You are on page 1of 20

Lch S Ty-Tng.

Khng r s c i ca dn tc Ty Tng nh th no, nay ch da vo nhng ghi


chp trong c s Trung Quc c c nhng hiu bit v dn tc Ty Tng.

Theo truyn thuyt v ba mi nguy nn vua Thun phi nh dp Tam Miu,


chng qua l Hn tc mn c chinh pht Miu tc v tin su vo lnh th Ty
Tng. Nhn m ra mi quan h qua li gia hai dn tc Hn-Tng. Theo s ghi
chp ca chnh s, th phi i n khi nh ng m nc Ty Tng mi c s tip
xc vi ni a Trung Quc. Theo Tn ng th, Th Phn truyn phn m u
vit: Th Phn vn l mt chi h ca Khng tc, bui u tc Khng c hn mt
trm nm mi ging, ri rc khp vng H, Nit, Giang, Dn. trong pht trin
nht l ging Khng-ng-Mao sng vng Tch Chi v Thu Ty. V t t c tn l
Ct--Bt-Tt-D cng mt s tc Khng chim t lm a bn c tr. Ch
Bt khi pht m gn ging ch Phn, v th con chu h t xng l Th Phn nhng
li mang h Bt Tt D. Theo Cu ng th phn ni v Th Phn : Th Phn
v pha ty Trng An tm nghn dm.

t Ty Khng xa vn l t Hn, nhng chng tc b lng qun nn khng cn


nh ngun gc pht tch; hoc c th gi h l hu du ca chi h Li D C Nam
Lng, t Pht; li do ch t Pht m chuyn m thnh Th Phn. V mt v tr
a l th Th Phn chnh l tc ngi Khng. Nguyn v hin nay trong s cc tc
ngi Khng tnh Thanh Hi c mt chi h c tn l Ngang, y l chi h m t
thi Tn Hin Cng, ng ny a cc b tc ca mnh i v phng Nam, chia ra
khp vng H Ty t n s nghn dm. Ni chung h l cc tc ngi Khng t
thi Nam Bc triu, v h ly Lp Tt(Lasha) ngy nay lm trung tm kin lp
nc Th Phn, c iu l t h khng cn giao thng vi Trung nguyn.

Vo thi vua ng Thi Tng, th lc nc Th Phn rt mnh, nn s sch mi bt


u ghi chp v Th Phn. n i vua Nguyn Tn, Ht Tt Lit dng v lc st
nhp Ty Tng vo bn Trung Quc v gi Ty Tng l Th Phn hoc Ty Phn.
Lc Minh Thnh T i nh thin h, by gi Ty Tng c gi l -T-Tng. Cc
tn gi trn l do triu Nguyn thit lp c cu hnh chnh ca h a phng Ty
Tng m ra. C n ba l tuyn u s ty l T Tng, Np L v C L Tn, ngi
ca ba l ny u do ph Nguyn soi phi n. Ngi dn Tng pht m hai ch
T l Ve (Usu), nhn cn c tn l V-Tng, ngha ca ch T l trung tm
v ch Tng c ngha l thanh tnh, ni Ty Tng l Pht quc tnh . Ty Tng
cn mang tn ca mt Chu, Chu ny dng ch a phng Lp Tt, bi v tr a
l ca Ty Tng nm v bin thu pha ty Trung Quc, do vy i nh Thanh gi
chu ny l Ty Tng, cng hm Ty Tng l ty phng tnh .

Nhn , ngi Ty Tng t gi dn tc mnh l B-t, v nc mnh l nc Bod(Kyi)yul, ngi ty phng gi Ty Tng l Tibet, cn Trung Quc dch ch Bod(Kyi)yul l -B-t hoc Th-B-t. Nguyn nhn ca cc tn gi trn u c
quan h n vic chuyn m m ra. Ngi Ty Tng c ch Phn thnh ch B-t
(Bod), hai ch B t c ngha l Pht Quc. iu quan trng l do u m
nh ng li thm ch Th vo trc ch Phn? y l vn m n nay vn
cha c thuyt no gii thch. C theo Cu ng Th v c s Ty Tng c vit
bng Phn vn, th ngi Ty Tng gi dn tc mnh l t-Pht-Li Lc C T Tn,
li cng do ch t chuyn m thnh ch Phn. Nh Nguyn dng Mng C ng l
H Th Phn c thnh B t hoc Th B t, trong khi nguyn m ca n l
Tobed m ngi Ty phng dch l Tibet. iu cho thy vic chuyn m c
din ra nhiu giai on lch s khc nhau ca Ty Tng. Chung quy l do ngi Ty
Tng t cho t nc mnh l Pht Quc m ra.

em vic chuyn m ra kho st, th Tn ng Th cho rng vn l do ch


Pht ca ngi Pht Khng chuyn thnh ch Phn. Cn c nhng kho st v
chuyn m, th chng c g phi nghi khi hai ch Pht (Buddha) c ngi Ty
Tng c thnh B t, nhn v Phn ng cng gi Ty Tng l Bc Tra (Bhota), ch
c tn gi Th Phn l mi c dng t thi s ng, cn vic Pht gio c
truyn vo Ty Tng th c lch s v c th kho st. vo thi s ng khng
r ngi Ty Tng nhm vo thi gian no t xng t nc mnh l Pht
Quc? y l iu khng d tra cu. Ngoi ra, Ty Tng cn c nhng tn gi nh
Tuyt Hu quc (Gans-Can-Yul) Tuyt Cc quc (Gans-ljons-Yul) v Xch Din
(Gdon-Dmar)v..vv

TY TNG TRC TRIU NGUYN

Trc thi nh ng, Ty Tng tuy c thnh lp vng quc nhng vn cha ra
khi cc din cn mang tnh b lc. Do , khng th gi Ty Tng l mt vng
quc thng nht.n khi Ty Tng Vng Thng i th ba mi l Kh Tng-Lng
Tn (tc Tng Cn Cang B-Sron-btsan-sgam-po) ln ngi, by gi dn tc Tng mi
nhn vo v lc cng thnh ca mnh m lm nn vic ln, thm ch h thng
cp ph vng bin cng nh ng; c nhng trn hai bn nh nhau n nay
vn cn m hng. Kt cc, vua ng-Thi-Tng phi dng phng thc Lin Hn
nhm tranh th ho bnh cho ci bin thu. Nm Trinh Qun th mi lm (641),
vua ng em tn n l cng cha Vn Thnh g cho vua Ty-Tng. Trc

khng lu cng vi phng thc lin hn, vua Ty Tng (Tng vng) ci con
gi ca quc vng nc Ni-Bc-Nh l Ba Li Kh C (Bhrkuti), cho thy thi y
quc th ca Ty Tng rt mnh.

Do hai v cng cha ngi nc ngoi u l tn kin thnh ca Pht gio, v c


hai u n t nhng nc c nn vn ha rt cao. Cng t Tng vng bt
u nghe theo s khuyn khch ca hai ngi v ngi nc ngoi.ng cho thnh
tng gi ngi Hn v An n Ty Tng hong php, ng thi phi quan i thn
l oan M Tam B (Thon-mi-sandhota) cng vi mi tm ngi n n lu
hc, nhng ngi ny sau khi hc xong v li Ty Tng, h dng Phn vn (Deva
ngari) lm c s sng to ra mu t Tng, ri dng Tng vn va c ch tc
phin dch kinh Pht. ch thn Tng vng cng t mnh hc tp cch s dng
Tng vn; cng t Ty Tng mi khi s tin vo thi i vn minh.

Nm Cnh Vn nguyn nin (710), vua ng Du Tng em cng cha Kim Thnh
g cho Ty Tng vng thng i th ba mi lm l Tng vng Kh L Sc Tn.
ng thi v mt qun s gia hai nc Hn-Th lun c s cu kt vi nhau, v
i vi cng vic ho bnh gia hai nc th s ng gp ca hai v cng cha l
khng nh. V phng din vn ha, hai v cng cha cng em nhng sch
nh :Mao ThiXun Thuv L k du nhp vo Ty Tng. V sau vo thi vua
ng c Tng, Kin Trung nm th t (783), v ng Mc Tng, nm Trng
Khnh nguyn nin (821), hai nc ng - Th Phn k minh c ho bnh, minh
c ny c khc trn bia , bia hin nay vn cn v c t trc cung B t
Lp vi tn gi l Sinh Cu lin minh bi, bia c lp vo nhng nm nin hiu
Trng Khnh.

Thi vua ng Vn Tng, nm Khai Thnh th ba (838), nhm vo thi Ty Tng


vng thng i ba mi chn l Lng t Ma ln ngi Tn Ph (tc Tng vng).
y l ng vua theo tn ngng nguyn thy ca Ty Tng l Bng-gio, v vy ng
ra sc tiu dit Pht gio. Nm Hi Xng th hai (842) vua V nh ng cng
tn dit Pht gio, khong cch v thi gian gia hai ng vua ny l khng xa. K t
Tng vng Lng t Ma ph Pht, cc din chnh tr Ty Tng b lm vo trng thi
phn manh, v tnh trng ny ko di c trm nm hn, khin Ty Tng b ri vo
thi k hc m, trong khi nh ng th ngy cng tin gn n suy vong, nhn
m sc mnh lp quc ca nh Tng cng lc cng ln mnh nhng li n mnh
di lp v nh ng, cho nn mi quan h gia hai nc ng-Th Phn b gin
on v s sch cng khng da vo u ghi chp.

TY TNG SAU KHI THN PHC MNG C.

Thnh Ct T Hn l ngi kin lp quc Mng C, v Ty Tng cng mau chng


tr thnh mt B ca quc ny. Thi Mng Kha Hn, ng ny sai em trai l Ht
Tt Lit mang qun i nam chinh. Nguyn Tng nm th ba (1253), tng Mng
C l Khc i L khng ch ng b Ty Tng. V sau ny khi Ht Tt Lit ln k v
Mng Kha Hn lm i Hn, th vo nm Ch Nguyn th chn (1272), Nguyn Th
T sai Bnh Ty Vng A L Xch tin nh Ty Phn buc Ty Tng thn phc Mng
C, Ht Tt Lit bit rt r ngi Ty Tng rt thin chin v khng d g dng v
lc buc h thn phc lu di, do ng dng tn ngng Pht gio ca ngi
Ty Tng rng buc h bng cch n i Pht gio, ng cng i ng v T th t
ca phi Tt-Gi l i Lt-ma Tt-CaBan Tr t (Sakya-pandita), v nh ng ny
khuyn dn Ty Tng hng v ni tm.

Cng trong thi gian ny, Tt Ca Ban Tr t phi chu trai mnh l Pht T Ba (cn
c tn l Bt T Ba hay Mt T Ba- Hphagspa) n Mng C, khi n Mng C ng
c Ht Tt Lit tn lm quc s v phong tc hm i Bo Php Vng, Pht T
Ba l ngi ch to ra tn t cho dn tc Mng C, v lm ch tr Vin Chnh Gio,
nm gi v trng coi tt c cng vic Pht s v chnh tr trn ton khu vc KhngTng. Pht T Ba l v t th nm ca Lt-ma gio thuc phi Tt Gi. Cng t v
sau, phi Tt Gi l c s cho vic khai sinh ra ch Chnh gio Hip nht Ty
Tng. Do , m Ty Tng Php vng cng kim lun chc v Tng vng.

Ty Tng v n l hai nc lng ging, nhng sau khi Hi gio chinh phc n ,
th vo i vua Nguyn Thun , nin hiu Ch Nguyn th ba, th t (1337-1338),
tng c ln tng Hi gio l M Lp Khc Ni Khc T (Malik Nikpai) thng lnh mi
vn k binh v phn ln b binh xm ln Ty Tng. Kt qu, do Ty Tng l x cao
nguyn phn th ma gi tr ngi, phn th dch bnh honh hnh n ton qun
gn nh cht sch.

Vo cui triu nh Nguyn, chnh quyn t tay phi Tt Gi ln ln chuyn sang tay
Mt Khc Mc B (Phagmo-du), ng ny sau tr thnh Tng vng.

Khi nh Minh lp quc, vi Ty Tng, triu Minh vn gi cch c x nh triu


Nguyn trc y, Vnh Lc nm th t (1406), Minh Thnh T phong Hip-Lp-Ma
(Halima)ca phi Gi-C lm i Bo Php Vng, mi mt nm sau li phong Cn
Trch T Ba ca phi Tt Gi lm i Tha Php Vng; nm Tuyn c th chn
(1434), vua Minh Tuyn Tng li phong t ca Tng Khch Ba l Thch Ca D lm
i T Php Vng

V vic phn phi ca Pht gio Ty Tng s gii thiu mt chng sau. Phn
trc c cp n nhn vt Tng Khch BaNgi khai sng phi Hong gio, cn
gi l phi Cch L. Sau khi Tng Khch Ba vin tch, hai t ca ng dng phng
thc Chuyn th phn bit Chng Lnh Hm tc Tin Tng khc vi Tng-tc
Hu Tng, m sau tr thnh t Lai v Ban Thin. Ngi ca phi Hong gio th
c c chnh quyn c lin h vi thi ca c t Lai i th ba, nhn vic phi
Hong gio c v Hn Mng C l A Nh t (Minh s gi l Ym p Hn) sng tn
v quyt nh a phi ny tr thnh lnh t ca Ty Tng Chinh-Gio.

n triu nh Minh, ng li i vi Ty Tng c phn tinh t. Vua Minh l Trang


Lit , nin hiu Sng Trinh th mi lm (1642). cho C Th Hn ca Mng C v
Tht t B vo Ty Tng hip sc tr gip Hong gio nhm ph tr Hu Tng v
duy tr Hng gio ca Tng Ba Hn, sau khi lm sng li cc lc lng chng i
nhau, C Th Hn con trai mnh lu li Ty Tng, cn ng th lui v Thanh Hi, t
gia Mng C v Ty Tng khng nhng ng nht v tn ngng, m v mt
chnh tr v a l cn c mi quan h cht ch vi nhau. Ring cc Hn Mng C
u coi Hong gio nh ngi bo h cho cch c x ca mnh.

TRIU THANH XC LP CH QUYN TI TY TNG.

Dn tc Ty Tng xa kia vn l mt chi h ca dn tc Trung Hoa, ngay c hin nay


dn Ty Tng cng khng ngh h l ngi n . Chng qua l t thi nh ng
m s ghi l c s tip xc qua li gia Th Phn vi ni a Trung Quc, cn TyTng th chi t h khng thuc ch quyn ca Trung Quc.

Mi n khi nh Mn Thanh hng khi bn em Ni Mng t di quyn kim sot


ca mnh, nhn vic ny C Th Hn t Ty Tng tr v li Ni Mng C cng c

t Lai Lt Ma vo chu triu nh Mn Thanh(triuThanh-Th-T, nin hiu Thun


Tr th chn-1652). Do hong Mn Thanh c tn ngng Hong gio v i ng
c t Lai i th nm, vic ny tng khin cho Ngoi Mng C cng nhn m
b ph thuc Trung Hoa. Kp n i Thanh-Thnh-T, nm Khang-Hy hai mi mt
(1682), c t Lai i th nm vin tch, nhng quyn thn l Ba Tang Tit gi
b mt khng pht tang nhm ot ly quyn hnh ti Ty Tng. Do , mt mt
ng m thm lin lc vi Chun Ct Nh Hn ca ty Mng C l Ct Nh an, mt
mt ng ko di s che du i vi triu Thanh, vic ny ko di c mi bn
nm.

Mi v sau khi tin v vic vin tch ca t Lai i th nm b tit l ra ngoi, th


Tang Tit lin tuyn b l tm ra c v t Lai i th su, c tn l La Bc
Tng Nhn Thanh Trt Dng Gia Mc Th. By gi do bit c ni v, nn ngi
chu ca C Th Hn l Lp Tng Hn coi Tang Tit l k ngu bn bt nht v git
i. Nhn v ny dn n s can thip ca Chun Ct Nh Hn ca Ty Mng C vo
Ty Tng, ng ny cng bt git Lp Tng Hn v t mnh lp mt v t Lai i th
su. Nm Khang Hy nm mi chn (1720), triu Thanh c i qun tin vo Ty
Tng bnh nh cuc ni lon, sau dng hai cu thn ca Lp Tng Hn l
Khng T Ni v Ph La Ni, phn quyn cho h trng coi chnh v ca Tin Tng
v Hu Tng.

Thanh Th Tng, Ung Chnh nm th nm (1727) li pht sinh bin lon Tin Tng
v Khng T Ni b st hi, trong s kin ny Ph La Ni ca Hu Tng l ngi c
cng bnh lon, do ng c triu Thanh phong lm Bi T, v cho tng l ton
b chnh v c Tin ln Hu Tng. Mi hai thng sau qun ca Thanh triu mi n
c Ty Tng. Nhn thng li ny, Thanh triu lin buc nc Bt an phi tip
nhn ch quyn gc ca Trung Quc. Li mt ln na vin vo vic lm ca Ph La
Ni m Chu Nh Mc Na Mc Trt Lc m mu gy bin lon, nhng ng ny c
v Tr Tng i thn ca Thanh triu chiu d v bt git. T v sau triu nh
nh Thanh khng cn phong tc Hn, tc Vng cho Ty Tng.

Thanh Cao Tng, nm Cn Long th nm mi lm, nm mi su (1790-1791),


Khuch Nh Khch (Gurka-nay Ni Bc Nh) hai ln em qun xm phm Ty Tng,
khin triu Thanh phi c i binh t Thanh Hi tin thng vo Ty Tng nh dp
Khuch Nh Khch, v nhn thng li ln th hai ny triu Thanh buc Ni Bc Nh
cng nhn ch quyn gc ca Trung Quc, cng qua qun uy nh Thanh vang
di khp vng. i vi vn chnh tr v tn gio ca Ty Tng; v bn cht, nh
Thanh va bin ci va t ra quy nh mi. ng thi nh Thanh cng tng thm
quyn lc cho v i thn ca mnh ang n tr ti Ty Tng, v i thn ny nm

quyn gii quyt tt c mi vic c v chnh tr ln tn gio Ty Tng, quyn hn


ca v tr Tng i thn ngang bng vi t Lai v Ban Thin.

t Lai v Ban Thin mun iu tu vic g ln hong i Thanh cng u do v


i thn chuyn tu.V quan h i ngoi, nu c trao i qua li gia Ty Tng vi
cc vng quc nh: Ni Bc Nh, Bt an v Trit Hng v.v cng phi do v i
thn ch tr. Vn Hot Pht chuyn th th t Lai v Ban Thin khng c
che du v lm ri lon. gii quyt vn Hot Pht chuyn th, v Tr Tng i
thn cho t Kim Bn Ba Bnh Lp Tt, sau khi tnh bo cho bit l tm c
hu thn t Lai Lt Ma th c ba pha:Tr Tng i thn, t Lai v Ban Thin phi
dng phng thc rt th i n quyt nh.

Theo Hong Phn Sinh tc gi cun Nghin cu bin cng Chnh Gio(Thng v
tng bn-trang 82, 83) th quyn lc ca v Tr Tng i thn trong thi k ny c
quy np thnh by iu khon:

V Tr Tng i thn c quyn bnh ng vi t Lai v Ban Thin.

Tr Tng i thn c quyn tuyn dng v bi min cc quan vn, v.

Tr Tng i thn c quyn gim c v ch huy qun s.

Tr Tng i thn c quyn gim nh v t Lai Lt Ma chuyn th (Ti sinh).

Tr Tng i thn c quyn gim c v thm hch ti chnh.

Tr Tng i thn c quyn kim tra thng tin.

Tr Tng i thn c quyn quy hoch h thng giao thng.

Trn thc t, khi thc thi nhng iu khon trn l em ton b quyn hn v chnh
tr, kinh t, qun s, tn gio v giao thng t vo tay v Tr Tng i thn ca nh
Mn-Thanh. V vy, Ty Tng ch ly li c ch quyn hon ton vo cui i Cn
Long.

Sau khi vua Cn Long bng h, Thanh triu cng theo m dn dn suy vi, i vi
Ty Tng Thanh triu cm thy khng cn sc khng ch, mt khi triu Thanh
khng cn kh nng bo h , Ty Tng trnh c nhng cuc ni lon bn trong
cng nh bn ngoi, v th m Ty Tng dn d that ly khi s bo h ca triu
Thanh. Cnh quyn lc ca t Lai Lt Ma ngy cng c khuch trng, n
i v t Lai th mi ba, u tin l do qun Anh quc xm lng Ty Tng nn
Ngi phi chy n Bc Kinh cu cu, nhng lc ny triu nh nh Thanh hn dung
nhu nhc chng gip c g, do c t Lai v li Ty Tng, sau v hon cnh
bc bch, Ngi t mt ngi chng Anh quc tr thnh ngi thn Anh (quc), v
o vong sang n . Lc v hong cui cng ca nh Thanh thai v, nhn
c t Lai lin tuyn b Ty Tng c lp.

NGI ANH KINH LC TY TNG.

Ty Tng nm v tr trung tm ca cao nguyn Chu . Vi th gii, Ty Tng xa


nay c coi l vng t phong cm; ngoi vic tip xc vi Trung Quc, ngi
phng ty tuyt nhin khng c ng dn n Ty Tng. Mi n i vua Minh Hy
Tng; nm Thin Khi th t (1624), cc gio s Thin Cha gio ngi B o Nha
l An t L ch (Antienio Andrade) v M Nh Khu (Mamuel Margues) vt Hy
M Lp Sn vo Ty Tng thuc vng St Mt Lng (Tran-Arang) ty b Ty Tng,
ti y h lp mt nh th Thin Cha gio.

Vo i Thanh Cao Tng, Cn Long nm ba mi ba(1768), Cng ty ng An ca


Anh quc quyt nh tin hnh iu tra Ty Tng, hy vng s thit lp thng v ti
Ty Tng, Cn Long nm ba mi chn (1774), vin tng c ngi Anh n tr ti
Mnh Gia Lp l Cp T nh T (Hastings) phi mt s b vo Ty Tng phng vn
Ban Thin, trong cng thi gian ny ngi Anh khng ngng dng v lc p t v
xm chim lnh th Bt an, v phng din tn gio, Bt an chu s lnh o ca
Ban Thin. C th ni ngi Anh c s b n Ty-Tng l c mun xm lng v
thn tnh Ty Tng.

Thanh Nhn Tng, nm Gia Khnh mi chn (1814), ngi Anh mn c vng bin
cnh c xung t nhn a qun xm chim Ni Bc Nh, hai nm sau Ni Bc Nh
b buc phi k tho c ct t giao cho Anh quc. Thanh Mc Tng, ng Tr nm
th t (1865), ngi Anh nhn vic Bt an lm nhc s thn ca h, h lin tn
cng Bt an v cng buc Bt an k hip c nhng a cho h, trc vo
i Thanh Vn Tng-nm Hm Phong mi mt (1861), ngi Anh cng bc bch
Tch Kim phi cng nhn Anh quc l nc bo h. Lc Ph La Ni cn cai tr Ty
Tng th Bt an v Tch Kim u hng v Ty Tng np cng, cha ni l v tn
gio hai nc ny nht hng thuc v h thng tn ngng ca Ty Tng, v ngi
Ty Tng cng cm nhn c rng mi quan h gia h vi Bt an v Tch Kim
nh mi vi rng, h mi h th rng lnh.

Thanh c Tng, nm Quang T hai mi chn (1903), vin Tng c l Khu Tn


(Lord-Curjon) tr ti n nhn nhng thng li ca qun Anh, ng ta i m cuc
hi tho bn v vn bin cnh, a im t chc m y a ra dt khat l ti
Lp Tt, vi lp trng nh vy, ng bn sai Thng hiu l Vinh Xch Bng (Colonel
Younghasband) xut qun xm chim Ty Tng. u thng tm nm sau qun Anh
trc ch Lp Tt. Kt qu, Anh quc ra iu kin: chnh ph Trung Quc phi i din
cho Ty Tng bi thng cho h nm mi vn bng Anh tin chin ph, i li,
ngi Anh s cng nhn ch quyn gc ca Trung Quc ti Ty Tng. Trc gi
ngi Anh c thn tnh Ty Tng nhng mi n nm ng Tr th mi (1871)
h mi thc hin.

Trong khi , nc Nga cng lin tc phi ngi n Mng C, Ty Tng v Thanh
Hi iu tra cc a khu ny, nhng ngi Nga li nh Bi Gia Nh v H Chu Bin
l nhng ngi c cng tn ngng Lt-ma gio vi B L Nh t ngi Mng C
h cng nhau thng lui ti Ty Tng nhm gip Ty Tng khai thng v m ca
giao tip vi nc Nga, cng cng thi gian ny, hai nc Anh-Nga rt lo ngi th
lc ca c quc, v c by gi ang khuch trng v uy hip chu Au. Do ,
thay v xy ra xung t gia hai nc Nga, Anh, th c hai li to ho hon v vn
Ty Tng. Nu chng phi vy t Ty Tng phi chu s bo h ca Anh quc v
iu chng c g phi nghi.

Vn Ty Tng u th k hai mi v sau. Khi Vinh Xch Bng ang tin qun
xm nhp Lp Tt, th c t Lai i th mi ba ang Thanh Hi bn chy n
Bc Kinh. Sau gia Ngi v Bc Kinh khng tho hip c vi nhau, nn nm
sau ngi tr v Ty Tng, Thanh triu lin phi i qun vo Ty Tng trn p
c t Lai. Trong tnh cnh bc bch, c t Lai chuyn hng chy sang n
cu thn vi Anh quc, bit c vic lm ny ca c t Lai, triu Thanh lin bi
tr danh hiu t Lai v thc gic c t Lai hy b gy k hoch ca ngi Anh.

Mi n nay nhng ngi Ty Tng tng tip thu nn gio dc ca Anh quc hy
cn rt nhiu, h l nhng ngi mang cht liu kin trc ca phng Ty vo Ty
Tng kin thit x s mnh.

Sau cuc cch mng Tn Hi (1911), qun T Xuyn ang tr ng ti Ty Tng li


gy bin lon, nhng mi n nm Dn quc th hai, th ba (1913-1914) mi c
ngi Anh ng ra iu gii, h m hi ngh ti Ty M Lp n . Trung Quc
phi Tuyn v s ti Ty Tng l Trn Di Phm lm i biu ph hi, Ty Tng th do
Ct Lun H Ct l ngi thn Anh nn c c lm i biu tham d hi ngh, cn
Anh quc th ly Ngoi v i thn ti n l Mch Khc M Hng (Sir-Mcmahon)
lm i biu. Kt qu, ngi Anh ly t th trung gian v a ra ch trng l chiu
theo l c ca Mng C chia Ty Tng ra thnh Ngoi Tng v Ni Tng. Ngi Anh
ly i b phn ca tnh Thanh Hi v mt b phn ca tnh T Xuyn, v gc ty
bc ca tnh Vn Nam quy hoch thnh Ni Tng (phn cn li thuc ngoi Tng),
Ni Tng th thuc v Trung Quc.

Nhng chnh ph Trung ng khng c can thip vo cng vic ni chnh ca


Ngoi Tng, khng c thit lp quan vin vn v v gi qun i n n tr
Ngoi Tng. Nh th l ngi Anh di bin gii n v pha bc, bng cch ly
pha ng i Vng Lang Tng ca Bt an cho n gc lnh th pha nam ca
Ty Khng quy nhp v lnh a ca n . ng ranh gii ny c gi l Mch
Khc M Hng Tuyn. iu c ny c vit thnh vn, i biu Trn Di Phm ca
triu Thanh cng c k tn, nhng chung cuc n khng c chnh ph Trung Quc
tha nhn. Do , mi n nay vn phn nh ranh gii gia hai nc n v
Trung Quc vn cn l vn ln cha c gii quyt xong. Do b triu nh nh
Thanh bc bch, nn c t Lai i th mi ba mi chuyn hng thn Anh. Nm
Dn quc mi hai (1923) gia t Lai v Ban Thin c s bt ho, Ban Thin chy
n Bc Kinh v c khuynh hng thn Trung Quc.

Trong khi ti Ty Tng c t Lai nm trn quyn bnh. Dn quc nm mi by


(1928), qun i Cch mng Trung Quc bc pht thnh cng, c t Lai lin phi
ngi hng v chnh ph Trung ng Bc Kinh bn vic thit lp li quan h
gia Ty Tng v Trung Quc. Nm Dn quc hai mi hai (1933), c t Lai i
th mi ba vin tch; nm Dn quc hai mi su (1937), Ban Thin d nh tr v
Ty Tng, nhng cha kp khi hnh th vin tch ti Ngc Th Thanh Hi, nm
Dn quc hai mi tm (1939), chnh ph Trung ng phi U Vin Trng Mng
Tng U Vin Hi l Ng Trung Tn vo Ty Tng ch tr l ng quang ca t Lai
i th mi bn, ng thi thit lp ti Lp Tt Nht Nhm Tr Tng Bin S

XDn quc nm ba mi tm (1949), Trung ng li phi U Vin Trng Mng


Tng U Vin Hi l Quang Kit Ngc n Ty Ninh ch tr l ng quang ca Ban
Thin i th chn.Sau khng lu, chnh ph Quc Dn ng buc phi trit thai
khi lc a Trung Hoa chy sang i Loan, v nh vy Ty Tng li c chnh
ph ca ng Cng Sn Trung Quc tip qun.

Thng 10 nm 1950 Nhn Dn Gii Phng Qun tin vo Xng ca Ty Khng.


Ty Tng lin phi i biu n Bc Kinh k Ho Bnh Gii Phng Ty Tng Hip
Nghgm mi by iu vi chnh ph Trung Quc; ni dung nh sau :

Trc xut th lc xm lc ca ch ngha quc ra khi a khu Ty Tng.

Hp sc tr gip Nhn Dn Gii Phng Qun n n tr ti Ty Tng.

Chnh ph Trung Quc tha nhn a phng Ty Tng c t tr.

Chnh ph Trung Quc bo chng quyn lc ca t Lai Lt Ma v th ch chnh tr


ca t Lai c tip tc tn ti.

Chnh ph Trung Quc bo chng quyn lc ca Ban Thin cng nh a v ca Ban


Thin.

a v ca t Lai i th mi bn cng vi Ban Thin i th chn vn c gi y


nh trc, nhng hai bn phi h tng hp tc vi nhau.

Tn trng tn ngng tn gio v phong tc tp qun ca nhn dn, bo h s thu


nhp ca t Lai Lt Ma.

Bin ci qun i Ty Tng thnh Nhn Dn Gii Phng Qun.

Pht trin ng vn Ty Tng cng nn gio dc v trng c.

Pht trin cc ngnh ngh: nng, mc, cng, thng ca Ty Tng.

Mi ci cch ca Ty Tng giao cho chnh quyn a phng.

Nhng ngi trc y thn ch ngha quc v Quc Dn ng, khng c c


gi cc chc v quan li cc cp.

Trung Quc a qun i n tr n Ty Tng duy tr k cng.

Cng vic i ngoi, giao thip u do chnh ph i lc thng nht x l.

bo chng bn hip nh ny c thc thi, cn lp Qun Chnh U Vin Hi v


B t lnh qun khu.

Kinh ph ca Qun Chnh U Vin Hi, B t lnh qun khu v qun n tr ti Ty


Tng do Trung ng i lc m trch.

Bn hip nh ny c hiu lc ngay sau khi c k kt.

Tit II
HON CNH TY TNG.
Nc Nh Th Gii.

Nu ly hon cnh a l ca Ty Tng m ni, th Ty Tng nm trn mt cao


nguyn cao nht th gii, bnh qun so vi mt nc bin th cao ca Ty Tng l
mi su ngn mt (16.000m), nhng ni trng thp v c sng chy so vi mt
bin vn cao t mi ngn n mi lm ngn mt. Do , Ty Tng c coi
l nc nh ca th gii. Ton cnh Ty Tng l tng tng lp lp nhng ngn ni cao
tr tri v nhn hot, ti Tuyt Tuyn i ngc ln c n hng trm nhng ngn ni
cao quanh nm tuyt ph, t xa gi vn cha tan chy, khin ngi xem trng
ging nh bc rm tuyt. Chnh do yu t ny m Ty Tng cn c tn l Tuyt
quc.

Ty Tng bc gip cao nguyn Mc M Nh ca Tn Cng, gi u ln sn mch


ca sn h Cn Ln, nam tip gip sn mch ca di Hy M Lp Sn, gia nm vt
ngang sn mch ca di sn h Vng T, cn c sn mch ng C Lp chy
xung hng ng gp Thanh Hi v Ty Khng. C th ni Ty Tng l s lin
kt ca cc sn h ln nht th gii to thnh.

Xt v mt a , th chu vi ca Ty Tng bc tip gip Tn Cng, ng ni lin


Thanh Hi v Ty Khng, nam gip n , Bt an, Trit Mnh Hng (Tch Kim) v
Ni Bc Nh, ty gip cc nc nh: Khch Thp, M Nh, Ba C T t, A Ph Hn v
T Nga, do v tr ca Ty Tng nm ngay gia trung tm chu . V tr ny, ng
v mt quc phng l cc k trng yu.
Ty Tng-Ranh gii v nhn khu..

Ty Tng c din tch rt ln, tuy nhin li c nhiu thuyt khc nhau. Bn dch Ty
Tng Kin Vn lcca Trn Trng (trang 4, 5) ni rng sch Hong Thanh d a
ca L St t (Richard), th Ty Tng l mt x rt di, t ng sang ty c n
1.200 dm Anh, t bc vo nam rng n 740 dm Anh, din tch Ty Tng c c
463.320 dm vung Anh.[1]

Theo Trung Thn Nguyn ngi Nht Bn vit trong Phng php t duy ca ngi
Ty Tng, th Ty Tng c din tch 800.000 km2 vung. Cun Ty Tng do chnh
ph Anh quc bin kho, th chiu di ca t nc Ty Tng tnh t ng sang ty
l 1.370 dm Anh, chiu ngang t nam ra bc l 802 dm Anh. Tng din tch ca
Ty Tng l: 1.000.000 dm vung Anh hoc hn i cht. Din tch trn l tnh lun
c Ty Khng v Thanh Hi vo ni cnh Ty Tng; cng chnh v vy m ti hi

ngh Ty M Lp ngi Anh mi em Ty Tng chia ra thnh Ni Tng v Ngoi


Tng.

Thc th hin nay v tr Ty Tng nm t 78 n 96 kinh ng, v t 27 n 35


bc tuyn. Chiu di ti a ca Ty Tng t ng sang ty o c l 701, 3 dm
Anh, ni rng nht tnh t nam ra bc o c l 499, 3 dm Anh. Tnh din tch
ca Ty Tng l 308.713 dm vung Anh. Nhng theo thng k ca Hc Hi a L
Th Gii, th tng din tch chnh xc ca Ty Tng l 469.294 dm vung Anh.

V nhn khu, theo nh gi ca Trung Quc lc a trc khi kin lp chnh quyn,
th by gi Ty Tng c t 120 n 130 vn nhn khu. Nu tnh lun tc ngi Tng
sng cc tnh Cam Tc, Thanh Hi, Ty Khng v Vn Nam .v.v th Ty Tng c
t 270 n 300 vn nhn khu (trch: Bin cng lun vn tp t trang 26 tr lui).
Theo bn dch Ty Tng Kin vn lc ca Trn Trng- (trang 02) th: Dn s Ty
Tng c hn 3.722.000 ngi sng phn b cc a x: Ty Tng, Thanh Hi, Ty
Khng, T Xuyn, tt c u ni ting Tng v u c cng tn ngng Lt-ma
gio.

Theo Thn Trung Nguyn-ngi Nht Bn th: Nhn khu Ty Tng c c t bn


triu ri n nm triu ngi, trong s ny c hai triu by trm ngn ngi sng
ti Ty Tng, s cn li sng cc x bin cnh nh: T Xuyn, Vn nam, Thanh
Hi.v.v.. (trch: Phng php t duy ca ngi Ty Tng -trang 05). S thng k
trn l ca Trung Quc lc a sau khi h thit lp chnh quyn Ty Tng. Nhng
khi Nhn Dn Gii Phng Qun tin vo Ty Tng h ly lun nhng di dn Ty Tng
ang sng cc tnh vng ven tnh gp li l nm triu ngi, h dng con s nm
triu ny dung hp v ng ha vi hai triu by trm ngn ngi ang c tr ti
bn a Ty Tng nhm mc ch ph lun im cho rng ti Ty Tng vn c
nn vn ha c lp, v kin lp th ch chnh tr ring, cng nh ti Ty Tng
vn c phong tc tp qun v tn ngng tn gio ring ca h (trang 04-sch
dn trc). ng nhin y cng l k hoch ca Trung Quc lc a trc , v
cng do Ty Tng ngi dn ti cc vng nng thn ph cn Lp Tt sau khi thu
hoch ma v h thng dng sn vt ln cng Pht v t Thn, ng thi h cng
t chi treo hnh Mao Trch ng v Lu Thiu K thay cho tng Pht. Cng cn
ni thm, ngi Ty Tng cng c chia thnh ba i tc.

1/ Tng Ba, cn gi l Bc Ba (Bodpa), y l tc ngi Tng ang sinh sng ti bn


a Ty Tng. Tng Ba cng l tn gi ca nhng nng dn v dn chn nui bc
b Nh L Tng, B Giang, H c.

2/ Khng Ba, xa gi l Khch Mc (Kham), ca ch Khch Mc l ch tc ngi


Tng sinh sng Ty Khng, ngi Khng Ba c thn hnh cao to kho khon, do
h thng c chn lm cnh v cho cc Lt Ma ti cac ngi i t, ni c tr
ch yu ca h c phn b ti Ty Khng v c nhng ngi di c n Nh L
Tng, B Giang, H c.

3/ An a, cu xng l ng C t cng cn gi l A-Mc-a (Amdo). A Mc a l


tn gi ph thng ca ngi Mng C dng gi ngi Ty Tng. V sau tn gi A
Mc a tr thnh ting chuyn dng ch tc ngi Tng sinh sng cc tnh nh
Cam Tc, Thanh Hi, T Xuyn.

a th thin nhin v phn khu chnh tr. Phm nhng a phng c sng chy
qua ngang dc t ni y c dn c qun t, v sn sinh ra nn vn ha ca ring
h. Ty Tng l mt trong s nhng a phng nh vy. Ni cnh Ty Tng l mt
khu vc rt giu c, ng c nm gia hai dy ni Hy M Lp Nh v Vng T ,
c sng Tng Nam Tng Cc chy t ng sang ty, v cng l lu vc H Cc
ca sng B Giang Nh L Tng. y l con sng ln nht trong ni cnh Ty
Tng, n di c khon bn ngn dm Anh, chi lu ca sng ny rt nhiu, chng
hn nh sng Nin S chy qua Giang T v Nht Khch Tc, sng Lp Tt chy qua
th ph Lp Tt. Duy c vng thng du ca Lp T ti Nht Khch Tc l gii tuyn
phn chia kh hu vi Tng Nam Tng Cc.

T Lp T chy v hng ng, i n u cng thy ton l cao nguyn tho


nguyn, trn cao nguyn ny c rt nhiu sng chy qua nn rt thch hp cho vic
chn nui, trng trt pha ty Lp T l khu vc ni non ch thch nghi cho vic chn
nui loi b ui di v loi d lng mm m thi. Nhng sng pht nguyn t Ty
Tng c chia thnh bn h ln. Trc ht phi ni n l sng Nh L Tng B
Giang, y l chi lu ln nht ca h sng Hng ca n , ty b Tng Nam Tng
Cc c sng Lang, sng Tng Tuyn, sng S Truyn ba sng ny hp lu ti thnh
Trc Tch Vng ri chy theo hng ty bc chy qua Khch Thp M Nh ri vo
Ba C T t, li c sng Lang S bt ngun t Ma Na Tt La Cc Tr (i khi mun
ch A Nu t Tr trong kinh Pht) chy vo sng Tt t Li Nht ri tung v n
h, v th ti cc vng ny u l h sng ca n . Ti ng b Ty Tng c sng
Khch Lt T pht nguyn t B Khch Tr, h lu ca n chy qua Ty Khng,
Vn Nam ri vo Min in v ra bin, y thuc h sng N Giang.

Bc b Ty Tng l h sng chy trong t lin, chng hn nh sng Thin Tr (tc


ng Cch L H) v H K Lm. l nhng ao h ni ting Ty Tng. Nguyn
nhn v sao a khu Ty Tng tuy rng ln nhng c t nhn khu? L v bc b Ty
Tng l c mt a khu cao nguyn rng ln m a phn l nhng ngn ni lm
chm v t g g gh, t Tuyt Tuyn tr ln ni non chp chng khin vic i li
kh khn cch tr. Nam b Ty Tng tuy c ngi nhng rt t, h c tr ti H L
v sng bng ngh sn mc. Bc b Ty Tng c tc ngi Hi chuyn sng bng
ngh vo ni sn bn, i b phn a khu ny hu nh quanh nm khng c du
chn ngi.

i nh Thanh c ngi c tr t i em Ty Tng chia thnh ba khu vc chnh


tr, ngoi tr tc ngi Tng An a, s cn li cng tt c c su mi su (66) dng
h.
- Mt l V, tc Tin Tng, l tc ngi Tng Giang T ca Nam Tng chy
thng n Bc Tng v hi chch v ty, th ph l Lp Tt, thng qun c thy ba
mi su (36) dng h.
- Hai l Tng, tc Hu Tng, ly Nht Khch Cch Tc lm th ph v thng qun
hai mi su (26) dng h
- Ba l A L, sng vng bin cnh Ni Bc Nh gip vi tuyn H Ty v Khch Thp
M Nh, thng qun mi(10) dng h .

C s tn gio ca Ty Tng.

Theo truyn thuyt, ngi Ty Tng t nhn t tin ca h l Hu t (con vn), con
Hu t ny l ha thn ca B Tt Quan Th Am, n vt qua dy ni Hy M Lp
Nh n bn b sng Nh L Tng B Giang, mt hm n ln theo du chn ca
mt ma n v kt hn cng nng. Ri c hai vo trong hang mi tn thm sn,
thuc a phn T ng, c th tri qua nhiu i, con chu ca h ngy nay l
dn tc Ty Tng, nhn truyn thuyt ny m ngi dn Ty Tng ly tn v vua ni
ting trong thi c i ca dn tc mnh, cng nh v t Lai i i chuyn sanh
hin ti v cho rng hai v trn u do c B Tt Quan Th m ha thn.

Tr x ca B Tt Quan Th Am vn ti ni Ph Lt Gi nam n . Cng


nhn ngi Ty Tng t tn cho trung tm chnh tr, tn gio ca h l B t
Lp- tc l lin i, v ngi ng trn lin i l Quan Th Am B Tt. Trn y ch
l truyn thuyt, bi ngay t rt sm Ty Tng tr thnh a khu Pht ha. K

thc khng phi vy, truyn thuyt trn ch xut hin sau khi Pht gio thnh
hnh ti Ty Tng, v khng th xut hin sm hn trc thi Tu, ng. Hn na,
ch sau khi Pht gio c du nhp Ty Tng, ngi Ty Tng mi ly vn ha n
lm ch lu cho thi by gi, v mi c c quan nim trntc quan nim v s
tch Thnh hu, s tch Thnh hu l bt ngun t s thi La Ma S hnh truyn
(Rmgana) ca n .

t nc Ty Tng tip gip vi ty v ng bc , trong gm c cc tc ngi


sinh sng bng ngh du mc hoc ngh sn bn khu vc cao nguyn tho nguyn
ny, v h cng c mt cng ng tn ngng- l tn ngng Vu, mt th tn
gio ca thi nguyn thy, tn ngng Vu l Khu L (trong ming) ca dn Ty B
Li cn c tn l Tt Mn (Shama). Do , trong mn tn gio hc cng lit k Tt
Mn l mt tn ngng, v gi l Tt Mn gio. Tt Mn gio ly Ty B Li lm
trung tm ri m rng ra bn pha nh Mng C, Mn Chu, Tn Cng (cn gi l
L Ngt Nhi) v Ty Tng v.v.Trong x hi ca cc dn tc ngi va nu c mt
phng thc sinh hot ging nhau, l tt c u tip nhn tn ngng Tt Mn
gio.

Tt Mn gio l do luyn tp cc huyn thut v ph ch m thnh, v gi l


Cng Nng Vu. Cng Nng Vu tng t nh oThut Uy Lc ca Trung Quc.
Cng Nng Vu c th tr liu bnh tt, bi ton kit hung, gii tr t ma, cu ma,
dp la. Trong Tt Mn gio c mt vic m Cng Nng Vu khng th lm c,
l lp i o trng cu Thn ging. Tn ngng nguyn thy ca Ty Tng vn
d l Bng gio (Bon). Bon l ting Mng C c ngha l Vu S. iu ny cho thy
Bng gio cng l mt chi trong h thng Tt Mn gio.

Khng lu trc khi Pht gio bt u thnh hnh Ty Tng, th lin b tn Tt


Mn gio k; mi dn n chuyn v Tng vng l Lng t Ma-mt tn Tt
Mn gio, ni ln hu dit Pht gio. V sau, khi Pht gio phc hng Bng gio mi
c quy ha v Pht gio, c ngi ly Pht gio b sung vo Bng gio m thnh
Hc gio; ging nh Pht gio, do hp thu cc thnh phn ca Bng gio v to
thnh nt c sc ca Lt-ma gio. Mi n trc khi lc a Trung Quc kin lp
chnh quyn ti Ty Tng, th ti cc cha Pht ca Lt-ma gio vn cn Pht s v
Thn ging. Cng ging nh Mt gio n ly cc thn ca n gio lm v h
php cho Pht gio. Lt-ma gio ca Ty Tng cng ly thn ca Bng gio a vo
Pht gio.

Theo s nghin cu ca mt hc gi Ty Tng l Khu T Khc Ni Mn (Chos-Kiy-nima), th lch s Bng gio ti Ty Tng cng c phn thnh ba thi k.
- Thi k u l Bng gio nguyn thy (Hjol bon): y l thi ca Bng gio s, thi
ny cha c nh ra nghi thc dng sng bi Tinh Linh, cng nh cha hon
chnh gio ngha c th truyn b.
- Thi k th hai, y l thi ca Hn Tp Bng gio (Hkhyar-bon), thi k ny nhn
c ba v tng t Ca T Di La vo Ty Tng v c vua Kit Li Cng Cn Ph (Grigum-bcan-po) m c hnh nghi thc cho ngi cht, v th thi ny c gi l Phn
m Bng gio.
- Thi k th ba l thi Bng gio b bin cch (Bsgyur bon): y l thi sau khi chu
nh hng Pht gio, ni dung ca Bng gio trong thi k ny l bin ci, cch tn
pht trin.

TrcSau
In Trang
GI KIN CA BNTTTELEXVNI

Tn ca bn

Email ca bn

Gi
To bi vit
1234567Trang sauTrang cui
12 Vn X Hi Di Ci Nhn Pht Gio28/01/2014(Xem: 10176)Nguyn Th
Phng Thanh
Ajahn Pasanno: Tr Thnh Tu S C Mt Sc Ht K L i Vi Ti15/10/2011(Xem:
35149)Thy Ngc
Alexander Berzin02/10/2012(Xem: 20603)Alexander Berzin

Aung San Suu Kyi V Hn Ca Nc22/01/2012(Xem: 32792)Cao Huy Thun


n - B Mc i Hi Pht Gio Ton Cu 201107/12/2011(Xem: 33682)Hu Php
n Lng Ph Xut Khu S Mt : c Pht11/04/2015(Xem: 5065)Minh Kin
n Gii "V" Pht Hn Trung Quc07/12/2011(Xem: 29126)Nguyn Gic
n : Khai Mc Hi Ngh Cc Thnh Vin Sng Lp Lin Minh Pht Gio Ton Cu
Ln 114/09/2013(Xem: 8401)Thch Nht T
nh Hng Pht Gio i Vi Nhn Loi16/03/2011(Xem: 39171)Thch Tr Chn,
Nyanatiloka Maha Thera
Ba ch nguyn ca ti trong i sng07/01/2016(Xem: 1487)Tu Uyn, c t Lai
Lt Ma
Bc Kinh V c t Lai Lt Ma16/03/2011(Xem: 39093)Nguyn xun Ngha
Bhimrao Ramji Ambedkar - Ngi Gip Cho Pht Gio Hi Sinh n
10/02/2011(Xem: 52170)Hoang Phong
Biu tng gic ng Unalome trong vn ha Thi Lan v
Campuchia11/12/2015(Xem: 3423)Tng Phc Khi
B Tt a Tng, V B Tt Bo V Tr Con Trong Truyn Thng Pht Gio Nht
Bn19/12/2010(Xem: 93664)Tm H L Cng a
Borobudur - K Quan Pht Gio Ln Nht Th Gii20/01/2011(Xem: 20535)
Buddhaghosa V Lev Tolstoy - Nhng Ngi i Tm Ngha Cho Cuc
i18/09/2011(Xem: 30291)Thch Phc An
Bui Php m Gia c t Lai Lt Ma V Cha Laurence Freeman19/01/2013(Xem:
12026)Phc Cng
Bui Phng Vn c t Lai Lt Ma12/08/2010(Xem: 44792)Ging Kit Tng
Bt Trong Ta, Cha Trong Ta30/10/2010(Xem: 41120)Thch Nht Hnh
Bt V T Trong Ta30/06/2013(Xem: 11533)Th Gi
Cc Gio Th S Pht Gio Hoa K gi th ng n Tng thng
Obama14/11/2014(Xem: 6194)
Cc Hc Gi Anh Quc V Pht Gio u M27/03/2011(Xem: 37881)Thch Tr Chn
Cc nh lnh o Pht Gio hp ti Nh Trng15/04/2015(Xem: 4860)Tnh Thy

Cn Nguyn Ca i Tha Pht Gio20/03/2015(Xem: 3111)Thch Tm Tr, Thnh


Nghim
Cao Sn Tuyt - Mng Sinh Nht c t Lai Lt Ma22/04/2015(Xem: 4615)Minh
c Triu Tm nh, V T Hn
Cao sn tuyt (snow on a high mountain)27/04/2015(Xem: 2504)Minh c Triu Tm
nh, Trn Nh Mai
Cht thin trong Tng thng Barack Obama01/06/2016(Xem: 1437)Thch Gic Tm
Chic Gy Tn Gio V Bnh Xe Dn Ch Ca Min in01/05/2013(Xem:
8240)Nguyn Vn Ha
Chnh trng cn c nhng ting ni tr tu ca Pht gio29/08/2015(Xem:
1806)Bhante Sujato
Ch Ngha Dn Tc Pht Gio Min in07/04/2013(Xem: 12326)Nguyn Vn Ha,
Maung Zarni
Cha Global Vipassana - K Q