Sie sind auf Seite 1von 42

Rede zur Feier seines hundertjhrigen Geburtstages.

1)
Am 19. April 1901 war ein Jahrhundert dahingegangen seit dem Tage, da Gustav
Theodor Fechner zuerst das Licht dieser Welt erblickte. Wenn heute, zur Nachfeier
dieses Tages, die Kniglich Schsische Gesellschaft der Wissenschaften als die
nchste berufen zu sein glaubt, ihrem einstigen Mitglied eine Stunde ehrender
Erinnerung zu weihen, so ist sie sich wohl dessen bewut, da unsere Universitt und
unsere Stadt Leipzig auf den Besitz dieses seltenen Mannes ltere Rechte geltend
machen drfen. Dem Verband dieser Hochschule hat er angehrt von der Stunde an,
da sich der Siebzehnjhrige als Studierender der Medizin in die Listen ihrer
akademischen Brger eintrug, bis zu der anderen, da nach einer wechselvollen
Ttigkeit als Lehrer der Physik und der Philosophie der Sechsundachtzigjhrige aus
dem Leben schied. In der Stadt aber, in der er sich sein Heim gegrndet, und die ihn
in spteren Tagen zu ihrem Ehrenbrger erkoren hatte, in dieser Stadt war er
festgewurzelt wie wenig andere. In den Wiesen und Wldern ihrer Umgebung
schpfte jener Sinn fr das berall waltende Leben der Natur, von dem seine
Weltanschauung erfllt ist, immer neue Nahrung. Auf der Bank zwischen den
Bumen des Rosentals, hinter der heute seine Erzbste auf die grnende Wiese
herberblickt, sind die Gedanken entstanden, mit denen er noch die letzte seiner
philosophischen Schritten eingeleitet hat.
1)

Gehalten in der Aula der Universitt Leipzig im Auftrage der Kgl. Schs. Gesellschaft der Wissenschaften

am 11. Mai 1901.

Die Gesellschaft der Wissenschaften ist verhltnismig spt in den Kreis dieser
Beziehungen eingetreten. Als sie im Jahre 1846 gegrndet wrde, schlo sich ihr
Fechner nur zgernd an. Skeptisch in allem, was nicht zu den unwandelbaren
Grundlagen seines Glaubens und Wissens gehrte, mitraute er dem Erfolg dieser
Schpfung. Aber nachdem sie ins Leben getreten war, wurde und blieb er bis in seine
letzten Jahre eines ihrer arbeitsamsten Mitglieder. Vollends, als er in der zweiten
Hlfte seines Lebens seine Lehrttigkeit allmhlich eingeschrnkt und zuletzt ganz
eingestellt hatte, und als er auch sonst mehr und mehr sich in die Stille des eigenen
Hauses zurckzog, da waren es hauptschlich die Sitzungen unserer Gesellschaft, in
denen er noch mit der Auenwelt in wissenschaftlichen Verkehr trat. Hier war man
ziemlich sicher, ihn allmonatlich anzutreffen, die Augen von dem grnen schtzenden
Schirm umschattet, entweder aufmerksam auf die gehaltenen Vortrge lauschend oder
selbst aus dem unerschpflichen Born seines Forschens neue Gaben spendend. Hier
war es, wo er die ersten Entwrfe seiner knftigen umfassenderen Werke oder weitere
Ergnzungen und Ausfhrungen zu ihnen mitteilte. Wenn er dabei auch die
philosophischen Fragen, die ihn beschftigten, in der Regel vorsichtig vormied, so
sind doch die Beziehungen wohl erkennbar, in denen seine dem Charakter unserer
Verhandlungen angepaten exakten Darlegungen zu seinen philosophischen Ideen
stehen. Je unmglicher es ist, von der Gedankenarbeit dieses langen, arbeitsreichen

Lebens in dieser flchtigen Stunde auch nur ein annhernd zureichendes Bild zu
entwerfen, um so mehr darf ich daher wohl Ihrer Nachsicht versichert sein, wenn ich
mich hier hauptschlich auf den Versuch beschrnke, den Beziehungen nachzugehen,
die zwischen den Arbeiten Fechners auf den Gebieten der exakten Forschung und
jener eigenartigen Weltanschauung bestehen, die uns in seinen allgemeineren Werken
entgegentritt. Wie verhlt sich Fechner der Naturforscher, der Begrnder der
Psychophysik und der Erfinder der Kollektivmalehre, zu Fechner dem Philosophen?
Wie der beobachtende und rechnende Physiker, der mit vorsichtigem Zweifel allen
wissenschaftlichen Hypothesenbildungen gegenbersteht, zu dem in seinem tiefsten
Wesen religis gestimmten Denker, dessen Streben weit ber die Grenzen der
blichen Philosophie hinaus auf eine Wiedererneuerung und Vertiefung des im
Christentum offenbar gewordenen Gottesbewutseins gerichtet ist? Hat er etwa als
Philosoph Gemtsbedrfnisse befriedigen wollen, die mit den Zwecken seiner
wissenschaftlichen Forschung berhaupt nichts zu tun hatten? Oder, wenn ein
Zusammenhang zwischen diesen beiden Richtungen seiner Geistesarbeit besteht, was
ist das Frhere? Hat sich der Philosoph aus dem Naturforscher entwickelt, oder sind
umgekehrt die exakten Probleme, die er namentlich in seinen spteren Jahren sich
stellte, aus seiner philosophischen Weltanschauung hervorgegangen ?

I;

II;

III;

IV;

V;

VI;

I;

II;

III;

IV;

V;

VI

VII;

VIII

Yn de earste helte fan syn libben Fechner fan hast allinne west
naturalisten. Waarnimmings op it galvanic ferskynsels, letter dy op de ferskynsels fan
de subjektive fisy, de afterimages dat tsjinstelling fiellingen bewenne him neist in rike
literre aktiviteit, wijd primr part fan de lear fan 'e wittenskip, guon fan de
gearfetting fan de fysike en gemyske yndividuele ndersyk tiid in wiidweidige
repertories wie.Dy fleurige bern fan syn temper, dy't er publisearre yn 'e selde
pseudonym as Dr. Mises, sa karakteristyk graach keatsen dit rynsk talintfolle
persoanlikheid yn har, hja binne krekt recreations fan serieuze, hurd wurkje. Foar it
grutste part yn Taunts fan Schelling syn filosofy fan de natuer en de doe sterk
reveling yn universele fnsen en concoctions genskunde bestiet, jouwe frij trou de
fiellingen wer, dy't seach del op dat stuit al de strang wittenskip oan it fantastyske
hypotezen fan natuerlike filosofy en faak twinned mei har medisinen ,
Och Fechner is lost yn it midden fan syn karrire fan de slimme sykte dy't noch net
sloech de fjirtiger jierren yn de jierren fan sykte, hy soe hiel oars binne wy hjoed de
dei as in geast. As men docht syn gedchte wat yndie nei alle gedachten moat barre
allinne yn it nauste rnten fan saakkundigen, men soe grif sizze fan him: Hy wie in
warbere en ferstannich ndersiker waans wurk op galvanism troch de fernimstigens
dr't er fan 'e fout dan net folle-oplaat eksperimintele technyk socht te heffen, koe

jilde foar in part as in model fan metodyk hjoed. Hy hat ek levere presintaasjes
gearfetsjend de foartgong op it md fan natuerkunde en skiekunde, dat wienen
fertsjinstlik foar harren tiid. Alle tsjinsten binne, mar as se net te hawwe in soad oare
gelearden fan 'e dei, hjar nammen binne net folle bekend noch mear binnen harren
gebieten fan saakkundigens hjoed. Nei al, de histoarikus fan de wittenskip soe
nmooglik net te fiele in eigenskip fan jonge Fechner rjochtfeardigen fernuvering,
dr't it oannommen gjinien fan syn tiidgenoaten by him, dat is de nbidige arbeid,
dr't er operearre. Ferskynde mar yn de jierren 1824-1830 troch him, neist de
oersetting fan in wurk oan de sykten fan it brein, in adaptaasje fan Thnard syn
Leerboek fan teoretyske en praktyske skiekunde yn 6 dielen, lykas Biot fan
natuerkunde learboek yn 4 dielen, itselde wurk secondarily, in folslein fannijs
besjoene tjefte yn 5 dielen, wat lid 2 dielen fan in repertory fan skiekunde, in rapport
op alle wichtige nije ndersyk mei, en yn 'e kommende jierren, oant 1832, 3 dielen
fan krekt sa'n repertory fan eksperimintele natuerkunde. Added nei dit wie neist in tal
fan lytsere gemyske en fysike wurk in grutter ndersyk op de "Mabestimmungen de
galvanic sel", in "legere learboek fan elektromagnetisme", lang om let, snt 1830, de
redaksje fan in farmaseutyske Zentralblatt; therebetween lyn rn in "Kategismus of
Examinatorium oer de fysiology fan 'e minske", in "Kategismus fan' e logika of
tinken lear", dy't er nommen hie om in kolleksje fan skoalboeken, en lang om let de
measte fan dy publisearre nder de namme fan dr Mises Humoresken.
Dy wurde matig berekkene op jierbasis 3 oant 4 dielen. As dizze jiergongen allinne,
of op syn minst as oan de titels fan 'e wichtichste wurken soe lykje, foar it grutste part
oersetters wurkje, it soe al wze in wichtige prestaasje. Mar in man as Fechner waard
net makke foar mere oersetter. Dr't it wie net gench foar de oarspronklike omdat er
oergien ta wurkje selsstannich, of hy ferbettere en twreide oant mar neat
oerbleaun. Hy hie al yn 'e foaropwurd oan de tredde band fan Thnard syn tlizze
skiekunde, fan no op, op it md fan de organyske gemy, hy koe inkeld brke it wurk
fan de Frnske skriuwer as oare foarige tekstboeken; de wichtichste ding neidat hy
waard twongen om te wurkje selsstannich neffens de boarnen. Accordingly, fjouwer
fan de seis dielen fan it wurk hiel Fechner eigen wurk. Wat ek barde mei him mei
Biot fan natuerkunde. Yn optika, dit hie noch hong oan 'e lear fan
Emanation; Fechner holp de wave teory, dat wie krekt fan ynmingen eksperiminten
kaam allinnich troch Fresnellinzen nei oerwinning foar harren rjochten, tafoege en
ferbettere oeral oars de oarspronklike wurk neffens de lste ndersyk, en ferfongen as
it net mear gench, yn de twadde edysje fan 'e galvanism en electrochemistry
behannele band troch in folslein nij, poerbst foar har tiid wurke. Yn wierheid, dan,
wiene dy grutte stdzjeboeken oan in substansjele part de yntellektuele eigendom fan
de Dtske skriuwerskip. Se gie nder de namme fan de ferneamde Frnske skriuwers,
omdat dy beloofde in bettere bookselling skses as it beskieden Dtske dosinten. Gjin
minder binne de repertories dy't by oan dit grutte skoalboeken, ferwiist nei in
amazing wurker en ien fan stof kontrle op hiel ferskillende fjilden fan eksakte
wittenskip, sy hawwe fn snt doe amper ferienige yn ien persoanlikheid. Net allinne
op de betingsten yn tal fan tiid en akademyske publikaasjes eksperimintele single
wurk rapport is hjir trou en ddlik refundable, sels yn 'e bytiden drege ideen fan

suver teoretyske, wiskundige en fysike ndersiken witte de skriuwer troch ljochte


beskriuwing fan' e algemiene betingsten en resultaten yntrodusearje spiler. De tiid
krekt kaam oan it ljocht traktaten fan Poisson, Navier, Cauchy op de molekulre
struktuer fan it lichem, op 'e elasticiteit en oare ferskynsels fan molekulre krften, se
wurde ferklearre troch him yn harren wichtichste ideen mei unsurpassed ddlikens,
sadat dizze diskusje hjoed mei tkearings kinne lze. Men sjocht dizze skoalboeken
en repertories binne net literre hnwurk; se binne fansels de wichtichste ding te
reproductive tsjinsten, mar se ferret mar yn 'e wei de auteur krige de wittenskiplike
resultaten en se wit hoe te brken, in hege mjitte fan produktive effisjinsje. As men
net wit dat echt Fechner hat folbrocht allinnich en faak aggravating eksterne
omstannichheden alles dat men soe tinke dat efter in namme fer- in hiele maatskippij
fan gelearden.
Net frijwilligerswurk Fechner hie nommen dat enoarme lst op himsels. Wiswier
soe hawwe leaver te wijen syn tiid allinne nfhinklike ndersiken. Mar de penniless
dosint dy't fn hjir yn Leipzig in trouwe, syn essinsje begryp oankommend partner
wie fhinklik fan it wurk fan syn pinne. Earder, de minister fan soan hie erkend t
Grosrchen dat genskunde, de stdzje fan dr't er waans baccalaurat Er tkard hie
en kocht, syn ynderlike berop is net. Hy dy't it libben bleau in nhandich gelearde net
fit, foar medyske praktyk, en dat, benammen yn 'e tastn dr't it wie op dy tiid, net
passe de foar de eksakte wittenskippen entsjaste jongeren dy't al om tweintich yn
syn " bewiis dat de moanne is Jodine "- iodine waard doe brkt Allerweltsmittel - en
in jier letter yn syn" panegyric fan hjoeddeistige genskunde "fan herten as se makke
hie fun. As natuerkundige, hy moast in berop dwaan op in akademyske karrire. Dit,
lykwols, wie yn dy tiid nei alle gedachten noch mear as hjoed de dei in nwis en
thorny. Hy steunde op syn arbeid. Yn 'e std fan' e boek hannel, it koe him gjin
gebrek oan literre kontrakten. Yndie, se swommen nei him, mear as wie goed foar
him; en hy bewiisde dat sels in gelearde dy't mar skreau wittenskiplike wurken eins
yn it eardere Leipzig te libjen t de opbringst fan syn pinne, mar net wenje yn
oerfloed, amper gench, mar doe't er wie beskieden yn syn oanspraken, krekt gench,
en foarsjoen dat er, lykas Fechner, koe wurkje foar op syn minst trije.
Drom, as it wurk oan 'e grutte tekstboeken en repertories einige, hy maklik
akseptearre in nije bookselling wurk dat er hope dat hy moat feilige him foar in
langere takomst syn btenste libben. It wie de redaksje fan it "hs Lexicon", in
"folsleine hnboek fan it praktyske libben feardichheden foar alle klassen", dat
ferskynde yn 'e jierren 1834-1838 yn acht grutte dielen. In grut part fan it artikel, as
syn biograaf Kuntze fersekere oer ien tredde fan it hiele en is fersprieden oer in grut
ferskaat oan nderwerpen, komt t Fechner lyn. Hie er begrepen yn it fysike
repertory te orintearjen op de natuerkundige troch dy op de resultaten fan de
dreechste wiskundige problemen, sa hy wist yn 'e hs lexicon syn presintaasje oan de
leechste bass notysje fan de populariteit toan del as goed advys foar de boarger en
lngenoat Hand gie, hoe't men moat behannelje syn bse, sa dat te faak kostber
reparaasjes wienen net nedich en. it like.
Mar oer de literre oandoart Fechner, troch dat er hope feilich te stellen syn
btenste libben, bge har in pech stjer. Tsjin de tiid skreau er syn grutte tekstboeken

en repertories fan skiekunde en natuerkunde, dy wittenskippen waarden dwaande sels


yn grutte ynderlike nrst. Yn deselde jierren, dr't er wurke oan de organyske gemy
foar de Thnard'sche plant yn de meast twreide manier oan besteande boarnen,
Justus Liebig hie oprjochte yn Gieen dat laboratoarium, dy't lansearre in nij tiidrek
fan dizze tke fan gemyske wittenskip. Yn natuerkunde, optika, termodynamika, en
benammen de Electricity learde part folsleine redesigns, foar in part wichtige
enrichments. Faraday fan ljochtsjend stjer ferskynde krekt no op de hoarizon fan de
eksperimintele natuerkunde, as Fechner fan Leerboek fan galvanism en syn fysike
Ropertorium kaam t. Sa barde it dat dy wurken dr't er wurch de bste part fan syn
jonge krft, ferldere doe't se waarden amper ferskynde. Sels slimmer er fared mei
hshlden leksikon. De hope fan itselde yn in tal fan jierren de btenste libben
soargen te wzen ien mei help, wie net foldien. It fabryk hie set him fan it begjin f in
falske doel. It wie itselde as wat wie de Brockhaus'sche ensyklopedy foar de bettere
oplieding, meitsje foar mear minsken rnten. Mooglik dat wie in moai, mar, op dat
stuit op syn minst, in betiizjende doel, omdat. Yn de rnten dr't it wurk waard
bepaald it ferlet fan sa'n formaasje agent waard amper field Fechner hie offere syn
tiid en wurk yn 'e nocht. Hoewol't dit waard sjoen hiel gau, dus hy late mar mei
unswerving oerjefte oan plicht it bedriuw oan in ein. As foar it fertrek fan W. Weber
nei Gttingen yn 'e simmer fan 1834 in ffurdiging fan Arts ferskynde him en sei him
de tiid fan syn arduous striid om it bestean moatte no komme ta in ein, de fakulteit
hie besletten him oan folsleine heechlearaar natuerkunde te kiezen, as er t, earst as
lid fan myn delegaasje, s ein Senioarenseizoen Drobisch, ien dei fertelde dat hy koe
net akseptearje dizze kar omdat hy fielde bn troch de erfde jo ths leksikon
plicht. Allinnich yn driuwende oertsjOging fan syn freonen, dy't snder mis ek de
tjouwer fan it leksikon sels, syn freon Hartel wie, besleat er om oan de doe wenstige
foarm fan in berjocht oan 'e lea, dy't er krige omdat ek daliks.
Mar t it momint er behelle wat er socht, in nfhinklike posysje, te eigen, selswurkgelegenheid frije beweging ferliet him, fan dat stuit syn macht wie brutsen. It
oerskot oan it wurk se ha him wurch. Mei muoite hy koe allinnich neikomme syn
ferplichtings lzing. Foar jierren sleepte op dit betingst. Yn dy tiid, it wie wr't hy, nei
in baan sykje om, dat moatte foldwaan syn ndersyk motoaren, snder, lykwols
nferstannich him gruttere geastlike ynspanning, dr't er fielde net by steat om hit op
it grngebiet fan de subjektive ljocht ferskynsels. Sa syn moaie stdzje fan de
subjektive komplemintre kleuren op de Oscillating en de kleurde ferfal fan
afterimages op 'e kontrastearjende sensaasjes, wurkje op dat hjoed de dei fier boud
mear ndersyk yn dizze gebieten ntstien. Foar him, mar dizze observaasjes wiene
kweade. De algemiene tputting fan syn nerveus systeem hie no al fn dat it
observearjen natoerndersiker nmisbere oargel foar harren symptomen, de
byldzjende oargel. No begjint foar him dy trije-jierrige perioade fan it lijen, dr't er
bringt ferskate moannen yn it tsjuster, keamer, dr't it siket soms donkerder troch in
blackened keamer, dr't er sjocht, noch mear, te wzen sa folle de mear pleage troch
subjektive ljocht ferskynsels, foardat dr't gjin Escape is mooglik. Foar dit makket
him syn steat tsjin elke eksterne ynfloed overexcitable. troch dagen er libbet iensum,
fsndere him t syn neiste. De dokters wisten gjin rie. Mar de natuer holpen harsels.

De wurch nerveus systeem rste, en sa stadichoan, ek de fisuele oargel wer it ljocht


iepene troch ynfloeden dy't wy sille skriuwe in salutary Autosuggestion feilich hjoed
omdat Fechner fielde as in nije persoan. Dat ferhege bewust fan it libben dat
meastentiids begeliedt de hersteltiid nei in earnstige sykte, ek syn yntellektuele
kreativiteit yn beslach naam.
Mar dit wurk wie no in oar. De naturalist, dy't soms f filosofyske dreamen yn idle
oeren, hie vorwandelt yn in filosoof. De ideen fan syn nije filosofy hie yndie lang
west opwn yn him. No al ien fan 'e earste fan syn Mises skriften dy't "ferlykjend
anatomy fan Angels" t 1825, spile mei harren yn jocular foarm, mar, sa't er letter sei
sels, waard der op alle betsjutte inkeld gek. Tsien jier letter, hy hie doe, al foartrn
yn essinsjele punten yn 'e "boek fan it libben nei de dea", faaks artistyk de meast
folsleine nder al syn wurken, de begripen dat de Zendavesta eksekutearre letter. Mar
earst, yn dat Tripbros nei earnstige sykte, syn opfettings oer God en de wrld, op
dizze wrld en yn in gearhingjend gehiel ntwurpen. Yn ien fan syn lste skriften er,
sykje werom op syn libben, sei fan himsels: "Ik net hearre ta it tal fan harren dy't it
libben waard makke maklik, mar fine troch ik ferkennen de hiele kontekst en tinke
om troch de slimste hat in part sparre my slimmer yn 'e gefolgen, foar in part
overbrengt better de gefolgen, en dat ik soe hawwe wat jo wolle, wat waard wegere
oan my, berikt, ik soe wze earmer noch wichtiger yn relaasjes. " Ik tink dat wy kinne
sizze mear: Soe dy ramp net bard, it ferskil syn libben krft yn twa helten, hy soe
miskien wreide syn fysike wurk oan guon effisjinter ndersyk. Mar wat er is hjoed
foar s, hy soe hawwe wurden dreech.

Om wurdearje de filosofyske ideen Fechner goed, moat men nimme se benammen


yn harren relaasje ta elkoar en yn harren relaasje ta bepaalde as noch net fststeande
wittenskiplike problemen yn it each.Wa is de ynhld te sjen de essinsje fan dizze
filosofy is dat foar jimme net allinne de minsken en de bisten, mar ek de planten, de
ierde, de oare planeten en de fste stjerren animaasje libbene wzens binne, en dat
teinlik al dy sielen God troan as in wrld siel, dat is wis sjen yn it net folle mear as
in fancy segel dat kin net lei oanspraak op sonderliche nijichheid. Omdat sokke lear
fan de universele animation en Allbelebung natuer binne altyd en drnei zetelden yn
filosofy. mar hldt it leauwen Fechner fan mei dy lde mytologyske ideen gearfalle
yn bepaalde resultaten, de ferbining en de rjochtfeardiging is in gns oars mei
him. Hy hat ek syn filosofy net naam fan guon fan 'e ldere boarnen, mar it is yn
wzen in dat hawwe wurden t himsels in filosoof. Wier, hy hat komme yn syn jeugd
mei de natuerlike filosofy fan Schelling yn kontakt. Hy hat lzen it earste haadstik fan
ken syn filosofy fan natuer en, sa't er letter melde, wie ferrast troch de magnificence
fan in protte tinzen. Fierders him it boek bleau ngrypbere, en as Dr. Mises er fpraat
agile yn it hnjen fan Wittenskippen dit natuerlike filosofy a. Neidat alles, kin it wze
dat in earste latinte permaninte oanstriid, bleau oan beskate tinzen dr't in oantinken
oan it letter Fechner nei ken mei him. mar dizze fbylding is ferdreaun troch de
wittenskiplike stdzje Provisional. Se joech syn gedachte rjochting en metoade, sadat
dy willekeurige misbrk fan wittenskiplike feiten en begripen as Schelling en ken

wienen skuldich sels, want it wie nmooglik.


Fechner syn wittenskiplike talinten, lykas ferwurde yn syn ferskate byhearrende dit
fjild wurk, wie in meast aparte. Se bestie t in kombinaasje fan apparatuer, dy't wis is
in tige seldsum yn sa'n foarm. Oan de iene kant fassinearre him de algemiene wet fan
natuerlike ferskynsels, en it waard trist mei de tige handover, troch yngewikkelde
relaasjes troch metoadyske analyze fan harren ienfldiger relaasjes. Hy sels hat sein
fan himsels dat er net in wiskundige; en it is dizze strange oardiel kin net beswier as
er faaks ferwachte mear yn syn libben as de measte echte wiskundigen. Oer it fan 'e
wiskunde presintearre oan it Aids er wist spiler te kommen, en hy brkte dat sa no en
dan t fier bten de grinzen fan de gebieten dr't se waarden oarspronklik bedoeld. Ja
krekt dizze oerstap nei nije problemen, hy utere soms in wnderlike masterskip. Mar
in kreative wiskundige, hy wie net. Dr't sa'n nij, direkt oerienkomme mei de feroare
taken rtes soe hawwe nommen, lykas Fechner syn fernimstigens wurch yn 'e
oanpassing fan besteande ark oan it gefal by gefal presintearje sels
betingsten. Lykwols, hy hie in sa seldsum fernimstigens yn md fan eksperimentele
metodyk. De eardere fan waarnimmers faak haphazardly oefene metoaden fan
proseduere er wist troch syn prinsipes en t dizze dan ntwikkeljen nije, avansearre
metoaden. Sa, in sterk gefoel fan stribjen nei krektens, dat waard utere benammen yn
de fan him t ier op tapaste metoaden fan kombinearjen tal observaasjes foar it doel
fan systematyske opheffing fan kant effekten en fan observaasje flaters
kombinearre. Fan de "Mabestimmungen de galvanic sel" op oant de foarming fan
"psycho-fysike mjitting metoaden" en de postume wurk op de "collectives" binne de
grutte eksperimintele of de teory fan de eksperimintele metodyk wijd wurk Fechner
fan in rige briljant bewiis foar dizze seldsume en yn har wize fan funksjonearjen
meast nuveraardige plant.
mar jn it kaam op him noch in oare eigenskip dat is grif net faak yn ferbn brocht
mei dat krekte talint. Dat wie syn libbene ynteresse yn bernich oanskging wrld,
benammen yn 'e tiid doe't hy hie syn noch in wolkeleas fisy, foar observearjen alle
yndividuen, sels it nferwachte en fortune op dy't foarby meast min obstrewearre; de
sintugen slipe. Benammen yn 'e wrld fan ljocht en kleuren hie wylst tagelyk syn
estetyske sin. oan de fwikseljend en noch foar ien dy't jn harren tiid, sa tige
alluring wrld fan subjektyf byldzjende: Dizze funksje, de distal him ier al op in
krekte fan dy ndersiken fier, doe sleepte meast shunned Publication gebiet fanwege
syn skynbere randomness wie ferskynsels. It feit dat hy hat net allinnich earder
ntdutsen hjir de holle sjoen, mar earst brocht oarder en regel yn 'e gaos fan dizze
ferskynsels, dy't er te tankjen hat dit tige ferbining in libbene observaasje en de
oanstriid om te eksakte analyze.
Mar, sa as altyd dizze eigenskippen, dy't de natoerndersiker nei derde, sels de
filosoof soe wze befoarderlik, wurket lykas de "boek fan it libben nei de dea" of de
"Zendavesta" hja koene net bringe oer.Hjir drom komt grif net minder orizjineel,
tanommen al troch Fates en Area Site tafoege: dat djip religieuze gefoel, dy't folle it
hiele wzen fan dizze minske en nei alle gedachten by kear kinne weromlke mear as
de stdzje fan wittenskiplike problemen, mar dan wer te wzen syn bleibendstes
libben belangstelling bewiisd. Wis is it dizze religieuze sin dat hat krekt nommen t

fan de naturalist filosofen. Dochs, syn filosofy soe in beurt hawwe net wn harren
nuveraardige foarm, as it wienen net berne fan 'e geast fan' e naturalist.
Hoe ticht it no mar soe ek wze om besykje te begripen t de adversarial aksje fan
sokke skaaimerken fan de wittenskipper en religieuze tinker filosofen, dus it soe noch
misse in tredde betingst. It leit yn in karaktertrek fan de persoanlikheid dy't hat it
uterlik hjir en dr al yn syn wittenskiplik wurk, yn syn religieuze en tsjerklike posysje
dy't hat, mar jn syn stimpel benammen syn filosofy en waard faaks fielde de measte
yndruk makket yn persoanlike omgong mei him. Ik wit foar dizze karaktertrek amper
fine in oare algemiene tdrukking as de
en
. Ik net tink oan hawwe ea by dit eigendom lea yn in oare persoan mei in
lyksoartige omfang; in eigenskip fan dat ea tsjinkaam, ik tink mei in finzen winst fan
myn libben. Leibniz ienris sei fan himsels, hy fielde oanstriid nei eltse werjefte dy't
yn 'e miette kick om akkoard nder beskate beheinings. Fechner soe wze kinne om
te sizzen mei grutter rjocht fuort, hy waard nige earst eltse werjefte en snder
tsjinsprekken gjin beheining. As in miening wiidferspraat erkenning hie of
respektearre autoriteiten hie foar himsels, dus it wie allinne passend oan de mear
oproppen syn fermoedens. Om't hy wie derfan oertsjge dat de gewoante fan
tradisjonele tgongspunten en leauwe yn gesach binne de meast gefaarlike en meast
foarkommende obstakels in unprejudiced wize fan nei dingen. Mar de oare kant, koe
it ek wze de drystmoedichste fernderstelling troch in bepaalde datum leaude
tsjinstridige hypoteze net onder de indruk. Hy seach sa goed as de populre views as
teste wurdich miening, dat er drom seker net minder as dy yn earste ynstnsje socht
te wjerlizzen mei alle middels beskikber foar him redenen. "Ik bin foarsichtich yn
leauwe, mar ek foarsichtich yn nleauwe," hy ienris sei fan himsels. De winsk om
bestride de mieningen, dat wie nuveraardige foar him, wie drom net, dat hy twifele
alles en syn ferset sels doe hlden doe't er moast ferlitte syn counter-arguminten; mar
wr't dat barde, dat fansels de seldsume gelegenheden doe't er wie perfekt ree om te
tsjinjen by de arguminten sette foaren. Noch minder ea by syn objektive tsjinspraak
mei de leechste persoanlike irritatie, mar fan syn polemysk altyd skynde de suverste
goedens. In unsized bliuwend skeel er koe nei alle gedachten brekke f mei de
opmerking dat de sabeare miening kinne yndie in soad hawwe foar harsels en fine
harren folgelingen, mar foar himsels, hy koe net akseptearje dat. Dit ntwurpen om
rzje mei him in yntellektuele wille seldsume soarte, en sels makke in mislearre sa'n
rede toernooi jo nea gie fuort snder duorsume winst.
It iennichste ding dat koe excite him fol fjoer nei in beskate graad, wie clinging ta
dogma, as it net bart op syn eigen ynderlike oertsjging. Religieuze en wittenskiplike
dogmas wiene him yn dit respekt itselde. Hoewol't hy neamde himsels en befstigje
in kristen, sa hy erkend, mar net ien tsjerke dogma as binend foar syn leauwe. En ek
al wie er sa oertsjge fan de strange wettichheid fan de fenomenale wrld, as de
betingst fan in wittenskiplik kennis dat er net Gutted en de minsklike wil fan dizze
wet, dus der wie net ien erkend troch natuerwittenskip natuerlike wet, dr't er mear
hie sjoen as in tdrukking ferbn oan de posysje fan s oanbelangjende kennis en
drom mooglik takomstige ferbetterings ynskeakele.
Dizze persoanlike karakter Fechner syn men moat bliuwe sunich; men moat, yn

myn miening, hawwe pleatst guon fan it foaroardiel dr't er sels hie, sels syn filosofy,
as men wol te dwaan rjocht ta it. By de yngong nei syn "Zendavesta" er opmurken,
hy bestjoeringssysteem de essinsje gjin oare logyske ark as dyjingen dy't gebrk
meitsje fan de natuerwittenskippen, en neist dat der kin net wze elk, sa lang as
jimme bliuwe strang op 'e grn fan nderfining, t him mar te krijen in gearhingjende
sicht fan 'e wrld sykjen. Dy twa ynstruminten binne de
en
: De
induction dy't fliede algemiene wetten fan yndividuele feiten, en de analogy dat
oare, nbekend foar s, rjuchte troch de bekende oan s foarwerpen fan
nderfining. Op induction en analogy oan dat effekt binne net allinnich de
yndividuele empiryske wittenskippen, mar it is ek basearre op it 'e gewoane wrld
besjen harren erfde en drom sels yn' e bredere rnten fan de oplieding publyk dat is
wiidferspraat yn wittenskip. Yn it ferline yn 'e ntkenning fan de tradisjonele
begripen miskien meast yndrukwekkende fan syn filosofyske wurk hat Fechner dy
gewoane Weltallsicht de
neamd: De nacht werjefte omdat dizze hiele
wrld fan kleuren en lden, de fiellingen en gefoelens, alles sa wat s lokkich dit
libben kin hie yn it skgjen fan natuer en omgong mei s kollega minsken, as in
tydlike subjektive nderfining, as ea-fernijing illusion sjocht wylst de wrld wurde
moat ferpakt yn ntrochsichtich tsjuster en dea stilte gaos sels. Neat mar vibrerende
atomen en nrstich, monotoane bewegings, en yn dizze gaos mar in pear ddlike en
klinkende punten, de wzens mei gefoel dat ferskine foar in skoft, mar oan sinke
werom yn de omlizzende nacht! Dat is hoe't Fechner tinkt dat de wrld werjefte fan
de natuerndersiker, mar dat hat naam it Teology snder ferset, snder noticing dat sa
God moaie wrld is omfoarme ta in Hades, en dat it tsicht fan in helder Beyond dat
kinne jo Konsoalen, de mear nwis is, is om it minder begripen hoe koe emerge sa'n
tenei t dat tsjuster dizze wrld.
Mar is dat Night werjefte yn 'e heechste graad foldwaande, is it net, as opeaske, it
resultaat fan de wittenskiplike kennis, mar it is yn wierheid ntstie allinnich yn dat de
wittenskip stie yn harren inductions en analogien healwei, en dat se drom in
kompleet byld fan 'e wrld koe beheare, dat kin geskikt foar it foldwaan fan bepaalde
relaasjes, mar feroare yn in nrjocht, ien kear jo sjogge by dy beheinde kontekst foar
de folsleine realiteit fan dingen. Fechner ndersocht de flater fan dizze "nacht view"
yn it foarste plak op syn utter nfermogen
detect problemen yn ferliking ta,
problemen dy't hawwe heard op elk momint fan de djipste en dreechste fan
filosofy. Ien is it probleem fan
, de oare dat fan
.

Hoe is it libben? Neffens de hearskjende werjefte fan organyske stoffen binne nei
foaren kommen earne en earne nder s nbekende betingsten fan de anorganyske
stoffen fan natuer. De organismen binne sa produkten fan 'e deaden, inanimate
natuer. It hat, as Fechner merkte dus jn alle ynspanning te produsearjen yn guon
wize op syn minst organismen simpelste soarte fan anorganyske stoffen. Mar dit
ynspanning wie noch yn 'e nocht. Leaver as konkludearje t dit dat sels de libbenen
nea ntstiet t de levenloos, mar wy net sels ynhld harsels mei de nderstelling dat
der wienen omstannichheden foar de formaasje fan organyske bestie yn earder tiden

fan 'e ierde, dat net mear bestiet hjoed, en kinne produsearje keunstmjittich yn s
laboratoariums ienris; nettsjinsteande noch earder tastn fan 'e ierde, sa fier as wy
kinne lke konklzjes op harren, net it libben fan de organismen wiene mear
geunstiger as dy fan hjoed. By tsjinstelling, it giet oan it feit dat, oarsom, alle
organismen binne de lju, dy't kin earst ntstean t syn stofwikseling en dan troch
harren ndergong anorganyske stoffen, heedless oer. Mar dit nderfining makket a
priori akseptaasje eigenskip dat de gewoane werjefte wurdt omkeard yn syn
tsjinoerstelde: Net it libbene is t fan de levenloos, mar de levenloze ntstie t 'e
libbenen.
Stel dit dea, dus wy sille no mis twongen ta de konklzje dat dat libbet, hawwe
sprong fan 'e iene dei alle libbene wzens fan' e ierde, de ierde sels is: De ierde Wy
drom net allinne yn 'e potyske byld, mar yn echte en wiere betsjutting
s
moatte roppe. Wy glimkje pityingly leauwe fan Savage stammen dy't tinke
dat minsken wurde makke fan stiennen. En wat dogge wy better as wy sjogge by net
allinne de minsken, mar ek bisten en planten, alle libben op ierde as in neerslag, dy't
hawwe willekeurich dellein op in deade rock massa? Wy hawwe ferdjippe ssels yn
'e stdzje fan ierdske globes yn s schoolrooms oant wy hlde de ierde sels foar in
globe, op' e bergen, rivieren, seen wurde skildere mei harren befolking libbet net
mear as ekstern. Fechner yllustrearret de absurditeit fan dit miening troch de dream
fan in naturalist. Dat liket by de igge fan in ddlike wetter dr't swimming om in
grien, wyt op twa tsjinoerstelde punten bal. Aai, tinken fan naturalisten, wat kin dat
wze? Wis in ngewoan grutte infusorium! En hy siket nei de berch fan de eare, dy't
sil wze om him as in nij Ehrenberg jn as it beskriuwen fan dizze nije soarten. Hy
bringt de bal nder de mikroskoop. Hy ntdekte in patch fan griene omballingen en
de wimpers yn allerhanne inks. Mar as it jildt hegere magnifications, it die bliken dat
de nije infuser is net gearstald t sellen, as hy hie ferwachte, mar dat om swerm as
legere dieltsjes op it oerflak fan de beammen, blommen, skiep, hynders, hnen,
minsken - en ynienen ntdutsen er yn ien fan 'e ridende dots sels. Snt de
natoerndersiker seach it ljocht. In wzen, sa er tocht, dr't ik sels hearre mei alle
planten en bisten, sa'n skepsel kin net mooglik wze neat oars as in libben wzen. De
oare natoerndersiker, dat er sei dat, fansels, lake by him. Mar wa wie rjochts?
De wichtichste beswier dat liedt ta it libben fan 'e ierde yn it fjild, is dat it wiist nei
it ntbrekken fan alle morfologyske en gemyske komponinten, dy't wy beskgje as
nedich foar it libben proses. De rots massa fan de ierde sjen litte gjin sellen, gjin
weefsels en organen, net aaiwiten. Mar, freget Fechner, is it needsaaklik dat de ierde
as gehiel ienris wer tstalling alle organyske produkten se al boppe yn 'e organismen
dat it produsearret, besit? Wis, as wy neame de ierde organysk, dus wy moatte roppe
yn in oare betsjutting sa as de ferskate organyske yndividuen dy't harren
gearstalling. Wy moatte wurde beskge as in yndividu fan hegere oarder, deselde
natuer as de oare lyksoartige wrld lichem, net nderhearrich ierdske organismen te
oerlibjen. Ut dit eachpunt, mar wy krije de funksje foar it nderskied fan 'e libbenen
en de nonliving net mooglik om te bouwen dat struktuer en materiaal ferskillen, mar
allinnich yn de algemiene skaaimerken fan moasjes yn alle, t dy't ntstien de
observearre by de ferskate ynstnsjes ferskynsels. No alle bewegings fan biologyske

en anorganyske natuer binne


grutte begjinsels nderwerp, it earste fan wat frij
algemien akseptearre, mar it twadde faak holle sjoen of op syn minst net goed, wurdt
erkend: it prinsipe fan
en de
of
. Neffens it prinsipe fan
kausaliteit ynvestearring oeral en op alle tiden, foar safier it deselde omstannichheden
komme wer, sels deselde sukses wer. Hoewol't dit prinsipe dominearret de hiele
natuer, de libbenen as de levenloos, en yn 'e eardere de geastlike wrld; mar it wurdt
beskge as yn himsels te dizenich as dat men koe fine yn detail it karakter fan 'e
yndividuele uterlik gebieten en drmei ek de nuveraardige ferskillen fan it
anorganyske en de organyske wrld mei syn help. De situaasje is oars mei it prinsipe
fan finality. It ntstiet krekt as de kausaliteit fan 'e algemiene observaasje fan de rin
fan de natuerlike ferskynsels. Mar wylst dit wiist op allinne de algemiene wetten fan
ferskynsels, oantsjutten dat de rjochting dr't strekt de wet.Accordingly, kausaliteit en
finality binne net hielendal by oermacht, mar se folje inoar, en it moat wze
needsaaklik betingst dat de yndividuele wetten dy't bepale de rin fan de symptomen
nei de motivearring prinsipe, ek dy rjochting dy't delineates de Finale prinsipe syn
rin. De unopposed Coexistence prinsipes is drom essinsjeel dat de teinlike prinsipe
is sels in gefolch fan 'e omstannichheden dy't besteane foar it tapassen fan it prinsipe
fan kausaliteit yn' e wrld. Dizze algemiene prinsipe hat Final Fechner letter,
folgjende ien fan tolgearders yn syn boek "Op 'e natuer fan Comets" eksekutearre
konsideraasje, "prinsipe fan oanstriid ta stabiliteit" neamd. Mar it idee sels is Fechner
syn eigendom. Hy is tige ddlik yn "Zendavesta" en earder, yn 1849 hlden yn s
maatskippij spraak "Oer de wet fan kausaliteit", oanjn. It lste prinsipe is ferwurde
hjirnei yn it feit dat yn de natoer elk ien of oare wize beheind oan it bten en drom
relatyf sletten systeem en elk relatyf nfhinklik diel siket om werom nei deselde
steat fan bygelyks nei in koartere of langere tiid wer, dat hy hie earder. Sa swing
binnen in slt kristal, de yndividuele slt dieltsjes fanwege harren termyske betingst
geregeldwei oan de deselde lykwicht. Sa nimme de planeet yn syn baan om de sinne
altyd in itselde posysjes. En sa deselde libben prosessen fernije sels yn de organismen
periodyk in part binnen ien en deselde wzen, foar in part yn 'e feroaring fan
generaasjes. Net ien fan s tsjin komme yn 'e natuerlike systemen of harren
komponinten, mar de jildichheid fan dit prinsipe in absolute, mar oeral allinne in
likernch. De fste oscillations fan de molekulen feroarje as feroarjen harren
termyske betingst. De planetre moasjes belibbe fersteuringen en dus hiel stadich
fariaasjes fan syn stabiliteit. De Lebensprozo fan organismen stadichoan wurch
harren lykwicht en oarsaken oan 'e ein syn folsleine repeal. De mear wiidweidich in
systeem, de mear moat lykwols approaching syn approximate absolute uniformiteit
yn de werhelling fan deselde steaten as deselde graad f it nrstige dy't fkomstich
yn eksterne ynfloeden. Uteinlik moat wze jildich foar it hielal as gehiel, drom, it
prinsipe fan stabiliteit yn 'e absolute sin.
Mar no, lykje te wzen twa foarmen fan sa'n oanstriid ta stabiliteit ferskille, in
ienfldiger en mear yngewikkeld. In foarbyld fan ienfldige stabiliteit jout alle
anorganyske molecule: De dieltsjes fan de kristal, dy't triljen om harren lykwicht
posysjes, werom fuortendaliks werom nei deselde betingsten. Foarbylden
yngewikkelde stabiliteit soargje de organismen en harren Elemental

nderdielen. Eltse sel krijt troch de prosessen fan oergong en brnstof levering yn in
hast stabile steat, en itselde jildt foar de hiele gearstalde organisme en teinlik troch
in opfolging fan generaasjes fan organismen, yn 'e foarm yn' e fwikseling fan berte
en dea, de deselde biologyske foarmen nij. Mar de oanstriid om te stabiliteit komt hjir
pas iepenbiere as wy ferlykje mear rigen fan fwikseljende steaten; Ek, it organisme
pas krijt yn in wize dy't ntstean fan de minder stabyl organyske stoffen stabile
anorganyske. Mei de algemiene trend nei stabiliteit drom kombinearret in oanstriid
om nei mear stabile steaten, organyske yn anorganyske ferbiningen.
Hokker fan dizze foarmen no nderhearrich harsels oan de kosmyske
systemen? Krekt as s ierde troch jout yn syn beweging om de sinne mei tige hege
graad fan nderlinge oanpassing yn de deselde posysjes, ien diel fan 'e folsleine
stabiliteit fan anorganyske lichems. Oan de oare kant dat oerienkomt yn de
yngewikkelde rin fan operaasjes fan de periodicity fan de ferskynsels fan it libben. As
s eigen lichem, sa de grn hat in beskate foarm troch ekstern klear, yntern ferbn
troch de sway fan krften en betrekkings doel in gehiel, it sa'n nfhinklik en ticht
hiele gesicht yn dat yn 'e oare wrld lichems.Allyksa, it spul fan de prosessen wurdt
opdield yn grutte en lytse, regelmjittich weromkommende tiidrekken yn romte en tiid
op it. Sjuch jo drom it essinsjeel kritearium fan de organyske yn dizze reguliere
struktuer en opnij fernijing fan moasjes, dus net yn bestn, nei't Fechner syn miening
baas, dat de feroaring fan Kosmyske bewegings de meast folsleine foarbyld fan it
konsept fan organyske beweging is op alles. Dizze folsleinens fan organyske
periodicity fan Kosmyske prosessen basearre mar krekt dat op har meshing mei de
yngewikkelde gearstalling perioaden in hast perfekt stabiliteit drfan sa grut as dat
allinne de anorganyske molekulen op ierde, ferbynt. Dat dan results yn 'e twang
lykwols, te nderskieden dit organyske libben fan kosmyske systemen as in meartal
fan dr't de yndividuele organismen en harren Elemental nderdielen. Fechner neamt
dat de
, dit de
. Nei syn kausale relaasje dr't
makket it libben op ierde oan 'e ierde sels, mar moat, yn syn miening, de molekulre
biologyske nedich t de kosmorganischen bewegingen ntstie; en nei de
waarnommen oeral yn it libben prosessen fan oergong oanstriid fan de minder stabyl
yn mear stabile ferbiningen wurde kinne oannommen dat gear mei de opkomst fan de
molekulre organyske anorganyske t kosmorganischen bewegings ek de earste
foarljochtingsmateriaal. Sa de ierde net mear ferskynt as in ekstern wenromte, mar yn
'e letterlike sin as de mem fan' e libbene wzens op it. En de ierde yn beurt is mar ien
link yn de grutte kosmorganischen grinzen fan s sinnestelsel, dat op syn beurt is
nderhearrich oan it totale libben fan it hielal as de lste all-embracing ienheid.

As de fraach noch de oarsprong fan it libben, it draait nei Fechner fan miening en
de twadde nei de oarsprong fan it bewustwzen ferlies as oan 'e gewoane wrld
werjefte. Jo kinne t it bewustwzen fan 'e nbewuste snder te jaan rekken fan hoe't
dit wie mooglik. Fansels, wy binne oant no ta mear as yn it foarige ynstruearre op
dizze dei op analogien. Omdat yn it bewustwzen fan in oar wzen, kinne wy net
sjen yn, snt hast alle allinnich syn eigen bewustwzen is fuortendaliks wis. De

flaters en de unsatisfactory aard fan 'e gewoane wrld werjefte leit yn it feit dat it
bliuwt set mei de folgjende en meast oerflakkige analogien hjir. De bisten wurde
taskreaun oan in siel en drom in bewustwzen; want se hawwe in te ferlykjen mei s
senuweftich systeem, wylst der yn 'e minste witte hoe't dizze nerveus systeem komme
yn besit fan it bewustwzen, en wrom it wze moat oars yn dizze karakteristike fan
oare ferbiningen. Mei deselde rjochten, dr't men t: De bisten nedich senuwen te
fiellen, sadat de planten binne dyjingen, dy't nedich mei deselde rjochten, men koe
sizze: De fioelen nedich snaren foar oantekenings, wrnder de fluit snaren sille
moatte toanen. Yn plak de betingsten dr't it bewitten fan in wzen komt oer, wurde
fststeld neffens syn eigen nuveraardige omstannichheden, berop is makke oan de
easken fan tapassing oan in folslein oar soarte fan essinsjele betingsten. As de plant
hat fiellen, dus it kin net komme yn it bestean troch nerve fansels; mar wa hat ea
bewiisd dat der gjin sensaasje snder senuwen? As men mar foaral klear, fanwege
bepaalde manifestaasjes fan it libben tarekkene oan de Protozoa, dy't ek hawwe gjin
nerve sensaasje. Mar no, de uteringen fan it libben fan de planten binne yn in soad
opsichten oars aard as de simpelste fan dizze bisten. Mar wa fertelt s dat fiellen,
kinne gewoan ferret allinnich by bisten uteringen fan it libben? te easkje folslein, dat
de ierde, de planeet soe moatte hawwe brein en nerveuze systeem, is in folslein
inappropriate konklzje fan it diel foar it gehiel. Yn 'e harsens fan minsken en bisten
dy't hearre ta it, de ierde al hat in soad bewustwzen organen fan de easke type. As it
leit as gehiel al syn skepsels, dan de organisaasje fan dy skepsels en drom ek harres
gelikense in substratum fan bewustwzen kin net wurde werhelle yn dit gehiel wer.
Fertrout sa de mienskiplike fernderstelling allinne troch matich eksterne
analogien, mar it bliuwt it antwurd skuldich net allinne op 'e fraach fan' e oarsprong
fan it bewustwzen yn it algemien, mar ek oan de oare foar de oarsaken fan de
feroaring fan 'e ferskynsels fan bewustwzen. kom nei s en gean de ideen. Yn in
jn momint s bewustwzen altyd bestiet t mar in tige beheinde ynhld. Hjir kin gau
bestean t oantinkens fan ferfleine observaasjes, soms kin reverse in direkte sensaasje
doe't er net keare nei s omtinken, earst bliuwe nbewuste om letter ntstien yn it
bewustwzen. Dr't de ideen komme t no dat, neidat se hie ferdwn fan it
bewustwzen, nij-komt itselde? En wr't te gean nei dyjingen dy't ferdwine fan
him? Fechner antwurden: As de single libben allinne as in trinner fan in breder
proses fan it libben, as kin bewustwzen, it kin no wze de earste opkommen fan
itselde yn in yndividuele of troch hieltyd bewust hanneljen fan ien idee, wurde allinne
begrepen t it feit dat elke yndividuele bewustwzen op in algemiene bewustwzen
rst yn it submerge syn nderfinings, en dr't se kinne opstean. Dat universele
bewustwzen, dr't alle yndividuele bewustwzen ierdske wzens ntspringt, mar wy
kinne tinke oan allinnich bn oan it totale libben fan de ierde s. De earste oarsprong
fan s bewustwzen is drmei besibbe oan wekker t sliep. Yn feite bringt mei dat de
minske by de berte in soad mentale apparatuer oan 'e wrld mei dr't kin
ynterpretearre as in donker nthld. Hoe dan werhelle de opkomst fan yndividuele
bewustwzen yn de wekker t sliep yn in sin, de kommende en gean fan 'e ideen en
lang om let sels de steaten fan feroaret de rjochting fan omtinken binne prosessen
dr't de fwikseling fan sliepende en wekker wer nei de yndividuele ynhld fan it

bewustwzen plakfynt. Alle dy ynderlike nderfiningen regeljen har nder it byld fan
'e drompel fan it bewustwzen. Oer dizze drompel earstoan oplein as wichtichste
skaft fan in lange perioade fan wekker bewustwzen yn syn hiele kontekst; en dan
boppe dit wichtichste Welle noch feroaret harmonijen fan in koartere perioade, it
yndividuele gefoelens en ideen dy't meitsje op de spesifike ynhld fan it
bewustwzen, en dy't dus oerienkomt mei in temperatuer boppe de wichtichste
opkommende "boppedrompel". Accordingly, dy wichtichste drompel, as dizze
boppeste drompel, net te wurde beskge as in limyt dat it bewustwzen fan 'e
nbewuste, mar allinne as ien dy't skiedt in mear beheind troch in breder
bewustwzen. Mar, snt it bredere bewustwzen sil hawwe syn drompel, dus wy
kinne, dr't, in nije yndividuele bewustwzen, ynterpretearje dat as in proses fan it
sammeljen oer in drompel. It bewustwzen fan 'e ierde bestiet t sa allyksa de
consciousnesses fan libbene dy't ta it wzens lykas s eigen bewustwzen syn
instantaneous nderfiningen; en dat alle bewustwzen hat in skat fan oantinkens dy't
t de hiele skiednis fan 'e ierde en syn libbene wzens yn it, te ferlykjen mei s eigen
bewustwzen sjocht werom nei it ramt fan s yndividuele libben. De ierde sels mar
hoe't it sinnestelsel en dan integriert as kosmorganisches lid mei dit it hielal, is in
bewustwzen ienheid wer mar ien link yn in rige fierder opkommende foarmen fan it
bewustwzen, de heechste, de al-encompassing totale bewustwzen fan it universum
sels is de godlike bewustwzen.
Ek op dit godlik bewustwzen, dr't alle oare consciousnesses binne opnaam fan de
heechste oan de leechste, as syn yndividuele nderfinings, mar no draait Fechner, al
nearne eksplisyt, noch yn feite it prinsipe fan drompel, en dat makket dit tagelyk in
tige wichtige trein fan syn konsept fan God, it is oars troch de meast ek filosofyske
begryp formaasjes. Wylst tekening alles is foar de legere bewustwzen ienheden
nder de drompel wze foar dat heechste bewustwzen boppe de drompel, snt de
ienige manier om Fort behld en restauraasje fernijing fan sokke ynhld is befeilige
ek foar de legere bewustwzen.Mar Fechner leaut net dat de godlike bewustwzen
drage de hiele takomst fan it hielal yn himsels. Krektoarsom, it triuwt it idee fan
ntjouwing, dr't syn opfetting fan it ntstean fan it libben as it bewustwzen is
berne, om no jilde dizze gedachte op God sels. Dit wurdt dien troch rjochts fan it
begjin f in algemiene, yn 'e kosmyske wetten fan kausaliteit en finality wurdt
actuated wrld plan taskreaun oan' e godlike bewustwzen, mar sjocht it exterior
ntwerp fan dizze wrld plan yn 'e rin fan Kosmyske eveneminten as in rige fan nije
nderfiningen binnen de godlike bewustwzen. Hy ferliket God oan in keunstner, dy't
syn wurk wylst hovering fan it begjin f yn syn algemiene skets foar eagen, mar
wrom net foarsjogge alle ien etappe fan ekseksje. Yn dizze sin, neffens him it
godlike bewustwzen ntwikkele ek oan it minsklike, allinnich, fansels t it begjin
fan uniform, goed-plannen, lawful; en God him nei alles, is krekt likegoed, it produkt
fan syn eigen nderfinings, dy't ek de nderfiningen fan it hielal, krekt as it yndividu
is it produkt fan syn Destinies. Dit idee liket him sa skynber, om't it makket him op it
tagelyk mooglik om te tinken fan 'e minsken sels as de accessary en tfierder fan de
wurken fan God, en it kwea yn' e wrld en de snde as in wier oan it oarspronklike
karakter fan God nuver, mar mar om te sjen nei it dien meitsjen fan de skepping en

om te produsearje de goede en de prachtige nmisbere elemint fan 'e wrld


oarder. Dat binne tinzen, dr't er in oantinken oan de twa grutte Dtske Theosophists
de 16e en 17e ieu, dy't oars syn leauwe in protte trekken yn mienskiplike, at
Paracelsus en Jakob Boehme. Mar sels mei de filosofen fan syn eigen tiid, dr't er wie
fkearich fanwege harren snde tsjin wittenskip oars, mei Schelling, en sels mei
Hegel er rekke hjir, hoewol't se wienen net dy relaasjes hawwe ynfierd him op 'e
drompel fan it bewustwzen.

As it libben en it bewustwzen nea ntstie, mar oarspronklike aktiviteiten fan it


hielal, sa it idee is no dus ek direkt suggerearre, beide binne yn feite allinnich mar
ferskillende uterings fan deselde eveneminten. Yn feite, de Fechner fan
konsepsje. Wat wurdt jn oan s ekstern as in gearhingjend, mar yn in wiidweidige
fine romtlike en tydlik prosessen apart lns libben beweging dat wy sammelje yntern
as de yntinsive ienheid fan s bewustwzen. As in distrikt, wy earst ferskine oars t
in punt boppe har perifery en dan sjogge t syn sintrum, en dochs is it deselde circuit,
sa binne fitale prosessen en prosessen fan bewustwzen deselde fysike-mentale
eveneminten, elk besjoen allinne t in oar punt fan each. Hjir de hiele decomposed yn
it btenste posysje yn in mannichfldichheid fan yndividuele dielen, foar de ynderlike
posysje is ticht yn 'e ienheid fan bewustwzen gear. Drom, beide stnpunten binne
komplemintre, mar beide feroverje de hiele realiteit. Der Fechner gjin unknowable
"ding op himsels", waans mere manifestaasjes wiene oer dy twa begripen, mar de
wrld is dat bodily en geastlike wzen sels, as wy witte se streekrjocht nei s eigen
lichem en s eigen siele. Sa de siel is net in bysndere, unausgedehntes wzen dat hie
syn kop kantoar yn in jn punt yn it brein. Fechner makket dizze monadological of
atomistic syn synechologische view tsjinoerstelde. Neffens har de hiele libbene liif is
animaasje, as yndie is ek basearre psychysk libben op 'e ynteraksje fan alle
organen. Dy bewegings, dr't de yndividuele ferskynsels fan bewustwzen wurde
direkt bn, neamd Fechner yn syn lettere geskriften "psychophysical bewegings". As
it libben en animaasje wurde net allinnich oanmakke, mar oarspronklik, likegoed as
de psycho-fysike beweging is it orizjineel. De kosmorganischen prosessen binne ien
en al psychophysical bewegings. Mei de differinsjaasje fan Kosmorganischen foar
molekulre biologyske mar de yndividuele psychophysical bewegings hawwe dan
foarme, dy't de grnslach foarmje de yndividuele bewustwzen fan 'e libbenen
wzens. Accordingly, tenei foldwaan psychophysical beweging en it
bewustwzen. Alle ien steat fan bewustwzen is bn oan in spesjale psychophysical
beweging; en sa'n idee as souvenir foto allinnich kinne fernije se wer, om't se yn in
byhearende totaal bewustwzen as in echte idee giet om bestean nder de drompel
fan yndividuele bewustwzen, sa ek de byhearrende beweging kin allinnich werhelje,
want, ea makke, nea sets wer, mar kin wurde nderdrukt tydlik. Fechner yllustrearret
dit nbepaalde tiid fan psychophysical bewegingen troch it byld fan 'e weach as it
giet om in wetter nivo mei in oar wzen, ferdwynt oan it each, mar yn werklikheid yn
de gearstalling fan' e beweging giet.
Dizze fbylding sil wis, de hn lizzende fraach oft teinlik in psychophysical

beweging kin wurde omfoarme sadat se net komme foar it ljocht as de deselde
wer; en dizze fraach bringt nntkomber de oare: As it draait mei de fuortsetting fan
s bewustwzen, doe't it libben einiget?
Fechner erkent dat in antwurd op dizze fraach oan 'e basis fan de behanneling fan
de psycho-fysike beweging is nmooglik as sadanich. Mar hy tinkt dat koe dwaan it
fysike analyze net beare omdat fan s nwittendheid fan dizze bewegings te
vorfolgen waans Fates. Accordingly, neat oerbleaun, mar de geastlike kant fan 'e
operaasjes wurde foarnommen, dy't dan opsmyt sawol folget de konklzje oer it
ferbn fysike side t' e kontekst fan syn eigen. Hjir is it no de nntkombere bewiis
fan de twreiding op 'e fierste stikken fan tiid fuortsetting fan' e prosessen fan
bewustwzen yn de twreiding fan it minsklike bewustwzen op in hiele, lange
minsklike libben. Wylst it minsklik lichem hieltyd fernijd troch de prosessen fan
metabolisme, sadat teinlik gjin nuklere hat bleau itselde, it nthld fan 'e lde
minske giet werom nei betiidste jeugd. Dat is, as er seit, allinne begripen as ek kin
oerdrage ienris makke psychophysical bewegings nei nije en nije lichem eleminten.
As, lykwols, yn dy wize de kontinuteit fan s geastlike nderfinings en harren
psychophysical substrates is net bn oan beskate persisting stoffen, dus wy ha gjin
reden en nim dat it bn troch it nderhld fan s lichems. Fansels, it deade lichem is
net mear de psychophysical bewegings steat nedich foar it ntstean fan gefoelens en
ideen. Mar wrom soe net trochgean dizze bewegings ien of oare wize yn 'e wrld
om s hinne? Yndie, Fechner sjocht nei dizze nderstelling troch syn hiele opfetting
fan yndividuele bewustwzen as in "harmonic" oer in temperatuer nder syn drompel
"Unterwellenborn" in breder bewustwzen twongen. Dat soe net wze in mear
bewust, as net fierder harren bestean, de nderfinings fan de yndividuele geast yn
him; en dy nderfiningen heard, mar ek as de meast essinsjele bewustwzen fan syn
eigen persoanlikheid. In ferdwinen fan sels-bewustwzen yn in algemiene
bewustwzen drom liket him nbegryplike. Sittings mar elk kaam oan de
ntwikkeling fan de yndividuele bewustwzen mei in soad te belibje dizze algemiene
bewustwzen. Mar hy tinkt er meie oannimme dat de barrires sille falle fuort troch
de uny mei de lste, dy't ynsteld foar it psychysk libben troch taheaksel foar in
beheind fysike organisaasje. De hjirneimels is it drom yn wierheid in libben yn dizze
wrld. Lykwols, it is yn in analogous wize nei in heger nivo fan s hjoeddeiske
bestean, as dit is in heger nivo oan it foargeande dat dream-life steat foar berte
sels. Minske docht net ien kear mar trije kear op ierde. De earste etappe fan it libben
is in konstante sliep, de twadde in alternating tusken sliepende en wekker, de tredde
in ivige bewakers. Net wenje yn fstn, net tagonklik romten boppe de himel of
nder de grn fan s f, mar nder s. Wy kinne, nderwerp oan de grinzen fan s
lichem, yn tinzen, keare yn oantinkens mei harren.Mar jo wenje mei in ddlike
bewustwzen om s hinne en yn s. Nei al, guon fan s tinken meie ek ntstean troch
harren direkte partisipaasje yn s geastlik libben. En dat is "de grutte gerjochtichheid
fan skepping dy't elk skept de betingsten fan syn takomst wzen sels dizze bedriuwen
binne de minsken net beleanne troch eksterne Rewards of straffen ;. Der is gjin himel
en gjin hel yn 'e gewoane betsjutting fan de kristenen, joaden en heidenen dr't de siel
soe nei de dea - mar neidat se oerlibbe it grutte toaniel sykte, de dea, it ntjout stil

oan 'e nferoarlike, eltse lettere poadium op it terrein fan it eardere Constituent
gearhing fan natuer op ierde fierder yn in en nei in hegere wzen en, fhinklik fan in
persoan goed of kwea, eale of mienskiplike hannele iverich of west idle, hy is sn of
siik, de folgjende libben in sterk of swak organisme as syn eigendom How .... lang
mar de nwier, en kwea gemeente it beynfloedzjen noch en kinne striid om syn
bestean mei de wiere, it moaie, rjochts, dan sil it lst ferslein troch de hieltyd
tanimmende macht, wurdt ferneatige troch syn eigen-werom mei tanimmende krft
gefolgen. " Drom er dat hiernieden liet in skat fan leafde, respekt, earbied,
bewndering yn it nthld fan de minsken efter him. Wat hy liet foar is wrldske
libben efter him, hy wint mei de dea troch it winnen fan it oersjoch bewustwzen fan
alles tinke de Postm fan him; er wer ynlutsen in bushel, dr't er allinnich mar teld
yndividuele korrels yn it libben. Dit is ien fan de skatten dy't wy moatte sammeljen
foar de loft. "
Troch sa hjir en boppe komme byinoar yn ien ivige libben, syn plak foar de
minsken is de ierde, ta harren geastlike dat it meiwurket, en dat foarmet de
bemiddeling mei de al-encompassing godlik wzen foar him, sa wjerlein troch
himsels dat nacht werjefte fan de hearskjende wittenskip dy't sjocht inkeld in tydlike
yllzje yn 'e ljochte en klinkende natuerlike. No, it moat, drom seach it ljocht fan
hinne hearre ld, it jaan fan in sjen en hearren skepsels. Mar is net it hiele omlizzende
s natuer in wzen, dat is nderferdield yn de nderskate wzens dy't it hat
produsearre, en waans libben binne captively foar har allinne yn syn yndividuele
dielen? Drom, it is de natuerlike werjefte dy't foarf dat bleak Outlook op natuer fan
wittenskip hjoed, en sil bliuwe, as dit giet del wer, dat it ljocht beam, de Spill sels
fielde, omdat de hiele wrld ferljochte troch de deselde fizioen, fan 'e deselde
harksitting is troch lden dat makket de minsken genietsje fan it omlizzende natuer
sels. Dit is de dei, dat Fechner juxtaposes de nacht werjefte, en dat er fan betinken net
allinnich kompatibel mei de resultaten fan de wittenskip, mar dat er ek oertsjge dat
se tagelyk Allinnich it mystearje fan it hjirneimels yn it ramt fan s nderfining en
kennis manier hawwe oplost. Bewiis kin wze wis, dizze Day, sa't er jout, krekt as
bytsje as kin bewiisd wurde, de nacht werjefte. Mar ien kear it leauwen is neamd yn
te helpen te folje de lakunes fan kennis, dus it tolerates him gjin twifel dat de Day is
de treastgen leauwe riker. En sa't jim ek meie tinke oer himsels yn alle gefallen in
abiding leauwe folbrocht syn filosofy mei in gefoel fan lok, dat op alle swier, dat
fertsjinne him it bestean, nei alle gedachten makke him ien fan de luckiest minsken
dy't ea libbe. Hy sels hat sein fan himsels: "Soe net de meast tsjustere en skynber
meast hopeleaze tiid fan myn libben, it earste dage fan de dei yn de ideen fan"
boekje al foarfgien it hjirneimels, "Ik soe net te fernearen dy tiid." Ergreifend wurde
prate dit t yn guon fan 'e gedichten dy't binne ntstien, benammen yn dizze meast
tsjustere dagen. Sa yn dat "song yn 'e binearinge":
As alles fertsjustert,
dve is it wetsfoarstel,
De iensum noch skeaten fjoer
t de lste stjerren binne;
0 tinken 'dat in sinne
vivid noch is,

in nije dei fan Bliss


Someday foar jimme is;

of yn 'e finale fersen oan it boekje "op' e trije motiven en reden fan it leauwen":
Yn God rst melne siel;
De ingel hiele keppel
yn syn protte heuvels
ljocht Beaming Ik sjoch gean,
en in tfiering my sels.

It idee fan Allbelebung natuer en de omnipresence fan God yn jo troch al dy


lieten. De potyske tdrukking meast wierskynlik dizze gedachte yn in "Morning en
Spring" neamd gedicht fn:
God, ik soe graach bidde ta Jo,
It bidt allegearre oer my
, mar ik fyn de wurden net dat it
soe dwaan,
lykas mysels, as ik fyn dy?
Hoe freegjend erbanget sa myn
hert,
Ching temk troch de seal:
Wat yn s Langet leafde foar jo,
God is it sels allinne.
yn dy ek er stimulearret syn
hannen,
it stik troch s t,
net siket 'him dr't de wrld
ophldt,
mei jimme, God is yn' e hs.

De tiid doe't Fechner filosofyske wurk earst ferskynde yn it publyk, wie foar jo
aksje, it slimste mooglik. As de trije dielen fan Zendavesta, dit wiidweidich
presintaasje fan syn views, publisearre yn 1861, dominearre de wittenskiplike wrld
folslein ferskillende belangen. De natuerlike filosofy hie yngeand makke fiasko, en
de stjer fan Hegelian filosofy hie faded; de pessimist Schopenhauer wachte yn
Frankfurt noch avail fan 'e opstanning fan syn fergetten wurk, op dat stuit net ien
leaude mar himsels. Ludwig Feuerbach en yn 'e folgjende jierren, it rinnen yn syn
fuotprinten fysiologysk materialisme kamen yn' e miette de populre filosofyske
behoeften, wylst de strangere wittenskip him oan harren gebieten fan saakkundigens
en filosofy yn it algemien meastentiids seach foar in ynbannich posysje. Hoe koe der

in wurk dat al heralded yn de titel as in les t 'e dingen fan' e himel en it hjirneimels,
as alles oars as as in fantastyske dream ferskine, dy't hawwe neat te dwaan mei de
wittenskip!
Fechner te lijen sterk nder dizze ngeunstige tiden. Hy is net wurch fan 'e
oertsjgingen, dy't er wn, en hy fielde lokkich te ferkundigjen wer en wer yn in nije
foarm fan' e wrld. De Zendavesta hy folge, yn 'e hope dat de koartere foarm fan' e
fersprieding fan syn ideen is befoarderlik lytsere lettertypen. Yn it Foarwurd by de
ferhanneling "Op 'e siel fraach" seit er mei in publyk dat absoluut net fine syn wei t
bd lde views dat er hie foar de earste kear neamd yn syn "boek fan it libben nei de
dea": "Kom oerein! " As men net hearre him, want hy hie sprutsen wer en wer:
"Stand up!" "No ik neam in fyfde kear, en as ik libje, ik scil in sechsde en snde kear,
Stand up! ' roppe, en altyd is der mar ien ding, Get up! ' . Mar wze foar petearen dy't
sil wekje in sliepende wrld, hat in sterk azem ik bin gewoan in siken yn dizze azem
".
De measte fan alle er protesten tsjin de namme fan in dreamer. In dreamer, seit er,
jo neame rjocht dyjingen dy't oannimme earne yn 'e himel of op' e ierde dingen as
echte, dy't tsjin de griepen wetten fan de fenomenale wrld, en dr't gjin redenen yn it
ramt fan 'e nderfining koe sjen litte. Yn dizze sin, foar. Example, wie de lear fan 'e
transmigration fan sielen fantastysk, of oft it wze fantastysk om oannimme dat de
minsklike siel yn in sinne of in planeet of ergens oars yn in fiere wrld op
libje. Fancy is drom yn prinsipe de hiele dei hearskjende religieuze leauwe, omdat se
erkenne gjin mediations of relaasjes tusken de wrld fan s hjoeddeistige en fan s
takomst bestean. Mar do lit my wer, sa hy freget it punt dr't myn each sprekt de
fststelde feiten! Jo fine dit punt nearne. Krekt oarsom, wat ik lear, dat wurdt lutsen
t de belibbing fan de echte natuer en echte libben. Lykwols, it is net al opnaam yn
dit fuortendaliks detectable foar s werklikheid fan dingen. Mar filosofy is it net in
kwestje fan kennis, mar fan leauwe. Men kin net bewize in wrldbyld, hoe om te
bewizen in wiskundige stelling, en se kinne net oannimlik empirically hoe't men kin
observearjen in natuerlike ferskynsel. Yn dit ferbn, filosofy en religy him stean op 'e
selde grn. De filosofy is tagelyk yn 'e midden tusken religy en wittenskip. Se hat en
fermoedsoenje sawol troch it ntwikkeljen fan in wrldbyld dat bliuwt mei de
resultaten fan de wittenskip yn line, wylst it jaan fan de religieuze geast moat
foldwaning.
Men sjocht Fechner makket filosofy in oare taak as se meastentiids beskikber steld
troch al dyjingen dy't beskgje dizze taak as in wittenskiplike ien. Fan de grutte
filosofen fan it ferline, is der folle, dat is bekend geskriften seldsum yn Fechner syn
as Kant. Ut de fraach fan Kant, dat hat snt bleau in axiom fan wittenskiplik filosofy,
foar't jo ek ynformative oer it aard fan 'e dingen wat hie foar foaral it fermogen fan s
fakulteit fan kennis wurde hifke oan sokke tspraken fan dizze eask is Fechner syn
filosofy bleau fan oantaasting frij. Men soe sjen om 'e nocht foar har wat dat koe
hawwe oarder as kennisteory of etyk yn de wittenskiplike sin, as in krityske ndersyk
fan de tgongspunten fan it minsklik hanneljen. Drom men soe mar ek mjitten dizze
filosofy mei in ferkearde skaal, as jo woenen te meitsjen it wittenskiplik filosofy oan
harren. Dat se sille yn prinsipe net wze. Krektoarsom, it is krekt likegoed yn in

reinterpretation fan religieuze oertsjging as in oanfolling op 'e wittenskiplike


resultaten, mei dy reinterpretation en dit supplemint moatte makke wurde op in wize
dy't leauwe en kennis yn ien, harmonieuze yn himsels, de winsk foar kennis as de
needsaak fan wolwzen fan minsken befredigjend leauwe unite. Drom Fechner syn
filosofy is yn wzen religieuze filosofy of, miskien mear tapaslike tdrukt noch,
theodicy. Mar it is net in theodicy yn Leibniz syn sin. It net besykje te bringen de
kristlike dogmas systeem mei in earste nfhinklik foarme fan har filosofy yn
harmony. It dogma is Fechner tsjin hielendal frij. It soe bewize in envelope dy't
ferberget it religieuze kearn fan it kristlike leauwe faak as beskermet. De mear sa him
dizze kearn Bekend as in nferfrjemdbere kredytpost fan it minskdom.
It is nei alle, hawwe te jaan de Fechner wet as se fersmite de namme fan in
dreamer. Yn feit, syn filosofy is fantastyske, mar fantastysk yn termen fan 'e realiteit
willekeurich feroarjende toanielstik fan' e ferbylding, it is net. Fansels, it hat alle
mere mooglikheden fan tinken. Mear veroorloven nei, mar se ek net ferpne
himsels. De rjochtfeardiging fan dizze posysje liket krekt Fechner dat leauwe net in
skieden keninkryk njonken kennis wie, mar dat er wie nmisber yn it midden fan
dizze yn rike, te ferbinen en oanfolling syn komponinten. As wy oannimme dat oare
minsken in bewustwzen op himsels bydrage te ferlykjen mei s eigen, of dy't yn
fiere romten en tiden fan it hielal jildt net minder as yn de wrld om s hinne, de wet
fan kausaliteit, likegoed as dy binne nmisber foar wittenskip betingsten yn prinsipe
allinne in kwestje fan leauwe. Hielendal de nderstellings oer de saak en syn troepen,
oer de meast algemiene wetten fan de natoer en it geastlik libben, se ferriede harsels
al karakterisearre as opfettings dy't yn harren gjin ienriedigens is eltse helle. Guon fan
harren blykber hlden krekt oer foar wis, omdat jo te brkt om it. Op dit punt Fechner
is no hat filosofy. It fereasket dat jo strang nderskieden tusken de feitlike kennis en
leauwe allinne, en dat men kin net drom akseptearje leauwen sels as wier omdat se
binne oerdroegen oan s of yn it algemien applikaasje. Krektoarsom, leauwe is sa
nmisber foar oanfolling de kennis, noch kin allinnich wurde beskge as it kritearium
fan in legitime leauwe dat er wie oantekene sa'n supplemint foldwaande sletten. Dit
kritearium slagget no oan syn fste leauwe yn it leauwen fan 'e gewoane wrld view,
sa't it is sanctioned troch de moderne wittenskip. Hy sjocht dat de oare kant de
folsleine omfang folbrocht yn syn eigen wrld sicht, de omkearing is yn de meast
essinsjele relaasjes dat. It is it bewustwzen fan dy opposysje, keppele mei in fst
leauwe yn de sillige ynhld fan syn lear, dat jout Fechner syn filosofyske wurk in
aparte sjarme. Hy wol net te oertsjgjen inkeld troch arguminten, mar hy hat wat fan
de geast fan in profeet, dy't hat iepenbiere him yn wa't winsket te befrijen
minsklikheid fan al draait de yngrevene flaters en meitsje it lok fan 'e nije God en
kennis fan' e wrld partake.

Mar, Fechner mocht net wurch te wzen altyd resound 'e nij syn wake-up call, hy
koe stadichoan waarnimming net om dat, fsjoen fan partisipaasje, dy't fn syn
lytsere populr geskriften op yndividuele religieus oanstriid geasten, syn filosofy gjin

yn breder fermidden toefene trochkringend krft, sa, dat hja, wat wie de meast
pynlik foar him, wie sa goed as t de natuerwittenskippen, ngemurken troch de
wittenskiplike wrld fan 'e offisjele filosofy. In oar wie faaks fortrette troch sa'n
mislearring, op fiere probearret syn oertsjging te bieden input fwiisd. Net sa
Fechner. It fertrouwen dr't fol him syn eigen fst leauwe, hy hat net opholden te
stribjen syn doel. Dochs omfoarme oer de lste tritich jier fan syn libben oan it part
fan it karakter fan syn wurk. Yn de grutte wurken dy't er publisearre yn dizze
perioade, hy feroare, as ik brk de tdrukking, de taktyk fan syn proses; Ja hy feroare
dit yn it foarste plak yn de meast wichtige fan dizze wurken, yn 'e "eleminten fan
psychophysics", sa folle sa, dat foar in oerflakkige ndersyk fan it doel fan himsels as
in oar koe ferskine.
Nearne is dat sa ddlik as doe't fergelykjen de psychophysics mei tsien jier earder
ferskynde Zendavesta. Dr't wy kinne tsjinje ek de Zendavesta, wy fiele har ferdreaun
yn 'e sfear fan mystike-Teosofyske spekulearre, yn in net sa folle filosofyske as
potyske wrldbyld. Wy binne bewegende allinnich yn 'e himel en yn de takomst. De
ierde en alles wat libbet op it, hat mar ien betsjutting foar dit boek, want it is ien fan
de "dingen fan 'e himel". Yn psychophysics wy rinne it paad fan de sobere en krekte
ndersiken. Pure empiryske observaasjes, sekuer wurke-t metoaden fan de
eksperimintele ntwerp en de flater opheffing, lang om let wiskundige wetten
formulearrings dy't folgje strang oan it besteande eksperimintele resultaten, folgje
inoar. Moat der net. leauwe yn 'e "eleminten" hawwe in krekte geast fan' e earste
rang, mei al it oplaat natoerndersiker en wiskundige beskikking ta foarsichtigens
systematysk bouwen fan in nij md fan kennis begn; yn 'e "Zendavesta", mar hawwe
dat deselde geast in dream wrld poetically ntwurpen dy't te krijen hawwe mei dy
krekte psychophysical wurk eins krekt as mei de deselde skriuwer
"Mabestimmungen fan galvanic" wat? Mar wa't it lste haadstik fan psychophysics
en wa hat lzen alle Zendavesta moat komme werom t dizze miening. Snt is it foar
de hn dat de psychophysics fan Fechner is al neat, mar sels as it meast wiidweidich
en yngeande besocht er makke te rjochtfeardigjen de ntwurpen yn de Zendaveata
leauwen troch de kant fan 'e postulearret troch har relaasjes tusken fysike en geastlike
wrld sekuer en sa op syn minst binnen de hjoeddeistige tekene troch de nderfining
grinzen te ferrize t 'e sfear fan mere leauwe yn' e kennis. Mar psychophysics is net
beheind ta dizze taak, mar it klinkt t oer de hiele wrld werjefte dat hie ntwikkele
yn de Zend-Avesta, yn 'e lear fan God en de wrld likegoed as yn' e opfetting fan
lichem en siel, as dit mear beheinde ferhlding as de bewize psychophysics
ndersocht, lit fjoer werom fuortendaliks nei dat alles-encompassing. It ntstiet om't
it mear ien penetrates yn dizze wurken, hieltyd ddliker dat sawol in yn prinsipe en
hawwe deselde ynhld, ek al de yndividuele nderdielen fan dizze ynhld binne
regele en behannele hiel oars yn harren. Yn wierheid, werom al de essinsjele ideen
fan Zendavesta yn psychophysics wer; mar der wurde ek omkeard de begjinsels fan
psychophysics te finen al yn Zendavesta.
Yn ferbn mei syn each, dat it materiaal en geastlike bonded byinoar, skieden
allinnich troch de posysje fan 'e uterlike en ynderlike werjefte- eigenskippen fan
werklikheid binne, Fechner hie al beskge as de fraach yn Zendavesta as net tusken

de ferskynsels fan s bewustwzen en harren korrespondearjende fysike beweging


prosessen lit merken in wiskundige regelmjittigens. Hy hie antwurde dat fraach yn de
befstigjend maklik. Troch beheinen de generality fan it prinsipe fan kausaliteit oan 'e
iene kant en troch de tsjinstberheit fan bewustwzen nei beskate fysike prosessen oan'
e oare kant, sa'n legitime relaasje is neamd nei him, en hy hldt dat tagelyk foar de
heechste graad eigenskip dat se yn in unifoarm, foar alle wikselwurkingen tusken
lichem en siel jildich yn de deselde wize wiskundige wet bestiet. Hy giet troch de
ferhldingen fan de wiskundige funksje, dy't yn dit gefal,
suggest. De
ienfldige evenredichheid liket nakseptabel foar him, om't se nei it oare karakter fan
de corporeal net dwaan rjocht as in kombinaasje fan de mannichfldige as in ferskaat
fan in protte bewegings en it geastlike. Hy studearre drnei ddlikens oer de relaasje
troch rige, dy't gean troch in oare wet. Hjir definityf trunet him in relaasje as it meast
wierskynlik nei: De ienfldige rekkenboek Feike de Boerlaan l, 2, 3, 4, 5 .... nei de
geometryske l, 2, 4, 8, 16 .... Yn it hy liket yn earste ynstnsje in libben byld fan
it
, de ienfldige fuortgong fan wiskundige rige parallel trochgeande
feroarings fan de psyche, en foar
, de gruttere nivo fan geometryske
byhearrende kompleksiteit fan physicality nei sjoen hawwe. It skema fan beide rige
prikele as er jout berjocht letter, ynienen ien moarn, op 22 oktober 1850 yn. Hy krige
it idee, dat koe faaks in gelikense evenredige groei yn Kinetic enerzjy oefening oerien
in deselde absolute groei fan geastlike yntinsiteit. Sa de earste foarming fan de
saneamde psychophysical Basic wet kaam yn 'e foarm fan' e logaritmyske funksje,
lykas dy yn de folgjende dat rige observaasjes fan it twadde diel fan Zendavesta as
"in koarte tlis fan in nij prinsipe fan wiskundige psychology". Hjir al sjoen Fechner
in wichtichste wearde fan dizze funksje is dat it, snt de logaritme werom foar in
opjne grutte fan it argumint nul en dan wurdt negatyf, jaan oer de drompel fan it
bewustwzen ferantwurding en it is drom nei alle gedachten te meitsjen dat de
delgong nder de drompel easken yn in algemiene, kin fierder te bestean
bewustwzen. Op yndividuele empiryske befstigings fan de wet, wrnder de
relaasje fan muzikale tuskenskoften op de frekwinsjes en de subjektive fiellingen fan
ljocht oan it objektyf ljocht nivo, it hat wurden retrospektyf bewust allinne.
Yn hoefier't dizze foarstelling hat feroare yn de eleminten fan
psychophysics! Want, nei it psychophysics wurdt oer it algemien definiearre as in
krekte teory fan 'e fhinklikheid relaasje tusken lichem en siel, by earst makke it sa
ferklearre foarwerp suver empiryske oplosse. Under dy fhinklikens relaasje is de
maklikste, de singled t it fiellen nei de eksterne prikels jouwe oanlieding ta
hjarren. Dan de ynformaasje nedich foar sa'n ndersyk mjitting metoaden wurde
ntwikkele. Dit wurdt folge troch de fn fan fysiologen en natuerkundigen, dy't hjir
results, no foarfgien troch de klassike stdzje Ernst Heinrich Weber s oer it gefoel
fan kontakt. Troch neamd Weber as ien dy't earst besocht te bepalen in algemiene wet
tusken prikel en fiellen, foarmen fan no op troch him nei dat de namme "Weber syn
wet" de stifting fan alle fierdere besprekkings. Dit wurdt folge troch rigen, de
refleksen op 'e drompel. It konsept fan de drompel is de neist elkoar stean de "ferskil
drompel". It is de ferhlding fan it fysike stimulus moasje besprutsen mei dy
prosessen fan beweging binnen de nerveus systeem dat gean fan gefoel direkt yn

parallel, en dr't er no de term "psychophysical bewegings" yntrodusearret. Is de


Weber syn wet tdrukking fan in relaasje tusken de btenste fysike beweging en de
psychophysical beweging? Of it komt oerien mei de relaasje tusken psychophysical
beweging en sensaasje? Bewiis fan de lste fernderstelling beskge Fechner
karakterisearre foar foarsjoen dat de feiten fan 'e drompel en it ferskil drompel easket
in oerienkommende statement. It ferskil drompel, mar moat yn ferbn mei de oergong
fan de psychophysical beweging yn it fiellen, snt de constancy fan de relative
omfang fan it ferskil drompel bewize harren direkte ferbining mei de Weber syn
wet. Dizze wet sels of de korrespondearjende him logaritmyske funksje kin no hiel
goed as in fnemintele fhinklikheid relaasje tusken de beide gebieten fan de fysike
en de mentale, nea tocht wurde as tusken ferskillende komponinten fan 'e rin fan de
fysike prikels sa. Ek Fechner sjocht dr't er ntduts "parallel wet" neffens dr't it
ferskil tusken twa prikels is itselde fielde grutte doe't de niteligens foar sawol neiunifoarm of fnimt, in befstiging fan dizze werjefte. mar Hy sjocht deselde parallel
wet in soarte fan oerdracht fan Weber syn Wet fan de bten nei binnen ta, dy't
mediates de oergong fan 'e "bten", yn de "ynderlike psychophysics". Fanwegen dit
alle fal oan de feroarings yn de fiellingen en de psychophysical bewegings dy't
feroarsake direkt troch eksterne prikels. Accordingly fierder kontakt ek de feroaring
fan sliep en wekker, de convertible steaten fan omtinken, de kommende en gean fan
nthld foto nder it aspekt fan "ynderlike psychophysics". Troch no altyd bewiisd
troch de parallel wet foar Fechner dat Weber syn wet ek jildt foar dit, en it feit dat
drompel moat werom nei har nei him. It dan toant de streekrjochte observaasje dat s
it konsept fan drompel konfrontearret hjir sels yn meardere formaasjes: Sa de
fwikseling fan sliepende en wekker as algehiele drompel fan it bewustwzen, de
feroaring fan omtinken as Partialschwelle foar yndividuele optredens. Sa ntstiet de
algemiene werjefte fan 'e prosessen fan bewustwzen dat biwege skema, dat hie sein
by in Zendavesta. Mei de wave skema, mar ek de oerdracht fan it byld fan de haad- as
wurdt suggerearre troch de yndividuele bewustwzen op it fierder weromrinnende
betingsten. De yndividuele bewustwzen Natuerkunde sa yn in "psychophysical
hirargy fan 'e wrld". Snder dy universele animaasje fan it hielal, dr't elk yndividu
bewustwzen heart as nderdiel fan it bewustwzen, it yndividuele siel it libben soe
net ferklearre wurde troch Fechner. Sa psychophysics turn streamt yn natuerlike
filosofy, en dat. Yn dat religieuze fnemintele werjefte dy't, yn 'e minske as yn eltse
geastlike wzen sjocht de wrld in bloei kommen fan de godlike wzen in beam t' e
ljocht follens fan de godlike geast Stadichoan en nferwachts, de lzer fan 'e krekte
en empiryske observaasjes fan de btenste is werom troch de ynderlike
psychophysics nei Jeugd Zendavesta. Sa psychophysics Fechner nei in Inductive
bewiis systeem foar syn filosofy. Wie it besykjen fan dy te foarsjen omwille input
mislearre, hy hope no in earste faaks mear beheind, mar om te berikken hegere doel:
Hy hope dizze filosofy oan in, as der foar keazen om absoluut bewiisd, by alle
gefallen as dat bewize dat wie it meast wierskynlik foar de posysje fan de eksakte
wittenskip. Drta, hy net allinne weromlke syn subjektive oertsjgingen op earste te
litten sprekke de feiten en basearre op harren wetten formulearrings foar himsels mar
unselfishly er wegere de basis dielen fan it wurk, sels it auteurskip fan syn tige eigen
skepping, de psychophysical grnwet, te setten it nder de beskermjende namme EH

Weber fan, en, wat nrjochtfeardich ta himsels, hy neamde Weber de "heit fan
psychophysics", wis net snder doel drmei tariede in geunstige ntfangst nei it nije
gebiet.

De frege de earste fraach oft Fechner syn filosofyske leauwen fan syn krekte
ndersyk, of, oarsom, oft dit hie resultearre fan syn filosofy, is drom, tink ik,
andere. Wis, fan hs wie Fechner naturalist; en de krekte wurk fan 'e earste perioade
fan syn libben is net oars trend basearre as de oplossing fan konkrete problemen sels,
dr't se omgean. Ien sin fan syn filosofy hawwe allinne yndirekt, yn wittenskiplike
metoade, wn mei it kweken fan syn geast. Syn nuveraardige wrldbyld mar, dy healpotyske, heal-filosofysk lear fan Allbelebung en universele animaasje, fan de
hirargyske struktuer en de ntwikkeling fan it wzen, is it earstoan nfhinklik fan
syn wittenskiplike wurk wiene. Dat fariearret fan it stuit dr't syn filosofy hat wn
mear bst foarm. No de eksakte wurk wurdt klassifisearre folslein nder de
filosofyske doelen. Fan de Zendavesta dat is "atomic teory", binne de "ideen fan
skepping en evolsje", en is de ntstie "psychophysics" tsjin allegearre. Ut
psychophysics hat noch, frege troch spesifike fragen fan psychophysical metodyk dy't
fertakke f "collectives", mar dat waard ek oanslein troch de rjochtfeardige ek yn
filosofyske views belangstelling yn wermei de folgjende algemiene wet fan
natuerlike ferskynsels. Hjir de refleksen fan dizze postume wurk kontakt mei de
earste lzing Fechner holden op 18 maaie 1849 yn s maatskippij "op de wiskundige
behanneling fan organyske foarmen en prosessen". Sa de wichtichste wurk Fechner
fan stean yn dit lettere perioade direkt of yndirekt nder it teken fan syn filosofy. De
krekte ndersiket wurde pleatst ticht by him net allinne troch filosofyske fragen, mar
de wichtichste nder har, hy hat nommen allinnich foar it doel foar syn wrld te
krijen in steviger basis en tagelyk de ark te jaan harren ynbring yn de wittenskip. It is
fan betsjutting dat, sa lang mei him wittenskiplik ndersyk en filosofyske spekulearre
fro nebeneinan-fan snder rekket direkt, hy al dat is bten fan de eksakte wurk,
filosofyske en religieuze oerwagings likegoed as gedichten en humoristyske ferhalen,
efter de pseudonym fan Dr. Mises ferberget. Dizze tsjinstelling ferdwynt ek op de
populre religieuze en filosofyske geskriften fan it momint doe't er fertsjintwurdiget
de krekte ndersyk yn 'e tsjinst fan syn filosofy; allinnich foar Humoreskes en it
riedsel boek hat er hlden him yn it lettere edysjes.
Wat skses hie no te feroverjen in befeilige posysje mei de wapens fan de
wittenskip dat lste besykjen Fechner fan, syn filosofy?
As oan it oansjen fan 'e "eleminten fan psychophysics" hie foarby jier, hy wie by
steat om te sluten dat as it teinlike doel fan dit wurk, de bekearing fan' e
wittenskiplike wrld hie al oan syn filosofyske en religieuze ideen jouwe, hy wer net
berikke dit doel is net it feit hie. Goed entsjast psychophysics stir. Oer harren
problemen en metoaden makke libbene diskusje yn 'e rnten fan' e neiste
belanghawwenden, de fysiologen en psychologen. De modes fan proseduere foar it
testen fan de relaasje tusken stimulus en fiellen waarden oplaat sekuer. De Weber fan
wet is in part twreide nei oare sintchlike sektoaren, foar in part beheind binnen de

grinzen fan syn jildichheid. De wiskundige formules Fechner gau leard ynstimt gau
besikingen, en benammen de ynterpretaasje fan Weber syn wet wie tige
kontroversjele: De psychophysical konsepsje barde in fysiologyske dy't de basis lein
fan de wet yn 'e ferhlding fan eksterne fysike prikel beweging nei de sintrale
psychophysical bewegingen en psychologyske, dy't seach in algemiene tdrukking
fan de relativiteitsteory fan geastlike steaten en prosessen yn him tsjin. Mar de basis
filosofyske begripen Fechner s, dy views op de relaasje fan 'e yndividuele
bewustwzen op in priis nder syn drompel totaal bewustwzen en de drt
klassifikaasje fan beide yn in psychophysical Stufenbau de wrld - al dizze Keystone
fan syn lear om dr't it foargeande wie allinnich tarieding en ferantwurding wze
moat, wie oergien oer yn stilte. It like twifelje dat ek dyjingen dy't busily belutsen by
de gearwurking op de problemen fan btenste psychophysics, it haadstik op de
"ynderlike psychophysics" hie krekt lzen.
Dy situaasje kin frijsteld disconcerting op het eerste gezicht; By neier ynsjen, is it
begryplik gench. As oertsjgjen Fechner sels soe wze de klassifikaasje fan
bewustwzen yn dy Stufenbau de wrld troch it feit fan 'e drompel, krige in goed part
fan har oertsjgjende krft, mar dizze psychophysical grnen foar him krekt om't de
ideology op dr't it rn t, likefolle wat alle psychophysics hie nommen fste woartel
yn him. Mar wa't objektive tsjinoer dy reden en de tgongspunten is opnaam, wat
harren metafysyske kontekst beskge, dy't koe hjir legitime giet net ticht. Dat in
psychophysical beweging as sadanich is persisting yn it neinige, om oer de drompel
fan it bewustwzen nei in lange ynterval, ien kear wer, hwent it oanbean de Fechner
byld fan de duorsumens troch krst shafts, benammen yn each fan 'e algemiene
ferskynsels fan' e omfoarming fan enerzjy, gjin gench nderhld. mar hielendal de
nderwerping fan 'e nderskate steaten fan it bewustwzen, lykas de feroaring fan
sliep en wekker, it gean en kommen fan it nthld bylden, de fluktuaasjes fan
omtinken, mei deselde idee fan op en del klimmende in nea stjerrende psychophysical
undulation hie djipper psychologyske analyze yn trochkringe it aard fan 'e transaksjes
ndersocht, de mear as in oerflakkige analogy ferskine te ferbergje de wiere aard fan
de prosessen mear as is geskikt om te ferljochtsjen. Oft jo sjogge op al dy soargen,
dat koe excite finzen yn psychophysics psychology, doe't de diskusje oer de
publikaasje fan it wurk folgjende wiene ddlik ferantwurding, kinne lykwols yn
twifel lke, omdat se nea kamen nei de beret tdrukking. Mar krekt as sokke
beswieren oan de golf skema suggerearre mear ynstinktyf as mei ddlik kritysk
bewustwzen, sa se late de makliker ta de konklzje dat de hiele "ynderlike
psychophysics" mei alle betingsten oan harren inferences bten de diskusje bleau. De
betinker fan de nije wittenskip fn sels drmei stelt de posysje fan it hawwen om
hieltyd yn 'e btenste fortifikaasjes dy't omjn it ferdigenjen syn wurk, wylst it
sintrum fan syn posysje, dr't er wille eins hie krekt boud syn outworks, de
tsjinstanner net like te bestean. Dizze omstannichheid hat de letter skreaun oan de
ferdigening fan syn psychophysical stnpunt wurkje Fechner fan bedrukt harren
karakter. De enerzjy en kondysje mei dr't er as in ferdigene syn opfetting fan Weber
syn wet, ferbinen mentale en fysike wrld fnemintele prinsipe is begryplik as men
fan betinken is dat mei dat psychophysical beskget de hiele wearde foar him

psychophysics as presys stichting syn filosofyske wrldbyld hie, stean of moast


falle. Ja yn termen fan dizze nauwe ferbining syn each mei syn djipste filosofyske
oertsjgingen wy kinne net ntbrekke te bewnderjen de selsbehearsking mei dr't er
folslein unprejudiced besprutsen dissent en hja sochten te dwaan rjocht troch harren
eigen betingsten.
It hat snt ek de stimming fan syn lste jierren blykber net bitter yn it minste,
amper tarnished doe't er lang om let it each, mar koe net slute, dat er stie mei syn
opfetting fan de psychophysical wet hast allinnich, en sa, dat doe't er hie sein syn
filosofy troch middel fan psychophysics yn wittenskip te krijen yngong, dy hope hie
mislearre. Hy droech it mei de serene rst fan de manieren fan gjin twivels dat de
wierheid sil teinlik hearskje oer fersin, oft no mooglik west hawwe syn eigen
oertsjging wierheid of flater. In toan fan bersting is, mar troch in pear opmerkings
fan syn lste jierren. Hoe meitsje de takomst fan psychophysics, seit er oan de ein fan
1882 foar de "Algemeine Zeitung" skreaun populr konfrontaasje, sil fhingje
benammen op twa kwestjes: earste fan dat baas de ferskillende opfettings op it belang
fan 'e psychophysical wet ien dei, en twadde, oft the'll bewize 'ynderlike
psychophysics "Stable. Ofhinklik fan it beslt fan dizze fragen sille psychophysics
"of fierder gehends mar in beskieden stypjende rol neist psychology en natuerkunde
as in keppeling beide ferslein of grut en nije perspektiven yn it hiele gebiet fan it
bestean Anhalt en biede stipe."
Wis is nrjochtfeardich foar himsels yn dat oardiel, de Author fan psychophysics. It
is hjir er fared lykas sa soms kreative geasten, dy't, doe't harren idealen net wolle
realisearje, no ek de weardefolle skatten ferachtsje, se hawwe opdien op 'e wei nei
harren Omdoch woe doelen. Doe't Kepler yn syn "Harmonice Mundi" de tredde fan
syn trije grutte makes wetten, dy't bepaalt de betingsten fan 'e tiden fan' e planeten
om harren gemiddelde fstannen t de sinne, sa't it wiene fantastysk ideen oer it
mystike betsjutting fan reguliere polygoanen en de harmonic muzikale yntervallen
foar de Kosmos, dy't him foarby syn spekulaasjes, en yn dat wet sels hy seach mar
ien fan de boustiennen dy't meitsje op it prachtige oanlis fan syn mystike wrld
harmony komponearre. Kepler syn wrld harmony hat lang ferdwn. Mar de tredde
fan syn wetten is de basis fan 'e teory, dr't it idee dat wrld harmony wer ntstie yn
wittenskiplike keiners foarm, de algemiene teory fan swiertekrft. Sa kin ek as de
metafysyske spekulaasjes dat Fechner hat boud op syn "ynderlike psychophysics"
bewize bogeys en fergetten wurde mei tiid. Wat sil nea fergetten wurde, is it dat er
yntrodusearre as de earste sekuere metoaden, eksakte begjinsels fan mjitting en
eksperimintele observaasje yn 'e stdzje fan' e geastlik libben, en dat er hat drmei
makke in wittenskiplike psychology yn 'e strange sin fan it wurd op alle mooglik. Al
Herbart hie it bge har as doel, mar hy hie folslein miste it paad dat kin liede ta
him. Fysiologen, op 'e grins gebieten fan de fysike en de geastlike wienen
mannichfldich aktyf snt Johannes Mller hie wurke yn detail, mar snder in ddlik
bewustwzen fan' e algemiene taak en snder it tinken fan de oplieding strange
metoaden. Allinnich Fechner, hat iepene it paad foar accurate ferkenning fan it
geastlik libben mei syn "psychophysical mjitting metoaden" dy't, yn earste ynstnsje
bedoeld foar in bepaald probleem, waarden maklik twreide nei oare gebieten. Foar

Fechner dizze taak hat groeid folslein fan metafysyske ideen t, en as hy seach har
allinne as it ynstrumint foar de bewearing fan dy ideen, hy hat nderskat syn belang
en omfang. Hy sei dat as dat metafysyske doel fan tiid trap, de psychophysical
metodyk sil bliuwe mar as in beskieden oanfolling oan psychology. Hjoed sille wy
syn wearde net syn minst krekt kin sjen dat it wurdt net beynfloede troch feroarje
gauris filosofyske views en hat sadwaande gns holpen om feilich de psychology sels
it karakter fan in lichem nfhinklik fan de Armed metafysyske systemen posityf
wittenskip.
Sa't it stiet no, lykwols, sa is it nei alle fragen, mei Fechner syn filosofysk
wrldbyld? Hat dat, neist dat fan syn skriuwer amper dit resultaat, yn himsels gjin
wearde? Of komme as twijfelachtig kinne sjen as mei harren psychophysical en
psychologyske redenen, lykwols ek harren fste betsjutting? By it bentwurdzjen fan
dy fraach men kin ek noch it wurd Fechner, dat filosofy is net in wiskundige stelling,
dat moat wze of wier of nwier. Ea fan filosofy is gjin ddlike konsept. Yn de
skiednis fan filosofyske worldviews skiede ddlik twa soarten fan systemen fan
tinken. Guon sykje de wittenskip fan harren tiid, faak yn in iensidige rjochting, mar
yn wzen mar nder de ynfloed fan alle dielnimmende grutte faktoaren kombinearjen
mei it hiele fan in ideology. Dizze karakter hat alle de oare boppe de aristotelyske
filosofy dat hat dominearre as de meast folsleine tdrukking fan 'e wittenskip fan' e
Aldheid foar ieuwen wittenskiplik tinken. Yn de 17e ieu Descartes sa'n striven foar
en berikt yn diel, en oan 'e ein fan de 18 wy meie ek de lear fan Kant erkenne de
posysje fan dizze smelle sin "wittenskiplik filosofy". Der binne, lykwols, in twadde
soarte fan 'e filosofy. Jo wolle wze in strikt wittenskiplik systeem, mar, ntefreden
mei de resultaten fan de konseptuele tinken, se wol te meitsje in wrld werjefte dat it
ferlet fan 'e geast skept foldwaning en de winsk foar kennis bten de grinzen fan tiid
helpt set de hoeden oprukkende wittenskiplik ndersyk mei de help fan' e ferbylding
binne. Dizze filosofy is dat om te lossen de riedsels fan it bestean yn syn langst, troud
mei de seal. It is in segel yn termen dy't sjocht as it nedich is, dr't de middels fan
konseptuele taal fail, realisearre harren tinzen mei levendige views en sa de filosofy
werom nei har oarspronklike boarne, de myte werom. Koe it foar it rjocht fan bestean
fan dit potyske foarm fan filosofy enter sprechenderes tsjgenis as it feit dat de
tinkers, it wittenskiplik filosofy fan de westerske minske hat begn-nen, en nei alle
gedachten noch leger as ien fan 'e, dy't kaam om him yn de wittenskip , religy en
libben nachwirkt nder s, dat Plato, oeral dr't wegere him de help fan strang
konseptuele tinken, de myte, de filosofyske pozij naam taflecht? En as wy freegje
ssels wat hat de twa kanten yn dit grutste fan filosofen, de meast effektive, dus wy
meie twifel goed as net de filosofyske dichter, mar fertsjinnet de palm foar de
dialektikus.
Hokker fan dizze twa soarten fan filosofyske worldviews Fechner fan Gedankensysysteem heart kin net wze twifelje. It heart ta de rige fan filosofyske seehnen, en yn
prinsipe hy woe net iens witte oars sjoen. De filosofy waard oan him as in kwestje fan
leauwe, net fan ynsjoch. Mar as de filosofyske pozij op al yn 'e ntwikkeling fan
filosofyske systemen hat har rjocht, sa kin oanroppe de wet foar harsels, dat se
hawwe in histoarysk goed-grn yn' e rige fan besibbe systemen fan tinken en, yn myn

each, duorret in mear promininte posysje as Fechner syn filosofy wa't wurdt ferliend
har yn 'e oanwzigens fan in regel. yn earste ynstnsje de natuerlike filosofy fan
Schelling en syn skoalle yn ferbn - jo algemiene karakter oan dizze filosofy - dat kin
net wze twifelje. Mar de ideen fan de natuerlike filosofy werom nei har yn in
folwoeksen, brosse, oan oanspraken fan wittenskip oankommend wize wer. Drom,
as de tinzen ntwikkelingen fan de 19e ieu is yn dy eveneminten tichter by elkoar
oprukkende perspektyf ferliend troch de gruttere fstn, oersjen yn de lste dagen fan
de histoarikus fan de filosofy, hy kin wol sizze: Yn it begjin fan dizze ieu dr't de
yntellektuele oanskging fan 'e wrld waard ferfongen troch in mear libbene werjefte
fan de natuer as it benammen yn Goethe fn syn potyske tdrukking, en dr't
tagelyk nije ntdekkingen yn alle fjilden, bn yn wittenskip op 'e galvanism, de
gemyske prosessen fan it libben ferskynsels, it algemien belang omdat rose nder de
koperative effekt fan dizze ntwerpen in fantastysk, ferdwn wat oan it paad bjuster
reitsje boaiemleaze spekulaasjes natuerlike filosofy dat hie de wittenskip nedich
komme yn konflikt, omdat harren fertsjintwurdigers nei de strange metoade fan
wittenskiplik tinken ntbruts, en om't it tiid foar in filosofyske eksploitaasje fan nije
resultaten noch hat net west ryp. Dat wie de natuerlike filosofy fan Schelling en syn
skoalle. Mar dan, in heale ieu letter, in man dy't late it bedriuw dizze Romantic
filosofy fan de natoer oan 'e ein mei bettere middels kamen.Yngeand oplaat yn de
ripe wurden lykwols natuerwittenskip fan syn tiid, hy hat makke in wrld werjefte dat
grif bleau in filosofyske pozy, mar yn dat zetelden de betize ideen dy't natuerlike
filosofy yn in sfte, mear wittenskiplike foarm wylst de skriuwer de deselde tiid yn it
tfieren fan syn opdracht yn it libben positive wittenskippen zufhrte in rykdom fan
nije ideen en suggestjes. Dy man wie Fechner, de renovator en Foltger fen it
romantyske natuerlike filosofy fan 'e njoggentjinde ieu.

Yn Fechner syn persoanlikheid loomed ien fan dy stil, beskiedene gelearde


natueren, lykas yn 'e earste helte fan de 19e ieu faak noch de physiognomy fan s
universiteiten bysnder, oer de easken oanwzigens. Sels de lytse appartemint yn de
Blumengasse Leipzig droegen de stimpel fan in nei bten ta tige dimmen, mar
ynderlik tefreden bestean. Yn de unadorned lytse stdzje keamer wie der in ienfldige
fjouwerkante tafel, dy't, doe't, lang syn kleur hie ea hie in skilderij ntnommen. Op 'e
muorren fan' e keamer en de noch lytsere nis-lykas adjoining keamer wienen in pear
Bookshelves, rge yn it hout, dr't in hiel lyts bytsje boeken, mar grutte Shocks
waarden piled manuskripten. De eigen reading Fechner waard hast folslein wegere
troch syn lange-steande each betingst, en as stipe troch lzen him dielnimmende
freonen en benammen freondinnen pear oeren alle dagen, dus it wie krekt in
jammerdearlik ferfanger. Sa wie er dy't him nderskiede him yn syn jeugd troch in
tsnderlike erudysje yn ferskate mden, in berop dwaan op yn 'e lettere jierren,
meast te lken t harsels en t wat er oanbean de skat syn oantinkens. It boek, dr't er
meast brkte wie de logarithms, dy't hast altyd lei op syn tafel; en de lzing dy't
bewenne him leafst, wie syn eigen hnskriften, dr't er sa lang kearen fannijs

bewurke oant se hie wn him in befredigjend foarm. Earst, hy brkte hiel lsber foar
oaren om te skriuwen del syn tinzen op losse blden Quart.Doe dit ntwerp waard
twurke yn gearhingjende foarm; en drby teinlik sluten de lste skjinne
eksimplaren yn Folio, dy't faak twa folgen elkoar. Hy skreau, om te fasilitearjen it
lzen, yn grutte lettering, de deciphering foar himsels in bytsje, foar de oersetter wie
tige hurd kear. Op diktee hy koe nea te brkt om.
As in beskamsume foarsichtich skriuwer, sa Fechner wie in ekstreem konsjinsjeuze
hosts. It bedrach fan de yndividuele faktueren dy't er hat tfierd foar psychophysics
en foar collectives is incalculable, en hy slagge hurd te oertsjgjen him troch hieltyd
it berekkenjen fan de krektens fan in resultaat. Mar de lste jierren er brkt as slid nei
binnen ta jongere wittenskippers waans wurk ferskynde op it md fan psychophysics,
neigean hast alle single fan harren rekkens.
Sa measte fan syn tiid wie ferdield tusken tinken en skriuwen. Omdat it koe barre
goed dat er, as er hie in deistige kuier mei de trouwe maat, hy liet him de ienige
hersteltiid yn dagen, krekt begn, ien kear werom t 'e strjitte yn syn stdzje om fluch
in idee dat er kommen te setten op papier. Dochs se hie doe't dy besocht him, nea de
yndruk te fersteure him yn in wurk. Hy s te kommen troch him mei oare op
behanneling kwestjes, dy't dan meitsje de oprop oan syn wei daliks nei skelen wienen
te fermeitsjen. Faak it nderwerp fan petear oanbelangjende him ddlik in skoft
drnei. Omdat it koe barre dat, de oare deis letter ynhelle in argumint dat him bard
om him te let, en dat bleau in ynsidintele diskusje yn in lange korrespondinsje yn
dizze wei. Hy s it mar te beheinen it petear oan positive tema. Syn filosofyske en
religieuze oertsjgingen, dr't er sa tirelessly makke propaganda yn syn geskriften, hy
rekke seldsum. Sels oars, hy wie op it md fan it wurk dat hindere him, net
kommunikative. It waard leard fan harren is meastal pas doe't se waarden klear. De
meast opfallende bewiis fan dit is de "collectives". Doe't ik op it fersyk fan 'e widdo
regele syn papieren nei syn dea, ik wie ferrast yn' e heechste graad, yn 'e oare de
stadia beskreaun boppe, dy't brkt te omdoarmje troch syn manuskripten, it finen fan
in grut part fan dit wurk. Nimmen hie bekend fan it bestean fan dit wurk, noch
mefrou Fechner gjin, hoewol't er it mei it plan oer tweintich jier en nei alle gedachten
drok tariede sels foar hast in desennium fan syn freonen en kollega. Yn it poerbst
output en oanfolling op dit wurk, de GF Lipps yn opdracht fan it
Keninklik. Maatskippij fan kennis Stick hat besoarge kinne jo ddlik .erkennen it
poadium dr't der wie Fechner syn wurk, lykas ferraste him de dea, omdat de
tjouwer hat nommen soarch om de bybehearrende supplementen yn tsjinstelling ta
har eigen ferzjes fan de skriuwer oanjn. Allinnich dyjingen dy't hawwe sjoen it
hnskrift sels, kin grif om in adekwaat idee fan de swierrichheden fan it wurk, troch
dat it is de tjouwer te rden dit lste wurk Fechner foar wittenskip.

Fechner sels opmurken mei Schelling syn filosofy fan identiteit hy koe dwaan "te
finen gjin ddlike punten fan kontakt". Mar woartele yn Schelling fan views wurkje,
natuer-filosofy ken 's, hawwe him "troch syn reuseftich dappere earst op de
gewoane werjefte fan de natuer en ek in skoft yn syn rjochting trune" (Zendavesta II,

p 351). Yndie, men kin by ken fine tal fan plakken dy't slute de ideen Fechner
fan. Ik stek de folgjende shows: ken, Leerboek fan Natural filosofy 1809-11, ik, p
24: "Snder it libben, der is gjin wzen Neat is allinnich it feit dat it is .." "Der is gjin
nije libben krft yn it universum; it libben is neat nij yn 'e wrld Kom nei it makke,
mar in orizjineel, in idee, in gedachte fan God, de entelechy sels mei al syn
gefolgen." P. 25: "Elk libbene ding is in dbele: In besteande yn himsels en in
Absolute yn it nder wetter." P. 81: "De romte is bolfoarmich en dat in neinige
sfear." "De bol is drom de meast folsleine foarm, de oarspronklike foarm." "As God
wol wze echte, it moat ferskine nder de foarm fan 'e bol, in oare foarm fan God
bestiet net. De besteand God is in neinige sfear." "It universum is in bol, en alles is
in Totales yn it universum, is in bal." P. 86: "De folsleiner de moasje fan in ding is
sirkelfoarmige, de folsleiner dat wze sil." II, S. 15: De Urschleim oanmakke t alle
organyske, is de see slime "(Sjoch Fechner, ideen foar skepping en ntwikkeling
skiednis, side 86 ..) P.16:". Wr't it slagget wr't opkommende see organisme te
nimmen foarm, as in hegere organisme t dat nei foaren komt. "p.17: Alle organyske
persoanen moatte stjerre." Mar dit ferneatigjen is net foar de natuer. . Dit resultearret
yn de deselde instant oaren organismen op oare plakken "" Sels de wrld lichem is
ivich, snder feroaring. "P.18:". Dying is in oprop werom nei God, dr't alles is gien
"" Dying is gjin . ferneatigje, mar allinne in feroaring "" it ferdwinen en uterlik fan
yndividuen is mar in metamorfoaze fan ien yn 'e oare, in transmigration waans wei is
troch God. "side 25:" de archetypal organisme is it byld fan de planeet. Hy moat
drom hawwe de bolfoarmige foarm "p.26:". De archetypal organisme is troch nei de
solicitation fan 'e lucht bubble "" De earste biologyske stippen binne bubbels .. De
biologyske wrld hat syn grn in neinichheid fan bubbels ". (Infusoria) p.27:" As de
organyske wrld t infusoria, sadat de hiele organyske wrld moat ntjaan fan
infusoria nei; Planten en bisten kinne allinnich Ovidius fan Infusoria wze "(in bewiis
fan dit liket ken dat de dea fan organismen ntsteane wer infusoria.) P.81:". It is
drom net oanmeitsje organisme dat grutter is as in infusorischer punt. It sil net
meitsje it organisme en wurdt nea in oanmakke, dat is net mikroskopyske. "" Alles
Gruttere is net oanmakke, mar ntwikkele. "" De minske is net makke, mar
ntwikkele. "
Neist sokke plakken fan wurk, dr't Fechner mear of minder rekke tichtby him, kin
fn wurde, fansels, in protte oare, en der binne oer it algemien krekt dyjingen dy't
spylje in tige foaroansteande rol yn de natuerlike filosofy fan Schelling en syn
skoalle, dy't Fechner nea soe hawwe fpraat. Drhinne fral binne weromkommende
oerstappen de polar tsjinstellings fan galvanism en magnetisme nei de ferskate
natuerlike en wr mooglik ek mentale prosessen, en spyljen mei analogien by alles
dat mar, noch grutter omdat de frij brede grinzen, dat hat Fechner kinne gns , (Sjoch.
Bygelyks. As ken, aa 0. III, S. 126, 130.) Nei alles, it moat wurde erkend dat it krekt
op ken echte bekendheid mei de feiten fan positive wittenskip ta spekulative
fantasyen binne in wei troch dat er sa no en dan nijere begripen foart yn admittedly
noch rge foarm. Dat jildt benammen fan syn ntwikkelingssteurnissen records
waans principal listed boppe. Doe't waard soms priizge koartlyn troch Schelling, dat
hy wie in foarrinner fan de teory fan evolsje, dat eask is folslein falsch. Schelling hat

nea oars as dat ideale sin opfette it konsept fan ntwikkeling, dr't Goethe syn
"Metamorphosis fan Plants", dat wie hjir benammen op him troch ynfloed, hie as de
blom as in heger nivo fan it bld. Want dit is in ddlik tsjgenis, dat Schelling, neidat
er boud yn de "Ideas foar in filosofy fan natuer" en yn it "wrld siel" de ntwikkeling
as opgeande, yn de "earste ntwerp fan in systeem fan natuerlike filosofy" it ding
omkeard, dus de folchoarder fan stadia yn nei nderen rjochting trochgeande
behannele, allinne werom yn 'e "Ynlieding" op it ntwerp werom nei de oprinnende
folchoarder. ken is, sa fier as ik kin sjen, de iennichste ien fan dy natuerlike
filosofen dy't hat de biologyske ntjouwing ddlik in echte construed as en
oerdroegen dizze tinzen oan minsken. Hy wie sa yn dizze sin de wiere foarrinner fan
de teory fan evolsje, wylst yn syn infusorienartigen "bubbles" en syn "protoplasm"
beskate begripen fan sel en protoplasmic teory wurde ek ferwachte.
Sa no unmistakably boek is in yntellektuele affiniteit keppeljen Fechner syn
filosofy mei de filosofy fan de Romantyk, hy hat noch rekke troch de ferplichtings
dy't it systeem Hegel syn libben krekt unappealing. Yn syn predominating ynteresse
yn natuerlike filosofy en de ongemak dy't fongen him Hegel'sehe dialektyk, dat is
begryplik. Ut de "wrld geast" fan Hegel hy koe foarmje gjin idee. Hy seach yn him
allinne in bedrach fan yndividuele minsklike geasten en sei dat in echte ienheid fan 'e
minske koe mar komme allinne troch algemien, bonded oan in substraat echte
geastlike prinsipe materialize. Fechner is en bliuwt natuerlike filosoof. De geastlike
wrld hat foar him, yn in sin mar as in ntwikkeling produkt fan natuerlike
belangstelling en belang, wylst it oarsom natuer is yndie tinkbere allinne as in
yntellektuele aktiviteit. Hjir oanreitsjen snder dat direkt beynfloede, Fechner syn
ideen oer natuer en geast, op dizze wrld en nei alle gedachten it tichtst by dy fan 'e
djipste filosofyske en potyske romantisy, Dresden. (Sjoch. Dresden 'geskriften
Edited. Ernst Heilborn, 2e diel, I.Hlfte, S. 3, 4, 244 ff.)
Fan al dy't ek ferklearret Fechner syn posysje nei oare filosofen, benammen Kant
yn "Zendavesta" Kant syn namme wurdt komselden neamd. yn 'e "Dei", hy komt
ferskate kearen te praten nei him, mar allinne om fersmite it begryp fan' e "ding op
himsels", dat like in besykjen om te roegjen de freugde fan 'e wrld. Meast faak hy
telt yn syn geskriften mei Herbart en Lotze. Herbart syn wiskundige psychology it
like goed yn dat earste ynspirearre him it idee te sykjen foar in krekte funksjonele
relaasje tusken fysike en geastlike (Zendavesta II, p 373). Ut Herbart hy hat ek
nommen it begryp "drompel", dr't dan fansels mei him wn in fiergeande
metafysyske betsjutting dat er is net obsedearre mei dat. Yn Herbart en Lotze er focht
de wei mei opfallend redenen monadological werjefte fan 'e siel, om har syn
"synechologische".
As Fechner hat lutsen syn filosofy yn wzen fan josels, dus jimme sille ek wze
kinne om te sizzen fan him, dat er sjen liet resinte filosofyske systemen, in relatyf
earme ynsjoch. Foar kennisteoretyske ndersiken en histoaryske fwagings hy miste
it sin. Natoer en religy - dy wienen de twa poalen hinne dr't syn filosofyske tinken
beweecht. Dr't hy gie nei oare gebieten, lykas de etyk yn de ferhanneling "Op it
heechste goed", of sels nei de psychology, lykas yn 'e lste haadstikken fan
psychophysics as syn waarnimmingen altyd liede t yn syn aard en filosofy fan religy

,
Dy ferbining natuer en filosofy fan religy motiven binne ek de filosofy Fechner fan
harren 'e Hellenistyske karakter. Hy sels, doe't hy waard neamd in "pantheist", net
tsjinspruts. Mar it is fansels ek west fan 'e miening dat dizze tdrukking net folle
waard sein. Yn feite, de natuer fan syn tinzen basearre mear op wr't se ferskille fan
de oare mienskiplike foarmen fan pantheism as op wr't se binne yn oerienstimming
mei harren. Omdat dizze karakter jo sille wze kinne fine benammen yn trije
skaaimerken. Ien is om oanpasse syn filosofy oan de positive resultaten fan
wittenskiplik ndersyk. Oant no ta Fechner giet boppe it lste, hy krijt nearne mei
harren yn in direkte tsjinspraak. Dit is in trein dy't skiedt syn filosofy fan harren oars
nau besibbe begripen fan natuerlike filosofy Hinnen as de ldere mystike Jeugd. Syn
filosofy is Jeugd, ja yn harren lear oer de wrld boppe wierskynlik mystike
Jeugd; mar it is Jeugd in naturalist fan de hjoeddeiske. Twadde, it ferskilt fan de
tradisjonele foarmen fan ntwikkeling fan Pantesme yn moderne filosofy, sa dat de
lear fan 'e "psychophysical benching" it hielal in benammen troch de systemen fan
Spinoza en Hegel en t de algemiene karakter oan hjir ta fice-ein filosofy fan
Schopenhauer troch persoanlike konsept fan God is net allinnich mooglik, mar
easken. Want foar har de godlike bewustwzen slt wylst alle oare consciousnesses
op himsels, mar it is net deselde gelyk oan de som; mar it gedrach neffens ien fan
Fechner faak brkt ferliking ek foar har, as in ynslutting sirkel foar ligen dryn skreau
rnten. Dizze uny fan tesme en pantheism bringt Fechner fan begripen yn kontakt
mei foarige en tagelyk foarmen fan mystike Jeugd. Lykas syn psychophysi Shearing
Stufenbau de wrld libbet op lde Emanationsideen sa Fr. Krause syn libben filosofy
befette Schelling syn letter, positive filosofy, Franz Baader syn skepping en ferlossing
lear, Chr. Related ideen. Mar is Fechner syn filosofy fan dizze pre-vious en
simultane Teosofyske spekulearre nfhinklik, en it is superieur oan harren troch de
tspraak yn syn wittenskiplike foarm fan problemen.
In tredde eigenskip fan Filosofy Fechner teinlik dit dat it fwiist elke wrld
betingsten. Der is gjin wrld fan dingen yn harsels efter de fenomenale wrld. Dryn
leit in essinsjeel motyf fan "Dei", dat bestiet krekt yn 'e oertsjging dat de natuer, dat
wy sjogge, hearre, fiele de echte natuer. Mar God en de tuskenlizzende wzens tusken
him en it folk, bisten en planten binne sa't se binne jn oan s yn yntuysje, echt. It
hielal dat wy al mar foar in part, mar noch sjoch yn dit diel yn al syn majestueuze
grandeur, is de echte wrld; de God-bewustwzen dat wy meimeitsje yn s, is God
sels, net in mere aksje fan God, gjin publikaasje fan syn yndividuele attributen. Yn
dizze werjefte, dat wzen en uterlik binne ien, moetet Fechner, snder witten it, faaks
meast ferneamde mei de oare fansels, hiel oar type nderwiis Hegel fan inoar. Mar,
kommende as yn Hegel yn de "absolute idee", sa ek mei him yn it dualisme fan
lichem en siel de wrld ferskynt. Echt, hy wiist t, dat wittenskip allinne troch harren
"night view" gelnge dat se definiearje harren abstrahearjen op basis fan realiteit fan
dingen, hy hat bleau mar fongen him yn dizze betizing. Materiaal en geastlike wrld
bliuwe him altyd, yn 'e geast fan' e attributes lear fan Spinoza, twa objektyf
ferskillende kanten fan wzen, dr't wy yndie ynnimme in oare posysje fan
observaasje, mar dr't noch wer feroare dizze posysje allinnich omdat de ynhld fan

de waarnimming, omdat dit sels nei elk fan 'e twa kanten is oars. Allinnich nder de
betingst fan sa'n echte ferskil yn de fysike en de geastlike hie yndie syn sicht fan
Weber syn wet as in prinsipe fan ynteraksje tusken de beide kanten fan dat in
betsjutting. Hie er ea sjoen tichtby trape dat wittenskip en psychology hawwe net
ferskate sa'n objekt foar syn ynhld, mar binne inkeld ferskillende foarmen fan
ferwurking fan de deselde mienskiplike nderfining, sa hy koe hawwe syn "Dei" te
hlden de wittenskiplike dogmatyk tsjinoer; mar hy soe wze wis foar alle wze
snder de wrld spekulearre, dy't er hie stifte op it konsept fan de "drompel".

Yn 'e ynlieding ta "Zendavesta" (Vol. I, p XXI ff.) Fechner hat beklamme dat hy is
yn syn filosofy gjin oare metoaden bestjoeringssysteem de as ea, en benammen yn de
wittenskip erkend yn wittenskip, nammentlik de "feralgemienjen troch induction en
analogy ". Hy bleau by syn inductions en analogien net stopje healwei of nfolsleine
resultaten, mar siket se konsekwint troch oan 'e ein; en de hiele hldt sway mei him
foar it werstel fan de analogy, wylst yn de wittenskip se ntslach t 'e induction. Men
mei neame dit sels-typearring fan syn metoade applicable; mar jo sille mar kinne net
helpe, mar fine se net kompleet. Mei respekt foar it induction is it dat it adressen
unconsidered blden ien fan de meast karakteristike eigenaardichheden fan
Fechner'schen induction, it feit dat it meastentiids komt t in bepaalde feit groep,
snder socht nei in byhearrende helptiidwurd inductions. Oangeande de analogy is it
omdat se keare te heap op it spesifike nuverheden fan Fechner'schen proses
analogien en ferwize folslein oare nderfining gebieten, giet. Dy eigenskippen mar
induction en analogy binne mei him net allinne yn ferset tsjin elkoar, mar se ek stean
yn tsjinstelling ta it belied folge yn it positive wittenskippen metoaden fan gebrk fan
dizze metoaden. Hjir, is it oer it generaal as in regel dy't de induction te jaan in sa grut
mooglik grn, en dat de analogy nei de folgjende gefallen, nei dy gefallen, de fragen
tichtst by it problematysk foarwerp beheinende. Dit formele tsjinstelling tusken
induction en analogy is troch nei de logyske natuer fan beide metoaden goed. De
induction fine it algemien prinsipe, dat de yndividuele feiten dy't hawwe tsjinne as
syn grn, kin subsumed: jn is absolute eask dat sil net oersjen gjin wzentlike feit
dat sa de induction is sa folslein mooglik. De analogy tsjinstelling infers fan iene
objekt nei it oare, by in bepaald jn eigenskippen werom slt op neilibjen yn oare, net
jn yn deselde wedstriid. Jo moatte drom trochgean fan it begjin f it te beheinen
harren ferlikings oan yndividuele, sa ticht as mooglik by elkoar stasjonre
foarwerpen. Troch no Fechner docht sa beheind mooglik en syn analogien sa
wiidweidich mooglik omkeard syn inductions, jout foar him sels de induction teinlik
rinne t yn in mar analogy, t yn syn analogien auto troch harren nmer op it
karakter fan inductions, snder dat, lykwols, harren feiligens soe geunstich, omdat it
yn striid analogien, emanating t ferskillende punten fan oanfallen, faak konflikt mei
inoar, sa moat tsjin, simpelwei om't de analogy sokke krst ferskillende
richtingskipper ferlikings kinne net drage foar harren logyske karakter. In pear
foarbylden sil yllustrearje dat.
Ien fan de wichtichste inductions Fechner s is it ien dy't basearre is op syn begryp

fan it libben. De sabeare troch him mei grutte enerzjy negative eksimplaar dat noch
alle besocht te bringen t Unorganischem organyske libben, hawwe mislearre, jo sille
grif net wegerje har autorisaasje. de basis fan dizze induction Mar as hy wurdt dan
beheind ta it heljen fan in positive konsept fan it libben yn wzen op in ndersyk fan
it libben prosessen nder it suver meganyske punt fan tegearre ien of oare wize sedate
reguliere periodicity, as is grif folle te strak. It konsept fan it libben moat net allinnich
fan dit tige abstrakt, wiskundige-fysike kant, it moat wze boppe alles op de gemyske
en fysiologyske eigenskippen dy't karakteriseren libben, fststeld; dat kin wze, mar
dat abstrakt meganyske punt net nderhearrich. Dochs, leit de hiele teory fan 'e
oarsprong fan Molokularorganischen t Kosmorganischen op dit suver formeel, net
belangryk foar de fysiologyske konsept fan libben guod. As gefolch fan dizze
beheinde basis, mar ek falle binnen de hiele metoade fan bewiis fan 'e rol fan
induction yn de analogy. It konsept fan it libben is hjir yn wierheid net troch
induction, mar allinnich karakterisearre nei foaren dat de reguliere periodicity fan
kosmyske prosessen waard brocht yn analogy mei dat fan de metabolic en
reproductive prosessen fan organyske libben.
As de induction troch de beheining ta in tige beheind tal fan funksjes wurdt in mere
analogy, dan ntwurpen no mar by Fechner de oerfloed fan analogien dy't er besiket
te rjochtfeardigje syn wichtichste sets nei in frjemde replika fan de induction
proses. Dus de "Zendavesta" is as ntputlike yn de markearring fan analogien
tusken de eigenskippen fan 'e ierde en dy fan libbene wzens op it, as yn' e fwizing
fan de beswieren dy't koe nommen wurde fan it net-neikommen fan beskate
funksjes. Mar de mear Fechner stribbet der nei brke alle mooglike positive gefallen
dy't krekt finen elk, en ynklusyf soms dyjingen dy't er soe, as se net oan it doel fan
syn argumint feilich wurde, ferliest mear sa syn ftrek harren wittenskiplike
npartidichheid, en it makliker it bart, dat it neistlizzende herlaufenden analogien
eins net. Sa kin er mooglik mei iens as er seit, dat men moat ferwachtsje wer foar de
ierde as in organyske gehiel is net deselde organisaasje as de libbene wzens op it,
snt de sin organen, senuwen en harsens fan al syn skepsels by harsels. Mar as er
hawwe de opsje kin net mist, te bringen it oerflak fan de see as it each fan 'e ierde mei
transparante en bolfoarmige kromme parten fan it each yn relaasje ensfh (Zendavesta
II, pp 225ff.), Dan moat men dochs sizze, dat sa'n each yn 'e grutte en byhearrende
optyske nerve en in ferbn brein soe nedich grut. Hjir de analogien skansearje
nderling troch de nije beswieren summon werom, dy't krekt slein op de foarige t it
fjild. Yn lettere geskriften Fechner hat wurden mear foarsichtich yn it brken fan
analogien. Mar al hat er net mijd dizze skealike accumulation hjir.

Under de lettere wurk Fechner fan binne benammen twa troch-neilibjen fan harren
yn taktyk fan wittenskiplik ferstn mei psychophysics op deselde grn: de "atomic
teory" en de "ideen fan skepping en evolsje." Jo lined op troch harren rjochte tsjin
de hearskjende oanstriid filosofyske metoade noch de "pre-estetyske", dy't lykwols,
sa fier op 'e selde tiid besetter in opfallende tsndering posysje doe't se avowedly
hielendal op' e relaasje ta in algemiene leauwen makket ntheffing. Mar it is krekt

dizze fsjen is woartele hjir ddlik yn 'e syktocht nei bringen t de tsjinstelling
leauwe Fechner s tsjin it stnpunt fan' e hearskjende filosofy skerper. De "estetyk fan
boppen", dat sil ntdekke fan algemien filosofyske prinsipes, net fan direkte
observaasje en ferliking fan estetyske foarwerpen, de essinsje fan skientme, is
Fechner fan "estetyk fan nderen" tsjin. Hy wol te sjen dat hjir krekt as yn oare
fjilden, de nderfining is de boarne fan s kennis; en hy lkt foar dit doel yn neist de
observaasje fan de psychologyske effekten fan 'e keunst it eksperimintele bepaling
fan de betingsten fan wille en nnocht fan ienfldige foarm en earlik te rate, sa as te
lizzen de fneminten fan in "eksperimintele estetika". Ut de resultaten fan
observaasje en eksperimint hy giet pas dan de tgongspunten dr't strikt empiryske,
stifte allinne op de ferhlding fan de ynspringing oan syn psychologyske effekt
jildichheid wurdt markearre. Sa hjir it ntbrekken fan 'e relaasje ta in mear algemiene
filosofyske leauwe yn it nderwerp fan it wurk is goed stifte. It protest tsjin de
konvinsjonele estetika koe allinnich wze sa insistent, as yn dit selskip ek in eigen
leauwe ntslach folslein. De relaasje mei de algemiene rjochting fan syn tinken, mar
kin ek net wurde negearre. Dit sil oeral, sels yn 'e ideen fan God en nstjerlikheid
dy't brke direkte libbene oanskging yn har rjochten; en yn dit is it de abstrakte,
bestjoeringssysteem mei yntuysje snder begripen spekulaasjes fijn. Foar dizze
filosofy fan libbene oanskging der koe net mear geunstich gebiet te sjen litte harren
krft, as de estetyk dat hat oeral omgong allinne mei struktueren fan neiste
oanskging. Soe Fechner kaam oer as hy suggerearret dat om mooglik te setten
estetyk oan syn psychophysical basis views yn relaasje, dus wrom soe it "preestetyske" nei alle gedachten kaam nei sokke filosofyske yn syn sin estetika yn de
deselde ferhlding wryn't it earste diel fan psychophysics oan 'e lear opnommen yn'
e twadde fan 'e "ynderlike psychophysics' tribunes.
Yn in oar gebiet, hy hie nommen op 'e striid tsjin it abstrakte spekulative filosofy
earder yn syn "filosofyske en fysike atomic teory". Mar sichtber acts yn dit dokumint
mei al stribjen en fermoedsoenje de tspraak yn natuerkunde views mei de betingsten
dy't freget syn eigen filosofy, om it ddlik. Nei't bliken de groundlessness fan
filosofyske beswier tsjin atomistyk, hy earst ndersiket de atomistic idee oan syn
ienfldichste foarm, fanwege de ienfldige punt-lykas atomen, troch terjochte seit dat
de wiskundige analyze, dr't it makket gebrk fan de atomre teory, allinne de krft
nedich punten. Mar net yn dy opmerkings, dr't er, nei oanlieding fan de wei fan it
sykjen op 'e tiid, oeral behannele de atomistic grnwet fan matearje as Noting mar yn
de oare mooglike ideen er ntwikkele de wetten fan krften effekten, is de doe
jildende lear tsjin, de orizjinaliteit fan syn ntwerpen. Philosophically hjir is
benammen it rekr fan betsjutting dat yn werklikheid nea de saak sels, mar allinne de
wetten fan harren effekten wurde jn oan s, dr't wy krigen wer ticht oan dy. No, soe
it unifoarm aard fan Kausaulprinzips neffens, s ferlet fan tlis fan de natoer wurde
sdde meast folslein, as it wiene mooglik te finen ien wet, dy't as syn bysndere
gefallen soe tslute gjin bysndere wetten yn harsels. Dat de wet fan dregens, sa't is
mienden op kearen, dizze wet kin net wze te learen de effekten fan de molekulre
krften. Fechner drom siket om se ta mei dat yn ien macht wet troch it oannimmen,
de effekten fan twa dieltsjes oan elkoar binne ek fhinklik fan 'e oanwzigens fan

oare dieltsjes, sadat dy njonkelytsen complicate de foarm fan' e wet mei it tanimmen
fan it tal. No jout itselde te fieren t sa'n hypoteze sa grut wiskundige swierrichheden
dat in ftrek fan ferskynsels is foarearst nmooglik yn dizze wei, is it dochs yn
prinsipe fan grutte belangstelling troch sjocht dat it hiel tinkbere foar in
konvinsjonele fan de frijwol ferskillende manieren te berikken it doel fan in
mienskiplike ferklearring fan de natuer. It soe tastean de hypoteze fan meardere
krften, net allinne subordinating de gravitasjonele troepen en de molekulre ien en
de deselde algemiene wetten; mar ek de wet fan foarsichtigens, dat wurdt
meastentiids sjoen as in adventitious oan de bten-acting troepen eigendom fan stof,
koe wurde omskreaun as de simpelste spesjale gefal sjoch dat algemiene krft
wet. Nammentlik, as de gravitasjonele effekt tusken twa macht sintra en as it
produkt fan beide rjochtingen en
drom ferskynt as it plein fan harren fstn,
sadat de foarsichtigens koe wurde beskge as de de single sintrum fan krft
corresponding produkt fan nul fstn. As it prinsipe fan foarsichtigens del, se soe mar
dan omheech de molekulre krften dy't gau oantreklik binne fhinklik fan it tal
dieltsjes oangean fan in relaasje gau, fiis, wurde yndield deselde oanpak. Hjir dizze
molekulre krften binne no net allinne de gemyske, mar wat is de meast weardefolle
resultaat foar Fechner, moatte wurde teld nder de biologyske krften, dy't tdrukt yn
de ferskynsels fan it libben. In gewoane periodicity fan de bewegingen troch de bleau
elkoar ferskillende troepen kommende effekten as mei de kosmyske bewegingen
berikt, nammentlik de periodike fitale ferskynsels fan organismen wurde flaat fan
sokke molekulre troepen fan in hegere oarder. Dit is de algemiene wet fan krft sels
oan de boarne fan dat prinsipe fan stabiliteit, dy't Fechner stiet as de meast
foarkommende kosmyske Finale prinsipe it prinsipe fan kausaliteit. As er sa yn in
besykjen om elimineren it spesifike konsept fan foarsichtigens, zoom clips al op
ideen dy't plakfn yn it resinte spekulaasjes fan teoretyske natuerkunde op 'e
oarsaken fan dregens, sa hat syn besltfoarming fan de molekulre krften wize oan
in wize fan tkens, de fan organyske struktueren kin wze as gefolch fan aksje fan de
meganyske wetten werkenne himsels. Yn dizze ynlieding fan teleologyske prinsipe
Fechner rekke mei ideen dy't wurden aktyf wer yn de nijste ntjouwing fan de
wittenskip. Mar wylst de neo-vitalism hjoed fysiology meastentiids Steers werom nei
de Irrpfade de lde vitalism mei syn spesifike libben krften, Fechner wiist nei in
paad dat kin foarkomme dat nhldber lang posysje.
Om twurkje wize, binne dy konklzjes t de algemiene wet fan natuer krften foar
it grutste part allinnich yn it twadde fan de natuerlike filosofy yn de niisneamde
wetlike en bestjoersrjochtlike publikaasjes, yn 'e "Ideas foar skepping en evolsje fan
organismen." Hoewol't de tiid om letter as de "Eleminten fan Psychophysics", dit
skriuwen hat noch syn materiaal ynhld om hjir tusken de atomre teory en
psychophysics, harren plak. nder dyjingen, dy't al set de algemiene idee fan 'e
ntwikkeling fan' e organyske wrld tsprutsen foar it uterlik fan Darwin, soe nei alle
gedachten Fechner kin ntfange syn pensjoen. Al yn "Zendavesta" hy hie ntwikkele
dit idee yn ferbn mei syn ideen oer it Allbelebung natuer. Ja hy hie hjir as ien fan de
manieren dr't men kin besykje te begripen de organyske ntjouwing, it opgarjen fan
willekeurige, makke troch eksterne faktoaren ferskillen oantsjutten en sels wiisde t

dy analogien yn it fokken fan planten en bisten dr't Darwin letter sa wichtige stipe
syn teory seach (Zendavesta II, p 179). Mar Fechner hie ferklearre dizze manier t it
begjin fan nbegeanber. Ek wie benammen de teory fan evolsje bten fan syn
eardere bol fan tinken. Yn it foaropwurd oan de "ideen" Hy bekent dat er wie pas nei
in soad fhldigens omboud ta har. Dat betsjut dat de foarm fan de presintaasje yn
dizze lettere wurk is no mar in feroare. Hie er nei foaren brocht yn it eardere wurk fan
syn nuveraardige teory fan evolsje yn direkte ferbining mei syn lear fan Allbelebung
mei de natoer en de ierde as de folgjende tuskenlizzende wzens tusken God en de
ierdske skepsels, sa hy no nimt hiel it stnpunt fan de Darwinian idee fan evolsje yn
algemien nige nei, mar tagelyk oefenje op de aard fan it formulearjen en tfieren fan
it deselde nfhinklike review naturalist ien. Drta, hy earst studearre it omtinken
drmei vortiefen dat er is in konseptuele nderskie fan biologyske en anorganyske
molekulre steat, en drnei ntwikkele op grn fan dit nderskie, de fststelling fan
kosmorganischen steat fan matearje, dr't de molekulre organyske en drom alles
wat wy "libben" oprop yn 'e wenstige sin, hie ntstien. Troch dan giet op foar in
resinsje fan it fststelde tgongspunten fan Darwin de striid om it bestean en
natuerlike seleksje troch oanpassing oan de eksterne omstannichheden fan libben, is it
hiel oanstriid te jaan dat harren betsjutting. Mar as de ienige en as de beslissende
omstannichheden hy kin net akseptearje, foar in part om't se teinlik weromfierd nei
de empirically nearne detectable formaasje fan de libbenen fan de levenloos, foar in
part om't foar harren it middel soe fuortkommen t it tafallich en doel soad. Noch yn
it boek oer de "Dei View" hy woe yllustrearje de nmooglikheid fan sa'n
fernderstelling troch ien fan syn opfallende gelikenissen. In klint, dat is in
nbeheinde tiid op kommando, besleat net te ferlitten syn hs oan rinne op in
spesifyk skema. Hy jout de bouwers stiennen en speesje en kieze se oan 'e stiennen
nochal willekeurich, sa't it set de kns om stienbult in oar. Snt hy hie tiid om te
wachtsjen, sa sil ommers troch in protte inexpedient ntjouwings ek op in skoft de
muorre fan in wenwyk gebou ferskine. Ja, nei milennia dit evenemint komt echt. Mar
ferjit de bouwer spitigernch, syn mannen en bliuw, en sa is it bart, dat dit it
folgjende momint de nij oanmakke muorre erode wer. Wilens, dat hat syn buorman,
dy't joech de bouwers in spesifike plan yn hannen, lang fstige residential.
moatte de begjinsels fan organyske ntwikkeling, lykas beweard Fechner, hoe't de
prinsipes fan ynterpretaasje fan natuer op alles, boppe al, nommen de ferskynsels
sels, foardat jo sjogge om te oars nderfining dat kin wurde oerdroegen oan
harren. As sadanich, de ntwikkeling ferwurket sels immanent tgongspunten, mar
hy tinkt er besjen benammen trije: it prinsipe fan stabiliteit, it referinsjepunt
differinsjaasje, en de fnimmende fariabiliteit. De folgjende ding wy tsjinkomme as it
sykjen op 'e libbene wzens, is net har fariabiliteit, mar de gearhing mei dy't werhelje
harren ntwikkeling steaten. Mar dryn wurket it prinsipe fan stabiliteit yn deselde
folsleiner foarm dr't it wurdt sjoen yn 'e kosmyske bewegings binne sa skieding yn
dizze funksje, it biologyske en it' Kosmyske likegoed t de niedereren stabiliteit fan
de anorganyske. Dr't no foarkomme binnen dizze algemiene oanstriid om werhelje
deselde ntwikkeling betingsten feroarings, as nimme sokke algemien altyd diel fan
in systeem dat by elkoar: Se wurde tfierd as in "Ferwizing foarbyld"

differentiations. Sa al nderskieden de organen fan de yndividuele organisme troch de


korrelaasje fan harren funksjes, en ek yn de natuer oare organyske soarten, sa. As de
bloemen organen fan beskate planten en it lichem foarmen en colorations fan harren
besykjen ynsekten. Foar sa'n nderlinge oanpassing kin measte help nei sels it begjin
fan 'e earbied exhibit differinsjaasje barde nei't Fechner syn miening fan de striid om
it bestean; de oarsprong fan de lste as it resultaat wurde beskge inkeld willekeurige
fariaasjes, lykwols, tsjinsprekt alle kns. Leaver, dit proses moat op basis fan in
ferhlding fan mienskipsfielen fan ferskillende biologyske soarten is basearre t de
tige begjin oan hjoed, dat is de korrelaasje fan de organen fan de yndividuele
organisme folslein analogous. Dat is, lykwols, tsprutsen dat it keninkryk fan
organismen net bestean fan selsstannich besteande wzen, mar dat is it in part fan in
gehiel, dr't sels hat de essinsjele skaaimerken fan in libbene wzen. Sa'n gehiel is no
blykber s ierde waans single brzjende dielen binne allegear oanwzich op harren
planten en bisten. By teinlik it prinsipe fan "fnimmend fariabiliteit" giet derfan t
dat no yn biologyske aard besteande mearderheid fan oanstriid ta stabiliteit oer oft te
nderskieden stadichoan allinne barde yn earder kreative perioaden sa dwaan de
revising betingsten hawwe west effektiver as is it hjoed, it earste ndersiket de
swierrichheden te elimineren, dy't lykje te rieden de oarsprong soarten stakende
funksjes op 'e paden fan natuerlike ntwikkeling. Fechner seit, dit alles soe
attindearje dat yn eardere tiden de ferskillen waarden makke yn in mear snelle tempo
as by oanwzich. Dat, te, soe bliuwe nbegryplik as jo woe sjen by al de feroarings as
it inkeld mar tafallich resultaten fan in eksterne striid om it bestean. Omdat it is in
riedsel wrom't dizze striid yn 'e wrld hjoed tusken oars as tusken sa'n natuer moat
net oanhlde yn undiminished krft. Fasse iene kant de biologyske ntwikkeling as in
trochgeande proses, sa sil sa'n oars fansels nei alle gedachten begripe hoe't want
yndie hjoed hurd op earste en dan suksessen noch de ntwikkeling fan yndividuen en
mear stadich. As de Storm draait iere ntwikkeling ea drom sil de oergong fan
kosmorganischen yn de molekulre organyske bewegings wurde beskge, waard
folge mar stadichoan berikt foar it lste, it prinsipe fan 'e oanstriid ta stabiliteit yn
hieltyd mear foardiel.
Sa Fechner, yn syn skepping ferhaal de lzer fan 'e fragen oan it begjin fan de
erkenning fan Darwinian evolsje konsept stap foar stap nei in opfetting dat is de
folsleine omkear fan de hearskjende teory yn de meast essinsjele relaasjes. Dr't dy
eksploitearre mei nbeheinde random fwikingen; as er neamt oere feroarings. Dr't
der de biologyske yndividuen selsstannich giet it krekt elkoar, sy organisearje hjir fan
it begjin f it idee fan in bredere ienheid nder organyske. It nderskie fan
kosmorganischen en de molekulre organyske beweging, it begryp fan 'e ierde as de
grutte, ynklusive fan alle ierdske skepsels mem organisme, tinzen dy't waarden
pleatst op de kop yn de eardere natuerlike filosofyske skriften, se resultearje hjir op' e
wei fan in ndersyk dat blykber allinne is om en drt ntwikkeling fan de besteande
wittenskiplike hyptezen. Pas neidat hy late de lzer sa fier, hy einiget mei in
ferwizing nei it "leauwen" op dien meitsjen fan de ntwurpen byld fan organyske
ntwikkeling boppedat; en sa't it no is, gearfette yn in pear siden, wer, it hiele lear fan
'e dingen fan' e "himel en Beyond", dat hie ienris foarme it tema fan "Zendavesta"

mei dat slt dizze ntwikkeling teory.

De prinsipes fan Fechner syn psychology opnommen yn syn "ynderlike


psychophysics". Dat hat al sein dat de empiryske analyze fan geastlike libben, dat wy
meitsje psychology as taak hjoed, yn har net t, mar dat it yn wzen in metafysyske
psychology. It is dit mar ek yn de sin dat de fraach fan de relaasje fan 'e geastlike ta
de fysike en de oare oan' e takomstige lot fan 'e siel, sa oan de psychologyske redenen
foar it leauwe perspektiven en de folgjende items dominearre. Nei Fechner yn de
diskusje op 'e stoel fan' e siel, tsjin de monadological en de materialistyske werjefte
hat syn opfetting fan it libben en animaasje corresponding "synechologische" goed
oprjochte, it is hast allinnich de term "drompel" yn syn ferskate tapassings, fan him
tsjinst. Syn hiele psychology, safier as se rekket belutsen mei in tlis fan empiryske
feiten, is it tapassen fan dit opkommende konsept yn in ferskaat oan mentale
prosessen: de opkomst fan it bewustwzen yn 'e bern, oan' e feroaring fan sliep en
wekker, de kommende en gean fan ideen , op de migraasje fan it omtinken op 'e
prosessen fan differinsjaasje. Wer, it is drom de analogy, de toanielstikken de rol
alleinherrschende. Alles wat bart yn it minsklike bewustwzen falt, foar Fechner
nder it aspekt fan in opkommende fenomeen; en as s bewustwzen binne
wikseljende operaasjes algemien, is it ddlik dat as eltse feroaring hjit in opkomst
boppe in drompel of in fal hjirnder in drompel, dit kin nea ntbrekke. Wat is de
echte foarwerp fan psychologyske analyze, de Aufzeigung de kompleksiteit en
ferskaat fan mentale prosessen, mar bliuwt folslein yn 'e eftergrn: It is efter de
opkommende konsept en is mear as yn it byld fan' e haad- shafts nei in matich
ekspresje. De hiele belangstelling Fechner is net krekt heard fan psychology as
sadanich oan, mar dat is foar him allinne mar in diel fan de natoer en filosofy fan
religy. Hy hat net witte hoe't de geastlike libben sels gedrach, mar as de
"psychophysical Stufenbau World" regele yn de integriert de yndividuele siel. Wrom
er fersoarge sa folle it bestean fan 'e drompel, dr't er like te sjen de direkte bewiis fan
de relaasje fan' e yndividuele bewustwzen mei in algemiene libben fan
bewustwzen. mar wrom hy tocht ek, mei it ndersyk en Nachweisung fan Weber
syn wet is yn prinsipe de taak fan de eksperimintele psychology tput. Sa foarsichtich
er studearre oant de ein fan syn wurk, dy't yn ferbn mei dizze dei, wat hy lit netlzen. Fan de chronometric besykje te nimmen fan de observaasjes fan feriening,
nthld prosessen, ensfh kennis, hy koe nea wurde oertsjge.
Hie Fechner yn syn "ynderlike psychophysics" berikt wat er socht, hy soe hawwe
slagge oan te toanen de opkommende konsept yn de oprjochte troch it betsjut as de
dominante en al-ferklearjen fan de psychology, hy soe hawwe laat syn filosofy oan
doelstellings dy't eins neffens syn eigen tspraak oer de taak fan 'e filosofy. Foar
dizze filosofy soe no mar hawwe al net folle mear as in mar leauwe, se soe hawwe
moast yn de 'ynderlike psychophysics "in wittenskiplike basis dy't miskien net in ein,
mar de oare, en foaral dyjingen dy't drage op harren strukturearre konklzjes, mar dat
yn himsels de hirargyske struktuer fan dizze wrld basearre. As Fechner dizze
doelstelling wurdt net helle, omdat de "ynderlike psychophysics" better bewiisd, op te

lossen de problemen fan de psychology, sa drom wn sa syn filosofy eins krekt dat
karakter fan in religieuze oanskging wer, se hie nommen t 'e tige begjin lay
kleem , Yn de efterfolging, syn oertsjging te twingen, mar Fechner hie feitlik
ferlitten yn syn lettere skriften, benammen yn psychophysics, dit oarspronklike
leauwen programma. Hy hie besocht om syn filosofy mei de eksakte wittenskippen.

Fechner syn fst leauwe yn in hjirneimels fan de geast yn 'e sfear fan syn wrldske
libben brocht him t himsels yn direkt kontakt mei de ideen fan geastlike fstn
effekten, clairvoyance, spoeken, sy hawwe by alle tiden fungearren op filosofysk
mystyk. Ek yn Fechner is in opfolger fan de natuerlike filosofy fan it begjin fan de
19e ieu, it ja mannen lykas Ennemoser, GH Schubert, nder oaren dy sabeare magysk
en mystike kant fan psychysk libben zealously yn kultuer brocht. Benammen de 3e
band fan "Zendavesta" hy ferwiist ferskate kearen nei de geskriften fan dy neamde,
likegoed as op Justinus Kerner en oare kommunikaasje op somnambulist, nei
Swedenborg fan "himel en hel", ensfh Fansels, hy liedt dy tsjgenissen as "views" op,
te ferlykjen mei syn, wienen (Zendavesta III, S. 78ff.), snder de striid foar de
realiteit yn sokke mystike geskriften Rapportearre. Mar snt er brkt as arguminten,
hy soe grif gjin feitlike basis beskgje it wierskynlike. Snt wie it net oars, omdat dat
waard neamd yn 'e lettere jierren fan' e folgelingen fan nije mystikus lear en
rjochtings Fechner mei foarkar as tsjge of fersyk in ferifikaasje fan sabeare
wnderbaarlike feiten. Sa Reichenbach him as er oanklaget himsels, mei syn Odlehre
"op 'e hakken keapje" en hast tsjin syn wil, twong him ta in brnsteapel yn syn
eksperiminten brocht Tastean (oantinkens fan' e lste dagen fan Odlehre en syn
skriuwer, 1876) , Ek hat letter spiritisme jout him wat nnoflike oere. It feit dat sels
de spiritualists kamen ta him, dat er hat yndie net sels ferheard. Krekt oarsom, yn syn
deiboek dat er ea skreau: "Foar in part, ik bin ferrast dat myn opfettings fan it
hjirneimels, lykas ik haw ntwikkele 'boek fan it libben nei de dea' en yn grutter
detail yn it 3e diel fan it 'Zend Avesta', nettsjinsteande harren relaasje hawwe bleau
mei de opfettings fan de spiritualists en komptabiliteit mei it spiritualist
eksperiminten, yn 'e rnte fan spiritualists sels hast ngemurken ;. dy't troch de wei
wze moat gjin reden foar my om te meddle yn harren literatuer. "
Mar krekt as Fechner syn stappen soe brkt wurde yn spiritualist rnten, om
himsels f troch de folgelingen fan dizze beweging, benammen yn 'e jierren 1877-78,
fan ferskate kanten tnoegings om mei te dwaan yn sances. Mar hy hie wurden mear
foarsichtich snt "Zendavesta". Ut 'e wittenskiplike wapen fan "psychophysics" er
tasein op dit stuit grutter skses as "magysk geastlik libben" troch de dubieuze
ferskynsels fan; en hy drom wegere sokke tnoegings t konsekwint. As ferrast ien
dei Fr. tolgearders, de ferneamde Astrophysiker, in krns, dy't los fan in pear oare
kollega, Fechner en W. Weber wie foar in gast, - dizze gast wie de ferneamde
Amerikaanske medium Slade. Sa Fechner wie hast in nfrijwillige tsjge en
participant fan ferskate spiritualistic sesjes. Ik own twa bedriuwen stikken fan
Fechner syn eigen hn fan dy gearkomsten, in detaillearre run fan him deiboek fan
novimber 1877 oant jannewaris 1878, dr't er sekuer wat se hawwe sjoen en de

yndruk dat makke op him, rapporten nei eltse sesje, en in rjochte oan my, tolve nau
skreaun sheets fol brief yn juny 1879, dr't er lang om let stelt t syn posysje op it
spiritisme. Snt dizze brief gear objektyf en soms sels letterlik krekt mei letter dit
nderwerp yn de "Dei" wijd oan kommentaren, sa hat de deselde oanwzich gjin
bysndere belangstelling mear. Sa folle nijsgjirriger en mear karakteristike fan
Fechner fan "foarsichtigens yn leauwe as yn nleauwe" is it deiboek. Earst binne de
yndrukken er krijt t Slades keunst optredens, meast ngeunstige. Neidat, hie al
oantoand op ferskate gelegenheden alle bekende foardielen dy't laaien geskriften
nder de tafel, it opheffen tafels en stuollen, ensfh, sei er: "Sil ik nei it algemiene
karakter fan de presintearre produksjes gean, sa outweighed foar my troch de yndruk
fan in . stjoerd tfierd, gearstald fan ferskate nijsgjirrige tricks legerdemain, de
juggler altyd hldt de leie yn syn hannen en gjin sydsprong, tastien t fan de sirkel, er
no wit te bestjoeren krekt t in wittenskiplike stdzje fan it presintearre ferskynsels
waard net neamd; it miste alle betingsten te dwaan sa. Wy krekt hie de Watching, of
hie te lijen doe't sels mei krekt fieren wat Slade hie tsteld. op s diel, foarnommen
amendeminten noch net oanpakt, en dochs soe in eksakte ndersyk te dragen allinne
sa dat de omstannichheden en manieren kearen besykje soe mooglik kear bewurke
fan bepaalde gesicht Punk th en oarder. "
Yn dy blokken, de posysje wurdt nei alle gedachten neamd dat yn earste ynstnsje
de Slade'schen eksperiminten naam mei Fechner W. Weber tsjinoerstelde. Wat bart,
troch hoe't Fechner rapportearre kafeehlder dy't waard al oertsjge in geheim, waard
ferhuze nei triennen, mar dr't ek skodde de twifels fan de oant no ta skeptyske
oerbleaune waarnimmers: kafeehlder moast syn hypoteze fan de fjouwerdimensional wrld fan geasten te kontrolearjen t sunning te ferlitten aprons yn in
zugesiegelte oan syn ein string snder oplossing fan de seal knots troch de
geasten. En dit eksperimint waard blykber slagge!It hlden ek Weber en Fechner foar
in "experimentum crucis". Mar wylst tolgearders wolkom it resultaat mei entsjasme,
Fechner tafoege stribbelich. It hearske mei him de uneasy gefoel dat as dy ferskynsels
moatte bewize wierheid, de silly en dwaze karakter itselde schudden in nweardich
idee fan de aktiviteiten fan 'e geast wrld, oan syn eigen ideen oer it libben nei de
dea yn in ferfelende tsjinstelling stie. Hy holp him, om't, as er wist, dat
"Experimentum crucis" neat te fersetten tsjin, mei de oanname dat it is nei alle
gedachten belutsen hjir is abnormaal, syklike eveneminten, troch dat men de
perspektiven yn de folgjende wrld moat net litte fortoarje josels. It is de posysje dy't
tdrukt wurdt oan de ein fan 'e "Dei": "De dei werjefte kin makke wurde mei of
snder spiritisme, mar blok mar earder snder as mei itselde, want as al it wichtige
opsichten moetet mei him en hjiryn in prop koe siikje, ja, ik tink, oant bepaalde
grinzen echt fn is, is it disturbs mar mei syn fwikings net allinne yn har, mar yn it
hiele systeem fan s foarige kennis yn it. "
Oerwagende hoefolle Fechner hie socht yn syn libben, it finen bewiis foar syn
leauwe, wr't se altyd wol te bieden, dus jo kinne net helpe, mar bewnderje de
objektiviteit mei dr't er konfrontearret de spiritualist demonstraasjes, en mei de hy,
sels nei't er sabeare de Experimentum cruets leaut hy moat foegjen, de wearde fan dit
tsjgenis mear negative as positive oardiel: hy soe dwaan snder dat earder as dat er

kin in berop dwaan nei in beskate mjitte is it no. Doe't er lang om let iens troch dat
eksperimint foar oerwn en dus ek oare nderstelde ghost manifestaasjes as mooglik
net twongen te admit basearre op ferrifeljen, sa ddlik, it feit waard troch de wei,
neist syn prinsipe fan absolute npartidichheid, gesach dat er koe beslute dreech in
man dy't hiene de btenkant fan in earlik minske, te hlden foar in oplichter.Hie
drom Fechner lze de berjochten, de jierren nei de widdo fan in tsjinstfeint dy't
beselskippe Slade op syn reizen (sa fier as ik wit noch yn 'e "oanwzich"), hat
publisearre, hy soe by syn earste oardiel dat om te sleight spul handle, stean stil. Nei
dy berjochten Slade wie nammentlik "rubber minske" west hawwe, mar moast it
berop hawwe opjaan fanwegen in lichte beroerte. Sa wie er mei "medium"
wurden.Wylst syn hannen op 'e tafel rstich mei dy fan' e saneamde "waarnimmers"
waarden gearfoege ta foarmje de "keatling", hy late al de keunst spul t nder de tafel
mei de skonken en fuotten, dat wienen lste dragen skuon snder soallen en zijde
kousen, sadat hy koe brke de teannen as fingers. De laai skriften, it opheffen tafels
en stuollen wiene fansels maklik te fieren yn dizze wize, en in oare tas spilers dy't net
by ngelok west troch de foarskoalske de rubber fan, soe nei alle wze kinne om te
ferklearjen mei in goed gewisse, dat dizze tsjinsten binne nmooglik yn 'e wei fan
gewoane sleight , Sels it geheim fan hoe't hy brocht de "Experirnentum crucis" mei
de fjouwer knopen yn de levere fersegele snoer materialize, Slade hat amper nommen
nei it grf, want krekt mei bekende en faak is late echte sleight spul besit dizze macht
in opfallende famylje oerienkomst.