You are on page 1of 105

Metanoia

over psychiatrie, psychotherapie en bevrijding

Metanoia
over psychiatrie, psychotherapie en bevrijding

Jan Foudraine

samsara

Inhoud

Jan Foudraine 2004


Deze uitgave: Samsara Uitgeverij bv 2004
Omslagontwerp: Kees Schreuders (www.ods.nl)
Lay-our: Studio 28, Hillegom

Proloog

Inleiding

Hoofdstuk I, Lezing in Sheffield

19

Hoofdstuk 2, Ronald Laing en Carl Gusrav Jung

65

Hoofdstuk 3, Over metanoia en psychotherapie

101

NUR 728

Hoofdstuk 4, Metanoia

127

Voor de omslag is gebruikt gemaakt van een schilderij van

Hoofdstuk 5, Tijd, worden en afgescheidenheid

145

de Staatsgalerie Stuttgart toestemming voor is verleend.

Epiloog

189

Niers uir deze uitgave mag gereproduceerd worden zonder

Dankbetuiging

193

Literatuurlijst

195

ISBN: 90-77228-25-X

Mark Rothko, getiteld: 'Untided', inv. Nr. 3073, waar door

schriftelijke toestemming van:


Samsara Uitgeverij bv, Herengracht 341, 10 16 AZ Amsterdam

Vor Chaitanyo

Proloog

"'C' en wandelaar vroeg:


.Lweg naar toe gaat?'

'Weet

waar deze

'Dat weet ik niet,' zei de man.


De wandelaar vroeg: 'Weet u dan waar die an
dere weg naar toe gaat?'
'Dat weet ik ook niet,' zei de man.
'Maar deze weg dan, waar ik zojuist langsge
komen ben?'
'Dat weet ik ook niet,' zei de man.
'Nou,' zei de wandelaar, 'u weet ook niet veel!'
'Dat is waar,' zei de man ... 'maar ik ben niet
verdwaald.'

Inleiding

nige jaren geleden ontving ik een uitnodiging om in


Engeland voor een groep kritische psychiaters en psy

chologen een lezing te geven.


Onder de naam: 'Critica! psychiatry network' had deze
groep een congres georganiseerd met als thema: 'Reducing
the biomedical dominanee in psychiatry' ('Het verzwakken

van de biomedische dominantie in de psychiatrie').


'Wie is van hout' had rond 1973 in Engeland een grote
verspreiding gekregen en dezeNot made ofWood lezers wa
-

ren mij niet vergeten. Er was enig onderzoek gedaan of ik


nog leefde en waar ik te vinden was. Men beschouwde mij
kennelijk als een nazaat van de in 1989 overleden kritische
psychiater Ronald Laing en gevraagd werd of ik de key-note
address van het congres wilde geven. De titel van de voor

dracht werd snel gevonden. 'Not made ofwood- 2001'. De


lezing werd in het Engels uitgeschreven en wat tijdens dat
werk opviel was dat ik geen behoefte voelde om opnieuw
het medische model in de psychiatrie te bekritiseren. Dat
was al gedaan in het oorspronkelijke 'Wie is van hout' en
vele jaren later in het in 1997 gepubliceerde 'Bunkerbou9

wers-ontmoetingen met afgeslotenen'. Mijn gehoor ver

'de transformatie van de geest'. 'Metanoia' in een diepere

wachtte die kritiek- en een bijdrage tot enige strijdlustig

betekenis van dat woord - dat ontdekte ik later - is iets

heid-natuurlijk wel, mede gezien de titel van het congres

geheel anders. Het is zeker een innerlijke omwenteling

dat het verzwakken van de macht van het biomedische

die neerkomt op het feit dat gerealiseerd kan worden dat

model in de huidige medisch-biologische psychiatrie aan

'ik' nch het lichaam, nch de geest - het complex van

de orde stelde. Waarschijnlijk was men onvoldoende op de

denken, voelen en verlangen - ben, maar het Bewustzijn

hoogte van het feit dat mijn belangstelling zich in de loop

waarin alles verschijnt en waar alles ook weer uit verdwijnt.

der jaren sterk had verlegd. I k ontdekte tijdens de voorbe

In dit gerealiseerde nieuwe perspectief- het wordt ook wel

reiding van de lezing dat een deel van de inhoud van ' W ie

Verlichting, Zelf-realisatie of Ontwaken genoemd - ben

is van hout' mede het begin vormde van een latere ontwik
keling die mij uiteindelijk wel moest voeren naar degene

'ik' geen persoon, geen individu, uiteindelijk zelfs geen


afgescheiden entiteit meer, maar de immense Leegte van

die toen 'Bhagwan Shree Rajneesh' genoemd werd en in

Bewustzijn-vaak wordt de naam Gewaarzijn

Poona (India) zijn vele lezingen gaf. Dat was, ook voor mij,

gebruikt-waarin alles zijn plaats kan vinden. Het woord

een verrassende ontdekking. Vanuit een fragment van 'Wie

'Bevrijding' verwijst naar een ultieme verwerkelijking waar

(Awareness)

is van hout' werd ineens een lijn richting 'mystiek' en deze

in zelfs geen vaag besef van een 'iemand' meer bestaat. Bij

revolutionaire mysticus zichtbaar. Het fragment waarop ik

deze realisatie-zo wordt vaak gezegd-is 'de druppel', als

doel - en dat ik in deze inleiding nog niet wil noemen

ik of zelfbewustzijn, geheel teruggevloeid in de oceaan van

- heeft te maken met de werkingssfeer van het denken.

gewaarzijn

(awareness)) en daarmee heeft zich ook het er

varen van afgescheidenheid definitief opgelost. 'Metanoia'


Wij zijn van de wieg tot het graf verzonken in denkproces

op deze wijze gezien, betekent dus een totaal sterven aan

sen, fantaseren en dagdromen en dat is- zo zag ik veellater

het 'ik' of'ego-zelf'. Vaak wordt gezegd: 'Sterf voor je licha

- tevens de duisternis waarin de mens leeft. Hij zit gewoon

melijk sterft.' Dat betekent ook: 'Word herboren als zuiver

voortdurend te denken en kan dat denken niet stoppen.

gewaarzijn n ongescheidenheid.' Nog anders gezegd: kom

Het denken blijft een leven lang doorjengelen en voor ve

tot de realisatie dat het ego en het zelf nooit hebben be

len is dat de gewoonste zaak van de wereld. Maar is dat zo?

staan en dat evenzo het gevoel van afgescheidenheid-zo

Is het gewoon dat een mens een leven lang loopt te dromen

kenmerkend voor een mens die meent een 'persoon', een

met open ogen?

'iemand' te zijn - een door het denken gecreerde auto


hypnotische suggestie is, een kramp in het bewustzijn, en

Wat mij tijdens de voorbereiding van de lezing ook trof,

als zodanig een volslagen illusie. Dat alles is geen geringe

was dat Ronald Laing een ontwikkeling in dezelfde rich

zaak. Ik betwijfel of zowel onald Laing als Carl Gustav

ting doormaakte. Althans de aanzet daartoe. Ook zijn

Jung daar werkelijk in genteresseerd waren. In het tweede

belangstelling ging meer en meer in de richting van een

hoofdstuk van dit boek komt vooral dit punt nader aan

revolutie in bewustzijn. Hij sprak vaak, in navolging van

de orde. Men kan natuurlijk wel veel over zen en andere

Jung, over 'metanoia' en noemde het bij die gelegenheid

mystieke stromingen lezen, zelfs gengageerd zijn in vele

10

11

uren van meditatie - dat laatste was bij Laing later zeker

psychotische crisis, ook al is het duidelijk dat Trimbos open

het geval- je kunt je zelfs 'zenboeddhist' noemen, maar dat

en onbevooroordeeld stond tegenover de opkomst van de

alles zegt nog weinig over de diepte en de echtheid van de

kritische psychiatrie en haar betekenis.

belangstelling in deze uiterste definitie van 'metanoia'.


Waar het de lezing betrof: mijn keuze viel uiteindelijk toch
Laing beschouwde in ieder geval de 'normale', aangepaste

op 'metanoi, als hoofdthema en wel in zijn uiterste bete

mens als in een toestand van slaap, van bewusteloosheid en

kenis, zoals aangeduid in het voorafgaande. Dat was zeker

vervreemding. Hij was, eveneens in navolging van Jung, de

riskant, wam op dit onderwerp ligt een groot taboe. Het

opvatting toegedaan dat met name de psychotische crisis ge

is, heel begrijpelijk, omgeven door angst. De vraag waar ik

zien en begrepen kon worden als een ontdekkingsreis door

mee geconfronteerd werd was: wat moet een gehoor dat

de innerlijke ruimte en de tijd. Een reis die niet geremd

hier helemaal niet op is voorbereid en vrijwel zeker revolu

moest worden door een 'medisch-therapeutische' aanpak

tionaire, maatschappijkritische beschouwingen la Laing

met psychofarmaca en verschillende vormen van medisch

van mij wenste te horen met dit thema 'rnetanoia' in zijn

psychiatrische etikettering. Daarom zag Laing de medische

diepste betekenis? Men betreedt dan het gebied van 'echte

psychiatrie als een vorm van 'officieel gesanctioneerd ge

mystiek' en dat is iets totaal anders dan het doormaken

weld, gemaskeerd door geneeskunde en wetenschap'. Hij

van, wel of niet door drugs of een psychotische crisis ge

meende dat als een mens de mogelijkheid krijgt om in een

mobiliseerde, bewustzijns- piekervaringen, hoe formidabel

veilige omgeving een diepe psychische c.q. psychotische

deze qua ervaring ook mogen zijn. Het gaat bij deze echte

crisis door te maken, uit chaos op z'n minst sterren ge

mystiek steeds weer

boren kunnen worden. Uit een diep verborgen innerlijke

om het volledig uitdoven van 'degene die


ervaart'. Zonder 'ervaarder' verdwijnt ook de dualiteit 'er

schatkamer kunnen inderdaad goudstukken van bewust

vaarder' en 'ervaring'. Alleen dan is er de realisatie van Ab

zijn opgewoeld worden en als dat goud in zicht komt, aan

soluut (of non-duaal) Bewustzijn- het 'Ene zonder twee

de oppervlakte gaat glanzen, dan is het natuurlijk een ramp

de'- als de te realiseren en te herkennen ware identiteit van

als men op die crisis het dempende gewapende beton van

ieder mens. Dat is ook... echte zen.

een medisch-psychiatrische ziekte-definitie stort. Hoewel

Het risico van een verbaasd gehoor wilde ik nemen. Ik

Laings visie in de kern wel juist kan zijn- althans in vele

beschouwde de lezing ook als een eerbetoon aan Ronald

gevallen - blijft er het probleem dat onze westerse samen

Laing die, ondanks zijn extravagante levensstijl en over

leving wel wat anders aan zijn hoofd heeft dan een veilige

matige alcoholgebruik, toch maar een tijdje in een grot in

ruimte te scheppen voor mensen in een diepe psychische

de Himalaya ging zitten, in Sri Lanka boeddhistische lite

en vooral psychotische crisis. Daarom is het begrijpelijk

ratuur bestudeerde en vooral leerde mediteren. Hij sprak

dat velen deze visie van Laing als een onwetenschappelijke

daar later ontwapenend eerlijk over.

vorm van utopie hebben beschouwd. Zo achtte Trimbos,


in zijn boek ti-psychiatrie, een overzicht'

(1975), deze

Het eerste hoofdstuk van het boek dat nu voor u ligt, is de

opvatting een vorm van romantiseren, met name van de

Nederlandse en bewerkte versie van de lezing. In het Engels

12

13

was ze veel beknopter. Ten bate van het eerste hoofdstuk

aantal 'ervaringen' die ik, na enige aarzeling, toch in de

van dit boek werd veel aan de lezing toegevoegd, ook al

tekst heb opgenomen. Ze hebben louter de functie om ten

werd de oorspronkelijke vorm voor een deel gehandhaafd.

behoeve van de lezer de aangeboden thematiek zo veel mo


gelijk te verhelderen.

Het nader overdenken van de inhoud en de reactie van

'Ervaringen' zijn echter van geen wezenlijke betekenis

het gehoor op de lezing- ze werd gehouden aan de Uni

omdat het verdwijnen van de, afgescheiden, 'ervaarder'

versiteit van Sheffield op 27 april 2001 - vormde toen de

centraal staat. Oe consequentie is dat het taalgebruik ook

prikkel om er nog vier hoofdstukken aan toe te voegen. In

minder 'persoonlijk' wordt, de persoon J .F. speelt in deze

die hoofdstukken verdiepte zich stap voor stap het centrale

bladzijden nog maar een vage rol.

thema 'metanoia', nu in zijn diepste betekenis van Zelf-rea


lisatie, Verlichting, Ontwaken of ultieme Bevrijding. Deze

Voor het hoofdthema van dit boek: de innerlijke revolu

hoofdstukken gaven mij een ruime gelegenheid om infor

tie die een mens kan doen realiseren dat hij helemaal niet

matie te geven en een aantal inzichten met de lezer te de

in bewustzijn hoeft te groeien, maar dat hij Bewustzijn is

len. Deze vier hoofdstukken ontstonden geheel spontaan.

-'Dat' wat nooit geboren is en ook nooit kan sterven- be

Ze werden, vaak met lange tussenpozen, zonder enig plan

staat de laatste tijd een groeiende belangstelling. Het is de

gecomponeerd en ook zonder dat er op dat moment bij

mystieke definitie van het religieuze. Die belangstelling

mij veel behoefte besrond om er een heldere structuur aan

breekt ook door in de psychologie en de psychotherapie.

te geven. De hoofdweg- 'metanoi- leek soms verlaten,

Weliswaar wordt daar nog altijd gesproken over 'persoon

vaak als gevolg van 'invallen' die mede de uitdrukking wa

lijkheidsstoornissen', het lijden aan de persoonlijkheid als

ren van een behoefte om ook aspecten van een secondaire

het geheel van interpersoonlijke relaties, maar de vraag

weg te belichten. Pas in een later stadium werd meer struc

wordt toch steeds duidelijker gesteld: Bestaat die 'persoon

tuur aangebracht.

lijkheid' eigenlijk wel? Is in de diepste zin het lijden van

Het hoofdthema 'metanoia' eist, zo meen ik, verder her

ieder mens niet juist het koppige geloof in die persoonlijk

haling. Soms in de vorm van andere formuleringen, soms

heid? Het is immers op de basis van dat geloof dat men die

als een beschrijving met andere belichting. Herhaling acht

persoonlijkheid (of individualiteit) beter en soepeler wil la

ik een noodzaak omdat tegen dit ongewone en met een

ten functioneren. Maar als de persoonlijkheid niet bestaat,

taboe omgeven onderwerp een welhaast kosmische weer

bestaat dan het verschijnsel 'relatie', als het samenzijn van

stand bestaat. Vaak kan alleen door herhaling de weg vrij

twee 'personen', eigenlijk wel? Of zijn dan alle, wel of niet

gemaakt worden tot een dieper begrijpen.

dramatische energie-explosies die we 'gevoelsconflicten'

Er is nog een ander kenmerk van deze laatste vier hoofd

noemen gewoon niets anders dan knaleffecten in het ruim

stukken. Persoonlijke ervaringen gedurende deze lange

teloze, tijdloze Niets als dragende grond en Bron waaruit

zoekcocht- meer dan 25 jaar- bleven voor het grootste

alle vormen (en namen) oprijzen, om dan weer in dat Niets

deel onvermeld. Ik ben ze voor een deel ook vergeten. Tij

te verdwijnen? Is het menselijke relatieleven dan inderdaad

dens het schrijfproces presenteerde zich wel een beperkt

niets anders dan 'much ado about nothing' of, zoals Shake-

14

15

speare - sommigen beweren dat hij zelf-gerealiseerd was!

Dit boek wil, ook al is alles wat u in de komende hoofd

tale told by an idiot, foll


ofJury and noise, signif.ying nothing?'

tief, een aantal giften die ik de afgelopen jaren heb mogen

Kan een mens verliefd zijn op dat Niets, een grenzeloze

ontvangen met anderen delen. Het kenmerk van deze gif

-het eens scherper formuleerde: .11

stukken tegen zult komen uiteraard conceptueel-informa

dat ze zich moeten delen.

oceaan van niet-iets die ook de volheid is van vreugde zon

ten is

der oorzaak?

van de schrijver. Waarom dat is weet ik niet. 'Delen' wil

Althans naar het beleven

'Geloven in God' is een al te menselijk, al te begrijpelijk

overigens niet zeggen anderen van iets overtuigen. De in

maar wel armoedig substituut voor zo'n verwerkelljking.

trinsieke kwaliteit van het 'delen' heeft te maken met een

'Geloof je in de wn?' heeft als vraag geen enkele betekenis

vorm van heftige verliefdheid die met overtuigen niets te

voor een mens die, na verwerkelijking, weet dat hij de wn

maken heeft; ook al kan het, bij oppervlakkige beschou

IS.

wing, daarop lijken. Maar waar het hart vol van is, daar
loopt de mond van over. Ik weet in ieder geval zeker dat

Als dit alles waar zou zijn- een Waarheid die voor Ont

de komende bladzijden het belangrijkste bericht bevatten

waakten zo concreet is als een rots-waarom dan langdurig

waarvoor men een kanaal mag zijn.

en intensief met een rups bezig te zijn, die rups zo nodig

Tenslotte gaf dit boek- tijdens het componeren werd

structureel te willen veranderen als hij in wezen een vlinder

het een diepe meditatie - mij nog de gelegenheid om,

is, een vlinderend Niets, en die realisatie, hoe ogenschijn

na meer dan 30 jaar, een nieuw, onverwacht en wellicht

lijk moeilijk ook, ook nog vlak voor zijn neus ligt?

schokkend antwoord te geven op die vraag van toen: 'Wie

Dit boek wil, waar het zijn hoofdthema 'metanoi be

is van hout?'.

treft, in de komende hoofdstukken vooral informatie ge

jan Foudraine

ven en een aantal vingerwijzingen presenteren naar Dat,


wat z eenvoudig, z volslagen voor de hand liggend is,
dat we er daarom, als veel te gecompliceerd, voortdurend
overheen kijken. Recent drukte de Amerikaanse mysticus
Jed McKenna het w uit: 'Ons vermogen om iedere vorm
van oogcontact met het evidente, dat wat vlak voor onze
neus ligt, te vermijden, is niet te overschatten.'
Men zegt wel eens: 'Een kind kan het begrijpen.' Mis
schien kunnen we beter zeggen: 'Alln een kind kan dit
begrijpen.' De mysticus Ramesh Balsekar heeft eens het
verhaal verteld-het zou waar gebeurd zijn- van een jon
getje van drie jaar die naast het wiegje van zijn zojuist ge
boren babyzusje stond, zich voorover boog en fluisterde:
'Vertel me over God. Ik ben het aan het vergeten'.
16

17

Hoofdstuk 1
Lezing inSheffield

rienden,

Het is lang geleden dat ik een gezelschap van psychi

aters en psychologen, kritisch of niet, heb toegesproken.

Het boek 'Wie is van hout', dat in 1971 in Nederland werd


gepubliceerd, groeide uit tot zo'n explosieve bestseller- er
werden daar alleen al200.000 exemplaren van verkocht en
het verscheen in zeven vertalingen - dat de universitaire
psychiatrie het in latere jaren beter oordeelde mij verder te
negeren, zeker nadat de publiciteitsstarm was overgewaaid.
Uiteraard werd ik, evenals Ronald Laing- u allen bekend
- getiketteerd als 'anti-psychiater' omdat het boek forse
kritiek bevatte op het heersende medische model in de psy
chiatrie. 'Wie is van hout' was ook een persoonlijk boek,
een min of meer naeve beschrijving van een avontuur,
maar de ontsteltenis over de wijze waarop mensen werden
behandeld, met name ook zij die psychotisch waren, droop
van iedere bladzij.
In 1978 ging ik naar Poona in India en werd daar discipel
van Shagwan Shree Rajneesh - hij werd een aantal jaren
19

voor zijn dood Osho genoemd. Na een verblijf van enkele

ik bij- al lang krankzinnig waren en dar wij steeds krank

maanden keerde ik terug naar Nederland in oranje kleren

zinniger zouden worden. Een duidelijke overeenkomst

en met een nieuwe Sanskriet naam. Dat waren toen Osho's

met de visie van Laing.

voorwaarden.

Sinds die tijd en rot

zijn dood in 1990 zag ik hem

Ik ging, zoals gezegd, ieder jaar naar Poona in India en

regelmatig en raakte ik steeds dieper betrokken in een in

bleef verder als psychotherapeut werken in Nederland. Ook

tensief luister- en mediratieproces.

hield ik mij bezig met het schrijven van boeken, vooral

aan

over Osho, Jiddhu Krishnamurri en andere mystici van de


Voor mijn psychiatrische vakbroeders en voor de journalis

afgelopen eeuw. Ik ontmoette later Alexander Smit, de zelf

ten, van wie de laatsten tot dan toe positief op de inhoud

gerealiseerde leerling van de Nederlandse mysticus Wolter

van 'Wie is van hout' hadden gereageerd, was dat onmo

Keers en Shri Nisargadatta Maharaj, en ook naar hem luis

gelijk te begrijpen. Het hervormen van een stukje maat

terde ik gedurende vele jaren. Recent mocht ik zowel Vijay

schappij, dat was best aanvaardbaar, maar als een mens

Shankar, Douglas Harding en Tony Parsons ontmoeten

een radicale hervorming van zichzelf, althans de aanzet

die, ieder op hun eigen unieke wijze, spreken over de ver

daartoe, in India gaat zoeken en dat voornemen dan ook

werkelijking van een non-duaal bewustzijn, het Ene zon

nog uitwendig demonstreert- dat was te bizar en te schok

der tweede,- door hen Absoluut Bewustzijn of Gewaarzijn

kend. {De uitdrukking 'radicale hervorming van zichzelf ',

(awareness) genoemd- als de werkelijke, en te verwerkelij

is overigens niet juist. Ik ging naar een mens die als weinig

ken, identiteit van ieder mens. Recent werd nog een boek

anderen de kunst verstond om mij en vele honderdduizen

over de psychotherapie en de staat waarin de psychiatrie

den te verleiden om althans een begin te maken met een

zich bevindt gepubliceerd en dit boek, 'Bunkerbouwers',

proces dat zou kunnen voeren tot de realisatie dat dit hele

vond opnieuw in Nederland een grote verspreiding.

'zichzelf '- en daarmee de overtuiging een 'persoon' te zijn


- een volslagen fictie was.) In ieder geval verloor ik op

U hebt allen geobserveerd dat de psychiatrie zijn medische

dat moment veel krediet, zeker in psychiatrische kringen

model de afgelopen jaren krachtig heeft versterkt en met

en er zijn zelfs psychiaters geweest die gemeend hebben

allerlei zogenaamd wetenschappelijke argumenten in de

dat ik min of meer krankzinnig was geworden. Regelmatig

richting van een ontwikkeling is gegaan die nu 'biologische

bereikten mij berichten dat ik in een psychiatrische inrich

psychiatrie' wordt genoemd. Het biomedische model is in

ting was opgenomen - althans dat was het hardnekkige

derdaad dominant geworden. Mensen die psychisch lijden,

gerucht - en sommigen van u zullen wellicht weten dat

krijgen allerlei namen die psychiaters worden aangereikt

Ronald Laing - vooral nadat hij van een reis naar India

door het DSM-classificatiesysreem dar om de zoveel jaar

in Engeland was teruggekeerd - dikwijls met herzelfde

herzien wordt. ( In een poging een psychiatrische ziekreleer

gerucht werd geconfronteerd. Over 'krankzinnigheid' ge

op te stellen werd een diagnostische handleiding- DSM

sproken: her was mijn lor om me er al heel vroeg pijnlijk

- ontworpen die suggereert, mede via naamgeving, dar al

bewust van te zijn dat wij, als mensheid- en daar hoorde

deze 'ziekten' werkelijk bestaan.) De namen in dat systeem

20

21

worden dan ook 'medische diagnosen' genoemd en zo zijn

meent te weten, in de verwoede speurtocht naar lichme

er nu een groeiend aantal 'psychiatrische ziekten' - men

lijke oorzaken van afwijkend en onbegrijpelijk gedrag heb

meent hiervoor ook bewijzen te hebben- en deze 'ziekten'

ben nu eenmaal in deze medische psychiatrie het hoofdac

worden dan vooral met chemische middelen die 'medicij

cent.

nen' of'medicamencen' worden genoemd, behandeld. Kin

Ik betwijfel of dat nog zal veranderen. Men wil in deze

deren, ook volwassenen, die hun vraag om echte aandacht

psychiatrie nog wel met mensen praten maar diep - en

niet bevredigd krijgen- en daar wellicht ook erfelijk extra


gevoelig voor zijn - hebben nu de 'ziekte' ADHD, krij

vooral lang - luisteren naar verborgen betekenissen zoals


onder andere Ronald Laing dat geregeld placht re doen, is

gen Ritaline en zo zijn er steeds meer mensen die in een

een activiteit die geen deel meer is van deze medische no

chemisch spanlaken van Haldol, Seroxat, Risperedal of wat

nonsense psychiatrie.

dan ook zitten. Sommigen, gediagnosticeerd als mensen


met 'een schizofrene handicap' krijgen verder zonder om

Toch wilt u de zaken veranderen. Het thema van dit con

wegen te horen dat zij met die erfelijke hersenhandicap nu

gres is: 'Reducing the biomedical dominanee ofpsychiatry' .

eenmaal zullen moeten leven. Chemische middelen - of

Er zijn verschillende redenen waarom ik meen dat zoiets

psychofarmaca - worden in dat laatste geval voorgeschre

niet kan. De psychiatrie heeft zich vanaf het begin van haar

ven teneinde het uitbreken van een nieuwe psychotische

ontstaan gedefinieerd als 'medisch specialisme', net zoals

fase te voo rkomen.

de interne geneeskunde, de neurologie of andere medische

Zo is de slinger fors naar de biologische psychiatrie uit

specialismen. De huidige dominantie van het bio-medische

geslagen. Misschien zal de slinger wel weer terugkeren en

model is daar gewoon een voortzetting en climax van.

zal er een dag komen dat de psychosociale factoren - de

Ik moet u dus teleurstellen. In plaats van u bij deze gele

conditionering of programmering van een mens, zijn we

genheid aan te zetten om tegen deze biologische psychiatrie

zenlijke psychologische en met nadruk ook zijn existenti

opnieuw ten strijde te trekken of de dominantie van het

ele problematiek - opnieuw in de belangstelling komen.

medische model op de een of andere manier te verzwak

Maar de vraag blijft of men dat nog wel 'psychiatrie' zal

ken, zou ik u vandaag iets geheel anders willen bieden. Ik

willen noemen. Waarschijnlijk niet, want er is klaarblijke

wil in de eerste plaats een poging doen een dieper inzicht

lijk definitief besloten om de psychiatrie de status van een

met u te delen omtrent de aard van dit medische model

volwaardig medisch specialisme te geven en tevens van een

en vooral het begrippenkader dat er de basis van vormt.

natuurwetenschappelijk fundament te voorzien. Woorden

Welke nieuwe balans in de psychiatrie ook zal ontstaan, het

als 'existentile problematiek', vragen omerent bewustzijn,

blijft een medische onderneming. Ze zal blijven spreken

zingeving en de kernvraag: 'Wat is werkelijke identiteit

over 'geestelijke gezondheid' - iets wat mijns inziens in het

van de mens?' zijn dan niet meer aan de orde. Wel of niet

geheel niet bestaat- over psychiatrische ziekenhuizen waar

vergrote hersenventrikels, afwijkend genetisch materiaal of

'ziektes' worden 'behandeld' en 'genezen' en waar het me

biochemische balansverstoringen in de hersenstofwisseling

dische spel van dokter en patint zijn voortgang zal vinden.

en alles wat men daar verder nog bij fantaseert, of zeker

Het is een traditioneel en koppig spel.

22

23

Maar ik wil ook nog iets geheel anders aan u voorleggen. Ik

nistrator kreeg ik de vrijheid om een nieuw type psychothe

wil ook spreken over de werkingssfeer van begrippen (woor

rapeutische omgeving voor mijn schizofrene dames en hun

den, concepten, gedachten) in het algemeen, de consequenties

verplegende staf te ontwikkelen. (Chesrnut Lodge was een

die daar aan vastzitten en de relatie van al die concepten

progressief centrum waar Frieda Fromm-Reichmann, een

die door ons 'hoofd', of beter gezegd bewustzijn, dwarrelen

begaafd psychotherapeute, lang had gewerkt en waar Harry

met onze huidige menselijke zijnswijze die wij aanduiden

Stack Suilivan- door velen beschouwd als een geniale ver

met de woorden 'ik', of 'zelf-bewustzijn'. (De uitdrukking:

nieuwer van de psychiatrie- veel lezingen en cursussen had

'huidige menselijke zijnswijze' verwijst naar de staat van

gegeven die, na zijn dood, in boekvorm zijn verschenen.)

bewustzijn die de mens al duizenden jaren kenmerkt en die


uiteraard 'normaal' wordt geacht.)

Op een dag besloot ik om deze afdeling een levensschool,

Ik hoop dat u genteresseerd zult zijn, ook in dit meer

een school for living te noemen, het verplegende personeel

fundamentele perspectief Ik weet dat mijn betoog voor

noemde ik 'onderwijskundig personeel', mijn twaalf zoge

sommigen van u misschien moeilijk en onverwacht zal zijn.

naamd chronisch schizofrene dames werden, tot hun op

Voor Ronald Laing, die velen van u bewonderd hebben,

perste verbazing, van de ene dag op de andere 'leerlingen'

zou dar niet het geval zijn geweest. Hij had grote belang

genoemd in plaats van 'patinten', en ik noemde mijzelf de

stelling voor wat hij 'metanoia' noemde, ook al betwijfel ik

'hoofdleraar' of 'onderwijskundige'.

of hem de radicale interpretatie van dat woord helder voor


ogen stond.

Op dat moment brak de hel los, een hel die soms gepaard

Laat mij beginnen met u enige inzichten mee te delen die

samenvatting dit hoofdstuk van 'Wie is van hout' nog eens

ik kreeg, mede door het succes van het boek dat ik eens

in uw herinnering roepen.

ging met veel humor. Laat mij in de vorm van een korte

schreef, en vooral door zijn inhoud.


De essentie van 'Wie is van hout' ligt verscholen in een

Een vrouw die reeds lang getiketteerd was als 'autistisch' en

klein hoofdstuk van ongeveer zeventien bladzijden. Daar

die zeer verknocht was aan haar rol van 'medische patint'

vindt u de kern van mijn argumentatie, zoals deze zich tot

reageerde met grote kracht en was fel gekant regen dit hele

op dat moment had ontwikkeld en nader in de rest van het

idee om 'student' of 'leerling' genoemd te worden. Als ze zo

boek werd uirgewerkt.

werd aangesproken, werd zij bijzonder kwaad, dreigde met


een forse driftbui en schreeuwde uit: 'Ik wil niet dat men mij

Ik werkte als psychotherapeut - ook in een functie met

een leerling noemt... Ik hou niet van dat woord... Ik wil lie

de .naam administrator- op een kleine afdeling, in feite

ver patint genoemd worden, als 't u hetzelfde is. Dit wordt

een kleine bungalow, die bewoond werd door vrouwen die

verondersteld een psychiatrisch ziekenhuis te zijn, nietwaar?

allen 'chronisch schizofreen' werden genoemd. Ze gingen

Een ziekenhuis voor de geesteszieken...' Als ik haar voortdu

regelmatig naar hun psychoanalyticus - er waren 21 psy

rend 'leerling' noemde en ook mijn redenen om dat te doen

choanalytici aan Chestnut Lodge verbonden- en als admi-

nader verklaarde, kwam ze tot uitspraken zoals: 'Maar ik

24

25

word hier verondersteld om geestesziek te zijn! Ik heb een


ziekte van de zenuwen. Ik wil een hersenoperatie. Ik heb een
ziekte van de geest.' Als ik haar dan uitdaagde om mij meer
over haar overtuiging van het bestaan van deze zieke geest
te vertellen, werd ze steeds kwader. 'Maar de geest is hier!'
riep ze dan uit, terwijl ze ferm op haar hoofd sloeg. Nadat ik
haar 'student' begon te noemen barstte ze soms los met uit
spraken zoals: 'Dit wordt hier een reguliere hel. Ik hou niet
van de manier waarop u spreekt.' Als ik met haar naar mijn
kamer liep (ik werd ook haar psychotherapeut en noemde
de uren met mij 'leer- of educationele uren') ontstond de
volgende wisselwerking.

Gedurende een interview, dat door een van de personeels


leden werd gevoerd, ontstOnd de volgende dialoog.
De interviewer vroeg: 'Als je getiketteerd moet worden,
zou je er dan de voorkeur aan geven om ziek of onwetend
genoemd te worden?'
Patint: 'Ziek.'
Interviewer: 'Waarom?'
Patint: 'Wel, ik zou liever willen dat men weet dat ik
ziek dan onwetend was over een bepaald onderwerp. Ik zou
me schamen als ze me onwetend noemden.'
Interviewer: 'Ik vroeg je of je er de voorkeur aan zou
geven om ziek of om onwetend genoemd te worden. Maar

Gedurende onze wandeling zei ik nonchalant: 'Hallo, stu


dent, hoe gaat het vandaag?', waarop ze fluisterend ant
woordde: 'Patint.' Hierop respondeerde ik weer door 'stu
dent' te fluisteren, waarna ze opnieuw fluisterde: 'Patint'...
en zo liepen wij, koppig fluisterend, verder, waarbij ieder
van ons het woord van zijn keuze gebruikte.
Een andere vrouw, die iedereen al jarenlang mijlenver van
zich afhield door medische en lichaamstaal in enorme hoe
veelheden te produceren, zei eens: 'Hoe kan ik ooit een
leerling zijn? Dan kan ik me niet meer als een ziekenhuis
patint voelen. Hoe kun je zeggen: a state hospita! student?'
Een andere uitdrukking was: 'Om leerling genoemd te
worden, berekent voor mij falen. Het brengt mij in herin
nering dat ik faalde in het maken van vrienden. Ik geef er
de voorkeur aan patint genoemd te worden. Het is een
meer rustgevende naam(!). Dan hoef ik niet te werken en

ziek is nog een mild woord. Zou je er de voorkeur aan ge


ven om gek of onwetend genoemd te worden?'
Patint: 'Gek.'
Interviewer: 'Heb je het gevoel dat deze afdeling meer
een school wordt?'
Patint: 'Dat wil ik niet, ik hoop niet dat ze met les
sen en al die dingen gaan beginnen. Die ergeren me alleen
maar.'
Interviewer: 'Voel je dat deze afdeling veranderd is?'
Patint (lachend): 'Ja, het is veel meer een school. We
gaan hier snel naar de afgrond.'
Van de ene dag op de andere verving ik dus de medisch
ziektekundige concepten door educationele, leer- en afleer
concepten. Ik meende in mijn naviteit dat deze laatste ca
tegorie woorden in ieder geval dichter bij de werkelijkheid
stond van het leren en afleren dat deel is van het proces van
intensieve psychotherapie. Toen was er voor mij de ont

me in te spannen. Dan ben ik gewoon hier. Dan ben ik

dekking van een waarheid die eens door de socioloog Kurt

hier in bed en word genezen door een verpleegster en een

Lewin tot uitdrukking werd gebracht toen hij zei: 'Als je

dokter.'
26

wilt weten hoe de zaken er werkelijk voorstaan, probeer


27

ze dan te veranderen.' Wat ik toen vooral ontdekte was de

mentally disordered, or whatever. '(In zeer algemene bewoor

macht van het denken, en dus van woorden, of concepten.

dingen zijn wij allen veel meer gewoon menselijk, dan iets

Deze ontdekking deed ik- ze was in ieder geval voor mij

anders. Of wij nu gelukkig, succesvol, tevreden of sterk af

formidabel- niet omdat ik zo kritisch was, laat staan dat ik

gezonderd, ellendig of geestelijk gestoord of wat dan ook

mij wenste te ontwikkelen tot 'anti-psychiater'. Van die be

zijn.) Deze filosofie betekende dat zich op hetzelfde toneel

naming had ik toen nog nooit gehoord. (Natuurlijk had ik


wel veel inspiratie ontvangen door het bestuderen van het
werk van onder andere Frieda Fromm-Reichmann, Harry
Stack Sullivan, Ronald Laing en Thomas Szasz.)
Mijn 'leerlingen' waren gedurende lange rijd- velen had
den jaren doorgebracht in psychiatrische inrichtingen

ook een ander spel afspeelde, met andere rollen, namelijk


de onderwijskundige rollen, en er ook een andere taal werd
gebruikt. Op dit educationele toneel trachtten psychoana
lytici mensen te betrekken in een leer- en afleerproces en
hun doelstelling was te komen tot persoonlijke rijping en
het geleidelijk doen ontvouwen van nieuwe, sociale, le
vens- en relatie-mogelijkheden. Om het anders te zeggen:

voor ze in Chesmut Lodge arriveerden - gehersenspoeld

op dit toneel werd gedeprogrammeerd en geherprogram

met medische concepten. Hun mind-set zat vol medische

meerd en dat vroeg om een leercontext en cultuur. Deze

taal en zij volgden in hun gedrag deze mind-set met grote


overtuiging. De poging om dit lingustisch te veranderen
bracht naar voren hoe sterk ze aan deze mind-set, als een
soort semantische blauwdruk, gebonden waren. Ze sche
nen te zeggen: 'Als ik patint word genoemd en mij wordt
gevraagd anderen aan te spreken als doktoren en verpleeg
sters, als ik een medische behandeling onderga, dit keer
in de vorm van psychoanalytische psychotherapie en mij
verder hier in een ziekenhuis bevind, dan ben ik uiteraard
geestelijk ziek.'

cultuur eiste ook een rolvervulling van leraren en leerlin


gen en het was voor mij duidelijk dat de rol van 'medische
patint', waarmee verbonden de verwachting van passivi
teit en hulpeloosheid, in scherpe tegenstelling stond tot de
rol van 'leerling', waaraan gekoppeld de verwachting van
initiatief, verantwoordelijkheid en actieve samenwerking.
Dit alles gebeurde dus in Chestnut Lodge, een plaats die
dan ook weer sanatorium en private mental hospita! werd
genoemd. Mijn conclusie was dat de medische cultuur en
haar taal zoveel medisch achtergrondgeruis produceerde
dat de hoofdboodschap van de psychoanalytici, die in feite

Het probleem in Chestnut Lodge was gecompliceerder,


omdat dit sanatorium, overeenkomstig de visie van Sulli

educationeel was, gewoon niet kon worden gehoord ofgeheel

werd geblokkeerd.

van en Fromm-Reichmann, de filosofie omarmde dat de


problemen van psychotische mensen alleen maar kwanti
tatief verschillend waren van de problemen van mensen in

Ik drukte dat eens uit met de volgende analogie. Als ik


een zaak voor ijzerwaren binnenga en de verkoper naar mij

het algemeen. Van Sullivan is de uitdrukking die ik hier

toekomt en vraagt: 'Wat voor chocolade wenst u?' , zou

eerst onvertaald weergeef. Hij zei: 'In most general terms,

ik zeker verward zijn en zelfs grote weerstand tonen als de

we are all much more simply human, than otherwise. Be we


happy and successful, contented and detached, miserabie and

kopen. Ik zou de chocolade die hij mij liet zien zelfs niet

28

29

verkoper mij chocolade in zo'n omgeving wenste te ver

venrouwen als de bonbons daar temidden van de spijkers,


de schroeven en de grasmaaimachines lagen.

naar de eerste kamer aan de rechterkant van de gang. Na


enige tijd kwam de man terug en verrelde dat hij het niet
kon doen. De bordeelhoudster vroeg hem wat het probleem

Wat mij dus trof, was dat er in Chesmut Lodge psychoana

was. Met enige schaamte verklaarde de Mexicaan: 'Because

lytische en psychotherapeutische chocolade werd verkocht

sheez my seester.' Met veel begrip wees de bordeelhoudster

in een medische winkel voor ijzerwaren. Later ontdekte ik

hem toen naar de tweede deur aan de linkerkant van de

dat wij dat consequent al heel lang doen en op heel wat


plaatsen waar wij onze 'geestelijke gezondheidszorg' bedrij

gang. Hij kwam snel weer terug. Opnieuw schudde hij zijn
hoofd en zei: 1 cood not do eet - sheez my seester. '

ven. Wij richten 'instituten voor medische psychothera

Dit keer een beetje verward dirigeerde de bordeelhoud

pie' op -ze zijn nu al weer vervangen en psychotherapie

ster hem naar de laatste kamer aan de rechterkant van de

van langere duur begint te verdwijnen. Psychiaters werden

gang. Na een paar minuten kwam de man terug en zei met

eens geregistreerd als 'zenuwarts', specialisten in 'zenuw- en

neergeslagen ogen: 'Theez lady too eez my seester!'

zielsziekten' en als men goed kijkt, is de medische context

Verbaasd voerde de bordeelhoudster hem nu naar een

en de taal als achtergrond overal aanwezig. Maar veel men

kamer van een blank, blond Zweeds meisje. Ze wist heel

sen in grote psychische nood, mensen die om hulp vragen

goed dat dit meisje met geen mogelijkheid zijn seester kon

zijn ervan overtuigd, dat twee en twee vijf is! Ze zijn zoda

zijn.

nig geprogrammeerd dat hun gedrag ze vaak geen enkele

Zodra de man in de kamer was verdwenen, rende ze

mogelijkheid biedt om een relatie te beginnen, laat staan

naar een geheim kijkgaatje in de muur van de kamer om

te verdiepen of welke sociale rol dan ook, met enig succes

de zaak nader te bekijken. Na enige tijd en met grote aarze

te vervullen. Deze mensen komen in grote moeilijkheden,

ling liet de man uiteindelijk zijn broek zakken. Toen het

niet omdat ze ziek, maar omdat ze onwetend en totaal on

meisje zijn enorme penis zag, die zich ontvouwde tot aan

bewust zijn. Ze gaan als gevolg van het door hen beleefde

zijn knien riep ze uit: 'Oh, brother!'

sociale faillissement in hun gedrag noodsignalen uitzenden

Dat was dus het probleem -het woord 'brother'.

-ze kunnen heel dramatisch zijn- en het spreekt vanzelf


dat ook het lichamelijk functioneren hieronder gaandeweg

Er zit aan het experiment dat ik zojuist beschreef veel meer

ernstig te lijden heeft en zelfs tot aantoonbare defecten in

vast dan ik toen ooit had kunnen vermoeden. Het belang

de lichamelijke integriteit aanleiding kan geven.

rijkste was dat er bij mij een zeker bewustzijn werd gewekt
omtrent de macht van woorden, of concepten. Ik kreeg enig

Laten we nu terugkeren naar de macht van concepten of

inzicht in de macht van het denk- ofconceptuafiseringsproces.

woorden. Er valt me hier een grap in die Osho eens ver

Dat was voor mij het belangrijkste. Er ontstond een in


tutie dat een bepaald type conceptualiseringproces, in dit

telde. Hij deed dat niet voor niets.

geval het medisch-ziektekundig conceptualiseren, wel eens


De

een blinddoek zou kunnen zijn die de ogen van hulpverle

bordeelhoudster groette hem harrelijk en dirigeerde hem

ners geheel zou kunnen bedekken. Dit zou het vermogen

30

31

Een grote Mexicaan kwam een bordeel binnen.

te zien wat er in feite gebeurt en wat er, waar


het psychisch lijdende mensen betreft, in feite is, zelfs geheel
van velen om

kunnen verduisteren. Uiteraard zou dat ook het geval kun


nen zijn bij de vele psychoanalytici die medicijnen hadden
gestudeerd en hun identiteit van 'dokter' als de gewoonste

op de een of andere wijze gerepareerd moeten worden in de


dokter-patint relatie.
In de huidige biologische psychiatrie geschiedt dat bij voor
keur met chemische middelen. Dit proces van ont-mense

zaak van de wereld - en met trots - omarmden. Het be

lijking, zo voorzag ik, zou onherroepelijk moeten voeren

grip 'ziekte' is bijzonder handig en het zit diep. Vele psy

tot een progressieve vervreemding van de psychologische

choanalytici deinzen er ook nu niet voor terug om zonder

en zeker ook van de existentile problemen van unieke

enige aarzeling het woord 'behandeling' te gebruiken en

mensen. Deze vervreemding - tot ontkenning toe - stelt

een diep verdrongen gevoelsconfl.ict, welke aanleiding geeft

een mens niet langer in staat, en nodigt hem ook niet uit,

tot mysterieuze symptomen, een vorm van 'ziekte' te noe

om wezenlijke vragen te stellen omtrent het menselijke be

men. Als men de verzamelde artikelen van Frieda Fromm

staan zoals: 'Waarom ben ik hier?', 'Wie of wat ben ik?' ,

Remarks on

'Wat is de zin van mijn leven?' en 'Wat is liefde?' Tot her

Reichmann, met name haar klassieke bijdrage:

the philosophy of mental disorder, aandachtig bestudeert,


komt men weliswaar een grandioze visie regen, maar toch

dringend stellen van zulke vragen zijn veel mensen toch al


weinig bereid, maar het is mijn overtuiging dat vooral tij

wel gemengd met termen zoals 'behandeling', 'herstel' en

dens een diepe psychische crisis zulke fundamentele vragen

'geestelijk gezond' versus 'geestelijk ziek of gestoord'. Ze

binnen handbereik komen en dringend om een antwoord

vermijdt in het algemeen de term 'geestesziekte', gebruikt

vragen. Een medische definitie

liever de naam

mentaf.disorder, maar er blijft toch een me

van 'ziekte'

van

zo'n crisis in de vorm

duwt deze vragen onherroepelijk weg, opent voor

dische waas over haar beschouwingen hangen. Bij Suilivan

die vragen ook geen enkele ruimte. Dit acht ik n van de

is dat ook het geval.

belangrijkste aspecten van het 'officieel gesanctioneerde ge


weld, gemaskeerd door geneeskunde en wetenschap' waar

Ik werd dus tijdens her taalexperiment niet alleen getrof

Ronald Laing het vaak over had.

fen door de blindheid die de alomtegenwoordige medische


concepten bij mijn nieuwgeboren leerlingen had doen ont

De professionele vriendelijkheid in de dokter-patint re

staan, maar het bevestigde mij toen ook in de overtuiging

latie kan het feit niet verhullen dat een mens primair tot

-ze zou later steeds groter worden -dat deze blindheid een

object, tot een ding, gemaakt wordt en dit - en het me

proces teweeg zou kunnen brengen in al degenen die hun

disch-ziektekundige begrippenkader- kan ieder diepgaand

zogenaamde medische en psychoanalytische 'behandelin

onderzoek naar de verschillende aspecten van de subjec

gen' geven. Dit proces - zo meende ik - zou geleidelijk

tieve belevingsgeschiedenis geheel onmogelijk maken, laat

aan steeds overweldigender worden en dar is wat er in de

staan de openbaring van deze subjectiviteit, in al haar nu:

hedendaagse psychiatrie ook is gebeurd. Unieke mensen

ances, -inclusief de existentile vragen -in een relatie van

met een unieke programmering, of conditionering, wor

groeiend vertrouwen. Al dat subjectieve wordt dan meer en

den meer en meer gezien als 'lichamen-met-een-ziekte', die

meer als irrelevant voor de 'behandeling' geZien. Vertrou-

32

33

wen zelf trouwens ook. Als men tegenwoordig in de psy


chiatrie over 'therapie-trouw' spreekt betekent dat gewoon
'chemische middelen trouwhartig innemen'.
Onlangs trof mij nog een recensie van een aantal artike
len in her blad Mind Freedom (winter 2002-2003) waarin
wordt vermeld dat de wetenschap nu zo ver gevorderd is
dat men in 15 minuten een microchip in de hersenen kan
implanteren die gedurende een jaar geleidelijk psychofar
maca toedient. Deze chip zou mede ontwikkeld zijn om 'de
therapietrouw van de patint te vergroten'.
De dehumanisering die hier aan de orde is, heeft de psychi
atrie als medisch specialisme altijd gekenmerkt. Al in het
midden van de negentiende eeuw ontstond het medische
model en daarmee werden in het begin zeker successen ge
boekt. Men ontdekte de pathologische basis, de structurele
defecten in de lichamelijke integriteit bij sommige vormen
van krankzinnigheid. Deze defecten waren duidelijk aan
toonbaar bij syfilisinfectie van de hersenen en bij vitamine
B-deficintie en ze gaven aanleiding tot vele vormen van
verward gedrag en dementie. Dit bevestigde de medici in
de overtuiging dat hun medische model klopte en versterkte
bij hen het geloof dat nu bij alle vormen van krankzinnig
heid en afwijkend gedrag uiteindelijk lichamelijke oorzaken
zouden kunnen worden aangetoond. Zo werd in de loop
van de jaren vooral datgene wat nu met de naam 'schizo
frenie' wordt aangeduid- en wat men daar allemaal onder
wenst te verstaan- zelfs de raison dtre van deze medische
psychiatrie. Later voegde zich daar de manisch-depressieve
psychose bij, uiteraard eveneens gezien als een 'ziekte'. Ze
wordt ook wel 'bipolaire stoornis' genoemd. De laatste tijd
is 'depressie' zelfs een kandidaat om volksziekte nummer
n te worden en verder wordt nu veel gesproken over 'co
morbiditeit', hetgeen het bestaan van vele (psychiatrische)
34

ziekten naast elkaar betekent. Als uitvloeisel van dit medi


sche model is bijvoorbeeld 'schizofrenie' nu een dogma ge
worden. Dat er echt zoiets als een 'ziekte' besraat is nu een
geloofsovertuiging waar niet aan getwijfeld kan worden en
waar ook niet aan getwijfeld mag worden. Twijfel betekent
twijfel aan de medische psychiatrie als zodanig.
Er zit echter aan het experiment dat ik zojuist beschreef heel
wat meer vast dan louter de ontdekking van medische de
humanisering. Toen ik op de boven beschreven wijze met
concepten stoeide - het was in 1963 - was ik me er op dat
moment totaal niet van bewust dat ik hier ook geconfron
teerd werd met een essentieel aspect van het menselijke be
staan. Dat essentile zou mij pas veel later door mystici wor
den onthuld. Ik was in 1963 nog bezig met het veranderen
van de inhoud van de denkprocessen, met het type denken,
maar uiteraard niet met de continue stroom van het denken
zelf! Van die continue stroom was ik mezelf in het geheel
niet bewust. In ieder geval achtte ik dat 'normaal'. Veel la
ter werd ik gewaar dat er ook zoiets was als de autohypnose
die het gevolg is van het voortdurende proces van conceptualise
ren in het algemeen. Mystici noemen dat laatste de thinking
mind. Zij maakten mij duidelijk dat alle mensen opgeno
men en gevangen zijn in deze file van het lineaire denken
(of conceptualiseren). Deze denkstroom geeft ook aanlei
ding tot het beleven van psychologische tijd in de vorm van
verleden, heden en toekomst. De blindheid, of duisternis,
die deze continue denkstroom schept en bestendigt, wordt
door oosterse mystici maya genoemd. Hiermee krijgt mijn
betoog een totaal andere wending. Voor mij is het retros
pectief gezien volstrekt logisch dat ik, veel later in 1978, het
verlangen kreeg een revolutionaire mysticus te ontmoeten
die toen 'Bhagwan' werd genoemd. Mede door het enorme
succes van 'Wie is van hout', de publiciteit en her isolement
35

-ook binnen de groep van psychiaters die zich in de medi


sche definitie van hun handelen en hun medische identiteit
in het algemeen door het succes van 'Wie is van hout' ernstig
bedreigd voelden-ontstond een persoonlijke crisis die mij
gelukkig rijp maakte om eindelijk diepere vragen te durven
stellen. Het maakte mij ook rijp voor een formidabele ont
moeting met een mens die mij erop attent maakte dar mijn
leven en definitie van wat ik 'de werkelijkheid' noemde, in
derdaad geheel werd bepaald door concepten, of gedachten,
zoals die bewogen en dreven in het bewustzijn. Deze verza
meling bewegende concepten, door hen ook wel 'geest' of

mind genoemd, heeft zelfs de kracht om een mens er totaal


van te overtuigen dat er feitelijk zoiets bestaat als een 'mij' als
afgescheiden entiteit! Dat geloofis ze/fi de 'kern' van maya. De
stroom van bewegende concepten overtuigen een 'mij' ervan
dat ik een afgescheiden persoon ben, dat 'ik' de doener ben
van 'mijn' daden, de ervaarder ben van 'mijn' ervaringen, de
denker ben van 'mijn' gedachten, de 'voeler' van mijn gevoe
lens, dat 'ik' ben geboren en dat 'ik' ook zal sterven. Kortom,
dat ik 'een persoon', een individu, ben die zich bevindt in
een wereld die als de werkelijkheid wordt ervaren. Vele ja
ren later luisterde ik naar Jiddhu Krishnamurti, die toen in
Saanen (Zwitserland) een serie lezingen gaf, en die ik eens
hoorde zeggen: 'Wat bent u nu? U bent niets anders dan
denken!'

( 'You are nothing but thought. You are thought!} Hij

had ook kunnen zeggen: Alles wat u nu meent te zijn plus


de wereld, die u met zoveel zekerheid als realiteit meent waar
te nemen, is conceptueel! Dat alles bestaat alleen maar uit
woorden, overtuigingen, concepten.' Eens heb ik hem zelfs
horen zeggen: 'U leeft geheel in een woorden-wereld!'
Zoals u merkc, ik tref nu voorbereidingen om mij te ver
wijderen van het thema van uw congres: De huidige domi
nantie van het biomedische denken in de psychiatrie.
36

Maar voor ik van dat thema afscheid neem hierover nog


enkele woorden.
Ik behoef u niet te zeggen hoezeer wij, als gevolg van
deze medisch-ziektekundige conceptuele blikvernauwing
ons zicht op de unieke complexiteit van mensen en ook op
hun mogelijkheden om het aan hen gegeven potentieel ten
volle te realiseren verliezen. Zelfs een ervaren psychoanaly
ticus, trouw aan zijn identiteit van medicus, stelt 'vermin
dering van lijden' en 'functie-herstel' als hoofddoel in het
kader van zijn psychoanalytische 'behandelingen'.
Ik wil eerst een paar voorbeelden geven om de medische
blikvernauwing nader toe te lichten.
(Het boek 'Bunkerbouwers' werd niet in Engeland ge
publiceerd. Enkele van de komende voorbeelden zijn uit
dit boek afkomstig.)
Een psychiater heeft recent een artikel gepubliceerd in

The American joumal of Psychiatry, waarin hij verklaarde


dat hij met bepaalde technieken, zogenaamde brain-irna

ging techniques, in staat was om 'rusteloze activiteit' te ob


serveren in de zijkwabben van de hersenen. Uiteraard bij
schizofrenen. Deze rusteloze activiteit zou, zo meende hij,
ook kunnen worden geconstateerd tijdens wat hij noemde
de 'prodromale fase', vlak voor het ontstaan van de psy
chose. Hij was ervan overtuigd dat jonge mensen daarop
binnenkort zouden kunnen worden geselecteerd, precies
zoals wij mensen kunnen selecteren op de mogelijkheid
van de ontwikkeling van borstkanker. Daarmee, zo voeg
de hij eraan toe, is preventieve psychiatrie 'nu en voor de
eerste keer een realistische mogelijkheid'. Constateer dus
de 'rusteloze activiteit', definieer deze als 'schizofrene han
dicap', opgevat als deel van een erfelijke hersenziekte, en
geef dan verder aan jonge mensen chemische middelen die
de farmaceutische industrie graag zal aanbieden. Deze be37

schouwing toont de ijzeren consequentie van het medische


model en van de blikvernauwing die er het gevolg van is.

Nog een paar andere voorbeelden.


Een clinte die mijn hulp zocht had een lange carri
re als 'psychiatrisch patint' achter de rug. Het begon al

Een ander voorbeeld is dat van een jonge vrouw die in tra

lemaal op haar 35ste jaar. Ze liep op straat, een man in

nen uitbarst als ze bij haar huisarts zit, omdat haar vriend
haar heeft verlaten, en dan Prozac krijgt voorgeschreven

een auto wenkte haar en toen ze, nietsvermoedend, naar


de auto liep ontblootte de man zijn geslachtsorgaan. Door

'voor haar depressie'. Een paar gesprekken over hoe pijn

deze exhibitionistische daad diep geschokt, raakte ze vol

lijk ze zich vroeger verlaten heeft gevoeld door haar vader

ledig van slag. Hyperventilatie en vele angsten waren uit

of broer en de diepere bronnen van haar verdriet zouden

eindelijk zelfs aanleiding tot opname in een psychiatrisch

zichtbaar en hanteerbaar zijn geworden.

ziekenhuis. Met de diagnose 'geagiteerde depressie' begon


deze vrouw haar 'carrire'. Ze slikte daarna 15 jaar lang

Ik behoef u niet te vertellen dat er nu onvoorstelbare hoe

Seroxat, wat met name haar seksuele drijfveren volledig

veelheden chemische middelen worden voorgeschreven,

lamlegde, haar gevoelens verdoofde en haar huwelijksrela

voor volwassenen, kinderen en zelfs voor huisdieren!

tie grondig ondermijnde. In de gesprekken die ik met haar


had, kwam tevoorschijn dat de exhibitionistische daad een

In het boek DSM is making us crazy staat een verhaal van

herinnering bij haar had losgemaakt. Ze liep op haar 7e

een maatschappelijk werkster die luisterde naar een man die

jaar heel verloren op het terrein van een psychiatrische in

zeer angstig was en leed aan slapeloosheid. Deze man open

richting waar

ze

regelmatig, samen met haar moeder, haar

baarde haar dat hij getuige was geweest van de slachtpar

vader bezocht die een elektroshockkuur onderging voor

tij, aangericht door het Amerikaanse leger in het dorpje

zijn depressie. Op dat terrein had een verwarde man het

My Lai in Vietnam. Hij had er zelf niet aan meegedaan.

meisje ook zijn ontblote geslachtsdeel laten zien en zo trok

De leider van het peloton soldaten had hem gezegd dat

het trauma op haar 35ste jaar de stop letterlijk van de fles

ze hem later zeker zouden opsporen en hem dan zouden

van het verleden. Haar jeugd was zeer traumatisch geweest,

vermoorden. Geen levende getuige van deze massamoord

met veel verwaarlozing, was nog geheel onverwerkt en voor

mocht blijven leven. Toen de maatschappelijk werkster

het grootste deel verdrongen toen ze trouwde. Deze jeugd

haar bevindingen wilde rapporteren, zag ze tot haar verba

- inclusief het trauma op haar 7 e jaar - was later ook nooit

zing dat de psychiater van het Community Menral Health

onderwerp van diepgaande gesprekken geweest. Het was

Center haar clint de diagnose 'paranode schizofrenie' had

gebleven bij de diagnose 'depressie' met als consequentie

gegeven. Toen ze daartegen protesteerde werd haar gezegd

de roldefinitie van 'psychiatrisch patint', die leed aan een

dat haar clint deze 'medische diagnose' van zijn 'psychia

manisch-depressieve stoornis. Als gevolg van deze diagnose

trische ziekte' nu eenmaal moest hebben omdat er anders

slikte ze dus 15 jaar 'medicamenten' in de vorm van Se

geen verzekeringsgeld beschikbaar zou worden gesteld voor

roxat. Haar leven had, naar mijn overtuiging, een andere

'de medische behandeling'.

wending kunnen nemen als de 'crisis' op haar vijfender


tigste jaar tot in de diepte was verstaan en een vorm van
38

39

psychotherapeutische verwerking van veel jeugdleed toen

definiren, alleen omdat we de tijd niet nemen met liefde en

was begonnen.

invoelend vermogen een diepgaand onderzoek in te stellen.

Een ander voorbeeld, dit keer gegeven door Ronald Laing.

niet waard om geleefd te worden. En een leven dat niet ge

Een jonge man was gewikkeld in een waanwereld. Iedereen


die hij ontmoette werd door hem ervaren als 'een bedrie
ger'. Dat begon al op vroege leeftijd. De jongen bleef er
toen op hameren dat zijn vader zijn echte vader niet was.
Hij was ervan overtuigd door een andere man verwekt te
zijn. Dat werd door zijn moeder en vader volledig ontkend.
De overtuiging van de jongen werd gezien als het begin
van zijn 'schizofrenie'. Laing luisterde echter aandachtig,
nodigde de moeder uit en zei tegen haar: 'Mevrouw, ik kan
uw zoon werkelijk niet helpen als u nu niet de volle waar
heid aan mij vertelt.' Met veel tranen bekende de moeder
toen eindelijk dat haar zoon het, waar het zijn observatie
op vroege leeftijd betrof, bij het rechte eind had gehad. Hij
was inderdaad verwekt tijdens een kortstondige affaire, vlak
voor haar huwelijk met haar man die zij dit feit nooit had
durven vertellen uit angst dat deze openbaring het einde
van het nog prille huwelijk zou hebben betekend.
Toen alles op tafel kwam verbleekte de waanwereld van
alle 'bedriegers' die de jonge man later in zijn leven had
ontwikkeld.
Wat was er zonder Laings interventie met deze jonge man
gebeurd? Leven met je erfelijke schizofrenie- hersenhandi
cap? Dit alles wil natuurlijk niet zeggen dat er gedurende vele
jaren veel opgehoopte problematiek en spanning hadden
bestaan die zich bij een gevoelig kind hadden ontwikkeld.
Het wil ook niet zeggen dat een dergelijke problematiek en
verwarring geen aanleiding zouden kunnen geven tot wat
tegenwoordig 'biologische verankering' wordt genoemd.
Maar het is ook absurd dat wij een mensenleven zo de
finitief als 'lijder aan een lichamelijke psychiatrische ziekte'
40

Het blijft waar. Een leven dat niet onderzocht wordt, is


voeld wordt, is het ook niet waard om geleefd te worden.
Het spreekt vanzelf dat u allen vele van deze voorbeelden
kunt geven, niet alleen als een demonstratie van de huidige
medicalisering van menselijke ervaring en lijden, maar ook
om daarmee de beperking in de visie, waartoe het medische
model, de taal en de begrippen ons moet blijven verleiden,
aan te tonen. Het wemelt natuurlijk van deze voorbeelden.
Het medische begrippenkader van de psychiatrie, nu uitge
groeid tot een starre ideologie, veegt veel rijkdom eenvou
dig van tafel. Zo bestaat er bij vele woordvoerders van de
huidige psychiatrie een neiging om alles wat in het verle
den van grote waarde was- de nauwgezette exploratie van
intra-psychische, intermenselijke-interactionele en commu
nicatieve processen, vooral ook binnen het gezin- vrijwel
geheel te negeren. Een essentie van het werk van Ronald
Laing en zijn inzichten was juist deze sociale fenomenolo
gie. Het ging er hem niet om aan te tonen dat 'schizofrenie
veroorzaakt wordt door het gezin'. Dat is een misverstand.
Waar hij belangstelling voor vroeg was de fenomenologie
van interpersoonlijke processen, de communicatie tussen
twee of meer personen en welk licht deze exploratie zou
kunnen werpen op het ontstaan van diepgaande verwar
ring en diepgaand isolement.
De bestaande uitgebreide research omtrent deze commu
nicatieve processen en de

creatieve beschouwingen - ik

noemde zojuist het werk van Laing maar ook van Gregory
Bateson, Fromm-Reichmann, Sullivan en vele anderen,
41

mensen die in 'Wie is van hout' met regelmaat werden ge


noemd-wordt nu op een kortzichtige wijze genegeerd.
Al dat indrukwekkende werk past ook niet in het hui

ook existentile problemen van mensen gaan voor velen


te diep. Om zich werkelijk met deze problemen te con
fronteren, ze te verhelderen en er dan ook nog lessen uit te

niet

trekken, heeft enorme consequenties die vrijwel niemand

verbazen dat voor beschouwingen van mystici of Zelf-gere

aandurft. Een recent rapport gaf aan dat in Nederland 80

aliseerden met betrekking tot het menselijk lijden in zulk

kinderen per jaar worden doodgeslagen en 80.000 licha

een psychiatrie in het geheel geen plaats is.

melijk en geestelijk worden mishandeld. Dat alles is slechts

dige profiel van de medische psychiater. Het zal u

het topje van de ijsberg. Vragen waarom mensen zo ver


Vanuit een samenstel van krachtige vooroordelen komen

ward en ongelukkig zijn, vaak een leven lang, en waarom

sommige vertegenwoordigers van de huidige biologische

de verschillende vormen van troost in de vorm van drugs,

psychiatrie ook tot onthutsende uitspraken zoals: 'Zij (de

geloofsovertuigingen en idealen of niet meer werken of

psychotherapeuten!) hebben die arme moeders altijd al de

uiterst negatieve effecten hebben, worden door politici in

schuld gegeven van de psychotische omwikkeling van hun

hun partijpolitieke programma's niet gesteld.

kind.' Onlangs las ik een interview waarin een hoogleraar


biologische psychiatrie deze uitspraak, die hij eerst zelf op

Het is zelfs riskant om over deze zaken na te denken. Maar

deze wijze geformuleerd had, zelfs 'misdadig' noemde en

door een samenloop van omstandigheden werd ik, en met

haar beschreef als 'het begin

mij velen, tot dat nadenken gedwongen.

van

de zwarte bladzijde in de

psychiatrie'. Daar kunnen Sullivan, Frieda Fromm-Reich


mann en Laing het mee doen.

Daarom wordt het nu tijd om het platte vlak van de pro

Met onzinnige slogans, bijvoorbeeld: 'Zij - de kritische

blematiek binnen de psychiatrie te verlaten en uw belang

psychiaters- beweren dat de maatschappij ziek is en niet

stelling te vragen voor het meer algemene thema: het door

de patint' wordt de eigen ideologische positie versterkt en

ons allen gedeelde conceptualiseringproces.


Wij denken voortdurend. Deze stroom van het denken

nu mede door journalisten in de media uitgedragen.

-ik zei het al eerder-suggereert dat er zoiets is als 'ik' de


Deze ideologie, gedragen door zoveel traditie en gevestigde

'denker' die al die gedachten produceert. Dit is een illusie.

macht, met welk argument dan ook bestrijden, lijkt mij

'Ik - de denker', is zelf een gedachte. Weliswaar is het een

zinloos. Er is ook een belangrijk politiek argument. Het

kerngedachte, maar ze is wel deel van de denk-stroom. La

aantal mensen dat een beroep doet op psychotherapeuti

ten we hier langer bij stil blijven staan.

sche hulpverlening is voor politici onrustbarend hoog ge


bleken. Men wenst andere prioriteiten te stellen en zo is

Om te beginnen wil ik een uitspraak citeren uit de 'Dham

voor vele politici de biologische psychiatrie in ieder geval

mapada'. Dar is een verzameling uitspraken van Gautama

een - tijdelijke - uitkomst. Rimpels in de samenleving

de Boeddha, die 2500 jaar geleden bereid was te spreken

worden gladgestreken met beschouwingen over 'ziekte',

over de realisatie die hij Ontwaken noemde, of zoals u allen

'genezing', 'herstel' en 'medicijnen'. De psychologische en

weet, Verlichting of Nirwana.

42

43

De uitspraak is: 'Wij zijn wat wij denken. Alles wat wij zijn,

vraag moest ik mij later zeker stellen. Het antwoord is

openbaart zich met onze gedachten. Met onze gedachten ma

duidelijk. Natuurlijk is dat zo. Maar wij zijn ook in staat

ken we de wereld'. Wat is de betekenis van de woorden: 'Met

om tot een diep inzicht te komen, dat eens tot uitdruk

onze gedachten maken we de wereld'? Ze betekenen dat de

king werd gebracht door de semanticus Korzybski. Hij

wereld die wij waarnemen niet zomaar een verlengstuk van

zei: 'Het woord is niet het ding'- en deze uitspraak werd

de zinruigen is. De herkenbare wereld van namen en vormen

ook vaak door Jiddhu Krishnamurti gebruikt, een van de

zoals deze aan ons verschijnt, is het resultaat van concep

Ontwaakten van deze eeuw. Hij- en vele andere Zelf-ge

ten, gedachten of woorden, die in het bewustzijn drijven.

realiseerden in de geschiedenis van een verder geheel door

Wij 'denken' de wereld, wij 'dromen' de wereld. Wij zien en

de mind gedomineerde mensheid- was tot een totaal in

horen de wereld niet via onze ogen en oren, maar primair

zicht gekomen. Tot een 'begrijpen' dat niet intellectueel

via de verzameling bewegende concepten die 'mind' wordt ge

was en dus niet had plaatsgevonden binnen de stroom

noemd. Alles wat wij zien en horen is 'mind: En daarmee zien

van gedachten, of concepten. Wat door vele mystici, in

wij absoluut niet wat-is! Het is evident dat wij geen 'boom'

dien ze zich in de Engelse taal uitdrukken, ultimate un

zien. Wat gezien wordt, is een trillende beweging in het be

derstanding wordt genoemd, is in feite een realisatie in

wustzijn (een beweging die waarschijnlijk ook 'gemaakt' is

de vorm van een radicaal overstijgen van de mind, van het

van bewustzijn) en waar wij dan snel het etiket (of woord)

verleden, het reservoir van concepten en daarmee van de

'boom' op plakken. We grijpen dit etiket uit ons conceptenre

woorden wereld.

servoir en dat reservoir is het geheugen en dus de verzamelde


kennis en ervaring waaruit het verleden bestaat. (Het lijkt

Zo wordt de uitspraak van Krishnamurti begrijpelijk als

mij duidelijk dat een baby geen 'stoelen' of 'vloerkleed' of

hij zegt: 'Omdoe het ding van het woord - en wat hou

'kamer' ziet!)

je dan over? Alleen maar bewustzijn (awareness) en ... het

Zo raken wij in de loop van onze ontwikkeling mind

onbekende en uiteindelijk het on-kenbare.'

gedomineerd en daarmee ook geheel in de greep van het


verleden. We raken, zoals onder andere Gurdjieff zei, in

'metafysische slaap' en liggen zo, als Lazarus, in het grafvan

Er valt me op dit moment een verhaal in dat een vriend


mij onlangs heeft verteld. Hij kende een vrouw die al vele

het verleden. Dat moet trouwens de betekenis zijn van de

psychiaters in Londen had bezocht. Ze was klaarblijkelijk

oproep, toegeschreven aan Jezus: 'Lazarus, kom je graf uit!'

gediagnosticeerd als schizofreen. Deze vrouw had het lef om

Een dergelijke definitie van onze, door iedereen gedeelde

naar Ronald Laing te gaan en toen ze daar binnenkwam zei

vorm van 'normale krankzinnigheid', nu als een door de

ze tegen hem: 'Dokter Laing, ik ben een schizofreen. Kunt u

denk-stroom ontstane metafysische slaap, kan natuurlijk

mij helpen?' Waarop Laing zei: 'Mevrouw, schizofrenie be

nooit erg populair zijn of worden.

staat niet. Dat is alleen maar een woord!' De vrouw- mijn


vriend vertelde me dat ze schitterende pozie schreef- had

Leven wij dan werkelijk alleen in een wereld van woorden

toen klaarblijkelijk gezegd: 'Dank u wel', verliet de kamer en

en bestaat ook die 'wereld' alleen maar uit woorden? Die

is nooit meer teruggekomen.

44

45

Als we terugkeren naar het onderwerp kunnen we zeggen

Nu wil ik eerst een paar voorbeelden geven om aan te tonen

dat wij dus voortdurend interpreteren wat bewustzijn en zin

welke rol concepten in het leven spelen. Een vriend - zijn

tuigen ons bieden. Als er geen enkel concept zou zijn in ons

naam is Jonathan en ik ken hem al vele jaren- vertelde me

bewustzijn, als er een totale stilte in de geest zou zijn - een

dat hij eens in een kleine groep aanwezig was geweest bij

toestand die thought-less awareness wordt genoemd- dan zou

een lezing die Krishnamurti gaf. Deze groep had zich ver

er ook geen 'wereld' zijn. In ieder geval niet een wereld zo

zameld in Krishnamurti's chalet in Gstaad, Zwitserland. In

als wij die kennen. Wij bedekken wat-is met woorden en

een atmosfeer vol energie was mijn vriend plotseling geheel

noemen het dan 'de wereld.' Vooral dat her-kennen is het

'verdwenen'. Hij verloor alle waakbewustzijn. Hij kwam in

directe gevolg van woord-labeling. Zo is de kwaliteit van

een staat van bewustzijn die samadhi wordt genoemd, en

het bekende louter het gevolg van bestaande concepten. Dit

die niet zoveel verschilt van diepe, droomloze slaap. Dit

voortdurende interpreteren en etiketteren is een proces dat

keer echter in vol bewustzijn. Hoe lang deze staat duurde

overigens ook geldt voor onze innerlijke wereld van gevoe

kon hij niet zeggen. Het eerste dat hij zich herinnerde was

lens en emoties. Ook dat is alles 'mind'.

een kleine rode plek die zich voortbewoog en die ergens


'buiten' hem was. Voor de rest was er niets. Er was geen

Het is moeilijk om dat laatste helder te zien. De 'inwendige

Krishnamurti die aan het praten was, er waren geen men

wereld' van gevoelens en emoties- het zijn alle uiteindelijk

sen, er was geen kamer, niets. Klaarblijkelijk keek hij door

lichamelijke fenomenen - is evenzo 'mind -gedomineerd

een groot raam. Toen kwam de brandende vraag bij hem

en daarmee ook kenbaar en her-kenbaar. Als we geen enkel

op: 'Wat is dit?' Op dat moment kwam de gedachte - of

etiket of label vanuit het verleden, opgeslagen in het reser

het woord (of concept)- 'gondel' zijn geest binnendrijven,

voir, razendsnel op gevoelens zouden plakken, wat zouden

een geest die klaarblijkelijk tot op dat moment totaal stil en

die gevoelens dan zijn? Wat zou trouwens die zogenaamde

leeg was geweest. Op datzelfde moment zag hij een rode be

subjectiviteit dan zijn? Wat zou er gebeuren als we alle

wegende gondel, hij zag plotseling een kabelbaan, bergen

etiketten zouden verwijderen, etiketten die ons er nu van

bedekt met sneeuw, een dorpje in de verte, Krishnamurti,

overtuigen dat we weer eens 'boos' zijn of 'verdrietig' of

de mensen in de kamer, alles. Toen was er met n klap

wat dan ook? Het zijn die etiketten, woorden, namen die

de kristallisatie van 'de wereld'. Jonathan vertelde me: 'Plot

zich in het verleden hebben gevormd en die ons gevoelens

seling was ik getuige van de geboorte van de wereld.' Wat

als bekend doen voorkomen. Inderdaad, we herkennen ze.

mijn vriend overkwam, is wat ons in feite iedere ochtend

Zonder enig etiket (woord) zouden er hoogstens lichame

overkomt als we wakker worden! Er is een uiterst klein mo

lijke energieverschijnselen worden waargenomen. Erupties

ment van zuiver, leeg bewustzijn - hoe men het ook wil

van energie die verder volmaakt on-kenbaar zouden zijn en

noemen - en dan stroomt 'de wereld' binnen waarin 'ik'

waarvan we nooit zouden kunnen zeggen dat ze ons vanuit

als persoon rondloop. Dat alles kristalliseert zich als gevolg

het verleden bekend zijn. Nogmaals, het bovengenoemde

van de denkactiviteit, of, zoals Jonathan het eens uitdrukte,

reservoir van labels of etiketten is het verleden en daarmee

als gevolg van de terugkeer van her mind-system. Hij ver

ook het geheugen.

telde me deze observatie overigens niet voor niets. Het was


46

47

zijn gift en pas jaren later werd ik me van de omvang van

'gewone ellende' en haar fundamentele oorzaak was Freud

deze gift bewust.

helaas niet genteresseerd. Als we het voorafgaande in an

Jonathan, die zich in een ontwaakte staat van bewusrz.ijn

dere bewoordingen kort samenvatten, kunnen we zeggen

bevond, wilde me met dit verhaal opnieuw duidelijk maken

dat taal primair 'de wereld' schept en dat wij vervolgens

dat 'de wereld', het gehele universum en alles wat zich daar

datzelfde instrument taal (concepten, woorden, gedach

in bevindt een uitdrukking is van de menselijke geest! Het

ten en beelden verweven met woorden) gebruiken om die

is, zoals hij me later vaak zei:

'alles mind1'

'wereld' te beschrijven. Het is haast een dubbele woorden


wereld.

Nog een voorbeeld van de macht van concepten.


Er is het verhaal van een jongeman die eens de nacht

De vraag doet zich voor wat er zou gebeuren als een mens

wilde doorbrengen in een deel van een vrachttrein. De

alle innerlijke taal in de vorm van concepten zou verlie

deur viel in het slot en de jongeman ontdekte dat het een

zen. Men zou dan een staat van bewustzijn realiseren die

koelwagen was. Hij kon er niet meer uit. Overtuigd dat hij

de zenmeester de staat van

no-mind noemt. Er zou dan

dood zou vriezen besloot hij een verslag van zijn ervarin

alleen een waarnemen zijn door de zintuigen en een leeg

gen op de muur van de wagon te schrijven. Toen arbeiders

bewustzijn. Het is een waarnemen, niet alleen van het on

dit deel van de trein later openden, vonden ze inderdaad

bekende maar uiteindelijk van het onkenbare. Her wordt

het dode lichaam van de jongeman. Het tragische van het

wel

verhaal is dat het compartiment waarin de jongeman zich

in-seeing genoemd, - de mysticus Parsons noemt het:


'clearseeing'- een zien zonder 'ziener', een horen zonder

bevond, helemaal niet was aangesloten. Het vroor er he

'luisteraar'. Dan openbaart zich het waarnemen van een

lemaal niet. Er bestand een normale temperatuur. Alleen

overweldigend mysterie. De uitdrukking die Osho Raj

zijn overtuiging dat de tempera

neesh hiervoor vaak gebruikte was: 'Het leven is niet een

tuur ver beneden het vriespunt daalde, veroorzaakte zijn

probleem om op te lossen, maar een mysterie om geleefd

dood.

te worden.' Wat in deze staar van bewustzijn wordt ge

het woord 'koelwagen' en

zien, wordt soms 'het Heilige' genoemd. Er bestaat nu


Deze paar voorbeelden hebben ten doel u ervan te overtui

geen interpretatie meer. Er is alleen een staat van alert

hoe machtig concepten zijn. Ze vormen en bepalen ons

zien en luisteren in een staat van fundamenreel niet-we

leven, leiden ons van moment tot moment. Een leven dat

ten - sommige mystici spreken over 'Goddelijke Onwe

daarmee alle kenmerken heeft van een droom. Voor veel

tendheid' of 'Agnosia' -waarin uiteindelijk zelfs ieder ge

mensen heeft deze droom ook nog de kwaliteit van een

voel van gescheidenheid kan wegvallen. Het is een zien

lange nachtmerrie en dat is ook het enige dat wij in het

dat een mens inspireert tOt een gevoel van verwondering,

proces van intensieve psychotherapie kunnen doen: een

tot:

gen

a sense of wonderand awe. Het universum is nu geen

nachtmerrie veranderen in een beetje gewone droom. Of

betekenisuniversum meer - ze heeft alle betekenis in de

zoals Freud eens heeft gezegd: 'We kunnen neurotische


ellende hoogstens in gewone ellende veranderen.' In die

meaning verloren - maar het is een wereld vol


significanee en afgezien van her woord 'her Heilige' zijn er

48

49

zin van

niet veel andere woorden om dat te beschrijven. Als een

ding van het conceptuele, het conceptualiseringsproces en

mens uit zijn symbolische, conceptuele werkelijkheid valt,

alle gescheidenheid die daar mede het gevolg van is, met

ogenschijnlijk geregistreerd door de zintuigen maar in feite


geprojecteerd door de mind, valt hij rechtstandig in de 'is-heid
van wat-is En dat is het paradijs.

verbijsterende helderheid tot uitdrukking. (In hoofdstuk 5


wordt hier nader op ingegaan.)
Wat zonder enige gedachte (woord, concept) in het bewust

Een zen-anekdote kan hier nog verhelderen. Een zen

zijn wordt waargenomen, is niets anders dan een reflectie

meester vraagt een rondreizende monnik: 'Waar gaat u

van Licht, een manifestatie en modificatie van Bewustzijn.

naar toe?' De leerling antwoordt: 'Ik maak een pelgrimage

'Bewustzijn is alles wat er is. Alles wat er is, is Bewustzijn',

zonder doel.' Getroffen door het diepe inzicht omtrent de

zo stelt ook de mysticus Ramesh Balsekar, die deze uitdruk

doelloosheid van het leven dat de leerling in zijn antwoord

king vaak gebruikt als de kern van zijn 'leer'. In het laatste

openbaart, vraagt de meester opnieuw: 'Wat is de aard van

deel van de 13e eeuw heeft een Engelse mysticus dit 'de

uw pelgrimage?' Waarop de leerling zegt: 'Dat weet ik niet.'

wolk van niet-weten' ( The

cloud of unknowing)

genoemd

Hij is in de staat van niet-weten, niet-kennis, niet-woor

en veel vroeger heeft Dionysius van Athene het, in plaats

den; de staat van meta-noia.

van Licht, 'doorschijnende duisternis' (translucent

darkness)

Dan zegt de meester: 'Niet-weten is het meest intieme!'

genoemd. 'Ik ben het Licht der wereld' is een, niet geheel

Bevrijding is de absolute transcendentie van kennis. Het

juiste vertaling van: 'Ik ben Licht en alles wat 'de wereld'

is de vrijheid van kennis, vrijheid dus ook van het proces

wordt genoemd is datzelfde Licht.'

van woord-lahelling wat altijd gescheidenheid van het be


staande met zich meebrengt. In een serie commentaren op

In deze staat van

no-mind regeert

taal als het verleden, als

uitspraken van zenmeesters (de serie: 'Ah, this') benadrukte

de verzameling van opgetaste concepten, niet langer. Het is

Osho telkens weer dit niet-weten als de terugkeer naar de

belangrijk om- al is het maar intellectueel- te begrijpen

onschuld van het kind dat zowel in verwondering als onge

en te zien dat dit conceprloze, lege bewustzijn, zoals eerder

scheidenheid, in een niet-weten als mysterie leeft.

gezegd, ons iedere nacht overkomt, en wel tijdens de fase


van de diepe, droomloze slaap. De wereld, het lichaam en

Zo kan een mens, nu volwassen, plotseling vallen in wat de

het gevoel van 'ik' of 'mij', apart en gescheiden, zijn dan

mysticus Tony Parsons onlangs noemde, 'het ongelofelijk

totaal verdwenen. Dan is er inderdaad een vrede die alle

adembenemende majestueuze van het gewone'

'begrip' re boven gaat, alle concepten dus overstijgt, maar

(the incre
dibly breathtaking magnificence ofthe ordinary). En dat ligt,

we kunnen ons deze fase van tijdloosheid (de stroom van

als een open geheim, nota bene recht voor zijn ogen! Par

concepten schept, zoals reeds gezegd, ook de ervaring van

sons die onlangs een klein boekje heeft gepubliceerd met

innerlijke psychologische tijd- van verleden, heden en toe

.t.ls it is, the open secret to an awakened life', beschrijft

komst) niet herinneren, omdat het geheugen, en daarmee

deze ultieme realisatie - of de realisatie van het ultieme

het denken in de vorm van de beweging van het lineaire,

-in eenvoudige bewoordingen en brengt de totale bevrij-

horizontale conceptualiseren, daar niet bij kan.

de titel:

50

51

Dan is er natuurlijk de droomfase gedurende de slaap, die

wereld opgezadeld zitten. Maar ik zeg jullie dar die dingen

stampvol zit met concepten, vaak in beelden, en als we 's

illusoir zijn. De beelden zijn zoals water in een fata mor

ochtends wakker worden, zijn we ervan overtuigd dat we

gana.'

nu echt wakker zijn geworden en dat de droomfase van de


slaap voorbij is. Het is voor ons een schok als een mens

In het vervolg zegt Adams dat, als je het water in de fata

die werkelijk Ontwaakt is, tegen ons zegt dat wat wij ons

morgana als luchtspiegeling zou trachten te grijpen, je te

gewone ontwaken noemen een volslagen illusie is. Wat ons

leurgesteld zult zijn. Je grijpt zand. Het zijn alle optische

gezegd wordt, is dat wij gedurende ons waakbewustzijn,

illusies. En hij besluit: 'Dit universum, vrienden, is een op

gedurende de dag, in feite gewoon doorgaan met dromen,

tische illusie. Het is een droom precies zoals wanneer je

alleen nu met open ogen! Wt ons telkens weer door mystici

droomt. Niemand kan je ooit vertellen dat het een droom

gezegd wordt, is dat er geen essentieel verschil bestaat tussen


ons waakbewustzijn en ons dromen gedurende de slaap.

wordt, is de droom verdwenen. Je droom heeft nooit be

In het navolgende een citaat uit een boek van de zelf

staan. Ik verzeker jullie dat er een dag in je leven zal komen

gerealiseerde Robert Adams (Silence ofthe heart). Hij drukt

dar je ontwaakt tot die waarheid. De wereld waarin je leeft,

het als volgt uit:

is net zo. Er is geen enkel verschil. You are living a mortal

"Er is alleen maar Bewustzijn. Bewustzijn, zou je kun

is zolang je nog aan het dromen bent. Maar als je wakker

dream.'

nen zeggen, is 'het filmdoek van Werkelijkheid' (de 'screen

of Reality') en alle beelden van het gehele universum zijn

Het zal u duidelijk zijn dat een dergelijke observatie over

overdekkingen op dit doek van de Werkelijkheid. Als je

de werkelijke stand van zaken bij ons grote weerstand op

naar de bioscoop gaat en je begint de film te zien, is het

roept. Er zijn weinig mensen bereid dit toe te geven of zelfs

filmdoek (screen) bedekt met beelden. Je vergeet her film

maar te overwegen. Dit onderwerp is niet voor niets altijd

doek totaal. Je denkt daar niet meer aan. Je kijkt naar de

taboe geweest. Oosterse mystici hebben ons echter telkens

beelden. Je vereenzelvigt je met de beelden. Je hebt plezier

weer gezegd dat de wereld zoals wij die waarnemen inder

met de film. Het filmdoek staat ver van je af. Als je de

daad maya is, illusoir. Ze noemen het samsara. Dat gelven

beelden probeert te pakken, wat pak je dan beet? Je pakt

ze nier. Ze wten het. Het is hun ervaring, van moment tot

her filmdoek, nier de beelden. De beelden hebben nooit

moment.

bestaan, je pakt het filmdoek. Zo is her ook met ons. We


vergeten dat wij overdekkingen (superimpositions) zijn op

Zo wil ik nu datgene waarmee ik in aanraking kwam ge

het filmdoek van het leven en we zijn in werkelijkheid het

durende het experiment in Chestnut Lodge - zonder dat

filmdoek en dat is Bewustzijn.'

zelf te beseffen - een medische variant van maya noemen.


Het doorbreken van zulk een vorm van maya, dominant of
niet, of welke andere vorm van maya dan ook - is onmo

En hij vervolgt:
'Wij menen het beeld te zijn. We zijn een persoon en

gelijk. Maya kan maya niet verwijderen. Je kunt bloed niet

er zijn 'anderen' en uitwendige dingen waarmee we in deze

met bloed wassen. Als we nu terugkeren naar het traditi-

52

53

onele medische model in de psychiatrie, met zijn taalge

mens er niet, misschien kan ik hem niet herkennen.' Dat

bruik: patint, behandeling, genezing, ziekenhuis, herstel,

is een treffende uitspraak. Laing sprak veel over metanoia,

medicijnen (in plaats van chemische middelen) kunnen we

noemde het 'de transformatie van de geest' en was zich be

zeggen dat dit model en haar taal een hypnotisch-concep

wust van her feit dat die gids nodig is. Her zal u duidelijk

tuele suggestie (en 'wereld'!) schept, welke aanleiding geeft

zijn dat ik deze 'juiste mens',- het zijn er in de loop van

tot de vele rollen en organisatievormen, die daarbij horen.

de afgelopen jaren zelfs vele geweest - wel heb ontmoet.

Dit is inderdaad een medisch-ziektekundige, en materialis

Zo zat ik een paar maanden geleden in een kleine ruimte

tische wereld waarin 'functieherstel' - zeker geen 'verrrou

samen met 50 mensen. Er kwam een man binnen - zijn

wensherstel' - wordt nagestreefd en 'symptoom genezing'

naam was Tony Parsons, ik noemde hem al eerder- die op

de voorkeur moet krijgen boven 'realisatie van potentieel'.

een stoel tegenover ons ging zitten. Deze man zei, terwijl

Het gaat in deze medische wereld vanzelfsprekend om

hij de groep aankeek, op een lichte en ontspannen toon:

'behandeling', zeker niet om 'een zich verdiepende ont

'Er is hier niemand. Er is alleen maar gewaarzijn.

moeting'. Het gaat natuurlijk om 'ziekte', niet om 'onwe

is no one here, there is only awareness). Dat is wat jullie al

tendheid en graden van onbewustheid'.

lemaal zijn.

Voorlopige conclusie: in plaats van de medisch-psychiatri

strument als een projector schijnt. In die projector zit een

sche wereld en haar dominantie te bekritiseren of te bestrij

kleurenfilmpje dat draait, en dat is je zogenaamde persoon

( There

Mgezien daarvan zijn jullie bewustzijn dat door een in

den, heb ik in het voorafgaande uw belangstelling gevraagd

lijkheid. Je angsten, emoties en al dat subjectieve wat jullie

voor maya, dat mede het rotsvaste geloof in het bestaan

'je wereld' noemen ontstaat door dat kleurenfilmpje.' Ik

van een afgescheiden 'mij' met zich meebrengt. Wat ik tot

ben ervan overtuigd dat hij bedoelde dat dit projector

mijn verbazing van mijn schizofrene vrouwen inChestnut

psychosomatische organisme inderdaad alleen maar een

Lodge heb geleerd, is dat wij in feite allen in dromenland, of

instrument was, een object, en dat bewustzijn door dat

conceptenland, verkeren. Althans, er was een begin van de

object heen straalde. Er hoefde op zichzelf niets aan dat

mogelijkheid tot dit inzicht. Het zou nog heel lang duren

instrument veranderd te worden. Het was, zoals hij zei,

(meer dan

15 jaar!) tot een dieper inzicht zich aandiende

'een Goddelijke uitdrukking'. Een totale verandering van

en een begin werd gemaakt met het proces van meditatie

perspectief dat was het enige wat nodig was. De identiteit

dat een mens direct confronteert met het feit hoe massaal

van de mens, zo werd hier opnieuw gesteld, is niet gele

dat conceptualiseren als denken is.

gen in dit psychosomatische organisme, deze body-mind

Om dit inzicht werkelijk te verdiepen had ik later een

met zijn erfelijke eigenschappen en zijn conditionering of


programmering. Het psychosomatische organisme is al

Ontwaakte gids nodig.

leen maar een object met bewustzijn dat sentienee wordt


Laing zocht ook naar zo'n gids. Hij heeft eens in zijn dag

genoemd en dat zich voortbeweegt in de oceaan van zuiver

boek geschreven: 'Het zou een zegen zijn als ik de voor

gewaarzijn (awareness). Een object dat geheel ten onrechte

mij juiste mens zou kunnen vinden. Misschien is die

in een 'subjectiviteit', een afgescheiden persoonsentiteit

54

55

is gaan geloven, terwijl de ware subjectiviteit, het eeuwige


Subject is. Dat eeuwige Subject wordt Tao genoemd, of de
Bron, het Zelf, het Absolute, Noumenon of Onmanifeste,
Ongeborene.

verhaal dat de mysticus Eekhart Tolle ons in zijn boek De


kracht van het nu vertelt, zeer dramatisch. Zijn psychisch lij
den, dat hem deed uitroepen: 'Oh, God, niet nog een dag!'
kwam spontaan rot een einde. Hij beschrijft hoe hij tijdens
een nacht in een soort 'vrije val' terechtkwam en 's ochtends

Als ik later die avond met Ronald Laing door de straten


van Amsterdam had kunnen lopen, had ik tegen hem kun
nen zeggen: 'Misschien is hij wel de juiste man voor je. Je
hebt geluisterd naar een mens die her-boren is, een mens
die heeft gerealiseerd dat hij Awareness of non-duaal be
wustzijn is waarin alles zich ongehinderd kan ontvouwen
omdat er nu geen 'ik' meer is dat zich met alles wat in deze
Awareness verschijnt kn bezighouden. Hij heeft gereali
seerd dat hij niets is en daarmee alles. Je hebt opnieuw de
fundamentele oorzaak van ons aller 'normale krankzinnig
heid', deze avond duidelijk gehoord. Het is de vereenzelvi
ging met het psychosomatische apparaat en het ontstaan
van het geloof in een afgescheiden 'mij' die dan de doener
is van daden en ons tevens doet geloven het kwetsbare cen

wakker werd in een staat van bewustzijn die hij later her
kende als thoughtless awareness. Zijn boek, nu een bestsel
ler, geeft een getuigenis van een verbluffende transformatie
van bewustzijn- in de zin van Ontwaken- die, zonder dat
hij daar iets van wist of zich daarop als 'spirituele zoeker'
had voorbereid, hem (of wat daar wel of niet van over was)
overkwam. Als men dit alles op zich in laat werken, ligt de
conclusie voor de hand.
De medische, thans overwegend biologische psychiatrie
is een hisrorisch gegroeid en on-creatief, uit begrijpelijke
onmacht en onbewustheid geboren antwoord van een sa
menleving op de vragen die de oceaan van menselijk-psy
chisch lijden aan ons allen stelt.

trum van het universum te zijn.'

Het thema van de medisch-conceptuele 'kooi' kreeg daarna

Het is nu tijd voor een samenvatting. Het experiment op

begrip maya, dat verwijst naar de door ons allen gedeelde

een afdeling van 'Chestnut Lodge' opende al vroeg mijn


ogen voor het feit dat mensen in hun unieke complexiteit
en ontwikkelingsmogelijkheden in de eerste plaats gevan
gen kunnen raken in een medisch-ziektekundig begrip
penkader. Uit deze medisch-conceptuele 'kooi' valt niet te
ontsnappen. Ze blokkeen ook onze pogingen tot echte en
diepgaande, ont-dekkende psychotherapeutische hulpverle
ning en reduceert mensen meer en meer tot 'objecten met
een ziekte'. En er is meer. Chemische middelen kunnen niet
alleen permanente hersenbeschadigingen veroorzaken maar
de schreeuw om verlossing van psychisch lijden kan zelfs
geheel tot zwijgen worden gebracht. In dit opzicht is het
56

een verdieping en uitbreiding en wel in de vorm van het


conceptuele duisternis of onwetendheid, een duisternis,
door mystici ook wel mind genoemd. Het is natuurlijk niet
de samenleving die ziek is, maar deze samenleving is de uit
drukking van ons aller 'ziekte' en wel in de vorm van deze,
door het ego beheerste, zelftuchtige conceptuele duisternis.
'Jij bent de wereld en de wereld dat ben jij' zoals Jiddhu
Krishnamurti het telkens weer stelde. Wij hebben met z'n
allen, vanuit onze huidige staat van dromend ik - of zelf
bewustzijn- deze samenleving gemaakt! Deze samenleving
is een door ons allen- en vooral door godsdiensten en hun
leiders, de laatsten met hun vele varianten van conceptuele
hersenspoeling- gecreerde heL
57

De vroege getroffenheid door de medisch-ziektekundige

kanariepiet, zoals de Nederlandse mysticus Wolter Keers

conceptualisering, nu als variant van maya, voerde mij later

het eens uitdrukte. Die kooi is gemaakt van het materiaal

op een weg die ik, met vele anderen, moest gaan. Bevrijding

van overtuigingen, aannames en concepten die de mens

uit de kooi, de gevangeniscel die bestaat uit concepten, is

in de loop van zijn leven verzamelt. Ze zijn de bron van

wel degelijk mogelijk. Naar die bevrijding was niet alleen

een stroom van denken en fluisteren een mens toe dat er

Ronald Laing op zoek. In wezen zijn alle mensen er naar op

een 'ik' is dat denkt, een 'ik' is dat voelt, dat er een 'ik' is

zoek, zonder dat ze dat beseffen.


Ik ben, met Laing- en niet te vergeten Abraham Maslow

dat in een lichaam zit dat dus 'mijn' lichaam is. Een 'ik'
dat altijd op een weg is, deel is van de innerlijk gevoelde

die naast zelf-actualisatie ook sprak over 'zelf-overstijging' en

stroom van de tijd, en zoveel meer. Dat is de duisternis

die daarmee een richting in de psychologie insloeg die hem

van de conceptenkooi waarin mensen zoals u en ik al dui

evenmin in dank werd afgenomen - diep genteresseerd ge

zenden jaren gevangen zijn.

raakt in 'de gewone ellende'. Laing heeft eens gezegd: 'Het


verbaast me dat niet meer mensen stapelgek zijn. Het is be

Mijn belangstelling voor het medische begrippenkader, nu

grijpelijk dat veel mensen onze wereld niet meer kunnen of

gezien als een variant van deze kooi is niet erg groot meer

willen accepteren. En dan stappen ze eruit ... om nooit meer

want het zal duidelijk zijn dat mijn belangstelling in een

terug te komen.' Primair vanuit zijn ervaring als psychothe

andere richting is gegaan. Ik bleef gedurende de afgelopen

rapeut wordt hier uitdrukking gegeven aan zijn observatie

jaren functioneren als psychotherapeut in relatie tot indi

dat veel mensen zich totaal of gedeeltelijk uit relaties en 'de

viduen of partners. Wat daarbij geobserveerd werd is dat

wereld' kunnen terugtrekken en daarna aan hun fantasie

als gevolg van het verdiepen van het proces van meditatie

leven chronisch de voorkeur geven.

en een dieper begrijpen, resultaat van het aandachtig en

Recent trof me een televisieuitzending tijdens welke een

totaal luisteren naar Verlichten of Zelf-gerealiseerden, mijn

bekende zangeres verklaarde dat ze (sinds drie maanden!)

kijken en luisteren zonder veel conceptueel vooroordeel

'met blowen was gestopt'. Klaarblijkelijk had ze tot die tijd

zijn. Als er geen enkele vorm van etiketteren meer in het

de voorkeur gegeven aan een soort roze gekleurd dromen

bewustzijn is, als er zich geen enkele label meer aandient,

land en nu, zo zei ze, 'was ze eindelijk weer aanwezig'. Dit

dan ziet en hoort men oneindig veel meer. Allerlei nuances

geldt natuurlijk niet alleen voor deze zangeres. Het geldt

van 'wat-is' openbaren zich dan vanzelf. Herhaaldelijk is

voor praktisch iedereen, blowend of niet! Als ik constant

mij gezegd dat als het bewustzijn werkelijk leeg zou zijn,

verloren ben in het denken, fantaseren en dagdromen, dan

als de psychotherapeut zou kijken en luisteren als 'ongedif

is er gewoon geen aanwezigheid. Zo eenvoudig is her.

ferentieerd bewustzijn', dan zou hij niet alleen veel meer

Laing, zo is mijn intutie, verwijst hier, in meer alge

zien, maar dan zou er ook de moeiteloze communicatie

mene zin, ook naar de 'gewone ellende', de ellende die

van een totale acceptatie zijn. ledere tendens om 'wat-is',

Gautama de Boeddha eens dukkha noemde. Wat is dan

in dit geval de clint, te veranderen is dan totaal afwezig.

die gewone ellende? Ze bestaat uit het feit dat de mens

Er is ook geen enkel oordeel meer. Het spreekt vanzelf dat

zich als een adelaar heeft gefrommeld in de kooi van een

een psychotherapeut zoiets niet zomaar kan 'doen'. Het is

58

59

uitdrukking van een gerealiseerd Zijn dat hier helend en


heilzaam is. Het is ... Liefde!
Maar zelfs als deze ultieme 'acceptatie' niet werkelijk is
gerealiseerd, dan kan er toch het begin zijn van een totaal
andere wisselwerking met de clint.
Ik heb al vele jaren geen mens meer gezien die 'een
depressie heeft', noch een mens 'met de schizofrenieziek
te' of een 'bipolaire stoornis', of wat ook. Ik heb zwaar
moedige, perfectionistische mensen gezien die de vraag
stelden naar de zin van hun leven en die ook existenti
ele vragen durfden stellen waartoe hun intelligentie hen
dwong. Ik heb verwarde mensen gezien die razend waren
omdat ze in hun jeugd totaal niet werden voorbereid op
een leven in een complexe samenleving. Mensen die hun
uit wanhoop geboren symbooltaal zelfs spontaan gingen
decoderen, toen ze het gevoel hadden dat er geen 'dokter/
behandelaar' tegenover ze zat maar een mens die van hen
niet wezenlijk verschilde, 'much more simply human than

otherwise'. Ik ben zelf wel eens verward geweest als tijdens


een partner-relarietherapie de begaafde echtgenoot- met

Nu nog enige algemene opmerkingen over de toekomst


van de psychiatrie als een volwaardig medisch specialisme
en de ontwikkeling van de psychotherapie in zijn verschil
lende vormen, maar nu als deel van de sociale wetenschap

pen. U ziet, ik kom weer terug bij het thema van uw con
gres. Deze bovengenoemde uitspraak geeft al aan in welke

richting beide beroepen zich zouden kunnen ontwikkelen.


De slepende identiteitsverwarring die de psychiatrie heeft

gekenmerkt- en al zovele jaren- moet worden opgelost.


Er moet gekozen worden voor een heldere beroepsiden
titeit van medisch specialist met de witte jas en de mind

set die daarbij hoort. Die identiteit heet neuropsychiater.


De neuropsychiatrie kan, gedragen door wetenschappelijk

onderzoek op het gebied van het functioneren van de her


senen en de erfelijke factoren de vooruitgang blijven boe
ken die ze nu al luid, mijns inziens te luid, verkondigt.
De neuropsychiater diagnosticeert 'ziekten' volgens een
bepaald classificatiesysteem, stelt 'behandelingen' in op
grond van de 'diagnose' en heeft kennis van zaken waar
het chemische middelen betreft die kunnen worden toeo-eo

een zeer traumatische jeugd- met klompen op de ziel van

past. Hij pretendeert op basis van wetenschappelijke feiten

zijn vrouw trapte en daarbij een gevoelsstompheid aan de

zijn behandelingen te voltrekken. Zijn acties zijn evidence

dag legde die ik met geen mogelijkheid uit zijn verleden

based en hij is genteresseerd in wetenschappelijk onder

kon verklaren. Tot zijn vrouw, die mijn verbijstering toen

zoek op het gebied van de neurobiologie. Hij werkt samen

zag, uitriep: 'Maar weet u dat mijn man al jarenlang Se

- in ziekenhuizen - met neurologen en internisten. Zijn

roxat slikt!' Dat kreeg hij jaren geleden van de huisarts die

opleiding is doordrenkt van de neurowetenschappen. Hij

de diagnose 'depressie' stelde en zeker wist 'dat er iets mis

is primair genteresseerd in de 'biologische verankering'

was met de dopamineproductie in de hersenen.' Jarenlang

van opgehoopte psychische problematiek. Als medisch

Seroxat! Terwijl ik juist bezig was een grotere diepte in

specialist praat hij met zijn patinten, adviseert, steunt

hun contact te bewerkstelligen dat al lang had ontbroken.

en bemoedigt hij hen, zoals iedere medische specialist dat

De vrouw vertelde mij later dat ze, diep gekwetst door de

zou doen. De afkorting die nu in zwang is luidt: 'pillen en

momenten van onverklaarbare ongevoeligheid van haar

praten'. Zijn mind-set is in ieder geval helder. Hij noemt

man, zelf ook had overwogen Seroxat te slikken om er zo

zich nier langer psychotherapeut want dat is hij beslist nier.

beter tegen te kunnen!

Daar is hij niet toe opgeleid en hij is er ook niet voor in


60

61

de wieg gelegd. Psychotherapie is zeker geen 'praten'. Deze

Op dit moment bestaat de mogelijkheid dat langdurige

werkzaamheid vraagt een eenvormige en gepassioneerde

psychotherapie niet langer door de staat vergoed zal wor

belangstelling voor alle problematiek die met mens-zijn

den. Ook psychotherapeutische gemeenschappen waar

verbonden is. De psychotherapeut heeft een totaal andere

'klinische psychotherapie' werd bedreven - wat voor ve

mind-set. De verwarring in de psychiatrie is het gevolg van

len een zegen is geweest- kunnen nier langer rekenen op

het willen 'gebruiken' van twee totaal verschillende mind-sets.

financile ondersteuning door verzekeringsinsranties. Er

Het is onmogelijk, ondanks alle pogingen die tor nu toe

gaan zelfs stemmen op om het zelfstandige beroep psycho

ondernomen zijn, om een soort 'universele psychiater' te

therapeut geheel op re heffen.

creren die beide mind-sets dan afwisselend zou kunnen


omarmen en hanteren. Uiteraard bestaat er geen enkel be

Het alternatief kan alleen maar zijn dar de toegewijde en

zwaar dat de neuroloog en neuropsychiater samenwerken

goed opgeleide psychotherapeut een vrijgevestigde werker

met de psychotherapeut, vooral als er de verdenking be

zal worden. Zijn kunst zal vaak worden geridiculiseerd,

staat dat de langdurige psychische problematiek zich heeft

mistig worden genoemd, niet kostenefficint en uiteraard

uitgekristalliseerd in een 'biologische verankering' die de

'onwetenschappelijk'. De mogelijkheid bestaat dar ook de

vorm van een lichamelijke ziekte heeft aangenomen. De

vrijgevestigde werker onder een medische kaasstolp wordt

kritische psychiaters onder mijn gehoor kunnen overwegen

geplaatst en gedwongen zal worden DSM-classificaties te

de medische psychiatrie re verlaten teneinde zich volledig

hanteren, 'behandelplannen' te ontwerpen en aan de clint

te wijden aan 'de kunst van de psychotherapie'. Ik heb, ten

voor te leggen, zorg te dragen voor dossiervorming en ook

aanzien van her basisprincipe der psychotherapie, vaak de

aan andere medisch-bureaucratische regels te voldoen. (Er

voorkeur gegeven aan de interpersoonlijke visie van Sulli

zijn zelfs ontwikkelingen die erop wijzen dat het niet voor

van. Ze is een bewustwordingsproces waarbij de therapeut

schrijven van psychofarmaca beschouwd wordt als (me

als 'participerende observeerder' in her kader van een steeds

disch) onprofessioneel handelen!) Maar n voordeel hebt

dieper gaande ontmoeting van twee unieke mensen - in

u. Als u tot geen enkele organisatie meer behoort, dan zal

een unieke fase van hun leven - dit wederzijdse bewust

dat uiteindelijk een zegen voor u zijn. Het is her zeker voor

wordingsproces begeleidt, observeert en verheldert. Het is

mij geweest. Er niet meer bij horen - hoeveel eenzaam

hier niet de plaats om diepgaand op dit proces van inter

heid en ontreddering dat voor mij ook heeft berekend, en

persoonlijke, ontdekkende psychotherapie in te gaan (zie

ook voor Ronald Laing - is uiteindelijk een grote zegen

hiervoor hoofdstuk 3).

geweest. Op een dag komt er gegarandeerd iemand langs


die aan u zal vragen: 'Waarom hoor je niet bij jezelf?' En

Het ontstaan van het medische specialisme 'neuropsychi

als dat 'jezelf ' nier het denkende zelf is, of het voelende zelf

atrie' legt het gehele veld van de geestelijke welzijnszorg,

of het verlangende zelf, als het niet her lichamelijke zelf is

nu als deel van de sociale wetenschappen, open. De grote

- her samenstel van indrukken die door het geheugen wor

vraag is of dit veld in de toekomst georganiseerd kan wor

den samengebonden en zich dan uitkristalliseren in her 'ik

den. Het is nu zeer versnipperd.

ben-het-lichaam'-idee of concept- dan gaat de deur open

62

63

en presenteert zich ook voor u die fundamentele en bran


dende vraag: 'Wie en wat ben ik?' En dt kan het begin zijn
van een proces dat kan voeren tot. .. mecanoia.
Mag ik nu afscheid van u nemen en deze vraag bij u ach

Hoofdstuk 2

terlaten?

Ronald Laing en Carl Gustav Jung

reactie van het gehoor inSheffield was een beleefd

applaus, stilte, en geen enkele vraag. Enige verbazing

moet zich van velen tijdens de lezing hebben meester ge


maakt. Ronald Laing mag dan misschien genteresseerd
zijn geweest in wat hij onder 'metanoi verstond, mijn ge
hoor stond er, althans zo leek het, niet wijd open voor.
Waarom rouden ze? Het prediken van een revolucionaire
verandering van het bestaande- dat gaat er altijd in als koek.
Maar innerlijke revolutie? Wie heeft daar belangstelling voor?
Dat deze wereld, mee al zijn ellende, een optische illusie is,
niets anders dan een droom, en dat ik, met dat heilige geloof
in 'de persoonlijkheid', deel ben van die droom, geprojec
teerd door de geest, gevuld met een verzameling bewegende
concepten- wie loopt daar warm voor? Wie is genteresseerd
in de vraag: 'Wat is mijn ware idemiceic?' Wie herkent met
vreugde de vingerwijzing: jij bent niet in de wereld maar
de wereld verschijnt in jou als de ruimte van zuiver gewaar
zijn, als space-like Awareness, zoals Leo Hartong in zijn boek:
'Ontwaken in de droom' de feitelijke situatie nog eens op
deze wijze verwoordde.
64

65

Wat zou er gebeurd zijn als iemand uit het gehoor de vraag
had gesteld: 'Wat ben ik dan nog?' Wat had ik dan moeten
zeggen? 'Nou, niets!?' Die feitelijkheid moet wel van mo
ment tot moment een levende waarheid zijn.
Na mijn terugkeer uit Sheffield voelde ik me verward en
een beetje beschaamd, hoewel ik niets anders had gedaan
dan dat begrip 'metanoia' tijdens de lezing uitdiepen. Er
waren natuurlijk, in de vele jaren daarvoor, ervaringen ge
weest die snel stolden tot herinnering. Het waren glimpen
en dus van geen wezenlijke betekenis. 'Denk erom', had
Jonathan vaak tegen me gezegd, 'zorg ervoor dat je geen
'ervaringen-verzamelaar' wordt.' Een experience-collector, zo
noemde hij me eens lachend.
Maar ook al waren al die doorgemaakte ervaringen en
verworven inzichten uiteindelijk alleen maar mind-stujfge
weest, ze stonden nu wel aan de basis van een compromisloze
communicatie over waar het werkelijk om gaar. Die commu
nicatie had de kwaliteit van een zekerheid die velen verbaasd
moet hebben. (De lezing heeft wel enig effect gehad. Een
paar jaar later bereikte me het verzoek om Notmade ofwood
opnieuw in Engeland te mogen uitgeven.)
Na mijn terugkeer uit Engeland stimuleerde een vriend mij
om meer over Ronald Laing te schrijven. Hij had toen het
eerste hoofdstuk, de bewerkte lezing, al in concept gele
zen en suggereerde een soort overgangshoofdstuk dat zowel
over Jung als over Laing zou gaan.
Er is de laatste jaren een aantal boeken en artikelen over het
werk van Laing verschenen. Ze houden zich vooral bezig
met zijn inzichten waar het de psychotische crisis betreft,
zijn psychotherapeutische activiteiten, zijn uitgesproken be
hoefte zich te manifesteren als een creatief denker en schrij66

ver en zijn tumultueuze persoonlijke leven. Maar dat was


niet wat mij interesseerde. Mijn belangstelling ging vooral
uit naar wat hij over een radicale verandering van het men
selijk bewustzijn te zeggen had. Tot mijn verbazing was dat
vrij weinig. Wat ik in de beschikbare literatuur tegenkwam,
was veel verwarring en dat begint al met zijn interpretatie
van dat begrip 'metanoia'. Laing nam het begrip over van
Carl Gustav Jung. De laatste beschouwde de psychotische
crisis als een soorr 'zelfgenezing'. In de psychose wordt het
bewuste deel van de psyche overstroomd met diep verbor
gen delen van die psyche. De menselijke geest is niet alleen
uiterst complex, maar ook in de diepte zeer uitgebreid. Het
overstroomd raken met verborgen, verdrongen en ontkende
delen veroorzaakt, volgens Jung, een persisterende droom
toestand en indien deze situatie goed wordt begeleid, kan
er een herintegratie op een hoger niveau plaatsvinden. Een
mens komt dan uit de psychose, die zich laat aanzien als
een break-down, rijker als individu tevoorschijn. Dus kan
de psychotische crisis volgens Jung worden opgevat als een
doorbraak van diep verborgen levens- en relatiemogelijk
heden. Maar nog altijd van 'het individu' of de 'persoon'.
Wat Jung niet kon zien is dat leven als 'persoon', rijper of
niet, nog altijd de voortzetting betekent van een dromende
zijnswijze, met open of, tijdens de slaap, met gesloten ogen.
De visie van Jung lijkt op wat er gebeurt als gevolg van de
bijna-doodervaring. Mensen die dit hebben meegemaakt to
nen later een niveau van persoonlijkheidsfunctioneren dat
veel rijper is. Mijn indruk is dat voor Jung het begrip 'meta
noia' dicht stond bij wat hij ook wel 'individuatie' noemde.
Het is herintegratie op een hoger niveau, mits de psycho
tische crisis in een veilig psychotherapeutisch milieu goed
kan worden begeleid. Deze opvatting neemt Laing later over.
De kritiek dat de psychotische crisis hiermee geromantiseerd
wordt, haalt men dan meteen in huis. Van Harry Stack Sul67

livan neemt Laing verder het concept van het therapeutische


milieu over. (Hij heeft trouwens veel van Suilivan en later
ook van Fromm-Reichmann overgenomen.)

transformatie van de geest of psyche. Het gaat niet om het


overgaan van de ene vorm in, en naar, een betere, rijpere,
meer gentegreerde vorm. In de diepere betekenis van 'me

Suilivan is vooral beroemd geworden omdat hij in het

tanoia' -het woord komt voor in het Nieuwe Testament

Sheppard Prat ziekenhuis bij Baltimore zo'n therapeutisch

- gaat het, althans dat is mijn interpretatie, om een radi

milieu ontwierp. Zijn resultaten met jonge mannelijke

cale wijziging van perspectief Door veel theologen die zich

'schizofrenen' waren indrukwekkend. Laing tracht later iets

over het begrip 'metanoia' hebben gebogen, is het overigens

dergelijks te doen in Londen.

nooit zo geduid. Zij interpreteerden het als een verande

In het navolgende gaat het me niet om Laings psycho

ring in geestesgesteldheid, in houding, a change of mind.

therapeutisch-psychoanalytische, existentialistische en (so

Het betekent dan: eerst in een bepaalde richting gaan en

ciaal) fenomenologische beschouwingswijzen. De laatste in

dan in een totaal tegengestelde richting gaan. Het Griekse

de zin van een gedetailleerde beschrijving van de innerlijke

woord werd later in het Engels vertaald als repentance wat

belevingen en het wereldbeeld van een mens tijdens de psy

suggereert 'berouw hebben voor begane zonden'. Een radi

chotische crisis, en zijn beschouwingen over de complexi

cale wijziging van perspectief is een totaal andere interpre

teit van menselijke relaties, met name in het gezin. Mijn

tatie, die mijns inziens veel dichter bij de oorspronkelijke

voorkeur bleef uitgaan naar Laings belangstelling voor

betekenis staat. In die wijziging verdwijnt uiteindelijk ieder

echte mystiek, in het voorafgaande Verlichting, Zelf-reali

geloof in 'de persoon' als afgescheiden entiteit. Er wordt

satie, radicaal Ontwaken of Bevrijding genoemd. Had hij


die belangstelling werkelijk? Tijdens de lezing ging ik daar,

een niet-iets zijn, een Leegte als de Bron die men zelfis ge
realiseerd en daarin verschijnen de vormen (gedachten,

alleen al door gebruik te maken van het begrip 'metanoia',

gevoelens, zintuiglijke waarnemingen, lichamelijke ge

nog min of meer van uit. Eerst nu een kort overzicht van

waarwordingen) en ze verdwijnen er ook weer uit. In dit

de wederwaardigheden en beschouwingen van Laing, nu in

totaal gewijzigde (en gerealiseerde) perspectief is het enige

de rol van 'spirituele zoeker'.

constante deze tijdloze, ruimteloze 'nothingness- Awareness'

Adrian Laing schreef, als zoon, een biografie over zijn va

(Tao, het Absolute) dat men is, dat men altijd geweest is en
altijd zal zijn. Vorm wordt hier gezien vanuit niet-vorm.

der. In het navolgende maak ik gebruik van de gegevens

Niet-vorm, Bewustzijn, wordt gerealiseerd als de ware

die door hem verzameld werden omtrent de belangstelling

identiteit van de mens en alle vormen verschijnen daar in.

die zijn vader had voor meditatie en de mogelijkheden van

Het is niet voor niets dat men de echte mystici 'Zieners'

diepgaande verandering van het bewustzijn.

noemde. Ze zijn een Zien vanuit een 'niet-iets-zijn' - een

'Seeing-nothingness-Awareness'. Maar Jung hanteert een an


Tijdens een radio-interview in 1970 gebruikt Laing het

dere definitie van 'metanoia'. Hij ziet het, zoals gezegd, als

woord 'metanoi en hij noemt het dan de transformation

een vorm van de psyche die overgaat in een andere vorm.

ofthe whole mind. Daarmee begint al de verwarring die hij

Nogmaals-bij echte 'metanoi -gaat het zeker niet om

mede aan Jung te danken heeft. Want het gaat niet om de


68

de geboorte van een rijper of 'hoger' individu. Dus gaat


69

het ook niet om een

transformation of the whole mind. Het


overstijgen van de whole mind, en deze

laya geheel zou verdwijnen om nooit meer terug te keren.

totale transcendentie betekent de genoemde realisatie van

naar een boeddhistisch meditatiecentrum in Kanduboda,

het radicaal andere perspectief. Laing heeft zichzelf opge

centraal gelegen in Sri Lanka, waar hij zes weken verblijft.

zadeld met Jung's definitie van 'metanoia' en daarmee blijft

Op 23 september van hetzelfde jaar vliegt het gezin naar

hij in verwarring, ook al was hij wellicht op zoek, en had

Madras in Zuid-India en vandaar naar New Delhi. De

hij wellicht een intutie over wat echte 'metanoia' in de zin

reis wordt voortgezet en eindigt in Almora, 200 kilometer

van Zelf-realisatie of Bevrijding zou kunnen zijn.

verwijderd van New Delhi. Laing vertrekt daarna naar een

gaat om een totaal

Dat wilde ze kennelijk voorkomen. Laing gaat later alleen

plaats met de naam Nani Tai, 50 kilometer ten zuidwesten


T ijdens dit radio-interview zegt hij: 'God is Spirit en zij die
Hem vereren moeten hem

van Almora. Het is daar ergens in de Himalaya dat hij 'een

in Spirit vereren'. We zouden nu

wijze oude man' ontmoet met de naam Gangroti Baba.

zeggen: God is Bewustzijn en zij die Hem vereren moeten

Rond 7 oktober brengt hij ook nog een bezoek aan een

Hem als Bewustzijn, met andere woorden als het zuivere

andere 'wijze man' met de naam Mufti Jal-al-Ud-din. In

non-verbale 'Ik Ben' vereren. (Later, in hoofdstuk 4, wordt

zijn dagboek heeft hij het onderwerp van zijn gesprek met

dit nader toegelicht.)

de laatste genoteerd. De vragen die hij stelt zijn: 'Wat is het


belangrijkste doel in het leven van de mens?' en: 'Wat is de

Adrian Laing noteert dat zijn vader zeer serieus was in zijn

juiste wijze van leven en wat is de methode om zichzelf te

zoeken naar 'een hogere orde'. Laing stond sceptisch tegen

bevrijden van alle corruptie die het hart van de mens be

over 'geloven in God', omdat hij heel goed wist dat veel van

vuilt en zijn wijsheid verzwakt?'. De vraag toont onschuld,

zijn gedachten (concepten dus) vooral afkomstig waren van

maar ook veel verwarring. Alsof het zou gaan om een ' juiste

zijn vader, zijn christelijke opvoeding en de vele jaren van

wijze van leven' en om het vinden van enigerlei 'methode'.

benvloeding op de zondagsschool. Maar de vraag: 'Wat is

Het klinkt erg traditioneel boeddhistisch- trouwens ook

het doel van de mens?' en het antwoord: het belangrijkste

christelijk- en gaat geheel voorbij aan waar het werkelijk

doel is

vergezelt hem

om gaat: de realisatie van een totaal ander perspectief in

zijn hele leven. Die vraag- ze heeft nog altijd veel gelijkenis

de zin van Zelf-realisatie. Het antwoord dat Laing krijgt,

met wat hij op de christelijke zondagsschool heeft gehoord

toont aan dat hij niet bepaald bij een 'wijze man' zit, want

- neemt hij ook mee op zijn reis naar Sri Lanka en India.

hij krijgt te horen: 'Als je je medemensen wilt helpen, dan

Hij vertrekt op 30 maart 1971 naar Colombo alsof hij al

is er geen betere manier om dat te doen dan de wereld en

to glorify God and enjoy Him forever,

lang op zo'n reis - hij noemt het 'een spirituele reis van

alles opgeven

deze omvang' - heeft gewacht. Zijn tweede vrouw, Jutta,

kleed van de hindoe-sannyasin aamrekken en met de be

and take up the robe and bowl.'

(Het oranje

twee kinderen en een au pair vergezellen hem. Uit het ma

delnap rondtrekken.) Dat is de traditionele taal van een

teriaal dat ik bestudeerde blijkt dat zijn vrouw erop stond

Hindoe die Laing klaarblijkelijk tracht te imponer' en en

om mee te gaan. Ze zou bang geweest zijn haar man te

zich wenst uit te geven als 'Ontwaakt'. Er zijn veel van die

verliezen en de fantasie hebben gehad dat hij in de Hima-

mensen, die overigens niet alleen in grotten in de Himalaya

70

71

zitten. Geen enkele werkelijk Ontwaakte of Bevrijde zou

van z veel mensen - mede op grond van een paar bril

-zo lijkt me-zoiets ooit zeggen. Geen wonder dat Laing

jante boeken die bestsellers werden- zijn de uitspraken van

later in zijn dagboek schrijft dat dit antwoord hem in het

Laing zeker ontroerend te noemen. Hier spreekt in ieder

geheel niet bevredigt en dan komt de uitspraak die al in

geval een mens die misschien bereid is om een nieuwe weg

hoofdstuk n werd geciteerd en op deze plaats nog eens

in te slaan. Maar dan had hij zich wel van al het oude moe

herhaald kan worden: 1t would be a blessing were I to find

ten ontdoen - al zijn maatschappelijk prestige, de sterke

the right man for me. Maybe there is not such a man, maybe

neiging en ambitie om een wereldverbeteraar te zijn, een

I cannot recognize him.'

toekomstige Nobel-prijswinnaar, een auteur die bestsellers


schrijft, en nog heel wat meer.

Over de tijd die Laing zowel in Sri Lanka als India door
bracht, spreekt hij later zonder schroom tijdens een inter

Laing is op dat moment in zijn ontwikkeling al slachtof

view in de Boston Globe. Daar zegt hij: 'Ik bracht eerst twee

fer van zijn eigen succes, van zijn genialiteit, zijn slordige

maanden door in een klooster in Ceylon waar ik een inten

financile beleid en zeker ook van zijn persoonlijkheidspro

sieve mind-trainingdoormaakte. Later, in India, zat ik in een

blematiek die hij, als enig kind, uit zijn jeugd heeft meege

grot en deed ik niets. Ik deed zelfs de schuldgevoel-trip niet

bracht. Die jeugd was bijzonder traumatisch. Hij groeide

over het feit dar ik niets deed. Ik stopte iets re doen behalve

als enig kind op in Glasgow, sterk gesoleerd, in een gezin

staan, met gekruiste benen zitten, lopen, eten en ademhalen.

vol spanningen en conflicten (evenals Sullivan trouwens).

Over verlangens leerde ik dat er niets komt wat niet ook weer

Hij wordt later meer en meer geconfronteerd met vijandig

verdwijnt. I let the wheels slow-down.' En later: 'Ik bereikte

heid, met name van de kant van de vertegenwoordigers van

geleidelijk een plaats van grote innerlijke stilte en baadde

de heersende medische psychiatrie, die lang aan de kamlijn

daarin. Heel verfrissend. Dat is wat ik deed. Langzamerhand

hadden moeten staan terwijl Laing met zijn inzichten en

gewoon helemaal niets doen, zelfs niet mediteren.'

de enorme publiciteit die ze kregen, haast een culturele re

Het is inderdaad 'verfrissend' om deze plaats van inner

volurie aan het creren was. Natuurlijk werd steeds meer

lijke stilte tijdelijk te realiseren. Dat overkomt overigens

ammunitie door het medisch-psychiatrische establishment

ieder mens en wel tijdens de fase van de diepe, droomloze

tegen Laing verzameld. Men beschouwde hem als 'niet we

slaap! Laing is zich, getuige zijn uitspraak over de 'right

tenschappelijk', 'psychisch gestoord' en nu zat hij ook al

man', bewust van het feit dat hij een Ontwaakte als gids

in de 'goeroe-business'. Deze vijandige sfeer is er dus ze

nodig heeft om de juiste koers te vinden. Een werkelijk

ker bij zijn terugkeer, april 1972 in Engeland. Laing is nu

wijs mens is gewoon een mens die er als persoon, als afge

welhaast psychiater af. De officile psychiatrie komt weer

scheiden entiteit niet meer is.

tevoorschijn met artikelen die aangeven dat 90 %van alle


opnamen in psychiatrische inrichtingen verhinderd kun

Ondanks zijn levensstijl, zijn toen al bestaande overmatige

nen worden door injecties met fluphenatizine', een che

alcoholgebruik, zijn steeds meer in de greep raken van- en

misch middel dat in die tijd goed blijkt te werken. De

verslaafd zijn aan - roem en de grenzeloze bewondering

beschouwingswijzen over schizofrenie, gegrond op existen-

72

73

tialisme, fenomenologie, psychotherapie en psychoanalyse

dat een deel van sommige psychotische crisistoestanden ge

worden opnieuw krachtig - en tot op de dag van vandaag!

zien en begrepen kan worden als de ervaring van een door

- aan de kant geschoven. Dat is allemaal mumbo-jumbo

braak in wat ogenschijnlijk een break-downis-van trans

en psychobabble. De dominantie van de medische psychi

cendentaal bewustzijn.

atrie van de jaren 50 herstelt zich weer en Ronald Laing

Als men de uitspraak van Laing vandaag vergelijkt

beschouwt men als geschiedenis. Hij is, zo zegt men, een

met woorden die nu uit de mond van een hedendaagse

'spirituele zoeker' en een 'aspirant-mysticus' geworden. Het

Ontwaakte komen, dan proeft men wel een verschil. Jed

zijn wonderlijke overeenkomsten die mij natuurlijk treffen

McKenna heeft recent een boek gepubliceerd (Spiritual

als deze ontwikkeling van Laing vergeleken wordt met de

Enlightenment - the damnedest thing) dat opvalt door een

gebeurtenissen rond en vooral na 'Wie is van hout' en de

onorthodoxe wijze van communiceren over dit onderwerp.

weg die na 1978 moest worden gegaan.

Met veel humor, nonchalant in zijn formuleringen maar


qua communicatie over waar het nu werkelijk om gaat ze

Om geld te verdienen maakt Laing later een tournee door

ker een bijdrage tot enige helderheid.

Amerika waar hij volle zalen psychiaters en psychoanalytici

Als antwoord op de vraag: 'Moet het ego niet geheel

toespreekr. In een van zijn lezingen benadrukt hij de nood

vernietigd zijn om Nirvana te realiseren?' zegt McKenna:

zaak 'om het ego los te woelen', spreekt over het groeiende

'Ja, ik heb een ego en het lijkt zeer veel op het ego dat ver

materialisme en vaak over zijn ervaringen in Sri Lanka en

dween, om, zoals jij zegt, Nirvana te realiseren. Maar toen

India, ook over zen en mystiek in het algemeen. Een van

ik helemaal Verlicht en zo (!) terugkwam, had ik iets nodig

Laings uitspraken: 'Werkelijke geestelijke gezondheid (sa

om aan te trekken (I needed something to wear). Ik keek om

nity) omvat op een of andere manier het vervloeien van het

me heen en daar lag mijn afgeworpen ego ergens op een

normale ego, dat onechte zelf dat zich zo competent heeft

hoop op de vloer. Dus trok ik het aan en hier ben ik.'

aangepast aan onze vervreemde en vervreemdende sociale

Zo demystificerend hebben weinigen het ooit willen

werkelijkheid. Het is door de dood (Laing doelt kenne

zeggen. McKenna vervolgt door een citaat van Ramana

lijk op ego-dood) dat er een wedergeboorte is, waarbij het

Maharshi te geven dat luidt: "Het 'Ik' werpt de illusie van

ego nu de dienaar is van het Goddelijke en niet langer het

het 'Ik' weg en blijft toch bestaan als 'Ik'. Dat is de paradox

agens dat (aan dat Goddelijke) verraad pleegt.' Dergelijke

van Zelf-realisatie. De gerealiseerde ziet daarin geen enkele

uitspraken, nota bene tijdens openbare lezingen, zijn zeker

tegenspraak." (Later in dit hoofdstuk wordt meer aandacht

moedig en opzienbarend.

geschonken aan de uitspraken en betekenis van Ramana

Laing lijkt in deze formuleringen zelfs dichter bij wat


Zelf-realisatie wordt genoemd te komen.
Zijn bovenstaande woorden over de mogelijkheid van
ego-dood, geven aan dat hij iets op het spoor is. Hij ge

Maharshi.)
'Maar', zo zegt McKenna, 'de niet-gerealiseerde ziet wel
een tegenspraak, hoewel, eerlijk gezegd, de niet-gerealiseer
de een heleboel dingen ziet die er niet zijn.'

bruikt dezelfde woorden in een artikel geschreven voor de

Omdat de wijze van communiceren van McKenna op dit

Psychode/ie Review, waarin hij aandacht vraagt voor het feit

punt interessant is, laat ik nog een paar van zijn uitspraken

74

75

volgen. Hij zegt: 'Je hebt misschien wel eens de uitspraak

Het is begrijpelijk dat Laing in zijn uitspraak over ego-dood

gehoord: 'Vr Verlichting is een berg een berg, gedurende

de zaak naar het- intellectuele - niveau moet trekken waar

Verlichting is een berg geen berg meer en na Verlichting is

hij op dat moment mee om kan gaan en waar hij over kan

een berg weer een berg'. En hij vervolgt: 'Vr Verlichting

schrijven en praten. Maar wat is dat 'loswoelen van het

geloofde ik: mijn ego, dat was ik, dan komt Verlichting en

ego'? Wat berekent de uitspraak 'het ego als dienaar van

er is geen ego meer, maar alleen de onderliggende Werke

het Goddelijke'? Het is mogelijk dat de 'dienaar' helemaal

lijkheid. Nu is het na Verlichting, en dat ego zit misschien

niet bestaat en wat 'het Goddelijke' betreft, de uitspraak

wel ongemakkelijk, het past ook niet precies {it is ill-jitting

suggereert dat het 'Goddelijke', the Divine, een object zou

at times), maar het is alles wat ik heb. Het idee dat je ego

zijn. Taal is hier verwarrend want men drukt zich altijd du

vernietigd wordt in het proces van Verlicht worden is bij

alistisch uit, spreekt altijd in subject-object termen. Maar

benadering zeker juist, maar het is niet compleet. Vr Ver


je om je heen ziet. Gedurende Verlichting realiseer je je dat

'het Goddelijke', of 'God', is het enige dat geen object kan


zijn. Een echte Bevrijde kan werkelijk zeggen: 'Ik ben God.
Ik ben het ultieme Subject.' Vele mystici hebben zich ook

de mens die je meende te zijn, gewoon een karakter, een rol

zo uitgedrukt en hun uitspraken hebben uiteraard niets te

in een toneelstuk is en dat de wereld waarin jij dacht dat je

maken met het belijden van een grootheidswaan op grond

rondliep, een schouwtoneel is. Je gaat dus door een proces

van ego-inflatie.

lichting ben je een mens in de wereld, net als iedereen die

van radical deconstruction van dat karakter om dan te zien

Een verhaal dat de mysticus Ramesh Balsekar eens ver

wat ervan over is, als het is verdwenen. Het resultaat is dan

telde is in dit opzicht treffend. Een soefi-mysticus, gekleed

geen 'Verlicht-zelf' of een 'waarachtig-zelf ' maar een 'niet

in lompen, loopt als bedelaar een zaal binnen waar men in

zelf'. En als dat alles voorbij is, wordt het tijd om weer een

afwachting is van de Koning die audintie zal geven. Hij

mens in de wereld te zijn en dat betekent dat je opnieuw

klimt op de troon die gereserveerd is voor de Koning en

in dat kostuum glijdt en zo het toneel opstapt.' 'Wam,'

de minister zegt verbaasd: 'Wie denkt u dat u bent? Bent

zo zegt hij later, 'je zit nu gewoon in de zaal het drama

u een minister?' 'Nee,' zegt de soefi, 'Ik ben meer dan dat.'

te bekijken. Ik kan nu dat toneelstuk niet meer verwarren

Woedend zegt de minister: 'Denkt u soms dat u de Koning

met de werkelijkheid of mijn karakter met mijn ware staat.'

zelf bent?' 'Nee,' zegt de soefi, 'Ik ben meer dan dat.' Nu

Later in zijn betoog gaat McKenna nog een scap verder als

razend roept de minister: 'Meent u misschien dat u God

hij stelt dat de Ontwaakte in zekere zin het theater zelf

bent?' 'Nee,' zegt de soefi, 'Ik ben meer dan dat.' Waarop

ook nog verlaten heeft en buiten in het zonlicht staat. Hij

de minister uitroept: 'Er gaat niets boven God!' 'Precies,'

gebruikt hier met speels gemak de grot-allegorie van Plato

zegt de soefi: 'Ik ben dat Niets!'

om aan te duiden dat er dus drie mogelijkheden zijn. Men


is f in slaap in de grot (de 'zaal' dus), f Ontwaakt in de

In dit overzicht past nog de beschrijving van een incident

grot f men is geheel uit de grot. In dat laatste geval spreekt

in het leven van Ronald Laing zoals het door zijn zoon

men- het is mijn interpretatie- over de realisatie van Ab

werd gegeven. Deze zoon, die advocaat was, werd op 18

soluut Bewustzijn.

september 1984 door de politie in Londen opgebeld met


76

77

de mededeling dat zijn vader gearresteerd was. (Dit speelt


zich 5 jaar voor Laings dood af.) Het verhaal is dat Laing in
beschonken staat langs een 'Bhagwan Shree Rajneesh cen
trum' in Londen had gelopen en een volle fles wijn door het
raam van het centrum had gegooid. Hij zou, zittend op het
trottoir, 'obsceniteiten' hebben geroepen over die 'oranje
geklede masturbeerders'. Gevraagd naar de reden waarom
hij dat had gedaan, was zijn antwoord geweest: 'Om spi
rituele redenen.' Een jurist, verbonden aan het centrum,
diende geen aanklacht in, verzocht slechts vergoeding van
de schade en nodigde Laing uit een bezoek aan het cen
trum te brengen teneinde zijn 'spirituele stoornissen' na
der te bespreken, een uitnodiging die door Laing beleefd
van de hand werd gewezen. Dat Laing iets te maken had
met Osho Rajneesh was al jaren duidelijk. Uit betrouwbare
bron weet ik dat hij een paar van zijn boeken aan hem heeft
gezonden. Maar hij stond - waarschijnlijk - ambivalent
tegenover de gebeurtenissen in Poona. Van zijn biograaf
Bob Mullan die met Laing op het laatst van zijn leven vele
gesprekken heeft gevoerd, kreeg ik te horen dat Laing zich
laatdunkend over Bhagwan (Osho) zou hebben uitgelaten
en hem een 'charlatan' en fake zou hebben genoemd.
Osho was - overigens nog altijd volgens Mullan - al
leen maar genteresseerd in het vergaren van 'overdreven
rijkdom' en dat was, volgens hem, immoreel. Het woord
'ambivalent' is dus zwak uitgedrukt. Als Mullan hier ac
curaat rapporteert, wat ik ernstig betwijfel, dan zou dat in
ieder geval betekenen dat Laing geen flauw idee had wat
zich rond Osho in Poona afspeelde.
Enkele medewerkers en vrienden van Laing- trouwens
ook Bob Mullan- zijn wel naar Poona gegaan. Sommige
werden daar ook discipel van Bhagwan Shree Rajneesh
en n van hen, Miehad Barnett- hij droeg in Poona de
naam Samendra en ik ontmoette hem daar vaak- is later

tot ultieme realisatie gekomen. Wat dat laatste betekent,


maakt de genoemde Barnett zeer duidelijk in de volgende
uitspraken die hier in gedeelten, sommige in samenvatting,
worden weergegeven.
Barnen zegt: ''Als je in een droom zit weet je niet dat het
een droom is. Maar als je door de droom hebt heen gezien
en Ontwaakt bent, wat rest er dan nog in het leven except
to play the dream. Maar tegen iemand zeggen: 'Je bent aan
het dromen,' helpt niet."
Dan geeft hij het volgende voorbeeld.
'Je wandelt door de natuur, je voelt je goed, levend, je
kijkt naar de schoonheid om je heen, voelt je vol van bete
kenis in deze wereld, een mens, deel van de Schepping, een
potentieel ongelofelijk mooi en capabel deel van het leven.
Dan, na een conflict met je baas of partner of na een grote
mislukking, loop je ineengebogen. Alles is nu lelijk om je
heen. Of je voelt je goed f je voelt je slecht. Maar in beide
gevallen kijk jij naar de natuur. Jij bent het subject en de
natuur is het object.'
Als je degene die zich zo fantastisch voelde of degene die
zich waardeloos en verschrikkelijk voelde, laat gaan, dan
ben je plotseling deel van alles om je heen, je vervloeit met
alles om je heen. Je bent gewoon niet verschillend van een
grassprietje of een blad aan een boom. Plotseling ontdek je
dat je niet beweegt vanuit eigen zelfkracht maar dat je wordt
bewogen. De bomen bewegen, bloemen bewegen, vogels
zingen, jij wordt bewogen. Je verliest die zelf-identiteit die
zich dan weer goed en dan weer slecht voelde. Je voelt dat
je nu met alles danst. Je bent n met alles, alles wordt ' jij'.
Er is geen grens meer tussen jou en al het andere. Vroeger
was er nog die gescheidenheid. Jij was hierbinnen en de
natuur was daarbuiten. Maar het En-zijn verspreidt zich
nu overal en alles stroomt in ons. Dit is het Ontwaakt-zijn
achter de droom.' Dit zijn beslist geen uitspraken van een

78

79

mens die een groot aantal jaren in Poona een 'charlatan' als

door anderen f worden aanbeden f door leerlingen als

gids heeft gehad.

een waarachtige gids worden gezien en ervaren maar dat is,


volgens hem, niet meer dan een diep geloof. Er is niets mis

Uit her materiaal dat mijn vriend (Ajit van Oord) mij gere

met een geloof. Het is een psychologisch feit waar de psy

geld heeft gezonden, verslagen van gesprekken die vrienden

choloog zich over kan buigen. War uit de mond van deze

en medewerkers van Laing, na zijn plotselinge overlijden,

Zelf-gerealiseerden komt, is dus in ieder geval belangwek

onlangs hebben gevoerd, komt geen helder beeld naar vo

kende 'filosofie'. Kort samengevat: dat is Jungs opvatting.

ren. Wat mij vooral niet helder is geworden, is hoe groot de

Hij schrijft intelligent over zen, over satori als bewustzijns

belangstelling van Laing voor Zelf-realisatie werkelijk was.

piekervaring en ook over het 'Zelf' waar oosterse, vooral

Ik heb niets kunnen vinden wat er op zou kunnen wijzen

hindoemystici over spreken, toont ook grote belangstel

dat hij ooit een werkelijke Ontwaakte gids heeft gevonden.

ling voor de westerse, christelijke mystici zoals Eckeharr,

Er zijn vrienden die hem 'an Enlightened Being' noemen

Jacob Boehme en vele anderen. Maar her blijft alles een

maar dat lijkt meer op slordig taalgebruik en de uitdruk

'schrijven-over'. Hij tracht alles met het denken te begrij

king van hun bewondering voor de scherpte van Laings

pen, er intellectueel vat op te krijgen. De vraag is of Jung

observatievermogen. Twee jaar voor zijn dood heeft hij

zich met zijn belangstelling ook zelf, existentieel wenste te

het drinken gestaakt, houdt hij zich weer volop bezig met

involveren. W ilde hij zelf ervaren? Dat laatste is natuurlijk

nieuwe publicaties, de oprichting van een nieuw tijdschrift

waar het werkelijk om gaat. Hij kreeg daarroe een unieke

en geeft hij nog veel lezingen. Mijn indruk blijft voorlopig

kans toen hij in 1939 naar India reisde om daar een paar

dat er veel ambivalentie bij hem is blijven bestaan, zowel

eredoctoraten in ontvangst te nemen. Zijn vriend Hein

ten aanzien van de mogelijkheid van radicaal Ontwaken

rich Zimmer was al lang hartstochtelijk genteresseerd in

(of Zelf-realisatie) als ten aanzien van het bestaan van een

Zelf-realisatie en had vooral grote belangstelling voor de

levende gids die hem zou kunnen helpen om tot grotere

figuur van Ramana Maharshi. Die interesse en de kennis

helderheid re komen.

die Zimmer had verzameld omtrent deze unieke Zelf-gere

Deze ambivalentie deed me sterk denken aan de aarzeling,

zijn reis terugkeerde verwachtte hij dus de vraag van zijn

in feite de angst van Carl GustavJung. OokJung heeft veel

vriend Zimmer: 'Heb je hem nu eindelijk in levende lijve

met het 'verschijnsel' Zelf-realisatie geworsteld. Daarom in

ontmoet?'

aliseerde bracht hij jaren lang op Jung over. Toen Jung van

het navolgende hierover een beschouwing.

In een voorwoord bij een boek van Zimmer schrijft


Jung dan: 'Ik weet niet of mijn vriend het een onvergete

Jung gelooft niet in permanent en totaal ego-verlies. Hij

lijke of tenminste onbegrijpelijke zonde van mij vond dat

wist dar als zoiets als een feit zou worden geconstateerd,

ik Sri Ramana niet heb bezocht.' Klaarblijkelijk was Zim

daarmee de bodem uit de psychoanalytische psychologie

mer toen al overleden.

zou worden weggeslagen. Volgens Jung zijn er wel men

Verder schrijft Jung: 'Ik had het gevoel dat hij het be

sen die er zelf in geloven - in 'hun' Verlichting dus - en

zoek vast en zeker niet had verzuimd, zo warm was zijn

80

81

belangstelling voor het leven en denken van de Heilige.' En

Ie lichamelijke ondervinding worden verklaard. Ik kon het

dat was wat er inderdaad gebeurde. Jung bezocht Rama

zelf ook niet verklaren en ik deed in het geheel geen moeite

na niet ofschoon hij slechts enkele kilometers verwijderd

om uit te vinden of die doodsangst enige grond had. Ik

was van de plek waar de laatste leefde. Dar is inderdaad

voelde eenvoudig: 'Nu moet ik sterven' en overlegde on

volstrekt onbegrijpelijk als men bedenke dat Ramana een

middellijk wat me te doen srond. Ik dacht er niet aan om

Zelf-gerealiseerde van spectaculaire schoonheid was, door

een dokter of een familielid of zelfs een vreemde te roepen.

velen, toen al, uit het westen bezocht en die zelfs de infor

Ik voelde: 'Dit probleem moet ik zelf oplossen, hier en nu,

matie had gekregen dat 'de grote Jung' in aantocht was. Er

onmiddellijk.' Deze doodsangst maakte dat ik me tot mijn

werd dus op Jung gewacht! Dit was de gouden kans voor

innerlijk keerde. Ik zei innerlijk tot mezelf, zonder een kik

Jung om zijn belangstelling om te zetten in een existentile

re geven: 'Nu is de dood er. Wat heeft dar te betekenen?

daad. Jung had werkelijk oog in oog met Ramana, als het

Wat is sterven?' Mijn lichaam hier 'sterft'. Meteen begon

belichaamde 'Zelf ' of zuiver Bewustzijn, kunnen zitten.

ik mijn stervensscne te spelen. Ik strekte mijn ledematen

Het vermijden van het levende contact met een authen

lang uit en hield ze stijf alsof de starheid van de dood al was

tieke Zelf-gerealiseerde, in dit geval door een beroemd man

ingetreden. Ik deed alsof ik een lijk was. Om mijn verder

die een grote hoeveelheid kennis had verzameld over aspec

onderzoek re vergemakkelijken met de uiterlijke schijn van

ten van het menselijk bewustzijn en mystieke openbaring,

werkelijkheid, hield ik mijn adem in, sloot mijn mond,

een mens die veel op intelligente wijze in zijn geest had

opdat geen geluid me zou ontsnappen. 'Goed,' zei ik toen

geordend en op papier had gezet, heeft mij altijd getroffen

rot mezelf, 'dit lichaam is dood.'

als hoogst dramatisch. Om dit laatste de lezer duidelijk te

Verstijfd als het is, zullen zij het naar de plaats der do

maken, moet eerst enige informatie worden gegeven over

den brengen; daar wordt het verbrand en wordt tot as.

de Zelf-gerealiseerde die later bekend is geworden onder de

Maar als het dood is - ben ik dan dood? Is het lichaam


'ik'? Dit lichaam is stom en dood, met de gehele kracht van

naam Ramana Maharshi.

mijn wezen voel ik dar zelfs de stem, de klank, 'ik' in me


Als jongen van 17 jaar ging deze Ramana, die toen nog

zelf, geheel van her lichaam is losgemaakt. Dus ben ik iets

Venkata Raman heette, door een plotselinge, geheel onver

'geestelijks', een ding dar boven het lichaam uitreikt. Het

wachte 'sterfervaring'. Er was geen enkele voorbereiding.

stoffelijke lichaam sterft maar her geestelijke, daar boven

Hij zou wel een populair legendeboek van Tamil-heiligen

uit, kan niet door de dood worden geraakt. Dus ben ik iets

uit her begin van de 12de eeuw hebben gelezen en dit zou

geestelijks dat niet onderhevig is aan dood. Dit alles was

de jongen diep hebben aangegrepen.

evenwel geen opeenvolging in mijn denken, maar stortte

Zijn beschrijving van de (ego) sterfervaring luidt als

als levende waarheid bliksemend in mij neer: ik werd het

volgt: 'Op een dag zat ik alleen en voelde ik me in her

me rechtstreeks bewust, zonder nadenken of gevolgtrek

minst niet onwel toen - plotseling en zonder dat ik er aan

king. 'Ik' was iets hoogstwerkelijks, het enige werkelijke

kon twijfelen - de doodsangst mij overviel. Ik voelde dat ik

in deze toestand, en alle bewuste gebeuren dat met het li

moest sterven. Waarom ik dat voelde, kon door geen enke-

chaam samenhing, had zich daarop samengetrokken. Van-

82

83

af dat ogenblik bleef dit 'ik' ofwel mijn 'Zelf ', met alles

dood werd ingelijfd, ontvangt de bekwaamheid tot een ho

overheersende aantrekkingskracht het brandpunt van mijn

ger leven. Het 'ik', dat als voertuig en weerstand overal in de

waakzame opmerkzaamheid. De angst voor de dood was

weg staat, is opgelost. De loutere, innerlijke belevenis heeft

voorgoed verdwenen. Deze ineenstrengeling met her 'Zelf'

alle wereldse ervaring, alle betrekking met de wereld veran

heeft van dat ogenblik af nimmer opgehouden re bestaan.

derd. Woorden heeft men daarover niet te verliezen, maar

Andere voorstellingen en gedachten komen en gaan, zoals

een kracht is opgestaan, stil, onoverwinnelijk, tegen alles

de vele tonen in de muziek, maar dit 'ik' dreunt voort als de

opgewassen. Aangezien men gestorven is, is men, hoewel

achtergrond die de tonen begeleidt en zich ermee verbindt.

sterfelijk, toch onsterfelijk.'

Of mijn lichaam nu bezig is met spreken, lezen of iets an


ders, ikzelf blijf altijd op dit 'ik' geconcentreerd.
Vr deze verandering had ik nooit duidelijk mijn Zelf

Korte tijd na dit sterven van zijn 'ik', in datzelfde jaar


1896

nota bene nadat hij thuis strafwerk moest maken

omdat hij een les in Engelse grammatica weer eens fout

ervaren, was ik er niet bewust op ingesteld. Ik stelde er

had gemaakt- nam de jongen de beslissing om naar de

geen direct merkbaar belang in, nog veel minder had ik de

heilige berg Arunachala te gaan.

aanleg mij blijvend daarin op te houden.'

Om zijn familieleden niet te verontrusten zei hij dat hij


om twaalf uur voor een natuurkundeles op school moest

Na deze gebeurtenis bezocht de jonge man verschillende

zijn en zijn broer gaf hem vijf roepies mee, schoolgeld

tempels, hoewel hij niets

heilige geschriften afwist, en

dat hij moest betalen. Met drie roepies wist hij per trein

ook niets van begrippen als Brahman, het bovenpersoonlij

en lopend het stadje Tiruvanamalai te bereiken waar een

van

ke, gedaanteloos goddelijke Ene dat als het enig werkelijke

reusachtige tempel ligt. Gedurende lange tijd bleef hij daar

staat achter alle verschijningen. Hij kende het begrip samsa

in een klein hoekje van de tempel zitten, in het volslagen

(de eindeloze kringloop door geboorte en dood) ook niet,

donker en op een plek die nooit werd schoongemaakt en

maar later- vooral door opmerkingen die anderen maakten

wemelde van ongedierte. Hij zou daar een tijd tussen pis

ra

- groeide er kennelijk een soort herkenning in hem van de

sebedden en mieren, bijen, wespen en muskieten hebben

staat waarin hij zich bevond. Over die staat zei hij later: 'Wat

gelegen. Hij sloeg nergens meer acht op. Een priester trok

is er nog mogelijk wanneer men zich heeft voorgesteld, dat

zich het lot van de jongeman aan en na enige tijd werd het

men reeds dood is, meer nog: wanneer men overvallen is

bestaan van deze jonge asceet bekend en begonnen mensen

door de huivering van deze zekerheid? Dan blijft alleen nog

naar hem toe te trekken.

een stille kracht, die tegenover alles stand houdt, in zichzelf

In deze periode zou hij nog geheel vervreemd van zijn

lichtend, steil als een kaarsvlam in onbewogen lucht, een

lichaam zijn geweest, en niet hebben gesproken. Na een

kracht die aan leven en dood de vraag stelt: 'Wie of wat wilt

lange tijd ontdekte zijn verontruste familie dat Venkata

ge treffen? Dit lichaam? Het is dood .... Dit ik?' Zijn schijn

Raman een heilige in Tiruvanamalai zou zijn geworden.

is opgelost. Nle verschrikkingen en bitterheden waartegen

Men gaf hem klaarblijkelijk te eten en soms bedelde hij. In

het schepsel in opstand komt, zijn bij voorbaat reeds ge

deze staat, waarin hij lichamelijk zeer verzwakt was, vond

proefd en afgedaan. Wie doorstaan heeft dat hij door de

zijn moeder hem. Ik citeer Zimmer: 'Hij lag op de rotsen,

84

85

schier niet te herkennen met zijn verwaarloosde lichaam,

Brunton voelt zich zo overweldigd door de uitstraling van

en met slechts een smerige lap om zijn lendenen, doch zij

deze mens, dat hij niets durft te vragen, maar is daar een

herkende haar zoon onmiddellijk en smeekte hem met haar

paar dagen later wel toe in staat. Op een paar vragen krijgt

naar huis te komen, maar hij bleef onbewogen.'

hij geen antwoord, wat hem nogal uit het veld slaat.

Jaren later ging de moeder overigens opnieuw en bleef zij

'Omdat ik niet anders kan en omdat mijn tong nu toch

tot haar dood bij haar zoon. In de volgende jaren ontwik

eenmaal los is, spreek ik hem ten derden male aan en zeg:

kelde zich geleidelijk een gemeenschap rond Sri Ramana,

'De wijze mannen uit het westen, onze geleerden, worden

die nu werd aangesproken met 'Bhagwan' en 'de Maharshi'

om hun knapheid zeer geroemd. Toch hebben ze toegege

(de grote ziener). Duizenden bezochten hem, waaronder

ven dat ze slechts weinig licht kunnen werpen op de waar

velen uit het Westen, onder andere gestimuleerd door een

heid die achter het leven verborgen ligt. Men zegt dat er

beschrijving die de journalist Paul Brunton aan hem wijd

in uw land mannen zijn die kunnen openbaren wat onze

de in zijn boek: In search ofsecret India.

westerse wijzen niet weten. Is dat zo? Kunt u mij helpen

In alle verdere jaren sprak hij weinig, evenmin schreef

klaarheid hieromtrent te krijgen? Of is het zoeken hiernaar

hij, behalve enkele gedichten in Tamil, lofzangen op de berg

al een waan?' Nadat er tien minuten zwijgend voorbijgaan,

Arunachala en enkele door hem in het Tamil geschreven

opent Ramana eindelijk zijn lippen en zegt zacht: 'U zegt

beschouwingen (Philip Renard heeft deze beschouwingen

ik wil weten. Vertel mij eens: Wie is die ik?' Brunton zegr

in uitstekende en begripvolle vertaling recent verzameld.

dat hij de vraag niet begrijpt. Ramana houdt vol. 'Denk

Ze zijn onder de titel 'Ramana Upanishad' bij Servire in

er nog eens over na.' Daarna wijst Brunton op zichzelf en

1999 uitgegeven. Het is een indrukwekkend boek gewor

noemt zijn naam. Ramana zegt: 'En kent u hem?' 'Zolang

den. Er zijn ook een groot aantal gesprekken met bezoekers

ik leef,' antwoordt Brunton. Ramana vraagt: 'Maar dat is

behouden gebleven, waaruit onder meer Arthur Osborne

alleen maar uw lichaam. Ik vraag u nog eens: Wie bent u?'

veel heeft geput: The teachings of Bhagavan Shri Ramana

En hij gaat verder: 'Ken eerst dat ik en dan zult u de waar

Maharshi (Samuel Weiser, New York 1962). De klassieke

heid kennen.'

beschrijving die Paul Brunton in zijn boek van zijn eerste


ontmoeting met Ramana geeft laat ik hier volgen.
'De divan is slechts een paar schreden verwijderd van een
breed, hoog venster in gindse muur. Het licht valt helder

Ramana Maharshi, die zich klaarblijkelijk niet verder in


het Engels kan uitdrukken, wendt zich dan tot een tolk die
het vervolg van zijn antwoord langzaam vertaalt.
'Er is slechts n ding om te doen. Kijk in uzelf. Doe dat

op de Maharshi en ik kan elk detail van zijn gezicht onder

op de juiste wijze en u zult het antwoord op al uw proble

scheiden, want hij zit zo, dat hij strak door het raam kijkt

men vinden.' Als een rechtgeaard maar redelijk intelligent

in de richting vanwaar wij die ochtend gekomen zijn. Hij

journalist blijft Brunton vragen stellen over de wereld, de

beweegt zijn hoofd niet en met de bedoeling zijn aandacht

mogelijkheid van oorlogen en daarop krijgt hij een ant

te trekken en hem te begroeten, terwijl ik de vruchten aan

woord dat praktisch hetzelfde is als wat ik Krishnamurti

bied, begeef ik mij rustig naar het raam, leg de gaven voor

later heb horen geven. Ramana zegt: 'U bent gelijk de we

hem neer en trek me dan een paar passen terug.'

reld. Wat heeft het voor zin te proberen de wereld te begrij-

86

87

pen, zolang u zichzelf niet begrijpt. Zoekers naar waarheid

Ramana. 'Integendeel, men krijgt die bewustwording die

mogen hieraan zelfs niet denken, dat is slechts verspilling

onsterfelijk is en wordt in waarheid wijs, als men bewust

van energie. Vind eerst de waarheid in uzelf; dan bent u

geworden is van zijn ware ik, dat wil zeggen van de eigen

een eind op weg om de waarheid die achter de wereld ligt,

lijke menselijke aard.'

waarvan u deel uitmaakt, te ontdekken.'

In een later antwoord zegt Ramana: 'Als iemand zijn

Na een aantal dagen doet Brunton opnieuw een poging

ware ik voor het eerst leert kennen, komt er iets anders uit

om vragen te stellen en Ramana ertoe re brengen antwoord

zijn diepste wezen tevoorschijn en neemt bezit van hem,

te geven. Uit het fascinerende volgende gesprek citeer ik nog

dat iets is achter de gedachte; het is oneindig, goddelijk,

een paar van Ramans opmerkingen. 'U moet uzelf afvra

eeuwig. Sommige mensen noemen het het koninkrijk der

gen: 'Wie ben ik?' Dit onderzoek zal uiteindelijk tot de ont

hemelen, anderen de ziel, weer anderen Nirwana, en wij

dekking leiden dat er in u iets is dat achter de gedachte ligt.

Hindoes noemen het Bevrijding. Noem het zoals u wilt. Als

Los dit grote probleem op en u zult alle andere problemen

dit gebeurt, dan heeft iemand zichzelf eigenlijk niet verlo

eveneens oplossen. De ware aard van de mensen is geluk.

ren, maar gevonden.' En daarna zegt hij: 'Tenzij en totdat

Brunton houdt vol. 'Wat is toch eigenlijk dat 'ik', waar

iemand zich opmaakt om zijn ware ik te zoeken, zullen twij

over u spreekt? Als het waar is, wat u zegt, dan moet er een

fel en onzekerheid hem zijn leven lang op de voet volgen.

ander 'ik' in de mens zijn.' Ramana geeft dan als antwoord:

De grootste koningen en staatslieden trachten over anderen

'Kan een mens twee persoonlijkheden, twee 'ikken' bezit

te heersen, terwijl ze diep in hun hart weten dat ze zichzelf

ten?' Om dit te begrijpen moet hij eerst zichzelf ontleden.

niet beheersen. Toch beschikt hij over de grootste macht die

Lange tijd is het zijn gewoonte geweest om te denken als

tot zijn diepste innerlijk is doorgedrongen. Er zijn mannen

anderen, en daarom heeft hij zijn 'ik' nooit op de ware

van groot intellect die hun leven lang kennis vergaren; vraag

manier gezien. Hij heeft geen juist beeld van zichzelf; hij

deze mensen of zij het levensmysterie hebben opgelost, of

heeft zichzelf te lang vereenzelvigd met het lichaam en de

zij zichzelf overwonnen hebben en zij zullen in schaamte

hersenen. Daarom raad ik u aan uw onderzoek te begin

hun hoofd buigen. War geeft het of men alles kent en nier

nen met de vraag: 'Wie ben ik?' De eerste en voornaam

zichzelf. Mensen mijden dit onderzoek naar het ware ik en

ste, de essentile gedachte in het brein van ieder mens is

wat is meer waard onderzocht te worden?'

de gedachte 'ik'. Pas als deze gedachte geboren is, kunnen


andere gedachten zich ontwikkelen. Als het eerste persoon

Ramana wekte mensen dus op om direct naar binnen te

lijke voornaamwoord 'ik' in de gedachten is gekomen, ver

gaan en te zien waar mind als her geheel van concepten,

schijnt het tweede persoonlijke voornaamwoord 'gij'. Als

- en met de ik-gedachte als kernconcept - zijn oorsprong

in de geest de ik-draad naar zijn oorsprong zou kunnen

heeft. De Bron is er altijd (Ramana duidt dit aan met het

volgen, zult u ontdekken dat hij als eerste verschijnt en als

woord Zelf), het pure ongedifferentieerde Absolute Zijn.

laatste verdwijnt.'
'Wat blijft er dan?,' vraagt Brunton, 'Wordt men dan
geheel onbewust of idioot?' 'Geen van tween,' antwoordt
88

Het voorafgaande is voldoende informatie over Ramana.


Her is deze mens die Jung had kunnen ontmoeten.
89

Nu kunnen we het nawoord dat Jung schreef opnieuw vol

doen ontstaan die her gevoel, haast de zekerheid, met zich

gen. Dat nawoord imponeert meer en meer als n lange

mee brengt: Ik weet veel. Dat is het sluipende gevaar van

rationalisatie van Jungs weerstand die aanleiding gaf tot de

verzamelde kennis, verzamelde geloofsovertuigingen. In

weigering om Ramana te ontmoeten. Zo schrijft hij: 'Als ik

dat opzicht lijken Laing-die ook zeer veel las-en Jung op

nog eens een keer naar India zou gaan om het verzuim in te

elkaar, ook al toont Laing meer inzicht in het feit dat hij

halen, zou ik waarschijnlijk weer hetzelfde ervaren: ik zou

uiteindelijk helemaal niets weet. Mijn indruk is dat Laing

mij er niet toe kunnen brengen, ondanks de uniekheid en

'roekelozer' is en op vele momenten van zijn leven ook echt

onnavolgbaarheid van deze ongetwijfeld belangrijke mens,

heeft willen ervaren teneinde zo tot een werkelijk realisatie

hem persoonlijk te ontmoeten.'

weten te komen.

In de volgende zin zegt Jung: 'Ik twijfel namelijk aan

Jung brengt, wonderlijk genoeg, nog wel een bezoek

zijn uniekheid: hij is een type dat altijd was en altijd zal

aan een discipel van Ramana. Hij is dan enkele kilometers

zijn. Daarom was het ook niet nodig hem te bezoeken. Ik

van Ramana verwijderd. Over deze discipel, een eenvoudig

heb hem in India overal gezien, in de afbeeldingen van Ra

man, zegt hij: 'Mijn man was- God zij dank- slechts een

makrishna, in diens volgelingen, in boeddhistische monni

kleine heilige.' Opvallend is het veelvuldig gebruik maken

ken, in ontelbare andere gestalten van her India van alledag

van het woord 'heiligheid'. Een authentieke Zelf-gereali

en in de woorden van wijsheid die het sous-entendtt van het

seerde is zeker niet 'heilig'. Het verschil russen een Sage en


een Saint is hemelsbreed. Weet Jung dat niet? Een wijze

Indiase zielenleven zijn.'


Dit is volslagen onzin. Ramana was, zoals iedere Zelf

'ziet' het psychosomatische organisme gewoon lopen en

gerealiseerde, uniek. Hij was zeer uitzonderlijk in zijn ma

dat geprogrammeerde organisme behoudt in principe al

nifestatie en Jung moet dat hebben geweten.

zijn kenmerken. Maar ... de Zelfgerealiseerde is dat psycho

Het is alsof hij zegt: 'Ik heb veel geschriften en stand

somatische organisme niet meer.

beelden van Boeddha gezien en daarom is het voor mij nu

Jungs angst en weerstand worden steeds duidelijker als

niet meer nodig een levende Boeddha, een levende Ont

hij de mogelijke ontmoeting met de Ontwaakte - Jung


blijft her 'Heiligheid' noemen - als 'pijnlijk' omschrijft.

waakte te bezoeken.'
Om het dan nog erger te maken schrijft hij: 'Om de wijs

Hij zegt in dat verband, haast minachtend: 'De uitsluitend

heid van India te leren kennen, is het voldoende om een

Wijze en uitsluitend Heilige interesseert me namelijk on

Oepanishad te lezen of een paar gesprekken van Boeddha.'

geveer evenveel als een zeldzaam brontosaurusskelet, dat

De wijsheid van India? Wat zou dat zijn? Het is een


abstractie. Het bestaat helemaal niet.

me echter niet tot tranen toe roert.' Deze laatste woorden


zeggen veel. Jung zegt hier: ik wil gewoon her risico niet

Werkelijke wijsheid kan niet geput worden uit een of

lopen diep ontroerd te raken, reddeloos verloren te gaan in

ander geschrift. Het vergaren van intellectuele kennis kan

een levende ontmoeting. Dat is het punt waarom het gaat

geen wijsheid teweegbrengen. Wat opgetaste kennis, de

en dat is de angst.

steeds groeiende verzameling van concepten teweegbrengt

Naar aanleiding van deze uitspraak van Jung herinner ik

is dar her bij een mens een autohypnotische toestand kan

me een verhaal dat de Nederlandse arts Rama Polderman

90

91

mij eens vertelde. Hij ging wl naar Ramana in Zuid-In


dia, vele jaren na de gebeurtenissen waar Jung over schrijft.
Zijn ervaring verwoordde hij als volgt: 'Ik ging met een
hoofd vol vragen. Toen ik daar zat verdwenen al die vragen.
Hem te zien, de stilte rondom hem en zijn glimlach - het
bracht alles een grote innerlijke stilte bij mij teweeg. Op
een bepaald moment zag ik dat mijn overhemd nat werd.
Ik dacht: verrek, het dak lekt! Maar het waren mijn eigen
tranen van omroering.' (Ook de mysticus Wolter Keers be
zocht Ramana en zei eens over hem: 'Zijn glimlach deed
een engel verbleken.')
Nog een laatste zin uit Jungs nawoord, bij het boek van
Zimmer.
'Alleen-maar-wijsheid en alleen-maar-heiligheid presen
teren zich, naar ik vrees, het beste in de literatuur(!). Lao
Tze is voortreffelijk als je zijn Tao Te King leest, maar Lao
Tze die met zijn danseres op de westelijke berghelling een

levensavond geniet is al wat minder stichtend en met het


verwaarloosde lichaam van de alleen-maar-heilige kan men
zich om voor de hand liggende redenen helemaal niet ver
zoenen.' (Ramana Maharshi lag vaak op een rustbed, alleen
gekleed in een lendendoek.)
Om het nog dwazer te maken: 'Ramans gedachten zijn
mooi om te lezen.'
Het vooruitzicht van mogelijke pijn en ontroering die
Jung kennelijk beangstigden in relatie tot een ontmoecing
met de levende Ramana moet te maken hebben met de mo
gelijkheid van het geheel of gedeeltelijk ineenstorren van het
opgebouwde ego, gestut door de fundamenten van beroemd
heid, maatschappelijk prestige en de grote hoeveelheid ken
nis die Jung zich in de loop der jaren had verworven. Dat
ego had als een kaarrenhuis in elkaar kunnen zakken.
Zijn latere beschouwingen geven aan dat Jung heel goed
wist hoe radicaal Ramana in zijn uitspraken was ten op92

zichte van de vraag of het 'ik' zich geheel en al kan oplossen


in de oceaan van het 'Zelf ' (of non-duaal Bewustzijn).
Jung twijfelt eraan of het 'ik' van Ramana werkelijk z
vergaand door het Zelf was geabsorbeerd. Hij stelt: 'Mis
schien streefde h.ij er wel ernstig en levenslang naar.' Hoe
kun je, vraagt hij zich later af, het zonder persoonlijk ik
bestaan stellen? Hoe kun je dan functioneren? Er zit daar
toch op z'n minst een lichaam. 'Anders,' zo zegt hij, 'was er
niet eens een Sr i Ramana geweest.' Was Jung er niet van op
de hoogte dat er bij Zelf-realisatie- naast het stoppen van
alle streven- een verregaande om-vereenzelviging met het
lichaam plaatsvindt? Hoe kon Ramana jarenlang in voch
tige grotten zitten, als hij niet, althans gedurende die tijd,
alle lichaarns-bewustzijn verloren had?
Het blijft trouwens een raadsel hoe dat lichaam alles
heeft kunnen overleven.
Jung maakt in zijn beschouwing toch zwenkingen. Ver
zinken in het Zelf (dat gelijk staat aan 'God'!) is, zo zegt hij,
'voor de Europeanen schokkend en het ligt verder buiten
de competentie van de psycholoog.' Deze laatste observa
tie is zeker juist. Begripscategorien kunnen dit nooit vat
ten. Maar als hij dan weer over 'een typisch oosters inzicht'
spreekt, slaat hij de plank volledig mis. Deze opmerking valt
ook niet in overeenstemming te brengen met Jungs kennis
van de westerse, christelijke mystici, waaronder Eckehart.
De situatie waarin Jung zich bevond zou iedere psycho
loog die zich 'wetenschappelijk' noemt, doen watertanden.
Er bestond twijfel- ht wetenschappelijke ingredint- en
er was de mogelijkheid Ramana vele vragen te stellen, hem
te observeren, en ook te luisteren naar de antwoorden op
vragen die andere bezoekers aan hem stelden, gesprekken
te voeren met hen die reeds vele jaren in Ramans onmid
dellijke omgeving vertoefden. Wat een mogelijkheid lag
hier van gedegen 'veldwerk'.
93

Jung geeft er de voorkeur aan 'een Oepanishad' in zijn


studeerkamer in Zrich te analyseren en verder te spreken
over 'de wijsheid van India'. (Al het bovenstaande over
Ramana Maharshi en Carl Gustav Jung vormde, in meer
uitgebreide vorm, een laatste hoofdstuk in het boek 'Bhag
wan, Krishnamurti-Jung' dat in 1984 bij Ankh-Hermes
verscheen. Het boek werd later ook in Duitse vertaling met
als titel: 'Bhagwan, Krishnamurti, Jung und die Psychothe
rapie' (Synthesis Verlag, Essen, 1983) en Franse vertaling:
'Krishnamurti, Rajneesh, C.G. Jung' (Le Voyage Interieur,
Paris, 1992) gepubliceerd.)

dat is metanoia! De betekenis van dat woord zou dan 'zwaar


tepuntverlegging', of zoals eerder gezegd 'verandering van
perspectief' zijn. Vreemd genoeg kan zelfs dat niet de juiste
betekenis zijn want deze beschrijving behoudt de vage sug
gestie dat er iets ontstaat wat er tevoren niet was, hoewel
het beeld van de Gestalt-verandering dit misversrand wel
ongedaan maakt. De realisatie dat ik niet het denken ben
maar 'Dat', waar her denken, voelen, de zinruiglijke waar
nemingen, en ook de lichamelijke gewaarwordingen zich

in afspelen, is niet iets wat ontstaat. Het wordt niet gemaakt


door een of andere uitwendige oorzaak. Het is a-causaal.
Het is altijd al het geval. Het is de Gestalt die wij zijn ver

Het belangrijkste werd in de voorafgaande beschouwing


nog niet genoemd en kan, dit keer vanuit eigen ervaring,
met zekerheid worden gesteld. Het is uiteindelijk het den
ken wat Jung verleidt om vooral niet te gaan. Het denken
zegt, waarschuwend: 'Doe dit vooral niet.' Het is alsof het
denken zegt: s je dit doet betekent dat zeker het einde
van mijn heerschappij. Tot nu toe was 'Ik denk dus ik ben'
de waarheid.
Er dreigt het gevaar van de realisatie dat deze uitspraak
wordt herkend als een leugen. Deze realisatie komt dan
niet voort uit het denken. Het springt naar voren bij de
plotselinge realisatie van een andere Gestalt, de realisatie

dat het denken zich afspeelt in iets anders. Het speelt zich af
in wat een mens ten diepste is. Bewustzijn. Het denken valt
bij deze realisatie van zijn troon en... kan niet meer op die

troon terugkomen.
De Gestalcverandering is permanent.
Men ziet een zwarte vaas. Dan ziet men plotseling twee
witte gezichten die elkaar in profiel aankijken. Z is er de
ene Gestalt, z de andere. Als ik alleen nog maar de twee
witte gezichten kan zien, ook al weet ik dat die zwarte vaas
er ook is, dan is dat een permanente Gestaltverandering. En
94

geten, die overdekt is - en daarmee in diepe slaap - en


gewekt kan worden.
Het is rond dit punt dat de ontmoeting met een levende
Zelf-gerealiseerde van zo'n cruciale betekenis kan zijn. In
de ogen kijken van Ramana, het ervaren van de stilte, de
uitstraling en glimlach- veel meer nog dan de inhoud van
de antwoorden die hij geeft op vele vragen- kan voor som
migen precies de duw zijn om zich in n klap de 'vergeten'
Gestalt te herinneren. Wat is die duw? Het is het plotseling
knappen van de bundel vereenzelvigingen met het psycho
somatische organisme, waaronder de vereenzelviging met
het lichaam, wat aanleiding geeft rot het 'ik-ben-dit-li
chaam' concept. Ook de vereenzelviging met het denken,
voelen en verlangen, met herinneringen en opgetaste kennis
en ervaring. Ook die vereenzelviging kan plotseling verbro
ken worden. Kortom, vereenzelviging met alles wat vorm
heeft en naam. En wat blijft er dan? Alleen het Zien van
dit alles als het Bewustzijn dat men is. Dat is niet alleen een
formidabele 'ervaring'. Het is de onmiddellijke, tijdloze me

tanoia-ter-plekke. Het is de plotselinge openbaring van het


verticale in wat altijd horizontaal was. De horizontale lijn
is het denken (innerlijke psychologische tijd, groei, doel95

stelling, hoop), de verticale lijn is de realisatie van tijdloos

literatuur en telkens weer klinkt het thema van een, door

bewustzijn die de horizontale lijn van de tijd penetreert.

velen onbegrepen en miskend, genie. Maar over 'het spiri

Jung had deze metanoia, althans de mogelijkheid van deze

tuele' vond ik toch heel weinig.

realisatie, zeker kunnen ervaren.


Wat Ronald Laing betreft, het lijkt erop dat zijn zoek
tocht naar Waarheid niet van de grond kwam. Mijn con

De naam Jiddhu Krishnamurti, in Engeland ook toen


zeer bekend, komt tot mijn verbazing in het uitgebreide
naamsregister van dit boek niet voor.

clusie, hoewel voorlopig en speculatief, is dat hij moest

Wat blijft is, waar het Laing betreft, het beeld van een

vastlopen in verwarring, alcohol, de zorg voor tien kinde

creatief denker en schrijver. Een mens met grote empathi

ren, geldgebrek, de hetze van journalisten, die hem eens

sche vermogens die met dit invoelende vermogen een brug

de hemel in hadden geschreven en later tot de grond roe

sloeg tussen de belevingswereld van 'de krankzinnige' en

hebben afgebroken, en de vijandigheid van her medisch

'de normale' en die in zijn psychotherapeutische werk be

psychiatrische establishment.

wees dat er vloeiende overgangen zijn. Een mens die, net


als Harry Srack Sullivan, kon zeggen: 'W are all much more

Een boek met de titel: Mad to be normal, conversations with

simply human than otherwise.'

R.D. Laing, samengesteld uit vele uren bandopnamen van

Wat Jung betreft, het is bij hem waar het echte mystiek

gesprekken die Bob Mullan met Laing tijdens de laatste

betreft, gebleven bij intellect en ego. Daarom is het begrij

jaren van zijn leven voerde, is nog rijk aan informatie. Het

pelijk dat de mystica Bernadette Robens de bijdragen die

bevat veel gegevens over Laings uiterst traumatische, haast

Jung heeft gegeven, hoe bewonderenswaardig ook, heeft

gruwelijke jeugd, zijn opgroeien als enig kind in Glasgow,

gekarakteriseerd als 'alleen maar verwarrend'. Aandacht

zijn tomeloze ambitie -

hij had inderdaad Nobelprijswin

werd geschonken aan Jungs voorwoord

bij het boek van

naar willen worden - commentaren op de vele filosofen

zijn vriend Heinrich Zimmer. Kort na Jungs terugkeer uit

die hij al vanaf vroege leeftijd bestudeerde, vermelding van

India geschreven, bevat het alle elementen van, overigens

gesprekken met Sartre die met hem, zoals hij trots zegt,

begrijpelijke, weerstand en angst. Juist dar maakt het zo

sprak 'op voet van gelijkheid', de beschrijving van zijn op

boeiend. Het voorwoord is een verwarde vorm van dank

leiding, eerst in de neurologie en later zijn psychoanalyti

betuiging aan Zimmer, die hem een liefdevolle suggestie

sche opleiding in de Tavistock kliniek in Londen. Ook zijn

gaf. Een suggestie die voor Jung de mogelijkheid opende

er vele beschouwingen over de roemruchte jaren van het

om de belangrijkste ervaring in een mensenleven deelach

experiment 'Kingsley Hall' in Londen, waar zogenaamde

tig te worden. Maar hoe kun je, met zo'n maarschappelijke

'schizofrenen' hun innerlijke reis konden volvoeren maar

status, met zoveel verzamelde roem, deze weg nog bewan

wat uiteindelijk door gebrek aan geld en steun, eindigde

delen? Ook Ronald Laing ging gebukt onder zijn roem.

in chaos en verwarring. Tijdens de gesprekken noemt hij

Van zijn boek 7he politics of experience werden alleen al in

de namen van eindeloze rijen collegae psychiaters en psy

de Verenigde Staten zes miljoen exemplaren verkocht. Hij

chologen die hij leerde kennen en op wie hij commentaar

overleed 23 augustus 1989, aan een hartaanval, na een par

geeft. Ook etaleert hij een verbluffende kennis van de vak-

tijtje tennis. Toen zijn gastheer zich bezorgd over hem heen

96

97

boog en vroeg of hij geen dokter nodig had, zou Laing


gezegd hebben: 'Doctor? Whatfucking doctor?'

Het antwoord op de levensvragen is te zien wie


ze heeft.

Ramana Maharshi

98

99

Hoofdstuk 3
Over metanoia en psychotherapie

A Ivorens het thema psychotherapie - en de vraag of


.f"l..p sychotherapie enige relatie heeft met metanoia - te
introduceren, eerst nog enkele opmerkingen overJung en

het verhaal van het vermijden van de ontmoeting met de


levende Ramana. Afgezien van de onmiskenbare arrogan
tie en de angst die Jung toont is n aspect nog niet be
licht. Ramana Maharshi en zijn specifieke 'ontwikkeling'
was zeer uitzonderlijk. Hij was in sommige opzichten een

biologica! freak en

als zodanig een 'slecht' model voor de

westerse mens, genteresseerd in Zelf-realisatie. In dat op


zicht hadJung gelijk. Als Venkata Raman in Drenthe zou
zijn aangetroffen, in vervuilde staat, liggend onder een hu
nebed en soms bedelend om voedsel, zou hij snel in een
psychiatrisch ziekenhuis zijn beland. Binnen de cultuur
van India ligt dat geheel anders. Daar is zelfs zo'n uitzon
derlijke manifestatie mogelijk en zo kon Ramana later uit
groeien tot de schoonheid die hij was. Maar zijn gang, na
de ego-sterfervaring, blijft toch uiterst ongewoon en kan
niet model staan voor de westerse mens die vandaag gecon
fronteerd kan worden met manifestaties van Zelf-realisatie
101

of 'de Ontwaakte staat'. Zij zijn nu beduidend 'gewoner'


en wijken duidelijk af van de ontwikkeling die eens voerde
tot de manifestatie Ramana Maharshi. Het is niet onmo
gelijk dat Jung, die Ramana's ontwikkeling in detail moet
hebben vernomen van zijn vriend Zimmer, al van tevoren
geschrokken was en misschien van mening was dat dit her
nige model was van war Zelf-realisatie wordt genoemd.
Wij zullen later vele voorbeelden regenkomen van mensen,
nu vooral in her westen, die het leven van alledag op hoogst
efficinte wijze leven, zonder een zweem van 'Heiligheid'
en die zich aan de buitenkant in niets onderscheiden van
'gewone' mensen en ook niets verraden van de grote in
nerlijke omwenteling die zich bij hen wel degelijk heeft
voltrokken.

het diep verborgene en ontkende - wat er in volhardt, op


welke wijze dan ook, uiteindelijk toch zijn verhaal te vertel
len- in het zonlicht van bewustzijn te heffen.
Dit geeft aanleiding tot de vraag hoe een psychotherapeut
die veel informatie heeft verzameld, met name over 'meta
noi en ook ervaringen heeft doorgemaakt, alle vrucht van
een jarenlange betrokkenheid met dit 'onderwerp', dit alles
kan integreren in zijn psychotherapeutische werkzaamheid.
Het is een vraag die soms door mijn clinten wordt gesteld.
Het antwoord is eenvoudig. Men blijft psychotherapeut
in ont-dekkende zin, maar mijn ervaring is wel dat ik bij
sommige clinten spontaan over dit onderwerp, in dit boek
aangeduid met het woord 'metanoia', begin te spreken. Het

Nu kunnen we ons eerst wenden tot de psychotherapie. Als


het woord psychotherapie wordt gebruike, meestal gecom
bineerd met de woorden 'intensief' en 'ont-dekkend', dan
berekent dat woord, althans in deze tekst geen verwijzing
naar gedragstherapie of andere vormen van gedragsmodi
ficatie die vaak als 'efficint', 'kortdurend' en 'wetenschap
pelijk bewezen' worden aangeprezen. Mijn uitgangspunt is
nooit geweest dat de mens als een soort robot een repara
tie kan ondergaan die kan leiden tot 'functieherstel'. Deze
smalle definitie van medisch en 'reparerend' handelen- in
clusief verdoving door chemische middelen- werd al vroeg
door mij verworpen. Ik gaf de voorkeur aan individuele en
partner-relatietherapie als een intens bewust-makend pro
ces, hoewel het altijd van de clint afhangt hoe diep men in
de bewust-makende ontmoeting met de interpersoonlijke
psychotherapeut wenst te gaan.
Mijn voorkeur, mede uitdrukking van mijn psychoana
lytische vorming, is altijd geweest om clinten te betrek

is een intutief proces.


Bij zo'n gelegenheid registreer ik een grote, soms harts
tochtelijke, belangstelling die enkele van mijn clinten ro
_nen. Het blijft overigens riskant. Bij sommigen bestaat zo'n
krachtige programmering, dat als deze onverwacht de kop
opsteekt, zij de getoonde belangstelling kan doen uitdoven
en zelfs het einde van de psychotherapeutische samenwer
king zou kunnen betekenen.
Een voorbeeld.
Ik ontmoette tijdens een partner-relatietherapie een man
die vanaf zijn vroegste jeugd door een autoritaire vader ge
dwongen werd naar de kerk te gaan. Later werd hij lid van
de Kerkenraad en vond hij zijn plaats in een progressievete
variant van een gereformeerd kerkgenootschap. Plotseling
begon hij tijdens een zitting over 'valse profeten' en 'wol
ven in schaapskleren' te spreken en liet hij mij weten onder
geen voorwaarde deze 'valse profeten' te willen volgen of
ontmoeten. 'Jezus', zo zei hij, 'was de eniggeboren zoon

ken in een ont-dekkend, bloot-leggend proces, teneinde

van God.' Voor Boeddha kon ook een plaatsje worden in-

102

103

geruimd maar daar moest het wel bij blijven. Toch was er
zijn grote belangstelling, die mij vaak had verleid met hem
te spreken over wat echte mystici, Ontwaakten, zij die de
Bron (of Absoluut Bewustzijn) hebben gerealiseerd (Osho
Rajneesh, Jiddhu Krishnamuni, Ramana Maharshi, Nisar
gadatta Maharaj, Krishna Menon, Alexander Smit, Tony
Parsons, om slechts enkele te noemen) te zeggen hebben.
Ineens leek zijn belangstelling geheel verdwenen. Alsof een
diepe programmering hem in onze gesprekken een defini
tief halt toeriep. Door zijn dictatoriale vader gedwongen
naar de kerk te gaan - er was geen ontsnappen mogelijk
- beleefde mijn clint de bewogenheid waarmee ik sprak
plotseling alsof ik een 'valse profeet' was die hem dit keer
weer een andere 'kerk' of'geloofsrichting', nota bene geleid
door 'wolven in schaapskleren', wilde opdringen. Hij had
enige rust gevonden in een samenstel van geloofsovenui
gingen, samen met zijn vrouw, en de laatste reageerde zelfs
met enige ontreddering toen ze bij herhaling merkte dat
ik, naast de psychotherapeutische verheldering van hun
relatie, bij haar man ook een onvrede teweegbracht door
hem zo nu en dan te confronteren met een geheel andere
visie. 'Ja, maar,' riep de echtgenote tijdens een zitting eens
uit: 'Daar komen we niet voor!' Dat was heel begrijpelijk
want haar verlangen was vooral om een diepere gevoelsver
binding met haar zeer gesloten man te vinden. Een com
plicerende factor, zo bleek later, was dat de vader van haar
man, naast zijn dreigend-autoritaire invloed, ook vaandu
rend denigrerende kritiek op zijn zoon had doen neerda
len. Mijn, zo nu en dan gegeven, beschouwingen over de
mystieke definitie van het religieuze versus de geloofs- (en
daarmee conceptuele) definitie- want daar komt alles toch
op neer -werd door mijn clint daarom mede ervaren als
kleinerende kritiek ten aanzien van de geloefszekerheden
die hij zich had verworven en de status binnen zijn kerkge104

nootschap waaraan hij zin en voldoening ontleende. Toch


was het opvallend dat toen deze vader-zoonrelatie, zoals
deze gevoelsmatig in onze ontmoeting terugkeerde, werd
verhelderd, er opnieuw enige ruimte ontstond voor de op
rechte belangstelling van een intelligent mens. Vooral dat
laatste had me getroffen. Hij begon over het onderwerp te
lezen en dit gaf in ieder geval aanleiding tot het begin van
een verbreding en verdieping van zijn visie waar hij naar
had verlangd. Het was zijn verlangen als oprecht 'God
zoeker' waar ik op had gereageerd. Toch blijft een dieper
ingaan op existentile vragen riskant omdat het antwoord
dit keer zeker niet op het gebied van 'filosofie' kan worden
gevonden en evenmin in het presenteren van een andere
vorm van ideologie en dus 'geloof '.
Wat mij de afgelopen jaren telkens weer getroffen heeft, is
het feit hoe diep deze geloofs-, of conceptuele definitie van
het religieuze zit. Het is heel oud. Veel mensen zien absoluut
geen alternatief. Ze menen dat ook ik Q.F.) gevangen ben,
dit keer in een ander en een nieuw 'geloof'. Dat is ze met
geen mogelijkheid uit het hoofd te praten. En toch, als de
leerling aan de zenmeester de vraag stelt: 'Wat is Waarheid?',
dan buigt de meester de vraag onmiddellijk om en vraagt:
'Wie en wat ben jij?' En dat opent de deur naar een alterna
tief dat met geloof uiteindelijk niets te maken heeft.
Het spreekt vanzelf dat het proces van intensieve psycho
therapie zijn vertrekpunt heeft in de aanname dat er een
'persoon' is die dan interpersoonlijke relaties tracht op te
bouwen en verdiepen. Dat heeft niets met het radicale
Ontwaken of Bevrijding te maken waar mystici over spre
ken. Integendeel. Het psychotherapeutische proces beves
tigt alleen maar de aanname dat er een afgescheiden subject

entiteit als een feit is, een persoons-entiteit die zowel door
105

erfelijke factoren als door jeugdconditionering veel lijden

Psychotherapie houdt zich altijd bezig met verschijnselen,

kan veroorzaken. Interpersoonlijke relaties komen of niet

zoals denken, voelen, verlangen en herinneringsbeelden.

tot stand - de totale en defensieve terugtrekking en ver

Het houdt zich dus bezig met de 'persoon' en zijn psycho

schansing van de mens die 'schizofreen' genoemd wordt, is

logische wederwaardigheden. Het houdt zich bezig met

een dramatisch voorbeeld van dit totale isolement - of

ze

de programmering of conditionering van een mens in een

zijn uitermate breekbaar en garanderen nauwelijks enige

bepaalde cultuur en in de context van het gezin waar de

bevrediging in het intermenselijke contact.

persoonsontwikkeling heeft plaatsgevonden.


Het woord 'metanoi verwijst echter naar de volle rea

Er zijn natuurlijk meer argumenten waarom psychothera

lisatie van het schijnsel, nu als achtergrond van alle verschijn

pie niets met Ontwaken te maken heeft. Zoals Steven Har

selen. Die achtergrond is als een gigantisch filmdoek waar

rison het nog eens zegt: 'De opvattingen over verlichting,

op alle beelden verschijnen. Dat filmdoek, door Robert

spiritualiteit, psychologie en therapie-alle procesgeorin

Adams 'screen' genoemd, is de Werkelijkheid als getuigend

teerde benaderingen -zijn problematisch, omdat ze zich in

verschijnsel.
De sprong naar de realisatie van 'het schijnsel', Be

de tijd bewegen'.
Ze nemen ons altijd mee, weg van de plek waar we ons

wustzijn (in zijn voleinding Absoluut Bewustzijn genoemd)

bevinden, naar een potentile toekomst die we verlichting

komt niet tot stand en wordt naar mijn overtuiging ook

of oplossing noemen (Steven Harrison: 'Zoek geen ant

niet bevorderd of gestimuleerd door het proces van inten

woord', Samsara, 2002.)

sieve psychotherapie. Het filmdoek als getuigend verschijn


sel is altijd al het geval. Het is nu het geval als u, lezer, deze

Toch is er een beschouwing die weliswaar alleen betrekking

woorden als verschijnselen leest of ziet. Dat we ons dat to

heeft op het psychotherapeutische proces, maar die wel een

taal niet realiseren komt door de snelle opeenvolging van

aanknopingspunt biedt om wat Ontwaakten ons zeggen

verschijningsvormen die ons fascineren, ons voortdurend

wellicht beter te kunnen begrijpen. Het is de interpersoon

meeslepen en waarin wij ons gewoonlijk totaal involveren.

lijke visie van Harry Stack Sullivan.

Waarom dan toch over psychotherapie gesproken in een


boek dat in essentie over metanoia gaat?

Alvorens deze zijweg in te slaan moet ik de lezer bij voorbaat


vragen zijn 'auto' - misschien wel met een zekere opluch

Waarom in dit hoofdstuk een hoofdweg verlaten en


-ogenschijnlijk- eerst een zijweg inslaan?

ting-niet op deze zijweg te parkeren. Dit boek gaat beslist

Omdat, nogmaals gezegd, de visie van Sullivan in zijn

niet over 'spirituele' of'transpersoonlijke' psychotherapie en

uiteindelijke vorm in ieder geval een raakpunt heeft met de

psychologie! Op dit gebied bestaat een uitgebreide lireratuur

visie der Ontwaakten.

maar ik acht deze bijdragen, die in feite suggereren een brug

Eerst dus nu een inleiding tot Sullivan's visie en ook

te kunnen slaan russen het psychotherapeutische proces

enige voorbeelden uit het werk van de interpersoonlijke

enerzijds en het kernthema (metanoia) van dit boek ander

psychotherapeut.

zijds, een vorm van corruptie en een bron van verwarring.


106

107

In het navolgende wordt gebruik gemaakt van overzich

van deze psychiatrie- we kunnen nu net zo goed zeggen

ten die zowel door Chapman, Barton Evans als door Swick

psychotherapie - altijd interpersoonlijk. A1 dat interper

Perry werden gegeven over het leven en het werk van Sul

soonlijke zijn observeerbare feiten. Ten aanzien van de es

livan.

sentie van het proces van interpersoonlijke psychotherapie,

Vooral Evans' boek: Harry Stack Sul/ivan, Interpersonaf

waarin dus de psychotherapeut deelneemt aan een inter

theory and psychotherapy, biedt een gedegen overzicht van

persoonlijke relatie, staat n begrip centraal en het wordt

het werk van een man die mijns inziens nog altijd qua be

weinig genoemd. Het is het begrip 'parataxische verteke

tekenis wordt onderschat. Toen ik deze boeken recentelijk

ning' (parataxic distortion). Sultivan ontleende dit begrip

opnieuw bestudeerde, was dat een feest van herkenning en

aan een onbekend gebleven man, Thomas V. Moore. Deze

ik realiseerde mij toen hoe diepgaand Stack Sullivan mijn

laatste gebruikte dit concept in zijn geschriften al in 1921.

werk als psychotherapeut heeft benvloed. Trouwens ook

Moore verliet zelf de psychiatrie in 1924 om in te treden

Frieda Fromm-Reichmann, die veel contact had met Sui

in een benedictijnenorde en stierf toen hij 91 jaar oud was

livan toen de laatste enkele jaren werkzaam was in Chest

in een klooster in het noorden van Spanje. Sullivan heeft

nut Lodge. (De begaafde psychoanalytisch georinteerde

angstvallig nauwkeurig zijn verplichting aan deze Thomas

Fromm-Reichmann woonde 22 jaar op het terrein van

Moore in zijn werk vermeld. Wat is een parataxische ver

Chestnut Lodge en is daar april 1957 overleden.) Ik heb

tekening? Ze doet zich voor als een individu een ander

noch Sullivan, noch Fromm-Reichmann persoonlijk ont

behandelt alsof de laatste iemand anders is, gewoonlijk

moet, maar hun geest en visie waarden in Washington DC

iemand uit het verleden van het individu, een mens met

- en naruurlijk ook in Chestnut Lodge - rond en heeft

wie hij in de jeugd nauwe omgang had en die veel voor

velen diepgaand benvloed.

hem betekende. In welke zin dan ook. Kortom, emotio

De psychotherapeur is voor Sullivan een participerende

en de moeder, naast andere emotioneel belangrijke figu

neel betekenisvolle volwassenen en dat zijn vooral de vader


observeerder. Hij heeft vele inzichten omtrent interper

ren uit de kindertijd. Suilivan heeft aan dit concept van de

soonlijke relaties verworven, relaties waarin hijzelf dus

parataxische vertekening een grote uitbreiding gegeven. In

actief participeert. Hij observeert nauwlettend wat er zich

engere zin lijkt het concept sterk op Freuds beschrijving

tussen hem en zijn clint afspeelt. Natuurlijk benvloedt

van 'overdracht', hoewel de basis van deze overdracht- in

hij deze relatie ook door de manier waarop hij eraan deel

de vorm van het Oedipus-complex- door Sultivan van de

neemt. In het algemeen was dit de definitie die Suilivan

hand werd gewezen. Hij wees ook latere theoretische be

aan de psychiatrie had willen geven, ook al is deze defi

schouwingen van Freud en zijn directe navolgers, vooral

nitie nu, zo lijkt het, door deze psychiatrie definitief ver

de speculatieve beschouwingen rond instincten, van de

worpen. Sultivan beschouwde de psychiatrie als 'een studie

hand. Sullivan had, evenals Laing, een uiterst traumatische

van interpersoonlijke relaties' en 'als het gebruikmaken van

en eenzame jeugd. Hij wist uit eigen ervaring maar al te

dergelijke relaties om interpersoonlijke emotionele stoor

goed wat ouders in hun totale onbewustheid hun kinde

nissen nader te verhelderen'. Voor hem waren de gegevens

ren kunnen en ook moeten aandoen. Sullivans vermogen

108

109

om psychisch diep verwonde mensen in te voelen en om

van parataxische vertekening in het latere interpersoonlijk

verbroken communicatie weer op gang te brengen, was in

contact. Soms zijn deze vertekeningen onopvallend. We

drukwekkend. (Ook Ronald Laing had dat vermogen in

kijken er overheen. Maar een parataxische vertekening kan

hoge mate.) Zo gebruikte Suilivan het concept parataxi

ook een groot probleem worden. Dat iemand uit een voor

sche vertekening teneinde een interpersoonlijke situatie

gaande periode van zijn leven, meestal zijn kindertijd, veel

te beschrijven waarbij, zoals eerder gezegd, 'de clint een

met zich meedraagt wat hem in zijn huidige leven veel hin

ander mens ongewild waarneemt en behandelt alsof die an

der kan bezorgen, is duidelijk. Zo treedt in iedere tweeper

dere persoon gelijk is aan een betekenisvolle relatie uit het

soonsrelatie vaak een andere, denkbeeldige, figuur uit het

verleden.' Dit betekent een constant 'verkeerd toepassen'

verleden binnen. Men is zich daar niet van bewust. Iemand

van vroegere problematische ervaringen en wel op de hui

die een bijzonder vijandige relatie heeft gehad met zijn on

dige intermenselijke situatie. Het is opvallend dat Suilivan

derdrukkende dictatoriale vader is er zich absoluut niet van

in de uitbreiding van het concept tot de conclusie komt

bewust dat zijn voortdurende strijd met zijn oudere werk

dat:

gever met deze ervaring uit zijn kindertijd verband houdr.

'Werkelijk verbazingwekkende misverstanden en onjuiste


opvattingen infeite het kenmerk zijn van alle menselijke rela
ties'. Zoals wel eens is gezegd: 'The most commonform ofhu
man understanding is misunderstanding'. Dit betekent dat
de menselijke toestand altijd gekenmerkt wordt door gegene
raliseerde parataxische vertekeningen. Suilivan beschrijft hier
in feite de door mind gedomineerde mens, een mens die

-en de bron waaruit ze voortkomt- dat helemaal niet het

leeft in de kooi (of gevangeniscel) van concepten (en dus

meenemen en het huwelijk binnendragen. Het observeren,

ook beelden!), alle geproduceerd door de geregistreerde en

aanwijzen en uitdiepen van de parataxische vertekeningen

De baas wordt ervaren als een onredelijk en lastig mens,


terwijl na verheldering van de parataxische vertekening
geval blijkt te zijn. We weten allemaal hoe echtgenoten, die
continu met elkaar in strijd liggen, zelden zien hoe een van
hen - of soms beiden - interpersoonlijke vertekeningen

opgetaste sociale ervaringen opgedaan in het verleden! Dit

en het opsporen van de bronnen acht ik een van de meest

betekent dat alle mensen gevangen zijn in interpersoonlijke

effectieve activiteiten van de psychotherapeut in zijn func

gebeurtenissen, waarbij iemands gevoelens en gedragingen

tie van participerende observeerder.

ten opzichte van een of meer andere personen vertekend


worden, vaak - maar niet altijd - op basis van traumati

Nu een paar voorbeelden om dit gezichtspunt nader te ver

sche en traumatiserende relaties met mensen met wie wij

helderen. Niet lang geleden ontmoette ik een clint die to

als kind nauw contact hadden. Parataxische vertekeningen

taal verwaarloosd was door zowel zijn moeder als zijn vader.

doen zich dus voor in alle intermenselijke interacties. Ie

Zijn jeugd moet zijn gekenmerkt door grote verlatenheid.

dere interpersoonlijke relatie wordt voorgevormd door er

Als hij bij mij de trap oploopt zit ik meestal in mijn kamer

varingen in het verleden van degene die eraan deelneemt.

op mijn stoel op hem te wachten. Bovenaan de trap geko

Omdat er altijd wel wat heeft gehaperd in dat verleden en

men, pleegt hij regelmatig te roepen: 'Vollek!' Het werd

er teleurstellingen zijn geweest in alle relaties die ooit tot

me na enige keren duidelijk dat deze uitroep niet alleen

stand zijn gekomen, ervaart iedereen wel een zekere mate

bedoeld was als uitdrukking van zijn gevoel voor humor.

110

111

In feite zei hij ook: 'Is er hier iemand?' en toen wij de uit

lege, nietszeggende antwoorden waarbij hij de indruk wek

drukking aan een nadere beschouwing onderwierpen werd

te niet op een verdieping van het contact met zijn zoon ge

duidelijk dat hij zich inderdaad niet verwelkomd voelde. Ik

steld te zijn. In de wisselwerking met mijn clint ontstond

de trap maar bleef op mijn

soms een broeierige sfeer, een goed verborgen irritatie en

stoel op hem zitten wachten. Dit is een voorbeeld van het

vaak kon ik me niet aan de indruk onttrekken dat er letter

gedrag van een clint die een onderliggende parataxische

lijk een derde persoon tussen ons stond, een persoon die in

vertekening verraadt. Veel opvallender is natuurlijk, wan

hoge mate de sfeer en diepte van ons contact bleef bepalen.

neer een man zijn vrouw voortdurend ervaart als een soort

Mijn clint vertelde me dat zijn vader ook geweldig eigen

ontmoette hem niet boven

aan

octopus die hem geheel dreigt te verslinden en hij gelei

wijs was, het altijd beter wist en tegelijkertijd was het voor

delijk aan tot het inzicht komt dat het zijn moeder was,

deze intelligente zoon duidelijk dat vaders opvattingen en

die hem als een soort heetwaterkruik voortdurend tegen

meningen iedere grond misten. Ze functioneerden vooral

zich aandrukte teneinde zich aan hem te verwarmen. Het

teneinde zijn contactpogingen te ontregelen en hem min

spreekt vanzelf dat we allemaal deze voorbeelden kennen.

of meer te dwingen gedesillusioneerd af te druipen en de

Mijn werk als psychotherapeut maakt, zoals gezegd, veel

ontwikkeling van een dieper contact met zijn vader als een
hopeloze opgave te staken. Gedurende enige tijd verwaar

gebruik van deze beschouwingswijze.


Nog een voorbeeld. Tijdens een recent begonnen part

loosden wij in de therapie deze parataxische verrekening,

ner-relatietherapie valt mij op dat de echtgenoor mijn

een vertekening met alle gevoelens van verdrongen verdriet

verhelderingen van zijn functioneren altijd wikkend en

en woede die daarbij hoorden. Hij was mij ook dankbaar

wegend tegemoet treedt. Hij accepteert ze wel maar vaak

voor wat ik voor zijn jonge vrouw en daarmee voor zijn

is zijn reactie: 'Ja, maar,' waarna hij steevast een nuance

huwelijk deed. Dat huwelijk bleek al na twee maanden

presenteert, een nr even andere belichting. Soms komt hij

onbevredigend te zijn en een mislukking lag om de hoek.

met een defensieve argumentatie en hij tracht mij dan tot

Achter zijn dankbaarheid en de bijna eufore wijze waarop

een discussie te verleiden. Op andere momenten glijdt hij

hij vooral met anderen over mij sprak lag echter ook een

af naar zogenaamd 'spirituele' onderwerpen waar hij zeker

vijandigheid verborgen jegens zijn vader die hem als kind

belangstelling voor heeft maar die vooral ten doel schijnen

keer op keer van zich af had geduwd, richting moeder. Een

te hebben om eindeloos abstracties uit te wisselen en aan te

man die, zoals gezegd, altijd eigenwijs en uiterst egocen

tonen dat mijn opmerkingen niet de vaste grond van wer

trisch was. Deze goed verborgen vijandigheid en ook zijn

kelijke ervaring hebben. Wat is zijn voorgeschiedenis? Als

voortdurende scepsis bleef ik voelen en het heeft veel tijd

enig kind trachtte hij wanhopig contact met zijn vader te

en moeite gekost om de pararaxische vertekening en de

krijgen en zo mede te ontsnappen

bron te realiseren en telkens weer te herkennen.

aan

zijn tragisch-onge

lukkige, overbezorgde moeder die bij hem vaak een gevoel


van grote benauwdheid -soms zelfs in de vorm van astma

Zo selecteert de clint een bepaalde situatie en gedragswijze

tische aanvallen - teweegbracht. De vader wees echter de

van de therapeut, een bepaalde gelaarsuitdrukking of op

contactpogingen van zijn zoon voortdurend af, gaf meestal

merking en daaraan hangt hij in het dialogische en con-

112

113

fronterende samenzijn, deze vroegkinderlijke ervaringen

tafel ter nadere inspectie en de bronnen in het verleden wor

op. Kortom, verheldering van parataxische vertekening in

den ook actief opgespoord en verhelderd. 'Wat vind je van

her kader van een zich verdiepende ontmoeting is een essen

mij?', kan de vraag van de therapeut zijn, of: 'Hoe zie en

tieel aspect van dit proces van interpersoonlijke psychothe

beleef je mij?' Het verbouwereerde antwoord van een van

rapie. Ns men een vertekening, met name in relatie tot de

mijn vrouwelijke clinten, geconfronteerd met deze vraag,

psychotherapeut, laat liggen of verwaarloost, berekent dit

al tijdens de tweede zitting, was: 'Nou, misschien is dit de

gegarandeerd het einde van een psychotherapeutische sa

goede manier om wat te bereiken.' 'Ben ik een manier?',

menwerking die vruchtbaar had kunnen zijn. Het belang

was mijn antwoord, 'Ik zit hier!' Ze bleek rotaal bevroren

rijkste aspect van deze vorm van psychotherapeutisch enga

te zijn door een kille vader die iedere geveelsontwikkeling

gement, is

en uitdrukking van gevoel taboe verklaarde. Ieder gevoel,

de verheldering van de parataxische vertekeningen


die het leven van een mens tot een hel maken, uiterst onbevre
digend doen zijn ofzijn isolement steeds groter doen worden.

als ze dat al durfde voelen en dreigde te openbaren, ging bij

Daarom kan men de ontmoeting tussen psychotherapeut

woorden bracht door te zeggen: 'Dit maakt me misselijk,

en clint zien als het verhelderen van alles wat bijdraagt tot

dit is walgelijk, ik hou niet van zo'n intimiteit.' Het optre

'het vermijden van echte ontmoeting'. (In de diepste zin

den van de participerende therapeut is riskant, vraagt om

betekent dat: alles wat n-zijn blokkeert. Daarover later

de juiste timing, vergt ook alles van empathie. De therapeut

haar gepaard met heftige afwijzingsangst die ze soms onder

meer.) 'Vermijden van ontmoeting' is het directe gevolg

is ook niet karig met het geven van voorlichtende infor

van de vele parataxische vertekeningen waarvan de psy

matie, spreekt, althans in mijn geval, soms over zichzelf en

chotherapeut pretendeert dat hij die, waar het zijn inbreng

zijn ervaringen of ontdekkingen op gevoelsgebied en geeft

betreft, in ieder geval grondig heeft onderzocht en ook be

sprekende voorbeelden in relatie rot zijn werk met vroegere

reid is deze ter discussie te stellen. Uiteraard is er hier een

clinten. En telkens weer staat de pararaxische vertekening,

groot verschil met de orthodoxe psychoanalyse waarbij de

en het opsporen van de traumatiserende bronnen van de

clint op de divan ligt en geleidelijk aan gevoelens op de

verrekening der waarneming centraal.

psychotherapeut begint te projecteren. De houding van


de therapeut is hier meer passief, afwachtend, ook in de

Nu nog een metafoor om het principe van interpersoon

minder orthodoxe face-toface varianten. Ook in dit proces

lijke psychotherapie nader te verduidelijken. We naderen

ontstaan vormen van gevoelsoverdracht- zoals eerder ge

nu eindelijk de visie van de Ontwaakten!

zegd, een ander woord voor parataxische verrekening - de

Deze vorm van psychotherapie is het schoonmaken van

houding van de therapeut blijft ook hier uitnodigend, zeker

een bril die iemand draagt. Een bril met vervuilde glazen.

invoelend, maar minder actief betrokken dan bij de inter

Naast mijn stoel op een tafeltje staat een flesje met vloei

persoonlijke - door Sullivan genspireerde- exploratie van

stof, dat ik gebruik om mijn bril schoon te maken. Er staat

parataxische verrekeningen. De therapeut als participerende

'glashelder' op. Psychotherapie is in feite gebruikmaken

observeerder participeert echt, is dialogisch en confronte

van de inhoud van dat flesje om zo de brillenglazen minder

rend. De parataxische verrekeningen komen al spoedig op

bevuild door het verleden te doen zijn.

114

115

Maar, en hier ligt dan eindelijk, na deze te lange inleiding

geval van zintuigen. Er is dan geen 'relatie', want relatie be

over de visie van Sullivan, de verbinding met de visie van

tekent altijd twee, 'ik' in relatie tot 'jij'. Het merkwaardige

echt de bril afzetten kunnen we beiden in onze ont


moeting niet. Het is het lot van mensen, ook Suilivan had
in ieder geval het begin van dit inzicht, niet te kunnen zien
wat werkelijk is. Zolang er immers nog een 'kijker' of 'luis

is dat veel mensen toch plotselinge en diep aangrijpende

teraar' is, een geconceptualiseerd 'ik' dat naar een even ge

opkeek. Ik zag toen haar gezicht als was het voor de aller

conceptualiseerd 'jij' kijkt, af luistert- een soort 'kern-vuil'

eerste keer en dat gezicht was het gezicht van alle vrouwen

op de brillenglazen of in de oren - kijkt

die met leed en verdriet op aarde hebben rondgelopen. Er

mystici:

en luistert 'verleden'

momenten kennen waarop 'de bril zichzelf even afzet'. Zo


was er eens een moment waarop 'mijn' vrouw naast mijn
stoel stond, heel verdrietig was en ik plotseling naar haar

no-mind

altijd naar 'verleden'. Dus is er dan altijd vertekening en

was een golf van mededogen die zich aan deze

verduistering. Twee maskers kijken elkaar aan. (Het woord

waarneming hechtte, een helder zien dat als ervaring zo

persoon komt van 'person, dat masker betekent.) De to

onvergetelijk was dat ik het nu nog als een voorbeeld kan

tale vereenzelviging met deze twee zelf-beelden (of maskers)

noemen. Naast dit uiteindelijke gezichtspunt - Ontwa

doet zo de illusie ontstaan dat er inderdaad twee 'personen'

ken als het totaal verwijderen van de bril van het verle

of 'iemanden' zijn die elkaar aankijken en 'in-relatie-zijn'

den, waardoor met een leeg (en daarmee ik-loos!) bewust

of trachten te zijn.

zijn achter ogen en oren

Uiteraard is er dan altijd een ogenschijnlijk, maar in

pas werkelijk kan worden gezien


en gehoord wat er in feite is - is voor mij de beschouwing

twee-zijn. Er is dan altijd 'wij beiden in onze

over de parataxische vertekening in het kader van een zich

ontmoeting'. Dat betekent, en nu in de diepste zin, 'ver

verdiepende ontmoeting een verhelderende leidraad in het

feite illusoir,

mijden van En-zijn'. Ter illustratie een citaat uit het boek

psychotherapeutisch handelen geweest. (Het spreekt van

'En-zijn in relaties' van Steven Harrison (Samsara, 2002).

zelf dat er veel meer aspecten zijn, alle deel van dit proces

'Een oud soefi-verhaal gaat over een jonge man die aanklopt

van intensieve, interpersoonlijke psychotherapie, meer dus

bij het huis van een jonge vrouw op wie hij dolverliefd is.

dan alleen de verheldering van vertekeningen. Ik wilde mij

Van binnen klinkt haar stem die vraagt: 'Wie is daar?' 'Ik

echter beperken en slechts dit aspect belichten, vooral met

ben het,' zegt de jonge man. 'Ga weg,' zegt de vrouw dan.

als doel de visie van de mysticus nader te verhelderen.)

'In dit huis is niet genoeg ruimte voor twee van ons.'
Ondersteboven gaat de jongeman weg om veel te bid

In het kader van het psychotherapeutische werk zouden zo

den en te mediteren. Later, kennelijk na het doormaken

wel psychotherapeUt als leerling (of clint) beiden kunnen

van een transformatie, belt hij opnieuw aan. 'Wie is daar?'

gaan zien dat in de kern het geloof in een zelfbeeld als afge

klinkt opnieuw de stem. 'Jij bent het,' zegt de jonge man.

scheiden 'ik' uiteindelijk

De deur gaat open.'

zouden zich, het klinkt utopisch, bewust kunnen worden

In de Ontwaakte staat kijkt en luistert Bewustzijn naar


Bewustzijn. Bewustzijn (Niets) spreekt en Bewustzijn
(Niets) luistert. Er is dan alleen maar functioneren, in dit
116

het enige werkelijkeprobleem is. Ze

van het feit dat dit de illusionaire kern-vertekening is.


Maar is een dergelijke bewustwording voor een psycho
therapeut mogelijk?
117

Dez,e vraag voert mij naar het thema van de moderne psy

staat nog veel verwarring. Er zijn mensen die zich medita

chotherapeut. Hij zou in de naaste toekomst dieper gente

tieleraar noemen, en die, zonder dat zelf te weten, mensen

resseerd kunnen raken in wat mystici van het verleden en

aansporen om ng meer te verdringen, ng meer gevoelens

ook waar her hun huidige communicatie betreft, te zeggen

re ontkennen. Om op de putdeksel van gewapend beton

hebben over de menselijke toestand en menselijke duister

-de ontkenning van gevoelsleven, angsten en traumatische

nis {of onwetendheid). Psychotherapeuten hebben in ieder

herinneringen- via 'meditatie' te streven naar de sereniteit

geval de minste vooroordelen. Ik meen dat voor hen aan

van de blauwe hemel van innerlijke stilte, is uiterst gevaar

dachtig luisteren naar bronnen van Wijsheid die, vooral nu,

lijk. Komt er een scheur in het beton, dan ontstaat er een

modern en glashelder communiceren mogelijk moet zijn.

toestand van overweldiging, door vormen van geveelsener

Belangrijk is dat men niet in de valkuil valt van het woord

gie-woede, haat, angst, verdriet, verlatenheid - die niet te

'spiritueel', want daar verstaat tegenwoordig iedereen van

integreren zijn. Dan ligt een psychotische ontwikkeling om

alles onder. Het woord heeft nauwelijks nog betekenis. Ook

de hoek. De psychotherapeut kan inzicht ontwikkelen in

spreekt het vanzelf-het kan niet genoeg herhaald worden

deze gevaren, zich op de hoogte stellen van het meditatieve

-dat hier niet verwezen wordt naar het omarmen van een of

proces en ook omtrent het gebrek aan inzicht, dat velen,

ander geloof, filosofie of een vorm van religieuze ideologie.

door slordige instructie, helaas kenmerkt. Het spreekt van

Dar alles bestaat louter uit concepten. Maar de psychothe

zelf dat het laatste alleen kan als de psychotherapeut zelf tot

rapeut kan, afgezien van het feit dat hij door zijn eigen leer

enige diepre van begrijpen is gekomen.

psychotherapie heen gaat (en zo mede zijn vele parataxische


vertekeningen diepgaand leert kennen) ook belangstelling

De psychotherapeut, zoals die mij, als een ideaal, voor

ontwikkelen en zijn inzicht verdiepen in de essentile oor

ogen staat, zal een grondige opleiding moeten hebben, tij

zaken van het menselijk lijden en isolement. De informatie

dens welke hij kennis neemt van de vele beschouwingen

die de thans levende mystici nu voor ons beschikbaar stellen

die ook na Freud - ik noemde als een van de neo-Freu

was vroeger voor velen geheel aan het oog onttrokken. We

dianen zojuist Sullivan - door velen gegeven zijn. Naast

kunnen die informatie nu in iedere boekhandel vinden. Er

zijn leertherapie ontwikkelt zich zijn kunst en de rijping

worden de laatste tijd boeken in Nederland gepubliceerd

van zijn ervaring stap voor stap. Een dergelijke kunst en

die qua tekst eenvoudig en helder zijn en in moderne taal

de ontwikkeling van zijn empathisch vermogen is voor

een eeuwenoude boodschap communiceren. Daarnaast zijn

velen weggelegd. Ze zal echter wel exclusief moeten wor

er ook vele vertalingen van geschriften van op dit moment

den gepraktiseerd. Ik meen - ik moet dat herhalen - dat

levende oosterse mystici. Ook zijn er vele audiotapes, vi

deze kunst van de psychotherapie niet goed gentegreerd

deotapes en nier te vergeten nu ook websites waarop uitge

kan worden in een werkzaamheid, waarin men met trots

breide informatie wordt gegeven.

en voldoening de witte jas draagt en als medisch specia


list de basisinstelling heeft 'een lichaam met een ziekte' te

De psychotherapeut zal ook kennis kunnen verzamelen

behandelen. Ik breng op deze plaats de lezer nog eens een

omtrent het proces van meditatie want op dat gebied be-

passage uit het oorspronkelijke 'Wie is van hout' in herin-

118

119

nering. Er stond daar het volgende: 'Het meest opvallende


in deze wereld (beschreven werd de wereld van de universi
taire psychiatrie in het psychiatrische ziekenhuis paviljoen
3 te Amsterdam) was het gedrag van de opleiders die reeds

grotendeels of geheel hun psychoanalytische opleiding ach


ter de rug hadden. Hun gedrag was voor mij verwarrend.
's Ochtends liepen ze in witte jas als hoofdassisrent door
de kliniek, 's middags zaten ze kennelijk achter een divan
en functioneerden ze als psychoanalyticus. Ze stonden met
n been in een klinische, sterk organische (lichamelijke)
psychiatrie, deden mee aan het demonstreren van patin
ten voor volle collegezalen terwijl ze in de middag (in mijn
fantasie) psychotherapeuten waren met zeker alle respect
voor mensen in nood die aan de psychotherapeutische siru
atie inherent is.' (einde citaat: 'Wie is van hout' blz. 39).
Hier werd op naeve wijze de verwarring beschreven die
ook nu nog roegedekt wordt. Er zijn veel psychiaters die
vasthouden aan de overtuiging dat een 'universele psychia
ter', die functioneert als medisch specialist, neuropsychiater
en tevens als competent psychotherapem, mogelijk moet
zijn. (Deze thematiek kwam in Hoofdstuk 1 al uitgebreid

psyche en daarmee voor het gestolde verleden. Ze kunnen


een bewustzijn omwikkelen omtrent de grote weerstand die
van deze macht en complexiteit het gevolg is. Wij leven in
een tijd waarin deze weerstand-met name bij psychiaters
die zich nu 'wetenschappelijk' noemen-welhaast naar een
climax schijnt te gaan. Er heeft zich gaandeweg een fobie
voor de psyche omwikkeld. Freud, Jung en vele anderen die
zich verdiepten in de uitgebreidheid van de psyche - met
nadruk ook de mystici - worden tegenwoordig afgedaan
als 'onwetenschappelijk' waar het hun visie betreft. De hui
dige biologische psychiatrie met haar speurtocht naar gelo
kaliseerde oorzaken in de hersenen en nieuw enthousiasme
voor het onderzoek naar de dragers van erfelijke factoren
-het DNA-molecuul en wat daaraan te ontdekken valt-is
zeker mede een uitdrukking van een extreem materialisme
en de koppige ontkenning van de macht van de psyche.
Toch hebben velen, waaronder opnieuw mystici, gesteld
dat al onze emotionele, memale en psychische dis-eases- al
het menselijk ego-lijden dus- primair hun oorzaak vinden
in de psyche en de denkprocessen die deze psyche vullen.
Wij zien in de huidige psychiatrie een groeiende weer

aan de orde. Trouwens ook in 'Bunkerbouwers' .)

stand tegen dat unieke intermenselijke proces dat psycho

Ik betwijfel dat. Psychotherapeuten houden er een heel an

wordt beweerd. Die weerstand heeft natuurlijk altijd be

dere mind-set op na. Ze hebben een psychogeen, een psy


chosociaa1 'vooroordeel' en behoren, in mijn visie, waar het
hun functioneren betreft, tot het veld van de sociale weten
schappen. Dat was het ideaal dat SuBivan eens voor ogen
stond toen hij een boek schreef met als titel: The fusion of

therapie genoemd wordt en waar vaak zo veel onzin over


staan maar ze lijkt evenzo naar een climax te gaan. De com
petente psychoanalytisch georinteerde psychotherapeut
kan niet rekenen op veel sympathie waar het zijn status
betreft in een samenleving die doortrokken is van materia
lisme. Dat zal zeker het geval zijn als zo'n psychotherapeut

psychiatry and the social sciences.

ook begint te spreken over 'Zelf-realisarie' en zelfs begint te

Psychotherapeuten kunnen ook een dieper inzicht verwer

U' letterlijk waar is. Dan zal hij het weinige krediet dat hij

ven in het feit dat er bij veel mensen een grote angst bestaar
voor de macht, de uitgebreidheid en complexiteit van de
120

beweren dat de uitdrukking: 'Het Koninkrijk van God is in


zich heeft verworven zeker verliezen. Maar wat is dat 'Ko
ninkrijk' anders dan het totale overstijgen van de geest, de
121

verzameling van in het bewustzijn bewegende concepten

ieder geval open te stellen voor wat men de essentie van her

waar, vanuit gewoonte, altijd de aandacht naar toe gaat?

religieuze kan noemen - de rest bestaat uit concepten en

Alle mystici hebben, ieder op eigen wijze, erop gewezen dat

is dus een vorm van troostrijk opium -acht ik uiteindelijk

de aandacht van de mens altijd gericht is op alles wat 'bui

een noodzaak voor de vorming en de visie van de moderne

ten' is en wat beweegt. 'Keer in', betekent deze gewoonte

psychotherapeut die zich met zijn clint, al lijdt de laatste

doorbreken en de aandacht een draai van 180 graden laten

primair aan zijn vele pararaxische verrekeningen, ook nog

maken. Opnieuw: dat is metanoia! Het is niet 'bekeer u'

wil buigen over de fundamentele oorzaken van het men

in de zin van het omarmen van een of ander geloof maar

selijk lijden en isolement. Het is deze psychotherapeut die

het is letterlijk 'keer in'. Douglas Harding, die sommigen

eindelijk de echte religieuze vraag niet langer uit de weg

een filosoof noemen maar die in feite een Ziener is, een

gaat. Wat dat betreft- ik zei het al eerder- had Jung gelijk

westerse zenmeesrer, heeft met eenvoudige experimen

toen hij stelde dat achter al het psychische lijden de wer

ten vooral deze draai in de aandacht centraal gesteld. De


naar buiren gerichte 'pijlen van aandacht zijn als van staal'

kelijk religieuze vraag zit. Nu, uit de vele ervaringen van


de afgelopen 25 jaar geboren overtuiging, weet ik dat deze

- zo stelt Harding - en ombuigen is minder eenvoudig

fundamentele oorzaken niet zo moeilijk te begrijpen zijn.

dan men denkt. Maar war hier- als de wijsvinger richting

Velen zijn voor dit begrijpen nu klaar. De beschouwing

adamsappel wijst - 'gezien' wordt, is Leegte, Beschikbaar

over de bewustzijnsdimensie van de mens die de moderne

dat is het 'Koninkrijk'. En hij


heid, 'Aware-Capacity' en
citeert de Kacha Upanishad waarin gezegd wordt: 'God

psychotherapeut in zijn visie zou kunnen integreren is geen


utopie. Tegelijkertijd blijft het waar dat intellectueel begrij

maakte dat de zintuigen naar buiten waren gericht, daarom

pen en werkelijke realisatie nog altijd door een afgrond van

kijkt de mens naar buiten en niet in zichzelf. Zo nu en dan

elkaar gescheiden zijn.

keek een vermetele ziel die naar onsterfelijkheid verlangde


in zichzelf en vond zichzelf.' (En dat 'zichzelf ' blijkt een
niet-zelf te zijn.)
De vraag die in her bovenstaande gesteld werd is of de
psychotherapeut belangstelling kan ontwikkelen voor de
mogelijkheid dat de mens uiteindelijk en in zijn diepste
wezen die 'Leegte' van Bewustzijn is, Bewustzijn waarin al
het gekende, al het manifeste inclusief wat wij de waarne
ming van de wereld noemen, verschijnt en er ook weer uit
verdwijnt. Dit betekent dat de psychotherapeut een groei
ende belangstelling zou kunnen ontwikkelen voor het ver
anderingsloze, tijdloze en ruimteloze, waarin verandering,
tijd en ruimte verschijnen. Deze bewogenheid om zich in
122

123

In het leven valt er geen afgescheiden iemand


achter te laten en bestaat er ook geen afge
scheiden iemand die dat achterlaten ooit kan
doen.
Dat is de absolute waarheid.
Niemand komt. .. en niemand gaat.
Verbazingwekkend genoeg is er ook geen af
gescheiden iemand die in feite deze woorden
opschrijft of die ze leest.
Niemand.

Chuck Hillig
Parels voor de ziel.

125

Hoofdstuk4
Metanoia

et wordt nu tijd om weer op de hoofdweg terecht


te komen en dieper in te gaan op datgene waar het

woord 'metanoia' naar verwijst, ook al zijn er in de vorige


hoofdstukken al vele aanduidingen hieromtrent gegeven.
We kunnen beginnen met de ervaring van 'louter Zijn'.
Het kan een mens ineens overvallen.
De ervaring is overweldigend. Het denken lijkt te zijn
gestopt. Het is een staat van 'gedachteloos Zijn'. Deze
staat kan zich plotseling openbaren, soms in de vorm van
een glimp, soms in de vorm van een ervaring van langere
duur, ook al lijkt het ervaren van 'duur' -als de innerlijke
stroom van de tijd - tijdens deze realisatie verdwenen.
Het is geen inzicht of een diepe vorm van begrijpen. Het
is een realisatie. Er was eens deze realisatie in een situ
atie waarin ik mij van alle kanten afgewezen voelde. Toen
kwam de gedachte bij mij op: ik kan mijn hoofd op geen
enkele schouder meer leggen. Op dat moment leek een
innerlijke fluisterstem, niet gespeend van enig mededo
gen, te zeggen: 'Je kunt je hoofd ook op je eigen schouder
leggen.'
127

Op dat ondeelbare moment was er deze, ogenschijnlijk

Zoals Stephen Walinski het recent uitdrukte: 'Het 'Ik Ben'

tijdloze, realisatie van louter Zijn. Het is de realisatie van

is gemaakt van bewustzijn. AJs men daarin verwijlt, functi

werkelijke Zelf-standigheid in de zin van een standig zijn

oneert het als een deur of opening naar het Absolute.'

in Zijn. Het is autonomie in de diepste zin, de werkelijke


veiligheid en het verwijst op dat moment alle neigingen tot

Er is een verhaal over 'God' die aan een verzameling engelen

afhankelijkheid en het voortdurend zoeken van veiligheid

advies vroeg. Hij stelde de vraag waar hij zichzelf het beste

bij 'de ander', naar het rijk der illusies. Ik viel letterlijk in

zou kunnen verstoppen. Het moest alleen niet te gemak


kelijk zijn om hem te vinden. Hij kreeg vele adviezen maar

'alleen maar Zijn'.


Deze ervaring van louter Zijn kan snel weer tot herin

geen enkele beviel hem. Tot een oude wijze engel hem een

nering worden. Het zuivere, onbesmette, non-verbale 'Ik

advies in het oor fluisterde. 'God' sprong toen enthousiast

Ben', kan door het conceptualiseren snel 'degenereren' tot

op en zei: 'Dat is het! Ik verstop me in de mens zelf! Dat

Ik ben 'dit' of 'dat'. Ik ben ... een man, vrouw, Nederlan

vindt ie nooit.'

der, boos,- verdrietig, een 'zoeker' enz. enz. Daarmee valt

Dat is wel gebleken. Slechts enkelen, met name de zen

de conceptuele- en dus de denkschaduw weer over dat

en soefi-mystici, mystici dus in de context van het boed

pure Zijn; het verduistert, ogenschijnlijk, het ervaren van

dhisme, de islam en ook in de context van het christendom

dit Zijn, maar dat is alleen maar ogenschijnlijk. Zijn is er

en hindoesme hebben 'God' gevonden toen ze stierven in

altijd, en men kan vanaf het moment van de realisatie in

hun eigen Licht en de ik-gedachte, inclusief alle geschei

ieder geval veel beter, en diep-herkennend, luisteren - en

denheid, letterlijk deden oplossen in het Licht dat ze zelf

vooral echt horen - als door Ontwaakten woorden wor

waren. Een voorbeeld van het 'sterven' aan het 'ik' werd

den gesproken zoals: 'Hold on to the sense I am' of: 'Be the

in het tweede hoofdstuk gegeven met de vaak geciteerde

Beingness' of: 'Relax in Consciousness', zoals Nisargadatta

beschrijving van de transformatie van Venkata Raman, die

Maharaj placht te zeggen en later zijn leerling Alexander

later Ramana Maharshi werd genoemd.

Smit, naar wie ik jarenlang luisterde. Het werd me ook

Er zijn nu, vooral in het westen, vele Ontwaakten die,

gezegd door Osho toen hij, tijdens een samenzijn in zijn

indien ze willen spreken- en dat is, of was, vrij zeldzaam

kamer in Poona, zei: 'Jij bent wat je bent. Nergens om

- helder getuigenis afleggen van hun realisatie. 'Verstopt'

naar toe te gaan, niemand om te worden.' (You are what

in de mens is het 'Ik Ben', het ervaren van Zijn en het

you are. Nowhere to go, nobody to become.') Er was op dat

is niet voor niets dat Nisargadatta Maharaj - de in 1981

moment en opnieuw een innerlijk en vreugdevol herken

overleden mysticus - het ervaren van en verwijlen in dit

nen van dat 'Zijn'. Later ontstond zelfs de vage intutie dat

non-verbale 'Ik Ben' beschouwde als de enige 'God' waard

er 'iets' achter dat Zijn schuilgaat, 'iets' dat voor of achter

om te aanbidden.

dat Bewustzijn (met al zijn vormen en namen) ligt en dat

Oude gewoonten, ontstaan door eeuwen en eeuwen van

vaak aangeduid wordt met woorden als 'het Absolute' of

herhaling, sterven alleen langzaam. D gewoonte is wat

'Gewaarzijn' (awareness), het non-duale dat Zijn overstijgt.

daarnet de 'conceptuele degeneratie' van het loutere, pure

En dt... is Liefde.

Zijn werd genoemd. Het betekent dat het denken het Zijn
128

129

verduistert. Dat denken is oud en heeft grote kracht. Het


geeft zijn machtspositie niet gemakkelijk op en dar geldt in
het bijzonder voor de ik-gedachte.
Het principe: 'Ik Ben', en de instructie om in het ervaren
van Joueer Zijn te verwijlen, daarin te persisteren- werd
door velen gegeven waaronder niet alleen Nisargadatta
Maharaj, de laatste in het kader van de Bevrijdings-weg
die 'advaita vedama' wordt genoemd. Ook anderen, zoals
Gurdjieff hebben daar het hoofdaccent op gelegd. Het is
z essentieel dat nog een nadere toelichting kan worden
gegeven. Deze 'instructie' wordt onder andere uitvoerig
toegelicht in her onlangs in Nederlandse vertaling ver
schenen: 'Boek der Geheimen', dat vele oude meditatie
technieken beschrijft. Ze werden door Osho Rajneesh
tijdens een lange serie van 80 lezingen in Poona van uit
gebreid commentaar voorzien. De meditatie-instructie,
zo stelde hij, zegt: "Wees je bewust dat je bent. Ze zegt
gewoon: 'Je bent.' Er is geen naam nodig, er is geen land
nodig. Bestaan is genoeg: jij bent! Zeg dus niet tegen je
zelf wie je bent. Zeg niet: 'Ik ben dit of dat.' Volsta met te
bestaan, met de vaststelling dat je bent.' En hij vervolgt:
'Maar het is moeilijk, omdat we nooit stilstaan bij ons
bestaan. We herinneren ons alleen een etiket, nooit het
bestaan zelf. Als je aan jezelf denkt, denk je aan je naam,
je religie, je land, en nog veel andere dingen, maar nooit
aan het simpele feit dat jij bent.
Je kunt de volgende oefening doen: zit ontspannen in
een stoel of op de grond onder een boom, vergeet alles en
voel alleen het feit dat 'je bent'. Niet dat je een christen,
een hindoe, een boeddhist, een Indir, een Engelsman of
een Duitser bent- enkel dat 'je bent'. Voel het, dan zal het
je makkelijk vallen om je te herinneren wat deze instructie
zegt. Wees je bewust datje bent en ontdek het altijd-levende.
130

En zodra je je ervan bewust bent dat je bent, ben je opge


nomen in de stroom van het altijd-levende. Het onechte
sterft, alleen her echte blijft over."
(Het onechte is hier de verzameling concepten in het
bewustzijn (minri), het echte is her bewustzijn zelf.)
Op een andere plaats geeft Osho aan dat de instructie
zegt: 'Als je iets doet, zingt, kijkt of proeft, wees je dan
bewust dat je bent en ontdek het altijd-levende: ontdek in
jezelf de stroom, de energie, het leven, dt, wat er altijd is.
Maar we zijn ons niet van onszelf bewust.' (Men kan deze
energie ook het ervaren van 'het gevoel van te leven','sense

ofaliveness', noemen.)
Vooral de mysticus Gurdjieff gebruikte dit als basis
techniek en noemde het 'zelf-herinnering'. Het is: 'Being

remembrance' ('Zijn-herinneren').
Het is niet gemakkelijk omdat men in her begin maar
heel kort bij zichzelf kan zijn. Zoals Osho in een later
commentaar zegt: 'Je merkt even dat je jezelf herinnert en
ineens ben je weer op iets anders overgegaan. Zelfs als je
denkt: wel, ik ervaar mezelf, ben je alweer ergens anders,
want die gedachte is geen Zelf-herinnering. Zelf-herinne
ring is zonder gedachte, je bent dan volkomen leeg. Zelf
herinnering is geen mentaal proces. Het is niet zo dat je
zegt: 'Ja, ik ben.' Als je dat zegt, is het je al ontgaan. Dan
is het een trip van je mind geworden, een mentaal proces.'
En hij vervolgt: "Voel: 'Ik ben'. Het is geen kwestie van
woorden. Verwoord het niet. Voel dat je bent. Denk niet,
voel! Probeer het maar. Het is lastig, maar als je volhoudt
gebeurt het. Als

je

wandelt, voel dan dat je bent, wees je

bewust van je zijn, niet van een gedachte, niet van een idee.
Voel alleen maar. Ik raak je hand aan of leg mijn hand op
je hoofd: zoek niet naar woorden. Voel alleen de aanraking
en niet alleen dat, maar voel ook degene die aangeraakt
wordt. Dan snijdt het zwaard van je bewustzijn aan twee
131

kanten." En hij vervolgt: 'Je loopt onder de bomen, er staat

begonnen ze flitsen op te vangen van gewoon 'zijn', van 'ik

een briesje, de zon komt op. Dat is de wereld om je heen en


jij bent je ervan bewust. Sta even stil en herinner je plotse

be.n'. Na de tweede maand viel zelfs het 'ik' weg en begon


nen ze flitsen op re vangen van 'ben-heid' (am-ness), van al

ling dat je bent, maar verwoord het niet. Voel alleen maar

leen maar zijn, zelfs niet van 'ik', want ook 'ik' is een etiket.

dar je bent. Door dat nier-verbale bewustzijn kun je, al is

Het zuivere wezen is niet 'ik' en 'gij'. Het is.

het maar een enkel ogenblik, een glimp opvangen die geen

Tegen het einde van de derde maand viel zelfs het ge

enkele LSD-trip je kan geven: een glimp van de werkelijk

voel van 'ben-heid' weg, want dat gevoel is nog altijd een

heid. Gedurende een ogenblik word je teruggeworpen in

woord. Zelfs dar woord loste op. Dan ben je en weet je wat

het hart van je wezen.'

je bent.'

Nog een laatste uitvoerig commentaar van Osho dat ik


als citaat hier in zijn geheel wil weergeven.

Wij zijn, zoals eerder gezegd, opgesloten in een kooi, een

'Toen Ouspensky bij Gurdjieff in de leer was, moest hij

gevangeniscel waar we niet uit kunnen komen. Althans niet

zich drie maanden lang enorm en tor het uiterste inspan

direct. Want iedere, zelfs de kleinste beweging of poging om

nen om een glimp van 'zelf-herinnering' te kunnen opvan

eruit te komen versterkt juist de wanden van de cel. Wat kan

gen. Ouspensky leefde drie maanden lang onafgebroken

een mens, geheel vereenzelvigd met de stroom van concep

in een afgesloten huis, terwijl hij maar met n ding bezig

ten, aangeduid met het woord 'mind', dan nog 'doen'?

was: zelf-herinnering. Dertig mensen begonnen aan het

Op je bed in de cel gaan zitten en verwijlen in Zijn. De

experiment en tegen het einde van de eerste week waren

suggestie is dat

er zevenentwintig gevlucht en bleven er drie over. De hele

de muren als de kern van de gescheidenheid? Die kunnen

zo

op z'n minst de tralies wegvallen. En

dag waren ze bezig met 'zelf-herinnering'. Ze deden niets

wegvallen als iedere vraag naar 'meer' wegvalt, als dus alle

anders, alleen maar zich herinneren dat 'ik ben'. Zeven

beweging van 'zoeken' en 'worden' zoeken is altijd naar

entwintig van hen dachten dat ze gek werden. Ze voelden

meer! - definitief stopt. (Dit thema van 'tijd en worden'

dat ze tegen krankzinnigheid aan zaten, dus namen ze de

komen we in hoofdstuk 5 tegen.)

benen. Ze keerden nooit meer terug, ze hadden nooit meer


een gesprek met Gurdjieff.

Ter afsluiting nog een ervaring.

Hoe komt dat? Zoals we zijn, zijn we al gek. We kunnen

Vele jaren geleden haalde ik het in m'n hoofd een lezing

ons niet herinneren wie we zijn, we zijn al krankzinnig, maar

voor een klein gezelschap te geven met als thema: 'Wat zou

die krankzinnigheid wordt opgevat als gezondheid. Zodra je

er gebeuren als wij, ieder van ons, niets maar dan ook abso

probeert terug te gaan, zodra je probeert contact te krijgen

luur niets, aan onszelf zouden willen veranderen?'

met het echte, komt je dt juist als krankzinnig voor. Het

Ik sprak daar een uur over, gesteund door de opgewon

lijkt juist het tegenovergestelde, het omgekeerde van wat we

den wisselwerking met het gehoor. Een uur is lang. Na af

zijn. Als je voelt dat dit gezond is, lijkt dt krankzinnig.

loop stapte ik in de trein en plotseling vulde de hele coup

Slechts drie mensen hielden vol. Een van de drie was P.D.

zich met licht. Dat licht breidde zich, zo leek het, ook uit

Ouspensky. Drie maanden hielden zij vol. Na een maand

over de velden waar de trein aan voorbij raasde.

132

133

Thuisgekomen schreef ik-zonder dat ik wist waar de woor

alle ellende) past op deze, niet nader genspecteerde veron

den vandaan kwamen: 'Ja zeggen, is stoppen met worden.'

derstelling. Deze 'aanname' is, zoals al gezegd, de kern van

Kennelijk was, mede door de lezing, zo'n diep 'ja' ten

maya, het geloof dat 'ik' er als een afgescheiden entiteit ben.

opzichte van het psychosomatische organisme] .F. tot stand

Later ontstaat het geloof een complexe persoonlijkheid te

gebracht, dat de beweging van worden - wat altijd op de

zijn, een individu. Deze overtuiging wordt tijdens het leven

basis is van een'nee' tegen het bestaande -plotseling stopte

op alle mogelijke manieren bevestigd en versterkt. Men wil

en het Licht van louter Zijn zich manifesteerde. Ook al was

met die ik-overtuiging wat bereiken, van het ik-leven een


succes maken, er een ik-vervulling mee vinden. De primai

dat alles tijdelijk.


Ik kwam in aanraking met een diepliggend 'ja' dat ach

re aanname is dat 'ik' geboren ben en dat 'ik' dus later zal

ter ego verborgen ligt. Ego is gebaseerd op 'nee', is gemaakt

sterven, samen met het lichaam. Deze primaire aanname

van 'nee' tegen 'wat-is'. Het diepliggende 'ja' is niet het ego

'Ik Ben' wordt ook wel het eerste concept genoemd. Osho

dat ervan overtuigd wordt zoveel mogelijk 'ja' te zeggen,

gaf het al aan toen hij zei dat zelfs het gevoel van 'ben-heid'

ook al speelt dat laatste een belangrijke rol in het proces

(am-ness) 'nog

van psychotherapie. Verdringing en ontkenning gaan altijd

zich talloze concepten rond dit primaire concept dat in zijn

uit van de 'nee-zegger'.

zuiverste vorm Bewustzijn is.

altijd een woord is'. Daarna ontwikkelen

drukking van zuiver gewaarzijn dat een transcendentaal'ja'

Het ervaren van het zuivere,


non-verbale, 'Ik Ben' blijft het enige echte bewustzijnskapitaal
waarover een mens beschikt. Er kan niet aan getwijfeld wor

tegen alles wat-is betekent. Vaak worden de woorden ac

den, wam om te twijfelen moet je er eerst zijn. Indien men

Maar het diepliggende 'ja'

gaat voorbij aan ego en is uit

ceptatie of totale acceptatie gebruikt, maar deze woorden

er consequent in blijft rusten heeft het-dat is de suggestie

hebben het nadeel dat de suggestie wordt gewekt dat die

- de kracht van een oplosmiddel en bestaat de mogelijk

'acceptor' is ver

heid dat de kerngedachte 'Ik' er geheel in kan wegsmelten

dwenen - en daarmee de 'nee-zegger' - is er een 'gewaar

en er een spontaan overstijgen kan plaatsvinden naar de

zijn-wat-is' in de diepste ontspanning. En dat is ... 'Ont

grond van dit Zijn.

acceptatie uitgaat van een

'acceptor

Als de

waakt-zijn'.
Het 'ja' is hier onvoorwaardelijk en is dus ook een 'ja' te

Aan ieder mens is als geboorterecht de mogelijkheid van

Als we nu terugkeren tot de ik-gedachte, kan gezegd wor

het to
taal verdwijnen van deze ik-overtuiging, de overtuiging een
afgescheiden 'iemand' te zijn die tijdens het leven mede aan
leiding geeft tot de ervaring van zelfbewustzijn. Zoals in het

den dat ze aanleiding geeft tot de verbale aanname: 'Ik Ben'

vorige hoofdstuk al werd gesuggereerd, bleven zowel Ro

of'Ik Besta' of'Ik Leef '. Maar nu met de nadruk op'Ik'! Ze

nald Laing als Jung sterk kleven aan

gen een nog bestaand 'nee' dat zich soms kan manifesteren
als een oude gewoonte.

'metanoia' gegeven, nu en opnieuw gedefinieerd als

'mind

(of'psyche') en,

ontstaat rond het tweede jaar. Deze aanname blijft daarna

daaraan vastgekleefd, meenden zij dat als er maar goed aan

/ln assumption
is the mother ofallfuck-ups', (een aanname is de moeder van

de boom van die psyche geschud werd, de rijpe appels, niet

134

135

een leven lang regisseren. De uitdrukking:

alleen van her-integratie maar ook van bewustzijn van een

higher order, {doorbraken van wat transcendentaal bewust


zijn wordt genoemd) een mens in de schoot zouden kunnen
vallen. De chaos en verwarring tijdens de psychotische crisis
kan in deze zin, zo meenden zij, een rijke oogst opleveren.
Althans-

zo

voegt Laing er in zijn latere beschouwingen

voorzichtig aan toe-in sommige gevallen. Deze opvatting


omtrent de rijke oogst lijkt mij principieel onjuist, ook al
is het een ervaringsfeit dat mensen door bijzondere en on
vergetelijke bewustzijns-piekervaringen kunnen gaan, ook
tijdens de psychotische crisis. Het ik-gevoel, gebaseerd op
een overtuiging, blijft echter bestaan en is gedurende het
leven van het psychosomatische organisme vertrouwd ge
zelschap. 'Metanoia' in de diepere betekenis vaagt nu juist
dit 'vertrouwde gezelschap' weg. Dan is er de realisatie dat

zo'n gezelschap nooit heeft bestaan. Er is de plotselinge her


kenning- het lijkt op een her-inneren -dat 'ik' nooit heb

bestaan. Er is gewoon nooit een persoon geweest!


De mogelijkheid van deze her-kenning betekent wel dat een
mens vroeger of later geconfronteerd wordt met 'de angst
om te verdwijnen'. Dat blijft de fundamentele angst. Het is
niet alleen de angst om er alleen maar te zijn. Zelfs de reali
satie van louter te Zijn, betekent dat er nog altijd een vage
ik-kramp is en daarmee een vage vorm van afgescheiden
beid. Er is nog altijd een vorm van 'spanning'. Eens hoorde
ik Osho zeggen: 'Even to be is a tension.' De angst waarover
gesproken wordt is vooral de angst om niet te zijn.
Op een bandopname van een workshop waar Krish
namurti eens leiding aan gaf kan men horen dat een van
de toehoorders zachtjes zegt: 'But I don't want to disappear'
('Maar ik wil niet verdwijnen.') Je hoort dan een nerveus
gelach waar Krishnamuni zich niets van aantrekt en on
verdroten doorgaat met zijn verhelderende beschouwing.
Als men het begrip 'metanoia' in zijn diepste betekenis wil
136

verhelderen, dan komt men er niet onderuit te zeggen waar


het in essentie om gaat. Het gaat er zeker niet om aan het
'ik' een bewustzijnsdimensie van een 'hogere orde' roe te
voegen, het 'ik' daarmee rijker te maken en het te verdie
pen met ervaringen van stilte en zegen of wat ook. Toch is
dit hardnekkige idee d valkuil voor de 'spirituele zoeker'
die ervan overtuigd blijft dat er op deze wijze een 'rijker'
en meer 'gezegend' ik zou kunnen ontstaan, waard om te
zoeken of naar te streven.
Het proces van diep en aandachtig luisteren kan een mens
tot zo'n diepte van begrijpen brengen dat begrepen wordt
dat er niets te begrijpen valt. Het begrijpen kan z totaal
zijn dat het gebied van het conceptualiseren plotseling
wordt verlaten en er een plotseling ik-loos 'zien' wordt ge
realiseerd dat sommigen, waaronder de mysticus Ramesh
S. Balsekar, intuitive apperception noemen. Dit 'zien' is nu
niet meer en niet langer conceptueel. Vanaf dat moment, is

men 'zien'- zonder een 'ik' dat 'ziet'.


Het wordt vaak gesuggereerd dat dit 'zien' vooraf wordt
gegaan door een toestand die beschreven wordt als fasting

mind. Het conceptualiseren - het is ook mijn ervaring


-neemt hierbij zienderogen af en er is steeds meer inner
lijke stilte die niet primair het gevolg is van meditatie, maar
vooral het gevolg van het proces van een steeds dieper be
grijpen. De angst om definitief en totaal te verdwijnen als
afgescheiden entiteit blijft echter bestaan.
Ontwaken- in zijn ultieme vorm Bevrijding genoemd
-is 'zelf-moord' in de zin dat de Bevrijde of Herhorene tot
de realisatie komt dar er nooit een 'zelf' heeft bestaan.
Een belangrijk aspect, dit keer, van de invloed van een
Ontwaakte leermeester moet hier nog genoemd worden.
137

Het is, in enkele woorden samengevat, 'conceptvernietiging:

tigingsproces is noodzakelijk: wat overblijft is 'alleen maar

Dit is voor de gelovige, met een kelder vol concepten- en

Bewustzijn."

de daarmee altijd verbonden en verdrongen twijfel - een


pijnlijke procedure, mede omdat al deze verdrongen twij

Naast het thema van het tot verdwijnen brengen van tal

fel naar boven spuit en veel angst en weerstand doet ont

loze regerende concepten kan op deze plaats een kort

anc

staan tegen dit proces van het tot verdwijnen brengen van

woord worden gegeven op een van de duizend vragen die

concepten (c.q. geloofsovertuigingen). Dit geldt natuurlijk

-als de lezer tot deze bladzijde is gekomen- ondertussen

niet alleen voor 'de gelovige'. Het geldt voor ieder mens.

bij hem zijn gerezen.

Het bewustzijn zit stampvol met concepten, met geloofs

Als al deze vragen van een helder antwoord zouden wor

overtuigingen, opinies, meningen, en niet-genspecteerde

den voorzien, presenteren zich onmiddellijk en onherroe

vormen van aanname en een mens die het risico neemt

pelijk duizend nieuwe vragen. De menselijke geest is niet

zich onder de invloed van een Ontwaakte te stellen wacht

alleen een concepten-producerende maar ook een vraag

zeker enige pijn en ontreddering. Veel van de vertrouw

producerende machinerie.

de, vaak geheel onbewuste, geloofsovertuigingen worden


meedogenloos tot verdwijnen gebracht en dat laatste is te

En punt moet aan de orde worden gesteld.

gelijkerrijd het werkelijke mededogen. Een uitspraak van

Je onder de invloed stellen van een Ontwaakte gids

Nisargadatta Maharaj: 'Doe als een man die graaft naar een

houdt risico's in. Wie zegt dat de Ontwaakte, die toeale

bron, hou niet op met graven tot je op water stuit. Verwij

verwerkelijking claimt of suggereert, ook tot waarachtige

der alles, rot wat overblijft niets is.'

Helderheid is gekomen? Misschien is het ten aanzien van

En later: 'Geloof me, er kan niet genoeg vernietiging


zijn.'

dit punt het beste om de eigen ervaring in een paar woor


den samen te vatten.

De confrontatie met de Meester is pijnlijk. Het is een


'persoonlijkheid-liquiderende' confrontatie.

Niet in de vorm van een 'advies' - wat trouwens nie


mand zal volgen- maar als vrucht en uitdrukking van een
lange ervaring.

Tijdens een dialoog met de genoemde Nisargadatta Ma

Als de Ontwaakte, wel of niet charismatisch, zich bezig

haraj zegt een vraagsteller: 'Voor ik kwam verwachtte ik

gaat houden met het persoons- en relatieleven van de dis

hier vol liefde te zitten, maar nu voel ik me zwak en ver

cipel, hem uitnodigt deel te nemen aan groepsvorming en

moeid.'

hem vraagt zich geheel en al te onderwerpen aan zijn 'gezag'

Het antwoord is veelzeggend. 'Deze vermoeidheid

en de interventies die hij pleegt met als heilig doel 'het ego te

komt door het sloopproces. Om te beginnen moet je volle

verbrijzelen', als hij verder benzine werpt op het vuur van een

dig ontmanteld en opnieuw opgebouwd worden.' En Ma

bestaand - en al te menselijk- idealisme en mensen voor

haraj vervolgt: 'De grond moet gecultiveerd en bevrucht

spiegelt dat zij tot een revolutionaire voorhoede zullen gaan

worden. Alleen door te ploegen en door het planten van

behoren, met als doel deze 'verdorven' wereld om te vormen

het zaad kan er een ontbloeien plaatsvinden. Het vernie-

tot een plaats van harmonie en vrede, ren dan voor je leven!

138

139

Deze 'Ontwaakte' zit vol waanideen en dat kan geen Hel


derheid zijn.

reit' om van iedere identiteit af te stappen. Mijn weg was


alleen. Gekleurd door dankbare dienstvaardigheid in de

Er verschijnen regelmatig boeken van gefrustreerde dis


cipelen, vol klaagzang over hun jarenlange teleurstellingen.

vorm van het schrijven van boeken, het geven van lezingen
en zelfs interviews.

Ze verlangden naar het deelachtig worden van 'de Grote Er

Verder was er alleen meditatie en vooral een steeds dieper

varing' die 'Verlichting' heet, wilden de wereld veranderen

luisteren. Vooral op dat laatste gebied, de kunst van het luis

en waren, soms jarenlang, verliefd op hun charismatische

teren, werden verbluffende ontdekkingen gedaan.


Zeker is dar het volgen van bepaalde meditatie-instruc

Verlichte Leider.

ties- Osho gaf er vele - alsook het proces van steeds dieper
Het besef, dat zich ook bij mij moest verdiepen, is dat ieder

begrijpen een grotere stilte in de geest teweegbracht. Uitein

mens die de mogelijkheid van Ontwaken overweegt- en

delijk kan gezien worden dat ook alle begrijpen, hoe diep ook,

als een impuls in zich draagt - twee blokkades onder ogen


moet zien. De wens erbij-te-horen en idealisme. Deze ten

nog altijd een vorm van zoeken is.


Luisteren betekent wel ge-hoor-zaam zijn, nu in de bete

denties zijn vernietigend voor verwerkelijking.

kenis van je gehoor rotaal geven aan de stem in de woestijn.

Wat de eigen ontwikkeling betreft, kan gezegd worden

Echt luisteren, is naar mijn mening transformerend. Een

dar het horen-bij de groep der 'sannyasins' gedurende eni

stem die spreekt uit de gerealiseerde Bron heeft een viraal

ge tijd zeker een steun in de rug is geweest. Dat gold ook

energetische lading die lagen van onbewustheid kan pene

voor de aangeboden nieuwe identiteit 'sannyasin' tijdens een

treren.

schokkende overgangsfase.
Dit 'horen-bij' verdween gelukkig spoedig. Ook het ho

Wat in dit korte hoofdstuk naar voren werd gebracht waren

ren-bij een commune - hetzij in Poona, hetzij in Oregon

een paar 'vingerwijzingen'. Een aantal werd w bondig moge

- is, gelukkig, niet mijn ervaring geweest. Osho heeft me

lijk geformuleerd en, naar ik hoop, voor de lezer verhelderd.

daar de nodige steun voor gegeven. Zo herinner ik me dat ik

We zijn nu klaar voor een laatste hoofdstuk 'vingerwijzin

in 1979 met mijn koffers in Poona arriveerde en her voor

gen'. Het concentreert zich op de essentie: de ervaring van

nemen koesterde daar veel langer te verblijven. De dag van

tijd, worden en afgescheidenheid.

mijn aankomst kreeg ik het bericht: 'Hij zegt dat je hier maar
twee weken mag zijn. Dan kun je weer teruggaan.' Degene
die me dat bericht overhandigde voegde eraan toe: 'Met jou
is wel iets geks aan de hand.' Later drong het besef rot me
door dat deze mededeling een grote gift was en verre van
'iets geks.'
Ook de nieuwe identiteit 'sannyasin' verloor geleidelijk aan
iedere betekenis. Het was uiteindelijk een 'op-stap identi140

141

'De geleidelijke benadering is gebaseerd op de


veronderstelling dat we de waarheid niet zijn
en dat we hem kunnen bereiken. Dat iets, wat
niet de waarheid is, de waarheid kan bereiken,
zichzelf geleidelijk in waarheid kan verande
ren, dat er binnen de tijd vooruitgang kan
worden geboekt naar het tijdloze. Omdat de
uiteindelijke waarheid onze ware aard is,-ge
waarzijn (awareness) -kunnen we niet reizen
naar wat we al zijn. Elke stap in welke richting
ook, brengt ons verder weg.'
Francis Luci/Ie
Eeuwigheid Nu

143

Hoofdstuk 5
Tijd, worden en afgescheidenheid

e titel van het boek dat in 1971 verscheen, was: 'Wie


is van hout', met als ondertitel: 'een gang door de

psychiatrie'.
Die vraag betekende ook: 'Wie is hier nu eigenlijk
krankzinnig?' en ze werd niet alleen genspireerd door het
werk en de visie van Ronald Laing maar ook- alles in mijn
dromende ik-leven - door mijn eigen gang door de psy
chiatrie, vol hoopgevende maar ook desillusionerende er
varingen. Nu, meer dan dertig jaar later, geen gang door
de psychiatrie meer. Dat is voorbij. Maar de vraag: 'Wie is
er nu eigenlijk krankzinnig?', is mij blijven bezighouden.
Voor mij ligt het antwoord in de woorden die de basis van
ons aller 'krankzinnigheid' aanduiden. Er is in de eerste
plaats dat woord 'gang' of 'reis'. 'Gang' of 'reis', van hier
naar daar. En 'daar' is het altijd 'beter'. 'Daar' is er ook
altijd 'meer'. Het gras is altijd groener aan de andere kant
van het hek. Een voetstap, het geluid van spelende kinde
ren op straat, de wind door je haren, de stoel waar je op
zit of de muur waar je naar kijkt - dat kan eenvoudig 'het
Goddelijke' niet zijn. Alles in de menselijke geest, zo geheel
145

gebaseerd op de beweging van het verlangen-naar-iets-an


ders, komt hiertegen in verzet.

stond toen nog de overtuiging dat het 'mijn' leven was.) De


naam van de psychoanalyticus was Rene de Monchy en ik
gedenk hem met liefde. Tijdens een van onze ontmoetin

Het is ook de gang van 'nu' naar het toekomstige, gewenste

gen zei ik: 'Ik zou ook wel eens beroemd willen worden.'

of gevreesde. Zo introduceert het woord 'gang' dus zowel

Ik herinner me zijn brommerige stem toen hij antwoordde:

ruimte als tijd. Tijd, niet in de zin van tijd gemeten met de

1\ch, het is net als met beschuit.' 'Beschuit!' riep ik.

klok- wat op een aantal afspraken berust- maar wat in dit

zei hij, 'je zegt gewoon maar vaak Bolletje, Bolletje!' Een

hoofdstuk ' innerlijke psychologische tijd' genoemd wordt.

maand later overleed hij en rond die tijd, het moet 1968

De innerlijke tijdsbeleving dus. Ik ben ' hier en nu' en 'daar'

zijn geweest, begon het schrijven van een boek dat toen

en 'straks' ga ik wat worden, ga ik war beleven of meema

geen 'Bolletje, Bolletje' werd genoemd, maar 'Wie is van

ken. Dat is het door ons allen gedeelde ervaren waarmee,

hout'.

'J

en waarin wij leven.


Een tweede aspect, opnieuw verwijzend naar de basis van
Op mijn derde jaar stelde mijn grootmoeder tijdens de

ons aller 'normale' krankzinnigheid, zit in het woord 'wie'

regelmatige audinties op zondagmorgen altijd de vraag:

in 'Wie is van hout'. Dat woord impliceert uiteraard dat

'War wil je worden?' Dar was de enige opmerking in het

er een 'iemand' is en dat berekent dus afgescheidenheid.

gesprek met haar dat ik mij kan herinneren. Mijn broer zei

Gescheidenheid, tijd en worden hebben veel met elkaar te

dan met overtuiging: 'Kapitein' en ik zei: 'Dokter'. Mijn

maken. Op deze plaats een nadere beschouwing over een

grootvader, die ik nooit samen met mijn grootmoeder zag

thematiek die weliswaar in de kern eenvoudig is, maar ook

en die later ziek was, richtte zich tijdens het laatste bezoek

z schokkend dat de afweer tegen wat we te horen krijgen

van zijn kleinkinderen van de sofa op, legde zijn handen

vaak de vorm van een zekere doofheid aanneemt.

op mijn kleine schouders en sprak, mij indringend aan


kijkend, de gedenkwaardige woorden: 'Zorg ervoor dat je

Na de geboorte van het lichaam ontstaat de ik-kramp- het

werkt!' Ik begreep toen al wat hij bedoelde. Van hem moest

is een vorm van samengetrokken energie- die mede wordt

ik ook wat worden. Vooral door noeste arbeid. Zo plonsde

aangeduid met het woord 'ik' of 'zelf-bewustzijn'. Vanuit

ik - het is nu eenmaal het lor van ieder kind - in de be

die kramp creren we 'de ander'. Zo belanden we in een

weging van het 'worden', van het iets willen en moeten be

dualisme en dat betekent onherroepelijk dat wij vanaf dat

reiken. Het is een noodzakelijk aspect van de menselijke

moment gefixeerd raken in de rol van bedelaar. We brengen

ontwikkeling tot 'persoon', maar ik weer nu dat het ook het

ons lichamelijke ik-leven bedelend door en zijn daarmee

begin van de 'normale krankzinnigheid' is.

altijd gevangen in de vraag en het verlangen naar erken

Ook bij mij werd het zaad van ambitie gezaaid. Veertig

ning, liefde en aandacht van 'de ander'- een ander die als

jaar na de opmerking van mijn grootmoeder had ik een

gevolg van de ik-kramp en de conceptenstroom in de be

aantal samenkomsten met een oude psychoanalyticus. Een

leving ontstond. Een ander moet ons geluk en bevrediging

aanral zaken ging niet zo goed in mijn leven. (Uiteraard be-

schenken. Geluk zoeken we bij de ander en het andere, en

146

147

dat laatste is het geheel van verleidelijke, opwindende, geluk

zijn 'onzichtbaar'. De pijn waar de vraagsteller mede over

en bevrediging belovende objecten. De 'wereld' dus, althans

sprak hing samen met het feit dat ook 'de ander' geleidelijk

de wereld zoals we die zien en ervaren in onze afgescheiden

verdween. Daarmee wordt ook alles wat wij gewoonlijk on

beid. Wij zijn en blijven zo 'bedelaar'. Daar zijn we ook aan

der 'liefde' verstaan een volslagen illusie. Het 'ik' ligt dan

gewend. Het is onze 'normale' menselijke toestand. Eekhart

op sterven. '1fyou drop the 'you: the '!' cannot exist':

Tolle heeft in zijn boek 'De kracht van het nu' een instructief

Hij introduceerde in dit antwoord, zoals hij zo vaak

verhaal verteld om ons dit nog eens duidelijk te maken. Een

heeft gedaan, ook het woord 'aloneness' (alleen-zijn), als een

bedelaar zit op een oude, houten kist aan de kant van de

al-n-zijn. In dit verband gaf hij op speelse wijze aan dat

weg. Als een voorbijganger langskomt, neemt hij z'n pet af

'God', als al-n-zijn, zich een beetje ging vervelen en dus

om te bedelen. De voorbijganger zege: 'Sorry, ik kan je niets

'de wereld' en 'de ander' deed ontstaan om daarmee in dia

geven. Maar verrel me, waar zit je op?' 'Nou, gewoon op

loog te treden en er zich mee te vermaken. Het verzinken

deze houten kist. Daar zit ik al twintig jaar op!' 'Heb je wel

in al-n-zijn doet 'de ander' weer geheel verdwijnen. 'Jullie

eens in die kist gekeken?' vraagt de voorbijganger. 'Breek het

zijn', zo zei hij op dat moment tegen zijn gehoor in Poona,

deksel eens open!' Dan ontdekt de bedelaar dat de kist vol

'allemaal God', in dit totale verzonken-zijn in 'nothingness':

goudstukken zit. 'Maar ik ben wch geen bedelaar?' vraagt

(The Diamond Sutra, 1977)

de denkbeeldige lezer van dit verhaal. 'Vergis je niet,' zo stelt


Tolle, 'je hebt nooit iets anders gedaan dan bedelen.'

Een heldere en radkale beschouwingswijze, met name rond

Als men meent dat er een subject is, en als er het vaste

het onderwerp 'gescheidenheid', ('ik' en 'ander', 'ik' en 'de

geloof besraat in de werkelijkheid van dat subject, dan be

wereld') werd ons de afgelopen jaren door Tony Parsons

tekent dat autOmatisch ook het geloof in, en de waarne

gegeven. Wij vallen, zo stelt hij, voor ons tweede levens

ming van het object. Er is dan altijd de (ogenschijnlijke)

jaar uit het paradijs van n-zijn waar wij eens als kind in

gescheidenheid van 'ik' en 'ander', 'ik' en 'het object'.

rondliepen zonder dat te beseffen. (Mijn grootmoeder zei

Een vraag van een leerling (ze werden toen 'sannyasin'

inderdaad niet: 'Ben je? Verheug je je in het pure feit van je

genoemd) stimuleerde Osho eens tot een diepgaand ant

Zijn en het Zijn van alles wat is? Is er nog altijd die diepe

woord over dit onderwerp. Het werd gegeven tijdens een

verwondering, die onschuld, die intieme liefdesrelatie met

serie lezingen over uitspraken van Boeddha, de 'Diamond

alles-wat-is?' Zo moest ik ook een 'iemand' worden en ook

Sutra'. Gevraagd werd waarom het verzinken en oplossen


in niet-iets-zijn ( 'nothingness') zo pijnlijk is. Omdat, zo

nog een 'iemand' die voortdurend op reis was, die voort

stelde Osho, 'jij' er nog altijd bent. Als er een niet-iets-zijn

'toekomst' die nooit een realiteit, nooit een actualiteit zou

in pure vorm is gerealiseerd, dan is dat een onbegrensde,

worden, maar altijd iets wat bedacht werd en gefantaseerd.

oneindige 'ruimte' van Licht of Bewustzijn en zonder enig

Kortom, ik werd op een heel 'normale' en gangbare manier

ik-gevoel. Hij noemde in dit antwoord de ik-overtuiging

uit het paradijs verwijderd. Zo moest het gebeuren.) Een

een vorm van 'ijs', van 'bevroren bewustzijn'. Als alles ge

mens kan- zo stelt Parsons, en dit keer in vol besef- naar

smolten is, als zelfs het water is verdwenen, dan is Bewust-

dat paradijs terugkeren. Alleen, dan keert 'hij' er niet meer

148

149

durend aan het 'worden' was en met de ogen gericht op een

naar terug! Zelfs het woord 'terugkeren' is niet juist, want

een vrouw of man met wie n-zijn wordt gezocht, is in

wat zich dan openbaart is wat wij altijd al zijn en wat er

essentie een terug-zoeken van dit paradijs van En-zijn.

altijd al is. Daarom kan beter gesproken worden van een

Het aantrekken van 'de mantel der gescheidenheid', zoals

her-kennen, een her-inneren en wel in de vorm van een

hij het eens noemde, gaat onherroepelijk gepaard met een

realisatie van wat altijd al het geval is geweest. Er wordt

sense of bereavement, het gevoel dat er iets essemieels ver

gewoon een gordijn weggetrokken, het gordijn van de ge

loren is gegaan, een gevoel van onbehagen dat gedurende

scheidenheid en wat er altijd al was, wat er nu is en altijd

het ik- of zelf-leven blijft bestaan. Het is een gevoel van

zal zijn openbaart zich.

teleurstelling dat door niets kan worden opgeheven en dat

Dat is het Ontwaken en de Bevrijding als ongeschei

we alleen maar kunnen verdoven. Een van mijn clinten

denheid, of En-zijn. Het ligt, zo stelt Parsons, als moge

vertaalde het recent als 'zielenpijn'. Een goed woord. Ge

lijkheid, als een open geheim en uitnodiging altijd voor

scheidenheid is zo het basis-lijden van de mens.

ons. Een mens kan opnieuw een werkelijk niets-zijn en te

Vanuit dit gezichtspunt zoeken dus alle mensen op deze

gelijkertijd alles-zijn realiseren. Op dat 'alles-zijn', dit wat

planeet sinds onheuglijke tijden vertroosting. Sommigen,

uit de Bron, het Ongeborene, voortkomt, (Parsons noemt

de zogenaamde 'spirituele zoekers', menen dat ze naar het

het vaak een arising in awareness) legt hij veel nadruk. Jij

allerhoogste moeten zoeken, naar 'God' of 'Bevrijding' of

bent, zo stelt hij, deze arising, jij bent de Bron (of Absoluut

'Verlichting' en ontlenen daar een speciale status aan. Maar

Bewustzijn) die, als ogen erop vallen 'muurt' of'boomt', Jij

de volle realisatie van En-zijn openbaart nu juist dat er

bent Bron die 'geur-van-koffie is', 'woede-is', 'verdriet-is',

nooit een 'zoeker' was, dat die 'zoeker' nooit heeft bestaan,

'gevoel van achterwerk-op-stoel-is', 'geluid van voorbijrij

dat er nooit een 'iemand' als afgescheiden entiteit, als per

dende tram is', de'glimlach van een kind is', 'het blauw van

soon of individu, op deze planeet heeft rondgelopen. Dat is

de hemel is' of 'de geur van gras is'. Jij bent dat alles, ieder

de fundamentele hallucinatie, het lijkt alleen maar zo. Te

moment, als arising in een totaal n-zijn.

gelijkertijd is er altijd het open geheim en de voortdurende


uitnodiging om En-zijn te realiseren. Alles wat gezien, ge

Zolang er gescheidenheid is, zo vroeg ontstaan, is er ook

hoord of gevoeld wordt, schreeuwt dat een mens toe. Zo

en altijd in de visie van Parsons, een terug-verlangen, een

speelt 'God' (of 'de Bron') voortdurend het spel van 'twee'

terug-zoeken naar wat ogenschijnlijk verloren ging. Het is

teneinde 'n' te hervinden. (We zagen eenzelfde beschou

een terug-zoeken van dat n-zijn wat als open geheim en

wing, anders verwoord, in Osho's antwoord aan een leer

uitnodiging om ons heen is en nooit verloren kn gaan.

ling.) Al ons zoeken, hopen, najagen van welke doelstelling

Al het zoeken tijdens het subject-object leven van ge

dan ook, alle vormen van ambitie, ook al het verwachten,

scheidenheid, al het verlangen naar wat dan ook, berust, zo

verlangen, anticiperen op, etc. houdt de gescheidenheid

stelt Parsons, in de kern op een terug-zoeken, een terug

juist in stand, bevestigt en versterkt deze en verbergt zo het

verlangen naar dit n-zijn dat wij eens als kind hebben

geheim. Een uitspraak van Chuck Hillig, geciteerd door

gekend en zijn vergeten. Al ons zoeken naar meer kennis,

Joan Tollifson in haar boek 'Ontwaken in het alledaagse',

meer ervaringen, meer geld, roem, status of

kan dit punt nog verduidelijken.

150

erkenning,

151

Hillig zegt: 'De hypnotiserende verleidelijkheid van de


droom (van het ik-leven in gescheidenheid) kan men aan
treffen in de lang bestaande geloofsovertuiging dat eens op
een dag, als de dromer zijn kosmische kaarren op de juiste
wijze speelt, hij, de dromer, zeker en uiteindelijk zal 'ont
waken'. Maar, in Waarheid, zal die zogenaamde Verlich
tings-bus voor hem nooit arriveren. Waarom?
Omdat de verwachtingdat er een toekomstig Ontwaken
voor hem zal plaatsvinden, ergens geprojecteerd in de tijd,
alleen maar het geloof versterkt dat het Bewustzijn dat hij
zoekt niet voor de volle 100% voor hem nu aanwezig is ...
precies hier en precies nu.'
Nog een verpletterend eenvoudige uitspraak van Chuck
Hillig (dit keer geciteerd uit her boek van Jan Kersschot:
'Het is zoals het is', een boek dat mede een aancal verslagen
bevat van gesprekken met onder anderen Eekhart Tolle,
Deuglas Harding, Tony Parsons en vele anderen). Hillig
zegt: 'De stuwkracht voor het kosmische spel wordt ge
creerd telkens wanneer je doet alsof dat wat niet is op de
een of andere manier belangrijker is dan dat wat wel is.' En
later: "Die hele notie van 'op weg naar vervulling zijn' is in
feite een geheime methode die het wanhopige ego gebruikt
om te overleven wanneer het geconfronteerd wordt met
zijn persoonlijke 'uitvlakking' door Bewustzijn. Zolang het
ego zich maar steeds meer gaat richten op die reis, kan het
blijven vermijden geheel te verdwijnen in de verblindende
realisatie van de ware identiteit van de mystieke reiziger."
Het volledig doorbreken van deze hypnotiserende verlei
ding die aanzet rot het zoeken - door sommigen 'Divine
hypnosis' genoemd - en het opgeven van al dat zoeken, het

iets willen worden, iets willen bereiken en een totaal te


rugvallen in de omarming van Zijn als de staat van niet

wan-hoop. Bij wanhoop is er nog steeds beweging van de


hoop en deze beweging raakt dan gefrustreerd.) Het totaal
verloren gaan van zoeken en hoop betekent sterven van een
'ik' dat, hoe illusoir ook, altijd deel is van de beweging van
psychologische tijd, van de hoop dus. Een ik dat altijd naar
een roekomst meent re moeten gaan, altijd gevangen is in
de beweging van 'wat-is' naar 'wat-zou-moeten - of wat
zou 'behoren-te-zijn'. Het sterven van dit 'ik' is daarmee
ook het einde van de innerlijke psychologische tijd.
Ontwaken is inderdaad de ontmoeting met het tijd
loze.
Hier kan een ervaring worden vermeld, vooral met als
doel deze communicatie rondom 'worden' en 'zoeken' na
der te verhelderen.
Kortgeleden reed ik van Den Haag naar Amsterdam
en besloot in een hotel nog wat te eten. Er was ruim tijd,
mijn vrouw verwachtte mij pas veel later. Ik zat in een bar,
bestelde een salade, een glas wijn en zat tevreden naar de
tv te kijken waar een voetbalwedstrijd werd uitgezonden.
Plotseling realiseerde ik mij dat ik daar werkelijk zat. Op
datzelfde moment was er de observatie dat er altijd, hoe
subtiel ook, een onbewust 'gezoem' in het bewustzijn was
geweest dat vanaf het vroegste begin van 'mijn' leven dat
bewustzijn had gevuld. Dat gezoem, dat fluisteren, was de
manifestatie van een totaal onbewuste stroom van het den
ken, dat altijd een vorm van 'toekomst' aan het ontwerpen
was. Ik was altijd, hoe subtiel dit ervaren ook was, in bewe
ging. Ik was altijd 'on the go', er was altijd die beleving van
een 'ergens naar roe gaan', een beweging die zojuist werd
aangeduid als de beweging van 'wat-is' naar 'wat-zou-moe
ten-zijn'. In zekere zin was ik dus altijd op weg geweest en
daarmee ook bezig- en altijd in enigerlei vorm van 'haast'
- om ergens, waar dan ook, te arriveren. Er was plotseling

hoop is geen geringe zaak. (Niet-hoop is iets anders dan

de observatie van deze gehele beweging, een beweging die

152

153

Zijn-war-is wel moet verstoren en verduisteren. Deze ob

Een serie gesprekken tussen Krishnamurti en de natuur

servatie deed mij regelijkertijd voor de eerste keer werke

kundige David Bohm begint met de woorden van Krishna

lijk zitten waar ik was, in diepe tevredenheid. Wat gezien

murti: 'Hoe zullen we beginnen? Ik zou graag willen vragen

werd was ... tijd in de zin van de innerlijke psychologische

of de mensheid de verkeerde richting is ingeslagen.'

tijdsbeleving. In dat zien was ik daar in die bar, tijdloos


heid waarin rijd in de zin van deze beleving verscheen, en

David Bohm: 'Een verkeerde richting? Dat moer dan


lang geleden zijn, denk ik.'

voortdurend aandacht opeiste, maar wat nu als een bewe

Krishnamurti: 'Dar is war ik voel. Lang geleden... Zo

ging vanuit het tijdloze werd gezien. Hoe kan ik ooit hier

schijnt het. Weet u, zoals ik het zie, heeft de mens of de

zijn als een innerlijke fluisterstem zegt dat ik ergens anders

mensheid altijd geprobeerd iets te worden.'

moet zijn? Ik herinnerde me hoe Osho eens sprak over

Later in de dialoog herhaalt Krishnamurti dit hoofd

'tanha', een woord dat Boeddha schijnt te hebben gebruikt

thema als hij erop wijst dat de worrel van alle conflict, in

en dat meestal vertaald wordt met het woord 'verlangen'.

alle godsdiensten, dit iets-moeren-worden, iets-moeten-be

Dit laatste als de essentie van duisternis. Maar is 'verlan

reiken is. Het is dan dat hij innerlijke tijd introduceert als

gen' de juiste vertaling? Is 'tanha' nier ook een verwijzing

d basis van dit iets-anders-worden dan men is.

naar tijd, wat uiteraard ook het fundament is van psycho

Bohm stelt dan de vraag waarom tijd innerlijk zo des

logisch verlangen. Alleen door in de greep te zijn van in

tructief zou moeten zijn en Krishnamurti antwoordt dan:

nerlijke psychologische tijd kan ik verlangen. Maar is er

'Omdat ik iets tracht te worden.' 'Maar is dat niet natuur

een verschil tussen 'ik', de ik-structuur, de beleving van

lijk?' vraagt Bohm. 'Wat is er verkeerd aan deze beweging

het 'ik-gevoel' en alles wat daaraan vastzit en ... tijd? Zijn

van het worden?'

ze niet n? Was er in dit thuis-zijn, in die bar, niet een

'Omdat,' zo poneert Krishnamurri, "dit innerlijk altijd

glimp, een zien, een bewustheid van 'mij' als tijd? Was 'ik'

een tegenstelling blijft handhaven russen 'wat-is' en 'wat ik

daar nog wel, in dat zien, of was er alleen dat moment van

zou moeten worden'." Dat is het conflict. Volgens Krishna

Zijn wat-is en was dat ervaren niet de vrede van een thuis

murti is (innerlijke psychologische) tijd 'de vijand van de

komen in 'wat is', precies zoals het is?

mens'. Zo definieerde hij ook altijd'meditatie' als een ver


wijlen in - tijdloos - Zijn waaruit ieder spatje van streven

Zoals Zijn overschaduwd wordt door wat in het vorige

naar een dieper of hoger niveau is verwijderd. Deze defini

hoofdstuk de 'conceptuele degeneratie' tot 'ik ben dit of

tie van meditatie zonder enig motief of enige doelstelling

dat' werd genoemd- zoals 'ik ben psychotherapeut, man,

heeft hij zijn leven lang gegeven en pas laat is me duidelijk

vrouw, verdrietig, boos, christen, jood, Nederlander,' enzo

geworden waarom hij dar deed. Hij wilde bijdragen tot

voort - zo is er dus ook die andere, fundamentele schaduw

een diepere bewustwording van innerlijke rijd, een stroom

die zich altijd bij de mens over dat Zijn heen werpt, een

waarin de mens gevangen is en die tevens de essemie van

schaduw die nu geobserveerd, gezien werd als tijd. Ik kan

de 'ik-overtuiging' is. Zowel 'tijd' als 'ik', als de beweging

nooit thuiskomen als ik voortdurend op weg ben en dat

van worden of streven is zo 'de vijand van de mens'. En

'op-weg-zijn' ben ... ik'.

dat betekent ook de, vaak geheel onbewuste,' movement of


154

155

thought'.

De gesprekken met Bohm gaan alle kanren uit,

ze zijn soms verwarrend, soms fascinerend, maar op deze

betekenis. Wat hier gebeurde was dat 'iets' van hem werd
afgenomen,

'iets' werd gewoon verwijderd.

Wat is dat 'iets'?

plaats kan worden volstaan met enkele woorden naar aan

Het is het projecterende- naar de toekomst gaande me

7he ending oftime. Het is

chanisme dat we de innerlijke psychologische tijdsbeleving

de titel van een boek dat een verslag is van deze gesprekken.

genoemd hebben. Ze is, zoals al gezegd, voor het grootste

Een verwijzing naar deze serie lezingen mocht, zo meende

deel geheel onbewust. In die bewuste en vooral onbewuste

ik, op deze plaats niet ontbreken.

beleving van tijd zijn wij gevangen. Laatst stond ik onder

leiding van de beschouwing over:

de douche in het zwembad en tegelijkertijd was ik bezig te


Een metafoor kan hier nog verhelderen. Een fiets wordt

bedenken of ik een broodje kaas of een broodje ei in het

overeind gehouden door een regelmatige trapbeweging. Zo

restaurant zou bestellen. Dan sta je toch niet echt onder die

gaat de fiets naar een bepaald doel. Hou je op met 'trappen'

douche! Intellectueel is dat glashelder, maar existentieel, als

(verlangen, tijd, hoop, worden, route, zoeken, toekomst)

een levend ervaren, is deze realisatie iets totaal anders. Wat

dan valt de fiets (ego, zoeker) onherroepelijk om en blijkt

voor Parsons dus wegviel was 'tijd'. Met dat wegvallen van

de 'zoeker' 'het gezochte' te zijn. Je loopt te zoeken naar het

de innerlijke tijdsstroom verdween ook het 'ik',

Licht dat je zelf bent.

is

want 'ik'

tijd. Een essentie van de ikoverruiging is toekomst, een

gaan naar, een 'worden'.


In Parsons' boek:

Hoe dit gehele mechanisme bij sommigen wordt weg

'As it is, the open secret to living an Awa


in een klein hoofdstuk: 'In the park' een

genomen, definitief en totaal, waarom het sommigen, zelfs

beschrijving voor van een plotseling optredend ikverlies

hen die hier totaal niet op zijn voorbereid, plotseling over

kened Lift',

komt

(en daarmee her verlies van alle zoeken en worden) en een

valt, is een mysterie. Het is een

overweldigend ervaren van een Enzijn waarin zich, zoals

'ik' dat niet kan doen. 'Ik' kan 'tijd' niet verwijderen want

hij zegt, 'de grond van onvoorwaardelijke liefde' openbaar

'ik'

de. De beschrijving is in zijn eenvoud indrukwekkend.

vorm van door het denken ontworpen toekomst.

Tijdens zijn wandeling door het park observeerde Par

ben

'happening' en

zeker is dat

'tijd' in de zin van een gaan-naar een of andere

Het open geheim omhulde zich voor Parsons op het

sons eerst dat zijn geest nog gevuld en gepreoccupeerd was

moment dat niet alleen 'ik' maar ook alle gescheidenheid

met toekomstige gebeurtenissen die wel of niet zouden

wegviel en er de openbaring was van zowel En-zijn als on

kunnen plaatsvinden. Hij zegt dan: 'Ik maakte schijnbaar

voorwaardelijke Liefde. En dit niet als iets speciaals, uiter

de keuze om deze projecties (die een denkbeeldige toe

aard niet als iets om na te streven, maar als de 'norm' waar

komst deden ontstaan!) te laten vallen en louter en alleen

we ons in ons ikleven van gescheidenheid totaal niet van

bij mijn lopen te zijn.' ( 1 apparently made

the choice to let go


ofthese projections and simply be with my walking. ')
Hoewel hij zegt: 1 apparent!y made the choice', blijft

bewust zijn.
Na deze formidabele 'ervaring' op zijn 21 jaar waarbij dus

toch bij de lezer de vage indruk bestaan dat 'hij' tot iets

'de ervaarder', 'degene die ervaart', geheel verdween en er

besloot. Daarom is het woord

dus in strikte zin niet van 'een ervaring' kan worden ge

156

'apparently'

hier van grote

157

sproken, volgden in de latere jaren van het leven van Tony


Parsons een rijping, integratie en stabilisering van dit over
weldigende En-zijn. Er volgden jaren, zoals hij zegt, van

'me-ing', dat alterneerde met 'Being' en dit aleerneren deed


het voorkomen alsof de ik-kramp- en daarmee de daaruit
resulterende gescheidenheid - zich telkens opnieuw ma
nifesteerde. Totdat deze ik-kramp, de samentrekking van
het bewustzijn, als verschijningsvorm geheel verdween. De
'druppel' met zijn oppervlaktespanning (de ik-kramp!) trok
zich ogenschijnlijk soms terug uic de oceaan van non-duaal
gewaarzijn (awareness), totdat de 'druppel' definitief terug
vloeide in de oceaan en En-zijn zich stabiliseerde. (Deze
fase kan soms moeilijk en uitputtend zijn - de uitspraak:
'de donkere nacht van de ziel' is hier van toepassing. Maar
soms ook is En-zijn er plotseling en totaal.)
Het is dan dat hij een klein boekje met de titel: The open

secret schrijft. Dit boekje is z helder, zo intelligent en pre


cies in zijn formuleringen, met name over de zinloosheid
van een leven dat blijft zoeken en streven naar dit n-zijn,
dar het grote indruk maakt in de kringen van 'spirituele
zoekers'. Het boek krijgt een grote verspreiding en Parsons
begint dan later in kleine kring te spreken. T ijdens deze
samenkomsten gaar hij op vele vragen dieper in. (Onlangs
zijn de verslagen van deze bijeenkomsten- vele werden op
band opgenomen - in boekvorm zowel in Engeland als
Nederland, bij uitgeverij Samsara gepubliceerd.)
Wat opvalt, is zijn vaak herhaalde beschouwing dat veel
mensen nu klaar zijn om werkelijk te horen wat hij zegt.

boeken, sommige genspireerd door Parsons en door hem


van een voorwoord voorzien, vermeld.)
Een vraag die op dit momene kan worden gesteld, is waar
de bereidheid om echt en diep te horen bij mensen van
daan komt. En naruurlijk de vraag waarom er bij sommige
mensen zo'n grote belangstelling, ja zelfs een hartstocht
voor dit onderwerp bestaat. Hoe kan her z krachtig wor
den gewekt, hoe kan het als een virusbesmetting een soort
'ziekte' worden waar men zich niet meer van kan en wil
ontdoen?
Over deze vraag heb ik met een oudere collega-psy
choanalyticus (Andries van Dantzig) vaak gesprekken ge
voerd. Hij benadert deze 'ziekte' zonder twijfel met respect,
maar in ons gesprek komen we toch niet tot een bevredi
gend antwoord. Voor hem is het een begaafdheid, erfelijk
bepaald, zoals pianospelen of schilderen. Dus spreekt hij
over 'een transcendentale begaafdheid' die sommige men
sen nu eenmaal hebben. Het is een observatie die mij te
gemakkelijk klinkt. Ze omzeilt ook veel vragen. Er be
staat wel een soort begaafdheid, maar deze kan tijdens
het leven tot een diepe crisis voeren. Het is juist temidden
van zulk een crisis - soms, zoals in het geval J .F., door
groot succes ontstaan - dat zich een totaal gevoel van mis

lukking manifesteert. Het is juist in deze existentile crisis


- als ze tenminste niet met chemische middelen wordt
verdoofd - dat de boven aangeduide sense of bereavement
het bewustzijn krachtig binnendringt. 'Nothing foils like

(Het is een uitspraak die ook Krishnamurti aan het eind

success' is een zegswijze die een diepe waarheid bevat. Juist

van zijn leven vaak deed.) Terwijl geweld en vernietiging,

te midden van roem en succes wordt alles plotseling er

geboren uit onbewustheid in de wereld nu naar een climax


gaan, is er regelijkertijd een wonderlijke balans in de zin
van een bereidheid bij velen om werkelijk te horen. (In de
literatuurlijst aan het einde van die boek wordt een aantal
158

varen als zinloos, ook al het zoeken naar 'relatie-geluk'.


Het wordt alles als volsrrekr illusoir beleefd, zoals ook her
najagen van roem, rijkdom of maatschappelijke status en
erkenning.
159

De consequentie van het feit dat de sense of bereavement

binnen handbereik heeft - door deze sense of bereavement,

-ik laat deze woorden hier onvertaald, hoewel 'basis zie

in de vorm van een gevoel van fundamenteel isolement of

lenpijn' een vertaling kan zijn - het bewustzijn binnen

afgescheidenheid worden overvallen. Hier past zeker de in

dringt, is naruurlijk enorm. Hoe gaat een mens met dit


gevoel van diepliggende teleurstelling, die de ervaring van

dringende beschouwing die Osho met name over armoede


en rijkdom heeft gegeven. Het was een van zijn centrale

afgescheidenheid onherroepelijk met zich meebrengt, om?

themata. Armoede, zo stelde hij, brengt in het algemeen al

Ze wordt verdrongen of ontkend. Dit betekent dat ieder

leen maar meer zoeken rot stand, een zoeken uiteraard naar

mensenleven gekenmerkt wordt door, mede als gevolg van

troost en ook om gewoon te overleven. Overvloed daarente

de onderliggende ontkenning, van de ene troostervaring

gen, kan echter een vruchtbare bodem zijn voor een diepere be

naar de andere te gaan, voortdurend op zoek te zijn naar

wustwording van de menselijke conditie van a/gescheidenheid.

allerlei troostmiddelen, in welke vorm dan ook. Zwelgen

Ze kan het begin vormen van een authentieke zoektocht en

in de melodie van een Mahler-symfonie, alcohol, heel veel

uiteindelijk voeren tot de realisatie dat dit zoeken (en dus

seks, drugs, lekker eten, mooie kleren, veel vakantie, een

tijd, hoop, verlangen) juist de essentie van duisternis is.

borstvergroting of -verkleining, het omarmen van allerlei

Het is me vaak opgevallen hoe slecht Osho's visie over

geloofsovertuigingen en dit met voldoening uitgeven voor

armoede en rijkdom werd begrepen. Armoede, zo stelde hij

'religie', vasten, het volgen van ascetische praktijken, op je

telkens weer, is een kankergezwel van de mensheid. Niet al

hoofd gaan staan, meditatieoefeningen doen, pogingen on

leen is ze de oorzaak van onzegbaar leed, maar ze blokkeert

dernemen tot versmelten met 'de ideale ander', het steeds

ook iedere bewustwording die zou kunnen voeren tot de groei

weer najagen en verzamelen van allerlei ervaringen (de

van een impuls in de richting van een radicaal Ontwaken!

mystieke ervaringen als de hoogst geklasseerde), de absurde

Een arm mens heeft vooral brood op de plank nodig. Maar

proliferatie van de entenainmentindustrie, in feite alle par

de mens die leeft in vaak absurde overvloed, met name in

ticipatie in culturele manifestaties - ze zijn alle in essentie

het westen, die met zijn diamanten horloges en zijn RoUs

een zoeken naar een vorm van troost. Onze bezetenheid

Royces in diepe wanhoop, haast sucidaal, in zijn villa bij

van wetenschap en haar technologische voortbrengselen

zijn zwembad zie en zich dan diep realiseert dat al die over

-hoezeer ze het leven ook hebben vergemakkelijkt en ver

vloed en luxe hem alleen maar ongelukkiger en wanhopi

aangenaamd- komt in essentie voort uit deze sense of be

ger hebben gemaakt-die mens heeft de mogelijkheid zich

reavement die we koppig in het duister van de ontkenning

in zijn wanhoop bewust te worden van de kernoorzaak van

blijven houden. (Men kan- Parsons wees me hier onlangs

zijn ongelukkig-zijn en diepe verveling. Juist die mens kan

op - naruurlijk de muziek van Mozart, als voorbeeld, ook

het gevoel van afgescheidenheid plotseling overvallen. Het

duiden als uitdrukking van een groot verlangen naar- of

gevoel kan niet langer ontkend worden. De vraag is dan of

uitdrukking van-het oorspronkelijke En-zijn.) Soms kan

zo'n mens intelligent genoeg is om de boodschap van deze

een mens, in werkelijke existentile wanhoop, vaak te mid

innerlijke stem van zijn existentile wanhoop werkelijk te

den van deze overvloed en misschien wel juist als gevolg

horen. Als die stem gehoord wordt-en dat blijft zeldzaam

van die overvloed - en zonder dat hij enige vluchtheuvel

in een wereld waar de troost- en verdovingsmiddelen ruim

160

161

voorhanden zijn en overal krachtig worden aangeprezen

tijd aangesproken als een 'iemand' en de suggestie wordt

- dan betekent dat zeker de geboorte van de 'zoeker naar

gewekt dat die 'iemand' iets kan doen en dus bepaalde in

Waarheid'. Dit is, zo stelde Osho, precies wat Siddharta

structies kan volgen en uitvoeren die tot het 'doel'- Ont

Gautama 2500 jaar geleden overkwam toen hij zich ge

waken - kunnen voeren. We zagen deze benadering in het

dwongen voelde juist al die overvloed en luxe op te geven,

vorige hoofdstuk. De instructie - het is een van de meest

zelfs vrouw en kind te verlaten en de jungle in te trekken


om naar het beslissende antwoord op zijn

sense of bereave

fundamentele - is: Volhard in het non-verbale 'Ik ben' of


'Verwijl in Zijn.'

ment en isolement als afgescheidenheid te zoeken. (In die

Gesteld werd dar dit laatste vooral mogelijk is als vele

tijd waren er nog geen biologische psychiaters die spraken

concepten die door het bewustzijn dwarrelen door dat be

over 'verminderde dopamine-productie in de hersenen',

wustzijn zijn geherabsorbeerd. (De werkelijke betekenis

bij Siddharta de diagnose 'depressie' stelden en antidepres

van de uitspraak dat 'rijken' het Koninkrijk Gods niet kun

siva voorschreven.)

nen binnengaan is natuurlijk niet dat deze 'rijken' te veel

Her spreekt vanzelf dat de hedendaagse 'spirituele zoeker'

rijkdom.)

geld hebben, maar dat

ze lijden onder hun grote concepten

-het lijkt mij beter her begrip 'spiritualiteit' overboord te

Ook alle instructies betreffende vele meditatietechnie

zetten want het geeft alleen maar aanleiding tot misver

ken worden in principe tot 'iemand' gericht, een 'iemand'

sranden - daarbij altijd het risico loopt op een verbluffend

die meent een keuze te kunnen maken en de instructie, of

aantal manieren verleid te worden, vooral om de verkeerde

'methode', met volharding - uiteraard gesteund door een

weg in te slaan. Er is een groot aantal 'leraren', 'Meesters'

steeds dieper begrijpen- ren uitvoer te kunnen brengen.

en 'goeroes' die op de manifestatie 'zoeker' reageren met

Met deze dualistische benadering is op zichzelf niets

allerlei vormen van subtiele of minder subtiele misleiding.

mis. Het onlangs in Nederlandse vertaling verschenen

Tot de meest subtiele vorm van 'misleiding' moet dan ge

'Boek der geheimen', waarin Osho Rajneesh een grote hoe

rekend worden de benadering, vaak door authentieke Ont

veelheid van deze meditatietechnieken beschrijft, is een in

waakren in het recente verleden gekozen, om mensen te

drukwekkend voorbeeld van deze dualistische benadering.

blijven aanspreken als 'een iemand die voor iets kan kiezen

Klassiek is ook de instructie die Ramana Maharshi gaf en

en ook iets kan doen'. Een dergelijke vorm van 'instructie'

nader toelichtte en die bekend staat als 'Zelf-onderzoek'

in de

(Selfenquiry). De zoeker krijgt de suggestie zich de vraag

kern altijd dualistisch. Ten aanzien van dit belangrijke punt

te stellen: 'Wie en wat ben ik?' Alle gedachten vormen een

enige verklarende woorden.

zwerm rond de kern-gedachte 'ik' en gevraagd wordt deze

of'teaching' is, hoe verhelderend en overtuigend ook,

ik-gedachte hardnekkig en tot in de diepte te volgen rot ze


Er is een fundamenteel verschil tussen de dualistische be

oplost in de Bron waaruit ze is voortgekomen.

nadering en de non-duale visie.


Bij de dualistische benadering wordt een mens door de

De radicaal non-duale visie - hier past het woord benade

Ontwaakte, in de rol van leermeester, inderdaad nog al-

ring niet langer- is nog zeldzaam en wordt onder anderen

162

163

door Tony Parsons onder woorden gebracht. Het uitzon

is inderdaad zeldzaam. Een dualistische 'praktijk' kan, zo

derlijke is dat hier consequent nier langer tegen 'iemand'

stelt Parsons, nooit voeren mt een 'non-dualistisch waarne

(in de vorm van 'zoeker', 'leerling' of 'discipel') wordt ge

men'('non-dualistic perception') en in dat opzicht acht hij de

sproken, omdat het uitgangspunt van dit non-duale per

communicatie van een aantal 'bekende leraren en Meesters',

spectief is dat er geen 'iemand' is. Deze 'iemand' bestaat

allen uit de traditie van advaita vedanta, toch verwarrend.

helemaal niet. Iedere actie die van deze 'iemand' schijnbaar

Het dualistische en het non-duale perspectief kunnen elkaar

uitgaar of door een 'iemand' in gang wordt gezet, versterkt

niet ontmoeten. Advaita als 'niet-twee' brengt in de diepste

alleen de persisterende hallucinatie dat zo'n ' iemand' echt

zin tot uitdrukking dat alles reeds En-zijn is ('unicity')

en

dat

bestaat. Hoe men het ook wendt of keert, het geloof in het

er niets anders is. Zoals hij zegt: 'Er is geen mij, noch jij, noch

ego (of 'iemand') wordt er, subtiel of grof, door versterkt.

Verlichting, noch discipel, noch goeroe. Er is geen beter of

In het radicaal non-duale perspectief staat in de commu

slechter, geen weg en niets hoeft te worden gepresteerd.' Als

nicatie de totale negatie van her ego centraal en daarmee

- zo stelt Parsons - dit helder wordt gezien, betekent dat

ook van ieder op-weg-zijn, iedere vorm van hoop, doelstel

heel wat. Het betekent dat subject en object herkend kun

ling en daarmee de beweging van het 'zoeken'. De radicaal

nen worden als illusoire concepten, 'held within the dream of

non-duale visie stelt daarmee consequent her einde van de

separation'. Daarom is iedere suggestie dat het ogenschijnlijk

beweging van de tijd. Het geeft de zoeker geen enkele hoop

afgescheiden individu (subject) een 'spirituele praktijk' zou

en kan voeren tot de realisatie van de staar van 'niet-hoop'.

kunnen kiezen, of pogingen zou kunnen doen om een be

('Geloof, hoop en liefde' blijken drie formidabele troost

paalde weg te bewandelen teneinde tot het toekomstige doel

leugens te zijn. 'Geloof ' is gegoochel met hypnotiserende

Ontwaken (of Verlichting) te komen, geheel irrelevant. Je

concepten, 'hoop' betekent gevangen zijn in de innerlijke

kunt evenmin een mens die blind is iets leren om zo 'ziende'

stroom van de tijd, die iedere werkelijke realisatie blokkeert

te worden. Het wezenlijke verlangen van de mens blijft het

en 'liefde' zal er zijn als 'degene die liefheeft' er nier meer is

verlangen naar de afwezigheid van het gevoel van een 'mij' die
zowel zoekt als zich afgescheiden voelt. Dat is pure advaita. Het
eerste wat daarom moet gebeuren, een van de eerste realisa
ties, is het zien dat er niemand is om te Ontwaken.

of- beter gezegd-als er de realisatie is dat deze 'liefhebber'


nooit heeft bestaan.)
Nu terugkerend naar de vele vormen van 'misleiding'
-de subtiel dualistische maar ook de grovere vormen, ze be
houden naruurlijk hun waarde. Daarbij blijven ze in de visie

De verleiding moet hier worden weerstaan om met cita

van Parsons alle 'uitnodigingen' om uiteindelijk ongeschei

ten, zowel uit het boek: As it is, the open secret to living an

denheid (En-zijn) te verwerkelijken. Parsons heeft echter

Awakend Lift, als uit de verslagen die van Parsons' samen

wel een duidelijke kritiek op een antal recente 'advaita tea

komsten in onder andere Londen, Berlijn en Amsterdam

chings' (ad-vaita betekent: 'niet-twee') die weliswaar een non

gemaakt zijn, een en ander nader te verhelderen. (Dat

duale visie suggereren of pretenderen - en als zodanig ook

laatste is ook niet nodig, omdat in de literatuurlijst naar

maar dat niet zijn. De radicale, heldere

zijn publicaties wordt verwezen. Ze bevatten heldere in

worden opgevat

en compromisloze uitdrukking van absoluut non-dualisme


164

formatie.)
165

Dicht bij mijn eigen ervaring kan gezegd worden dat

vorm van traditionele Meester- (of goeroe) goeroe-discipel

- vooral in deze compromisloze context - horen wat er

relatie in zijn optreden overboord zet. Dat alles, zo sugge

gezegd wordt een mysterieuze zaak is.

reert hij, behoort tot het verleden en had een noodzakelijke

Werkelijk en totaal luisteren blijft, naar mijn ervaring, de

functie, vaak gekleurd door devotie, bewondering en een

Koninklijke route. Wat echt, tot in de cellen, gehoord wordt,

diep

kan ook ineens

genoemd

gezien worden.

Luisteren lijkt alleen mogelijk als er geen gedachten zijn.

commitment. Maar wat in het voorafgaande mind werd


is dol op hirarchie. Geen wonder. De menselijke
geest (mine!) is daarom zo gesteld op hirarchie omdat het
tijd betekent. De leerling die in zijn 'inferieure' positie op

De menselijke geest is echter vaak bezet met duizenden ge

de grond zit, omhoogkijkt naar de 'superieure' Meester op

dachten die over de hele wereld, het verleden en naar de

de troon en die meent dat hij het 'niveau' van de Meester

denktoekomst blijven springen.

qua bewustzijn moet bereiken, is daarmee natuurlijk

Luisteren, in diepe innerlijke stilte, ronder enig oordeel

ge
vangen in tijd. "Het zal wel enige tijd duren om hetzelfde

en innerlijk argumenteren - dit laatste als een automatische

'niveau' te realiseren." Deze tijdsbeleving zit ingebouwd in

reactie op het beluisterde- is een grote kunst. Op vele mo

elke traditionele hirarchische verhouding en de menselijke

menten heeft Osho (trouwens ook Krishnamurti!) uitge

geest heeft nu eenmaal tijd als ingebouwde structuur.

breid over dit

right Listening gesproken onder andere ook


in de 'Diamond Sutra'). Het is een luisteren zonder dat het

Parsons zet hirarchie aan de kant. Hij stelde tijdens de

verleden als opgestapelde kennis intervenieert. Pas dan kan

vele gesprekken die ik de afgelopen jaren mee mocht ma

werkelijk 'gehoord' worden.

ken, dat mensen een verwoede neiging hebben sommigen

Er zijn zeker momenten waarop, tijdens het luisteren,

tot 'spirituele held' te bombarderen en ook daarmee maakt

evenals tijdens het lezend contempleren, een innerlijke

de menselijke geest de transcendentie van die geest con

wijsheid in de vorm van een diep her-kennen naar voren

sequent ongedaan. 'Dit is mijn held en dar niveau haal ik

springt. Het zijn dan niet de woorden als zodanig maar waar

nooit en dat hoeft en kan ook niet.' Parsons is in zijn op

die woorden naar verwijzen wat als innerlijke openbaring en


herkenning, vaak in een flits, een mens iets doen zien, iets
wat voorbij gaat aan het proces van denken of lineair concep
tualiseren. Voor dat echte horen zijn nu meer mensen dan

treden gewoner dan gewoon, een vriend onder vrienden,

ooit tevoren klaar. Zo kan worden gezegd dat als een mens

En-zijn (of ongescheidenheid) met zich meebrengt, bete

aan de ontbijttafel zit en als hij dan besluit om de trap naar

kent zeker een totale wijziging, ook in de energiehuishou

zijn meditatiekamer op te lopen teneinde daar zijn uurtje

ding van het lichaam. In feite komt er een massale hoeveel

meditatie 'te doen',

heid energie vrij die werd weggezogen in de (ogenschijnlijke)

alles al daar aan die tafel is. En alles is er

hij zit naast je tijdens een retraite aan de lunch en kan dan
ineens diezelfde woorden in je oor fluisteren:

'7his is it!

De radicale wijziging van perspectief die de realisatie van

ook in de essentie van iedere voetstap die op de treden van

zijnswijze-in-gescheidenheid van een (ogenschijnlijk) sub

de trap wordt gezet.

'7his is it!'is de vaak gebezigde uitspraak

ject-object-leven. Het lichaam moer zich aanpassen om deze

vn Parsons die bovendien- en dat is zeer opvallend- iedere

overweldigende energie te integreren en een russenfase van

166

167

alternerend 'me-ing' en 'Being' zou wel eens een noodzakelijk


deel kunnen zijn van dit integratieproces.

vaak zegt: 'Dit is rotale armoede!'(This is utter poverty.0 Dit


is inderdaad de ware en echte 'armoede van de geest' zoals

Tijdens een samenkomst in Amsterdam (juli 2002) werd

het ook de ware nederigheid is. Echte nederigheid bestaat

door Parsons letterlijk gezegd: 'Er is alleen maar net zoveel

als er niemand meer is om nederig te zijn. In die leegte,

Enzijn als het lichaam kan verdragen. Het lichaam heeft

zonder eigenaar van wat ook, kan zeker lijden oprijzen. Li

dan de behoefte om weer terug re gaan rot 'kramp' of 'sa

chamelijke incarnatie betekent altijd lijden en soms veel

mentrekking' (contraction) tot er een moment komt dat

pijn. Maar dar lijden verschijnt nu aan niemand, aan een

En-zijn totaal door het lichaam kan worden geaccepteerd.'

niets, aan geen enkele eigenaar en dat maakt een groot ver

En hij voegde er bij die gelegenheid aan roe: 1t's a very ener

schil. Een treffend voorbeeld was her kankergezwel aan de

getic thing. '

arm (sarcoom) van Ramana Maharshi, dat zich laat in zijn


leven openbaarde. Tegen de bezorgde discipelen zei Rama

En aspect kan nog geaccentueerd worden. In en als dit

na eens: 'Waarom mag alles groeien en dit niet?'

'nietietszijn' is er nu geen 'doener' meer van daden. Er


is ook geen 'kiezer' meer en evenmin een 'eigenaar' van

Een uitdagende vraag die hiermee verband houdt - en die

alles wat in deze 'nothingnessawareness' verschijnt. Dat be

ik hier alleen terloops wil vermelden - werd recent door

rekent ook dat 'vrije wil' en de nachtmerrie van schuld

Douglas E. Harding gesteld. (Hij is nu 93 jaar.) Wat is het

gevoelens uit het venster kunnen worden geworpen. Het

effect van deze gerealiseerde 'Leegte' of 'Niets' op alles wat

betekent dat er niemand 'schuldig' is en dat ieder oordeel

erin verschijnt en met name op alle constituerende elemen

over wat dan ook, alleen maar uitdrukking is van duisternis

ten van het lichaam, van organen tot cellen, moleculen,

en onwetendheid. Wij zijn waarachtig geprogrammeerde

aromen, subatomaire deeltjes, die alle deel zijn van wat nu

bladeren die voort dwarrelen in de wind van Bewusrzij n.

niet langer 'mijn' lichaam is?

Acties gaan dan met speels gemak, zijn in hoge mate effi

Wat voor effect zou deze gerealiseerde 'centrale leegte'

cint en niets is meer op n of andere manier 'eigendom'.

die Harding vele namen geeft zoals 'Void: 'Clarity: 'Spirit:

Dit betekent en kan mede de verklaring zijn voor het feit

'Awake-Capacity: 'Conscious Nothingness' hebben op alle 'in

dat bijvoorbeeld gevoelens als 'arisings in awareness'van re

terior beings'? En hij citeert met vreugde een uitspraak van

latief korte duur zijn. Ze beklijven niet omdat ze nu niet

zenmeester Hui Hai die eens zei: '7he illuminated man libe

langer tot 'iemands eigendom' worden verklaard. Het zijn

rates his inner living beings, even before they take shape in him. '

niet langer 'mijn' gevoelens. Zolang er nog een 'rest-ik' of

Er is, zo stelt hij, een uitgebreide research geweest om de

'resteigenaar' is, houdt die denkbeeldige 'eigenaar' zich al

oorzaken van kanker op te sporen. Maar er is n gebied van

tijd met de zich manifesterende gevoelsenergie bezig in de

onderzoek dat nog niet is betreden en in zijn essay: Visiothe

vorm van manipulatie, verdringing, ontkenning, controle

rapy legt Harding deze suggestie in alle ernst voor aan zowel

en gedachteassociaties. Dat alles doet de gevoelsmanifesta

psychotherapeuten als medische specialisten. Op jeugdige

tie langer duren. Het is vanuit het bovenstaande begrijpe

leeftijd, als majoor in het Engelse leger, tijdens een wande

lijk dat Parsons over 'zijn' - beter gezegd 'deze' - realisatie

ling in het gebergte van de Himalaya, ging Harding door de

168

169

plotselinge ervaring'zijn hoofd te verliezen'. Er was een con

categorie van zich uiterst origineel uitdrukkende Ontwaak

stateren van een immense leegte vlak boven zijn schouders.

ten, hij staar in geen enkele traditie, heeft nooit de positie in

Er was daar geen hoofd, geen gezicht meer. Er staken armen

genomen van'goeroe' of'spirirueel leermeester' en was gedu

en benen uit een leegte die alles omvatte en aan alles plaats

rende meer dan dertig jaar makelaar in Parijs. Bij hun eerste

kon bieden. Dit Ontwaken heeft zich, evenals bij Parsons,

ontmoeting komt Jourdain op een scooter aanrijden, zonder

verdiept en in een groot aantal boeken heeft Harding, die

helm; tijdens de lunch blijkt hij kettingroker te zijn en straalt

ook een voortreffelijke schrijver is, later dit Ontwaken nader

hij een vitaliteit uit die interviewer Farcet doet duizelen.

toegelicht. Met zijn vrouw Carherine heeft hij ralloze semi

Zo komt, na deze eerste kennismaking, her camact

nars en workshops gegeven tijdens welke hij met eenvou

tot stand dat later, in Corsica, een week lang zijn vervolg

dige experimenten 'de hoofdloze weg' duidelijk maakte. Het

krijgt. Farcet krijgt toestemming met een bandrecorder een

essay: 'Visiotherapy' komt voor in een verzameling artikelen

groot aantal gesprekken met Jourdain te registreren waar

met als titel: 'To be and not to be, that is the amwer: een re

uit later het boek Radical Awakening is ontstaan. Tijdens

pliek op de uitspraak van Hardings landgenoot Shakespeare:

deze gesprekken vertelt Jourdain dat hij vanaf zijn tweede

'To be or not to be, that is the question:

levensjaar door duizenden ervaringen van ongescheidenheid

Zo zijn wij als mens zowel non-being (niets) als being in de

is heen gegaan. Hij geeft aan dat de waarneming van vol

vorm van al het manifeste, alles wat vorm heeft en naam. Wij

wassenen 'grauw' is vergeleken met de waarnemingswereld

zijn het non-manifeste en manifeste samen. Wij zijn 'God'

van her kind, maar zelfs die laatste waarnemingswereld is

en 'mens'- in alle, zelfs verhevigde, menselijkheid- samen.

nog 'grauw' vergeleken met de rijkdom in de waarneming


tijdens het ervaren van ongescheidenheid die gepaard gaar

Onlangs trof mij nog de inhoud van een boek: 'Radical

met inrense extase. In veel van deze ervaringen verdween

Awakening, cutting through the conditioned mind Vooral

het dualisme van 'mij' en 'de anderen' of 'het andere' totaal.

omdat het kan bijdragen tot een verdieping van inzicht in

Toch wil Jourdain waarschuwen voor de opvatting dat het

deze 'verhevigde menselijkheid' wil ik er hier gebruik van

hier gaat om alleen maar een fusie van subject en object. Er

maken.

was wel een n-zijn, maar dat betekende niet dat subject en
object daarmee verdwenen in 'some kind ofindistinguishable

Her boek beschrijft de ontmoeting russen de schrijver en

magma'. Wat miraculeus was in deze ervaringen, zo zegt hij,

samensteller Gilles Farcer en een 60-jarige man, Stephen

is dat ik de boom werd, het haardvuur, de berg of her gehele

Jourdain, met wieFarcet een week lang doorbracht in Cor

landschap maar 'ik' verloor daarmee niet 'mijn' identiteit, 'Le


gitimately remaining who I am' en ook landschap, haardvuur

SICa.
Jourdain voorziet daar met een bed and breakJast pension
in zijn onderhoud. De ontmoeting met deze man begint in

enz. bleven integraal zichzelf. A bleef A, B bleef B en toch


was A in het hart van B, B in her hart van A.

Parijs waar ze hun eerste afspraak hebben. Jourdain heeft een

Jourdain benadrukt dat er dus een coxistentie was van

aantal boeken geschreven waaronder: 'Cette vie m'aime' en

zowel fusie (n-zijn) als handhaving van de intrinsieke iden

ook een aantal opzienbarende artikelen. Hij behoort tot de

titeiten van de twee 'partijen' en juist daarin zat het miracu-

170

171

leuze van de ervaring. Twee compleet verschillende 'dingen'

dit Ontwaken.' Het verschil is, zo stelt hij: 'Voor het ontwa

kunnen dus waarachtig n zijn terwijl elk tezelfdertijd zijn

ken geloofde ik totaal gedefinieerd en definieerbaar te zijn als

oorspronkelijke aard handhaaft. Omdat er zeer veel van deze

die leuke jonge man die het verlangen had om dat meisje te

ervaringen waren meende Jourdain dat zoiets door ieder

veroveren. Daarna kon ik niet langer geloven dat ik dat was.

kind werd ervaren en toen hij later tot de ontdekking kwam

Ik kon het nu alleen spelen zonder zelfs maar een fractie van

dat dit in het geheel niet het geval was, ervoer hij die ont

een seconde te geloven dat (het spel) ook maar iets met mij

dekking als een enorme schok. Op zijn 16e jaar, worstelend

te maken had.' (Een treffende en verhelderende uitspraak

met de uitspraak van Descartes 'Ik denk dus ik ben' - hij

trof ik ook aan in een door Ramana Maharshi zelf geschre

gebruikte deze uitspraak, die voor hem een groot geheim be

ven compositie 'Anubandhan', een supplement op de door

vatte, als een soort zen koan- werd hij overweldigd door een

hem eveneens geschreven: 'Veertig verzen'. Ze luidt als volgt:

vulkanische eruptie die hij later als zijn radicale Ontwaken

'Speel je rol in de wereld, o held, door dingen als enthousi

beschrijft. Hij zou een poging hebben gedaan om met zijn

asme, vreugde, opwinding en haat te veinzen, en speel alsof

ouders hierover te spreken maar dat was geen succes. Daarna

je initiatief neemt, of inspanning verricht.' (Uit 'Ramana

heeft hij 30 jaar(!) over 'de gebeurtenis' gezwegen. Toen is hij

Upanishad', samengesteld door Philip Renard.)

opnieuw gaan praten, heeft verschillende boeken geschreven


Later geeft Jourdain aan dat hij na het Ontwaken

T ijdens de dialogen zijn er een aantal observaties die ons

eeuwig
meer was dan 'wat ik ben'. Hij zegt: 'Ik kan nooit meer
gereduceerd worden tot enige vorm van identiteit. Vr het

en zijn latere formuleringen kenmerken zich door een totale


zekerheid over zijn ultieme en permanente realisatie.
meer inzicht kunnen geven. Er zijn, zo stelt eerst de intervie

Ontwaken was ik mijn identiteit - deze jonge man die

wer, beschouwingen volgens welke de Ontwaakte mens ver

dit doet of dat, zus denkt of zo. Na het Ontwaken

was ik

geleken wordt met een acteur die zijn rol perfect speelt, die

fondamenteel zonder identiteit. Ik wist dat de essentie van

verliefd wordt, verraden wordt, rijk wordt of geniineerd, een

wat ik was niet tot enige identiteit herleid kon worden en

mens - nu als rol - die gelukzalige of tragische momenten

zo was ik vrij om een graad van werkelijkheid aan allerlei

kent, die lacht en huilt en zo de rol, het karakter, tot uitdruk

verschillende identiteiten te verlenen en mijzelf daarmee

king brengt maar ... gedurende al die tijd, als acteur,

weet dat

te vermaken.' In deze dialoog wordt gesuggereerd dat een

is. Het antwoord van Jourdain is

mens pas dan 'vrij is om te verlangen'. De zaak is niet, zo

bevestigend. Er bestaat, zo zegt hij -hij spreekt dus uit eigen

stelt Jourdain, 'of ik achter de meisjes aanging of niet, maar

ervaren- de vreemde mogelijkheid om te allen tijde en on


veranderlijk

of ik mijzelfdefinieerde als een 16jarigejongen die achter de


meisjes aan zat'. Maar, blijft dan de vraag, wat motiveert

en evenzo ten aanzien van innerlijke emotionele gebeurte

meisje te willen veroveren. Opnieuw is het ancwoord ver

nissen. Vervolgens zegt hij: 'Wat is nu het verschil tussen

rassend. De zaak, zo zegt Jourdain, is veel gecompliceerder

mijzelf die, toen ik 16 jaar oud was, een mooi meisje trachtte

dan sommige oosterse mystici in hun uitspraken sugge

te verleiden, vr het Ontwaken en diezelfde activiteiten

reren.

hij niet Romeo of Orestes

in een afttand te leven met wat men verondersteld


wordt te zijn, een afstand ten opzichte van gedrag, karakter

172

na

dan een jongen om zoiets te doen- om bijvoorbeeld een

Geen identiteit betekent zeker geen totale onverschil173

ligheid. De eb en vloed van menselijk gedrag zijn in het

voortdurend te leven in een nachtmerrie. Wat zijn de

geheel niet uitgeput, maar zijn juist veel onstuimiger dan

kansen om uit een perversie van de droom, de nachtmer

tevoren en tegelijkertijd zijn deze eb en vloed geheel zuiver.

rie van de psychisch gestoorde zijnswijze te ontwaken ver

'The more I am me, the more I am everyone else:


Interviewer Farcet observeert dat de roeristen die in het
bed and breakjast pension in Corsica logeren, werkelijk
geen flauw idee hebben wie het is die ze voor het ontbijt,
de koffie en croissants serveert! Mensen die echter grote
belangstelling hebben, gestimuleerd door een aanral van
Jourciains publicaties-er zijn nu vele boeken, de meeste in
het Frans verschenen-krijgen van hun gastheer veel te ho
ren. Zo geeft hij aan dat hij sommigen tot het begrijpen wil
brengen dat zij altijd, vanaf hun geboorte, gekeken hebben
'with the eyes of thought', de glazen ogen van gedachten die
in feite nooit echt iets gezien hebben. {In hoofdstuk 1 werd
gesproken over het feit dar de mens in een conceptuele of
woordenwereld leeft!)
In een halo van de overvloedige rook van Gitane sigaret

geleken met de mogelijkheid van Ontwaken uit een min


of meer harmonieuze droom die we toe kunnen schrijven
aan de, min of meer, psychologisch 'gezonde' mens? Tot
mijn verbazing zegt Jourdain, geconfronteerd met deze
vraagstelling, dat hij dat niet weet. De reden is dat zijn
droomleven, zijn 'slaap' dus, op zijn 16 jaar plotseling
eindigde. Zijn kindertijd en adolescentie waren in het al
gemeen heel gelukkig, 'met andere woorden', zo zegt hij,
'vanaf mijn geboorte tot aan het Ontwaken heb ik altijd
heel goed gedroomd'. 'Dat was,' zo zegt hij, 'zo uitgespro
ken het geval dat ik later de aard en de veelomvattendheid
van de problemen waar mensen her slachtoffer van wor
den, ernstig onderschatte'. Hij geeft dan het voorbeeld
van de droom waarin iemand zich aangevallen voelt door
een wolf. Bij het ontwaken wordt duidelijk dar er geen
wolf is en ook geen 'mij' die aangevallen werd. Men kan

ten -Jourdain rookt drie pakjes per dag -legt hij ook uit

herkennen dar men zowel de wolf als zijn slachtoffer is.

dat Ontwaken in her hart van het idee ligt dat men over

Het zijn beide creaties binnen de droom.

zichzelf heeft. Men moet, zo zegt hij, niet trachten achter


dat idee re kijken, her te overstijgen (mijn interpretatie!)
maar, zo stelt hij, 'mij' wordt gevonden in de kern van het
concept van mij. En later: Men moet 'Mij' zoeken, niet in
de regionen voorbijgaande aan het concept 'mij', maar in
her weefsel van dit concept zelf.'
De interviewer introduceert tijdens de gesprekken ook
het onderwerp van de mogelijke betekenis van psychothe
rapie. Als de mens voortdurend droomt, zowel 's nachts
als met open ogen gedurende de dag, als hij voortdurend
in een film zit die hij 'mijn' leven noemt, dan blijft de
vraag of her voor het ultieme Ontwaken niet een nood

Als men mensen bewust zou kunnen maken van her feit
dat zij in hun relatieve {slaap) bestaan de problemen waar
onder ze lijden zelf creren, dan zbu men een geweldige
stap in de goede richting doen. En wat is nu eigenlijk het
grote drama in ieder mensenleven? Het is dat men zich
onvo\doende geliefd, onvoldoende gewaardeerd voelt door
familieleden, vrienden, enz. Als men zou kunnen aanto
nen dat een mens die zich met minachting bejegend voelt,
deze minachring zelf creert en evenzo degenen die hem
minachren en dat die mens deze hallucinatie van seconde
tot seconde in leven houdt, dan zou dit het probleem volle
dig doen verdwijnen. De droom zou nog wel en nog altijd

zakelijkheid is om eerst een goede droom te dromen en niet

de droom blijven. De fundamentele hallucinatie zou nog

174

175

blijven bestaan, maar alles zou veel 'zachter' worden. Zelfs

Hoewel er geen echt verband bestaat tussen het psychothe

het licht van een mogelijk Ontwaken zou dan het hart van

rapeutische proces en de realisatie van werkelijk Ontwaken

de droom beter kunnen binnentreden. Uit deze woorden

is het zeker dat de mens altijd de slaaf is van wat hij niet

blijkt dar Jourdain wel degelijk openstaar voor de mogelijk

kent.

heid dat de psychotherapeut als de moderne priester een

Dit betekent dat wat verdrongen of ontkend werd (en

constructieve rol kan spelen. (Ook Parsons noemt het pro

bleef) en wat dan nu met de hevel van het proces van in

ces van intensieve, om-dekkende psychotherapie de meest

tensieve, ont-dekkende psychotherapie in het licht van be

inrelligente procedure waarin men zich kan involveren.)

wustzijn wordt getild op dat, nu bewust gekende, een zeker

Het feit dat men een 'lijk in de kast' heeft, iets dat men

vervloeiend en oplossend effect heeft. Het bewust gekende

diep heeft weggestopt, maar wat men op rafel kan krijgen,

lost zich niet op, maar ... de angel is eruit en nu in de bete

berekent al een forse verbetering. Het geloof in 'een ve'rle

kenis dat men er in ieder geval minder de slaafvan is. Dat is

den', en het geloof in de objectieve werkelijkheid van dat

de natuurlijke kracht van bewustwording. Er ontstaat een

verleden blijft echter nog altijd bestaan. Het fundamentele

zekere vorm van 'afstand' tussen Bewustzijn en het gekende.

'lijk' zit er dus nog steeds. De psychorherapeut, in zijn eigen

Dit betekent dat met name de vereenzelviging met gevoe

dromende zijnswijze, gelooft zelf ook nog altijd in de wer

lens en gedachten op z'n minst in kracht afneemt. Totale

kelijkheid van het subject en diens innerlijke wederwaardig

vereenzelviging betekent dat een mens geheel in de greep

heden. De kernwaan komt nog niet aan de orde.

is van gevoelens en gedachten, er geheel n mee is en er

Bevredigd door deze beschouwing stelt de met psycho

door wordt meegesleept. Het accent op Bewustzijn- in het

therapie duidelijk sympathiserende interviewer vast dat het

kader van de bevrijdingsweg 'advaita vedama', de realisatie

dus toch zin heeft om het subject ertoe aan te zetten 'nor

van Kennendbeid of Getuige-bewustzijn genoemd - maakt

maal te dromen', teneinde later de vraag van het ik-leven

de bestaande identificatie pas werkelijk ongedaan.

als een vorm van dromen zelf aan de orde te stellen.


Er is hier ook een zeker risico aan verbonden. Des te

Het essentile verschil tussen 'de Ontwaakte staat' en het

voldaner of gelukkiger een subject droomt, des te minder

bewustwordingsproces in het kader van intensieve en ont

zal hij ernaar verlangen om te Ontwaken! Dat introduceert

dekkende psychotherapie, is dat in het eerste geval er de

in het gesprek de kwestie van motivatie. Zijn de meeste

volle realisatie is dat men Bewustzijn is - wat je dus nooit

'zoekers' naar Verlichting of Ontwaken niet op deze weg

kunt worden. Bij dit 'Ontwaken' is de angel der identifica

uit hoofde van de verkeerde redenen? Dit brengt Jourdain

tie er pas werkelijk uit. Bij deze realisatie van Kennendbeid

tot een aantal uitspraken. Voor het realiseren van 'spirituele

(Waarnemendheid of Getuige-bewustzijn) wordt geen en

gezondheid,' zegt hij, is het nodig om een vorm van 'psy

kele verandering van het persoonlijke psychologieverhaal

chologische gezondheid' te realiseren. Het scheppen van

meer bewerkstelligd of nagestreefd. Er ontstaat nu een Zien

een harmonieuzer scenario in de film (droom) acht hij op

- met en als awareness - wat er is. Dit Zien is tevens de

zichzelf een juiste zienswijze. (Ik betwijfel of bijvoorbeeld

diepste realisatie dat ik het gekende niet ben. Het nu moei

Parsons het met deze uitspraak eens zou zijn.)

teloos gekende kan in dat geval zijn verhaal verrellen en

176

177

kan, zonder her-verdringing ofontkenning, verder genegeerd


worden. De uitspraak - of 'instructie' - 'Hold on to the

sense I am' of 'Stay with the I Am', zonder gebruik te maken


van gedachten, herinneringen, emoties, associaties, waar
nemingen en vormen van aandacht en intentie betekent,
in deze zin, het einde van de psychologie die zich altijd, en
vooral in de vorm van zelf-observatie, bezig blijft houden
met gedachten, emoties, zelf-beelden en bepaalde srrevin
gen- kortom, met alles wat de inhoud van het bewustzijn
is. Dit bezig-zijn, nu als zelf-observatie, betekent altijd dat
er subtiele pogingen worden gedaan om die inhoud van het

bewustzijn op de een of andere manier te veranderen, te be


noemen en nader te definiren.
In het kader van dit boek, dat zich ten doel stelt al
gemene en orinterende informatie te geven, kan op dit
punt niet uitgebreid worden ingegaan. Zelf-observatie is
een truc van de menselijke geest die zich splitst tussen de
ik-observeerder en het geobserveerde. Kennendbeid is ech
ter een observeren zonder observeerder en schakelt het 'ik'
als doener en daarmee als manipulator volledig uit.
Psychotherapie zet altijd aan tot zelf-observatie. Het wil in
zicht geven in de bronnen- de vroegkinderlijke ervaringen
in het bijzonder- van gevoelens, gedachten en lichamelijke
krampverschijnselen. De clint krijgt er in dat geval meer
greep op.

heeft opgehouden te bestaan. En voor de eerste keer ont


dek en omarm ik mijn ultieme en unieke werkelijkheid.'
En later: 'Daarvoor (voor het Ontwaken!) was ik niets
anders dan gedachten ... ik was niets anders dan opinies,
ideologie. Ik was een oneindige hoeveelheid intellectuele
overtuigingen, gearticuleerd door een centrale aanname die
ik- oh, vloek- 'mijzelf ' noemde.
Wat ik ervoer toen ik klein was, die 'momenten', die
plotselinge stromen van geluk (verwezen wordt naar de mo
menten van ongescheidenheid!), ja, dat waren 'ervaringen'.
Wat ik nu in mij draag is van een radicaal andere aard. Niet
alleen past het woord 'ervaring' hier niet meer op, maar op
een bepaalde manier is het de negatie hiervan.'
Er zijn nog vele andere uitspraken. Oorspronkelijk wer
den ze in het Frans gesproken en later in het Engels ver
taald. Potisch, soms moeilijk te begrijpen en te vertalen.
Een laatste uitspraak, dit keer over het verschijnsel aan
dacht, een uitspraak die een verrassende overeenkomst
toont met wat Douglas Harding hierover in het vooraf
gaande stelde.
Jourdain stelt dat de aard van de aandacht een grote
verandering ondergaat. Vr het Ontwaken is de aandacht
vergelijkbaar met a rigid steal arrow' (letterlijk zegt ook
Harding dit). Deze pijl (van de aandacht) heeft een om
schreven doel. ledere actie van aandacht zoals ze naar het
doel (target) gaat werpt al het andere in de duisternis van

Nu nog een paar laatste uitspraken van Jourdain:


'Niet n gedachte- zelfs geen atoom van een gedachte
- blijft in mij bestaan, zelfs niet over het wonder dat zich
heeft voltrokken, het juweel dat ik blootleg, zelfs niet de
gedachte aan die gedachte. Mijn denken is dood, de illusie
is vervluchtigd; dar wat ik tot dat moment beschouwde als
het harnas van mijn innerlijke bestaan, de basis van mijzelf,
178

niet-aandacht ( 'the obscurity of inattention'). Met het Ont


waken wijzigt zich deze wetmatigheid. De pijl van de aan
dacht wordt nu diffuus, waaiert uit en wel z totaal dat een

'multidirectional attention wordt gerealiseerd. Dat komt als


'

een grote schok. Men begint alle dingen tegelijkertijd re


zien - zo volledig dat het landschap dat men aanschouwt
zich kenmerkt door een rijkdom en geschakeerdbeid zon
der enig precedent.
179

Aan Stephen Jourdain en een aantal van zijn observaties

met de rivier mee. Zijn woede verdwijnt en in een flits wordt

werd aandacht besteed omdat zijn manifestatie zo volstrekt

hij opgenomen in een totale stilte die over alles heen daalt.

a-traditioneel is, omdat ervaringen van ongescheidenheid

Er is plotseling een En-zijn met alles en alles is nu omgeven

zich in deze frequentie kennelijk reeds in de kindertijd kun

door een alles doordrenkende Liefde. De man ziet dat deze

nen voordoen en, in dit geval, in een Frans, athestisch en

gebeurtenis een metafoor en een antwoord is op de vragen

intellectueel milieu. Zijn manifestatie breekt ook met al onze

waar hij zich mee bezighield.

verwachtingen over hoe een Ontwaakte zich volgens ons

Alle mensen die wij confronteren en met wie wij strij

dient te gedragen of te zijn. Het beeld van de serene, in witte

den zijn 'lege bootjes'. Er zitten geen kapiteins of eigenaars

mantel gehulde Meester die op een troon zit, de magie van

in. Ze kunnen niet anders doen dan ze doen. Zo, stelt

de afstand tot de schare devote leerlingen, de in de situatie

Ketsschot, is iedereen op deze planeet gehypnotiseerd om

ingebouwde hirarchie wordt hier, evenals bij Parsons, totaal

te geloven dat er in de verschillende lichamen evenzoveel

afgebroken. Deze beeldvorming zit diep, heeft een lange ge

'kapiteins' zitten. Plotseling is alles volmaakt helder voor

schiedenis en had voordelen maar zeker ook nadelen.

de pianist. Ook zijn boot is leeg, heeft geen kapitein en


stroomt gewoon met de rivier van het leven mee. Hij zegt:

Tenslotte nog een verhaal dat Jan Kersschot vertelt in zijn

'Niemand leeft in dit lichaam. There is nobody home.'

boek 'Nobody Home'. Het is een variant op een verhaal

Het leek alleen maar zo. Deze totale realisatie is het

dat wordt toegeschreven aan Chuang-Tzu: 'De lege boot',

einde van zijn zoektocht. Hij gaat naar huis en blijft piano

en werd ook door Osho vaak aangehaald. Kersschot geeft

spelen maar er is nu geen 'pianist' meer. In een radiotoestel

het op zijn wijze weer.

waar pianomuziek uit komt, zit-zo stelt Kersschot-ook

Een man, die een beroemde pianist is, gaat op een zondag

geen 'pianist'.

morgen met zijn roeiboot naar het midden van een rivier en
gooit daar zijn anker uit. Er is niemand in de wijde omtrek.

In het oorspronkelijke 'Wie is van hout' (1971) stond, in

Hij luistert naar de vogels, ziet de schoonheid van de zon,

navolging van Ronald Laing, een beschrijving van een pro

weerspiegelend in het wateroppervlak, en alles is volmaakt

fessor die in een witte jas, in een collegezaal, om een man

vredig. Hij vraagt zich in die stilte en schoonheid af waarom

heenloopt, die in ziekenhuiskleding, alles over zich heen

er toch zoveel strijd in de wereld is, waarom wij altijd in

laat komen. De professor geeft zijn college over 'schizofre

een houding van confrontatie zijn met buren en vrienden.

nie', de 'patint' mompelt: 'Ik ben van hout' en de professor

Dan wordt zijn contempleren ruw onderbroken omdat zijn

zegt tegen de studenten in het amfitheater: 'Dames en he

bootje van achteren met een klap wordt aangevaren door een

ren, dat zou ik bijna vergeten. Deze man denkt dat hij van

andere boot. Hij draait zich verbaasd en kwaad om, klaar om

hout is. Een typische schizofrenen-waan!' De vraag: 'Wie

de eigenaar van de boot uit te schelden en ziet dan, in een

is hier van hout?' of 'Wie is hier nu eigenlijk krankzinnig?'

tijdloos moment, dat de boot die de zijne heeft aangevaren,

kan nu beantwoord worden door te zeggen: 'beiden.'

leeg is! Er zit niemand in. Hij zou schelden tegen niemand.

Op het psychologische niveau van de geheel denkbeel

De boot die tegen de zijne is gebotst dreef klaarblijkelijk leeg

dige 'persoonlijkheid' kan gezegd worden dat de man met

180

181

zijn geprogrammeerde psychosomatische organisme geen


stelling kan nemen, niet kan protesteren, noch in relatie tot
zijn vrouw, noch in relatie tot zijn werkgever. Zo moet hij in
deze vernederende situatie belanden waar hij alleen nog een
zwak, symbolisch commentaar op kan geven. En de profes
sor moet nu eenmaal medische studenten een goede medi
sche opleiding geven - dat is zijn programmering - en dat
betekent in dit geval 'psychiatrische ziektebeelden' demon
streren. Tijdens mijn opleiding in Amsterdam waren dat er
heel wat. Het was een feest van 'ziektebeelden', schizofrenie,
manisch-depressieve psychose, puberteitspsychose, debili
teitspsychose, hysterische psychose, degeneratie psychose en
wat al nier - oorzaken zouden later wel worden gevonden
- het was alles deel van deze medische opleiding.
Op een dieper niveau bevinden 'patint' en 'professor' zich
beiden in hun ik-leven in een dromende zijnswijze, zoals wij
allen en de rest van de wereldbevolking. Iedereen is dus 'van
hout' en slechts enkelen zijn echt uit de droom ontwaakt.
Deze enkelen ontdekten en realiseerden dat ze de Bron wa
ren, Gewaarzijn (Awareness), het Absolute. Ze realiseerden
dat de Bron gewoon alles is wat er is en het psychosoma
tische organisme, dat een zekere bekendheidskwaliteit voor
ze bleef houden, wandelde nu in die Bron, werd gezien en
beschenen door die Bron en was er een Goddelijke expressie
van waar natuurlijk niets aan veranderd hoefde te worden.
Ze realiseerden een totaal ander perspectief en dat per
spectief was er voor niemand, alles werd ook gezien door
niemand, ook dar organisme met een naam en bepaalde
kenmerken. Dat psychosomatische organisme is een ogen
schijnlijk 'object' waar per vergissing een subject in werd er
varen, een subject of persoon die zich altijd wenst te profile
ren, iets wenst te bereiken, een 'iemand' die verdedigd moet
worden om

zo

lang mogelijk te voorkomen dat deze illusie

tijd gekwetst kan worden. De fictie van deze subjectiviteit


wordt door Ontwaakten totaal doorzien en wel in de realisa
tie dat er maar n Subject is, n 1k' in het hele universum,
het ultieme Subject of de Bron waarin alles ogenschijnlijk
verschijnt en ogenschijnlijk weer uit verdwijnt. Alleen de
mens die dat gerealiseerd heeft is niet langer 'van hout'. Hij
is niet langer een voorspelbare reactiemachine, niet langer
'normaal krankzinnig'. Hij is non-duaal bewustzijn, niets en
in de volle realisatie ook alles, Wijsheid en Liefde in n.
Hij heeft gerealiseerd wat Wolter Keers eens over de mens
zei: 'De mens is Liefde op zoek naar zichzelf' Die Liefde is
een Beschikbaarheid voor alles en in een wereld met hindoe,
moslim, joodse of christelijke atoombommen, nu in handen
van de 'normale' krankzinnigen waarvan sommige zich nu
ook tot 'terrorist' hebben uitgeroepen, heeft hij niet alleen
het vermogen om buiten de psychiatrie en dat amfitheater,
aangestaard door studenten, te blijven, maar hij kan zelfs
voorkomen gekruisigd te worden. Genegeerd is de moderne
vorm van kruisiging. Hij zegt niet langer in het openbaar:
'Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven' - hoewel dat een
formidabele uitspraak was. (Ik, Absoluut Bewustzijn, ben de
wegloze Weg, Waarheid en Leven.) Hij zegt ook niet: 'Ik ben
Herboren', of: 'Ik ben Verlicht', of: 'Ik ben Ontwaakt', want
er is niemand meer om Verlicht, Ontwaakt of Herboren te
zijn.
Aan de buitenkant zie je aan zo'n mens absoluut niets. Hij
kan buschauffeur zijn in Londen of een nieuwe Shakespeare,
hij kan je tuinman zijn of, zoals mijn vriend Jonathan, in een
klein dorpje in Zuid-Frankrijk zwembaden schoonmaken en
tuinen besproeien.
Nu, na meer dan 30 jaar, heeft het voor mij geen zin meer
om de vraag te stellen: 'Wie is van hout'. Het heeft geen zin

tot verdwijnen wordt gebracht. Een subjectiviteit die ook al-

om premier Sharon, die gelooft dat 'God' het land Isral

182

183

plus Jeruzalem aan het joodse volk heeft geschonken, 'psy

van was dat God te vinden het enige wat voor hem werke

chotisch' te noemen. Alle godsdienstige gelovigen zijn niet

lijk waardevol was. 'Ik was er absoluut zeker van dat God

meer of minder psychotisch dan Sharon en wij allen, met

overal was. En dat alles dat geheim bevatte. Alles waar ik

een bewustzijn vol geloofsovertuigingen, opinies en menin

naar keek, had het geheim dat God was, en die wilde me

gen die ons blijven hypnotiseren. Zo zijn wij allen van hout,

dat geheim openbaren. En ik wist dat ik dat geheim zou

slim wellicht, handig in onze argumenteerdrift, wetenschap

ontdekken.'

pelijk en technologisch voortvarend, maar uiteindelijk net

Tijdens de wandeling door dat park in Londen was er

zo destructief als zij die een arsenaal atoombommen tot hun

ineens die herkenning. 'Het was verbijsterend, die ongelo

beschikking hebben en menen dat ze, zoals President Bush,

felijke stilte ... maar ook de herkenning ... oh ja, dit is hoe

'het kwaad moeten bestrijden'. Het 'kwaad' is uiteindelijk

wij natuurlijk zijn.' Het wordt overdekt door

'some idea of

onbewustheid en de ik-overtuiging. Als deel van de geschei

an ego', van een iemand die er is en die naar iets verlangt.'

denheid, is het een touw dat laag over de grond over een

Hij had geen angst dat hij krankzinnig zou worden. Hij

drukke straat is gespannen. ledereen struikelt erover - zoals

zegt: Er was alleen maar dit verbazingwekkende En-zijn

Nisargadatta Maharaj het eens uitdrukte.

het zijn alleen maar woorden, je kunt het nooit beschrijven

Tijdens n van een aantal bijeenkomsten die Tony Par


sons hield in Berlijn zegt iemand: 'Ik heb het gevoel dat ik

- en wat toen ook kwam was veel wijsheid, een Zien. Wat
gezien werd is dat we altijd al in die uitnodiging leven.'

moet stoppen iets te doen ...' waarop Parsons zegt: 'Ja. Stop

Tijdens de eerste retraite die ik met hem mocht meema

het idee dat er iets te doen valt en dat er ergens naar toe moet

ken, zat Parsons op een bank, wierp een kussen omhoog en

worden gegaan. Dit is het! Er is een wonderschoon rusten in

zei:

'This! This is it." en ik weet nu zeker dat hij een waarne

Dat... Ah, dus we zijn er al! En we zijn er altijd al! Zelfs,' zo

men in totale ongescheidenheid bedoelde, een 'waarnemen'

vervolgt hij: 'als de gedachte opkomt: dit is het niet, dan is

zonder dat

'crap-idea ofa me', zoals hij eens zei.

dat het. Het komt alleen maar op {it is alljust arising) en jij
bent degene die dat ziet.' En later: 'Op de een of andere ma

De ogenschijnlijk natuurlijke vraag: 'Hoe kom ik uit deze

nier ben je dat vergeten of heb je het op een plank gelegd die

hel die de hemel zal blijken te zijn?' is tegelijkertijd de 'ver

onschuld of kindertijd heet. En je hebt je iets anders, wat op

keerde' vraag. Want het is de vraag 'om-er-uit- en er-in-te

een andere plank lag die 'volwassenheid' of 'gescheiden-zijn'

komen', om naar iets anders te gaan en iets anders te willen

heet, eigen gemaakt. Je weet dat en het is alleen maar een

worden. Het stoppen van die beweging van zoeken, van

her-inneren. Het is werkelijk verbijsterend om met mensen

gaan en van worden is alleen niet in onze hand. We hebben

te spreken aan wie dat is gebeurd. Ze zeggen: Het is z voor

er geen controle over. Zoeken is ons hoofdbestanddeel, de

(so obvious). Zo onmiddellijk en natuu;lijk.

primaire drijfveer waaraan we een leven lang gewend zijn.

Het is niets bijzonders. En het is ook magistraal ... maar het

We zijn op deze gewoonte verliefd geworden. In een glas

is wat hier en nu is, totaal natuurlijk, onbevlekt.'

helder boek, 'Ontwaken in de droom', geeft Leo Hartong

de hand liggend

Parsons vertelt bij deze gelegenheid dat hij als kind- hij

een indrukwekkend voorbeeld van dit zoeken. Een ter dood

groeide op in een christelijke omgeving- er al vroeg zeker

veroordeelde soldaat wordt naar de galg gebracht. Als hij de

184

185

omgeving in zich opneemt, voor de laatste keer, ervaart hij

Die nacht in Zuid-Frankrijk heb ik nog een droom. Ken

diepe stilte. De wereld verschijnt als een transparant visi

nelijk gebaseerd op de herinnering aan een samenkomst

oen van bovennatUurlijke schoonheid. Er is plotseling een

toen ik diep getroffen werd door de woorden: 'Er is hier

intens gevoel van vrede. Hij herkent het goddelijke in een

niemand. Er is alleen maar gewaarzijn' ( '7here is no one

mystieke ervaring van totaal n-zijn met het universum.

here, there is only awareness:) Die uitspraak werd voortdu

De koning verleent hem vlak voor de executie gratie en

rend herhaald. 'Maar er fs niemand!' zei Tony Parsons dan,

hij verliest zijn droombeeld van het paradijs. De rest van

iedere keer als een vraag werd gesteld over enige activiteit

zijn leven blijft hij zoeken naar dit visioen. Hij sterft ja

die Verlichting of Ontwaken naderbij zou kunnen bren

ren later als een eenzame alcoholist. (Ik beschouw dit boek

gen. 'Je mag alles doen wat je maar wilt,' was het geduldige

van Hartong: Ontwaken in de droom, uitgeverij Samsara

en vriendelijke antwoord. 'Maar er is niemand!'

2002, als een juweel waarin de schrijver vriendelijk en uit

Later die avond loop ik in mijn droom door Amsterdam

nodigend, kort en bondig, in kleine hoofdstUkken, alle es

en alles is licht. Ik bestel een kopje groentesoep en 'er is

senties op heldere wijze onder onze aandacht brengt[)

niemand' blijft maar in me rondzingen. In de taxi naar huis


zegt de chauffeur, getroffen door mijn ontspannen licht

Het zoeken zal op een mysterieuze wijze eens van ons wor

heid: 'Hebt u een mooie avond gehad, meneer?' Op de

den afgenomen als een last die van onze zoekende schouders

toon van iemand die een oudere klant complimenteert met

glijdt. Hoe lang dat zal duren kan geen mens voorspellen.

zijn geslaagde bezoek aan een seksclub! Dan zeg ik tegen

'Het mysterie,' zo stelt Parsons, 'van het wegvallen van het

de taxichauffeur: 'Ongelofelijk! Ik heb vanavond gehoord

zoeken (en daarmee van de zoeker]) is gewoon onverklaar

dat ik niet bestal' De chauffeur raakt dan in totale paniek,

baar. In feite kan het iedereen overkomen. Er zijn mensen

zijn taxi verandert op dat moment in een ambulance met

die geen enkele toewijding hebben getoond in de rol van

zwaailichten die mij in hoog tempo afzet bij de ingang

'spirituele zoeker', mensen die net zo weinig benul hebben

van een psychiatrische kliniek. Een professor staat me daar

van Verlichting of Ontwaken als een vlieg in de lucht, die

op te wachten. 'Ik ben God,' roep ik hem toe. 'Ik ben de

er nooit mee bezig zijn geweest en aan wie het toch ineens

Bron en dat is gewaarzijn.' 'Rustig maar, collega,' zegt de

gebeurt.' 'Daarom,' zo stelt Parsons, 'heeft het niets te ma

professor die mij trouwens herkent. Hij had vroeger als

ken met je geschiedenis.'

voorzitter van de 'Vereniging


- voor Psychiatrie' de nieuwe

En als u, lezer, nu vraagt: 'Waarom zie ik dat alles dan

profielschets van de psychiater ontworpen en enkele lelijke

niet?', met alle gevoel van frustratie en wanhoop dat daar

opmerkingen aan mijn adres gemaakt. Ik paste totaal niet

bij kan horen, dan is dt het wat er is als een 'arising in

in zijn profielschets en hij suggereerde later in een artikel

awareness' en het volgende moment is er de geur van kof

dat mij de bevoegdheid als psychiater zou moeten worden

fie, het weidse uitzicht op de heuvelen rondom Grasse en

ontnomen. 'Ik ben God als gewaarzijn. Er is geen wereld

het geluid van lachende mensen die voorbereidselen treffen

en er is geen mensheid! Dat zijn allemaal ideen. Er is geen

voor de feestelijke barbecue in de zon van Zuid-Frankrijk

levensverhaal, er is nergens ook maar enige betekenis. Er

waar deze woorden zichzelf schreven.

is alleen maar stralend En-zijn, alleen maar Dit! Voor jou

186

187

ook en voor jou!' roep ik, nu lachend, worstelend met een


paar psychiatrische verplegers die mij op een brancard wil
len vastbinden.
'Rustig maar, collega,' zegt de professor en ik hoor hem
tegen een verpleger zeggen: 'Depotinjectie Haldol, intra
musculair!' Ik zeil, na de prik, weg in een soort coma en

Epiloog

mijn laatste gedachten, het is alles nog in die droom, zijn:


'Ik had dat nooit tegen die chauffeur moeten zeggen.'

"'\VJij bevinden ons in de overgangsfase van het oude


W naar het nieuwe. Deze fase is chaotisch en gevaar
lijk. Het is bij herhaling door Krishnamurti 'een crisis in

bewustzijn' genoemd. Het oude geeft zichzelf nier zomaar


prijs en wat her nieuwe is, daar zijn nog weinig mensen van
op de hoogte. En zelfs zij die wel op de hoogte zijn zullen
moeten toegeven dat je van het nieuwe niet intellectueel
op de hoogte kunt zijn. Dat lijkt misschien wel zo, maar
existentieel zet dar geen zoden aan de dijk. 'Intellectueel'
betekent gewoon ng meer verklarende concepten, een uit
breiding van de verzameling van geloofsovertuigingen en
inzichten en dat alles blijft een variant van het oude. En
juist dat oude moet sterven.
Het werkelijk nieuwe is wonderlijk genoeg al heel 'oud'.
In de grote leringen, verborgen in de geschriften van echte
W ijsheid, is steeds dezelfde Waarheid aanwezig. Het raakte
overdekt met een grote hoeveelheid door de menselijke
geest als conceptenmachine geproduceerde geloofsovertui
gingen. Zo heeft die geest van de kern van Waarheid die zo
eenvoudig is, altijd door interpretatie deze hypnotiserende
188

189

en gevaarlijke geloofsoverruigingen gemaakt. Voor degeen


die zich in de veiligheid van het huis der geloofsovertui
gingen heeft genesteld en zich daarin verheugt, is het zeker
geen 'onzin'. Het geeft steun, troost, een omarming door
pseudozingeving, een vorm van zekerheid in een wereld
vol chaos en totale onzekerheid, het vermindert de angst

Waarom werd dit boek geschreven?


'Dat is je lor,' zei Jonathan die dicht bij Grasse woont.
'Je hebt nu eenmaal van die kanalen. Her hielp je ook bij
je innerlijke verheldering. Je schreef het vooral voor jezelf.'
Het is waar.
Jonathan had me dat verhaal verteld van die wandelaar

voor de dood die ieder ogenblik kan toeslaan. Waarom dat

die aan een man vroeg waar verschillende wegen naar toe

opgeven, zomaar, zonder enige garantie dat er iets 'beters'

gingen.

voor in de plaats komt? Waarom in godsnaam sterven voor

De man antwoordt op alle vragen: 'Dat weet ik niet.'

je sterft?

Die man srond daar in de staat van meta-hoia, van niet

Wat wij in de huidige overgangsfase zien, is het taaie

weten, niet-kennis, niet-denken. En toen de wandelaar zei:

verzet van het oude, nu in de vorm van allerlei vormen van

'Nou, u weet ook niet veel!', was het ancwoord van de man:

orthodoxie en fundamentalistische geloofsovertuigingen,

'Dat is waar. Maar ik ben niet verdwaald.'

rot overmaat van ramp soms politiek-radicaal gekleurd.


Joods, christelijk, islamitisch en hindoe-fundamentalisme
en alle andere vormen van orthodoxie - het zijn alle de
gevaarlijke stuiptrekkingen van her oude.

Tijdens her schrijven van dit boek realiseerde ik me pas


de diepte van dit verhaal. 'Op-een-weg-zijn', is verdwaald
zijn!

Ze bedreigen nu alles wat op deze planeet leeft en kun


nen zelfs de zelfmoord van de menselijke soort en misschien
wel de dood van alle leven op aarde betekenen.
Wordt het bovenstaande niet dramatisch gesymboli
seerd door de huidige paus die, gekweld door de ziekte van
Parkinson, nog snel vele conservatieve kardinalen benoemt
teneinde zo het oude zo lang mogelijk te handhaven?
En roch staat het nieuwe geduldig te wachten. Het heeft
altijd gewacht. Het is het ontstaan van een nieuwe mens
die in zijn Ontwaken radicaal mee het verleden breekt en
ook met het idee 'roekomst'.
Een mens zonder enige innerlijke identiteit die, n
met alles wat verschijnt, een waarachtig niet-iets-zijn en
ook een alles-zijn heeft gerealiseerd. En een tijdloosheid die
soms wordt aangeduid met de woorden: 'Het tijdloze Nu'.

190

191

Dankbetuiging

ankbaar ben ik mijn vriend Ajit van Oord die mij sti

D muleerde en veel materiaal vergaarde. Dank ook aan

Corrie Pieters-van Buuren die, uiterst professioneel, het


zich steeds weer wijzigende manuscript verzorgde. Mijn
dank ook aan Andries van Dantzig die in een aantal ge
sprekken een goede sparringpartner voor mij was.
Ik dank ook mijn clinten die ik de laatste jaren heb
mogen bijstaan. En vooral de vele levende Bronnen, waar
onder ook Jonathan, die, als zegen na zegen, op mijn weg
loze weg zijn gekomen.

fan Foudraine, Maart 2004

193

Literatuur

Robert Adams, Silence of the Heart. Acropolis Books, Atlanta,


Georgia, 1997.
Bob Adamson, What's wrong with Right Now, unless you think
about it? Ed. Gilbert Schultz, Zen Publications, Mumbai,
2001.
Ramesh S. Balsekac, Pointersfrom Nisargadatta Maharaj. Cheta
na, Bombay, 1982.
Ramesh S. Balsekac,

Who cares? Advaita Press, California,

1999.
F. Barton Evans, Harry Stack Sul/ivan, Interpersonaf theory and

psychotherapy. Routledge, New York, 1996.


Paul Brunton, Verborgen wijsheid. De Spieghel, Amsterdam,
1948.
A. Chapman, Harry Stack Sul/ivan, the man and his work. Put
man, New York 1976.

Jan Foudraine, Wie is van hout... een gang door de psychiatrie.


Ambo, Amsterdam, 1971, 1997.
Jan Foudraine, Bunkerbouwers, ontmoetingen met afgeslotenen.
Ambo, Amsterdam, 1997.
Jan Foudraine, De man die uit zijn hersenen zakte, vingerwijzin

gen van een Mysticus. Ambo, Amsterdam, 1998.

195

Frieda Fromm-Reichmann, Psychoanalysis and psychotherapy, se


lected papers. ed. Dexter M. Bullard, University of Chicago
Press, 1959.

Nisargadatta Maharaj, Prior to Consciousness. (ed. Jean Dunn)


The Acorn Press, Durham, N. Carolina, USA, 1982.
Nisargadatta Maharaj,

Donglas Harding, On having no head, Zen & the Rediscovery of

the Obvious. Arkana, London, 1986.


Donglas Harding, 7he fittie book of Lift and Death. Arkana,
London, 1988.

7he Ultimate Medicine. (ed. Robert Po

wel) Blue Dove Press, San Diego, California, 1995.


Nisargadatta Maharaj, I Am 7hat. Chetana Books, Bombay,
1973.
Ramana Maharshi, lhe spiritual teachings. Shambala, Boulder,

Donglas Harding, Lookfor yourself 7he science and art ofself-rea

lization. Inner Directions Foundation, California, 1988.


D onglas Harding, Face to No-Face. Rediscovering our original

nature. ed. David Lang. Inner Direcdons Foundation, Ca


lifornia, 2000.

1972.
Ramana Maharshi, Talks, vol. !, 11, 111. T iruvanemalai, Venka
taraman, 1984.
Bob Mullan, Mad to be normal, conversations with R.D. Laing.
Free Association Books, London, 1995.

Steven Harrison, Zoek geen antwoord. Samsara, 2003.


Steven Harrison, En-Zijn in relaties. Samsara, Amsterdam,
2003.

Arthor Osborne ed. 7he collected works of Ramana Maharshi.


Rider & Camp., London, 1959.
Tony Parsons, As ft Is. 7he open secret to living an awakened lift.

Leo Hartong, Ontwaken in de droom, illusie of werkelijkheid.


Samsara, Amsterdam, 2002.
Chuck Hillig, Parels voor de ziel. Samsara, Amsterdam, 2004.
Stephen Jourdain, Radical Awakening, cutting through the con

ditioned mind. Ed. Gilles Farcet, Inner Directions Publ.,


Carlsbad, Californa, 2001.
C.G. Jung, sters bewustzijn en oosters inzicht. Lemniscaat,
Rotterdam, 1979.

Inner Directions Foundation, Carlsbad, Ca. 1995.


Tony Parsons, Niemand hier, deel 1. Samsara, Amsterdam,
2003.
Tony Parsons, Niemand daa1; deel 2. Samsara, Amsterdam,
2004.
Tony Parsons, All there is. Open secret publishng, Grear Bri
rain, 2003.
Osho Rajneesh, 7he book of the books. Vol. 1. Discourses on the

Jan Kersschot, Coming Home. Inspiration. Aartselaar, 2001.


Jan Kersschot, Nobody Home, From belief to Clarity. Watkins
Publ., London, 2003.

Dhammapada ofGautam the Buddha. Rajneesh Foundation


Int. Poona 1982.
Osho Rajneesh, Het Boek der geheimen, meditatietechnieken van

Jan Kersschot, Het is zoals het is, gesprekken over n-zijn. Ankh
Hermes, Deventer, 2003.

de Vigyana Bhairava Tantra. Osho Publicaties, Amsterdam,


2003.

Jed McKenna, Spiritual Enlightenment, the Damnedest 7hing.


W isefool Press, U.S.A., 2002.
J. Krishnamurti en David Bohm, 7he Ending ofTime. Harper,
San Francisco, 1995.

Osho Raj neesh, 7he Diamond Sutra. Rajneesh Publications,


Poona, India, 1977.
Bernadette Roberts, The experience of No-self Shambala, Bos
ton, 1982.

Adrian Laing, R.D. Laing, a biography. Peter Owen Publ.,


Great Britain, 1994.

Vijai S. Shankar, 7he Illusions of Lift. Kaivalya Publications,


2003.

Francis Lucille, Eeuwigheid Nu. Samsara, Amsterdam 2003.

Alexander Smit, Bewustzijn. Altamira, Heemstede, 1990.

Nisargadatta Maharaj, 7he wisdom of Shri Nisargadatta Maha

Alexander Smit, Subjectief Gewaar zijn. Altamira, Heemstede,

raj, ed. Jean Dunn. The Acorn Press, Durham, 1982.


196

1997.

197

Alexander Smit, Kennendheid. Samsara, Amsterdam, 2003.


Helen Swick Perry, Introduetion in H.S. Sullivan, the Fusion of

Psychiatry and Social Sciences. Norton, New York 1964.


Helen Swiek Perry, Psychiatrist ofAmerica: The lift ofHarry Stack

Sul/ivan. WW. Norton Comp., New York, 1982


Eekhart Tolle, De kracht van het nu. Ankh-Hermes, Deventer

Eerder verschenen bij uitgeverij Samsara

2002
Eekhart Tolle, De stilte spreekt. Ankh-Hermes, Deventer, 2003.
Joan Tollifson, Ontwaken in het alledaeags . Samsara, Amster
dam, 2004.
Kees Trimbos, Antipsychiatrie, een overzicht. Van Loghum $late

Zode geen antwoord


Steven Harrsi on

In dit boek verdedigt psycho

90-77228-02-0

son de stelling: 'Waarom levens

loog en schrijverSreven Harri

vragen nergens toe leiden.'

rus, Deventer, 1975.


Ramana Upanishad, Verzamelde geschriften van Ramana Mahar

shi, samengesteld en vertaald door Philip Renard. Servire,


Utrecht, 1999.
Stephen H. Wolinsky, I am that I am, a tribute to Sri Nisarga

datta Maharaj. Capitola, California, 2000.


H. Zimmer, De weg tot het Zelf, leer en leven van de Indische Hei

Zoals Het Is
Tony Parsons

Dialogen met Tony Parsons over


zijn boek 'Het Open Geheim.'

90-77228-05-5

lige Sri Ramana Maharshi. Ankh-Hermes, Deventer, 1975.

Kennendbeid
Aln:nnda Smit

Een bloemlezing uit het werk

90-77228-04-7

Nederlandse advaira-leraar

van de in 1998 overleden

Alexander Smir.

198

Ontwaken in de droom
Leo Hartong

Een persoonlijk verslag over

90-77228-07-1

Helder en humoristisch.

bewusrwording van 'wat is.'

\Vic zoekt

s:;J mt't vindn

Wiezoekt

zal niet vinden


RamTzu


w,.

In 100 humoristische beschou-

J-...

Zijn

wingen worden de 'zoeker', de


'wekrocht' en de

90-77228-0l-2

De structuur van

'u irweg'

RoyWhmmy

op de

'Dit boek legt in heldere


bewoordingen de basis van
her spirituele zoeken bloot.'

90-77228-12-8

hak genomen.

-Ramesh S. Balsekar-

1 :..

krrru..&t ro

dsuwMI'Id?

Bent u nt zo gelukkig
als uw hond?

Alan ColJen

Humoristische cartoons en eeksten over een hondje dar in her


'nu' leeft en daarom volslagen

90-77228-03-9

gelukkig is.

Niemand hier...

i.

Tony Parsons

Een weergave van dialogen met


Tony Parsons, o.a. gehouden in

90-77228-11-X

Amsterdam in 2002.

En-zijn in relaties

Steven Harrison toom in dit

....... ._

Er was eens...

Rmnesb Balukar
90-77228-14-4

Door middel van verhalen en


anekdotes maakr de lezer kennis
met her unieke onderricht van

Steven Harrison
90-77228-10-1

boek aan dar we altijd en overal


in relatie zijn. Ongeacht of we

dar willen of beseffen.

de inmiddels 86-jarige Ramesh


Balsekar.

Eeuwigheid NU!

Francis Lucillt
90-77228-13-6

Gesprekken met Francis Lucille


over onze 'ware natuur' waaruit
zijn eenvoud, warmte en helder

Het gelukkige kind

Stevm Hormon
90-77228-20-9

heid duidelijk blijken.

Verchting voor
beginners

Chuck Hillig
90-77228-09-9

'Chuck Hilligs boek herbergt


brilja nte inzichten. En ervan

kan je leven al ingrijpend ver


anderen.'
-Dupak Chopra, M.D.-

'Een imposant boek met


verfrissende, nieuwe inzieheen
over her thema opvoeding'
-]oseph Chilton Pearce-

Terug van nooit


weggeweest

jan van De/dm

Een geheel nieuwe en originele


visie op h e r oude helde ndic h t

van Homerus: de Odyssee.


90-7722 8-06-3

Jan van Delden ziet de reis van


Odysseus als een metafoor voor
een innerlijke reis naar duur
zaam geluk.

Ontwaken in
het alledaagse
jorm Tollifion

90-77228-15-2

De denkbeeldige geest

Een persoonlijk, ontroerend

U. G. Krishnanumi

verhaal over bewustwording.

90-77228-24-l

Eerlijk, humoristisch en diep

Informele gesprekken met de


man die werkelijk geen conces
sies doet en alle spirituele tradi
ties, als zijnde verzinselen van de

gaand.

geest, in heldere en duidelijke


bewoordingen van tafel veegt-

Bewustzijn
Anthony de Mello

90-77228-16-0

Het hart van bewustzijn

De jezuet Anrhony de Mello

Thomm Byrom

vermengt christelijke mystiek

90-77228-22-5

mee boeddhistische wijsheid en


komt daarbij tot een prachtige

Deze tekst is een juweel, en


doorstaat de vergelijking met de
Tao te King, Bhagavad Gira of
de Hart sutra met glans. Zeker

synthese.

ook door de prachtige, potische


vertaling van Byrom.

Wijsheid uit het hart


Alan ColJen

90-77228-17-9

Vrijjn

Een verhelderend, humoristisch

WolterKun

boek met parabels, anekdotes,


gedichten en citaten uit verschil
lende tradities.

"TI:r.;j'1 --

90-77228-26-8

Een cammenraar op de Asht


avakra Samhita. Nu nog even
actueel als toen deze serie le
zingen, 25 jaar geleden, werd
gehouden. De kernvraag was en
is: 'Wie ben ik?'

Pards "VOor de ziel

Clmck Hillig
90-77228-18-7

Een verzameling gedachten en


overpeinzingen van de psycho

Inzicht
Vingers wijzend naar

de maan

therapeut Chuck Hillig waarin


oosterse wijsheid en westerse

90-77228-21-7

Een verzameling inspirerende


teksten uitgebracht ter ere van
her eerste lustrum van het
tijdschrift InZicht, met mede
werking van 16 auteurs die

psychologie samenkomen.

regelmarig in InZicht schrijven.

...Niemand daar
Tony Panom

90-77228-19-5

Dialogen met Tony Parsons.


'Er is geen beter of slechter, er
is geen pad en er valt niets te

Word wat je bent


Alan \m

90-77228-23-3

Een verzameling teksten van


de pionier van het 'new age'
gebeuren over uiteenlopende

bereiken. Alles wat verschijm is

onderwerpen zoals: taosme,

bron.'

boeddhisme, christendom,
hindoesme, psychologie en
psychotherapie.

Metanoia

Via de psychiatrie en de psycho

Jan Foudnzine

therapie komt Jan Foudraine tot

90-77228-25-X

het thema bevrijding, en tot de


conclusie dar wat wij de 'per

soonlijkheid'

noemen, wel eens

iets heel anders zou kunnen zijn


dan wordt aangenomen.

Onze titels, met een tekstfragment,


kunt u ook zien op onze website:

b ooks.com

www.samsara

Daar vindt u informatie over de boeken in voor


bereiding, de agenda met informatie over lezingen
van onze auteurs en kunt u zich opgeven voor onze
nieuwsbrief.
Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341
1016 AZ Amsterdam
Telefoon: 020- 5550366
Fax: 020- 5550388

E-mail: info@samsarabooks.com

r,j

1,