You are on page 1of 180

ο W. Κ. C. Guthήe υπήρξε καθηγητής της Αρχαίας Φιλοσοσφίας στο Πανεπιστή­ μιο του Καίμπριτζ. Είναι ο συγγραφέας της εξάτομης «Ιστορίας της Ελληνικής Φι­ λοσοφίαρ), (μέχρι τον Αριστοτέλη), της πληρέστερης από όσες υπάρχουν σήμερα. Το παρόν εγχειρίδιο αποτελεί επισκόπηση της μεγάλης εποχής της ελληνικής φι­ λοσοφίας -από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη- και χαρακτηρίζεται από περιεκτικό­

τητα

και συντομία

ταυτόχρονα.

Σκοπό έχει

να

ερμηνεύσει

τις απόψεις

των Πλάτωνα

και Αριστοτέλη υπό το φως των προδρόμων τους μάλλον παρά των διαδόχων τους,

και να περιγράψει τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ελληνικού τρόπου του σκέ­

mEσθot και θεωρείν τον κόσμο. Έτσι το έργο «Οι Έλληνες Φιλόσοφοο) αποτελεί για τον κάθε αναγνώστη αλλά και για τον ειδικό σταθερή αφετηρία για τη γνώση της αρχαίας φιλοσοφίας και τη διείσδυση σε αυτήν.

ο W. Κ. C. Guthήe υ πή ρ ξ ε κ α θ η γητ ή
ο W. Κ. C. Guthήe υ πή ρ ξ ε κ α θ η γητ ή
 
Μακέτα εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός
Μακέτα εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

Μακέτα εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

Μακέτα εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

Digitized by 10uk1s, March 2009

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ Από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη Από τον Θαλή ως

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

Από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη

Από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη

Digitized by 10uk1s, March 2009

Γ. ΓΚΑΘΡΥ Καθηγητή του Πανεπιστημloυ του Κα ίμπριτζ

Γ. ΓΚΑΘΡΥ

Καθηγητή του Πανεπιστημloυ του Καίμπριτζ

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

Από τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη

τον Θαλή ως τον Αριστοτέλη

Από

Μετά φρ αση- Βι6λιογ ρ α φ ία

Μετάφραση-Βι6λιογραφία

ΑΝΤ.

Η.

ΣΑΚΕλλΑΡΙΟΥ

ΑΝΤ. Η. ΣΑΚΕλλΑΡΙΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΙΠΠΟΚΡ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ ΑΤΟΥΣ 8 8 - - ΑΘΗΝΑ ΑΘΗΝΑ 1987 1987

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΤΙτλος του πρωτοτύπου:

ΤΙτλος του πρωτοτύπου:

The greek Phίlosophers

The greek Phίlosophers

frorn Thales to Αήstοtle (1950)

frorn Thales to Αήstοtle (1950)

  • C C Copyrίght: Methnen αnd Co. Ltd., London

Copyrίght: Methnen αnd Co.

Ltd., London

Η μετάψflαση έγινε από την 8η ανατVπωση του 1984

Η μετάψflαση έγινε από την 8η ανατVπωση του 1984

  • C Για την ελληνική fκδοση, Εκδόσεις Δημ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 1987

  • C Για την ελληνική fκδοση, Εκδόσεις Δημ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα

1987

ΣτοιχεισθεσΙα: ΦωτoκVπαeo, Υμηπού 219, Παγκράτι

ΣτοιχεισθεσΙα: ΦωτoκVπαeo, Υμηπού 219, Παγκράτι

Εκτύπωση: MαeΙα Σπύρου, ΒερατΕου 58 Ν. Λιόσια

Εκτύπωση: MαeΙα Σπύρου, ΒερατΕου 58 Ν. Λιόσια

Επψέλεια εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

Επψέλεια εξωφύλλου: Γιάννης Λεκκός

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΛιΓ Α ΛΟΓΙΑ

ΛιΓ Α

ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΊΉ

. ............ . .

..

.................

9

9

ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΊΉ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α' Οι

Ελληνικοί

τρόποι

του σκέπτεσθαι

11

11

..... . ..

........

30 30 .49 .49 ... 67 67 .. 82 100 100 ..... . 136 136
30
30
.49
.49
...
67
67
..
82
100
100
.....
. 136
136

Α' Οι Ελληνικοί τρόποι του σκέπτεσθαι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β' Ύλη και μορφή (Ίωνες και Πυθαγόρειοι)

Β' Ύλη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

και μορφή (Ίωνες και Πυθαγόρειοι)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ' Το πρό ο λημα της κίνησης (Ηράκλειτος, Παρ-

Γ' Το

πρόολημα της κίνησης (Ηράκλειτος, Παρ-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΛιΓ Α ΛΟΓΙΑ ΛιΓ Α ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΊΉ . ............ . . .. .................

μενίδης και οι πλουραλιστές)

.

.

.............................

.... .. . .

.

.... ..

.

..

......

μενίδης και οι πλουραλιστές)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ' Η αντίδραση και η στροφή προς τον άνθρω-

Η

αντίδραση και η στροφή προς τον άνθρω-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

πο

Δ'

(Οι Σοφιστές

και

(α) Η

(α) Η

ο

Σωκράτης) ...

θεωρία των

πο (Οι Σοφιστές και ο Σωκράτης)

........................

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΛιΓ Α ΛΟΓΙΑ ΛιΓ Α ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΊΉ . ............ . . .. .................

Ιδεών

.

........

..

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε' Πλάτων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Ε' Πλάτων

.............82

..............

θεωρία των Ιδεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ' Πλάτων (ο) Ηθικές και θ�oλoγικές απαντή-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

σεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΣΤ' Πλάτων

στους

σοφιστές

(ο) Ηθικές και θ~oλoγικές απαντή-

....

.

.........................................

....

.

.

.

......

.

.

.

.

..

...

.

.......

.

Σύμπαν 118

σεις στους σοφιστές

Ζ' Αριστοτέλης (α) Το Αριστοτελικό Σύμπαν 118

..... ..

..........

Ζ' Αριστοτέλης (α) Το Αριστοτελικό

Η'

Αριστοτέλης ( ο ) Ανθρώπινα όντα

..

Η' Αριστοτέλης (ο) Ανθρώπινα όντα

ΕΠΙΛΟΓΉ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΕΠΙΛΟΓΉ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

......

.

.

.....................................

.

..

.

.

.......

...

..

.

.

.

.........

157

157

Ι.

Ξενόγλωσση Βι ο λιογραφία

Ι. Ξενόγλωσση Βιολιογραφία

Α'

Α' Τα

Τα

κείμενα

κείμενα (Οι πηγές)

(Οι

πηγές)

. ........

.............................................

....

.

.

....

...

.

...

.

.

......

.

.

.......

..

Β 'Οι

μελέτες ....

Β 'Οι μελέτες

..............................................................

....

.

....

.

...

....

. .. .. . . ..... . .

.........

..

.........

.......

11.

  • 11. Βι Βιολιογραφία ο λιογραφία σε σε ελληνική ελληνική γλώσσα γλώσσα

Α' Τα κείμενα και

οι

Α' Τα κείμενα και οι μελέτες

μελέτες

..

........................................

....

.

..

....

.

.....

.

.

.....

.......

.

. ....

.

Β' Οι

μεταφράσεις ξένων

μελετών

..

..

........... ....

..

.

.................................

......

.

. .

.

.

Β' Οι μεταφράσεις ξένων μελετών

ΠΙ. Πίνακας λέξεων και κυρίων ονομάτων

. . . ... . . . . . . . . .......

.....................

159

159

160

160

173

173

176

176

177

177

ΠΙ. Πίνακας λέξεων και κυρίων ονομάτων

Digitized by 10uk1s, March 2009

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ

ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ

ΛΙΓ Α

Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να ισχύει το ιδανικό του Α. Κοραή «σοφόν τό σαφές», προσπάθησα να δώσω μετάφρα­ ση άμεσα και αμέσως κατανοητή σroν Έλληνα αναγνώστη.

Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να ισχύει το ιδανικό του

Α. Κοραή «σοφόν τό σαφές», προσπάθησα να δώσω

μετάφρα­

ση άμεσα και αμέσως κατανοητή σroν Έλληνα αναγνώστη.

Όπου

Όπου

W.

ο W.

ο

Guthήe

παραλληλίζει αρχαιοελληνικού ς όρους

Guthήe παραλληλίζει αρχαιοελληνικού ς όρους

(π.χ. καλός - beautiful ) , επεξέτεινα τον παραλληλισμό και σrα

(π.χ. καλός - beautiful), επεξέτεινα τον παραλληλισμό και σrα

νεοελληνικά. Όπου χρησιμοποίησα κάποιους νεότερους όρους (π.χ. επιφαινόμενο, ευαγγελικανισμός) όχι εύκολους για το μέσο αναγνώστη, φρόντισα να δώσω με υποσημείωσεις τη σημασία τους -εκτός αν μόνοι τους ήταν ευνόητοι (π.χ. «σωκρατισμός»). Διατήρησα στη μετάφραση το απλό λεξιλό­

νεοελληνικά. Όπου χρησιμοποίησα κάποιους νεότερους

όρους (π.χ. επιφαινόμενο, ευαγγελικανισμός) όχι εύκολους

με υποσημείωσεις

αναγνώστη, φρόντισα να δώσω

για το μέσο

τη σημασία τους -εκτός αν μόνοι τους ήταν ευνόητοι (π.χ.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΙΓ Α Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να

«σωκρατισμός»). Διατήρησα στη μετάφραση το απλό λεξιλό­

γιο του πρωτοτύπου (π.χ. πράγμα αντί ον, μετα60λή αντί γί­ γνεσθαι). Χρησιμοποίησα παρενθέσεις όπου δεν υπάρχει ελλη­

γιο του πρωτοτύπου (π.χ. πράγμα αντί ον, μετα60λή αντί γί­

δεν υπάρχει ελλη­

γνεσθαι). Χρησιμοποίησα παρενθέσεις όπου

νικός όρος απολύτως αντίσroιχoς του αγγλικού (π.χ. intellec­

νικός όρος απολύτως αντίσroιχoς του αγγλικού (π.χ. intellec-

tual, culture

tual, culture)

) ή όπου νόμισα ότι η (πιστή) μετάφραση χρειάζό­

ή όπου νόμισα ότι η (πιστή) μετάφραση χρειάζό­

ταν κάποια επεξήγηση, για να γίνει ακόμα πιο ευνόητο το ελ­

ταν κάποια επεξήγηση, για να γίνει ακόμα

πιο ευνόητο το ελ­

ληνικό κείμενο. Εννοείται ότι η μετάφραση είναι κατά νόημα και, αναγκασrικά, ελεύθερη. Διατηρώ τη διττογραφΙα του αγ­

είναι κατά νόημα

ληνικό κείμενο. Εννοείται ότι η μετάφραση

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΙΓ Α Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να

και, αναγκασrικά, ελεύθερη. Διατηρώ τη διττογραφΙα του αγ­

γλικού κειμένου (π.χ. Universe, universe = Σύμπαν, σύμπαν).

γλικού κειμένου (π.χ. Universe, universe = Σύμπαν, σύμπαν).

Οι λέξεις οι υπογραμμισμένες στο πρωτότυπο εΙναι και στη

Οι λέξεις οι υπογραμμισμένες στο πρωτότυπο εΙναι και στη

μετάφραση υπογραμμισμένες όσες από αυτές είναι ελληνικά στο πρωτότυπο, στη μετάφραση 6ρίοχονται μέσα σε εισαγωγι­

μετάφραση υπογραμμισμένες όσες από αυτές είναι ελληνικά

στο πρωτότυπο, στη μετάφραση 6ρίοχονται μέσα σε εισαγωγι­

κά. Τα αρχαία χωρία που δίνει σε ελεύθερη αγγλική μετάφρα­

αρχαία χωρία που δίνει σε ελεύθερη αγγλική μετάφρα­

κά. Τα

ση ο Guthrie είναι και στη νεοελληνική ελεύθερα μεταφρασμέ­

ση ο Guthrie

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΙΓ Α Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να

είναι και στη νεοελληνική ελεύθερα μεταφρασμέ­

να -όσων οι μεταφράσεις ανήκουν σro μεταφραστή. Με υπο­ σημειώσεις δίνω τις παραπομπές, όπου ο Guthήe αναφέρεται σε συγκεκριμένο αρχαίο χωρίο, και το αρχαίο κείμενο, γιατί πιστεύω ότι ο Έλληνας αναγνώστης εξακολουθεί να μην είναι αποξενωμένος από το αρχαίο ελληνικό πρωτότυπο και -ίσως­ ενδιαφέρεται γι' αυτό. Διατήρησα το πολυτονικό σrα αρχαία χωρία, λέξεις ή φράσεις και σroυς τίτλους των αρχαίων έρ­ γων. Παράλληλα στο σαιξπηρικό απόσπασμα που μεταφράζει ο Α. Πάλλης διατηρώ την ορθογραφία του. Τέλος στην ονομα­

να -όσων οι μεταφράσεις ανήκουν σro μεταφραστή. Με υπο­

σημειώσεις δίνω τις παραπομπές, όπου

ο Guthήe αναφέρεται

σε συγκεκριμένο αρχαίο χωρίο, και το αρχαίο κείμενο, γιατί

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΙΓ Α Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να

εξακολουθεί να μην είναι

πιστεύω ότι ο Έλληνας αναγνώστης

αποξενωμένος από το αρχαίο ελληνικό πρωτότυπο και -ίσως­

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΕλλΗΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΛΙΓ Α Επειδή πισrεύω ότι εξακολουθεί να

ενδιαφέρεται γι' αυτό. Διατήρησα το πολυτονικό σrα αρχαία

χωρία, λέξεις ή φράσεις και σroυς τίτλους των αρχαίων έρ­

γων. Παράλληλα στο σαιξπηρικό απόσπασμα που μεταφράζει

διατηρώ την ορθογραφία του. Τέλος στην ονομα­

ο Α. Πάλλης

στική χρησιμοποιώ πάντοτε τον αρχαιοπρεπή τύπο Πλάτων

στική χρησιμοποιώ πάντοτε τον αρχαιοπρεπή τύπο Πλάτων

Digitized by 10uk1s, March 2009

και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή

και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή

και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή

ακαδημαϊκό ακαδημαϊκό Ι. Ι. Θεοδωρακόπουλο: Θεοδωρακόπουλο: σε σε προφορικές προφορικές εξετάσεις εξετάσεις

ένας φοιτητής θέλησε να πλειοδοτήσει γλωσσικά και άρχισε

ένας φοιτητής θέλησε να πλειοδοτήσει γλωσσικά και άρχισε

την απάντηση του ως εξής: «Σχετικά με αυτό ο Πλάτωνας

...

...

»

»

την απάντηση του ως εξής: «Σχετικά με αυτό ο Πλάτωνας

Αλλ' ο Ι. Θεοδωρακόπουλος τον διέκοψε:

«Οι άλλοι αλλά­

Αλλ' ο Ι. Θεοδωρακόπουλος τον διέκοψε: «Οι άλλοι αλλά­

ζουν. Ο Πλάτων μένει πάντοτε Πλάτων».

ζουν. Ο

και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή και θυμίζω ένα χαρακτηριστικό γεγονός με τον δημοτικιστή

Πλάτων μένει πάντοτε Πλάτων».

Ο Ο ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΚΕΦΑΛΑΙΟΑ' ΚΕΦΑΛΑΙΟΑ' ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣΘΑΙ Για να δείξω το

ΚΕΦΑΛΑΙΟΑ'

ΚΕΦΑΛΑΙΟΑ'

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣΘΑΙ

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣΘΑΙ

Για να δείξω το πεδίο και το σκοπό των σελίδων που ακο­

Για να δείξω το πεδίο και το σκοπό των σελίδων που ακο­

λουθούν, το καλύτερο θα είναι να πω ευθύς εξαρχής ότι 6ασί­

λουθούν, το καλύτερο θα είναι να πω

ευθύς εξαρχής ότι 6ασί­

ζονται σε μια σύντομη σειρά παραδόσεων προορισμένων για

ζονται σε μια σύντομη σειρά παραδόσεων προορισμένων για

ακροατήριο φοιτητών που σπούδαζαν οτιδήποτε άλλο παρά

ακροατήριο φοιτητών που σπούδαζαν οτιδήποτε άλλο παρά

κλασσική φιλολογία. Προϋποθεση ήταν ότι όσοι τις παρακο­

κλασσική φιλολογία. Προϋποθεση ήταν ότι όσοι τις παρακο­

λουθούσαν δεν ήξεραν ελληνικά, αλλ' ότι το ενδιαφέρον τους

λουθούσαν δεν ήξεραν ελληνικά, αλλ' ότι το ενδιαφέρον τους

για κάποιον άλλο επιστημονικό τομέα

-Π.χ. τα Αγγλικά, την

για κάποιον άλλο επιστημονικό τομέα -Π.χ. τα Αγγλικά, την

Ιστορία ή τα Μαθηματικά (υπήρχε τουλάχιστον ένας μαθημα­

Ιστορία ή τα Μαθηματικά

(υπήρχε τουλάχιστον ένας μαθημα­

τικός ανάμεσά τους), ή ίσως τίποτε περισσότερο από μια γενι­

τικός ανάμεσά τους), ή ίσως τίποτε περισσότερο από μια γενι­

κτι μόρφωση -τους είχε δημιουργήσει την εντύπωση ότι στη

κτι μόρφωση -τους είχε δημιουργήσει την εντύπωση ότι στη

6άση μεγάλου μέρους της νεότερης ευρωπα ϊκής σκέψης, συ­

6άση μεγάλου μέρους της νεότερης ευρωπαϊκής σκέψης, συ­

ναντά κανείς τις ελληνικές ιδέες, και επομένως επιθυμούσαν

ναντά κανείς τις ελληνικές ιδέες, και επομένως επιθυμούσαν

να γνωρίσουν ακρι6έστερα ποιες ήταν καταρχήν αυτές οι ελ­

να γνωρίσουν ακρι6έστερα ποιες ήταν καταρχήν αυτές οι ελ­

ληνικές ιδέες. Τις είχαν συναντήσει κιόλας θα μπορούσε να

ληνικές ιδέες. Τις είχαν συναντήσει κιόλας θα μπορούσε να

υποθέσει κανείς, αλλά σε μια σειρά από παραμορφωτικούς

υποθέσει κανείς, αλλά σε μια σειρά από παραμορφωτικούς

καθρέφτες, ανάλογα με το πως ο α' ή ο β' συγγραφέας στην

καθρέφτες, ανάλογα με το πως ο α' ή ο β' συγγραφέας στην

Αγγλία, Γερμανία ή αλλού τις είχε χρησιμοποιήσει για τους

Αγγλία, Γερμανία ή αλλού τις είχε χρησιμοποιήσει για τους

δικούς του σκοπούς και τις είχε χρωματίσει με τις ιδιότητες

δικούς του σκοπούς και τις είχε χρωματίσει με τις ιδιότητες

του δικού του πνεύματος και της εποχής του ή -ίσως- είχε

του δικού του πνεύματος και της εποχής του ή -ίσως- είχε

ασυνείδητα επηρεαστεί από αυτές κατά τον σχηματισμό των

ασυνείδητα επηρεαστεί από αυτές κατά τον σχηματισμό των

δικών του απόψεων. Μερικοί είχαν δια6άσει έργα του Πλά­

δικών του απόψεων. Μερικοί είχαν δια6άσει έργα του Πλά­

τωνα και του Αριστοτέλη σε μετάφραση, και θα πρέπει να εί­

τωνα και του Αριστοτέλη σε μετάφραση, και θα πρέπει να εί­

χαν 6ρει κάποια χωρία τους αινιγματικά, γιατί προέρχονταν

χαν 6ρει κάποια χωρία τους αινιγματικά, γιατί προέρχονταν

από το πνευματικό κλίμα της Ελλάδας του 40υ αι. π.Χ., ενώ

από το πνευματικό κλίμα της Ελλάδας του 40υ αι. π.Χ., ενώ

οι αναγνώστες αυτοί είχαν οδηγηθεί πίσω σ' αυτά ξεκινώντας

οι αναγνώστες αυτοί είχαν οδηγηθεί πίσω σ' αυτά ξεκινώντας

από το κλίμα μιας μεταγενέστερης εποχής και μιας διαφορετι­

από

το κλίμα μιας μεταγενέστερης εποχής και μιας διαφορετι­

κής χώρας.

κής χώρας.

Ξεκινώντας

απ'

αυτά

τα

δεδομένα

προσπάθησα

και

θα

Ξεκινώντας απ' αυτά τα δεδομένα προσπάθησα και θα

προσπαθήσω και τώρα, για όποιον αναγνώστη μπορεί να βρί­

προσπαθήσω και τώρα, για όποιον αναγνώστη μπορεί να βρί­

σκεται σε όμοια θέση, να προσφέρω μια παρουσίαση της ελλη­

μια παρουσίαση της ελλη­

σκεται σε όμοια θέση, να προσφέρω

νικής φιλοσοφίας από τις αρχές της, να ερμηνεύσω τον Πλά-

τον Πλά-

νικής φιλοσοφίας από τις αρχές της, να ερμηνεύσω

Digitized by 10uk1s, March 2009

12 12

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟ:ΣΟΦΟΙ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟ:ΣΟΦΟΙ

τωνα και τον Αριστοτέλη υπό το φως των προδρόμων τους

τωνα και τον Αριστοτέλη υπό το φως των προδρόμων τους

παρά των διαδόχων τους και να δώσω μια κάποια ιδέα για τα

παρά των διαδόχων τους και να δώσω μια κάποια ιδέα για τα

χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ελληνικού τρόπου του σκέ­

χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ελληνικού τρόπου του σκέ­

πτεσθαι και θεωρείν τον κόσμο.Ι Ελάχιστα ή καθόλου δεν θα

πτεσθαι και θεωρείν τον κόσμο.Ι Ελάχιστα ή καθόλου δεν θα

αναφερθώ στην επίδρασή τους πάνω στους διανοητές της νεό­

αναφερθώ στην επίδρασή τους πάνω στους διανοητές της νεό­

τερης Ευρώπης

ή της χώρας μας.

Αυτό δεν

οφείλεται

μόνο

τερης Ευρώπης ή της χώρας μας. Αυτό

στους περιορισμούς που μου

δεν οφείλεται μόνο

επι6άλλει

η

άγνοιά

μου, αλλά

στους περιορισμούς που μου επι6άλλει η άγνοιά μου, αλλά

και στην πεποίθηση ότι ο αναγνώστης θα χαρεί και θα ωφελη­

και στην πεποίθηση ότι ο αναγνώστης θα χαρεί και θα ωφελη­

θεί περισσότερο, αν μόνος του ανακαλύψει αυτή την επίδραση

θεί περισσότερο, αν μόνος του ανακαλύψει αυτή την επίδραση

και διαπιστώσει αυτές τις ομοιότητες, καθώς θα δια6άζει το

και διαπιστώσει αυτές τις ομοιότητες, καθώς θα δια6άζει το

βι6λίο και ανάλογα με το πεδίο των διαφερόντων του. Σκοπός

βι6λίο και ανάλογα με το πεδίο των διαφερόντων του. Σκοπός

μου θα είναι, μιλώντας για τους Έλληνες τους ίδιους και για

μου θα είναι, μιλώντας για τους Έλληνες τους ίδιους και για

λογαριασμό τους, να παράσχω αυτό το υλικό μιας παρόμοιας

λογαριασμό τους, να παράσχω

αυτό το υλικό μιας παρόμοιας

σύγκρισης και μια στερεή δάση, πάνω στην οποία θα μπορού­

σύγκρισης και μια στερεή δάση, πάνω στην οποία θα μπορού­

σε να θεμελιωθεί η σύγκριση αυτή. Κάποιο έργο για τον υπαρ­

σε να θεμελιωθεί η σύγκριση αυτή. Κάποιο έργο για τον υπαρ­

ξισμό, όπως διά6ασα, παρουσιάζει το «γενεαλογικό δέντρο»

ξισμό, όπως διά6ασα, παρουσιάζει το «γενεαλογικό δέντρο»

της υπαρξιακής φιλοσοφίας. Ρίζα του υπαρξισμού θεωρεί τον

της υπαρξιακής φιλοσοφίας. Ρίζα του υπαρξισμού θεωρεί τον

Σωκράτη, προφανώς 6άσει του ότι αυτός ήταν που είχε πει το

Σωκράτη, προφανώς 6άσει του ότι αυτός ήταν που είχε πει το

απόφθεγμα «γνώθι σαυτόν». Εκτός από το ερώτημα αν εν­

απόφθεγμα «γνώθι σαυτόν». Εκτός από το ερώτημα αν εν­

νοούσε με τα λόγια αυτά ο Σωκράτης κάτι όμοιο με ό,τι εννοεί

νοούσε με τα λόγια αυτά ο Σωκράτης κάτι όμοιο με ό,τι εννοεί

ο υπαρξιστής του 200υ αιώνα, το έργο αγνοεί το γεγονός ότι

ο υπαρξιστής του 200υ αιώνα, το έργο αγνοεί το γεγονός ότι

το ρητό δεν το είχε πρωτοπεί ο Σωκράτης, αλλ' αποτελούσε

το ρητό δεν το είχε πρωτοπεί ο Σωκράτης, αλλ' αποτελούσε

παραδοσιακή παρακαταθήκη ελληνικής σοφίας που, αν πρέ­

αν πρέ­

παραδοσιακή παρακαταθήκη ελληνικής σοφίας που,

πει να το αποδώσουμε σε κάποιον, αυτός -μπορούμε να πού­

πει να το αποδώσουμε σε κάποιον, αυτός -μπορούμε να πού­

με- ήταν ο θεός Απόλλων. Όπως και να έχει το πράγμα, ο

με- ήταν ο θεός Απόλλων. Όπως

και να έχει το πράγμα, ο

Σωκράτης θεωρούσε το ρητό, όπως και κάθε άλλος Έλληνας,

Σωκράτης θεωρούσε το ρητό, όπως και κάθε άλλος Έλληνας,

ως πανάρχαιο απόφθεγμα γραμμένο στους τοίχους του ναού

ως πανάρχαιο απόφθεγμα γραμμένο στους τοίχους του ναού

του Απόλλωνα στους Δελφούς. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι

στους Δελφούς. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι

του Απόλλωνα

το ρητό αποτελούσε μέρος της απολλώνειας λατρείας και το

το ρητό αποτελούσε μέρος της απολλώνειας λατρείας και το

παράδειγμα αυτό, αν και μικρό, θα μας χρησιμεύσει να δια­

παράδειγμα αυτό, αν και μικρό, θα μας χρησιμεύσει να δια­

σαφηνίσουμε το είδος της διαστροφής που ακόμα και ένα σύν­

σαφηνίσουμε το είδος της διαστροφής που ακόμα και ένα σύν­

τομο διάγραμμα της αρχαίας σκέψης μπορεί να προλάβει.

τομο διάγραμμα της αρχαίας σκέψης μπορεί να προλάβει.

1. 1.

θα πρέπει ευθύς εξαρχής να πω ότι αυτό έκανε -όσο καλύτερα μπορούσε

πρέπει ευθύς

θα

να γίνει ποτέ- ο F.M.

να γίνει ποτέ- ο F.M.

εξαρχής να

πω

Cornford στο έργο του

Cornford

ότι αυτό έκανε -όσο καλύτερα μπορούσε

"Πριν και μετά το Σωκράτη"

στο έργο του "Πριν και μετά το Σωκράτη"

(Cambήdge University

(Cambήdge University

Press, 1932). Το γεγονός ότι το διδλίο εκείνο έχει εξαν­

Press,

1932).

Το γεγονός ότι το διδλίο εκείνο έχει εξαν­

τληθεί και, υπό τις παρούσες συνθήκες μάλλον δεν θα επανεκδοθεί για ένα

τληθεί και, υπό τις παρούσες συνθήκες μάλλον δεν θα επανεκδοθεί για ένα

χρονικό διάστημα, αποτελεί την καλύτερη δικαιολογία για τούτο το έργο μου.

χρονικό διάστημα, αποτελεί την καλύτερη δικαιολογία για τούτο το έργο μου.

Όσοι όμως τυχεροί αναγνώστες εξασφαλίσουν το έργο του F.M. Comford θα

Όσοι όμως τυχεροί αναγνώστες εξασφαλίσουν το έργο του F.M.

Comford θα

διαπιστώσουν ότι ο Cornford αντιμετωπίζει από διαφορετική σκοπιά το θέμα

διαπιστώσουν ότι ο Cornford αντιμετωπίζει από

και

ότι

το

6ι6λίο

μου

τούτο,

όντας κάπως

εκτενέστερο,

περιλαμβάνει πε­

ρισσότερα δεδομένα.

Digitized by 10uk1s, March 2009

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ

ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ

13

13

Η προσέγγ ιση που εισηγήθηκα θα πρέπει να έχει το πλεονέ­

προσέγγιση που εισηγήθηκα θα πρέπει να έχει το πλεονέ­

Η

κτημα

ότι προβάλλει

κάποιες σημαντικές διαφορές ανάμεσα

κτημα ότι προβάλλει κάποιες σημαντικές διαφορές ανάμεσα

στον

ελληνικό

τρόπο

του σκέπτεσθαι και

τον

δικό μας,

που

στον ελληνικό τρόπο του σκέπτεσθαι και τον δικό μας, που

τείνουν να αμαυρωθούν όταν, Π.χ., η ελληνική ατομική θεω­

τείνουν να αμαυρωθούν όταν, Π.χ., η ελληνική ατομική θεω­

ρία ή η πλατωνική θεωρία περί πολιτείας ξεριζωθούν από το

ρία ή η πλατωνική θεωρία περί πολιτείας ξεριζωθούν από το

φυσικό τους έδαφος,

τον πρώιμο

και σύγχρονό

τους ελληνικό

φυσικό τους έδαφος, τον πρώιμο και σύγχρονό τους ελληνικό

κόσμο,

και αντιμετωπιστούν

απομονωμένα, ως πρόδρομοι της

κόσμο, και αντιμετωπιστούν απομονωμένα, ως πρόδρομοι της

σύγχρονης πυρηνικής φυσικής ή της πολιτικής θεωρίας. Γιατί,

σύγχρονης πυρηνικής φυσικής ή της πολιτικής θεωρίας. Γιατί,

παρόλο το τεράστιο χρέος που η Ευρώπη, μαζί της και η Αγ­

παρόλο το τεράστιο χρέος που η Ευρώπη, μαζί της και η Αγ­

γλια, χρωστά στην ελληνική παιδεία (culture), οι Έλληνες πα­

γλια, χρωστά στην ελληνική παιδεία (culture), οι Έλληνες πα­

ραμένουν για μας από πολλές απόψεις ένας αξιοσημείωτα ξέ­

ραμένουν για μας από πολλές απόψεις ένας αξιοσημείωτα ξέ­

νος λαός και το να μπούμε μέσα στο μυαλό τους απαιτεί πραγ­

νος λαός και το να μπούμε μέσα στο μυαλό τους απαιτεί πραγ­

ματικό μόχθο, γιατί σημαίνει να ξεχάσουμε πολλά απ' όσα

ματικό μόχθο, γιατί σημαίνει να ξεχάσουμε πολλά απ' όσα

αποτελούν μέρος του διανοητικού μας οπλισμού, που τον κου­

αποτελούν μέρος του διανοητικού

μας οπλισμού, που τον κου­

βαλάμε μαζί μας χωρίς να ερωτηθούμε και, κατά το μεγαλύτε­

βαλάμε μαζί μας χωρίς να ερωτηθούμε και, κατά το μεγαλύτε­

ρο μέρος του, ασυνείδητα. Στη μεγάλη εποχή των βικτωρια­

ρο μέρος του, ασυνείδητα. Στη μεγάλη εποχή των βικτωρια­

νών κλασικών σπουδών, όταν αντιμετώπιζαν τους κλασικούς

νών κλασικών σπουδών, όταν αντιμετώπιζαν τους κλασικούς

σαν χορηγούς προτύπων όχι μόνο διανοητικών αλλά και ηθι­

σαν χορηγούς προτύπων όχι μόνο διανοητικών αλλά και ηθι­

κών, για να τα ακολουθήσει ο καθωσπρέπει Άγγλος, υπήρχε

κών, για να τα ακολουθήσει ο καθωσπρέπει Άγγλος, υπήρχε

ίσως η τάση να υπερτονίζουν τις ομοιότητες και να μην βλέ­

ίσως η τάση να υπερτονίζουν τις ομοιότητες και να μην βλέ­

πουν τις διαφορές. Οι κλασικές σπουδές της εποχής μας, από

πουν τις διαφορές. Οι κλασικές σπουδές της εποχής μας, από

πολλές απόψεις κατώτερες, έχουν αυτό το πλεονέκτημα, ότι

πολλές απόψεις κατώτερες, έχουν αυτό το πλεονέκτημα, ότι

θεμελιώνονται και σε μια εντατικότερη σπουδή των ελληνικών

θεμελιώνονται και σε μια εντατικότερη σπουδή των ελληνικών

διανοητικών συνηθειών και της χρήσης της γλώσσας και σε

διανοητικών συνηθειών και της χρήσης της γλώσσας και σε

μια εκτενέστερη γνώση του διανοητικού οπλισμού των προγε­

μια εκτενέστερη γνώση του διανοητικού οπλισμού των προγε­

νέστερων λαών, και στην Ελλάδα και αλλού. Χάρη ενμέρει

νέστερων λαών, και στην Ελλάδα και αλλού. Χάρη ενμέρει

στις προόδους της ανθρωπολογίας και στο έργο των κλασικών

στις προόδους της ανθρωπολογίας και στο έργο των κλασικών

φιλολόγων που ήταν αρκετά έξυπνοί ώστε να αντιληφθούν τη

φιλολόγων που ήταν αρκετά έξυπνοί ώστε να αντιληφθούν τη

σχέση που είχαν με τις σπουδές τους κάποια συμπεράσματα

σχέση που

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ 13 Η προσέγγ ιση που εισηγήθηκα

είχαν με τις σπουδές τους κάποια συμπεράσματα

των ανθρωπολόγων, μπορούμε χωρίς αλαζονεία να υποστηρί­

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ 13 Η προσέγγ ιση που εισηγήθηκα

των ανθρωπολόγων, μπορούμε χωρίς αλαζονεία να υποστηρί­

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ 13 Η προσέγγ ιση που εισηγήθηκα

ξουμε πως είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε σωστότερα τα

ξουμε πως είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε σωστότερα τα

αφανή θεμέλια της ελληνικής σκέψης, τις προϋποθέσεις που

αφανή θεμέλια της ελληνικής σκέψης, τις προϋποθέσεις που

αποδέχονταν σιωπηλά, όπως εμείς αποδεχόμαστε τους καθιε­

αποδέχονταν σιωπηλά, όπως εμείς αποδεχόμαστε τους καθιε­

ρωμένους κανόνες της λογικής ή το γεγονός της περιστροφής

ρωμένους κανόνες της λογικής ή το γεγονός της περιστροφής

της γης.

της γης.

Και εδώ θα πρέπει να πούμε απερίφραστα -χωρίς όμως να

Και εδώ θα πρέπει να πούμε απερίφραστα -χωρίς όμως να

οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ οι ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣθΑΙ 13 Η προσέγγ ιση που εισηγήθηκα

επιθυμούμε ευθύς εξαρχής να προσκολληθούμε σε μια δυσκο­

επιθυμούμε ευθύς εξαρχής να προσκολληθούμε σε μια δυσκο­

  • λία- λία- ότι είναι δύσκολο να

ότι είναι δύσκολο να ενν οήσεις τους

εννοήσεις τους ελληνικούς τρόπους

ελληνικούς τρόπους

του σκέπτεσθαι χωρίς κάποια γνώση της ελληνικής γλώσσας.

του σκέπτεσθαι χωρίς κάποια γνώση της ελληνικής γλώσσας.

Γλώσσα και σκέψη είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένα. Οι λέξεις

Γλώσσα και σκέψη είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένα. Οι λέξεις

Digitized by 10uk1s, March 2009

14 14 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα και
14
14
ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα
και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα
οποία για όσους χρησιμοποιούν τις λέξεις αυτές επηρεάζουν
οποία για όσους χρησιμοποιούν τις λέξεις αυτές επηρεάζουν
κατά σημαντικό μέρος τη σημασία τους, και όχι γιατί την επί­
κατά σημαντικό μέρος τη σημασία τους, και όχι γιατί την επί­

δραση των λέξεων την νιώθουμε περισσότερο ασυνείδητα παρ'

δραση των λέξεων την νιώθουμε περισσότερο ασυνείδητα παρ'

ό,τι τη συλλαμβάνουμε με τη νόηση. Ακόμα και (Πις σύγχρο­

ό,τι τη συλλαμβάνουμε με τη νόηση. Ακόμα και (Πις σύγχρο­

νες γλώσσες, πέρα από λίγες λέξεις που δηλώνουν υλικά αντι­

νες γλώσσες, πέρα από

λίγες λέξεις που δηλώνουν υλικά αντι­

κείμενα, είναι στην πράξη αδύνατο να μεταφράσουμε μια λέξη

κείμενα, είναι στην πράξη αδύνατο να μεταφράσουμε μια λέξη

έτσι που να δώσουμε (Πον ξένο την ίδια εντύπωση που δίνει

έτσι που να δώσουμε (Πον ξένο την ίδια εντύπωση που δίνει

το πρωτότυπο σε όσους την ακούν στη μητρική τους γλώσσα.

το πρωτότυπο σε όσους την ακούν στη μητρική τους γλώσσα.

Όσον αφορά τους Έλληνες, οι δυσκολίες αυτές αυξάνουν ση­

Όσον

αφορά τους Έλληνες, οι δυσκολίες αυτές αυξάνουν ση­

μανΤΥ.ά εξαιτίας του

χρόνου

που

κύλησε

και της διαφοράς

μανΤΥ.ά εξαιτίας του χρόνου που κύλησε και της διαφοράς

του πολιτι(Πικού περιβάλλοντος, το οποίο περιβάλλον -όταν

του πολιτι(Πικού

περιβάλλοντος, το οποίο περιβάλλον -όταν

πρόκειται για δύο σύγχρονα ευρωπαϊκά έθνη- σε μεγάλη

πρόκειται για δύο σύγχρονα ευρωπαϊκά έθνη- σε μεγάλη

έκταση είναι το ίδιο και για τα δύο έθνη. Όταν χρειάζεται να

έκταση είναι το ίδιο και για τα δύο έθνη. Όταν

χρειάζεται να

βασι(Πού με σε λέξεις αγγλικές

«virtue»

«virtue»

(=αρετή))

βασι(Πούμε σε λέξεις αγγλικές όπως «justice»

όπως «justice» (=δικαιοσύνη) ή

(=δικαιοσύνη) ή

και δεν γνωρί ζουμε τις ποικίλες χρήσεις

(=αρετή)) και δεν γνωρίζουμε τις ποικίλες χρήσεις

των αντί(Ποιχων ελληνικών λέξεων (Πα ποικίλα χωρία, όχι μό­

των αντί(Ποιχων ελληνικών λέξεων (Πα ποικίλα χωρία, όχι μό­

νο χάνουμε μεγάλο μέρος από το περιεχόμενο των ελληνικών

νο χάνουμε μεγάλο μέρος από

το περιεχόμενο των ελληνικών

λέξεων, αλλά και επηρεαζόμα(Πε από τις δικές μας αγγλικές

λέξεων, αλλά και επηρεαζόμα(Πε από

τις δικές μας αγγλικές

εννοιολογικές σχέσεις που συχνά είναι ξένες προς ό,τι ήθελαν

εννοιολογικές σχέσεις που συχνά είναι ξένες προς ό,τι ήθελαν

να εκφράσουν οι Έλληνες*1. Θα χρεια(ΠεΙ λοιπόν απαραίτη­

να εκφράσουν οι Έλληνες*1. Θα

χρεια(ΠεΙ λοιπόν απαραίτη­

τα να χρησιμοποιήσουμε ελληνικούς όρους και να διασαφηνί­

τα να

χρησιμοποιήσουμε ελληνικούς όρους και να διασαφηνί­

σουμε όσο γίνεται τη χρήση τους. Αν το γεγονός αυτό δελεά­

σουμε όσο γίνεται τη χρήση τους. Αν το γεγονός αυτό δελεά­

σει μερικούς να μάθουν ελληνικά ή να ξαναγυαλίσουν όσα ελ­

σει μερικούς να μάθουν ελληνικά ή να ξαναγυαλίσουν όσα ελ­

ληνικά είχαν μάθει (πο σχολείο και τα είχαν παραμερίσει για

ληνικά είχαν μάθει (πο σχολείο και τα είχαν παραμερίσει για

χάρη άλλων διαφερόντων, τόσο το καλύτερο. Αλλ' αυτό μου

χάρη άλλων διαφερόντων, τόσο το καλύτερο. Αλλ' αυτό μου

το βιβλίο θα συνεχίσει να προϋποθέτει ότι κάθε ελληνική λέξη

το βιβλίο θα συνεχίσει να προϋποθέτει ότι κάθε ελληνική λέξη

θα χρεια(Πεί ερμηνεία.

θα χρεια(Πεί ερμηνεία.

Πριν προχωρήσουμε, ίσως κάποια παραδείγματα με βοηθή­

«justice» "αρετή",
«justice»
"αρετή",

Πριν προχωρήσουμε, ίσως κάποια παραδείγματα με βοηθή­

σουν να εκφράσω τι εννοώ όταν λέω ότι, αν επιθυμούμε να

σουν να εκφράσω τι εννοώ όταν λέω ότι, αν επιθυμούμε να

εννοήσουμε έναν αρχαίο διανοητή όπως ο Πλάτων, έχει σημα­

εννοήσουμε έναν αρχαίο διανοητή

14 14 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα και

όπως ο Πλάτων,

έχει σημα­

14 14 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα και

σία να ξέρουμε κάτι για την ι(Πορία, τις συγγένειες και τη

σία να ξέρουμε κάτι για την ι(Πορία, τις συγγένειες και τη

χρήση των -τουλάχι(Πον- στιμαντικότερων όρων που χρησιμο­

χρήση των -τουλάχι(Πον- στιμαντικότερων όρων που χρησιμο­

ποιεί, και να μην μένουμε ικανοποιημένοι με αγγλικές μερικά

ποιεί, και να μην μένουμε ικανοποιημένοι με αγγλικές μερικά

αντι(Ποιχούσες λέξεις όπως

αντι(Ποιχούσες λέξεις όπως «justice»

(= δικαιοσύνη),

(= δικαιοσύνη), «virtue»

«virtue»

.1 (Οι υποσημειώσεις με αστερίσκο ανήκουν στο μεταφρασn;). Τα όσα λέει ο

.1 (Οι υποσημειώσεις με αστερίσκο ανήκουν στο μεταφρασn;). Τα όσα λέει ο

Guthήe ισχύουν ενμέρει και για τον Έλληνα αναγνώστη. παρά το γεγονός ότι

αναγνώστη. παρά το γεγονός ότι

14 14 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα και

Guthήe ισχύουν ενμέρει και για τον Έλληνα

14 14 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ και έχουν ι(Πορία και σχετίζονται μεταξύ τους, πράγματα τα και

η νεοελληνική αποτελεί εξέλιξη της αρχαιοελληνικής. Το 6άθος και πλάτος

αποτελεί εξέλιξη της αρχαιοελληνικής. Το 6άθος και πλάτος

η νεοελληνική

των ).tξεων Π.χ.

"δίκη".

"θεός" δεν είναι σήμερα αυτό που ήταν

των ).tξεων Π.χ. "δίκη". "αρετή", "θεός" δεν είναι σήμερα αυτό που ήταν

στην αρχαιότητα. "Έχουν και οι λέξεις την ιστορία τους".

στην αρχαιότητα. "Έχουν

Digitized by 10uk1s, March 2009

και οι λέξεις την ιστορία τους".

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»
ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ
ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ
15
15
(=αρετή) και «god» (=θεός), που είναι όλο κι όλο ό,τι δρί­
(=αρετή) και «god»
(=θεός), που
είναι όλο κι όλο ό,τι δρί­

σκουμε στις περισσότερες μεταφράσεις. Ο καλύτερος τρόπος

σκουμε στις περισσότερες μεταφράσεις. Ο

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»

καλύτερος τρόπος

να αρχίσω είναι να μνημονεύσω ένα απόσπασμα από τον πρό­

να αρχίσω είναι να μνημονεύσω ένα απόσπασμα από τον πρό­

λογο του Cornford στrι μετάφρασή του της «Πολιτείας»:

λογο του Cornford

στrι μετάφρασή του της «Πολιτείας»:

«Πολλές δασικές λέξεις, όπως μουσική, γυμναστική, αρετή,

«Πολλές δασικές λέξεις, όπως μουσική, γυμναστική, αρετή,

φιλοσοφία, έχουν αλλάξει σημασία ή έχουν αποκτήσει διαφο­

φιλοσοφία, έχουν αλλάξει σημασία ή έχουν αποκτήσει διαφο­

ρετική εννοιολογική απόχρωση

για τους' Αγγλους. Αν

άνοιγε

άνοιγε

ρετική εννοιολογική απόχρωση για τους' Αγγλους. Αν

κανείς τη μετάφραση του Jowett στην τύχη και έπεφτε στη

κανείς τη μετάφραση του Jowett

στην τύχη και έπεφτε στη

απόφανση (549b) ότι ο καλύτερος φύλακας της «αρετή ς» ενός

απόφανση (549b)

ότι ο καλύτερος φύλακας της «αρετή ς» ενός

ανθρώπου είναι «η φιλοσοφία σε συνδυασμό με τη μουσι­

ανθρώπου είναι «η φιλοσοφία σε συνδυασμό με τη μουσι­

κή»·2, ίσως τραπεί σε φυγή στην ιδέα ότι, για να αποφύγει τις

κή»·2, ίσως τραπεί σε φυγή στην ιδέα ότι, για να αποφύγει τις

παράνομες σχέσεις με το γυναικείο φύλο, θα' πρέπει να παίζει

παράνομες σχέσεις με το γυναικείο φύλο, θα' πρέπει να παίζει

διολί στα διαλείμματα που δεν θα μελετά μεταφυσική. Ίσως

διολί στα διαλείμματα που δεν θα μελετά μεταφυσική. Ίσως

αυτό έχει κάποια αλήθεια' μα μόνο αφού διαδάσει πολλά άλ­

διαδάσει πολλά άλ­

αυτό έχει κάποια αλήθεια' μα μόνο αφού

λα χωρία του δι6λίου, θα ανακαλύψει ότι δεν εννοούσε ακρι­

λα χωρία του δι6λίου, θα ανακαλύψει ότι δεν εννοούσε ακρι­

δώς αυτό ο Πλάτων, όταν έλεγε ότι ο «λόγος», σε συνδυασμό

δώς αυτό ο Πλάτων, όταν έλεγε ότι ο «λόγος», σε συνδυασμό

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»

με τη «μουσική», είναι ο μόνος ασφαλής φρουρός της «αρετής»

με τη «μουσική», είναι ο μόνος ασφαλής φρουρός της «αρετής»

Ας πάρουμε τρεις όρους που -κατά γενική ομοφωνία- απο­

πάρουμε τρεις όρους που -κατά γενική ομοφωνία- απο­

Ας

δίδουν έννοιες δασικές για τα κείμενα κάθε ηθικού ή μεταφυ­

δίδουν έννοιες δασικές για τα κείμενα κάθε ηθικού ή μεταφυ­

σικού φιλοσόφου, στα οποία τους συναντάμε -τις λέξεις δηλ.

σικού φιλοσόφου, στα οποία τους συναντάμε -τις λέξεις δηλ.

"δίκ η ",

"αρετή" και "θεός".

"δίκη", "αρετή" και "θεός".

Από το ουσιαστικό "δίκη" προέρχεται το επίθετο "δίκαιος"

Από

"δίκαιος"

το ουσιαστικό "δίκη" προέρχεται το επίθετο

και από αυτό στη συνέχεια ένα μακροσκελέστερο όνομα, η

και από αυτό στη συνέχεια ένα μακροσκελέστερο όνομα, η

"δικαιοσύν η ", δηλ. η κατάσταση εκείνου που είναι "δίκαιος".

είναι "δίκαιος".

"δικαιοσύνη", δηλ. η κατάσταση εκείνου που

Την τελευταία λέξη χρησιμοποιεί γενικά ο Πλάτων στην περί­

Την τελευταία λέξη χρησιμοποιεί γενικά ο Πλάτων στην περί­

φημη συζήτηση για τη φύση της δικαιοσύνης στην "Πολιτεία".

φημη συζήτηση για τη φύση της δικαιοσύνης στην "Πολιτεία".

Η αρχική λοιπόν σημασία της λέξης "δίκη" ίσως ήταν στην

Η

αρχική λοιπόν σημασία της λέξης "δίκη" ίσως ήταν στην

3
3

κυριολεξία της δρόμος ή μονοπάτι·3• Όποια και να 'ναι η

κυριολεξία της δρόμος ή μονοπάτι· • Όποια και να 'ναι η

ετυμολογική της καταγωγή, η πρώτη της σημασία στην ελληνι­

ετυμολογική της καταγωγή, η πρώτη της σημασία στην ελληνι­

κή γραμματεία δεν είναι οπωσδήποτε κάτι περισσότερο από: ο

κή γραμματεία δεν είναι οπωσδήποτε κάτι περισσότερο από: ο

τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρεται συνήθως κάποια κοινω­

τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρεται συνήθως κάποια κοινω­

νική τάξη, ή: η φυσική πορεία των πραγμάτων. Δεν υπονοεί­

νική τάξη, ή: η φυσική πορεία των πραγμάτων. Δεν υπονοεί­

ται ότι "δίκη" είναι ο σωστός δρόμος ούτε η λέξη υπαινίσσε­

ται ότι "δίκη" είναι ο σωστός δρόμος ούτε η λέξη υπαινίσσε­

ται οποιαδήποτε υποχρέωση. Στην "'Οδύσσεια", όταν η Πη­

ται οποιαδήποτε υποχρέωση. Στην "'Οδύσσεια", όταν η Πη­

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»
ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»

νελόπη θυμίζει στις δούλες τι καλός αφέντης ήταν ο Οδυσ­

νελόπη θυμίζει στις δούλες τι καλός αφέντης ήταν ο Οδυσ­

σέας, λέει πως ποτέ ο άντρας της δεν είχε κάνει ή πει οποια­

σέας, λέει πως ποτέ ο άντρας της δεν είχε κάνει ή πει οποια­

δήποτε σκληρή ή ταπεινωτική λέξη και ότι δεν είχε ευνοούμε-

δήποτε σκληρή ή ταπεινωτική λέξη και ότι δεν είχε ευνοούμε-

.2 "Λόγος κεκραμένος μουσική"

3

.2

"Λόγος κεκραμένος μουσική"

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠ1ΈΣΘΑΙ 15 15 (=αρετή) και «god»

στο πρ ωτότυπο .

στο πρωτότυπο .

• 3 Στο Liddell-Scott διαδάζουμε: "δ(κη"=συνήθεια, fξις, συνήθως πορεία.

Στο

Liddell-Scott διαδάζουμε: "δ( κη"=συνήθεια, fξις, συνήθως

πορεία.

Digitized by 10uk1s, March 2009

16

16

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

νους, νους, όπως όπως είναι είναι η η "δίκη" "δίκη" των των δασιλιάδων- δασιλιάδων- δηλ. δηλ. όπως όπως συνη­ συνη­

θίζουν οι δασιλιάδες να συμπεριφέρονται. Όταν ο χοιρο60-

θίζουν οι δασιλιάδες να συμπεριφέρονται. Όταν

ο χοιρο60-

σκός Εύμαιος φιλοξενεί -χωρίς να το ξέρει- τον κύριό του,

σκός Εύμαιος φιλοξενεί -χωρίς να το ξέρει- τον κύριό του,

δικαιολογείται για τη λιτότητα της τροφής λέγοντας: "το δόσι­

δικαιολογείται για τη λιτότητα της τροφής λέγοντας: "το δόσι­

μό μας λίγο/μα πρόσχαρο. Γιατί 'ναι αυτό το ριζικό "δίκη")

μό μας λίγο/μα πρόσχαρο. Γιατί 'ναι αυτό το ριζικό (η "δίκη")

των δούλων,/που όλο φο60ύνται , , ·4. Εννοεί πως αυτή είναι η

των δούλων,/που όλο φο60ύνται,,·4. Εννοεί πως αυτή είναι η

συνήθεια, ό,τι θα περίμενε κανείς. Ο γιατρός Ιπποκράτης πε­

συνήθεια, ό,τι θα περίμενε κανείς. Ο

γιατρός Ιπποκράτης πε­

ριγράφοντας μιαν ασθένεια λέει: ''Ο θάνατος δεν ακολουθεί

ριγράφοντας μιαν ασθένεια λέει: ''Ο θάνατος δεν ακολουθεί

αυτά τα συμπτώματα «κατά γε δίκην»" και εννοεί: "συνήθως"

αυτά τα συμπτώματα «κατά γε δίκην»" και εννοεί: "συνήθως"

("δπως θά περίμενε κανείς")l.

("δπως θά περίμενε κανείς")l.

Είναι εύκολο για μια τέτοια λέξη να γλιστρήσει από αυτή

Είναι εύκολο για μια τέτοια λέξη να γλιστρήσει από αυτή

την καθαρά μη ή θική σημασία του τι θα περίμενε κανείς, όπως

την καθαρά μη ήθική σημασία του τι θα περίμενε κανείς, όπως

έχουν τα πράγματα, και να λά6ει κάτι από τη χροιά που εκ­

έχουν τα πράγματα, και να λά6ει κάτι από τη χροιά που εκ­

φράζουμε όταν λέμε «τι θα περιμέναμε από έναν άνθρωπο»,

φράζουμε όταν λέμε «τι θα περιμέναμε από έναν άνθρωπο»,

δηλ., να συμπεριφέρεται κόσμια, να πληρώνει τα χρέη του

δηλ., να συμπεριφέρεται κόσμια, να πληρώνει τα χρέη του

κ.ο.κ.

Αυτή η μετάδαση συνέ6η νωρίς, και στην ποίηση του

κ.ο.κ. Αυτή η μετάδαση συνέ6η νωρίς, και στην ποίηση του

Αισχύλου, έναν αιώνα πριν από τον Πλάτωνα, η Δίκη έχει

Αισχύλου, έναν αιώνα πριν από τον Πλάτωνα, η Δίκη έχει

κιόλας προσωποποιηθεί: είναι το μεγαλόπρεπο πνεύμα της

κιόλας προσωποποιηθεί: είναι το μεγαλόπρεπο πνεύμα της

χρηστότητας που κάθεται σε θρόνο πλάι στο Δία. Είναι όμως

χρηστότητας που κάθεται σε θρόνο πλάι στο Δία. Είναι όμως

απίθανο αυτή η πρώτη σημασία της λέξης να έχει πάψει να

απίθανο αυτή η πρώτη σημασία της λέξης να έχει πάψει να

υπάρχει στο νου όσων την χρησιμοποιούν και που , ως παιδιά,

παιδιά,

υπάρχει στο νου όσων την χρησιμοποιούν και που, ως

είχαν μάθει να δια6άζουν σελίδες από τον Όμηρο. Πράγματι

Πράγματι

είχαν μάθει να δια6άζουν σελίδες από τον Όμηρο.

κάτι σαν απολίθωμα παρέμεινε στη χρήση της αιτιατικής "δί­

κάτι σαν απολίθωμα παρέμεινε στη χρήση της αιτιατικής "δί­

κην" που - ως πρόθεση - σήμαινε: "σαν", "με τον τρόπο

κην" που - ως πρόθεση - σήμαινε: "σαν", "με τον τρόπο

του

του

...

...

" .

".

Τερματίζοντας ο Πλάτων τις προσπάθειες να ορίσει τη δι­

Τερματίζοντας ο Πλάτων τις προσπάθειες να ορίσει τη δι­

καιοσύνη στην "Πολιτεία" του, αφού απορρίψει αρκετούς

καιοσύνη στην "Πολιτεία" του, αφού απορρίψει αρκετούς

ορισμούς που περισσότερο ή λιγότερο αντιστοιχούν στις έν­

ορισμούς που περισσότερο ή λιγότερο αντιστοιχούν στις έν­

νοιες που εμείς εννοούμε με τη λέξη αυτή, δέχεται τελικά την

νοιες που εμείς εννοούμε με τη λέξη αυτή, δέχεται τελικά την

εξής: η "δικαιοσύνη", η κατάσταση του ανθρώπου που ακο­

εξής: η "δικαιοσύνη", η κατάσταση του ανθρώπου που ακο­

λουθεί τη "δίκη", δεν είναι τίποτε άλλο παρά "να σκέπτεσαι

λουθεί τη "δίκη", δεν είναι τίποτε άλλο παρά "να σκέπτεσαι

μόνο τη δουλειά oov,

μόνο τη δουλειά oov,,·S, να κάνεις ό,τι σου ταιριάζει ή να

,

·S , να κάνεις ό,τι σου ταιριάζει ή να

ακολουθείς το δρόμο που σου πρέπει και να μην μπερδεύεσαι

ακολουθείς το δρόμο που σου πρέπει και να μην μπερδεύεσαι

στα πόδια των άλλων ή να μην προσπαθείς να κάνεις τη δου­

στα πόδια των άλλων ή να μην προσπαθείς να κάνεις τη δου­

λειά τους εσύ αντί γι' αυτούς. Μας φαίνεται πότε-πότε ότι

λειά τους εσύ αντί γι' αυτούς. Μας

φαίνεται πότε-πότε ότι

ζ 59:"

γάρ

fι γάρ

.4 Μετάφραση Ζ. Σίδερη.

.4 Μετάφραση Ζ. Σίδερη.

1.

1.

Τα χωρία:

Όμ.

χωρία: Όμ.

Τα

δ 691 κέ: "fι τ' έστί δίκη θείων Όασιλήων".

δ 691

κέ: "fι τ' έστί δίκη θείων Όασιλήων". ζ 59:"

δμώων δίκη έστίν". Ίππ.

Κεφ. Τρωμ. 3: "δ θάνατος ού γίνεται κατά γε δί­

3: "δ θάνατος ού γίνεται κατά γε δί­

δμώων δίκη έστίν". Ίππ. Κεφ. Τρωμ.

κην" .

κην" .

• 5 433α: "τό τά αύτού

• 5 433α: "τό τά αύτού πράττειν καί μή πολιιπραγμονεϊ:ν".

πράττειν καί μή πολιιπραγμονεϊ:ν".

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ Ι

  • 17 17

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ

τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος καί

ετεκον

μύν";

Αν

ναι,

τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος καί ετεκον μύν"; Αν

ναι,

ίσως το αποτέλεσμα γίνει περισσότερο ενδιαφέρον, αν σκε­

ίσως το αποτέλεσμα γίνει περισσότερο ενδιαφέρον, αν σκε­

φθούμε ότι αυτό που έκανε ο Πλάτων ήταν να απορρίψει τις

ήταν να απορρίψει τις

φθούμε ότι αυτό που έκανε ο Πλάτων

σημασίες που η λέξη είχε στις μέρες του και με ίσως ασύνειδη

σημασίες που η λέξη είχε στις μέρες του και με ίσως ασύνειδη

ιστορική αίσθηση να γυρίσει πίσω στην αρχική σrιμασία της

ιστορική αίσθηση να γυρίσει πίσω στην αρχική σrιμασία της

λέξης.

Η λέξη είχε τις ρίζες της στις ταξικές διακρίσεις της

λέξης. Η

λέξη είχε τις ρίζες της στις ταξικές διακρίσεις της

παλιάς ομηρικής αριστοκρατικής εποχής, τότε που σωστή

παλιάς ομηρικής αριστοκρατικής εποχής, τότε που σωστή

πράξη σΤιμαινε γενικά να ξέρεις τη θέση

σου και να μένεις

πράξη σΤιμαινε γενικά να ξέρεις τη θέση σου και να μένεις

πιστός σ' αυτή' και για τον Πλάτωνα, που θεμελίωνε μια νέα

που θεμελίωνε μια νέα

πιστός σ' αυτή' και για τον Πλάτωνα,

αριστοκρατία, η διάκριση των τάξεων - θεμελιωμένη αυτή τη

αριστοκρατία, η διάκριση των τάξεων - θεμελιωμένη αυτή τη

φορά σε μια σαφώς μελετημένη διάκριση των λειτουργιών που

φορά σε μια σαφώς μελετημένη διάκριση των λειτουργιών που

την καθόριζαν παράγοντες ψυχολογικοί, μα παρ' όλ' αυτά

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ 17 17 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος

την καθόριζαν παράγοντες ψυχολογικοί, μα παρ' όλ' αυτά

αποτελούσε κι αυτή διάκριση τάξεων - ήταν το κύριο στήριγ-

αποτελούσε κι αυτή διάκριση τάξεων - ήταν το κύριο στήριγ-

μα του κράtους.

μα του κράtους.

Δεύτερο παράδειγμά μας θα είναι η λέξη που στα αγγλικά

Δεύτερο παράδειγμά μας θα είναι η λέξη που στα αγγλικά

αποδίδεται γενικά ως "virtue:'. Είναι η "αρετή". Χρησιμοποι­

αποδίδεται γενικά ως "virtue:'.

Είναι η "αρετή". Χρησιμοποι­

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ 17 17 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος

είται και στον πληθυντικό και στον ενικό και το πρώτο πράγ­

είται και στον πληθυντικό και στον ενικό και το πρώτο πράγ­

μα που θα πρέπει να συλλάοουμε είναι, όπως λέει και ο Αρι­

μα που θα πρέπει να συλλάοουμε είναι, όπως λέει και ο Αρι­

στοτέλης, ότι η λέξη δηλώνει κάτι που ισχύει σχετικά με κάτι

στοτέλης, ότι η λέξη δηλώνει κάτι που ισχύει σχετικά με κάτι

άλλο και όχι μόνο του, όπως συμοαίνει με την αγγλική λέξη

άλλο και όχι μόνο του, όπως συμοαίνει με την αγγλική λέξη

"virtue". ''Αρετή'' σημαίνει: να είσαΙ καλός σε κάτι, και ήταν

"virtue".

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ 17 17 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος

''Αρετή'' σημαίνει: να είσαΙ καλός σε κάτι, και ήταν

φυσικό για έναν Έλληνα ακούγοντας τη λέξη να ρωτήσει: «Η

φυσικό για έναν Έλληνα ακούγοντας τη λέξη να ρωτήσει: «Η

"άρετή" τίνος;» Κατά κανόνα συνοδεύεται από μια γενική

μια γενική

"άρετή" τίνος;» Κατά κανόνα συνοδεύεται από

προσδιοριστική ή έναν επιθετικό προσδιορισμό. (Δεν απολο­

προσδιοριστική ή έναν επιθετικό προσδιορισμό. (Δεν απολο­

γούμαι για τη χρήση αυτών των γραμματικών όρων, γιατί επι­

γούμαι για τη χρήση αυτών των γραμματικών όρων, γιατί επι­

θυμώ να σας εξοικειώσω με την ιδέα ότι γραμματική και σκέ­

θυμώ

να σας εξοικειώσω με την ιδέα ότι γραμματική και σκέ­

ψη, γλώσσα και φιλοσοφία είναι στενότατα συνυφασμένα, και

ψη, γλώσσα και φιλοσοφία είναι στενότατα συνυφασμένα, και

ότι, ενώ είναι πολύ εύκολο να παρακάμψουμε κάτι χαρακτη­

ότι, ενώ είναι πολύ εύκολο να

παρακάμψουμε κάτι χαρακτη­

ρίζοντάς το "καθαρά γλωσσικό θέμα", δεν μπορεί στην πράξη

ρίζοντάς το "καθαρά γλωσσικό θέμα", δεν μπορεί στην πράξη

να υπάρξει διαζύγιο ανάμεσα στην έκφραση μιας σκέψης και

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ 17 17 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος

να υπάρξει διαζύγιο ανάμεσα στην έκφραση μιας σκέψης και

στο περιεχόμενό της). "Άρετή" λοιπόν είναι λέξη ατελής κα­

στο περιεχόμενό της). "Άρετή" λοιπόν είναι λέξη ατελής κα­

θαυτήν. Υπάρχει η "άρετή" των παλαιστών, ιππέων, στρατη­

θαυτήν. Υπάρχει η "άρετή" των παλαιστών, ιππέων, στρατη­

γών, υποδηματοποιών, δούλων. Υπάρχει πολιτική "άρετή" ,

γών, υποδηματοποιών, δούλων. Υπάρχει πολιτική "άρετή" ,

οικιακή "ά.ρετή", στρατιωτική "άρετή". Στην πράξη σήμαινε

οικιακή "ά.ρετή", στρατιωτική "άρετή". Στην πράξη

σήμαινε

"επάρκεια". Τον 5ον αι. π.Χ., δημιουργήθηκε μια τάξη πλα­

"επάρκεια". Τον 5ον αι. π.Χ., δημιουργήθηκε μια τάξη πλα­

νόδιων δασκάλων, των Σοφιστών, που επέμεναν ότι μεταδί­

νόδιων δασκάλων, των Σοφιστών, που επέμεναν ότι μεταδί­

δουν την "άρετή", ιδιαίτερα την αρετή του πολιτικού και του

δουν την "άρετή", ιδιαίτερα την αρετή του πολιτικού και του

ρήτορα. Αυτό δεν σήμαινε ότι η διδασκαλία τους ήταν πρώτι­

ρήτορα. Αυτό

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑ 17 17 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑΙ τέτοιες συζητήσεις 'ωδιναν όρος

δεν σήμαινε ότι η διδασκαλία τους ήταν πρώτι­

στα ηθική, αν και οι συντηρητικότεροί τους οπωσδήποτε στην

στα ηθική, αν και οι συντηρητικότεροί τους οπωσδήποτε στην

ένν οια της πολιτικής αρετής περιέκλειαν και μια ηθική πλευ-

έννοια της πολιτικής αρετής περιέκλειαν και μια ηθική πλευ-

Digitized by 10uk1s, March 2009

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και
18
ΕΛΛΗΝΕΣ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
18
ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και άμεσα
ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και άμεσα
ωφέλιμη
ωφέλιμη φύση της. Η
φύση
της.
Η
"άρετή" σήμαινε την
"άρετή" σήμαινε την επαγγελματική
επαγγελματική

ικανότητα και, αν υπήρχε κάτι παρόμοιο στην αρχαία Ελλά­

ικανότητα και, αν υπήρχε κάτι παρόμοιο στην αρχαία Ελλά­

δα, τα μαθήματα για το "πως θα πετύχετε στη δουλειά σας",

δα, τα μαθήματα για το "πως θα πετύχετε στη δουλειά σας",

"δι'

αλληλογραφίας",

αναμφί60λα

θα

είχαν

στην προμετωπί­

"δι' αλληλογραφίας", αναμφί60λα θα είχαν στην προμετωπί­

δα τους για διαφημιστικούς λόγους τη λέξη "άρετή".

δα τους για διαφημιστικούς λόγους τη λέξη "άρετή".

Χρησιμοποιούσαν

6έ6αια κ αι

μόνη της

τη λέξη,

όταν η

ση­

Χρησιμοποιούσαν 6έ6αια και μόνη της τη λέξη, όταν η ση­

μασία της ήταν αναμφί60λη. Στις περιπτώσεις αυτές η λέξη

μασία της ήταν αναμφί60λη. Στις περιπτώσεις αυτές η λέξη

σήμαινε το είδος εκείνο της ικανότητας που εκτιμούσε κυριό­

σήμαινε το είδος εκείνο της ικανότητας που εκτιμούσε κυριό­

τατα μια συγκεκριμένη κοινωνία. Έτσι ανάμεσα στους ομηρι­

τατα μια συγκεκριμένη κοινωνία. Έτσι ανάμεσα στους ομηρι­

κούς πολεμιστές η "ι!ρετή" σήμαινε τη γενναιότητα. Οι Σω­

κούς πολεμιστές η "ι!ρετή" σήμαινε τη γενναιότητα. Οι Σω­

κράτης, Πλάτων και Αριστοτέλης, τη χρησιμοποίησαν με κά­

κράτης, Πλάτων και Αριστοτέλης, τη χρησιμοποίησαν με κά­

ποια νεωτεριστική σημασία. Την προσδιόρισαν με το επίθετο

ποια νεωτεριστική σημασία. Την

προσδιόρισαν με το επίθετο

"ά νθρωπίνη" κι έτσι της έδωσαν μια γενική σημασία - η εξαι­

"άνθρωπίνη" κι έτσι της έδωσαν μια γενική σημασία - η εξαι­

ρετικότητα ενός ανθρώπου καθαυτόν, η επάρκειά του στη ζωή

ρετικότητα ενός ανθρώπου

καθαυτόν, η επάρκειά του στη ζωή

και προκαλούσαν την έκπληξη του κόσμου υποδηλώνοντας

- -

και προκαλούσαν την έκπληξη του κόσμου υποδηλώνοντας

ότι δεν ήξεραν τι ήταν, αλλά ότι ήταν κάτι που έπρεπε να

ότι δεν ήξεραν τι ήταν, αλλά ότι ήταν κάτι που

έπρεπε να

ερευνηθεί. Η έρευνα αυτή σήμαινε - σημειώστε ότι η λέξη είχε

έρευνα αυτή σήμαινε - σημειώστε ότι η λέξη είχε

ερευνηθεί. Η

κληρονομήσει την πρακτική της σημασία - να ανακαλύψει ο

κληρονομήσει την πρακτική της σημασία - να ανακαλύψει ο

άνθρωπος ποιο ήταν το "έργον" του, η δουλειά του.

Όπως ο

άνθρωπος ποιο ήταν το "έργον" του, η δουλειά του. Όπως

ο

στρατιώτης, ο πολιτικός και ο υποδηματοποιός έχουν συγκε­

στρατιώτης, ο πολιτικός και ο υποδηματοποιός έχουν συγκε­

κριμένη αποστολή, έτσι - καταπώς υποστήριζαν - πρέπει να

κριμένη αποστολή, έτσι - καταπώς

υποστήριζαν - πρέπει να

υπάρχει μια γενική αποστολή που θα πρέπει όλοι να εκπληρώ­

υπάρχει μια γενική αποστολή που θα πρέπει όλοι να εκπληρώ­

σουμε, εφόσον είμαστε όλοι άνθρωποι. Βρείτε το και θα ξέρε­

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

σουμε, εφόσον είμαστε όλοι άνθρωποι. Βρείτε το και θα ξέρε­

τε στο εξής σε τι συνίσταται η ανθρώπινη "ι!ρετή", η επάρ­

τε στο εξής σε τι συνίσταται η ανθρώπινη "ι!ρετή", η επάρ­

κεια.

κεια. Αυτή

Αυτή

η γενίκευση, που μόνη αυτή προσεγγίζει - σε

η γενίκευση, που μόνη αυτή προσεγγίζει - σε

οποιαδήποτε χρήση της - την έννοια της αγγλικής "νirtue",

οποιαδήποτε χρήση της - την έννοια της αγγλικής "νirtue",

αποτελούσε ως ένα 6αθμό καινοτομία των φιλοσόφων, αλλά

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

αποτελούσε ως ένα 6αθμό καινοτομία των φιλοσόφων, αλλά

ακόμη και σε αυτούς δεν χάθηκε ποτέ η αρχική πρακτική της

ακόμη και σε αυτούς δεν χάθηκε ποτέ η αρχική πρακτική της

σημασία.

σημασία.

"'Αρετή", λοιπόν, σήμαινε πρώτα από όλα μια ιδιαίτερη

"'Αρετή", λοιπόν, σήμαινε πρώτα από όλα μια ιδιαίτερη

ικανότητα ή επάρκεια σε κάποιο συγκεκριμένο επάγγελμα και

επάρκεια σε κάποιο συγκεκριμένο επάγγελμα και

ικανότητα ή

θα συμφωνήσουμε πως αυτή η επάρκεια εξαρτάται από τη σω­

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

τη σω­

θα συμφωνήσουμε πως αυτή η επάρκεια εξαρτάται από

στή

κατανόηση

ή

γ νώση

του

συγκεκριμένου

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

επαγγέλματος.

στή κατανόηση ή γνώση του συγκεκριμένου επαγγέλματος.

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

Δεν είναι λοιπόν εκπληκτικό το ότι, όταν οι φιλόσοφοι γενί­

Δεν είναι λοιπόν εκπληκτικό το ότι, όταν οι φιλόσοφοι γενί­

κευαν την έννοια για να περιλά6ει και τη σωστή εκπλήρωση

κευαν την έννοια για να περιλά6ει και τη σωστή εκπλήρωση

των υποχρεώσεων κάθε ανθρώπινου όντος καθαυτό, εξακο­

του δηλ.
του δηλ.

των υποχρεώσεων κάθε ανθρώπινου όντος καθαυτό, εξακο­

λουθούσε η λέξη

18 ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ 18 ρά. Αυτό που ήθελαν να τονίσουν ήταν η πρακτική και

να συνδέεται με τη γνώση.

Ο καθένας μας

λουθούσε η λέξη να συνδέεται με τη γνώση. Ο

καθένας μας

έχει ακούσει το "σωκρατικό παράδοξο", την άποψή του δηλ.

έχει ακούσει το "σωκρατικό παράδοξο", την άποψή

ότι "η αρετή είναι γνώση". Ίσως αρχίσει να μας φαίνεται λι-

ότι "η αρετή είναι γνώση". Ίσως αρχίσει να μας φαίνεται λι-

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ

  • 19 19

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ

γότερο παράδοξο,

αν σκεφτούμε, ότι η φράση για ένα σύγχρo�

γότερο παράδοξο, αν σκεφτούμε, ότι η φράση για ένα σύγχρo~

νο άνθρωπο θα σήμαινε φυσικά κάτι σαν:

"Δεν

μπορείς να

νο άνθρωπο θα σήμαινε φυσικά κάτι σαν: "Δεν μπορείς να

είσαι επαρκής σε οποιαδήποτε δουλειά, αν δεν κοπιάσεις να

είσαι επαρκής σε οποιαδήποτε δουλειά, αν δεν κοπιάσεις να

τη μάθεις καλά".

τη μάθεις καλά".

Το τρίτο παράδειγμα είναι η ελληνική λέξη "θε6ς". Όταν

Το τρίτο παράδειγμα

είναι η ελληνική λέξη "θε6ς". Όταν

επιχειρούμε να εννοήσουμε τις θρησκευτικές απόψεις του

εννοήσουμε τις θρησκευτικές απόψεις του

επιχειρούμε να

Πλάτωνος, ως σπουδαστές της Θεολογίας ή της Φιλοσοφίας,

ως σπουδαστές της Θεολογίας ή της Φιλοσοφίας,

Πλάτωνος,

αποδίδουμε σημασία στο ερώτημα αν ήταν πολυθεϊστής ή μο­

και
και

αποδίδουμε σημασία στο ερώτημα αν ήταν πολυθεϊστής ή μο­

νοθεϊστής - και οι δύο αυτές λέξεις (ελληνικής καταγωγής και

νοθεϊστής - και οι δύο αυτές λέξεις (ελληνικής καταγωγής

στα αγγλικά) στη σύγχρονη εποχή αποδίδουν διαίρεση σύγ­

στα αγγλικά) στη σύγχρονη εποχή αποδίδουν διαίρεση σύγ­

χρονη, μη ελληνική. Συγκρίνουμε τις λέξεις του Πλάτωνα (συ­

χρονη, μη ελληνική. Συγκρίνουμε τις λέξεις του Πλάτωνα (συ­

χνά σε μετάφραση) με τις λέξεις των Χριστιανών, Ινδών ή άλ­

χνά σε μετάφραση) με τις λέξεις των Χριστιανών, Ινδών ή άλ­

λων θεολόγων.

Μα ίσως είναι σημαντικότερο να εξετάσουμε

λων θεολόγων. Μα

ίσως είναι σημαντικότερο να εξετάσουμε

σχετικά τη μητρική γλώσσα του Πλάτωνα, έχοντας υπόψη μας

σχετικά τη μητρική γλώσσα του Πλάτωνα, έχοντας υπόψη

μας

μια καλή παρατήρηση που διατύπωσε ο Γερμανός φιλόλογος

μια καλή παρατήρηση που

διατύπωσε ο Γερμανός φιλόλογος

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ 19 19 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ γότερο παράδοξο , αν

Wilamowitz · 6 , ότι η ελληνική λέξη "θεός" στον Πλάτωνα κατ'

Wilamowitz· 6

,

ότι η ελληνική λέξη "θεός" στον Πλάτωνα κατ'

αρχήν κατέχει θέση κατηγορουμένου. Δηλαδή οι Έλληνες,

αρχήν κατέχει θέση κατηγορουμένου. Δηλαδή οι Έλληνες,

αντίθετα με τους Χριστιανούς ή τους Εοραίους, δεν οεοαιώ­

αντίθετα με τους Χριστιανούς ή τους Εοραίους, δεν οεοαιώ­

νουν πρώτα την ύπαρξη του Θεού και μετά να προχωρήσουν

και μετά να προχωρήσουν

νουν πρώτα την ύπαρξη του Θεού

στην απαρίθμηση των ιδιοτήτων του, λέγοντας ''ο Θεός είναι

στην απαρίθμηση των ιδιοτήτων του, λέγοντας ''ο Θεός είναι

αγαθός", ''ο Θεός είναι αγάπη" κ.ο.κ. Μάλλον εντυπωσιάζον­

αγαθός", ''ο Θεός είναι αγάπη" κ.ο.κ. Μάλλον εντυπωσιάζον­

ταν τόσο ή τρόμαζαν από τα πράγματα της ζωής ή της φύσης

ταν τόσο ή τρόμαζαν από τα πράγματα της ζωής ή της φύσης

που προκαλούσαν αξιοσημείωτη χαρά ή φόΟο, ώστε έλεγαν

που προκαλούσαν αξιοσημείωτη χαρά ή φόΟο, ώστε έλεγαν

"αυτό είναι θεός" ή "εκείνο είναι θεός". Ο Χριστιανός λέει:

"αυτό είναι θεός" ή "εκείνο είναι θεός". Ο

Χριστιανός λέει:

''ο Θεός είναι αγάπη'" ο Έλληνας λέει: "η αγάπη είναι

''ο Θεός είναι αγάπη'" ο Έλληνας λέει: "η αγάπη

είναι

"θε6ς"". Όπως το ανέπτυξε ένας άλλος συγγραφέας: "Λέγον­

το ανέπτυξε ένας άλλος συγγραφέας: "Λέγον­

"θε6ς"". Όπως

τας ότι η αγάπη ή η νίκη είναι θεός ή, ακριοέστερα, κάποιος

τας ότι η αγάπη ή η νίκη είναι θεός ή, ακριοέστερα, κάποιος

θεός, εννοούσαν πρώτα απ' όλα και κυριότατα ότι είναι κάτι

θεός, εννοούσαν πρώτα απ' όλα και κυριότατα ότι είναι κάτι

ανώτερο από τα ανθρώπινα, κάτι που δεν υπόκειται στο θά­

ανώτερο από

τα ανθρώπινα, κάτι που

νατο, αιώνιο

...

νατο, αιώνιο ...

Όποια

Όποια εξουσία, όποια δύναμη που ολέπομε

δεν υπόκειται στο θά­

εξουσία, όποια δύναμη που ολέπομε

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ 19 19 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ γότερο παράδοξο , αν

να υπάρχει στον κόσμο, δεν γεννιέται μαζί μας και θα εξακο­

να υπάρχει στον κόσμο, δεν γεννιέται μαζί μας και θα εξακο­

λουθήσει να υπάρχει και αφού φύγουμε από εδω θα μπορούσε

λουθήσει να υπάρχει και αφού

φύγουμε από εδω θα μπορούσε

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ 19 19 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ γότερο παράδοξο , αν

κατ' αυτόν τον τρό�o να ονομαστεί θεός - και τέτοιοι υπήρ­

κατ' αυτόν τον τρό~o να ονομαστεί θεός - και τέτοιοι υπήρ­

χαν πολλοί"Ι.

χαν πολλοί"Ι.

Σε μια τέτοια κατάσταση

του πνεύματος και με αυτή την

Σε μια τέτοια κατάσταση του πνεύματος και με αυτή την

ευαισθησία για τον υπερφυσικό χαρακτήρα πολλών από αυτά

ευαισθησία για τον υπερφυσικό χαρακτήρα

πολλών από αυτά

που μας συμοαίνουν και που μας δίνουν, ίσως ξαφνικά κεν-

που μας συμοαίνουν και που μας δίνουν, ίσως ξαφνικά κεν-

.6 Βλ. τό έργο του Der glaube der Hellenen Darmstatt 21955, σελ. 17-21.

.6

1. 1.

Βλ. τό έργο του Der glaube der Hellenen Darmstatt 21955, σελ. 17-21.

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ 19 19 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΊΈΣΘΑΙ γότερο παράδοξο , αν

G.M.A. Grube, Plato's Thought, London 1935, σελ. 150.

G.M.A. Grube, Plato's Thought, London 1935, σελ. 150.

Digitized by 10uk1s, March 2009

20

20

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

τρΙσματα χαράς ή φόβου, τα οποία δεν μπορούμε να εξηγή­

τρΙσματα χαράς ή φόβου, τα οποία δεν μπορούμε να εξηγή­

σουμε, ένας Έλληνας ποιητής θα μπορούσε να γράψει στίχους

σουμε, ένας Έλληνας ποιητής θα μπορούσε να γράψει στίχους

όπως:

αλληλοεκτίμηση

ανάμεσα

σε

δύο

φίλους

είναι

όπως: 'Ή αλληλοεκτίμηση ανάμεσα σε δύο φίλους είναι

"θε6ς,,,,·7. Πρόκειται για κατάσταση του πνεύματος που προ­

"θε6ς,,,,·7. Πρόκειται για κατάσταση του πνεύματος που προ­

φανώς δεν έχει μικρή σημασία για το πολυσυζητημένο ερώτη­

φανώς δεν έχει μικρή σημασία για το πολυσυζητημένο ερώτη­

μα του μονοθεϊσμού

ή

του

πολυθεϊσμου

στον

Πλάτωνα,

αν

μα του μονοθεϊσμού ή του πολυθεϊσμου στον Πλάτωνα, αν

ίσως πράγματι δεν αφαιρεί οποιοδήποτε νόημα από το ερώτη­

ίσως πράγματι δεν αφαιρεί οποιοδήποτε νόημα από το ερώτη­

μα. Ο Cornford στο εναρκτήριο μάθημά του στο Καίμπριτζ

μα.

Ο Cornford

στο εναρκτήριο μάθημά του στο Καίμπριτζ

παρατήρησε πως η φιλοσοφική συζήτηση σε οποιαδήποτε επο­

παρατήρησε πως η φιλοσοφική συζήτηση σε οποιαδήποτε επο­

χή κυριαρχείται σε εκπληκτικό δαθμό από μια σειρά αξιωμά­

χή κυριαρχείται σε εκπληκτικό

δαθμό από μια σειρά αξιωμά­

των που σπάνια αναφέρονται - ή και ποτέ. Αυτά τα αξιώματα

των που σπάνια αναφέρονται - ή και ποτέ. Αυτά τα αξιώματα

αποτελούν "το θεμέλιο εκείνο των τρεχουσών αντιλήψεων που

αποτελούν "το θεμέλιο εκείνο των τρεχουσών αντιλήψεων που

παραδέχονται όλοι, όσοι ανήκουν σε ένα συγκεκριμένο πολι­

παραδέχονται όλοι, όσοι ανήκουν σε ένα συγκεκριμένο πολι­

τισμό, και που ποτέ δεν τις αναφέρουν, ρητά, γιατί τις θεω­

τισμό, και που ποτέ δεν τις αναφέρουν, ρητά, γιατί τις θεω­

ρούν προφανείς και αναμφισδήτητες". Μνημονεύει τον White-

ρούν προφανείς και αναμφισδήτητες". Μνημονεύει τον

White­

he ad , όταν γράφει: "Όταν επικρίνετε τη φιλοσοφία μιας επο­

head,

όταν γράφει: "Όταν

επικρίνετε τη φιλοσοφία μιας επο­

χής, μην κατευθύνετε την προσοχή σας κυρίως σε αυτές τις

χής, μην κατευθύνετε την προσοχή σας κυρίως σε αυτές τις

θέσεις που νιώθουν αναγκαίο να υπερασπιστoιJν ρητά όσοι

θέσεις που νιώθουν αναγκαίο να υπερασπιστoιJν ρητά όσοι

την αποδέχονται. Θα υπάρχουν κάποια θεμελιακά αξιώματα

την αποδέχονται. Θα υπάρχουν κάποια θεμελιακά αξιώματα

που οι οπαδοί οποιουδήποτε από τα ποικίλα συστήματα της

που οι οπαδοί οποιουδήποτε από τα ποικίλα συστήματα της

εποχής δέχονται ασύνειδα".

εποχής δέχονται ασύνειδα".

Εδώ παρεμδαίνει η γνώση της γλώσσας. Μελετώντας τον

Εδώ παρεμδαίνει η γνώση της γλώσσας. Μελετώντας τον

τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες χρησιμοποιούν τις λέξεις τους

τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες χρησιμοποιούν τις λέξεις τους

- -

όχι μόνο Οι φιλόσοφοι, αλλά και οι ποιητές και οι ρήτορες

όχι μόνο Οι φιλόσοφοι, αλλά και οι ποιητές και οι ρήτορες

και οι ιστορικοί, σε ποικιλία χωρίων και περιστάσεων - είμα­

και οι ιστορικοί, σε ποικιλία χωρίων και περιστάσεων - είμα­

στε σε θέση να διεισδύσουμε κάπως στις ασύνειδες λογικές

στις ασύνειδες λογικές

στε σε θέση να διεισδύσουμε κάπως

προϋποθέσεις της εποχής που έζησαν.

προϋποθέσεις της εποχής που έζησαν.

Ως δεύτερο παράδειγμα των ασύνειδων προϋποθέσεων της

Ως

δεύτερο παράδειγμα των ασύνειδων προϋποθέσεων της

εποχής μπορούμε να θυμηθούμε το πόσο κοντά δρίσκονταν οι

εποχής μπορούμε να θυμηθούμε το πόσο κοντά δρίσκονταν οι

Έλληνες κατά τα αρχαϊκά χρόνια, και πολλοί από τον κοινό

Έλληνες κατά τα αρχαϊκά χρόνια, και πολλοί από τον κοινό

20 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ τρΙσματα χαράς ή φόβου, τα οποία δεν μπορούμε να εξηγή­ τρΙσματα
20 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ τρΙσματα χαράς ή φόβου, τα οποία δεν μπορούμε να εξηγή­ τρΙσματα

λαό σε όλη την κλασική περίοδο, στο μαγικό στάδιο της σκέ­

λαό σε όλη την κλασική περίοδο, στο μαγικό στάδιο της σκέ­

ψης. Η μαγεία αποτελεί πρωτόγονη μορφή εφαρμοσμένης επι­

ψης. Η μαγεία αποτελεί πρωτόγονη μορφή εφαρμοσμένης επι­

στήμης. Είτε πιστεύουν ότι τα πνεύματα, ή οι θεοί, παρεμδαί­

20 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ τρΙσματα χαράς ή φόβου, τα οποία δεν μπορούμε να εξηγή­ τρΙσματα

στήμης. Είτε πιστεύουν ότι τα πνεύματα, ή οι θεοί, παρεμδαί­

νουν σε κάποιο στάδιο στην όλη διαδικασία είτε όχι, αυτός

νουν σε κάποιο στάδιο στην όλη διαδικασία είτε όχι, αυτός

που κατέχει τη σωστή μαγική τεχνική αναγκάζει τους θεούς, ή

που κατέχει τη σωστή

μαγική

τεχνική αναγκάζει τους θεούς, ή

τα πνεύματα, να δράσουν όχι λιγότερο απ' όσο αν ήταν αυτοί

τα πνεύματα, να δράσουν όχι λιγότερο απ' όσο αν ήταν αυτοί

άψυχα αντικείμενα. Ο μάγος ταξινομεί μια κάποια σειρά

άψυχα αντικείμενα. Ο μάγος ταξινομεί μια κάποια σειρά

ενεργειών και κατόπιν με την ίδια δε6αιότητα εφαρμόζεται ο

ενεργειών και κατόπιν με την ίδια δε6αιότητα εφαρμόζεται ο

.7 ΕΙΙριπ. 'Ελένη, 560.

.7

ΕΙΙριπ. 'Ελένη, 560.

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΟΙ

ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ

21

21

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ

νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος σαν να σκόπευε κά­

νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος σαν να σκόπευε κά­

ποιος σωστά και να τραδούσε τη σκανδάλη. Η εφαρμοσμένη

ποιος σωστά και να τραδούσε τη σκανδάλη. Η

εφαρμοσμένη

επιστήμη δασίζεται πάνω στους νόμους της φύσης. Το ίδιο και

επιστήμη δασίζεται πάνω στους νόμους της φύσης. Το ίδιο και

η μαγεία, αν και οι νόμοι της δεύτερης ήταν τέτοιοι που να

η μαγεία, αν και οι νόμοι της δεύτερης ήταν τέτοιοι που να

μην τους πιστεύουμε πια. Θεμελιώδης ήταν ο νόμος της συμ­

μην τους πιστεύουμε πια. Θεμελιώδης ήταν ο νόμος της συμ­

πάθειας, που δεχόταν ότι υπάρχει φυσικός δεσμός ανάμεσα σε

πάθειας, που δεχόταν ότι υπάρχει φυσικός δεσμός ανάμεσα σε

μερικά πράγματα που μας φαίνεται να μην συνδέονται καθό­

μερικά πράγματα που μας φαίνεται να μην συνδέονται καθό­

λου με τον ίδιο τρόπο. Στιμαινε ότι, όπου δύο πράγματα συν­

συν­

λου με τον ίδιο τρόπο. Στιμαινε ότι, όπου δύο πράγματα

δέονται κατά τον τρόπο αυτό, τότε ό,τι κάνει ή παθαίνει το

δέονται κατά τον τρόπο αυτό, τότε ό,τι κάνει ή παθαίνει το

ένα, το ίδιο θα κάνει ή θα πάθει και το άλλο αναπόφευκτα.

ίδιο θα κάνει ή θα πάθει και το άλλο

ένα, το

αναπόφευκτα.

Τέτοιου είδους δεσμός υπάρχει μεταξύ ενός ανθρώπου και της

και της

Τέτοιου είδους δεσμός υπάρχει μεταξύ ενός ανθρώπου

εικόνας του. Υπάρχει επίσης δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο

εικόνας του. Υπάρχει επίσης δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

και σε ο,τιδήποτε αποτελούσε κάποτε μέρος του, όπως είναι

μέρος του, όπως είναι

και σε ο,τιδήποτε αποτελούσε κάποτε

τα κομμένα μαλλιά, ή νύχια, ή και τα ρούχα του, που, επειδή

τα κομμένα μαλλιά, ή νύχια, ή και τα ρούχα του, που, επειδή

τα είχε πάνω του, επηρεάστηκαν από την προσωπικότητά του.

τα είχε πάνω του, επηρεάστηκαν από την προσωπικότητά του.

Από δω προέρχεται, η πολύ γνωστή συνήθεια να κακομεταχει­

προέρχεται, η πολύ γνωστή συνήθεια να

Από δω

κακομεταχει­

ριζόμαστε μια κούκλα που της έχουμε δώσει το όνομα του

ριζόμαστε μια κούκλα που της έχουμε δώσει το όνομα του

εχθρού μας, ή να καίμε (με ανάλογες μαγικές επικλήσεις) ένα

εχθρού μας, ή να καίμε (με ανάλογες μαγικές επικλήσεις) ένα

μέρος από τα μαλλιά του ή μια κλωστή από το πανωφόρι του.

το πανωφόρι του.

μέρος από τα μαλλιά του ή μια κλωστή από

Συμπάθεια υπάρχει και μεταξύ πραγμάτων ή ανθρώπων και

Συμπάθεια υπάρχει και μεταξύ πραγμάτων ή

ανθρώπων και

των ονομάτων τους. Ακόμη και με το να γράψεις το όνομα

των ονομάτων τους. Ακόμη και με το να γράψεις το όνομα

ενός εχθρού πάνω σε μια πλάκα μολυδένια, να την τρυπήσεις

ενός εχθρού πάνω

σε μια πλάκα μολυδένια, να την τρυπήσεις

και να τη θάψεις (παραδίδοντάς την στις δυνάμεις του κάτω

και να τη θάψεις (παραδίδοντάς την στις δυνάμεις του κάτω

κόσμου), θα μπορούσες να τον πληγώσεις η να τον σκοτώσεις.

κόσμου), θα

μπορούσες να τον πληγώσεις η να τον σκοτώσεις.

Αυτή η πρακτική, αν και κατ' εξοχήν πρωτόγονη, επικρατού­

Αυτή η πρακτική, αν και κατ' εξοχήν πρωτόγονη,

επικρατού­

σε γύρω από την Αθήνα την ίδια τον 40 αι. π.Χ., δηλαδή στα

σε γύρω από την Αθήνα την ίδια τον 40

αι. π.Χ., δηλαδή στα

χρόνια του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

και του Αριστοτέλη.

χρόνια του Πλάτωνα

Για όσους σκέπτονται παρόμοια, το όνομα είναι σαφώς εξί­

Για όσους σκέπτονται παρόμοια, το όνομα είναι σαφώς εξί­

σου πραγματικό όσο και το ονομαζόμενο πράγμα και αποτελεί

σου πραγματικό όσο και το ονομαζόμενο πράγμα και αποτελεί

τμήμα του. "Το όνομα", όπως είπε κάποιος, "αποτελεί τμήμα

τμήμα του. "Το όνομα", όπως είπε κάποιος, "αποτελεί τμήμα

ενός ανθρώπου, όσο και κάποιο μέλος του". Λοιπόν ο πλατω­

ενός ανθρώπου,

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

όσο και κάποιο μέλος του". Λοιπόν ο πλατω­

νικός διάλογος "Κρατύλος" ασχολείται με την καταγωγή της

νικός διάλογος "Κρατύλος" ασχολείται με την καταγωγή της

γλώσσας και σε πλάτος με το ερώτημα αν τα ονόματα των

γλώσσας και σε πλάτος με το ερώτημα αν τα ονόματα των

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

πραγμάτων τους ανήκουν "φύσει" ή "θέσει", αν δηλ. αποτε­

πραγμάτων τους ανήκουν "φύσει" ή "θέσει", αν δηλ. αποτε­

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

λούν φυσικό τμτιμα του πράγματος ή έχουν απλώς αυθαίρετα

λούν φυσικό τμτιμα του πράγματος ή έχουν απλώς αυθαίρετα

επινοηθεί από τον άνθρωπο. Το ερώτημα μοιάζει ανόητο και

επινοηθεί από τον άνθρωπο.

Το

ερώτημα μοιάζει ανόητο και

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

φαίνεται πως ένα πυκνό παραπέτασμα παρεμδάλλεται ανάμε­

φαίνεται πως ένα πυκνό παραπέτασμα παρεμδάλλεται ανάμε­

ΟΙ ΕΛΛΗΝ ΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ 21 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΙΚΕΠΤΕΣθΑΙ νόμος της αιτίας και

σα σε μας και στον κόσμο που μπορούσε να ξοδεύει ώρες συ­

σα σε μας και στον κόσμο που μπορούσε να ξοδεύει ώρες συ­

ζητώντας αυτό το πρό6λημα. Γίνεται όμως πιο ενδιαφέρον, αν

ζητώντας αυτό το πρό6λημα. Γίνεται όμως πιο ενδιαφέρον, αν

ιδωθεί κάτω από το φως όσων έλεγα ως τώρα και των έργων

ιδωθεί κάτω από το φως όσων έλεγα ως τώρα και των έργων

Digitized by 10uk1s, March 2009

22 22

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

των ανθρωπολόγων, όπως των της γαλλικής σχολής που αντι­

των ανθρωπολόγων, όπως των της γαλλικής σχολής που αντι­

προσωπεύει ο Levy-Bruhl, ο οποίος υποστηρίζει αυτό που

προσωπεύει ο Levy-Bruhl, ο οποίος υποστηρίζει αυτό που

ονομάζει προ-λογική νοοτροπία του πρωτόγονου ανθρώπου,

ονομάζει προ-λογική νοοτροπία του πρωτόγονου ανθρώπου,

ένα στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, τότε που οι συνηθισμέ­

ένα στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης, τότε που οι συνηθισμέ­

νες νοητικές διαδικασίες, ήταν διαφορετικές από τις δικές μας

νες νοητικές διαδικασίες, ήταν διαφορετικές από τις δικές μας

και αυτό που αποκαλούμε "λογική" δεν είχε θέση. Τον επέ­

και αυτό που αποκαλούμε "λογική" δεν είχε θέση. Τον επέ­

κ ρ ιναν γι' αυτό - και

πιστεύω σωστά. Δεν είναι ότι το ανθρώ­

κριναν γι' αυτό - και πιστεύω σωστά. Δεν είναι ότι το ανθρώ­

πινο μυαλό δούλευε κάποτε πάνω σε γ ρ αμμές τελείως διαφο­

πινο μυαλό δούλευε κάποτε πάνω

σε γραμμές τελείως διαφο­

ρετικές, αλλ' απλώς στην τότε κατάσταση του πνεύματος η

ρετικές, αλλ' απλώς στην τότε κατάσταση του πνεύματος η

υποδομή βάσει της οποίας σκέπτονταν οι άνθρωποι ήταν τόσο

υποδομή βάσει της οποίας σκέπτονταν οι άνθρωποι ήταν τόσο

διαφορετική, ώστε αναπόφευκτα κατέληγαν σε ό,τι για τα δι­

διαφορετική, ώστε αναπόφευκτα κατέληγαν σε ό,τι για τα δι­

κά μας μάτια αποτελεί παράδοξο συμπέρασμα. Και στις δύο

κά μας μάτια αποτελεί παράδοξο συμπέρασμα. Και στις δύο

περιπτώσεις το αποτέλεσμα είναι το ίδιο

περιπτώσεις το αποτέλεσμα είναι το ίδιο

Ο ρ ισμένα πράγματα

συνδέονται ή ταυτίζονται μέσα στο νου

Ορισμένα πράγματα συνδέονται ή ταυτίζονται μέσα στο νου

τους με τρόπο που εμείς τον θεωρούμε παράλογο.

Η άποψη

τους με τρόπο που εμείς τον θεωρούμε παράλογο. Η

άποψη

του Κ ρ ατύλου στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα προδίδει

του Κρατύλου στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα προδίδει

ακριβώς νοοτροπία σύμφωνα με την οποία είναι

δυνατός ο

ακριβώς νοοτροπία σύμφωνα με την οποία είναι δυνατός ο

μαγικός συσχετισμός, όταν δηλ. λέει: "Μου φαίνεται πολύ

φαίνεται πολύ

μαγικός συσχετισμός, όταν δηλ. λέει: "Μου

απλό.

Όποιος γνωρίζει τις λέξεις γνωρίζει και τα πράγμα­

απλό. Όποιος γνωρίζει τις λέξεις γνωρίζει και τα πράγμα­

τα , ,·Β. Ο

Σωκράτης τον ρωτά αν εννοεί ότι αυτός που έμαθε

τα,,·Β. Ο

Σωκράτης τον ρωτά αν εννοεί ότι αυτός που έμαθε

ένα όνομα, γνώρισε και το πράγμα που ονομάζεται έτσι, και ο

ένα όνομα, γνώρισε και το πράγμα που ονομάζεται έτσι, και ο

Κρατύλος παραδέχεται ότι ακριβώς αυτό επιθυμεί να εκφρά­

Κρατύλος παραδέχεται ότι ακριβώς αυτό επιθυμεί να εκφρά­

σει. Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι, όταν το επιχείρημά

σει. Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι, όταν το επιχείρημά

του καταπίπτει, καταφεύγει τελικά σε υπερφυσική εξήγηση

του καταπίπτει, καταφεύγει τελικά σε υπερφυσική εξήγηση

για την καταγωγή των λέξεων: "Πιστεύω πως η σωστότερη

για την καταγωγή των λέξεων: "Πιστεύω πως η σωστότερη

γνώμη γι' αυτά τα π ρ άγματα είναι αυτή, Σωκράτη, πως δηλ.

γνώμη γι' αυτά τα πράγματα είναι αυτή, Σωκράτη, πως

δηλ.

κάποια δύναμη υπεράνθρωπη έδωσε τα πρώτα ονόματα στα

22 ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ των ανθρωπολόγων, όπως των της γαλλικής σχολής που αντι­ των

κάποια δύναμη υπεράνθρωπη έδωσε τα πρώτα ονόματα στα

πράγματα,

πρέπει λοιπόν αυτά τα ονόματα να είναι τα σω­

πράγματα, πρέπει λοιπόν αυτά τα ονόματα να είναι τα

στά"·9.

στά"·9.

σω­

Παρόμοιες αντιλήψεις μπορούν αργότερα να μας βοηθή­

Παρόμοιες αντιλήψεις μπορούν αργότερα να μας βοηθή­

σουν, όταν θα φτάσουμε να αναλογιστούμε την έννοια του

σουν, όταν θα φτάσουμε να αναλογιστούμε την έννοια του

"λόγου" στον Ηράκλειτο, λέξη που φαίνεται να σημαίνει -

"λόγου" στον Ηράκλειτο, λέξη που φαίνεται να σημαίνει -

πράγμα αινιγματικό - ταυτόχρονα τα λόγια που λέει, την αλή­

πράγμα αινιγματικό - ταυτόχρονα τα λόγια που λέει, την αλή­

θεια που περιέχουν αυτά τα λόγια, και την εξωτερική πραγμα­

θεια που

περιέχουν αυτά τα λόγια, και την εξωτερική πραγμα­

τικότητα που νοεί και περιγράφει και στην οποία έδωσε το

τικότητα που νοεί και περιγράφει και στην οποία έδωσε το

.8 (435d): "καΙ τούτο πάνυ δ:πλούν ε{ναι, δς &ν τά όνόματα έπίστηται, έπί­

.8 (435d):

"καΙ τούτο πάνυ δ:πλούν ε{ναι, δς &ν τά όνόματα έπίστηται, έπί­

σtασθαι καΙ τά πράγμιπα" .

σtασθαι καΙ τά πράγμιπα" .

• 9

• 9

(438c):

(438c):

''ΟΙμαι μέν έγώ τόν άληθέστατον λόγον περί τούτων ε[ναι, ώ Σώ­

''ΟΙμαι μέν έγώ τόν άληθέστατον λόγον περί τούτων ε[ναι, ώ

Σώ­

κρατες, μείζω τινά δύναμιν εΙναι η άνθρωπείαν την θεμένην τά πρώτα όνόμα­

όνόμα­

κρατες, μείζω τινά δύναμιν εΙναι η άνθρωπείαν την θεμένην τά πρώτα

τα τοίς πράγμαοιν, ώστε άναγκαίον ε{ναι αύτά όρθώς lχειν".

τα τοίς πράγμαοιν, ώστε άναγκαίον ε{ναι αύτά όρθώς lχειν".

Digitized by 10uk1s, March 2009

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑI

  • 23 23

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΤΟΥ ΣΚΕΠΤΕΣθΑI

ό νομα της φωτιάς. Οι Πυθαγόρειοι, που αποτελούσαν θρη­

όνομα της φωτιάς. Οι Πυθαγόρειοι, που αποτελούσαν θρη­

σκευτική αδελφότητα όσο και φιλοσοφική σχολή, παρουσιά­

σκευτική αδελφότητα όσο και φιλοσοφική σχολή, παρουσιά­

ζουν πολλά ίχνη αυτού του πράγματος. Οι παλαιότεροί της

ζουν πολλά ίχνη αυτού του πράγματος. Οι παλαιότεροί της

υποστήριζαν ότι "Τα όντα είναι αριθμοί"·ΙΟ. Για να το απο­

υποστήριζαν ότι "Τα όντα είναι αριθμοί"·ΙΟ. Για να το απο­

δείξει είπε: "Προσέξτε! Το 1 είναι η στιγμή ('), το 2 η ευθεία

δείξει είπε: "Προσέξτε! Το 1 είναι η στιγμή ('),

το 2 η ευθεία

( ._

,

._

( ,

0), 0),

το

το

3

3

η επιφάνεια (1\ ), και το 4

η επιφάνεια (1\ ),

a ___8

___

a

8

και το 4

ένα στερεό σώ -

ένα στερεό σώ-

μα

(.t!�).

'Ετσι

τα

στερεά

προέρχονται

από

τους αριθ­

μα (.t!~). 'Ετσι τα στερεά προέρχονται από τους αριθ­

μούς ,, * l 1 . Μπορεί να θεωρήσουμε αυτόν τον τρόπο του σκέ­

μούς,,*l1. Μπορεί να θεωρήσουμε αυτόν τον τρόπο του σκέ­

πτεσθαι ως ένα αδικαιολόγητο και πράγματι ακατανόητο άλ­