You are on page 1of 15

Univerzitet u Tuzli

Filozofski fakultet
Odsjek: Historija

TIMARSKI SISTEM
(REFERAT)

Student:

Mentor:

Denan Hasani

dr.sc.Izet aboti, vanr. prof.


Tuzla, april 2016

SADRAJ

I Uvod......................................................................................................................... 1
II Opti pogled na timarsko spahijski sistem............................................................2
III Spahije.................................................................................................................... 4
IV Odnos spahije i raje................................................................................................ 8
V Porezi..................................................................................................................... 11
VI Zakljuak.............................................................................................................. 12

I Uvod
Tema ovom referata je Timarski sistem. Timarski sistem je prestavljao temelje na kojima se
zasnivala vojna, ekonomska i privredna mo Osmanskog carstva. Timari su preteno dodjeljivani
vojnicima umjesto plate. Dodjeljeni timar vojnici ili slubenici nisu dobijali u trajno vlasnitvo.
Oni su sa njega ubirali prihode u visini koja je odreena za taj posjed. Najvei broj timara
dodjeljivan je konjanicima, koji su se nazivali spahije. Po tome je osmanski feudalni poredak i
nazvan timarsko spahijski sistem.
Referat se sastoji iz etiri dijela; u prvom dijelu ponuen je na neki nain sam historijat
timarskog sistema, kao i njegova kodifikacija i nain uspostavljanja, u drugom dijelu dat je
prikaz o vojnom redu spahijama i njihova uloga i zaduenja u sklopu timarskog sistema. Tree
poglavlje daje uvid u odnos spahije i raje tj. obaveze koje je seljak duan da obavlja na timaru
zemljoposjednika. etvrto, zadnje, poglavlje odnosi se na poreska davanja raje.

II Opti pogled na timarsko spahijski sistem


Sultan, kao vrhovni poglavar drave, uivao je neogranieno pravo svojine. Cjelokupna obradiva
seoska zemlja u Osmanskom carstvu pripadala je dravi, te nazivala se mirijom. Sultan je iz
fonda dravne zemlje vojnim i civilnim slubenicima, kao plau, na uivanje dodjeljivao
zemljine posjede koji su se zvali timari. Po ovoj vrsti posjeda cjelokupni sistem nazvan je
timarski sistem. Ovaj sistem, se smatra jednim od stubova ne samo vojnog, ve isto tako i
drutveno ekonomskog sistema Carstva. Po svojoj sutini, ta institucija nastala je iz
neophodnosti da se velika carska vojska odrava na osnovana srednjovjekovne privrede.
Osmanlije su u svrhu toga odreena rijeenja preuzimali iz islamskog, a jo u veoj mjeri, iz
bizantijskog nasljea.
Dakle, timarski sistem moe se opisati kao predavanje na koritenje takozvane mirijske zemlje
koja je bila vlasnitvo drave, najprije vojnim slubenicima koji su se istakli u ratovanju, a
kasnije i civilnim slubenicima, i prenoenje na njih prava da sa doznaenih posjeda ubiraju
poreze propisane obiajnim i erijatskim pravom.
Da bi osmanska vlada uspostavila timarski sistem u novoosvojenim zemljama, najprije je trebalo
da se stvore uvjeti za to, odnosno bilo ga je mogue uspostaviti samo u onim oblastima gdje su
sandaki sistem, osmanski zakon i osmanska administracija bili uhvatili vrste korijene.
Timarski sistem nije postojao u provincijama Egipta, Bagdada, Abisinije, Basre i Lahse, koje su
zahvaljujui toj injenici sauvale izvesnu autonomiju.
Primjena timarskog sistema kod Osmanlija poela je jo u vrijeme emira Osmana. Poznato je da
je u vrijeme Orhana i Murata I znatno povean broj timara. Posebno je u Rumeliji novoosvojena
zemlja povjeravana na koritenje vojnicima koji su stekli zasluge u borbama i porodicama koje
su se iz Anadolije doseljavale u Rumeliju.
Sultan Mehmed II doprineo je sreivanju timarskog sistema, poveavanju timarskih posjeda i
otklanjanu negativnih pojava u okviru ovoga sistema. On je oko 1470. god. izvrio reviziju
ukupnih zemljinih posjeda irom svoje imperije, te je zaveo princip da se dravi moraju vratiti
svi vakufi koje predhodni sultan nije sankcionisao, odnosno ije zgrade vie nisu postojale ili su
izgubile svaku namjenu. Tada je preko 20.000 sela i poljoprivrednih dobara izvedeno iz statusa
linog vlasnitva ili vlasnitva zadubina i podijeljeno je spahijama. U Anadoliji je, ipak,
izvjesna imanja ostavio u posjedu pojedinaca i dervia, koja su im pripadala i u ranijim
islamskim dravama, ali je od svakog takvog posjednika zahtjevao da u vojsku alje po jednog
potpuno naoruanog konjanika. Kasnije su sline mjere, samo manjega obima, preduzimali
sultani Selim I i Sulejman I, iji su ogromni poduhvati zahtjevali sve vei broj spahija.
Kodifikacija osmanskog timarskog prava, njegovo unaprijeenje i sreivanje ostvareno je u
vrijeme sultana Sulejmana Velianstvenog. U njegovo su vrijeme zemlje steene putem osvajanja
dodijeljene kao timari i dobile su stabilan status. Pored toga, iz zemljinih registara za vladavine
4

Sulejmana I se vidi da su u to vrijeme obraivane znatno vee povrine zemlje nego ranije, to se
moe zakljuiti na osnovu katastarskih popisa.
U sastavu klase timarnika postojale su velike razlike. Begovi koji su dobijali imanja zvana has ili
zeamet obino su prethodno slubovali u Saraju. Beglerbegovi su ubirali izmeu 600.000 i
1.000.000 aki godinje. Sandak-begovi su drali posede zvane has, sa prihodom izmeu
200.000 i 600.000 aki, dok su subae drale hasove ili zeamete koji su donosili od 20.000 do
200.000 aki prihoda. U XV st. prosjeni godinji prihod spahije sa timarom iznosio je 2.000
aki, a u XVI st., taj iznos se popeo na 3.000 aki.
Opte gledano, timarski sistem ine tri strane: raja, spahija i drava. Odnos izmeu njih, a nekada
i njihovo pogreno dranje, prestavljaju najvaniju temu osmansko ekonomske historije.

III Spahije
Najvei broj timara dodjeljivan je upravo spahijama (konjanicima), koji su obrazovali glavninu
osmanske vojske. Spahija je prestavljao tipinog srednjovjekovnog konjanika, naoruanog
tradicionalnim orujem, koje se sastojalo od luka i strijele, sablje, tita, kratkog koplja i
buzdovana, i ukoliko je dohodak sa njegovog timara premaio odreenu svotu novca, ratovao je
pod oklopom. Uz to, vodio je brigu i njegovao svog konja.
Pored vojne slube, koja je bila primarna, spahija je imao zadatak da ubire poreze od raje u
oblasti gdje se nalazio njegov timar. Pored poreskih davanja raje upisane na njegovom timaru: on
je takoe u potpunosti raspolagao odreenim dobrima zvanim hasa ifluci (ili kulu jeri):
livadom, mlinom, vinogradom ili vonjakom, za koji se starao da bude obraivan i sa koga je
uivao bruto prihod. Ovaj dio timara postepeno je iezavao krajem XVI st. Na zemlji koja je
bila pod njegovom odgovornou spahija je prestavljao autoritet sultana.
Timari koji su bivali dodjeljeni od strane sultana nisu uvjek bili jednaki. U terminologiji se
razlikuju sami timari, te je u zavisnosti od visine prihoda nazivani razliitim imenima: oni koji su
davali godinji prihod do 20.000 aki nazivali su se timari (njega su uivali sitne spahije konjanici), oni koji su davali prihod u vrijednosti od 20.000 do 100.000 aki nazivali su se
zeamet (njega su uivali krupne spahije - zaim), te oni koji su davali prihod iznad 100.000 aki
nazivali su se hasovi (njega su uivali vii vojni i civilni slubenici, sandakbezi i drugi
namjesnici).
Prvenstveni zadatak timarskog sistema bio je da obezbjeuje trupe za sultanovu vojsku, to jest da
odrava velike konjike snage, koje je kontrolisala centralna vlada. Spahija je u zavisnosti od
visine godinjeg prihoda sa zemlje koju uiva, prilikom odlaska u vojni pohod, bio duan na
svake 3.000 aki prihoda povesti sa sobom po jednog potpuno opremljenog konjanika
debeliju. Oni koji su uivali zeamet ili has izdravali su po jednoga debeliju na svakih 5.000
aki. U takvim okolnostima, poetkom XVI st. spahija koji je uivao timar od 9.000 aki morao
je da krene u pohod opremljen oklopom i atorom, i u pratnji trojice debelija. Ove su debelije u
ratu i u miru bile pod zapovjednitvom beglerbega i sandakbega. Svi vojnici koji su podreeni
spahijama pripadali su konjici, pa su svi koristili konje su morali biti izdrljive pasmine i dobri
trkai. Sandak-beg je na taj nain mogao imati veliku pratnju debelija, i to je njegova pratnja
bila vea, uivao je vei ugled. Veoma je teko stoga utvrditi brojno stanje spahijske vojske i broj
debelija. Prema jednoj proceni, 1475. god., 22.000 spahija sa timarima ivelo je u Rumeliji, a
17.000 u Anadoliji. Smatra se da je sto godina kasnije, za vladavine Sulejmana I, bilo vie od
etrdeset hiljada provincijskih spahija.
Kada bi sultan naredio da se krene u ratni pohod, iz centra bi se obavjetavali beglerbegovi i
sandakbegovi o pravcu kretanja vojske i o mjestu gdje e se vojska sakupiti. Ovi su dalje o tome
obavjetavali spahije koji su se nalazili u njihovim ejaletima, odnosno sandacima. Spahije bi se,
pod zapovjednitvom subae, okupile pod sandakbegovu zastavu. Spahije jednog sandaka bili
6

su podijeljeni na teritorijalno organizirane jedinice, tzv. boluk, na elu kojih su bili spomenuti
subae. Po deset je tih jedinica boluk bilo potinjeno jednom pukoviku (alajbegu) nad kojim je
neposredno bio sandakbeg. Sandakbegovi bi se potom okupili pod zastavu beglerbega, a
beglerbegovi bi se, u odreeno vrijeme i na odreenom mjestu prikljuili sultanovoj vojsci.
Potom bi sultan izvrio smotru svojih snaga, to je predstavljalo neku vrstu inspekcije, koja je
omoguavala da se utvrdi koji su ljudi odsutni i ta nedostaje od opreme.
Ratnika sezona je trajala od marta aprila do oktobra novembra. U rat bi polazilo oko 90%
spahija iz svih sandaka, a ovih 10% bi ostali uvati zaviajno podruje, kao i voditi brigu o
timarima mobilisanih spahija. Na bojnoj polju spahije su zauzimali poloaje na krilima,
obrazujui tako polumjesec, to im je omoguavalo da brzo opkole protivnika. Kad bi se zavrile
vojne operacije, spahije bi se vraale na svoj timar, na kome su provodili ostatak godine. Kako
spahije nisu dobivali plau ak ni u vrijeme kad su ili u rat. Njihove potrebe su se namirivale iz
prihoda sa timara koji su uivali. Za prikupljanje prihoda spahije svakoga sandaka odreivali su
izmeu sebe 5 do 10 osoba koje su obilazile cijelu oblast i donosile novac. Oni su se nazivali
harlikije.
Proces dodjeljivanja timara podrazumjevao je vie faza: timari su se dobijali na molbu vojnog
starijeine. Sultan bi, zatim, na osnovu takvog zahteva izdao ukaz kojim se odreuje vrijednost
timara budueg spahije i, poto bi se u sandaku naao slian upranjen timar, beglerbeg bi
podnosiocu molbe izdao teskeru, odnosno potvrdu. Molilac bi se sa teskerom zatim obratio
centralnoj vladi i od sultana dobio povelju o ustanovljenju timara. Ovakav postupak je bio
nezaobilazan kada se timar dobijao prvi put, ali su kasnije beglerbegovi, na osnovu sopstvenih
povelja, mogli da dodeljuju timare u vrednosti do 6.000 aki u Rumeliji, a do 3.000 aki u
Anadoliji. U svim drugim sluajevima, beglerbeg je morao samo da uputi Porti potvrdu,
dokument o raspodjeli, dok je samo dodjeljivanje berata uivaocu dobra bilo pravo rezervisano
za centralnu vlast. Tako se razlikuju nepotvreni timari, koje je dodjeljivao direktno beglerbeg
i potvreni, koji su podlegali odobrenju Porte.
Samo je pripadnik kategorije askera mogao da pretenduje na uivanje timara, dok je raji strogim
zakonom bilo zabranjeno da uiva takvu mogunost. Sin je postajao vojnik samo ako mu je otac
bio pripadnik vojnike klase. Praksa koje se ustalila u XV st. da su, prilikom novih osvajanja,
osmanlije priznavale pripadnitvo vojnikoj klasi i lanovima odgovarajue kaste, te su u
timarski sistem bili ukljueni zateeni pripadnici lokalnog kranskog plemstva, koji su samo
zadrali svoje stare feude. Vremenom su njihovi potomci iskoristili prednosti takve politike, te su
promjenili vjeru. U XV st. i XVI st. meu timarlijama je bio veliki broj robova. To se misli na
muslimane koji su bili dobrovoljci ili oni koji su se podvigom istakli u ratnim pohodima.
Sinovi preminulih spahija dobijali su timare sline onima kakve su drali njihovi oevi. Ako je,
na primer, umrli raspolagao timarom ija se vrijednost kretala izmeu 10.000 i 20.000 aki, prvi
sin bi dobio timar sa prihodom od 4.000 aki, a drugi sin po roenju timar od 3.000 aki.
Ukoliko je oev timar vrijedeo izmeu 20.000 i 50.000 aki, timar prvog sina iznosio je 6.000
7

aki, drugog 5.000 aki, a onaj eventualnog treeg uivaoca prava 4.000 aki. Oevi ni u kojem
sluaju nisu mogli ostaviti sinovima u naslee svoja lena kao u zapadnoevropskom feudalnom
sistemu. Ukoliko svoje vojnike dunosti ne bi obavljao sedam godina, spahija je gubio spahijski
status i prebacivan je u katastarski registar namenjen raji, to e rei da je sada podlegao
fiskalnim obavezama. Prema tome, krvno plemstvo bilo je iskljueno u timarskom sistemu. Ako
bi spahija kome je oduzet posjed ratovao sedam godina, mogao je, na osnovu zahtjeva vojnog
zapovjednika, ponovo dobiti timar.
Zaslunim se spahijama timar mogao poveati, ak im se mogao dodijeliti zeamet. Kad spahije
ostare toliko da ne mogu uestvovati u ratu, odlazili su u mirovinu sa odreenom plaom, a
njihov se timar dodjeljivao nekom drugom (Jedino je izuzetak u ovome bio Bosanski ejalet. ak
je od 1594. god. ozakonjen odakluk timar po kome lanovi spahijine porodice nasljeuju cijeli
timar). I zasluni su debelije mogli dobiti timar i postati spahije. Kad spahija umre, njegovoj se
porodici ostavljao dio timara koji je on uivao. Od tog se dijela timara izdravala porodica. Ako
iza spahije ostane maloljetan sin koji jo nije sposoban za vojsku, umjesto njega se u rat slao
debelija sve dok ovaj ne odraste. Porodici spahije koji je ivot izgubio u borbi ostavljao se timar
u veoj vrijednosti od one koja je bila neophodna za izdravanje porodice.
Za spahije sa timarima vodila su se po dva primjerka deftera. Od toga se jedan uvao u dotinom
ejaletu a drugi u sreditu drave. Kad se ukae potreba, namjesnik ejaleta beglerbeg mogao je
izvriti kontrolu prema defteru koji se ovdje uvao. Iz zapisa u defterima moglo se vidjeti kad je
timar ostao bez uivaoca. Takoer se prema defterima moglo znati sa koliko spahija i sa koliko
debelija raspolae drava.
Timarnici koji bi poinili kakav prestup kanjavali su se prema vrsti krivinog djela. Najtea
kazna za spahije bila je oduzimanje timara. Ova se kazna primjenjivala za one koji bez valjanoga
razloga odbijaju uestvovati u ratu. Za menje prijestupe spahiji se mogao oduzeti timar na
odreeno vrijeme. Poloaj spahije bio je cijenjen; postati spahija bila je ast. Poredak kojim je
bila odreena pozicija spahija u vojnom sistemu poeo se remetiti krajem XVI st., kao to je bilo
i u drugim ustanovama u Osmanskoj dravi, ponajprije u kapikulu korpusima. Ove su promjene
ile na tetu kapikulu vojnika u sreditu i spahija u pokrajinama. Meu najveim razlozima
poraza osmanske vojske jesu nedisciplina i nepotivanje propisa meu timarnicima.
To nepotivanje zakona najoiglednije se pokazalo u vrijeme Murata III. Timari su se poeli
dodjeljivali nepodobnim licima u naknadu za mito, na taj nain su mnogi pojedinci koji nemaju
nikakve veze sa vojskom dobili timare na uivanje. Ova se protuzakonita praksa poela
primjenjivati dosta rano, jo u vrijeme Sulejmana Velianstvenog, te e ona u buduem periodu
negativno uticati na vojnu mo drave, te je iz temelja potreslo ekonomiju i opu bezbijednost.
Pored toga, timari su se poeli sve vie dodjeljivati i dvorskim i dravnim zvaninicima, i to kao
oblik plate ili penzije. Tako su timare dobili aui, muteferike i pisari zaposleni u dravnim
kancalarijama. U drugoj polovini XVI st. porastao je broj timara koji su dodeljivani licima izvan
vojnike klase i taj inilac je znaajno doprineo raspadu ovog sistema.
8

Kako su timarnici vremenom izgubili vanost koju su ranije imali, 1650. god. uveden je porez za
uivanje timara. Ovo nije odgovaralo spahijama kojima su na taj nain ugroeni interesi, pa su
ak podigli bunu u vrijeme kad je Fazil Ahmed paa opsjedao Kandiju. U 18. st. preduzete su
odreene mjere da se reformira organizacija timarnika, no ona se ipak nije uspjela modernizirati.
Kratko prije ukidanja janjiarskog korpusa veliki je dio spahija prikljuen muarskom i
minerskom korpusu i na njihovo su elo dovedeni novi oficiri. Meutim, ovo nije dalo eljene
rezultate, pa je organizacija timarnika ukinuta 1847. god.

IV Odnos spahije i raje


Drava je spahiji davala izvjesna prava nad rajom da bi mu i na taj nain garantovala prihode. U
najirem znaenju rijei, pojam raje, bilo muslimanske ili hrianske, podrazumevao je podanike
proizvoae koji su, za razliku od pripadnika vojnike klase, plaali dabine. U uem smislu,
raju su inili zemljoradnici, nasuprot gradskom stanovnitvu i nomadima, koji su imali drukiji
status.
Spahija je sa timarom dobijao ne samo zemlju ve i seljake na njoj. U XV st. raja je predstavljala
bitan inilac u svim poljoprivrednim poduhvatima, jer je obradive zemlje bilo vie nego ljudstva
koje je radilo na njoj. Malobrojnost seoskog stanovnitva i obilje neobraene zemlje na timarima
bili su povod stalnih sukoba izmeu timarnika, koji su pokuavali da jedan drugom preotmu raju.
Spahija kome bi raja pobegla, gubio bi prihod, pa je upravo zbog toga zakon zabranjivao raji da
naputa svoje prebivalite i odlazi na neko drugo mesto. Spahiji je davana mogunost da u roku
od 15 godina prisili odbjeglog seljaka da se vrati na njegovu zemlju, ali to nikako nije mogao
uiniti bez kadijinog ukaza. Ako bi neko drugo lice, koje bi plaalo desetak, dolo da radi na
naputenoj zemlji, spahija nije vie mogao natjerati odbjeglog seljaka da se vrati, ve je samo
imao pravo da od njega trai ift-resmi. Ukoliko je taj seljak u meuvremenu poeo da se bavi
nekim zanatom u gradu, bio je obavezan da spahiji plati naknadu koja se zvala ift-bozan-aka
namet zbog naputanja zemlje koji je iznosio godinje neto vie od jednog dukata u zlatu.
Meutim, spahija ga nije mogao prisiliti da se vrati.
Ovakve okolnosti su se, po svemu sudei, izmjenile u 16 st. ini se da je stanovnitvo Carstva
naglo bilo poraslo jer je obraivana vea povrina zemlje. Iz zemljinih registara za vladavine
Sulejmana I se vidi da su u to vrijeme obraivane znatno vee povrine zemlje nego ranije, to se
moe zakljuiti na osnovu katastarskih popisa. Vrijednost zemlje i prihodi sa nje poveali su se.
Zakoni koji su zabranjivali seljacima da naputaju zemlju nisu vie bili tako strogi, naprotiv,
podsticali su priliv stanovnitva iz sela u gradove. Moe se rei da je u tom razdoblju povrina
obraene zemlje bila dostigla najvii stepen koji je doputala tehnologija onoga doba.
Drava je spahiji davala jo neka ovlaenja: povijeravala mu je odgovornost za red u selu.
Polovina novca prikupljenog od seljaka na ime globe za sitne prekraje pripadala je spahiji, a
druga polovina sandak-begu; meutim, pravo na odreivanje kazni iskljuivo je imao lokalni
kadija. Spahija je mogao da uhapsi prekritelja, ali nije bio ovlaen da mu presudi kaznu.
Spahija je iveo u selu koje je ulazilo u sastav njegovog timara i obavljao je svoje vojne
dunosti, ali se sam nije bavio poljoprivrednom proizvodnjom. Da bi spahija mogao ivjeti na
selu, osmanske kanun-name su propisivale da seljak mora initi spahiji izvesne sitne usluge. Bio
je duan da mu sagradi itnicu, ali ne i kuu; zatim, morao je da prevozi spahijin desetak do
njegovog ambara ili do pijace, ukoliko ona nije bila dalje od jednog dana putovanja. Seljak je,
takoe, morao da kosi spahijinu livadu, ali ne i da sijeno prebacuje u njegovu talu. Ukoliko bi
spahija doao u selo, seljak je bio duan da mu prui trodnevno gostoprimstvo, koje je
podrazumjevalo i staranje o njegovom konju. Zakon je, uz to, odobravao obiaj da seljak daruje
10

spahiju o praznicima. U nekim oblastima sauvao se obiaj da seljak na spahijinom posedu radi
jedan dan do tri dana.
U kanun-nami svakog sandaka nabrojane su one dabine i usluge koje je seljak bio duan da
ini, s tim to mu spahija nije mogao nametnuti nikakve druge obaveze. Porta je tome pridavala
veliki znaaj i injenica je da glavne odredbe u kanun-nami utvruju odnose izmeu spahija i
raje. Spahija koji je postupao suprotno tim propisima izlagao se opasnosti da izgubi svoj timar.
Stoga se raja nesumnjivo nalazila u povoljnijem poloaju od kmeta u srednjovekovnoj Evropi, a
glavna razlika lei u injenici to je osmanski seljak iveo pod zatitom centralizovane drave i
njenog nezavisnog zakonskog sistema. Pa ipak, sultanovi ukazi vezani za ivot raje koji potiu
jo iz petnaestog veka pokazuju da su spahije i begovi zloupotrebljavali svoja ovlaenja.
Nastojanja spahija da odre ranije feudalne obiaje bila su potvrda tih zloupotreba. Seljaci su se
alili na nezakonite i preterano visoke globe, a posebno su stavljali prigovore na naviku sandakbegova i kadija da borave u njihovoj kui pod izgovorom da odravaju red i gone sumnjiva lica,
prisiljavajui ih da besplatno hrane ne samo njih ve i njihovu mnogobrojnu pratnju i stoku.
Seljaci su se, sem toga, alili i na pokuaje spahija da od njih uzimaju novac u vidu nezakonitih
nameta, kao i na njihova nastojanja da desetak prikupljaju u gotovom novcu, a ne u naturi.
Sulejman I je izdao vie ukaza kojima je zabranjivao takve postupke.
Glavninu podanika koji su pripadali raji inili su zemljoradnici vezani za timar ili has, ali su u
okviru ove klase postojale socijalne razlike. Osmanski zakon, slino vizantijskom, delio je
seljatvo prema tome da li pojedini seljak dri ceo ift ili pola ifta zemlje, dok je bezemljae
razvrstavao zavisno od njihovog branog stanja, i na osnovu tih podataka razrezivan je porez
raje. U negdanjim vizantijskim i balkanskim zemljama, Turci su zatekli izvestan broj
nepopisanih bezemljaa koji su se zvali elefteri, slobodnjaci. Raja koja je pobegla sa zemlje ili
koja nije bila uneta u katastarske popise, pojedinci koji su naputali roditeljski dom i
neregistrovani nomadi tretirani su u osmanskom periodu kao jedna klasa. Bezemljai su radili na
timarima kao privremeni ili stalni poljoprivredni radnici. Od ove druge grupe timarnici su
primali desetak i ostale dabine kojima je podlegala raja, a koje su bile razrezane prema broju
dunuma. Ukoliko bi se bezemljai na istom mestu zadrali tri godine, postajali bi raja tog spahije.
Porta je uporno pokuavala da nastanjuje bezemljae i nomade.
Robovi-napoliari obrazovali su posebnu vlast, iji poloaj veoma podsea na ivotne uslove
kmetova u Zapadnoj Evropi. To su obino bili ratni zarobljenici ili kupljeni robovi koje su sultani
i uticajni pripadnici vladajue klase kao radnu snagu koristili na svojim imanjima i vakufima.
Budui da lica u iji bi posed dospela takva zemlja nisu mogla zapoljavati raju unetu u
katastarske registre, nastojali su da privuku nepopisanu raju ili da na svojoj zemlji nasele robove
koji bi je obraivali. Veina imanja u posedu vladajue klase bila je organizovana na takav nain.
Ovaj sistem je primenjivan od najranijih dana Osmanskog carstva, ali se rasprostranio tek
poetkom sedamnaestog veka.

11

I sama drava je koristila napoliare za odgajanje pirina ili druge poljoprivredne radove
neophodne za podmirivanje potreba dvora i vojske. U nameri da obnovi naputena sela oko
Carigrada, Mehmed Osvaja je u njima naseljavao ratne zarobljenike, dajui im status
napoliara. Njima je bilo zabranjeno da se ene izvan svog kruga, a imali su obavezu da dravi
predaju polovinu svoje etve. U esnaestom veku, ipak je veina napoliara prela u redove raje.
Engleski putopisac H. Blaunt zabeleio je oko 1634. godine kako je svrha timarskog sistema da
ulije strah u narod koji ivi u provincijama i natera ga da dobro obrauje zemlju". Jedan od
glavnih zadataka ove institucije bilo je, u stvari, obezbeenje javnog reda. Sluba bezbednosti,
koja je obuhvatala i sama sela, titila je raju od razbojnika i gonila i kanjavala prestupnike.
Subaa i sandak-beg bili su odgovorni za red u svojoj oblasti, te bi, s vremena na vreme,
obilazili svoj sandak da pohvataju pustahije. Sandak-beg je imao iskljuivo pravo da izvrava
telesne kazne koje bi odredio kadija.

12

V Porezi
Kada je rije o porezima, raja, kranska ili muslimanska, je bila duna da plaa veliki broj
poreza i nameta, u novcu i naturi, od kojih je dio pripadao sultanu, a dio gospodaru zemlje od
koga je zavisio. U sklopu obaveza koje su seljaci morali da plaaju postojali su kanonski porezi,
kao i oni koje je uveo sultan, bilo za teritoriju itavog carstva, bilo samo za pojedine oblasti. Sve
zakonske odredbe bile su kodifikovane zakonikon (kanunnamom), posebnim za svaku oblast,
prihvatljivim za podanike. Svako krenje Porta je strogo kanjavala.
U sistemu linih dadbina upravo je poivala osnovna razlika izmeu poreskog poloaja
muslimanske i nemuslimanske raje. Nemuslimani su pored drugih dadbina plaali porez po
glavi, zvan dizija (ili hara), od koga je prihod najee odlazio direktno kod sultana,
naplaivao se veinom prema domainstvu , iji je iznos varirao u zavisnosti od platene moi
obveznika. Takoe, nemuslimani su plaali jo jedan lini porez, ispendu, koji se uzimao od
svakoga odraslog podanika u jednakom iznosu bez obzira na to s koliko je zemlje raspolagao i
koliko je stoke posjedovao. U XVI st. visina tog poreza iznosila je 25 aki, a kasnije je ta suma
poveana. Ekvivalent tom porezu plaalo je i muslimansko stanovnitvo, ili baren ono koje je
uivalo zemljini posjed, i to tzv. porez na pacelu (resmi ift), u iznosu od 22 ake.
Oporezivanje proizvodnje bilo je jednako za svu raju, i osnovu je inio desetina (uur) na itarice
koji je odgovarao davanju u naturi i razlikovao se od oblasti do oblasti. Ukoliko bi pripadnik raje
napustio zemlju ili otiao negdje drugo ili se poeo baviti nekim obrtom, spahija je imao pravo
da ga pronae i vrati na zemlju. Svrha tog spahijinog prava bila je s jedne strane da zemlja ne
ostane neobraena, a s druge strane da se ne umanji spahijin prihod. Ukoliko bi prolo 10 godina
od naputanja zemlje i pripadnik raje tek tada bio pronaen, nije se mogao prisiliti da se vrati. U
tom je sluaju bio obavezan platiti porez koji se nazivao iftbozan resmi. Visina tog poreza
odreivala se prema veliini zemlje koju je napustio. Druga mogunost da izmiri svoje obaveze
prema bivem spahiji bila je da mu dadne isti uur koji je tokom godina davao novom spahiji.
Od onih koji su na spahijski timar dolazili iz nekoga drugoga mjesta da bi ondje proveli zimu
uzimao se porez u iznosu od 6 aki. Taj se porez nazivao Resm i duhan, zbog toga to su
pridolice koristili spahijino ognjite. Ovome treba dodati itav niz drugih poreza, pod
zajednikim nazivom badahava, od kojih je dio pripadao timarniku, a dio sandak begu ili
subai, u ijoj se oblasti timar nalazio. Porez na ovce pripadao je najee sultanu.

13

VI Zakljuak
Kada sagledamo sve injenice vezane za timarski sistem, moemo zakljuiti da je on prestavljao
jednu, pa ak ako i ne najvaniju dravnu instituciju u Osmanskomcarstvu.. Timarski sistem je
od samih poetaka osmanske drave bio izrazito obiljeje osmanske vlasti. Kao takav on je imao
svoju pravnu, financijsku, upravnu i vojnu dimenziju. Kada pogledamo sa pravnog aspekta
vidljiv je znaaj timarskog sistema i timara kao posjeda uopte, financijski gledano zahvaljujui
timarima prikupljala se velika koliina poreza od strane seljaka koji je obraivao taj posjed koji
je bio u posjedu spahije. Sa upravnog aspekta, znamo da je tipino u svakoj osmanskoj provinciji
na snazi bio timarski sistem, i da je kao takav imao vanu ulogu u uspostavljanju i osiguravanju
osmanske vlasti u njoj. I zadnje, vojno gledano, timar se dodjeljivao preteno spahijama za
njihovu vojnu slubu i nikako nije mogao biti nasljedan kao u zapadnoj feudalnoj Evropi.

14

Literatura
Ihsanoglu Ekmeleddin, Historija Osmanske drave i civilizacije, Sarajevo 2004.
Inaldik Halil, Osmansko carstvo; Klasino doba 1300 1600, Beograd 2003.
Mantran Rober, Istorija osmanskog carstva, Beograd 2002.
Matuz Jozef, Osmansko carstvo, Zagreb 1992.

15