znanstvenika.
v j e r o v a l i d a j e o n susreo Poznat je po jasnim,
b o g o v e i da o m o g u ć a v a Giotto je živio od 1266. do v j e r n i m s l i k a m a , ali n i j e
o b i č n i m ljudima da ih 1 3 3 7 . g o d i n e . K a o v e ć i n a sli­ utjecao na druge slikare.
ugledaju. kara toga r a z d o b l j a uglav­
S m a t r a se da je Fidija živio n o m je slikao freske na z i d o ­ P i e r o della F r a n c e s c a s e
od oko 490. do 430. godine vima kapela. r o d i o 1 4 2 0 , a u m r o je 1 4 9 2 .
pr. n . e r e . P o n a l o g u M e đ u n j e g o v a najpoznatija godine. Kao većina
a t e n s k o g v l a d a r a Perikla djela u b r a j a m o niz freski r e n e s a n s n i h umjetnika i m a o
izradio j e n e k o l i k o p o z n a t i h u P a d o v i koje prikazuju život je vrlo raznolike
kipova z a Partenon. O d Isusa Krista. S v i likovi izgle­ interese.
zlata i s l o n o v a č e je izradio d a j u v r l o v j e r n o , što je u o n o Posebno se zanimao za
d i v o v s k i kip b o ž i c e A t e n e v r i j e m e bilo nešto p o s v e g e o m e t r i j u , te se s n j o m e
visok desetak m e t a r a . T o j e novo. koristio za izradu o s n o v n e
najviši kip što je ikada Ž i v i o je i r a d i o u m n o g i m k o m p o z i c i j e svojih slika, k a o
podignut u Ateni. d i j e l o v i m a Italije. J e d n o j e i za postizanje p r a v i l n e
Kasnije je izradio i b r o n č a ­ vrijeme boravio u Firenzi, perspektive.
ni kip A t e n e koji je bio č a k a kasnije je radio k a o slikar Č e s t o j e i z r a đ i v a o freske,
i viši, ali je na njen štit p o r e d na dvoru napuljskog vladara. m e đ u kojima su n a j p o z n a t i j e
P e r i k l o v o g portreta stavio G o d i n e 1 3 3 4 . vratio se u F i - o n e u c r k v i sv. Francisa
i svoj, pa je osuđen z b o g ne­ renzu da bi n a d g l e d a o r a d o ­ u A r r e z u . Prikazuju l e g e n d u
poštivanja i p r o t j e r a n . ve na katedrali i u t v r d a m a što o s v e t o m križu i o b i č n e
U O l i m p i j i (gdje su p r o n a ­ su se t a d a gradile. ljude što s j e d e uz n o g e sv.
đ e n i ostaci n j e g o v e r a d i o n i ­ G i o t t o j e bio prvi Franje, kao i veličanstvene
c e ) je od s l o n o v a č e i zlata u nizu talijanskih slikara koji l i k o v e p o p u t kraljice o d
izradio kip Z e u s a , k a o i n e k e su slikali realistički, iako su Sabe.
od mramornih kipova prona­ njegovi suvremenici i dalje N a fotografiji j e p r i k a z a n
đenih u Partenonu. primjenjivali t r a d i c i o n a l n i stil. d i o slike Krštenje Krista.

84
UMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE N A S L I K A O u m r o prije 1 4 2 6 . g o d i n e ,
PRVE ULJANE SLIKE? v e ć i n a smatra d a j e o n bio
stariji brat.
N e z n a m o t o č n o t k o j e iz­ M e đ u ranim J a n v a n
radio prvu uljanu sliku. N o , E v c k o v i m djelima j e c r k v e n a
prvi umjetnici koji su slika D j e v i c e M a r i j e . J e d n a
u p o t p u n o s t i iskoristili o d J a n o v i h najpoznatijih slika
m o g u ć n o s t i što ih ta prikazuje v j e n č a n j e A r n o l f i -
tehnika pruža u pogledu nia i n j e g o v e ž e n e . Slika č o v ­
d u b i n e i nijansi b o j a bili su jeka sa c r v e n i m t u r b a n o m
flamanski slikari H u b e r t m o g l a b i biti a u t o p o r t r e t . N e
i J a n van Evck. z n a m o t o č n o koje s u m e t o d e
slikanja uljanim b o j a m a u p o ­
trebljavali v a n E v c k o v i , ali
O J a n o v i m djelima z n a m o
z n a m o da su u s v o j e v r i j e m e
m n o g o više nego
bili slavni jer su se koristili
o H u b e r t o v i m jer je on
posve novom tehnikom.
ostavio brojne potpisane
slike. B u d u ć i d a j e H u b e r t

> T K O JE B I O
MICHELANGELO?

Mnogi Michelangela
smatraju j e d n i m o d
najvećih evropskih
umjetnika. U svakom
slučaju, bio je najznačajniji
predstavnik talijanske
renesanse. Njegova
najpoznatija djela
uključuju veličanstvene
kipove i freske na s v o d u
i zidovima Sikstinske
kapele u Vatikanu u Rimu.

Michelangelo Buonarroti se
'odio 1475. godine u
aristokratskoj obitelji. Isprva
su ga roditelji pokušali Krista na r u k a m a . p o m o ć n i k a , ali nije m o g a o
-priječiti da p o s t a n e P o t o m se vratio u Firenzu pronaći nikog dovoljno
..mjetnik smatrajući da to i izradio još j e d n o r e m e k - dobroga. Nakraju je sve
nije p o z i v za p r i p a d n i k a djelo — kip m l a d o g završio p o s v e s a m
. isokog staleža, ali se on biblijskog kralja D a v i d a . u nevjerojatno kratkom roku.
l a k r a j u ipak o d u p r o G o d i n e 1 5 0 5 . tadašnji g a Počevši 1508. godine, on je
n j i h o v o m protivljenju. je p a p a Julije II p o z v a o taj g o l e m i z a d a t a k završio
=,
o h a đ a o j e u m j e t n i č k u školu u R i m da n a p r a v i g r o b n i c u . 1512. godine.
u Firenzi koju je v o d i o M i c h e l a n g e l o nije n i k a d D o s v o j e smrti 1 5 6 4 . g o d i ­
3ertoldo di C i o v a n n i . završio taj p o s a o jer se n e M i c h e l a n g e l o j e izradio
Nakon boravka u Bologni s u k o b i o s p a p o m i vratio još m n o g o z n a m e n i t i h djela.
Michelangelo je 1496. u Firenzu. N o , v e ć 1508.
g o d i n e otišao u R i m gdje je g o d i n e on je u R i m u slikao
stvorio j e d n o o d svojih freske u Sikstinskoj k a p e l i .
najznačajnijih djela. Bila je K a d je z a v r š i o to d j e l o , slike
to slavna Piea, kip D j e v i c e su p r e k r i v a l e čitav s v o d i d i o
M a r i j e u obliku m l a d e gornjih z i d o v a .
d j e v o j k e s tijelom m r t v o g N a m j e r a v a o j e uzeti

85
UMJETNOST I ZABAVA

mogli p o n u d i t i p o s a o .
G o d i n e 1639. postao je
n a j v a ž n i j i m u m j e t n i k o m na
dvoru p a p e U r b a n a V I I I , kao
i glavni arhitekt c r k v e sv.
Petra. N a ž a l o s t , n a k o n smrti
Urbana VIII morao je
napustiti taj p o s a o jer se
nasljedniku p a p i I n o c e n t u X .
nije s v i đ a o njegov stil. Pa
ipak, v e ć n a k o n n e k o l i k o
godina papa Aleksandar V I I .
vratio ga je na prijašnji
položaj.

B e r n i n i j e v a djela nisu
v e z a n a s a m o u z sveta
mjesta. N j e g o v najpoznatiji
kip (prikazan na slikama) je
f o n t a n a Četiri rijeke na Trgu
> T K O JE B I O BERNINI? N a v o n a u R i m u . P r i č a se da ruku k a k o bi se zaštitio od
se za taj p o s a o m o r a o boriti ruševina! M e đ u t i m , crkva je
Gianlorenzo Bernini je bio sa s v o j i m n a j v e ć i m podignuta nakon fontane, pa
jedan od najznamenitijih suparnikom Francescom barem jedan dio priče ne
k i p a r a u I t a l i j i u 17. s t o l j e ­ Borrominijem. m o ž e biti t o č a n .
ću. Predstavnik je baroka, B e r n i n i j e nakraju p a p i n o j K r a j e m n j e g o v o g života
stilske e p o h e što se odliku­ snahi p o k l o n i o srebrni m o d e l B e r n i n i j e v a su b o g a t o
je obiljem ukrasa. M n o g o f o n t a n e , te je na n e p o š t e n ukrašena djela krasila m n o g e
je pridonio izgradnji crkve način nagnao papu da mu rimske k a p e l e i c r k v e .
sv. P e t r a u V a t i k a n u posveti taj r a d . I z g l e d o m U m r o je 1680. godine.
u Rimu. fontane Bernini je
omalovažio Borrominijevo
Bernini je rođen 1598. d j e l o . Kip b o g a rijeke Nil
godine. O t a c mu je bio p o k r i v a o č i k a k o ne bi
slavni kipar, pa je m l a d i m o r a o gledati c r k v u koju j e
B e r n i n i još o d djetinjstva projektirao B o r r o m i n i , a kip
susretao m n o g e p o z n a t e b o g a rijeke P l a t e , siguran da
i u t j e c a j n e ljude koji su mu ć e s e c r k v a srušiti, p o d i ž e

< T K O JE B I O R O D I N ? n e kasnije o d r ž a o j e izložbu


na kojoj je p r i k a z a o t a k o
Auguste R o d i n je bio fran­ vjerne likove da je optužen
cuski kipar koji je izradio d a j e k i p o v e izlijevao p o ži­
m n o g e v e l i k e b r o n č a n e ki­ vim modelima.
p o v e . Njegova djela o b u h ­ V e ć i n a n j e g o v i h djela iza­
vaćaju poznate skulpture zivala j e s p o r o v e . O r g a n i z a ­
k a o š t o su Mislilac i Po­ cija z a p r o c j e n u k i p o v a j e ,
ljubac. naprimjer, o d b i l a njegov kip
B a l z a c a s o b r a z l o ž e n j e m da
Rodin je rođen 1840. godine nije p r i m j e r e n o o d j e v e n .
u P a r i z u . P o d u č a v a l i su ga B r o n č a n a statua na slici n a z ­
brojni kipari, a j e d n o je vrije­ v a n a je Božjom rukom.
me radio i k a o zidar. R o d i n je u s v o j i m djelima
G o d i n e 1 8 7 5 . otišao j e posebnu pažnju poklanjao
u Italiju i o n d j e u p o z n a o M i c - prikazivanju p o k r e t a , pa su
h e l a n g e l o v a djela koja su ga m u česti m o d e l i bile p l e s a č i ­
se d u b o k o d o j m i l a . Tri g o d i ­ c e . U m r o j e 1917. godine.

86
UMJETNOST I ZABAVA

_ TKO SU BILI A T K O SU BILI FOVISTI? A T K O JE B I O PICASSO?


POSTIMPRESIONISTI?
P o č e t k o m 20. s t o l j e ć a Španjolski umjetnik Pablo
Postimpresionisti su skupi­ u F r a n c u s k o j je d j e l o v a l a Ruiz Picasso bio je vjerojat­
na umjetnika što su uglav­ skupina umjetnika pozna­ n o n a j p o z n a t i j i s l i k a r 20.
n o m djelovali u Francuskoj, tih kao Les Fauves (Divlje stoljeća. Tijekom svog du­
a u d j e l i m a su s l i j e d i l i i m - zvijeri). M e đ u n j i m a s u bili g o g života u slikanju je
p r e s i o n i s t i č k i p o k r e t i z 19. Henri Matisse, André Dera- p r i m j e n j i v a o različite stilo­
stoljeća. Bili su to S e u r a t , in i m n o g i drugi u m j e t n i c i . ve i znatno je utjecao na
Gauguin, Van Gogh i Ce- druge slikare svoga vre­
z a n n e , a naziv su dobili po P r o m a t r a j u ć i djela n a z i d o v i ­ mena.
i z l o ž b i k o j a j e 1910. g o d i n e ma galerije gdje su o v i umjet­
Picasso se rodio 1 8 8 1 . godi­
održana u Londonu pod nici imali i z l o ž b u , kritičar L o ­
ne u M a l a g i u Š p a n j o l s k o j .
n a s l o v o m Manet i postim­ uis V a u x e l l e s se o k r e n u o p r e ­
K a d je p o č e o slikati, u E v r o p i
presionisti. ma skulpturi na sredini p r o ­
j e još uvijek j a č a o impresi-
storije i u z v i k n u o : « D o n a t e l l o
onistički pokret. N j e g o v e pr­
l a k o su svi ti umjetnici bili m e đ u divljim z v i j e r i m a ! « . Taj
v e slike, n a k o j i m a p r e v l a d a ­
k u p l j e n i pod zajedničkim s e naziv v i š e o d n o s i o n a p o ­
v a p l a v a b o j a , prikazuju bije­
~ i e n o m postimpresionisti, n a š a n j e umjetnika n e g o na
du s k o j o m se s v a k o d n e v n o
~iihova su se djela z n a t n o njihov r a d .
susretao u B a r c e l o n i .
' a z l i k o v a l a . S e u r a t j e slikao N o , iako s u o d r ž a v a l i za­
Kasnije se preselio u Pariz
" l i r n e prizore iz g r a d s k o g jedničke izložbe (1905. go­
gdje je z a j e d n o s G e o r g e s o m
i s e o s k o g života n a n o s e ć i b o - dine), članovi o v e umjetnič­
B r a q u e o m slikao l i k o v e sa­
- kratkim p o k r e t i m a kista. ke g r u p e nisu slijedili neki
stavljene o d geometrijskih
G a u g u i n j e koristio jarke j e d ­ o d r e đ e n i stil k a o , n a p r i m j e r ,
o b l i k a . Taj se stil n a z i v a ku-
n o l i č n e b o j e k a k v e su karak­ impresionisti ili postimpresi­
bizmom.
teristične za o t o k e J u ž n i h onisti.
Aktivno je sudjelovao
mora gdje je živio. Pa ipak, n j i h o v a su djela
u politici, stoje n a r o č i t o d o ­
V a n G o g h j e bio N i z o z e ­ vrlo z n a č a j n a i utjecala su na
šlo do izražaja u š p a n j o l s k o m
mac, ali je v e ć i n u slika nasli­ m n o g e kasnije slikare. O n i s u
g r a đ a n s k o m ratu. J e d n a o d
k a o u j u ž n o j F r a n c u s k o j . Na bili z a č e t n i c i m o d e r n e a p ­
najpoznatijih P i c a s s o v i h sli­
"jtografiji je p r i k a z a n isječak straktne umjetnosti.
ka, Guernica, prikazuje raza­
C e z a n n o v e slike Krajolik s ja­ Na gornjoj fotografiji se v i ­
ranje š p a n j o l s k o g g r a d a .
blanovima. N j e g o v a su djela di isječak M a t i s s o v e slike Al­
U d r u g o m svjetskom ratu na­
s n a ž n o utjecala na kasnije žirska žena.
cisti su zabranili n j e g o v r a d .
j m j e t n i k e , pa t a k o i na P i -
U m r o je 1973. godine
:assoa.
u južnoj Francuskoj.

87
sdfUMJETNOST I ZABAVA

< K O M E JE VIVALDI brim o d n o s i m a s upravitelji­


SKLADAO GLAZBU? m a sirotišta. N o , v e ć 1 7 1 3 .
se s njima s u k o b i o z b o g č e ­
Talijanski kompozitor Anto­ stih p u t o v a n j a Italijom i skla­
n i o V i v a l d i ž i v i o j e o d 1678. danja opera.
d o 1741. g o d i n e . V e ć i n u N a k r a j u j e napustio p o s a o ,
svojih kompozicija skladao iako je i dalje s k l a d a o za siro-
je za štićenice djevojačkog tište. N j e g o v o n a j p o z n a t i j e
sirotišta u V e n e c i j i . djelo je k o n c e r t Četiri godiš­
nja doba, iako je n a p i s a o
V i v a l d i je u sirotištu C o n s e r ­ i stotine drugih s k l a d b i . Č e s t o
v a t o r i o della Pietà p o d u č a ­ je s k l a d a o u žurbi k a k o bi
v a o sviranje n a violini. Z b o r ispunio o b a v e z e p r e m a siroti­
i orkestar su bili toliko d o b r i štu, pa su ga kritičari prilično
da su ga potakli da za njih n e p r a v e d n o optužili d a j e
sklada g l a z b u . 4 0 0 puta n a p i s a o isti k o n c e r t !
Kad je Vivaldi 1703. godi­
ne p o č e o raditi, b i o je u d o ­

< TKO JE B I O J O H A N N U t o m je r a z d o b l j u n a p i s a o
SEBASTIAN BACH? s v o j e n a j p o z n a t i j e djelo
— Brandenburški koncert.
j o h a n n Sebastian B a c h bio B i o je o b r a z o v a n i radio je
je najznačajniji član slavne k a o c r k v e n i orguljaš, a n a p i ­
glazbene obitelji iz njemač­ sao je i m n o g o c r k v e n i h
kog grada Eisenacha. skladbi. Njegove kompozicije
za crkveni zbor obuhvaćaju
B a c h je rođen 1685. godine. 2 0 0 kantata, k a o i M i s u
G l a z b i g a j e najprije p o d u č a ­ u b m o l u . N a p i s a o je i tri p o ­
v a o o t a c , koji j e b i o profesi­ stave Pasija, o d kojih j e naj­
onalni glazbenik, a nakon poznatija Pasija sv. M a t i j e .
o č e v e smrti brat J o h a n n C h r i - B a c h je 1 7 4 7 . g o d i n e d o ž i ­
stoph. v i o tragediju k a d j e izgubio
N a k o n što j e n e k o v r i j e m e v i d , te je ubrzo p o t o m ,
radio k a o orguljaš, B a c h j e 1 750. godine, umro.
1 71 7. g o d i n e p o s t a o g l a z b e ­
nim r a v n a t e l j e m u K o t h e n u .

> T K O JE B I O M O Z A R T ? selio u B e č . U n a t o č g o l e ­
m o m talentu uvijek j e i m a o
Wolfgang Amadeus Mozart
financijskih t e š k o ć a .
je živio s a m o 35 g o d i n a , ali
N j e g o v a djela o b u h v a ć a j u
je u t o m kratkom v r e m e n u
m n o g e k o n c e r t e za različite
postao j e d n i m od najslavni­
instrumente, uključujući kla­
jih svjetskih skladatelja.
vir, rog i fagot. N a p i s a o je
M o z a r t se r o d i o 1 7 5 6 . g o d i ­ b r o j n e simfonije i n e k o l i k o
ne u austrijskom g r a d u S a l z - velikih o p e r a p o p u t Figaro-
b u r g u . Skladati j e p o č e o v e ć vog pira, Čarobne frule, Don
u d o b i od pet g o d i n a , a tako Giovannia i Cosi fan tutte.
je d o b r o svirao klavir i č e m ­ U m r o j e naglo n a k o n krat­
b a l o da ga je o t a c još k a o ke bolesti. G o v o r i l o se da je
m a l o g d j e č a k a p o v e o n a tur­ o t r o v a n , ali je vjerojatnije da
neju p o E v r o p i gdje j e svirao je imao slabo srce. U m r o je
p r e d č l a n o v i m a kraljevskih toliko s i r o m a š a n d a m u j e n a
obitelji. pogrebu prisustvovao samo
Kao mladić Mozart se do­ grobar.

88
UMJETNOST I ZABAVA

T K O JE B I O je potajno odlazio na dodat­


BEETHOVEN? ne satove!
U d o b i od 32 g o d i n e saz­
Ludwig van Beethoven se
n a o j e d a ć e p o s v e oglušiti.
smatra j e d n i m o d najvećih
D u b o k o potresen m o r a o j e
skladatelja svih v r e m e n a .
napustiti sviranje, ali je i dalje
Pa ipak, on je v e ć i dio živo
m o g a o skladati jer j e m o g a o
ta bio g l u h .
zamisliti z v u k p o j e d i n i h n o t a .
B e e t h o v e n je živio od 1 7 7 0 . Č e s t o je o d l a z i o na d u g e šet­
do 1827. godine. R o đ e n je nje n o s e ć i sa s o b o m knjigu
j B o n n u u Njemačkoj. Nije u koju je z a p i s i v a o s v o j e
Dio n a r o č i t o n a d a r e n , ali je g l a z b e n e ideje.
J d o b i od 1 7 g o d i n a uspio Napisao je mnogo pozna­
otići u B e č gdje ga je p o d u ­ tih djela p o p u t Sonate na
čavao Mozart. mjesečini, Carskog koncerta
Kasnije j e u č i o o d J o s e p h a i slavne Devete simfonije
H a y d n a , ali s n j e g o v i m ra­ u kojoj je po prvi puta u s i m ­
d o m nije b i o z a d o v o l j a n p a foniju u v e o z b o r s k o p j e v a n j e .

> T K O JE B I O koji je trajao s a m o n e k o l i k o


ĆAJKOVSKI? tjedana, Ćajkovski je 1877.
g o d i n e ostao d u b o k o poti­
Ruski skladatelj P e t a r llič šten. N o , iste m u j e g o d i n e
Ćajkovski se naročito pro­ bogata u d o v i c a N a d e ž d a v o n
slavio b a l e t n o m g l a z b o m , M e c k ponudila novčanu po­
iako je n a p i s a o i b r o j n a dršku uz uvjet da se n i k a d ne
druga djela. s u s r e t n u ! O d tog j e v r e m e n a
Ć a j k o v s k i p o č e o skladati
Ćajkovski je rođen 1840. go­ svoja najpoznatija djela.
d i n e u V o t k i n s k u u Rusiji. Neka od njegovih poznati­
G o d i n e 1 8 6 2 . primljen j e n a jih djela su baleti Uspavana
glazbenu a k a d e m i j u u P e - ljepotica i Labuđe jezero,
: r o v g r a d u ( d a n a š n j e m Lenjin- uvertira Romeo i Julija, o p e r a
g r a d u ) , a od 1 8 6 5 . je r a d i o Evgenije Onjegin i Šesta (Pa­
na moskovskom konzervato­ tetična) simfonija.
riju. U m r o je od kolere 1893.
N a k o n n e u s p j e l o g braka godine.

< T K O JE B I O tiji su Žar ptica (na slici), Pe-


STRAVINSKI? truška i Posvećenje proljeća.
Posljednja kompozicija
Igor Stravinski je bio ruski izazvala j e m n o g o p o l e m i k e .
k o m p o z i t o r koji se p o s e b ­ N a p r v o j i z v e d b i publika j e
no istakao d r a m s k o m balet­ stvarala toliko b u k e da se
nom glazbom napisanom glazba g o t o v o i nije mogla
po narudžbi impresarija č u t i ! Pa ipak, d a n a s se
Djagiljeva. Posvećenje proljeća smatra
n j e g o v i m najboljim d j e l o m .
Stravinski j e r o đ e n 1 8 8 2 . g o ­ R a z d o b l j e p r v o g a svjetsko­
dine u ruskom gradu O r a n i - ga rata Stravinski je z a j e d n o
e n b a u m u (današnjem Lomo- s obitelji p r o v e o u Š v i c a r s k o j .
nosovu). G o d i n e 1909. radio P o č e t k o m d r u g o g a svjetsko­
je n e k o v r i j e m e u P a r i z u sa ga rata otišao je u S j e d i n j e n e
Djagiljevom i njegovom ba­ A m e r i č k e D r ž a v e , g d j e j e ži­
letnom trupom. Napisao je v i o i r a d i o sve do smrti 1 9 7 1 .
n e k o l i k o baleta, a n a j p o z n a ­ godine.

89
UMJETNOST I ZABAVA

V T K O JE N A R O D N U V K O J I JE O P E R N I
GLAZBU POVEZIVAO PJEVAČ PRVI SNIMIO
S BACHOM? PLOČU?

Brazilski kompozitor Heitor M n o g e velike pjevače iz


Villa-Lobos poznat je po to­ prošlosti danas poznajemo
me što je n a r o d n u glazbu samo po imenu. No,
svoje zemlje upotpunio talijanski t e n o r Enrico
glazbom baroknog kompo­ C a r u s o m o ž e s e slušati
zitora J . S . B a c h a . i danas iako je u m r o još
1921. g o d i n e . O n j e bio
Villa-Lobos je rođen 1887. prvi o p e r n i pjevač koji je
g o d i n e . U mladosti je svjetsku slavu stekao
putovao Brazilom snimivši svoj glas na
i p r o u č a v a o narodnu glazbu gramofonsku ploču.
svoje zemlje. Istovremeno je
na Brazilskom nacionalnom Caruso je rođen 1873. godi­
g l a z b e n o m institutu studirao ne u N a p u l j u . P r o s l a v i o se
klasičnu g l a z b u . N j e g o v e 1 8 9 8 . g o d i n e k a d je u m i l a n ­
p r v e s k l a d b e o b j a v l j e n e su A T K O JE G I T A R U skoj o p e r n o j k u ć i i z v e o ulogu
1915. godine. Rudolfa u Puccinijevoj operi
UČINIO KONCERTNIM
G o d i n e 1 9 1 9 . susreo j e La Boheme. Od tada je
INSTRUMENTOM?
s l a v n o g k o n c e r t n o g pijanistu u mnogim poznatim opernim
Artura R u b e n s t e i n a koji je kućama pjevao brojne uloge
Gitara je narodni
širom svijeta i z v o d i o n j e g o v a za t e n o r .
instrument kojeg su do
djela i u č i n i o ih s l a v n i m a . N a k o n 1902. godine
p o č e t k a 20. s t o l j e ć a
D j e l a u kojima je B a c h o v uglavnom upotrebljavali Caruso je takozvanim
stil i izraz p r e n i o na n a r o d n u izvođači španjolske f o n o g r a f o m p o č e o snimati
g l a z b u uključuju zbirku o d narodne glazbe. Danas je ploče. Time se bavio sve do
d e v e t k o m p o z i c i j a z a različi­ ona i koncertni 1920. godine, kad je
t e instrumente p o d i m e n o m i n s t r u m e n t , a za n j e n nagli iznenada obolio od upale
Bachianos Brasilieras, te zbir­ napredak zaslužan je pluća i umro. G o d i n e 1950.
k u o d 1 4 djela p o d i m e n o m gitarist A n d r e s S e g o v i a . snimljen je film o n j e g o v o m
Choros. U m r o je 1 9 5 9 . g o ­ ž i v o t u n a z v a n Veliki Caruso.
dine. G l a v n u ulogu odigrao je
Segovia je rođen
Mario Lanza.
u Španjolskoj 1894. godine.
N j e g o v i roditelji nisu željeli
da postane glazbenik, pa je
u g l a v n o m bio s a m o u k .
U n a t o č t o m e , završio j e
g l a z b e n i institut u G r a n a d i .
G o d i n e 1910. održao je
prvi k o n c e r t . K o n c e r t i izvan
Š p a n j o l s k e potakli su ga da
se umjesto sviranju
španjolske tradicionalne
g l a z b e posveti
p r i l a g o đ a v a n j u klasične
g l a z b e gitari.
Z a p o č e o je s g l a z b o m za
lutnju, a zatim je gitari
p r i l a g o d i o djela m n o g i h
p o z n a t i h skladatelja k a o što
s u J . S . Bach, Händel,
Mozart i Brahms.

90
UMJETNOST I ZABAVA

7 T K O JE B I O »DUKE« V T K O JE BILA M A R I A
ELLINGTON? CALLAS?

Edward K e n n e d y Ellington, M a r i a Callas je bila grčka


poznatiji kao » D u k e « El­ operna pjevačica američ­
lington, bio je poznati a m e ­ kog porijekla s neobičnim
rički jazz m u z i č a r koji je glasom, dobrim glumačkim
znatno utjecao na glazbu sposobnostima i snažnim
20. stoljeća. karakterom.

D u k e Ellington j e r o đ e n Maria Callas je rođena 1923.


"899. godine u Washingtonu godine u N e w Yorku kao M a ­
D C . N e k o je vrijeme vodio ria K a l o g e r o p o u l o s . K a d j e
n a l u pismoslikarsku r a d n j u , imala 13 g o d i n a njena se o b i ­
a zatim se p o s v e p o s v e t i o telj vratila u G r č k u . U A t e n i
d a z b i . N j e g o v a g l a z b e n a ka- j e M a r i a primljena n a Kraljev­
• lera v o đ e orkestra i izvrsnog ski k o n z e r v a t o r i j . Prvi nastup
solo p j e v a č a trajala je u k u p ­ imala je sa svega 14 g o d i n a ,
no 55 g o d i n a . U t o m je raz­ k a d je u A t e n i p j e v a l a M a s -
doblju n j e g o v orkestar i z v e o c a g n i j e v o djelo Cavalleria ru-
A T K O JE BILA BILLIE
^ i n o g e k o n c e r t e , snimio broj- sticana.
HOLLIDAY?
~e p l o č e i radio s p o z n a t i m U razdoblju od 1 9 5 1 . do
D j e v a č i m a k a o što s u , na- 1958. godine pjevala je
Billie H o l l i d a v je bila
orimjer, Ella Fitzgerald i Billie u p o z n a t o j milanskoj o p e r n o j
najpoznatija jazz p j e v a č i c a
Hollidav. k u ć i La Scala. Postala je međ­
svoga v r e m e n a . Bila je
Od 1945. do 1950. godine tragična osoba i njen težak unarodna zvijezda.
D u k e je u nizu godišnjih k o n - život znatno je utjecao na M n o g i kritičari smatraju d a
: e r a t a u C a r n e g i e H a l l u prvi n j e n e p j e s m e i stil je n a j b o l j e p j e v a l a talijanske
puta i z v e o svoju najpoznatiju pjevanja. o p e r e — p o s e b n o se p r o s l a v i ­
• o m p o z i c i j u Crno smeđe la u l o g o m u o p e r a m a La Tra-
bež. viata, Tosca, Lucia di Lam-
Rođena je 1915. godine
O s i m vlastitih k o m p o z i c i j a , u Baltimoru u M a r v l a n d u . mermoor i u g r č k o m mitu
D u k e je izradio i m n o g e p r e - Medea. Kasnije je ulogu č a -
Bila j e v a n b r a č n o dijete vrlo
- a d b e p o p u l a r n e i klasične r o b n i c e M e d e j e glumila u fil­
m l a d i h roditelja, pa joj je
;azbe. m u p o z n a t o g talijanskog reži­
djetinjstvo bilo teško i s a m a
U m r o je 1974. godine. se u z d r ž a v a l a još od 12 sera P a s o l i n i a .
godine. Umrla je 1977. godine.
G o d i n e 1929. se
s m a j k o m preselila u N e w
York g d j e j e p j e v a l a p o
raznim k l u b o v i m a , l a k o j e
bila v r l o m l a d a , imala je
z r e o glas i postigla je
neočekivani uspjeh. Radila
j e z a n e k e o d najpoznatijih
jazz g l a z b e n i k a , u k l j u č u j u ć i
D u k a Ellingtona, B e n n y
G o o d m a n a i Counta Basiea.
T e š k o djetinjstvo ostavilo
j e n a njoj d u b o k e t r a g o v e ,
p a j e utjehu p o k u š a l a n a ć i
u a l k o h o l u i d r o g i . U b r z o je
uništila svoj glas i 1 9 5 9 .
g o d i n e umrla k a o
narkomanka.

91
UMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE N A P I S A O djela pisao z a d v a g l u m c a .


PRVE TRAGEDIJE? Sofoklo ( 4 9 6 - 4 0 6 . godina
pr. n. ere) je u igrokaze u v e o
Tragedija je vrsta d r a m e ko­ t r e ć e g a g l u m c a , a z b o r u je
ja se razvila u d r e v n o j G r č ­ d a v a o manju ulogu. Stvorio
koj. Najpoznatiji starogrčki je n o v u vrstu trilogije (skupi­
pisci tragedija bili su E s h i l , ne od tri igrokaza) u kojoj je
Sofoklo i Euripid. s v a k o djelo činilo n e z a v i s n u
cjelinu. S a č u v a n o je sedam
Eshil j e živio o d 5 2 5 . d o 4 5 6 .
n j e g o v i h tragedija, o d kojih
g o d i n e pr. n . e r e . N a p i s a o j e
je najpoznatija Kralj Edip.
9 0 tragedija, o d kojih j e sa­
čuvano samo sedam. Njego­ Euripid ( 4 8 4 - 4 0 6 . godina
v o p r v o d j e l o , z a koje j e 4 8 4 . pr. n. ere) je b i o posljednji
g o d i n e pr. n. e r e d o b i o na­ klasik g r č k e tragedije. P i s a o
g r a d u , nažalost nije s a č u v a ­ je djela p u n a b e z n a đ a i nasi­
n o . U ranijim su igrokazima lja, ali se krajem života o k r e ­
uvijek s u d j e l o v a l i j e d a n g l u ­ n u o t r a g i k o m e d i j a m a sa sret­
m a c i z b o r , d o k je Eshil svoja nim s v r š e t k o m .

< TKO SU BILI gentnih slugu i m p o m a ž e . S v i


KOLUMBINA likovi nosili su p o s e b n e m a ­
I HARLEKIN? ske i kostime. J e d n o s t a v n a
radnja u p o t p u n j e n a j e a k r o -
K o l u m b i n a i H a r l e k i n su batskim v j e š t i n a m a , žonglira-
glavni likovi talijanske njem i glazbom.
Commedie dell'arte. To je Likovi K o l u m b i n e i Harle-
vrsta kazališne p r e d s t a v e kina razvili su se od f r a n c u ­
koja se razvila k r a j e m r e n e ­ ske vrste t a k v o g kazališta.
s a n s e i d o 18. s t o l j e ć a s e O n i s u sluge koje p o m a ž u
prikazivala širom E v r o p e . mladom paru. Harlekino je
isprva b i o o m o t a n k r p a m a ,
Commedia dell'arte se temelji ali se t i j e k o m g o d i n a njegov
na vrlo jednostavnom zaple­ kostim p r e t v o r i o u o d j e ć u
t u . O b i č n o se radi o ljubavi p o p u t o v e n a slici. K o l u m b i ­
d v o j e m l a d i h čiji se roditelji na je obično mlada djevojka,
protive njihovom braku, a č e s t o je zaljubljena u H a r -
a s k u p i n a domišljatih i inteli­ lekina.

< T K O JE N A J V E Ć I gdje se z a p o s l i o u kazalištu.


ENGLESKI DRAMSKI Priključio se g l u m a č k o j d r u ­
PISAC? žini Chamberlain's Men.
Osnovao je čuveni »Globe
Engleski pisac W i l l i a m Sha­ T h e a t r e « u k o j e m je bio glu­
kespeare smatra se najve­ m a c i direktor. P i s a o je dra­
ć i m d r a m s k i m p i s c e m svih me za svoju d r u ž i n u , a v j e r o ­
v r e m e n a . Napisao je 35 j a t n o ih je i i n s c e n i r a o .
igrokaza koji i d a n a s d r ž e U d r a m a m a je o b u h v a t i o n a j -
naslov najvažnijih drama različitije p r o b l e m e . P i s a o j e
napisanih na engleskom je­ povijesne drame, komedije
ziku. p o p u t Sna ljetne noći (slika
lijevo) i tragedije p o p u t Ha-
Shakespeare je rođen 1564. mleta i Kralja Lira.
godine u Stratford-upon-Avo- S h a k e s p e a r e je bio i pjes­
nu u W a r w i c k s h i r e u . O n d j e nik, p a j e 1 6 0 9 . g o d i n e o b j a ­
je p o h a đ a o školu i o ž e n i o s e , v i o zbirku s o n e t a . U m r o j e
a kasnije je otišao u L o n d o n 1616. godine.

92
UMJETNOST I ZABAVA

> T K O JE B I O M O L I E R E ? N o , stvari su ipak p o š l e na


bolje, pa je Moliere 1658.
Molière (pravim i m e n o m godine glumio pred kraljem.
jean-Baptiste Poquelin) je
P r o s l a v i o se k a o dramski
bio francuski pisac i pozna-
p i s a c , iako c r k v a nije prihva-
ti k o m e d i o g r a f . N j e g o v a
ć a l a n j e g o v a djela. J e d n o o d
n a j p o z n a t i j a d j e l a s u Tartuf-
n j e g o v i h najpoznatijih djela
fe, Mizantrop i Građanin
je Tartuffe o l i c e m j e r n o m reli­
plemić.
g i o z n o m č o v j e k u koji j e n a -
Molière je rođen 1622. godi­ kraju ipak p r i m o r a n skinuti
ne u P a r i z u . K a o m l a d i ć se m a s k u . T o j e djelo pet g o d i n a
oridružio g l u m a č k o j družini bilo z a b r a n j e n o , a zatim je
koju j e d j e l o m i č n o financira- naglo postiglo veliki u s p j e h .
a poznata glumica M a d e l e - M o l i e r e j e b i o izvrsni ko-
ne B é j a r t . D r u ž i n a nije posti­ m i č a r i često je g l u m i o u v l a ­
gla veliki u s p j e h , pa je M o l i ­ stitim i g r o k a z i m a . G o d i n e
ère d v a puta z a t v a r a n z b o g 1673. se iznenada razbolio
dugova. i ubrzo potom umro.

> T K O JE D U S U kar, pjesnik i z n a n s t v e n i k .


PRODAO VRAGU? N j e g o v a verzija Fausta o b ­
j a v l j e n a je u d v a dijela - prvi
Prema njemačkoj legendi iz 1 8 0 8 , a drugi 1 8 3 2 . g o d i n e .
16. s t o l j e ć a , n e k o ć j e ž i v i o P r i č u je z a v r š i o na drugačiji
m a đ i o n i č a r Faust koji je n a č i n n e g o njegovi p r e t h o d ­
u z a m j e n u za z n a n j e i m o ć nici ( p r i m j e r i c e engleski
prodao dušu vragu. Ta je dramski pisac C h r i s t o p h e r
priča m n o g o puta zapisana, M a r l o w e ) , jer j e Fausta spasio
a najvažnija verzija je d r a m ­ umjesto da ga p o š a l j e
ska p o e m a n j e m a č k o g p i s ­ u pakao.
ca J o h a n n a VVolfganga v o n K a o izvrstan z n a n s t v e n i k ,
Goethea. G o e t h e nije p r i h v a ć a o d a ž e đ
z a z n a n j e m m o ž e dovesti d o
G o e t h e se r o d i o 1 7 4 9 , v j e č n o g prokletstva.
a umro je 1832. godine. Bio
je dramski p i s a c , kritičar, n o -
.inar, kazališni direktor, sli­

> T K O JE BILA p o l a k o j e stjecala u g l e d . N a ­


BOŽANSTVENA kon v r l o u s p j e š n e turneje
ŠARAH«? u L o n d o n u na koju je otišla
s francuskom glumačkom
• B o ž a n s t v e n a Šarah« je i m e družinom Comédie França­
kojim su kritičari nazvali ise, Š a r a h je 1 8 8 0 . g o d i n e o s ­
veliku francusku glumicu novala glumačku družinu.
Šarah Bernhardt. P o s e b n o s e proslavila ulo­
gom Marguerite Gautier
Šarah Bernhardt je rođena u D u m a s o v o m djelu Dama
"844. godine kao Henriette s kamelijama.
3 e r n a r d i velik je d i o djetinj- G o d i n e 1 9 0 5 . povrijedila
>tva p r o v e l a u s a m o s t a n u , je k o l j e n o i stanje joj se toliko
o d l u č i l a se zarediti, ali ju je p o g o r š a l o da su joj m o r a l i
m a j č i n prijatelj u p o s l j e d ­ amputirati n o g u . N o , Š a r a h j e
njem trenutku n a g o v o r i o d a i dalje p r i h v a ć a l a u l o g e koje
oostane g l u m i c o m . j e glumila s j e d e ć i . U m r l a j e
Završivši glumačku školu, 1923. godine.

93
UMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE B I O A N T O N ugled d r a m a t i č a r a i pisca


ČEHOV? kratkih p r i č a .
Nakraju je zaradio dovolj­
A n t o n Č e h o v je bio ruski n o d a kupi zemljišni p o s j e d
dramatičar i pisac kratkih u j u ž n o j M o s k v i , te je o n d j e
priča. Neka od njegovih živio sa s e s t r o m . T a d a je saz­
n a j z n a č a j n i j i h d j e l a s u Ujak nao da boluje od tuberkuloze
Vanja i Galeb. C e s t o je p i ­ te se z b o g zdravlja m o r a o
sao o propasti ruskih z e m ­ preseliti u p r i m o r s k e k r a j e v e .
ljoposjednika. O t i š a o j e n a Jaltu n a C r n o m e
m o r u , a kratko v r i j e m e je ži­
Č e h o v je rođen 1860. godine vio i u Francuskoj.
u primorskom gradu Tagan- U to je v r i j e m e n a p i s a o
r o g u . U M o s k v i je u č i o za s v o j e n a j p o z n a t i j e igrokaze
liječnika, a i s t o v r e m e n o je — Tri sestre i Višnjik.
pisao šaljive tekstove za č a ­ U m r o je 1904. godine.
sopise i tako u z d r ž a v a o s e b e
i obitelj. Kasnije je stekao

> T K O JE BILA
ELEONORA DUSE?

E l e o n o r a D u s e (slika
d e s n o ) bila je talijanska
glumica. P o s e b n o se
proslavila ulogama
u dramama norveškog
pisca H e n r i k a Ibsena.

Eleonora Duse je rođena


u vlaku 1858. godine.
Roditelji su joj radili
u kazalištu, pa se na
p o z o r n i c i prvi puta p o j a v i l a
u d o b i od četiri g o d i n e , a sa
14 je v e ć dobila prvu glavnu
u l o g u . S l a v u j e stekla
u l o g o m u d r a m i Terese
Raquin t e m e l j e n o j na
A T K O JE B I O IBSEN? 1 8 6 2 . g o d i n e , t e j e sljedećih
r o m a n u Emila Z o l e .
27 g o d i n a živio u R i m u ,
G o d i n e 1909. se zbog Henrik Ibsen je bio Münchenu i Dresdenu.
lošeg z d r a v l j a p o v u k l a norveški dramski pisac. U t o m je r a z d o b l j u
s p o z o r n i c e , a 1 9 2 3 . je Poznat je kao otac n a p i s a o v e ć i n u svojih d r a m a ,
umrla. s u v r e m e n e d r a m e jer je m e đ u njima Brand, Peer
lako je živjela u isto u s v o j i m d j e l i m a na Cynt, Stupovi društva,
vrijeme kad i Šarah realističan način obrađivao Sablast, Divlji patak, Lutkina
B e r n h a r d t , njihovi su se socijalne probleme. kuća, k a o i brojna druga
n a č i n i g l u m e u potpunosti djela u kojima o b r a đ u j e
razlikovali. E l e o n o r a nije moralne teme.
H e n r i k Ibsen j e r o đ e n 1 8 2 8 .
p o k a z i v a l a svoj karakter, v e ć
g o d i n e u p o m o r s k o j luci K r a j e m života vratio se
se trudila saživjeti se s likom
S k e i n . Z a v r š i o j e kemijsku u Norvešku i napisao dvije
koji je g l u m i l a . To se
š k o l u , a zatim se z a p o s l i o n a j p o z n a t i j e d r a m e - John
p o s e b n o isticalo u djelima
najprije u B e r g e n u , a kasnije Gabriel Borkman i Hedda
m l a d o g pjesnika G a b r i e l e a
u g l a v n o m g r a d u Christiani Gabler.
D ' A n n u n z i a kojeg j e v o l j e l a ,
(današnji O s l o ) gdje j e pisao U m r o je 1906. godine.
kao i u Ibsenovim d r a m a m a .
d r a m e . N o r v e š k u je napustio

94
UMJETNOST I ZABAVA

A T K O JE BILA A N A A T K O JE B I O VACLAV A T K O JE B I O B E R T O L D
PAVLOVA? NJIŽINSKI? BRECHT?

Ana P a v l o v a je bila ruska Vaclav Njižinski je bio je­ Bertold Brecht je bio nje­
balerina koja se istakla dan od najvećih baletnih m a č k i d r a m s k i pisac koji je
solističkim izvedbama, p l e s a č a u p o v i j e s t i . Ista­ snažno utjecao na dramu
a naročito točkom knuo se čudesno visokim 20. s t o l j e ć a . O n j e s t v o r i o
Labudova smrt. skokovima, virtuoznom d r a m u u kojoj se gledaoci
t e h n i k o m i s u g e s t i v n i m iz­ ne p o i s t o v j e ć u j u s likovi­
Rođena je 1882. godine r a z o m . B i o je i koreograf, ma, v e ć ih kritiziraju.
u Petrovgradu (današnjem a n j e g o v e su baletne p r e d ­
_enjingradu). Kao djevojčica stave često izazivale p o l e ­ B r e c h t je r o đ e n u B a v a r s k o j
se uspjela upisati na mike. 1898. godine.
najpoznatiju baletnu školu N a k o n p r v e uspješne
:og v r e m e n a , u C a r s k u Njižinski j e r o đ e n 1 8 9 0 . g o ­ d r a m e Baal o k r e n u o se
oaletnu školu u P e t r o v g r a d u . dine u Kijevu u Ukrajini. R o ­ socijalnim p r o b l e m i m a .
s a s n i j e se pridružila ditelji su mu bili p l e s a č i . T a k v a je d r a m a Opera za tri
M a n j i n s k o m teatru i postala U p i s a o se na C a r s k u groša koja je uz g l a z b u Kurta
primabalerina. b a l e t n u školu u P e t r o v g r a d u VVeilla postigla g o l e m i
Prvi veliki uspjeh postigla gdje j e z v i j e z d o m p o s t a o uspjeh.
je 1 9 0 9 . g o d i n e na turneji prije z a v r š e n o g o b r a z o v a n j a . D o l a s k o m Hitlera na vlast
s impresariom Djagiljevom P r i d r u ž i o se M a r i j i n s k o m B r e c h t j e m o r a o napustiti
i njegovim ansamblom teatru i p l e s a o N j e m a č k u . Najprije je
^astavljen¡m od p l e s a č a iz s najpoznatijim b a l e r i n a m a boravio u Skandinaviji,
oaletnih trupa Marijinski toga v r e m e n a . a z a t i m je otišao u S A D .
Boljšoj. Kao i A n a P a v l o v a , 1909. O n d j e je napisao svoje
N a k o n toga b o r a v i l a j e n a g o d i n e otišao je s Djagilje­ n a j p o z n a t i j e djelo Kavkaski
vrlo uspješnoj turneji v o m u Pariz i o n d j e postigao krug kredom.
u Londonu. G o d i n e 1913. golem uspjeh. G o d i n e 1 9 4 7 . je iz
odlučila je steći v i š e K a o koreograf j e napustio političkih razloga napustio
>amostalnosti, pa je z a j e d n o klasični stil plesanja i p o č e o S A D . O d tada, p a sve d o
sa s u p r u g o m o s n o v a l a tražiti n o v e t e h n i k e . smrti 1 9 5 6 . g o d i n e , živio je
vlastitu t r u p u koju je v o d i l a G o d i n e 1919. doživio je u I s t o č n o m B e r l i n u g d j e je
do kraja života. ž i v č a n i slom u z r o k o v a n shi­ o s n o v a o vlastiti teatar
Umrla je 1931. godine od z o f r e n i j o m , te se z a u v i j e k p o ­ Berlinski Ansambl.
j p a l e pluća. vukao s pozornica. U m r o je
u L o n d o n u 1950. godine.
UMJETNOST I ZABAVA HHH

> T K O JE B I O CHARLIE u g o v o r s h o l i v u d s k o m film­


CHAPLIN? skom kućom Keystone i po­
č e o snimati f i l m o v e . G l u m e ć i
Charlie Chaplin je bio jed­
malog zbunjenog čovjeka
na od n a j v e ć i h filmskih zvi­
koji n e p r e s t a n o u p a d a u n e ­
jezda u povijesti. Proslavio
prilike u b r z o je p o s t a o film­
se kao k o m i č a r u n i j e m i m
skom zvijezdom.
filmovima. N j e g o v zaštitni
Neki od njegovih najpoz­
z n a k bio je k o s t i m sastav­
natijih f i l m o v a su Zlatna groz­
ljen od polucilindra, uskog
nica i Moderna vremena, k a o
sakoa, vrećastih hlača i go­
i prvi o z v u č e n i film Veliki
lemih cipela.
diktator.
Charlie Chaplin rođen je Chaplin je 1952. godine iz
1889. godine u L o n d o n u . političkih razloga napustio
O b i t e l j mu je bila vrlo siro­ S A D i ostatak života p r o v e o
m a š n a . N a p o z o r n i c i j e prvi u Švicarskoj. G o d i n e 1975.
puta n a s t u p a o još k a o dijete. proglašen je v i t e z o m , a dvije
G o d i n e 1913. potpisao je g o d i n e kasnije j e u m r o .

< T K O SU BILI STANLIO j e otišao u S A D . O l i v e r


I OLIO? Norvell Hardy je rođen
1893. godine u Georgiji
Stanlio i O l i o su u S A D . U H o l l y w o o d je
najpopularniji filmski stigao 1 9 1 8 . g o d i n e .
komičarski par. O n i su Stanlio i O l i o su z a j e d n o
u r a z d o b l j u o d 1926. d o p o č e l i raditi 1 9 2 6 . g o d i n e ,
1952. g o d i n e s n i m i l i a prije toga su snimali s a m o ­
mnoštvo nijemih i tonskih stalne f i l m o v e . N j i h o v prvi
filmova. film z v a o se Putting the Pants
on Philip. U k u p n o su snimili
S t a n l i o , ili Arthur S t a n l e y 60 kratkih i 27 c j e l o v e č e r n j i h
Jefferson, rođen je 1890. f i l m o v a . Stanlio je g l u m i o vit­
godine u Ulverstonu kog luckastog č o v j e k a ,
(Lancashire, Engleska). a Olio debelog hvalisavca.
Karijeru j e z a p o č e o
u vedrim muzičkim
priredbama, a 1910. godine

> T K O JE B I O L O U I S koju j e v o d i o glazbenik J o e


ARMSTRONG? O l i v e r . S njima je snimio n e ­
koliko p l o č a , a zatim je na­
Louis »Sačmo« Armstrong pustio g r u p u i p o s t a o s a m o ­
je bio a m e r i č k i jazz-trubač. stalni i z v o đ a č .
B i o je poznat kao solistički Pripisuje mu se p j e v a n j e
izvođač, osnivač grupe, u k o j e m se umjesto riječi iz­
pjevač i zabavljač. g o v a r a j u besmisleni s l o g o v i .
Tridesetih g o d i n a o v o g a
R o đ e n je 1900. godine stoljeća o s n o v a o je vlastitu
u N e w O r l e a n s u . K a o dijete g r u p u i p o s t a o svestrani za­
je u r o d n o m g r a d u u p o z n a o b a v l j a č . P o j a v i o se u n e k o l i ­
mnoge glazbenike, te mu se ko f i l m o v a , p r i m j e r i c e u Dia­
r a n o pružila prilika da svira mond LH s M a e W e s t i Hello
na riječnim b r o d o v i m a na Dollys B a r b a r o m S t r e i s a n d .
Mississippiju. U m r o je 1971. godine.
G o d i n e 1 9 2 2 . pridružio s e
jazz-grupi Creole Jazz Band

96
JMJETNOST I ZABAVA

< T K O JE S T V O R I O van Parobrod Willie.


MICKEY MOUSEA? Slijedili su i drugi p o z n a t i
crtani f i l m o v i , a m e đ u njima
P o z n a t i lik M i c k e y M o u s e i Tri praščića (s p j e s m o m T k o
djelo je slavnog umjetnika s e boji v u k a j o š ? ) . P o j a v o m
a n i m i r a n i h f i l m o v a VValta f i l m o v a u boji D i s n e y je sni­
Disneva. O s i m Mickeya m i o prvi c j e l o v e č e r n j i film
Disney je stvorio Paju Patka Snjeguljica i sedam patuljaka.
i m n o g e druge likove. Č e t r d e s e t i h g o d i n a našeg
stoljeća p o č e o je snimati fil­
D i s n e y j e živio o d 1 9 0 1 . d o m o v e o p r i r o d i , a j e d a n od
1 9 6 6 . g o d i n e . U s p j e š n e crta­ najpoznatijih je Živa pustinja.
n e f i l m o v e p o č e o j e snimati Kasnije se o k r e n u o d j e č j i m
1 9 2 0 . g o d i n e u Los A n g e l e - f i l m o v i m a u kojima je p o v e z i ­
s u . G o d i n e 1 9 2 8 . pojavili s u v a o žive glumce sa crtanim
se prvi tonski filmovi i D i s n e y l i k o v i m a . J e d a n o d najuspješ­
je snimio v r l o uspješan crtani nijih bio je film Mery Poppins
film s M i c k e y M o u s e o m n a z ­ snimljen 1 9 6 4 . g o d i n e .

> T K O JE B I O ELVIS nesseeu.


PRESLEY? G o d i n e 1955. potpisao je
u g o v o r s v e l i k o m diskograf­
Elvis P r e s l e y j e j e d n a o d pr­ skom k u ć o m . U b r z o je po­
vih »pop« zvijezda. Bio je stao m e đ u n a r o d n o m zvijez­
r o c k ' n ' r o l l p j e v a č čija je p o ­ d o m , p r e m d a neki nisu o d o ­
java na p o z o r n i c i r e d o v i t o bravali n j e g o v stil. O d i j e v a o
izazivala p o m u t n j u u gleda­ se u blještavu o d j e ć u , glasno
lištu. N a j v e ć u slavu posti­ pjevao i vatreno plesao.
gao je p e d e s e t i h i šezdese­ E l v i s o v a j e glazba s n a ž n o
tih g o d i n a s p j e s m a m a H e ­ utjecala na kasnije p o p p j e v a ­
artbreak Hotel, Jailhouse č e , n a r o č i t o n a B e a t l e s e , ali
R o c k i His Latest F l a m e . m u j e vlastita p o p u l a r n o s t
počela opadati. Bio je umi­
Elvis j e r o đ e n 1 9 3 5 . g o d i n e šljeni bolesnik i u z i m a o je g o ­
u siromašnoj južnoameričkoj l e m e k o l i č i n e tableta, koje su
obitelji. M l a d o s t j e v e ć i n o m bile u z r o k o m n j e g o v e smrti
proveo u Memphisu u Ten- 1979. godine.

< TKO SU BILI pridružio R i n g o Starr, B e a t l e ­


BEATLESI? si su v e ć i n o m boravili
u H a m b u r g u i L i v e r p o o l u . Pr­
B e a t l e s i su bili britanski v o - vi v e ć i uspjeh postigli su
k a l n o - i n s t r u m e n t a l n i sastav 1 9 6 2 . g o d i n e s p j e s m o m Lo­
koji je š e z d e s e t i h g o d i n a ve me do. G o d i n u d a n a kas­
postigao veliku popular­ nije uspjeh su p o n o v i l i s pje­
nost. s m o m Please Please Me.
Stekavši v e l i k u p o p u l a r ­
Č l a n o v i B e a t l e s a bili su J o h n nost, B e a t l e s u su p o č e l i mije­
Lennon ( 1 9 4 0 - 1 9 8 0 ) , Paul njati svoj stil. Na njih su utje­
M c C a r t n e y (rođen 1942), G e - cali indijska g l a z b a i religija,
o r g e H a r r i s o n ( r o đ e n 1943) k a o i ideje » d j e c e c v i j e ć a «
i R i n g o Starr ( r o đ e n 1 9 4 0 , koje su se razvile tih g o d i n a .
a p r a v o mu je ime R i c h a r d N a k o n n e k o l i k o snimljenih
Starkey). a l b u m a Beatlesi su se 1 9 7 0 .
U p r v i m g o d i n a m a svoga g o d i n e razišli.
postojanja, prije n e g o im se

97
V TKO SU BILI PRVI V T K O JE O T A C V T K O JE B I O GALEN?
LIJEČNICI? MEDICINE?
G a l e n j e ž i v i o o d 129. d o
M e d i c i n a potječe još iz O k o 400. g o d i n e p r . n . e r e 200. g o d i n e p r . n . e r e i b i o
pretpovijesnih vremena. grčki liječnik Hipokrat je jedan od najvećih grčkih
M e đ u t i m , tisućama godina (460—370. g o d . p r . n . e r e ) anatoma. Njegove su se
temeljila se uglavnom na osnovao je na otoku Kosu ideje održale stotinama go­
praznovjerju. prvu medicinsku školu. dina.

0 pretpovijesnoj medicini U Hipokratovoj medicinskoj G a l e n se r o d i o u P e r g a m u


z n a d e m o v r l o m a l o . P a ipak, školi studenti su učili da b o ­ (današnjoj Turskoj). U dobi
ljudi iz tog v r e m e n a sigurno lesti u z r o k u j u p o r e m e ć a j i o d 3 0 g o d i n a p o s t a o j e liječ­
su p o z n a v a l i ljudsko tijelo, u rada o r g a n a , a ne zli d u h o ­ nik u gladijatorskoj školi,
jer su liječili r a n e i l o m o v e vi i d e m o n i . M e đ u t i m , H i p o ­ a kasnije je o d s e l i o u R i m
kostiju. J e d n a o d pretpovijes­ krat i n j e g o v i sljedbenici nisu gdje s e b a v i o a n a t o m i j o m .
nih »terapija« bilo je t r e p a n i - dovoljno poznavali građu P r o u č a v a o j e m n o g e životi­
ranje. Izlječitelji su izrezivali ljudskog tijela. V j e r o v a l i su nje, ali n i k a d a ljude.
okrugli k o m a d i ć kosti iz p a c i ­ da se bolesti javljaju z b o g n e ­ G a l e n j e d o š a o d o ideje
j e n t o v e l u b a n j e , vjerujući d a u r a v n o t e ž e n o s t i vitalnih tje­ 0 n a č i n u rada fiziološkog s u ­
ć e kroz taj o t v o r zli d u h o v i lesnih t e k u ć i n a — krvi, sluzi, stava. S m a t r a o je da tijelo sa­
napustiti tijelo. te ž u t e i c r n e ž u č i . drži d u h o v e što nastaju i n e ­
M e đ u najbolje d r e v n e li­ Hipokrat i njegovi sljedbe­ staju u arterijama, v e n a m a
j e č n i k e ubrajaju s e E g i p ć a n i . nici napisali su v i š e od 50 1 živcima. M n o g e G a l e n o v e
O n i su oko 1500. godine knjiga. Iz tog v r e m e n a potje­ zamisli bile su p o g r e š n e i te­
stvorili bogati riječnik struč­ č e H i p k r a t o v a z a k l e t v a koju meljile su se na starim knjiga­
nih m e d i c i n s k i h n a z i v a , a iz­ još i d a n a s p o l a ž u svi liječ­ m a , a ne na p r o u č a v a n j u
vodili su i p o k u s e u kirurgiji nici. ljudske a n a t o m i j e . U n a t o č
1 farmaciji. t o m e o d r ž a l e s u s e sve d o
16. stoljeća.

Galenov fiziološki sustav

98
V T K O JE P R V I bolesti p o s l j e d i c a n e u r a v n o ­ V T K O JE B I O
PRIMIJENIO teženosti tih d v a j u stanja. PARACELSUS?
AKUPUNKTURU? Akupunkturom se ponov­
no uspostavlja r a v n o t e ž a iz­ P a r a c e l s u s (1493-1541) je
Akupunktura (liječenje m e đ u jina i j a n g a . Iglice d u ­ bio švicarski liječnik. Nje­
u b a d a n j e m iglica u tijelo) g a č k e 2 do 25 c e n t i m e t a r a g o v o pravo ime bilo je The-
se u kineskoj m e d i c i n i u p o ­ u b a d a j u se u j e d n u ili više to­ ophrastus Bombastus von
trebljavala tisućama go­ čaka raspoređenih duž odre­ H o h e n h e i m . B i o j e tašt
dina. đ e n i h linija na l j u d s k o m tije­ č o v j e k i ž i v i o je u s k l a d u sa
l u . T a k o se m o g u ostaviti i po svojim srednjim i m e n o m .
P r e m a kineskoj taoističkoj re­ n e k o l i k o sati. Taj se n a č i n li­ I m e P a r a c e l s u s je u z e o jer
ligiji rad tijela ovisi o d v a s u ­ ječenja upotrebljava i danas, to znači »bolji od Celsusa«,
protna stanja z v a n a jin i j a n g . a p o n e k a d se a k u p u n k t u r a poznatog rimskog liječnika.
Jang je p o v e z a n sa svjetlošću, koristi i prilikom o p e r a c i j a
S u n c e m , jugom, muškošću umjesto anestetika. Paracelsus je uvelike pridonio
i s u h o ć o m . J i n se o d n o s i na razvoju medicine. N a p i s a o je
t a m u , M j e s e c , sjever, ž e n k o s t p r v u knjigu o bolestima p r o ­
i v l a g u . V j e r u j e se da su s v e fesija p o d n a z i v o m »Bolesti
r u d a r a « , a tvrdio je i da je
č i s t o ć a temelj z d r a v l j a . P r v i
j e upotrijebio l a u d a n u m , p a
s e smatra o c e m anestezije.
J e d n a o d n j e g o v i h važnijih
ideja bila je da a l k e m i č a r i
moraju proučavati kako se
p r o i z v o d e lijekovi, a ne
zlato.
Paracelsus je 1527. godine
p o s t a o profesor m e d i c i n e na
sveučilištu B a s l e . Prije p o ­
četka p r v o g p r e d a v a n j a jav­
n o j e spalio G a l e n o v e knjige,
naglašavajući da medicinu
treba učiti p r o u č a v a j u ć i ljud­
sko tijelo, a ne čitajući stare
knjige.

99
MEDICINA

V T K O JE I Z R A D I O PRVE
UMJETNE UDOVE?

A m b r o i s e P a r e (1510-1590)
je bio francuski kirurg. On
je na više načina unaprije­
dio kirurgiju, a i z u m i o je
i nekoliko savršenih umjet­
nih udova.

P o č e t k o m 16. stoljeća kirur­


ške z a h v a t e nisu izvodili li­
j e č n i c i , v e ć je to bio posao
brijača. P a r e j e k a o d j e č a k
u č i o z a n a t k o d j e d n o g brija­
č a , a 1 5 4 1 . godine je kao
o s p o s o b l j e n i brijač-kirurg
pristupio v o j s c i . N a k r a j u j e
p o s t a o kirurg f r a n c u s k o g kra­
lja H e n r i k a I I . i n j e g o v a tri si­
A T K O JE B I O NAJVEĆI A T K O JE O T K R I O
na što su ga kasnije naslije­
RANI ANATOM? OPTOK KRVI?
dila.
P a r e je bio v r l o traženi ki­
Flamanski liječnik Andrija Engleski liječnik W i l l i a m
rurg jer je u kirurgiju u v e o
Vesal (1514-1564) je prvi H a r v e y (1578-1657) prvi je
mnoga poboljšanja. Naprirn-
temeljito proučio ljudsku otkrio kako krv kola ti­
jer, k r v a r e n j e nije z a u s t a v l j a o
anatomiju. jelom.
kipućim uljem, v e ć je p o d v e ­
z i v a o o š t e ć e n e arterije i ranu
G a l e n o v e ideje o ljudskoj William Harvey je mnogo
pokrivao oblogom.
anatomiji o d r ž a l e su se tije­ v r e m e n a p o s v e t i o istraživanju
Pare je izumio nekoliko k o m č i t a v o g srednjeg v i j e k a . srca i krvnih žila. N a k r a j u je
umjetnih u d o v a . M e đ u njima R a z l o g t o m e bila j e č i n j e n i c a z a k l j u č i o d a G a l e n nije b i o
je bila i ruka koja se savijala da a n a t o m i nisu sami secirali u p r a v u . Krv ne nastaje i n e ­
u laktu, te šaka s p o k r e t n i m leševe. staje u tijelu, v e ć kola s r c e m ,
prstima. v e n a m a i arterijama u s a m o
G a l e n o v o m u č e n j u s e prvi
suprotstavio Talijan M o n d i n o j e d n o m s m j e r u . Z a l i s c i u srcu
d e Luzzi ( 1 2 7 5 - 1 3 2 6 ) , koji i v e n a m a s p r e č a v a j u protje­
j e n a p i s a o knjigu p o s v e ć e n u c a n j e krvi u s u p r o t n o m
isključivo a n a t o m i j i . M e ­ smjeru.
đutim, učenje anatomije se H a r v e v e v a teorija s e t e m e ­
nije z n a t n o p r o m i j e n i l o s v e ljila na č i n j e n i c i da arterije
do vremena Vesala. i v e n e m o r a j u biti p o v e z a n e .
Vesal je anatomiju učio na H a r v e y je z a k l j u č i o da se ar­
n e k o l i k o talijanskih s v e u č i l i ­ terije i v e n e granaju na s v e
šta. B i o j e n e z a d o v o l j a n lo­ m a n j e i m a n j e o g r a n k e , pa su
šim s e k c i j a m a koje su izvodili žile koje ih p o v e z u j u toliko
asistenti, pa j e , k a o i L u z z i , m a l e d a s e n e m o g u vidjeti
p o k u š a o s a m secirati ljudsko g o l i m o k o m . Talijanski fizi­
tijelo. N a k o n d u g o t r a j n o g olog Marcello Malpighi
istraživanja n a p i s a o j e j e d n u ( 1 6 2 8 - 1 6 9 4 ) je s p o m o ć u
o d najznačajnijih knjiga m i k r o s k o p a d o k a z a o isprav­
u povijesti z n a n o s t i . Z v a l a se nost te ideje.
De Corporis Humani Fabrica H a r v e y je 1628. godine
( O građi ljudskog tijela). N a o b j a v i o svoja otkrića. U p o ­
gornjoj slici p r i k a z a n je j e d a n č e t k u su n j e g o v e ideje ismija­
od crteža iz te knjige. n e , ali su n a k o n n j e g o v e smr­
ti n a p o k o n p r i h v a ć e n e .

100
MEDICINA

n o zagrijava d o 5 0 ° C k a k o b i
se ubile n e ž e l j e n e stanice
k v a s c a i spriječilo da se v i n o
starenjem ukiseli. Taj se p o ­
stupak n a z i v a » p a s t e r i z a c i ­
j o m « i u p o t r e b l j a v a se još
i d a n a s za ubijanje bakterija
u mlijeku.
Pasteur j e 1 8 6 0 . g o d i n e
napokon opovrgao zamisao
da m i k r o o r g a n i z m i nastaju iz
n i č e g a tijekom r a s p a d a n j a
n e k e tvari. D o k a z a o j e d a
zrak sadrži s p o r e m i k r o o r g a ­
n i z a m a ( m i k r o b a ) koje n a p a ­
d a j u h r a n u i d r u g e tvari. Šest
g o d i n a kasnije spasio je fran­
c u s k u industriju svile otkrivši
m a l e n i o r g a n i z a m što je na­
padao svilce i njihovu hranu.
A T K O JE O T K R I O LIJEK A T K O JE O T K R I O DA
Sva ta proučavanja dovela
PROTIV SKORBUTA? BOLESTI UZROKUJU
su Pasteura na p o m i s a o da su
MIKROBI?
Škotski liječnik J a m e s Lind m i k r o b i u z r o č n i c i bolesti, te
( 1 7 1 6 - 1 7 9 4 ) j e 1747. g o d i n e Francuski kemičar Louis Pa- da se m o g u prenositi s j e d n e
otkrio da se v o ć e m m o ž e s t e u r ( 1 8 2 2 - 1 8 9 5 ) j e 1866. osobe na drugu.
spriječiti pojava skorbuta. godine otkrio da bolesti G o d i n e 1 8 8 1 . uspješno j e
u z r o k u j u s i t n i o r g a n i z m i , ili i s p r o b a o c j e p i v o protiv c r n o g
Lind je primijetio da se skor­
mikrobi. Bila je to tek jedna prišta, k o b n e bolesti koja je
but javlja s a m o k o d ljudi koji
o d m n o g i h zasluga o v o g napadala goveda i o v c e ,
jedu malo v o ć a i p o v r ć a .
velikog znanstvenika. a četri g o d i n a kasnije uspio
U s p i o je u to uvjeriti k a p e t a ­
j e spriječiti b j e s n o ć u . P a s t e -
na C o o k a , te je sedamdesetih Louis Paster nije b i o b i o l o g u r o v institut o s n o v a n 1 8 8 8 .
g o d i n a 18. stoljeća u s p j e š n o i liječnik, v e ć k e m i č a r . g o d i n e s ciljem suzbijanja
spriječio p o j a v u skorbuta G o d i n e 1854. odlučio se bjesnoće danas je jedan od
m e đ u p o s a d o m . Britanska posvetiti v r e n j u a l k o h o l a i pi­ najpoznatijih c e n t a r a za bi­
mornarica je 1795. godine v a , d o k a z u j u ć i da ih u z r o k u ­ o l o š k a istraživanja.
p o č e l a m o r n a r i m a d a v a t i li­ ju živi o r g a n i z m i - k v a š č e v e
m u n o v sok. gljivice. P r e d l o ž i o je da se v i ­

> T K O JE O T K R I O b o l e t u bolest n e m o g u p o ­
CJEPIVO PROTIV n o v n o oboljeti. Vjerovalo se
BOGINJA? d a seljaci z a r a ž e n i b e z o p a s ­
nim kravljim b o g i n j a m a ne
Engleski liječnik Edvvard obolijevaju od variole, pa je
J e n n e r ( 1 7 4 9 - 1 8 2 7 ) j e 1796. J e n n e r o d l u č i o t o ispitati.
g o d i n e o t k r i o d a o s o b a za­ G o d i n e 1786. pronašao je
ražena kravljim boginjama ž e n u z a r a ž e n u kravljim b o g i ­
ne m o ž e oboliti od velikih n j a m a , te je t e k u ć i n u iz j e d ­
boginja. n o g n j e n o g m j e h u r a ubrizgao
d j e č a k u . N e k o l i k o d a n a kas­
V e l i k e b o g i n j e , ili v a r i o l a , bi­ nije z a r a z i o je d j e č a k a v e l i ­
le su n e k o ć j e d n a od najstraš­ kim b o g i n j a m a , ali se bolest
nijih bolesti. U 18. stoljeću je nije p o j a v i l a . N a k o n n e k o l i k o
svaka treća z a r a ž e n a o s o b a g o d i n a cijepljenje protiv v e l i ­
umrla. kih boginja p r i h v a ć e n o je
M e đ u t i m , J e n n e r je primi­ u m n o g i m z e m l j a m a , pa je ta
jetio da ljudi koji j e d n o m p r e - bolest g o t o v o istrijebljena.

101
MEDICINA

A T K O ]E P R V I A T K O JE U KIRURGIJI A T K O JE I Z D V O J I O
PRIMIJENIO PRVI PRIMIJENIO BAKTERIJU ŠTO
ANESTEZIJU? ANTISEPTIKE? UZROKUJE
TUBERKULOZU?
Ideju o primjeni anestezije Engleski kirurg J o s e p h Li-
u kirurgiji prvi je p r o š i r i o s t e r ( 1 8 2 7 - 1 9 1 2 ) j e 1865. Njemački znanstvenik Ro­
američki zubar William godine p o č e o upotrebljava­ be rt K o c h (1843-1910) je
M o r t o n (1819-1868). ti k a r b o l n u kiselinu za 1883. g o d i n e o t k r i o b a c i l
sprečavanje infekcije. tuberkuloze. Za to je djelo
W i l l i a m M o r t o n nije otkrio 1905. g o d i n e n a g r a đ e n N o -
anesteziju. U s p a v l j u j u ć a L o s e p h Lister je studij m e d i c i ­ belovom nagradom za me­
svojstva d u š i k o v o g oksidula ne završio 1852. godine. Bio dicinu i fiziologiju.
ili »rajskog plina« otkrio je je kirurg, a p o s e b n o se p o ­
1800. godine H u m p h r y D a v y svetio a m p u t a c i j i (rezanju R o b e r t K o c h j e bolesti p r o ­
( 1 7 7 8 - 1 8 2 9 ) , dok je 1 8 3 1 . u d o v a ) . N e k o l i k o g o d i n a ra­ u č a v a o r a d e ć i k a o seoski li­
američki kemičar Samuel nije W i l l i a m M o r t o n j e u v e o ječnik nedaleko Breslaua.
G u t h r i e ( 1 7 8 2 - 1 8 4 8 ) otkrio t e h n i k e anestezije i Lister je P o s e b n o se z a n i m a o za bak­
k l o r o f o r m . Izraz »anestetik« b i o z a h v a l a n što m o ž e izvo­ teriju što k o d g o v e d a u z r o k u ­
prvi j e upotrijebio a m e r i č k i diti b e z b o l n e kirurške z a h v a ­ je crni prišt. U s p i o je uzgojiti
liječnik O l i v e r W e n d e l l H o l ­ te. M e đ u t i m , zabrinuo g a j e bakteriju u k r v n o m s e r u m u
mes ( 1 8 0 9 - 1 8 9 4 ) . broj p a c i j e n a t a koji su umirali i p r o u č a v a o njen životni c i ­
Prvi z a p i s o primjeni a n e ­ o d infekcije. klus.
stetika u kirurgiji p o t j e č e iz G o d i n e 1865. saznao je za K o c h se preselio u Berlin
1 8 4 2 , k a d j e a m e r i č k i liječ­ P a s t e u r o v a istraživanja m i ­ gdje j e razvijao v a ž n e t e h n i k e
nik C r a w f o r d L o n g k r o b a i bolesti, te je želio p r o u č a v a n j a bakterija. M e đ u
( 1 8 1 5 - 1 8 7 8 ) upotrijebio eter ubiti bakterije u o p e r a t i v n i m njima je bila i t e h n i k a uzgaja­
prilikom uklanjanja t u m o r a . ranama. Izvodio je pokuse nja bakterija na agar-agaru
W i l l i a m M o r t o n se 1844. s m n o g i m kemijskim s p o j e v i ­ koja s e d a n a s r e d o v i t o u p o ­
godine tražeći način bezbol­ m a , da bi na kraju otkrio da t r e b l j a v a . T a k o đ e r j e stvorio
n o g v a đ e n j a z u b a zainteresi­ je oblog natopljen karbolnom pravila z a p r e p o z n a v a n j e
rao za eter. Z a j e d n o s C h a r - kiselinom v r l o d j e l o t v o r a n . bakterija što u z r o k u j u p o j e d i ­
lesom J a c k s o n o m Prvi p a c i j e n t k o j e g je liječio n e bolesti.
(1805-1880) on je izumio na taj n a č i n b i o je p e t o g o d i š ­ N a j v a ž n i j e bakterije što ih
postupak anesteziranja. N j e ­ nji d j e č a k s p r e l o m o m c j e v a - j e K o c h otkrio u z r o k u j u t u ­
gova prva operacija p o d ane­ n i c e . Lister je raspršivao kar­ b e r k u l o z u , koleru i b u l o z n u
stezijom i z v e d e n a je u rujnu b o l n u kiselinu k a k o bi stvorio kugu. K o c h se, kao i Pasteur,
1846. godine. antiseptički o b l a k o k o o p e r a ­ smatra o s n i v a č e m m e d i c i n ­
cijskog stola. ske bakteriologije.
102
MEDICINA

A T K O JE B I O A T K O JE P R O N A Š A O A T K O JE PRVI P U T A
SIGMUND FREUD? NAČIN SPREČAVANJA PRESADIO SRCE?
DJEČJE PARALIZE?
Sigmund Freud P r v u transplantaciju ljud­
(1856-1939) je bio austrijski Prvo cjepivo koje je uspješ­ skog srca izveo je 3. prosin­
psihijatar. B i o je osnivač no sprečavalo dječju parali­ c a 1967. g o d i n e j u ž n o a f r i č ­
p s i h o a n a l i z e , a p o z n a t je zu pripremio je američki ki kirurg Christiaan Barnard
i po i d e j a m a o s n o v i m a mikrobiolog J o n e s Salk (ro­ ( r o đ e n 1922).
i razvoju djece. đ e n 1914).
Kirurzi su b u b r e g e i s r c e p o ­
N a k o n studija m e d i c i n e F r e ­ R o b e r t K o c h i drugi z n a n s t v e ­ kušavali presaditi još č e t r d e ­
ud se 1 8 8 1 . godine posvetio nici uspješno su uzgajali bak­ setih g o d i n a n a š e g stoljeća.
p r o u č a v a n j u biologije ž i v č a ­ terije, ali su virusi predstavlja­ G l a v n i p r o b l e m predstavljao
n o g sustava, a n a r o č i t o živ­ li m n o g o veći problem. Pa j e prirodni tjelesni o b r a m b e n i
č a n i h stanica. U s k o r o su nje­ ipak, 1 9 4 9 . g o d i n e a m e r i č k i sustav koji je » o d b a c i v a o «
g o v u p a ž n j u privukli p s i h o l o ­ m i k r o b i o l o g J o h n E n d e r s (ro­ n o v i o r g a n . T a j e t e š k o ć a na­
ški p r o c e s i u m o z g u , te je ot­ đ e n 1897) uspio j e uzgojiti v i ­ pokon ublažena otkrićem da
krio da se o d r e đ e n i m e n t a l n i rus d j e č j e p a r a l i z e . pacijent ima m n o g o v e ć e
p o r e m e ć a j i m o g u popraviti S a d a se taj virus lako m o ­ mogućnosti preživljavanja
hipnozom. gao proučavati. Salk je poku­ a k o m u s e tkivo p o d u d a r a
Kasnije j e F r e u d h i p n o z u š a v a o ubiti virus na taj n a č i n s tkivom d a v a o c a . Istovreme­
zamijenio tehnikom »slobod­ da ne m o ž e više uzrokovati no su pripremljeni i lijekovi
nih asocijacija« ili »liječenja bolest, ali da i dalje p o t i č e z a slabljenje tjelesnog o b r a m ­
p r i č a n j e m « . P a c i j e n t e j e psi- p r o i z v o d n j u zaštitnih antitije­ b e n o g sustava što se i n a č e
h o a n a l i z i r a o puštajući ih da la. G o d i n e 1 9 5 2 . j e u t o m e bori protiv »stranih tijela«.
pričaju o d o g a đ a j i m a iz d j e ­ u s p i o , i c j e p i v o se v e ć n a k o n N a k o n B a r n a r d o v e uspješ­
tinjstva koji su k o d njih osta­ dvije godine proizvodilo ne o p e r a c i j e , širom svijeta se
vili d u b o k e t r a g o v e , te se o n i u velikim količinama. i z v o d e stotine takvih trans­
s njima ne m o g u suočiti. F r e ­ Američki mikrobiolog Al- plantacija. D a n a s s e č a k
ud je t a k o đ e r v j e r o v a o da su bert S a b i n j e 1 9 5 7 . g o d i n e i n o v o r o đ e n č a d i m o ž e pre­
s n o v i o d r a z stanja n e s v j e s n o g ( r o đ e n 1906) izradio c j e p i v o saditi s r c e . M e đ u t i m , to je vr­
uma. G o d i n e 1900. izdao je protiv d j e č j e paralize koje je lo s l o ž e n a o p e r a c i j a , a p a c i ­
knjigu Tumačenje snova. s a d r ž a l o ž i v e viruse p r e s l a b e jenti su z b o g lijekova za k o n ­
d a u z r o k u j u bolest. M a s o v n a trolu o b r a m b e n o g sustava
cijepljenja protiv d j e č j e p a r a ­ podložni bolestima.
lize z a p o č e l a su 1 9 6 0 . g o d i ­
n e , te je ta bolest g o t o v o istri­
jebljena.
V T K O JE PRVI T V R D I O V T K O JE I Z R A D I O n e b u je Sirius (na slici) u z v i ­
DA ZEMLJA KRUŽI OKO PRVU KARTU j e ž đ u V e l i k o g psa, čija m a g ­
SUNCA? ZVJEZDANOG NEBA? nituda iznosi — 1 , 5 8 . N a j s l a ­
bije z v i j e z d e u o č e n e m o d e r ­
U v r i j e m e k a d j e o d 320. d o U 2. stoljeću pr. n. e r e na nim t e l e s k o p i m a su 24 — 1 50
250. g o d i n e p r . n . e r e A r i s - sredozemnom otoku Rodo- milijuna puta slabije o d n a j ­
tarh živio u Aleksandriji v e ­ s u živio j e H i p a r h . O n j e slabijih z v i j e z d a vidljivih
ćina ljudi je smatrala da je 134. g o d i n e p r . n . e r e , n a ­ prostim o k o m !
Zemlja središte svemira. kon eksplozije »nove« Hiparh je pronašao i n o v e
On se s t i m e nije složio, u zviježđu Š k o r p i o n a , sas­ n a č i n e mjerenja udaljenosti
već je tvrdio da Zemlja kru­ t a v i o k a t a l o g o d 850 z v i j e z ­ Mjeseca od Zemlje. Prouča­
ži o k o S u n c a . Trebalo je još da uočenih prostim o k o m . v a j u ć i »paralaksu« ( n a č i n na
g o t o v o 2000 g o d i n a d a s e P o z n a t je i n j e g o v klasifika- koji s e M j e s e c p o m i č e ispred
dokaže njegovo mišljenje. c i j s k i s i s t e m z v i j e z d a p o ja­ zvijezda dok se Zemlja okre­
k o s t i ili » m a g n i t u d i « k o j i s e će u svemiru) z a k l j u č i o je da
Aristarh j e t a k o đ e r p o k u š a o upotrebljava još i danas. ta udaljenost iznosi 30 p r o m ­
izmjeriti udaljenost M j e s e c a jera Z e m l j e , što je v r l o blizu
od Z e m l j e i usporediti je H i p a r h o v klasifikacijski sistem stvarnoj vrijednosti.
s udaljenosti S u n c a . N i j e dijeli z v i j e z d e u šest s k u p i n a . K a o većina njegovih suvre­
imao teleskopa, pa dobiveni Najsjajnije z v i j e z d e imaju menika, Hiparh je vjerovao
rezultati nisu bili t o č n i . Z a k ­ m a g n i t u d u 1, a najslabije 6. da S u n c e i planeti k r u ž e o k o
ljučio j e d a j e udaljenost S u v r e m e n a mjerenja s u p o k a ­ Z e m l j e , te je zamislio sistem
S u n c a i Z e m l j e 2 0 puta v e ć a zala da su z v i j e z d e s m a g n i ­ nevidljivih rotirajućih kugli
n e g o udaljenosti M j e s e c a t u d o m 1 t o č n o stotinu puta koje n o s e n e b e s k a tijela.
i Z e m l j e , d o k taj o d n o s ustva­ sjajnije od o n i h s m a g n i t u ­
ri iznosi 4 0 0 puta. d o m 6 , t e s u p o toj n o v o j
V j e r o v a o je i da p r o m j e r ljestvici n e k e z v i j e z d e o z n a ­
M j e s e c a iznosi t r e ć i n u p r o m ­ č e n e s m a g n i t u d o m 0 ili č a k
jera Z e m l j e . — 1. Najsjajnija z v i j e z d a na
SVEMIR

> T K O JE P R V I Č u d e s n o j e što j e P t o l o m e j e v
USPJEŠNO PREDVIDIO sistem, koji n a m d a n a s izgle­
KRETANJE PLANETA? da posve umjetno, omogućio
da se p o l o ž a j i planeta p r e d v i ­
K l a u d i j e P t o l o m e j koji je de s t o l i k o m t o č n o š ć u da se
u 2. s t o l j e ć u n. e. živio o d r ž a o 1500 g o d i n a , o d n o s ­
u E g i p t u slavu je s t e k a o no do početka doba moder­
»Ptolomejevim sistemom« ne astronomije. Ptolomej je
Sunca, Zemlje i planeta. izdao i obnovljeno izdanje
S m a t r a o je da se Z e m l j a na­ H i p a r h o v o g kataloga, t e o b ­
lazi u s r e d i š t u s u s t a v a . D a javio popis od 48 zviježđa
bi objasnio složeno kreta­ poznatih u njegovo d o b a .
S v a ta z v i j e ž đ a ( p r i m j e r i c e
nje planeta po n e b u pret­
U r s a M a j o r , Veliki m e d v j e d )
postavio je da kružeći oko
priznata su j o š i d a n a s . P o d a ­
Z e m l j e svi p l a n e t i o p i s u j u
ci o P t o l o m e j e v i m p r o m a t r a ­
m a l e k r u ž n i c e ili » e p i -
njima, k a o i k a t a l o g , s a č u v a ­
cikle«.
ni su u knjizi Almagest.

> T K O JE B I O epicikl
jer se u n j e g o v o v r i j e m e v j e ­
KOPERNIK? r o v a l o da sva svemirska kre­
tanja slijede p r a v i l n e k r u ž n i c e
Poljski astronom Nikola ili linije. B u d u ć i da planeti
K o p e r n i k (1473-1543) bio o k o S u n c a kruže u elipsama,
je prvi znanstvenik n a k o n K o p e r n i k se za o b j a š n j a v a n j e
A r h i m e d a koji j e v j e r o v a o n j i h o v o g kretanja p o n e b u
da Z e m l j a i planeti kruže m o r a o poslužiti P t o l o m e j e ­
oko Sunca. Svoje ideje je vim epiciklima. M e đ u t i m ,
o b j a v i o u knjizi čiji je p r v i proširio je ideju da se Z e m l j a
p r i m j e r a k v i d i o t e k n a sa­ ipak k r e ć e . N e k o s u v r i j e m e
mrtnoj postelji. Po toj su o b a sistema imala s v o j e pris­
knjizi svi s i s t e m i sa S u n c e m talice.
u središtu nazvani »koper- Kopernik se bojao poraza,
nikanskim«. pa je tvrdio da teoriju treba
smatrati s r e d s t v o m za istraži­
Kopernikova predodžba Sun­ v a n j e , a ne istinom.
č e v o g sustava nije bila t o č n a

U d o b i od s a m o 1 7 g o d i n a
m l a d i D a n a c j e primijetio d a
Jupiter i S a t u r n z n a t n o o d s t u ­
paju od p o l o ž a j a g d j e su se
prema Ptolomejevim tablica­
ma trebali nalaziti. To ga je
p o t a k l o na pažljivo p r o m a t r a ­
nje p l a n e t a , koje m u j e o m o ­
gućilo d a postavi t e m e l j e m o ­
d e r n e teorije o S u n č e v o m
sustavu. Nije u potpunosti
A T K O JE B I O T Y C H O ? prihvatio ideju d a s e S u n c e
T y c h o B r a h e (1546-1601) je nalazi u središtu, v e ć je pret­
ipak, Tychova su promatra­
bio posljednji veliki astro­ p o s t a v i o d a planeti k r u ž e o k o
nja bila t o l i k o p r e c i z n a da
S u n c a , a S u n c e obilazi Z e m ­
n o m koji je s v e m i r p r o m a ­ je Kepler njegove bilješke
lju. Tu je z a m i s a o kasnije
trao prostim o k o m jer je te­ primijenio za dokazivanje
opovrgnuo Kepler.
leskop izumljen neposred­ da Z e m l j a i planeti kruže
no nakon njegove smrti. Pa oko Sunca.

105
SVEMI

< T K O JE O T K R I O tati po k r u ž n i c a m a te je p o ­
KAKO SE KREĆU trošio m n o g o g o d i n a nastoje­
PLANETI? ći stvoriti k r u ž n e p u t a n j e koje
bi odgovarale prethodnim
Nijemac Johannes Kepler p r o m a t r a n j i m a , da bi ih na-
(1571-1630) je otkrio da kraju z a m i j e n i o e l i p s a m a .
putanja koju planeti slijede K e p l e r j e t a k o đ e r otkrio d v a
obilazeći o k o Sunca ima
svemirska z a k o n a . J e d a n o d
oblik elipse, a ne kružnice.
njih p o v e z u j e udaljenost pla­
Smatrao je da se unutar
neta od S u n c a s trajanjem
elipse nalaze dva žarišta.
n j e g o v e g o d i n e , d o k drugi
U j e d n o m se žarištu nalazi
tvrdi da zamišljena linija koja
S u n c e , a drugo je prazno.
povezuje S u n c e sa planetom
K e p l e r j e d o s v o g v e l i k o g ot­ prelazi j e d n a k a p o d r u č j a
krića d o š a o p r o u č a v a j u ć i u j e d n a k o m v r e m e n u (vidi c r ­
T v c h o v e bilješke o p r o m a t r a ­ tež), jer se planeti u p o d r u č j u
njima M a r s a . Isprva j e v j e r o ­ najbližem S u n c u p o m i č u
v a o d a s e planeti m o r a j u kre- brže.

> T K O JE O T K R I O
JUPITEROVE MJESECE?

G a l i l e o G a l i l e i , p o z n a t i j i sa­
mo kao G a l i l e o , živio je
u v r e m e n u procvata astro­
n o m i j e i znanosti. Za nje­
g o v o g života (1564-1642)
upotrijebljeni su prvi teles­
kopi, a Galileo je bio jedan
od prvih ljudi koji su ih
usmjerili prema n e b u . Tako
je došao do mnogih značaj­
nih otkrića.

Prije 16. stoljeća ljudi su b e z


p o g o v o r a p r i h v a ć a l i pravila
0 prirodi svijeta što ih je sa­
stavio grčki filozof Aristotel.
J e d n o o d pravila j e , n a p r i m - d i o j e d a n primjerak z a s e b e z a l e da taj planet kruži o k o
jer, g o v o r i l o da teški k a m e n ( m o r a o j e č a k s a m brusiti le­ S u n c a , a ne Zemlje. Činjeni­
n a z e m l j u p a d a b r ž e o d laga­ će) i z a p o č e o astronomska ca da oko Jupitera kruže mje­
n o g . Postoji l e g e n d a d a j e istraživanja. U o č i o j e s u n č e ­ seci bila j e još j e d a n d o k a z
G a l i l e o to želio isprobati, te ve p j e g e i m j e s e č e v e kratere, da svemirska tijela osim o k o
se p o p e o na kosi toranj u Pisi te d a l e k o više z v i j e z d a no što Z e m l j e m o g u kružiti i o k o
1 bacio kamenje. O b a kame­ j e m o g a o vidjeti prostim drugih tijela. M e đ u t i m , p r e ­
na su na tlo stigla i s t o v r e m e ­ o k o m . Usmjerivši teleskop ma Bibliji se Z e m l j a nalazila
n o , d o k a z u j u ć i d a Aristotel p r e m a p l a n e t i m a , otkrio j e d a u središtu s v e m i r a , pa je G a l i ­
nije bio u p r a v u , lako v j e r o ­ V e n e r a p o k a z u j e faze ili mije­ leo n a k o n o b j a v l j i v a n j a svojih
jatno nije istinita, priča u z v i ­ ne poput mjesečevih, te da otkrića o p t u ž e n za krivovjer­
suje G a l i l e j e v ugled proniclji­ o k o J u p i t e r a kruže četiri sjaj­ j e . P o s l j e d n j e g o d i n e s v o g ži­
v o g i r a d o z n a l o g u m a , te na­ na mjeseca. M j e s e c e je v o t a p r o v e o je u p r i v i d n o m
govještava p o č e t a k m o d e r ­ u čast obitelji M e d i c i koja je izgnanstvu u svojoj vili n e d a ­
nog »znanstvenog« d o b a . u to v r i j e m e v l a d a l a F i r e n z o m leko F i r e n z e .
K a d je 1 6 0 9 . g o d i n e u Itali­ n a z v a o M e d i č i j e v i m zvijez­
ju stigla n o v o s t o i z u m u teles­ dama.
k o p a , G a l i l e o j e o d m a h izra- Venerine mijene su doka-

106
SVEMIR

ter
1 *

—•

A T K O JE O T K R I O A T K O JE P R V I A T K O JE B I O HALE?
U RAN? IZMJERIO UDALJENOST
ZVIJEZDA? G e o r g e Ellery H a l e
W i l l i a m H e r s c h e l je bio je­ (1868-1838) je karijeru
dan od najveći astronom­ Pruski astronom Friedrich započeo kao astronom,
skih promatrača svih vre­ W i l h e l m Bessel a p r o s l a v i o se i z g r a d n j o m
m e n a . Izradio je najveći te­ (1784-1846) bio je prva divovskog teleskopa
leskop svoga doba i s njime osoba koja je izmjerila uda­ s otvorom promjera
otkrio planet U r a n , kao i ti­ ljenost od Z e m l j e do n e k e 5 m e t a r a što je p o s t a v l j e n
s u ć e n o v i h tijela u našoj druge zvijezde osim Sunca. na planini Palomar
i drugim galaksijama. G o d i n e 1838. z a k l j u č i o j e u Kaliforniji. T e l e s k o p je
da se blijeda zvijezda u zvi­ z a v r š e n t e k 1948. g o d i n e
Herschel ( 1 7 3 8 - 1 8 2 2 ) je iz ježđu L a b u d a nalazi 55 mili­ n a k o n H a l e o v e smrti i bio
r o d n o g H a n o v e r a preselio j a r d i k i l o m e t a r a ili š e s t je najveći na svijetu sve do
u Englesku da bi o n d j e p o d u ­ svjetlosnih godina daleko 1976. k a d j e n a K r i m u
č a v a o glazbu. G o d i n e 1774. od Zemlje. u S S S R - u izrađen teleskop
p o č e o je slobodno vrijeme promjera 6 metara.
posvećivati astronomiji, Bessel j e d o o v o g č u d e s n o g
a 1 7 8 1 . g o d i n e je otkrio p o d a t k a d o š a o koristeći se H a l e je živio u v r i j e m e n a g l o g
U r a n . Kralj G e o r g e III. g a j e »paralaksom«. Zvijezdu 61 porasta z a n i m a n j a za blijeda
n a g r a d i o za to o t k r i ć e i o m o ­ L a b u d promatrao je dvije no­ i d a l e k a svemirska tijela. Za
g u ć i o mu da se b a v i isključi­ ći u r a z m a k u od 6 m j e s e c i , n j i h o v o istraživanje t r e b a l o j e
vo astronomijom. Nastojeći tako da se kod svakog pro­ izgraditi t e l e s k o p e s v e l i k i m
prodrijeti što dalje u s v e m i r , matranja Z e m l j a nalazila na p r o m j e r o m da bi skupljali što
H e r s c h e l j e izgradio teleskop suprotnim krajevima svoje više svjetlosti. H a l e je četiri
sa cijevi d u g a č k o m 12 m e t a ­ p u t a n j e . Č i n i l o se da se z v i ­ puta izgradio n a j v e ć i teles­
ra. N j e g o v glavni cilj bio je j e z d a u šest m j e s e c i p o m a k l a k o p na svijetu, a sva četiri se
otkriti k a k o su z v i j e z d e , od točke pA do točke p B . u p o t r e b l j a v a j u i d a n a s . Prije
z v j e z d a n a jata i o b l a c i svjet­ M j e r e ć i kut p o m a k a (paralak­ 5 m e t a r s k o g a na planini W i l ­
l e ć e g plina r a s p o r e đ e n i su) i p o z n a v a j u ć i udaljenost son u Kaliforniji je p o d i g a o
u svemiru. Z e m l j e i S u n c a izračunao je 2,5 i 1,5 metarske t e l e s k o p e
udaljenost z v i j e z d e 61 sa z r c a l o m , te 1 metarski te­
T i j e k o m svojih istraživanja
Labud. leskop s l e ć o m u Y e r k e s u
otkrio j e više o d 8 0 0 d v o s t r u ­
u W i s c o n s i n u koji se u p o ­
kih z v i j e z d a . O t k r i o je da z v i ­ G o d i n e 1844. Bessel j e ot­
trebljava još o d 1 8 9 7 . g o ­
jezde obilaze jedna oko dru­ krio da najsjanija z v i j e z d a S i ­
dine.
ge za što im je p o n e k a d p o ­ nus l a g a n o leluja na n e b u .
t r e b n o i više desetljeća ili č a k Z a k l j u č i o je da z v i j e z d u priv­
stoljeća. lači neki nevidljivi pratilac.
107
SVEMIR

mss

A T K O JE O T K R I O A T K O JE P R V I A T K O JE B I O HALE?
U RAN? IZMJERIO UDALJENOST
ZVIJEZDA? G e o r g e Ellery H a l e
W i l l i a m Herschel je bio je­ (1868-1838) je karijeru
dan od najveći astronom­ Pruski astronom Friedrich započeo kao astronom,
skih promatrača svih vre­ Wilhelm Bessel a p r o s l a v i o se i z g r a d n j o m
m e n a . Izradio je najveći te­ (1784-1846) bio je prva divovskog teleskopa
leskop svoga doba i s njime o s o b a koja je izmjerila uda­ s otvorom promjera
otkrio p l a n e t U r a n , kao i ti­ ljenost od Z e m l j e do n e k e 5 m e t a r a što je p o s t a v l j e n
s u ć e n o v i h tijela u našoj druge zvijezde osim Sunca. na planini Palomar
i drugim galaksijama. G o d i n e 1838. z a k l j u č i o j e u Kaliforniji. T e l e s k o p je
da se blijeda zvijezda u zvi­ z a v r š e n t e k 1948. g o d i n e
H e r s c h e l ( 1 7 3 8 - 1 8 2 2 ) je iz ježđu L a b u d a nalazi 55 mili­ nakon H a l e o v e smrti i bio
r o d n o g H a n o v e r a preselio j a r d i k i l o m e t a r a ili š e s t je najveći na svijetu sve do
u Englesku da bi o n d j e p o d u ­ svjetlosnih godina daleko 1976. k a d j e n a K r i m u
č a v a o glazbu. G o d i n e 1 774. od Zemlje. u S S S R - u izrađen teleskop
p o č e o je slobodno vrijeme promjera 6 metara.
posvećivati astronomiji, Bessel j e d o o v o g č u d e s n o g
a 1 7 8 1 . g o d i n e je otkrio p o d a t k a d o š a o koristeći se H a l e je živio u v r i j e m e n a g l o g
U r a n . Kralj G e o r g e I I I . g a j e »paralaksom«. Zvijezdu 61 porasta z a n i m a n j a za blijeda
n a g r a d i o za to o t k r i ć e i o m o ­ L a b u d promatrao je dvije no­ i d a l e k a svemirska tijela. Za
g u ć i o mu da se b a v i isključi­ ći u r a z m a k u od 6 m j e s e c i , n j i h o v o istraživanje t r e b a l o je
vo astronomijom. Nastojeći tako d a s e k o d s v a k o g p r o ­ izgraditi t e l e s k o p e s v e l i k i m
prodrijeti što d a l j e u s v e m i r , matranja Z e m l j a nalazila na p r o m j e r o m da bi skupljali što
H e r s c h e l j e izgradio t e l e s k o p suprotnim krajevima svoje više svjetlosti. H a l e j e četiri
sa cijevi d u g a č k o m 12 meta­ p u t a n j e . Č i n i l o se da se z v i ­ puta izgradio n a j v e ć i teles­
ra. N j e g o v glavni cilj bio je j e z d a u šest m j e s e c i p o m a k l a k o p na svijetu, a sva četiri se
otkriti k a k o su z v i j e z d e , od točke pA do točke p B . u p o t r e b l j a v a j u i d a n a s . Prije
z v j e z d a n a jata i o b l a c i svjet­ M j e r e ć i kut p o m a k a (paralak­ 5 metarskoga na planini W i l ­
l e ć e g plina r a s p o r e đ e n i su) i p o z n a v a j u ć i udaljenost son u Kaliforniji je p o d i g a o
u svemiru. Z e m l j e i S u n c a izračunao je 2,5 i 1,5 metarske t e l e s k o p e
T i j e k o m svojih istraživanja udaljenost z v i j e z d e 61 sa z r c a l o m , te 1 metarski te­
otkrio j e više o d 8 0 0 d v o s t r u ­ Labud. leskop s l e ć o m u Y e r k e s u
kih z v i j e z d a . O t k r i o j e d a z v i ­ u W i s c o n s i n u koji se u p o ­
G o d i n e 1 8 4 4 . Bessel j e ot­
jezde obilaze jedna oko dru­ trebljava još o d 1 8 9 7 . g o ­
krio d a najsjanija z v i j e z d a S i -
ge za što im je p o n e k a d p o ­ dine.
rius l a g a n o leluja na n e b u .
t r e b n o i više desetljeća ili č a k Z a k l j u č i o je da z v i j e z d u priv­
stoljeća. lači neki nevidljivi pratilac.
107

ml
SVEMIF

< T K O JE I Z M J E R I O gućio promatranje pojedinih


VELIČINU SVEMIRA? z v i j e z d a u A n d r o m e d i n o j ga­
laksiji. M j e r e n j e m n j i h o v o g
Američki astronom Edwin sjaja m o g a o je procijeniti nji­
H u b b l e prvi je izmjerio h o v u udaljenost. Z b o g p o ­
u d a l j e n o s t g a l a k s i j a iza M l i ­ grešaka u p r o m a t r a n j u d o b i o
j e č n e s t a z e . Z a k l j u č i o j e ta­ j e rezultat o d 8 0 0 . 0 0 0 svjet­
kođer da se daleke galaksi­ losnih g o d i n a , d o k ta v r i j e d ­
je m e đ u s o b n o udaljavaju nost ustvari iznosi d v a mili­
brže od o n i h bližih. To se juna.
n a z i v a H u b b l e o v i m za­ H u b b l e o v z a k o n , koji g o ­
konom. v o r i da je brzina širenja ga­
laksija p o v e z a n a s n j i h o v o m
H u b b l e j e udaljenost galaksi­ udaljenošću od promatrača,
j a mjerio n a j v e ć i m d o t a d p o ­ predstavlja temelj s u v r e m e n e
stojećim t e l e s k o p o m ( 2 , 5 m e - k o z m o l o g i j e jer n a g o v j e š t a v a
tarskim na planini W i l s o n da su n e k o ć s v e galaksije bile
u Kaliforniji) koji mu je o m o ­ na o k u p u .

> T K O JE T V O R A C
TEORIJE VELIKOG
PRASKA?

Belgijski astronom A b b é
L e m a t r e (1896-1966) je
prihvatio H u b b l e o v u zami­
sao da se galaksije udalja­
vaju jedna od d r u g e i stvo­
rio t e o r i j u » v e l i k o g pra­
ska«. P r e m a toj se teoriji
sva tvar koja d a n a s sačinja­
va galaksije nalazila u j e d ­
n o j v e l i k o j m a s i , ili » k o z ­
m i č k o m jajetu«, koje je
eksplodiralo.

D a n a s j e L e m a t r e o v a teorija
o p ć e n i t o p r i h v a ć e n a i teško
je vjerovati da je u d o b a k a d
je 1927. godine objavljena
izazvala t a k o m a l o p a ž n j e .
R a z l o g t o m e bila j e č i n j e n i c a
da su se svi p r o r a č u n i t e m e ­
ljili na H u b b l e o v i m n e t o č n i m
m j e r e n j i m a , pa se činilo da
su s v e galaksije previše b l i z u .
To bi z n a č i l o da se »veliki
prasak« d o g o d i o prije 2 mili­
j a r d e g o d i n a i da je svemir
d i o svemira z n a t n o v e ć i n e g o m n o g o dulje no što je mislio
mlađi o d Z e m l j e !
što j e H u b b l e p r e t p o s t a v l j a o . L e m a t r e . U t o m se v r e m e n u ,
Veliki preokret d o g o d i o s e Iz toga je slijedilo da s v e m i r a k o je teorija t o č n a , tvar iz­
tijekom d r u g o g svjetskog ra­ m o r a biti d a l e k o stariji da bi b a č e n a eksplozijom okupila
ta. T a d a j e a s t r o n o m W a l t e r galaksije stigle d o s e ć i d a n a š ­ u galaksije, a kasnije i u z v i ­
B a a d e ( 1 8 9 3 - 1 9 6 0 ) vrlo p r e ­ nji p o l o ž a j . D a n a s se starost j e z d e u p o j e d i n i m galaksi­
c i z n o izmjerio udaljenosti ga­ svemira p r o c j e n j u j e na 10 do jama.
laksija i otkrio da je vidljivi 20 milijardi g o d i n a , što je

108
SVEMIR

V TKO JE OTKRIO OD V T K O JE BILA LAJ KA? V T K O JE O T K R I O


ČEGA SU GRAĐENE KVAZARE?
ZVIJEZDE? M a l i eskimski pas Lajka bio
je prvo živo biće poslano Maarten Schmidt je rođen
William Huggins u putanju oko Zemlje. P o ­ 1929. g o d i n e u N i z o z e m ­
(1824-1910) je bio j e d a n od l e t j e l a j e 3 . s t u d e n o g 1957. skoj i danas je direktor Ha-
prvih a s t r o n o m a koji su zvi­ godine iz Sovjetskog Save­ leove zvjezdarnice u Kali­
jezde proučavali spektros- za u l e t j e l i c i Sputnik 2. M a ­ f o r n i j i . O n j e 1963. g o d i n e
k o p o m . To je u r e đ a j koji n j e ž i v o t i n j e i k u k c i su u ra­ otkrio da n e o b i č n i »kvaza-
r a s p r š u j e svjetlost na razli­ ketama polijetali i prije to­ ri« ili » k v a z i z v j e z d a n a t i j e ­
čite b o j e , tvoreći spektar. ga, no njihov je let trajao la« k o j a s u g o d i n a m a z b u ­
U s v e m i r u svaki e l e m e n t svega nekoliko minuta. njivala a s t r o n o m e nisu zvi­
odašilje svjetlost o d r e đ e n e jezde u našoj galaktici, v e ć
boje. Z b o g toga Spektros­ Lajka je p o s l a n a u p u t a n j u č i ­ vrlo snažni energetski izvo­
kop može prepoznati ele­ ja se visina mijenjala od 160 ri na granici vidljivog sve­
mente u zvijezdama. d o 1700 k i l o m e t a r a . Bila j e mira.
z a t v o r e n a u č e l i č n o j kapsuli
H u g g i n s j e bio bogati l o n ­ promjera oko 60 centimeta­ Ta su tijela z b u n j i v a l a astro­
donski astronom amater. Pri- ra, u kojoj su se nalazili hra­ n o m e jer se njihov spektar
mijenivši tek izumljeni foto­ na i različiti instrumenti za ( u z o r a k o b o j e n o g svjetla što
grafski p o s t u p a k , s n i m i o je m j e r e n j e bila, disanja i krv­ ga odašilju) razlikuje od svih
fotografije spektra sjajnih z v i ­ n o g tlaka. Cilj toga p o k u s a ostalih. U o č i v š i t a k o z v a n i
j e z d a i u s p o r e d i o ih s foto­ b i o je otkriti k a k o n a p o r i uzli­ » c r v e n i p o m a k « ( p o j a v u koja
grafijama spektra p o j e d i n i h jetanja i dulji b o r a v a k u b e ­ se javlja z b o g utjecaja b r z i n e
e l e m e n a t a snimljenih u nje­ stežinskom stanju djeluju na n a izgled spektra), S c h m i d t j e
g o v o j z v j e z d a r n i c i , analizira­ ž i v o b i ć e prije n e g o u s v e m i r shvatio da se kvazari udaljuju
j u ć i ima li tih e l e m e n a t a poleti prvi č o v j e k . od Zemlje brzinom od neko­
u zvijezdama. Sputnik 2 je uništen 1 3. liko tisuća kilometara u se­ 1
H u g g i n s j e bio j e d a n o d travnja 1 9 5 8 . g o d i n e , a Lajka kundi.
prvih »astrofizičara« j e m n o g o ranije h u m a n o u b i ­ P o z n a v a j u ć i H u b b l e o v za­
— z n a n s t v e n i k a koji p r o u č a ­ j e n a . Drugi životinjski svemir­ kon, Schmitd je zaključio da
v a j u sastav z v i j e z d a i n a č i n ski pionir bila je č i m p a n z a se kvazari m o r a j u nalaziti iza
n a koji o n e sjaje. O d r e đ u j u ć i H a m koja j e 3 1 . siječnja svih p o z n a t i h galaksija. Fizi­
p r o m j e n e spektra u z r o k o v a ­ 1 9 6 1 . p o s l a n a iz Cape C a ñ a - č a r i su predlagali da su kva­
ne gibanjem, mogao je doka­ v é r a l a na kratki »svemirski zari galaksije čije se središte
zati da se n e k e z v i j e z d e u d a ­ skok«. pretvorilo u » c r n u rupu« i ot­
ljavaju ili približavaju S u n c u . pušta g o l e m e k o l i č i n e e n e r ­
gije.

109
V JESU LI DREVNI modele njihovih brodova yerdahl. On je vjerovao da su
NARODI PLOVILI i dokazali da su takva puto­ prije v i š e tisuća g o d i n a sta­
OCEANIMA? vanja bila m o g u ć a . novnici Južne Amerike na
splavi preplovili Tihi o c e a n .
lako nisu poznavali karte ni G o d i n e 1947. iz J u ž n e je G o d i n e 1969. Heyerdahl
k o m p a s e koji bi im olakšali A m e r i k e isplovila d r v e n a je p o k u š a o d o k a z a t i da su
navigaciju, drevni su more­ splav Kon-Tiki i o d j e d r i l a T i ­ d r e v n i E g i p ć a n i A m e r i k u ot­
plovci p o v r e m e n o odlazili him o c e a n o m p r e m a P o l i n e ­ krili još 2 0 0 0 g o d i n a prije K o ­
na daleka putovanja. Suvre­ ziji. V o đ a e k s p e d i c i j e bio j e lumba. Njegova je međuna­
m e n i su istraživači sagradili norveški istraživač T h o r H e - rodna posada na brodu Ra
od p a p i r u s o v e trske (na slici)
isplovila iz M a r o k a i uputila
s e Atlantskim o c e a n o m .
I drugi su s u v r e m e n i m o r e ­
p l o v c i d o k a z a l i da su d r e v n i
n a r o d i bili d o v o l j n o o d v a ž n i
uputiti se na d a l e k a p u t o v a ­
nja. Prvi su istraživači bili
j e d n a k o željni p u s t o l o v i n a
k a o i o v i d a n a š n j i . N e k i od
njih s u s e v j e r o j a t n o o d d o ­
m o v i n e udaljili s l u č a j n o , n o ­
šeni v j e t r o v i m a ili m o r s k i m
strujama. D r u g i su krenuli
u potragu za n o v i m z e m ­
ljama.
O k o 1000. g o d i n e u S j e ­
vernu su Ameriku doplovili
Vikinzi.

> T K O JE P O D U Z E O no su stigli s v e do Rta D o b r e


PRVA ISTRAŽIVAČKA nade.
PUTOVANJA? Najpoznatiji drevni more­
p l o v c i bili s u F e n i č a n i . O k o
P r v i b r o d o v i bili s u o d v i š e 4 8 0 . g o d i n e pr. n. e r e iz Kar-
krhki za plovidbu otvore­ tage j e isplovila flota o d 6 0
nim morima. Unatoč tome feničanskih b r o d o v a . N a r e d ­
neki su se hrabri mornari nik H a n o n v o d i o j e b r o d o v e
uputili na daleka puto­ d u ž s j e v e r n e o b a l e Afrike,
vanja. posjetio je M a r o k o i t a d a
s k r e n u o p r e m a jugu u Atlant­
Prvi istraživači nastojali su ski o c e a n . Pretpostavlja se da
j e stigao s v e d o K a m e r u n a .
ploviti što bliže o b a l i . Egipat­
ski kralj N e h o li. p o s l a o je F e n i č a n i su bili izvrsni tr­
o k o 6 0 0 . g o d i n e pr. n . e r e govci. M e đ u ostalom robom
koju su prevozili njihovi b r o ­
flotu da istraži afričku o b a l u .
d o v i č e s t o s e nalazila v r l o c i ­
Egipatski b r o d o v i su jedrili
jenjena plava boja.
d u ž istočne o b a l e i vjerojat­
no
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

V T K O JE T R A Ž I O V T K O JE B I O C H E N G V T K O JE B I O H E N R I K
ZEMLJU THULU? HO? POMORAC?

Sredozemno more je toplo U 15. s t o l j e ć u k i n e s k i s u Portugalski princ Henrik


i mirno. D r e v n i Grci su čes­ b r o d o v i istraživali I n d i j u često je slao b r o d o v e na
to plovili njegovim v o d a m a i Afriku. Najveći kineski po­ istraživačka putovanja.
i duž obala osnivali koloni­ m o r a c bio j e C h e n g H o čija Z b o g svojih je sklonosti do­
j e . J e d a n j e hrabri G r k ot­ je flota plovila m o r i m a koji­ bio nadimak Henrik P o ­
plovio dalje i tako otkrio ma u to v r i j e m e još nije morac.
hladni sjeverni svijet. plovio nijedan evropski
H e n r i k j e živio o d 1 3 9 4 . d o
brod.
O k o 3 0 0 . g o d i n e prije n a š e 1 4 6 0 . g o d i n e . B i o je sin por­
e r e G r k Piteja k r e n u o j e n a Kineski c a r n a r e d i o j e C h e n g tugalskog kralja I v a n a I. lako
vrlo značajno putovanje. O n H o u d a istraži » z a p a d n e o c e ­ nikad nije p u t o v a o , H e n r i k j e
nije živio u G r č k o j , v e ć u n a ­ a n e « . U razdoblju od 1405. m a š t a o o istraživanjima i na
selju Masiliji u d a n a š n j o j do 1433. godine Cheng Ho dvoru je okupio mnoge po­
Francuskoj. je predvodio sedam putova­ m o r c e , kartografe i b r o d o g r a ­
Najprije je otplovio do C a - nja. N a e k s p e d i c i j e j e o d l a z i o ditelje.
diza u Š p a n j o l s k o j , a o d a t l e sa 3 0 0 b r o d o v a i 2 7 . 0 0 0 č l a ­ T r a ž e ć i n o v i put d o A z i j e ,
na sjever p r e m a Britaniji. nova posade. Henrik je poslao brodove na
Posjetio j e p o z n a t e k o r n v a l - Kinezi su posjetili j u g d a o p l o v e n e p o z n a t u za­
ske r u d n i k e aluminija i istra­ V i j e t n a m , I n d o n e z i j u , Sri padnu obalu Afrike. Poticao
žio t o p o d r u č j e . P a ž l j i v o j e L a n k u , Indiju, S a u d i j s k u j e izgradnju j a č i h b r o d o v a
p r o r a č u n a o v e l i č i n u Britanije A r a b i j u i Egipat. O p l o v i l i su poput karavela, kao i upotre­
i i z r a č u n a o koliko se d a l e k o o b a l u istočne Afrike, bu karata i instrumenata za
nalazi o d n j e g o v e d o m o v i n e . a u svim mjestima gdje su navigaciju.
Ploveći dalje prema sjeve­ pristajali C h e n g H o j e o d Portugalski b r o d o v i koje j e
ru Piteja je p r o n a š a o h l a d n u lokalnih v l a d a r a tražio da H e n r i k p o s l a o otkrili su 1 4 1 9 .
ledenu zemlju. N a z v a o ju je iskažu p o š t o v a n j e m o ć n o m godine otok M a d e i r u . N a
T h u l a . V j e r o j a t n o se radilo kineskom caru. s v a k o m p u t o v a n j u odlazili su
o današnjem Islandu. N j e g o v a su p u t o v a n j a s v e dalje u n e p o z n a t a p o ­
O s i m što j e bio prvi G r k z n a t n o pridonijela p o v e ć a n j u d r u č j a . Pristajali su u Africi
koji je o t p l o v i o na sjever, P i ­ k i n e s k o g utjecaja i b o g a t s t v a . i u Portugal d o v o z i l i zlato
teja je bio i j e d a n od prvih D o v r e m e n a k a d s u prvi i robove.
geografa. N a svojim j e p u t o ­ e v r o p s k i b r o d o v i »otkrili« Henrik je na takva putova­
v a n j i m a pažljivo bilježio s v e A z i j u , kineska j e flota v e ć nja potrošio m n o g o n o v a c a
što je v i d i o , pa č a k i č i m e se istražila s v e p o m o r s k e i j a k o je z a d u ž i o s v o j u
hrani l o k a l n o s t a n o v n i š t v o . putove. zemlju.

111
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

> T K O JE P R E D V O D I O p r o n a ć i put d o A z i j e . Put o k o


PRVO PUTOVANJE O K O Rta H o r n b i o je dug i pogibe­
SVIJETA? ljan. P o s a d a je bila g l a d n a
i b o l e s n a te se željela vratiti.
G o d i n e 1519. i z Š p a n j o l s k e M a g e l l a n je nastavio put
je isplovilo pet b r o d o v a . Tri preko Tihog o c e a n a . Njegovi
godine kasnije jedan od su b r o d o v i stigli na Filipine,
njih se vratio oplovivši svi­ gdje j e slavni p o m o r a c p o g i ­
jet. V o đ a t e p o v i j e s n e eks­ nuo u sukobu s urođenicima.
pedicije bio je Ferdinand B r o d kojim j e u p r a v l j a o J u -
Magellan. Kao većina nje­ a n S e b a s t i a n del C a n o uspio
govih m o r n a r a , ni on nije se vratiti u Š p a n j o l s k u . Na
doživio povratak. n j e m u je bilo 1 7 E v r o p l j a n a
i 4 američka Indijanca. Del
M a g e l l a n j e bio P o r t u g a l a c C a n o je d o č e k a n kao heroj.
koji j e ž i v i o o d 1 4 8 0 . d o N o , za takvim je d o č e k o m
1 5 2 1 . godine. Želio je oplo­ č e z n u o M a g e l l a n , a nije ga
viti o k o J u ž n e A m e r i k e i tako nikada doživio. povratak brodova 1521-1522.

> K O J I JE E V R O P S K I
POMORAC PRVI
STIGAO U INDIJU?

G o d i n e 1498. P o r t u g a l a c
Vasco da G a m m a pristao je
u Indiji. On je bio prvi
e v r o p s k i p o m o r a c koji je
ondje stigao.

D a G a m m a j e i z P o r t u g a l a is­ p l o v c u p o m o ć navigatora Ibn puta o t p u t o v a o u I n d i j u ,


p l o v i o 1 4 9 7 . g o d i n e sa četiri Majida. On je dobro pozna­ a 1 5 2 4 . g o d i n e je o n d j e
b r o d a . P l o v e ć i o k o Afrike ka­ v a o Indijski o c e a n i uspješno i u m r o . P o r t u g a l c i su u s p o ­
menim je stupovima označa­ je d o v e o Evropljane do Indi­ stavili trajne t r g o v a č k e p u t o ­
v a o s v a k o mjesto n a k o j e m j e je. N a k o n dvogodišnjeg pu­ v e d o Indije, a Ibn M a j i d j e
pristao. tovanja Da G a m m a se kao napisao popis podataka po­
M o z a m b i j s k i sultan iznaj­ heroj vratio u d o m o v i n u . trebnih za uspješnu p l o v i d b u
mio j e p o r t u g a l s k o m m o r e ­ T o k o m života još j e d v a Indijskim o c e a n o m .

< T K O JE T R A Ž I O ke. M n o g i su pomorci godi­


SJEVEROZAPADNI n a m a u z a l u d n o tragali za sje­
PROLAZ? verozapadnim prolazom.
N e k i od njih bili su C a b o t o
Evropski trgovci maštali su ( 1 4 9 7 ) , Frobisher ( 1 5 7 6 ) , D a ­
o pronalasku kraćeg puta vis ( 1 5 8 5 ) , H u d s o n (1610)
d o A z i j e . Z a t o s u p r e m a za­ i Baffin ( 1 6 1 5 ) .
p a d u tražili t a k o z v a n i sje- M e đ u t i m , njihovi j e d r e n j a ­
vernozapadni prolaz. ci nisu bili d o v o l j n o j a k i .
Henry Hudson je poginuo.
U 16. stoljeću m n o g i su ljudi Posada njegovog broda je
v e ć nagađali d a j e Z e m l j a o d b i l a nastaviti p o t r a g u , pa
okrugla. Pretpostavljali su da se H u d s o n z a j e d n o sa s i n o m
bi brod ploveći na z a p a d u k r c a o u mali č a m a c i p r e ­
preko Atlantskog o c e a n a m o ­ pustio strujama i vjetru. S j e ­
rao stići do A z i j e . verozapadni prolaz je 1906.
O d t e zamisli nisu odustali g o d i n e n a p o k o n otkrio N o r ­
č a k n i n a k o n otkrića A m e r i ­ vežanin Roald Amundsen.

112
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

< T K O JE PRVI S T I G A O živao je G r e n l a n d i ondje je


NA SJEVERNI POL? o d Eskima n a u č i o upravljati
p s e ć o m z a p r e g o m i preživlja­
G o d i n e 1909. A m e r i k a n c i vati na a r k t i č k o m snijegu
Robert Peary i Matthew i ledu.
H e n s o n stigli s u n a S j e v e r n i Krenuvši s otoka Ellesmere,
pol. Arktik su proputovali P e a r y je 1 9 0 9 . g o d i n e s p e t o ­
pješice u pratnji Eskima. r i c o m prijatelja stigao na S j e ­
v e r n i p o l . S a z n a v š i novosti
Arktik s e v e ć i n o m sastoji o d istraživač F r e d e r i c k C l a r k iz­
s m r z n u t o g o c e a n a . (Antarktik j a v i o j e d a j e o n t o u č i n i o još
j e s m r z n u t o k o p n o . ) Istraži­ 1908. godine. N o , danas v e ­
v a č i koji su tragali za S j e v e r ­ ć i n a istraživača smatra da
nim p o l o m nastojali su mu se čast p r v o g č o v j e k a što j e
što v i š e približiti b r o d o v i m a , k r o č i o na S j e v e r n i pol pripa­
a p o t o m krenuti p j e š i c e . da Pearvju.
Robert Peary ( 1 8 5 6 - 1 9 2 0 )
bio je m o r n a r i č k i oficir. Istra­

puta, počevši 1768. godine.


Istražio je i kartografirao o b a ­
l e J u ž n e A m e r i k e , Australije
i N o v o g Zelanda. Ugledao je
čak i golemo ledeno kopno
Antarktika.
B i o j e izvrstan p o m o r a c
i z a n i m a o se za s v e što je
viđao na putovanjima. D o b r o
se b r i n u o za svoju p o s a d u
i uvijek p a z i o da na b r o d u
A K O J I JE E V R O P L J A N I N njolski i n i z o z e m s k i istraži­ ima d o v o l j n o svježe v o d e ,
PRVI ISTRAŽIO JUŽNI vači. Najveći od svih p o m o ­ p o v r ć a i v o ć a k a k o bi sprije­
DIO TIHOGA OCEANA? raca u T i h o m o c e a n u bio je č i o bolesti. N a p u t o v a n j i m a
engleski kapetan James su ga često pratili z n a n s t v e ­
U beskrajna prostranstva Cook. nici.
Tihoga oceana najprije su C o o k je rođen 1728. godine. C o o k a su 1779. godine
uplovili portugalski, špa- T i h i m j e o c e a n o m p l o v i o tri ubili havajski u r o đ e n i c i .

> T K O JE PRVI S T I G A O upotrijebili p s e , d o k s u B r i ­


NA JUŽNI POL? t a n c i p o g r e š n o izabrali m o ­
torne saonice i ponije. M o ­
Antarktik je najkasnije t o r n e s a o n i c e su se u b r z o
istraženi kontinent. G o d i n e p o k v a r i l e , a poniji uginuli.
1911. A m u n d s e n j e p o b i j e ­ A m u n d s e n j e n a J u ž n i pol
dio Scotta u dramatičnoj stigao u p r o s i n c u 1 9 1 1 . g o d i ­
»utrci« do j u ž n o g a pola. n e . M j e s e c d a n a kasnije d o ­
š a o je S c o t t i p r o n a š a o n o r v e ­
N a put p r e m a J u ž n o m p o l u šku z a s t a v u z a b i j e n u u snije­
i s t o v r e m e n o su k r e n u l e d v i j e g u . Iscrpljeni od puta i s m a ­
ekspedicije: norvešku je v o ­ lim z a l i h a m a h r a n e B r i t a n c i
dio Roald A m u n d s e n nisu preživjeli p o v r a t a k
( 1 8 7 2 - 1 8 2 8 ) , a britansku ka­ u bazu.
petan R o b e r t F. S c o t t Danas na Južnom polu,
(1868-1912). n a j h l a d n i j e m i najneprijatni-
N o r v e ž a n i su za v u č u sa- j e m mjestu n a Z e m l j i , ž i v e
onica s o p r e m o m i hranom i r a d e brojni z n a n s t v e n i c i .

113
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

> T K O JE B I O I B N
BATTUTA?

Ibn Battuta je bio veliki


svjetski putnik. U s r e d n j e m
je vijeku posjetio m n o g e
zemlje, proživio je brodo­
lom i prešao Saharu. Često
su ga zabavljali kraljevi i v e ­
likaši.

Ibn Battuta j e bio A r a p r o đ e n


u M a r o k u 1304. godine. G o ­ Posjetio je Egipat, Afriku, B i o je u č e n j a k i želio je što
d i n e 1 3 2 5 . otišao je k a o m u s ­ Perziju ( I r a n ) , I n d i j u , R u s i j u , više saznati o n o v i m zemlja­
limanski h o d o č a s n i k u M e k u . Mongoliju i Kinu. O d l a z i o je ma. M e đ u suvremenicima je
T o j e bio p o č e t a k n j e g o v o g s v u g d j e g d j e je bilo muslima­ b i o vrlo p o z n a t . O svojim je
tridesetogodišnjeg p u t o v a n j a n a , pa tako i u Š p a n j o l s k u p u t o v a n j i m a n a p i s a o knjigu
na kojem je prešao čudesnih (tada su j e d n i m n j e n i m dije­ u kojoj o p i s u j e muslimanski
120.000 kilometara! lom vladali M a u r i ) . svijet u 14. s t o l j e ć u .

> KOJI SU EVROPLJANI


PRVI ISTRAŽILI
SJEVERNU AMERIKU?

lako su Vikinzi do S j e v e r n e
A m e r i k e doplovili još o k o
1000. g o d i n e , o n i n i s u istra­
živali k o p n e n e k r a j e v e . P r v i
s u t o u č i n i l i f r a n c u s k i tr­
g o v c i i i s t r a ž i v a č i u 16. s t o ­
ljeću.

G o d i n e 1 5 3 4 . J a c q u e s Cartier ljih t r g o v a c a bio j e S a m u e l d e S A D . Robert de la Salle


(1491 - 1 557) j e p r e p l o v i o ri­ Champlain (1567-1635). On (1643-1687) je brodom
jeku L a w r e n c e i područje da­ j e o s n o v a o naselja Q u e b e c istražio V e l i k a j e z e r a ,
našnje K a n a d e proglasio i Montreal. a 1 6 8 2 . je p r e p l o v i o rijeku
» N o v o m Francuskom«. Fran­ F r a n c u s k i istraživači su Mississippi i proglasio p o ­
cuzi su od Indijanaca kupo­ otvorili p u t o v e p r e m a z a p a d u dručje Louisiane vlasništvom
vali krzna, a j e d a n od n a j b o ­ i j u g u , gdje se d a n a s nalazi f r a n c u s k o g kralja Luja X I V .

> T K O JE BILA M A R Y
KINGSLEY?

P o č e t k o m 19. s t o l j e ć a A f r i ­
ka je još uvijek bila divlja
i n e i s t r a ž e n a . U n j o j je b o ­
ravilo vrlo m a l o bijelaca,
a p o s e b n o su rijetke bile
bijele žene. M a r y Kingsley
j e bila j e d n a o d p r v i h ž e n a
istraživača. O n a j e p o s v e
sama putovala zapadnom
Afrikom. Ta je neobična žena neko­ de što ih je u p o z n a l a i n a p i ­
liko puta posjetila p o d r u č j e sala je b r o j n e knjige koje su
M a r y Kingsley r o đ e n a j e p o z n a t o k a o »najcrnija Afri­ pomogle Evropljanima da
1 8 6 2 . g o d i n e . U d o b i od 30 k a « . S u o č i l a se s m n o g i m shvate Afrikance.
g o d i n a napustila j e r o d n u E n ­ o p a s n o s t i m a , č a k i s ljudož­ M a r y Kingsley umrla j e
glesku i otišla u d e r i m a , ali nije p o k a z i v a l a 1 9 0 0 . g o d i n e r a d e ć i k a o bol
z a p a d n u Afriku. strah. Cijenila je afričke n a r o ­ n i č a r k a u B u r s k o m ratu.

114
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

A T K O JE B I O DAVID A T K O JE PRVI PREŠAO A T K O JE B I O


LIVINGSTONE? AUSTRALIJU? ALEXANDER VON
HUMBOLDT?
U 1 8 . stoljeću velik d i o afrič­ Australija je posljednji k o n ­
k o g kontinenta nije još bio tinent koji su otkrili E v r o p ­ Njemački znanstvenik
istražen. Škotski misionar ljani. P r v i d o s e l j e n i c i uglav­ i istraživač H u m b o l d t puto­
David Livingstone bio je je­ n o m su se držali o b a l n i h vao je J u ž n o m Amerikom.
d a n o d najznačajnijih istraži­ k r a j e v a i rijetko su zalazili N j e g o v je rad služio kao
v a č a Af ri k e . O n je m n o g o u vruću i suhu unutraš­ primjer mnogim geogra­
pridonio ukidanju trgovine njost. G o d i n e 1861. j e d n a fima.
robljem. je ekspedicija prvi puta
proputovala od sjevera do H u m b o l d t je rođen 1769. go­
Livingstonejerođen 1813. go­ juga Australije. d i n e . T r e b a o je postati stro­
dine. U A f r i k u j e o t i š a o 1 8 4 1 . jar, ali je 1 7 9 9 . g o d i n e
g o d i n e k a k o bi radio k a o liječ­ Ekspedicija je krenula iz M e l - napustio š k o l o v a n j e i otišao
nik i širio k r š ć a n s t v o m e đ u bourna. V o đ e Robert Burke u J u ž n u A m e r i k u . Pratio ga je
Afrikancima. (1820-1861) i William Wills n j e g o v prijatelj, francuski b o ­
N e k o l i k o j e puta k r e n u o n a ( 1 8 3 4 - 1 8 6 1 ) odlučili su na t a n i č a r ( p o z n a v a l a c biljaka)
p u t o v a n j a u neistražene afrič­ p u t o v a n j u postavljati b a z n e Aimé Bonpland
k e p r e d j e l e . P r o n a š a o j e pusti­ k a m p o v e . Za nošenje opre­ (1773-1858).
nju K a l a h a r i i slijedio rijeku me i h r a n e koristili su d e v e . H u b o l d t i B o n p l a n d su se
Z a m b e z i sve d o v e l i č a n s ­ N a j u g Australije k o n a č n o probijali kroz a m a z o n s k u
t v e n i h Viktorijinih s l a p o v a . su stigla četiri m u š k a r c a ( B u r ­ p r a š u m u i penjali se na A n d e .
G o d i n e 1866. krenuoje k e , W i l l s , G r e y i King). Iscrp­ H u m b o l d t je bilježio s v e na
u potragu za i z v o r o m rijeke ljeni i bolesni uputili su se na­ što su naišli na p u t o v a n j i m a ,
N i l . O n j e m u se ništa nije z n a l o z a d , ali j e G r e y u b r z o u m r o . a o p i s a o je č a k i n e o b i č n u
sve do 1 8 7 1 . godine kad g a j e P o v r a t n o j e p u t o v a n j e trajalo planinsku bolest.
ekspedicija H e n r i k a M o r t o n a vrlo d u g o , pa su ih njihovi N a k o n pet g o d i n a vratio se
S t a n l e v a pronašla n e d a l e k o j e ­ prijatelji u k a m p u v e ć smatra­ u E v r o p u , gdje je pisao i pre­
zera T a n g a n y i k a , l a k o j e bio li izgubljenima ili m r t v i m a . d a v a o o svojim putovanjima.
teško b o l e s t a n , L i v i n g s t o n e j e Stigavši n a C o o p e r C r e e k , U m r o je 1859. godine. Da­
istraživanja nastavio sve d o tri preživjela putnika pronašla nas i m e tog v e l i k o g istraživa­
smrti 1 8 7 3 . g o d i n e . D v a s u su p r a z a n k a m p . B u r k e i č a n o s e t i h o o c e a n s k a struja,
A f r i k a n c a nosila n j e g o v o tijelo W i l l s su u m r l i , a Kinga je spa­ l e d e n j a k na G r e n l a n d u i sje-
više o d 2 0 0 0 kilometara d a b i sila t r a g a l a č k a e k i p a . W i l l s j e v e r n o a m e r i č k a rijeka.
ga na obali predali B r i t a n c i m a . ostavio d n e v n i k u k o j e m o p i ­
suje o v o k o b n o p u t o v a n j e .

115
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

V T K O JE PRVI P O L E T I O V T K O JE PRVI POLETIO i t a k o g u r a o letjelicu p r e m a


BALONOM? ZRAČNIM BRODOM? naprijed.
P a r n i stroj je bio pretežak
G o d i n e 1783. d v a s u s e Let b a l o n a ovisio je o smje­ (i v r l o o p a s a n ) , pa G r i f f a r d o -
Francuza balonom vinula r u v j e t r o v a . G o d i n e 1852. va letjelica nije postigla veliki
u zrak i tako otvorila d o b a francuski avijatičar H e n r i u s p j e h . P a ipak, predstavljala
letova. B a l o n su izumjela Giffard (1825-1882) p o k u ­ j e veliki n a p r e d a k . P o nje­
braća Montgolfier. šao je balonu dodati parni n o m s u primjeru 1 8 8 0 . g o d i ­
stroj, te je tako izradio prvi n e sagrađeni z r a č n i b r o d o v i
lako s u J o s e p h ( 1 7 4 0 - 1 8 1 0 ) zračni brod kojim se moglo na e l e k t r i č n u struju, a kasnije
i Etienne ( 1 7 4 5 - 1 7 9 9 ) M o n t ­ upravljati. i divovski cepelini s benzin­
golfier načinili prvi b a l o n skim m o t o r o m k a k v e j e N j e ­
s l j u d s k o m p o s a d o m , o n i ni­ m a č k a u p o t r e b l j a v a l a u pr­
G i f f a r d o v z r a č n i b r o d sasto­
su bili i prvi z r a č n i p u t n i c i . v o m e s v j e t s k o m e ratu.
jao se od izduženog balona
T a j e čast pripala h r a b r i m i s p u n j e n o g v o d i k o m p o d ko­ D o tog s u v r e m e n a b a l o n e
dobrovoljcima J . P . d e Rozi- jim je na ž i c a m a visjela plat­ i zračne b r o d o v e v e ć zamije­
eru i M a r g u i s u d ' A r l a n d e s u . f o r m a s m a l i m p a r n i m stro­ nile letjelice koje su letjele
B a l o n braće Montgolfier se j e m . Stroj j e o k r e t a o elisu znatno brže.
za p o d i z a n j e koristio t o p l i m
z r a k o m . Izjavili su da su na
t a k v u z a m i s a o došli p r o m a ­
trajući d i m k a k o se p o d i ž e
u dimnjaku.
G o d i n e 1783. braća Mont­
golfier z a p a n j i l a su svijet p o -
dignuvši o v c u , k o k o t a i patku
b a l o n o m u zrak. U s t u d e n o m
iste g o d i n e na svoj povijesni
let krenuli su de R o z i e r
i d ' A r l a n d e s . S r e t n o su se
spustili na z e m l j u , gdje ih je
oduševljeno pozdravila gomi­
la o č a r a n i h p r o m a t r a č a . Eti­
e n n e M o n t g o l f i e r nije n i k a d a
poletio, dok se J o s e p h jedini
puta u zrak v i n u o 1 7 8 4 . g o ­
dine.

A T K O JE P R V I U to su v r i j e m e britanske
PRELETIO IZ n o v i n e raspisale n a g r a d u o d
FRANCUSKE 1 0 . 0 0 0 funti za prvi let i z m e ­
U ENGLESKU? đu F r a n c u s k e i E n g l e s k e .
D r u g i francuski pilot koji se
G o d i n e 1909. f r a n c u s k i p i ­ n a t j e c a o za n a g r a d u srušio se
lot L o u i s B l e r i o t u o c e a n n e k o l i k o d a n a prije
(1872-1936) sletio je neda­ Bleriotovog velikog uspjeha.
l e k o D o v e r a . T i m e j e zavr­
B e z karte i k o m p a s a Bleirot
š i o p r v i l e t u p o v i j e s t i iz
se izgubio u m a g l i . M o t o r
Francuske u Englesku.
n j e g o v o g a v i o n a se pregrijao,
Bleriot s e z a a v i o n e p o č e o ali ga je ohladila kiša koje je
zanimati 1903. godine nakon u j e d n o rastjerala i m a g l u .
leta b r a ć e W r i g h t . U b r z o j e U g l e d a v š i d o v e r s k e litice B l e ­
izgradio vlastitog j e d n o k r i l c a irot se spustio u E n g l e s k o j .
koji j e z b o g m a l e t e ž i n e bio T i m letom o d 3 7 minuta osi­
bolji o d v e ć i n e o n d a š n j i h g u r a o je s v o j e mjesto u p o v i ­
aviona. jesti.

116
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

V T K O JE P R V I nepoznato sve dok Joshua V K O J A JE Z E N A PRVA


SAMOSTALNO S l o c u m nije d o k a z a o da je SAMOSTALNO
OPLOVIO SVIJET? tako nešto m o g u ć e . PRELETJELA SVIJET?

N e k o ć su ljudi smatrali da su
Danas samostalni pomorci Tridesetih godina našeg
za plovidbu Tihim o c e a n o m
često odlaze na putovanja stoljeća postavljeni su
i o l u j n i m v o d a m a o k o Rta
o k o s v i j e t a . N o , u 19. j e m n o g i daljinski rekordi
Horn na južnom vrhu Južne
stoljeću takvo junaštvo bilo u letenju. A m y J o h n s o n bi­
A m e r i k e sposobni samo veli­
la je prva žena koja je sama
ki j e d r e n j a c i .
preletjela udaljenost od En­
Joshua Slocum
gleske do Australije.
( 1 8 4 4 - 1 9 0 9 ) b i o j e kanadski
k a p e t a n . G o d i n e 1 8 9 5 . isplo­
A m y Johnson rođena je
v i o je iz B o s t o n a u S A D i o d ­
1904. godine. Sa dvogodiš­
lučio s a m o p l o v i t i svijet.
njim iskustvom u letenju o n a
N j e g o v o p u t o v a n j e trajalo
se 1 9 3 0 . g o d i n e s d v o k r i l c e m
j e tri g o d i n e . D a n a s s u o c e ­
jazon uputila na put od E n ­
anski b r o d o v i m n o g o brži
gleske d o Australije. L e t e ć i
i o p r e m l j e n i su a u t o m a t s k i m
s k r a ć i m p r e k i d i m a to je p u ­
pilotima i r a d a r i m a . S l o c u m
t o v a n j e završila za 19 d a n a .
se o s l a n j a o s a m o na s v o j u
m o r n a r s k u vještinu, k a o i na D r u g a slavna žena-pilot bi­
brod kojeg je za putovanje l a j e A m e l i a Earhart i z S A D .
p r i l a g o đ a v a o tri g o d i n e . G o d i n e 1 9 2 8 . postala j e prva
ž e n a koja je u p u t n i č k o m
G o d i n e 1909. S l o c u m je
a v i o n u preletjela Atlantski
u d o b i od 65 g o d i n e nestao
o c e a n . Četiri g o d i n e kasnije
u m o r u na putu p r e m a J u ž n o j
krenula je na prvi samostalni
Americi.
let i z n a d Atlantika.
Ljudi su na radiju i u n o v i ­
n a m a r e d o v i t o pratili p o t h v a ­
t e o v i h hrabrih ž e n a . G o d i n e
1 9 3 7 . A m e l i a Earhart nestala
je u p o k u š a j u da preleti Tihi
o c e a n . A m y J o h n s o n je pogi­
nula u a v i o n s k o j nesreći
1 9 4 1 . g o d i n e leteći z a R A F .

A T K O JE PRVI PUTA i bez prekida.


BEZ ZASTAJANJA Uzletjeli su 14. lipnja
PRELETIO ATLANTIK? 1 9 1 9 . g o d i n e iz N e v v f o u n d -
landa u b o m b a r d e r u Vickers
Atlantski o c e a n širok je Vimy. N a d a l i su se da će uz
3000 k i l o m e t a r a . D o 1919. p o v o l j a n vjetar stići d o E v r o ­
g o d i n e nitko ga nije prele- p e . M e đ u t i m , oluje i ledena
tio b e z zastajanja. P r v i koji m a g l a oštetile su a v i o n , te se
su to učinili bili su britanski on u j e d n o m trenutku o k r e ­
piloti A l c o c k i B r o w n . n u o n a o p a č k e . N a k o n 1 5 sa­
ti ugledali su Irsku i prisilno
A v i o n i m a su za let i z n a d At­ se spustili u m o č v a r u .
lantika o b i č n o trebala četiri U n a t o č n e s l a v n o m zavr­
d a n a . R A F - o v i piloti k a p e t a n šetku d o k a z a l i su da je t a k a v
John Alcock (1892-1919) let m o g u ć i v e ć n a k o n n e k o l i ­
i zamjenik Arthur W h i t t e n ko g o d i n a putnički su a v i o n i
B r o w n odlučili su dokazati r e d o v i t o nadlijetali Atlantski
da je t a k a v let m o g u ć e izvesti ocean.

117
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

> TKO SE PRVI P O P E O ranijih e k s p e d i c i j a nije uspjelo


NA NAJVIŠU PLANINU d o s e ć i cilj.
SVIJETA? M o u n t Everest j e visok 8 8 4 8
m e t a r a . P e n j a č i su u uvjetima
M o u n t Everest na Himalaji rijetkoga z r a k a i l e d e n e h l a d ­
najviši je planinski v r h na n o ć e morali p o d n o s i t i i o p t e r e ­
svijetu. D u g i n i z g o d i n a n i j e ć e n j e teškoga tereta. Nosili su
ga uspio osvojiti nijedan pe- p o s e b n u o d j e ć u i a p a r a t e za
n j a č . G o d i n e 1953. n a n j e g a opskrbu kisikom. N a k o n ne­
su n a p o k o n kročila dva uspjelog p o k u š a j a p r v o g a p a ­
čovjeka. ra, p r e m a v r h u su se uputili
HillaryiTenzing. D a n a 2 9 .
O s v a j a č i M o u n t Everesta bili svibnja 1 9 5 3 . svladali su p o ­
s u E d m u n d Hillary ( r o đ e n sljednju l e d e n u liticu i 15 m i n u ­
1919) s N o v o g Z e l a n d a i šerpas ta stajali na k r o v u svijeta.
T e n z i n g N o r g a y ( r o đ e n 1910) T i b e t a n c i taj v r h n a z i v a j u
iz N e p a l a . Ekspedicijuje v o d i o i m e n o m Chomolungma, što
J o h n H u n t ( r o đ e n 1910). Šest z n a č i » b o ž i c a M a j k a svijeta«.

podvodnog balona. Posada


se nalazila u sobi za p r o m a ­
tranje smještenoj ispod v e l i k e
p l u t a č e koja je bila ispunjena
b e n z i n o m i stoga lakša od
vode.
Da bi batiskaf z a r o n i o tre­
b a l o je ispustiti zrak iz p o s e b ­
nih t a n k o v a i zamijeniti ga
v o d o m . K o d izranjanja o s l o ­
b a đ a l i su se p o s e b n i metalni
utezi na d o n j e m dijelu na­
prave.
G o d i n e 1 9 6 0 . usavršeni tip
batiskafa n a z v a n Trst z a r o n i o
je na dno brazde Mariana
u T i h o m o c e a n u d u b o k e go­
tovo 11.000 metara. Na tom
j e mjestu v o d a toliko d u b o k a
da bi prekrila čitav M a u n t
A T K O JE P R V I u m o r s k e d u b i n e spuštali
E v e r e s t ! U batiskafu su bili
ISTRAŽIO MORSKE u batisferama. B i l e su to k u ­
J a c q u e s Piccard i američki
DUBINE? glaste č e l i č n e k o m o r e o b j e ­
m o r n a r i č k i oficir D o n W a l s h .
š e n e n a kraju d u g a č k o g k a b ­
la. Z n a n s t v e n i c i su sjedili D o takvih d u b i n a n e p r o d i ­
R o n i o c i ne m o g u zaroniti
u kugli i kroz m a l e p r o z o r e re s u n č e v o svjetlo, pa je
n a d u b i n u v e ć u o d 200 m e ­
promatrali d u b o k e m o r s k e batiskaf bio o p r e m l j e n m o ć ­
tara jer bi ih i s p o d te grani­
predjele. nim reflektorima za osvjetlja­
c e u b i o tlak v o d e . Z a t o s u
v a n j e v j e č n e t a m e . Televizij­
za istraživanje d u b o k o g Batisfere su bile vrlo o p a s ­ ske k a m e r e snimile su n e ­
m o r s k o g d n a ljudi trebali ne (u slučaju p u c a n j a kabla o b i č n a d u b i n s k a stvorenja
zaštitu p o s e b n i h ronilica. bilo ih je n e m o g u ć e p o d i g n u ­ koja n i k a d prije nisu v i đ e n a .
Najveće dubine dosegla je ti na p o v r š i n u ) , a k t o m e i n e ­
Batiskaf još uvijek drži re­
ronilica što su je izgradili prikladne za upravljanje. Z a ­
kord u d u b i n s k o m r o n j e n j u .
o t a c i sin P i c c a r d iz Š v i ­ to su 1 9 4 8 . g o d i n e A u g u s t e
U z p o m o ć ronilica polažu s e
carske. ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) i J a c q u e s (rođ­
p o d v o d n i kablovi i naftovodi.
e n 1922) P i c c a r d izradili p r v u
Tridesetih g o d i n a n a š e g sto­ ronilicu i n a z v a l i je batiskaf.
l j e ć a z n a n s t v e n i c i su se Batiskaf j e d j e l o v a o p o p u t

118
ISTRAŽIVAČI I PIONIRI

A T K O JE I Z U M I O A K O J A JE ŽENA P R V A A T K O JE PRVI KROČIO


AKVALUNG? OBIŠLA ZEMLJU? NA DRUGO NEBESKO
TIJELO?
A k v a l u n g je naprava koja Za prve letove u svemir bi­
o m o g u ć u j e disanje p o d vo­ rani su o b i č n o piloti mlaž­ G o d i n e 1969. n a M j e s e c j e
d o m . S njime ronilac može njaka. Bili su to isključivo sletjela mala letjelica sa dva
s l o b o d n o plivati i istraživati m u š k a r c i . G o d i n e 1963. č l a n a p o s a d e . I z n j e j e izi­
p o d m o r j e . I z u m i o ga je Jac­ u s v e m i r je poletjela R u s k i ­ šao austronaut Neil A r m ­
ques Cousteau. nja V a l e n t i n a T e r e š k o v a . strong i postao prvi čovjek
koji je stupio na d r u g o n e ­
Tridesetih g o d i n a n a š e g sto­ Valentina je rođena 1937. besko tijelo.
ljeća f r a n c u s k a j e m o r n a r i c a g o d i n e . R a d i l a je u t v o r n i c i ,
nastojala unaprijediti r o n i l a č ­ a većinu slobodnog vremena Američki Apollo program za
ku o p r e m u . R o n i o c i su se posvećivala je padobranstvu. spuštanje č o v j e k a n a M j e s e c
u nezgrapnim odijelima s v e ­ G o d i n e 1 9 6 1 . primljena j e n a bio je o d g o v o r na uspješan
likim m e t a l n i m š l j e m o m teško tečaj za a s t r o n a u t e . pokušaj S S S R - a da u svemir
kretali po d n u , a zrak su u d i - lako nije bila profesionalni p o š a l j e p r v o g č o v j e k a (Jurij
sali kroz cijev p o v e z a n u s p o ­ pilot, V a l e n t i n a j e d o b r o na­ Gagarin 1 9 6 1 . godine).
vršinom. predovala. S a m o dvije godi­ D a n a 2 0 . lipnja 1 9 6 9 .
F r a n c u s k i m o r n a r i č k i oficir ne kasnije, 16. lipnja 1 9 6 3 . Apollo program doživio je
J a c q u e s Cousteau (rođen g o d i n e , krenula j e n a s v o j e svoj veliki u s p j e h . Letjelica
1910) želio je s l o b o d n o pli­ p o v i j e s n o p u t o v a n j e . U letje­ A p o l l o 11 lansirana je sa
vati p o d v o d o m . Z a t o j e za­ lici V o s t o k 6 kružila je o k o Z e m l j e n a g o l e m o j raketi S a ­
j e d n o sa s v o j o m e k i p o m izu­ n a š e g planeta 71 sat, da bi se turn 5. U m j e s e č e v o j orbiti
mio novu ronilačku o p r e m u 19. lipnja sretno spustila na s e o d g l a v n e letjelice o d v o j i o
i a k v a l u n g e . R o n i l a c je na le­ Zemlju. m o d u l i spustio na M j e s e c . Iz
đ i m a nosio b o c e s k o m p r i m i ­ N a k o n pet m j e s e c i udala njega j e izišao N e i l A r m ­
r a n i m z r a k o m , a u plivanju se s e z a astronauta A n d r i a n a N i - strong i stupio na p r a š n j a v o
pomagao perajama. k o l a j e v a i n i k a d više nije p o ­ tlo M j e s e c a .
Cousteau je dokazao da letjela u s v e m i r . M n o g e R u s ­ » O v o j e mali k o r a k z a č o v j e ­
ljudi m o g u istraživati i raditi kinje i A m e r i k a n k e slijedile su ka, a veliki za č o v j e č a n s t v o « ,
p o d m o r e m . O n j e prvi u p o ­ njen primjer i postale astro­ r e k a o j e A r m s t r o n g . Z a njim j e
trijebio p o s e b n e k a m e r e z a nauti. iz letjelice izišao astronaut
s n i m a n j e zanimljivosti što se BuzzAldrin. Nakon ovog
kriju u m o r i m a . P o r e d toga p o t h v a t a pioniri su se vratili na
izgradio je i p o d m o r s k e b a z e m a t i č n i b r o d u k o j e m ih je
u kojima su dulje v r i j e m e živ­ č e k a o M i c h a e l Collins.
jeli r o n i o c i .

119