You are on page 1of 115

1f,

0.1

LL

Leven zonder middelpunt

Leven zonder
middelpunt
Ontwaken uit de droom van afgescheidenheid
Tweede herziene versie

Jeff Foster

samsara

eff Foster studeerde astrofysica in Cambridge. En


kele jaren na de voltooiing van zijn studie raakte

j bezeten van het idee van 'spirituele verlichting', en

ondernam hij een intensieve spirituele zoektocht die


enkele jaren in beslag nam. Die zoektocht kwam defi
nitief ten einde toen het hem volkomen duidelijk werd
dat er altijd alleen maar Eenheid is. In de helderheid
van dit inzicht werd het leven wat het altijd al is: spon
taan, helder, vreugdevol en uiterst sprankelend.
Jeff houdt tegenwoordig bijeenkomsten en retraites in
Groot-Brittanni en op het Europese vasteland, waarin
hij helder en rechtstreeks wijst op de frustraties die ge
Jeff Foster 2006 & 2008

paard gaan met de spirituele zoektocht, op de manier

Oorspronkelijke uitgave: Non-Dualiry Press

waarop de menselijke geest werkt, en op de Helder

Oorspronkelijke titel: Life without a eenere


Nederlandse uitgave: Samsara Uitgeverij bv 2010
Vertaling: Han van den Boogaard
Omslagontwerp: Erik Th:

.erikthedesign.com

www

Lay-out: Studio 28, Hillegom


ISBN: 978-90-77228-84-5 I NUR 728
Niets uit deze uitgave mag gereproduceerd worden zonder
schriftelijke toestemming van:
Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341, 1016 AZ Amsterdam
www.samsarabooks.com

heid die de kern van alles vormt.

'Een middelpunt hebben is de kern van alle leed.


Het middelpunt creert de toekomst.'
J. Krishnamurti

'Niet wetend hoe dichtbij de waarheid is,


zoeken we haar ver weg van ons. Hoe jammer!
We zijn als iemand die midden in het water staat

en het uitschreeuwt van de dorst. '


Hakuin

Inhoud

Voorwoord

bij de tweede herziene versie

Inleiding
Over dit boek

11
19
25

Deel een
Bevrijding: hier en nu
Dialogen I
Deel twee
Weten dat er niemand thuis is

29
73
97
129

Dialogen II
Deel drie
Leven zonder middelpunt

155

Voorwoord bij de tweede


herziene versie

'Er is geen taal van het heilige.


Het heilige ligt verborgen in het alledaagse.'
Deng Ming-Dao

it is geen alledaags boek over spiritualiteit. De


boodschap die het bevat is zachtaardig maar ook

revolutionair, eenvoudig maar ook radicaal, uitdagend


maar ook vol mededogen. Het stelt zich ten doel om
het buitengewone zichtbaar te maken in het alledaag
se, het spirituele in het materile, en wil wijzen op de
vrijheid en de verlichting die altijd middenin het leven
op ons ligt te wachten- een leven dat uiteindelijk geen
duurzame persoon als middelpunt blijkt te hebben, een
persoon die lijdt en losstaat van alles om hem heen. Dit

11

boek tarr je ideen over spiritualiteit. Het stelt het idee

dan opent zijn verleden en toekomst, en jij en je hele

ter discussie dat de dingen in deze wereld werkelijk los

levensverhaal, ja zelfs de wereld in zijn geheel, niets

van elkaar staan, dat er een 'ik' is dat losstaat van 'jou',

meer dan mooie herinneringen.

dat de wereld van de spirituele verlichting er nog niet


is, dat het Koninkrijk der Hemelen ergens ver weg is,

Het is het wegvallen van het zelf, het 'ik-je' dat het

dat Eenheid zich ergens buiten ons bevindt.

middelpunt van je leven vormt, en het voelt aan als


vrijheid. Een vrijheid die zich middenin het leven,

Eigenlijk gaat dit boek dus over het einde van de spi

middenin het lijden manifesteert. En die vrijheid is

rituele zoektocht: het einde van het zoeken, het einde

zo eenvoudig, zo overduidelijk, zo aanwezig, dat het

van het streven, het einde van het lijden, het einde van

denken haar alleen maar over het hoofd kan zien. Voor

het idee dat je een persoontje bent in een grote wereld,

het denken hebben die momenten van vrijheid geen

iemand die losstaat van het Geheel. En als het einde

waarde. Voor jou betekenen ze alles.

loze zoeken naar meer dan wat er nu is wegvalt, kan er,


zoals we zullen zien, een zachte explosie plaatsvinden

En natuurlijk kunnen woorden hier iets heel paradoxaals

die je naar iets brengt wat veel krachtiger, vreugdevol

en verwarrends lijken te gaan krijgen. Maar maak je

ler en eenvoudiger is dan alles wat ons ooit beloofd is

geen zorgen: de boodschap van Leven Zonder Middel

door de leraren van deze wereld.

punt ligt niet besloten in de woorden. Er wordt naar


verwezen in de woorden, zeker, maar het ware hart van

We hebben er allemaal al ervaring mee: met het weg

deze boodschap klopt in de energie achter de woorden,

vallen van alles. Het kan overal gebeuren, op elk mo

in een resonantie die ontzettend duidelijk wordt als de

ment: misschien wel tijdens een wandeling door een

eindeloze zoektocht van het denken in elkaar stort. Het

park, of tijdens het zien van het gezicht van een pasge

is geen mededeling van 'mij' aan 'jou', van een afzon

boren baby, of tijdens het omhelzen van een geliefde.

derlijk individu aan een ander afzonderlijk individu,

Verleden en toekomst vallen weg, alle ideen over het

maar een delen van Geest met Geest, van Openheid

bereiken van dingen in de toekomst, toekomstig ge

met Openheid, van Helderheid met Helderheid.

luk, 'iets' wat zich in de toekomst zal manifesteren, los


sen gewoon op in een open ruimte die alles omarmt.
Dat wegvallen gaat gepaard met een simpele vreugde,
een vrijheid zonder naam, een afwezigheid die in feite

Dit is een reis naar je eigen afwezigheid. En voor de

een volmaakte aanwezigheid is. In de ruimte die zich

geest die op zoek is, heeft een boek over afwezigheid

12

13

nieuwe

foontjes gehad van lezers uit de hele wereld. De reac

inhoud, een nieuw idee of geloofsysteem, iets om over

geen waarde. Kijk, de geest wil altijd meer

ties waren ontzettend positief, maar soms was er sprake

na te denken. Hij rent de hele wereld over en voorziet

van irritatie, frustratie en zelfs woede.

zichzelf van voedsel, neemt steeds verder in omvang


toe. En of het nu gaat om een zoektocht naar geluk, of

Her belangrijkste argument daarvoor dat mij ter ore

blijvend genot, of eeuwige vrede, of spirituele verlich

kwam is dat die boek het allemaal veel te simpel voor

ting, het blijft een zoektocht, en een zoektocht houdt

stelt. Dat ik een leraar ben die niets te leren heeft aan

altijd in dat er iets kwijt is geraakt, dat er hier iets niet

anderen. Dat ik 'niets doen' propageer. Dat ik beweer

helemaal in orde is. Geen wonder dat we altijd hunke

dat dit momene volmaakt is, de wereld volmaakt is,

ren naar voldoening, dat we ons altijd ontevreden en

alles volmaakt is en dat we met zijn allen gewoon moe

onvolkomen voelen.
Die boek gaat het probleem niet nog groter maken en
een toch al opgeblazen ego van voedsel voorzien. Net
als een zen-koan gaat het geen inhoud toevoegen, gaat
het het ego niet voorzien van nieuwe concepten of
overtuigingen waarmee het zichzelf staande kan hou
den, kan versterken. En deze weigering om tegemoet
te komen aan de behoefte om iets te doen te hebben,
kan heel frustrerend zijn voor een geest die op zoek is
naar iets om over na te denken. Maar in die frustratie
kan er wellicht een nieuwe mogelijkheid opdoemen.
Het is een mogelijkheid die niets te maken heeft met
het bereiken van iets in de toekomst, wat het ook moge
zijn. Her is de mogelijkheid die jij bene.

ten ontspannen, onze voeren op tafel moeten leggen


en een biertje moeten pakken. Dat oorlogen en mas
samoorden en de opwarming van de aarde er eigenlijk
niet toe doen omdat dat allemaal illusie is. En wat ik
dan ancwoord is: kijk nog eens goed.
Wat er ook gezegd wordt is dat ik te jong ben, dat ik
niet genoeg levenservaring heb, dat ik weliswaar een
of andere spirituele ervaring heb gehad, maar dat het
me naar mijn hoofd is gestegen. Ik kan alleen maar dit
zeggen: kijk nog eens goed.
Nog een argument: dat ik beweer dat alle spirituele
oefeningen en methoden tijdverspilling zijn. Grote
goedheid, nee. Ze zijn allemaal prachtig en uitermate
geschikt. Maar misschien komt er een moment waarop
alle oefeningen, alle rituelen, alle methoden die gericht

Sinds de oorspronkelijke uitgave van dit boek, meer


dan een jaar geleden, heb ik nogal wat e-mails en rele14

zijn op een doel in de toekomst, je niet meer bevredi


gen. Misschien leidt al ons 'doen' altijd alleen maar tot
nog meer 'doen'. En misschien is er iets wat verder gaat

15

dan al dat 'doen', iets- en eigenlijk is her helemaal geen

Dit boek is oorspronkelijk in zeer ruwe vorm uitgege

'ding'- war heerlijker is dan welk 'doen' ooit kan zijn.

ven. Het was samengesteld uit teksten die ik geschre

Misschien. Dit boek gaat over niets minder dan die


mogelijkheid, de Mogelijkheid der mogelijkheden.

ven had in het jaar na war sommige mensen mijn 'spi


rituele ontwaken' zouden noemen. Sinds die tijd is de
manier waarop deze boodschap zichzelf rot uitdruk

Denk je dat dit boek gaat over het opgeven van je spiri

king brengt gevolueerd (een evolutie die later leidde

tuele oefeningen? Nou, kijk dan nog eens goed ...

rot een ander boek, Beyond Awakening: The End ofthe

Spiritual Search). Desalniettemin laat dit eerste boek


Als de bereidheid om deze boodschap te horen aanwe

een boeiende glimp zien van de ervaring en uitdruk

zig is, dan is die bereidheid er, en niemand kan je zeg

kingswijze van die eerste, dramatische dagen. Het is

gen wanneer dat zal gebeuren. Maar dit alles ontvouwt

een getuigenis van hoe de helderheid rot mijn wereld

zich op volmaakte wijze, en alles gebeurt precies wan

begon door te dringen. In die tijd was het allemaal

neer het nodig is, en ik verwacht nooit en te nimmer

nog zo nieuw en opwindend, en de manier waarop dat

dat iemand er klaar voor is voordat hij er klaar voor is.

in Leven Zonder Middelpunt tot uitdrukking wordt

En als hij er nooit klaar voor is, nou mooi, dan is dat

gebracht weerspiegelt het toenmalige gevoel van ex

ook precies wat er diende te gebeuren. Alles bestaat in

plosieve energie, nauwelijks rot bedaren te brengen

volmaakte harmonie met alle andere dingen, inclusief

vreugde en glinsterende levendigheid.

de hele spirituele zoektocht, het eindeloze zoeken van


het denken, en wellicht uiteindelijk ook het wegvallen

Tegenwoordig is het dramatische karakter ervan ge

van dat zoeken, en een moeiteloos rusten in dat wat

luwd, maar het gaat wel nog steeds door: kalm, aange

is. Je kunt niet weten hoe een sinaasappel smaakt tot

naam, liefdevol, onschuldig, altijd op de achtergrond

je er een proeft. Je kunt geen maaltijd nuttigen door

aanwezig terwijl het heel zachtjes fluistert: alles is ok,

het menu te bestuderen. Leven Zonder Middelpunt gaat

alles is altijd ok. En wat een volmaakt spel is het ge

niet over begrijpen op een intellectuele manier, maar

weest, en is het nog steeds: het zoeken, het lijden, het

over een resonantie die je voelt als je hem voelt. En als

drama van dat alles, en het wegvallen, de val in het

je hem voelt, is er geen 'jij' meer die hem voelt. Niet

aanwezig zijn, in de helderheid die zichzelf laat zien in

het 'jij' van het denken in ieder geval ...

en als de meest gewone dingen in het leven. En niets


hiervan heeft ook maar iets te maken met een Jeff Fo
ster. Dat is nu juist de grote kosmische grap: het heeft

niets met mij te maken. En het heeft alles te maken met,


16

17

nou ja, alles. Dit gaat over het Leven dat zichzelf tot
uitdrukking brengt, en niet over de ervaringen of over
tuigingen van een individu genaamd Jeff Poster.

Inleiding
In deze herziene versie van het boek is de tekst wat
aangepast en zijn er veranderingen aangebracht om de
helderheid te vergroten. Maar vergeet niet dat het aan
het eind van het liedje niet gaat om de woorden, hoe
helder ze ook zijn of niet zijn. De woorden verwijzen
slechts naar iets waarover niets te zeggen valt. De wer
kelijke boodschap zit in de energie, de resonantie, het
levende waarin de woorden opdoemen. En dat is niet
iets wat het intellect ooit zou kunnen bevatten. En dat
hoeft het ook nooit.
Dit is een boek over de onschuld die je in werkelijk
heid bent, buiten alle zoeken en lijden van het denken,

it is alles wat er is, maar op duizend verschillende

manieren brengen we onze levens door met zoe

ken naar meer.

buiten je levensverhaal, buiten tijd en ruimte zelf. Het


En wat is dit?

verwijst naar je ware natuur.


JeffFoster

Beelden, geluiden, geuren, gedachten die zich op dit

Brighton, Engeland

moment voordoen. Wat nu verschijnt als herinnerin

Februari 2008

gen aan het verleden, ideen over wat de toekomst in


petto heeft. Wat nu verschijnt als verlangen naar een
definitief einde aan problemen, naar blijvend genot,
naar blijvend geluk. War nu verschijnt als ideen over
mijzelf, wat ik bereikt heb en waar ik gefaald heb,
ideen over mijn moeilijke leven en alle problemen die
ermee gepaard gaan. Wat nu verschijnt als ademen, het
hart dat klopt, gasrekeningen die op een stapel op de

18

19

keukentafel liggen, de kat die miauwt, kinderen die


schreeuwen op straat, pijn in de borst, een hunkering
naar mr dan dit, een gevoel van frustratie omdat je
het net niet kunt vatten, het verlangen om daar allemaal
vrij van te zijn, voor altijd.
Kijk eens naar een kind dat aan het spelen is. Voor zo'n
kind lijkt dit leven n groot spel, een enorme speel
plaars waar alles fascinerend is, en er lijkt geen sprake te
zijn van een verlangen om aan het leven met al zijn pro
blemen te ontsnappen, om in een hogere of spirituelere
dimensie terecht te komen. Maar als volwassenen lijken
we juist wel veel tijd te besteden aan pogingen om te
ontsnappen aan het spel van het leven en al het lijden
dat iemand-in-de-wereld-zijn onvermijdelijk met zich
meebrengt. Drank, drugs, seks, geld en meditatie zijn
de gebruikelijke ontsnappingsmiddelen.
En natuurlijk zijn er allerlei traditionele en moderne
vormen van spiritualiteit die met alle plezier tegemoet
komen aan datzelfde verlangen. Maar door aan dat
verlangen tegemoet te komen, wordt het idee dat er
werkelijk sprake is van een individu dat kan ontsnap
pen aan het lijden, of berhaupt iets kan doen, onver
mijdelijk versterkt.
In dit boek wordt de mogelijkheid geopperd dat er
nooit van iets anders sprake is dan het leven zoals het
zich op dit moment voordoet, zonder een individu
dat de kern er van vormt en dat zou kunnen ontsnap-

pen, hoezeer het dat ook wil. Nee, het individu is niet
meer dan een van de verschijnselen die zich tijdens het
spel voordoen, niet iets wat geaccepteerd of afgewezen
dient te worden, overstegen of ontkend, maar iets wat
gewoon verschijnt, samen met alle andere beelden, ge
luiden, geuren, gedachten en gevoelens.
Deze boodschap is zo simpel, zo duidelijk. Het indi
vidu (degene die zoekt, lijdt, werkt) verschijnt gewoon
als een van de onderdelen van het spel van het leven.
En tegelijk met dat individu kan er een verlangen op
komen om aan het leven te ontsnappen, maar ook dat
is niet meer dan een verschijnsel, een onderdeel van
het verhaal.
En dat alles is absoluut in orde. Niets ervan hoeft geac
cepteerd of afgewezen te worden, overstegen of ont
kend te worden. Lijden is in orde, zoeken naar een
vorm van spirituele verlichting of bevrijding is in orde,
juist omdat er om te beginnen al niemand is. 'Iemand
die het middelpunt van alles vormt' is gewoon ook
weer een verschijnsel, een overtuiging, een onderdeel
van het verhaal.
Maar begrijp me niet verkeerd, ik zeg niet dat we onze
overtuigingen kwijt moeten. Overtuigingen zijn in
orde, en de behoefte om overtuigingen los te laten of
te overstijgen zou trouwens op zichzelf weer een over
tuiging zijn. Dit boek biedt het individu- dat wil zeg
gen: jou- geen enkele nieuwe overtuiging, en het zal

20
21

ook geen poging doen om overtuigingen die je er op


dit moment op nahoudt af te breken. Niets hoeft ooit
ontkend of afgewezen te worden ten gunste van be
vrijding, want op dit moment, terwijl het leven zich
afspeelt, is er ten allen tijde al sprake van bevrijding,
en alles wat we doen om tot bevrijding te komen is ge
woon misplaatst, maar niettemin volkomen aanvaard
baar.
Het is al zo dat er niemand achter het stuur zit, het
is al zo dat er niemand lijdt en dat er niemand is die

mte, in
verschijnt in die open rui
En de hele wereld
afgeschei
d die volkomen vrij is van
die uitgestrekthei
heid en
amheid, maar afgescheiden
denbeid en duurza
gebost zoals een moeder een pas
duurzaamheid omhel
ren baby omhelst.
mha
loten in je hartslag, in je ade
Het geheim ligt bes
pre
geluiden en geuren die zich
ling, in de beelden en
nt.
waar jij bent, op dit mome
cies daar manifesteren

je het?
Het geheim is hier. Zie

verlangt naar vrijheid. Er is gewoon niets anders dan


alles wat er op dit moment verschijnt. Gewoon dit, en
meer niet. Het is

simpel, zo duidelijk.

Het hart klopt, en jij bent het niet die dat doet.
Ademhalen vindt plaats, en jij bent het niet die dat doet.
Er vinden geluiden in de kamer plaats, enjij bent het niet
die dat doet.
Pijn komt op, en jij veroorzaakt haar niet. Vreugde
vindt plaats, en je hebt geen keus. De zon komt op en
gaat onder, bloemen bloeien en verwelken en sterven,
de seizoenen gaan voorbij vr je het weet, en jij voert
niet de regie over deze droomwereld. Het spel der tegen
stellingen wordt gespeeld, en er is een onmerkbare Stilte
die dat alles onafgebroken omhelst en alles laat gebeuren
zoals het gebeurt.

n
of het verstandelijk bevatte
En zelfs de herkenning
ing
niet nodig om tot bevrijd
van het bovenstaande is
r
k wordt voorgehouden doo
te komen, zoals ons zo vaa
van deze woorden hoeft be
de spirituele leraren. Geen
s te 'vatten', niets te over
grepen te worden. Er valt niet
ontbreken van begrip,
stijgen, niets te bereiken. Het
en', het ontbreken van re
het ontbreken van 'het vatt
nselen die zich momen
sultaten: ook dat zijn verschij
het leven, en ze zijn niet
teel voordoen in het spel van
npolen. En alle tegenpo
slechter of beter dan hun tege
len vallen uit elkaar in dit.
ontbreken daarvan, bui
Buiten overtuigingen of het
zouden kunnen uitdruk
ten alles wat woorden ooit
er altijd dit, voor altijd en
ken, buiten al het buiten, is
eeuwig.
23

22

Over dit boek

it boek is geschreven gedurende een periode van


twee jaar, toen de wanhopige zoektocht naar een

ontsnapping aan het leven doorzien begon te worden.


Dat doorzien was soms dramatisch, soms subtiel, en
altijd moeilijk om over te praten zonder te klinken als
iets wat zichzelf volkomen tegenspreekt.
Hier zijn een paar punten die je in je achterhoofd zou
kunnen houden terwijl je aan het lezen bent.

In dit boek worden geen methoden in de etalage ge

zet, wordt geen Weg naar Zelfrealisatie uiteengezet. Er


is geen sprake van een Zeven Stappen Plan naar Geluk,
geen Twintig Dagen totje Meer Verlicht Bent. Als het zo
gemakkelijk was, zou het denken zijn zoektocht dan
niet allang beindigd hebben?

25

Dit boek bevat geen logische lijn. Niets volgt uit iets

anders, en de tekst zit vol met paradoxen en tegenspra


ken. En dat kan heel frustrerend zijn voor een denken
dat verslaafd is aan logica, rationaliteit en intellectueel
begrip. Maar steeds weer zal ik er op wijzen dat deze
boodschap nier op verstandelijk niveau begrepen hoeft
te worden. Wat hier geschreven staat verwijst constam
naar de meest eenvoudige maar diepe waarheid: Dit is

alles wat er is. Het feit dat ik je constant herinner aan


iets wat overduidelijk is, zal jou, het individu, niet hel
pen. Maar als de boodschap begint door te dringen (bij
gebrek aan een beter woord) en het schijnbare bestaan
van het op zichzelf staande individu wordt doorzien,
kan er een bepaalde ongedwongenheid en gelijkmoe
digheid merkbaar worden. En die ongedwongenheid en
gelijkmoedigheid, dat is je natuurlijke staat van zijn.

Dit boek zal je niet helpen, mocht je de behoefte

hebben om geholpen te worden. Maar misschien


wordt, ondanks dit boek, de behoefte om geholpen
te worden doorzien. Misschien wordt het zoeken naar
spirituele verlichting, naar Nirwana, naar vrede, naar
het zoeken naar bevrijding en ontwaken doorzien. Of
het zoeken wordt misschien wel niet doorzien, en dat

ren,
kunt. Laat de woorden penetre
mee aan de slag
r.
dringen. Neem er de tijd voo
doorsijpelen, binnen
ten tussen de woorden. Neem
Geniet van de lege ruim
je
ze en kijk dan om je heen. Als
af en toe een pau
boek heen raast, vraag jezelf dan
merkt dat je door het
be
erm ee? Wat hoo p je erm ee te
af waarom. Wat wil je
op
op? Wacht je ero p dat er iets
reiken? Waar wac ht je
soo rt begrijpen me t je verstand?
zijn plaats valt, op een
m van spirituele verlichting die
Op een of andere vor
op je neerdaalt?
als een bliksemschicht
k verwijst naar hetzelfde,
Vrijwel elke zin in dit boe
maal niet 'iets' is. En als je
naar iets wat eigenlijk hele
ina haalt, haal je het nergens
dat niet uit de eerste pag
s te halen. Maar zolang er
uit. Want in feite valt er niet
dat er iets te halen valt,
sprake is van de overtuiging
halen valt. Snap je?
lijkt het ook alsof er iets te
eigenlijk net zo simpel
Ja, waar we hier over praten is
als het geluid van de
als de afwas doen, net zo duidelijk
als naar de wc gaan.
regen op het dak, net zo gewoon
elijk en gewoon dat er
Het is werkelijk zo simpel, duid
dt. En als die eenvoud
bijna altijd overheen gekeken wor
worden gelachen.
gezien wordt, kan er hartelijk om

is ook prima. Alles wat er gebeurt is absoluut op zijn


plaats, want de slotsom is dat je er hoe dan ook geen
controle over hebt. Maar later meer hierover.

Lees dit boek langzaam. De woorden die het bevat

zijn meditaties, geen ideen waar je met je verstand

woordigen drie
De drie delen van dit boek vertegen
geeft de buitenge
aspecten van bevrijding. Deel Een
g: het is dit, hier, nu
wone eenvoud weer van bevrijdin
27

26

-er hoeft niets bereikt te worden. Deel Twee bevat uit

Deel een

drukkingen van het onmiskenbare gevoel van vrijheid


en ontlading dat kan opkomen als het bestaan van het
schijnbare individu wordt doorzien. Deel Drie geeft de

Bevrijding: hier en nu

wijze weer waarop her schijnbare levensverhaal van het


individu helemaal doortrokken lijkt te zijn van bevrij
ding. Als het zoeken tot rust komt, worden bepaalde
aspecten van het leven in een ander daglicht gezien.
Het is geen afwijzing van het levensverhaal, maar een
doorzien van zijn schijnbare echtheid. Daarnaast zijn
er twee delen met dialogen over de zoektocht naar be
vrijding, verlichting, geluk, God, Nirwana, een hoger
banksaldo.
En nu, vooruit met de geit!

'Ik heb nooit serieus willen leven. Ik heb een to


neelstuk op weten te voeren - aandoenlijkheid ge
kend, en zielsangst, en vreugde. Maar nooit, nooit
ben ik serieus geweest. Mijn hele leven is niet meer
geweest dan een spel: soms langdradig, soms slecht
van smaak - maar wel een spel. '
Jean-Paul Sartre

28

29

Verslaafd aan verlichting

'Heel de wereld is een schouwtoneel


en alle mannen en vrouwen zijn slechts spelers.
Ze komen op en verdwijnen weer
en n man speelt vele rollen in zijn leven. '
Shakespeare -As you like it

o'n zevenentwintig jaar geleden verscheen ik op


het podium van het leven. Ik speelde vele rollen:

een verlegen en introvert kind, een tiener die zich pijn


lijk bewust was van zichzelf, en toen, in een optreden
dat een Oscar waard was, een afgrijselijk verwarde en
depressieve twintiger die de ene na de andere spiritu
ele crisis doormaakte. Gedurende het grootste deel van
mijn kindertijd en vroege volwassenheid leefde ik vol-

31

ledig 'in mijn hoofd', verdwaald in mijn problemen,

soluur momenten van vrede, rust en helderheid, maar

geplaagd door een afkeer van mezel(

ik verlangde er wanhopig naar dat ze zouden voortdu

Op een dag, ik was ergens halverwege de twintig en

slagroom en een kers.

had net een diepe depressie achter de rug die me bijna


tot zelfmoord had gedreven, werd ik gegrepen door het
virus van de spiritualiteit. Eindelijk had ik genoeg van
mijn ellende, genoeg van mijn verlegenheid, genoeg
van mezelflIk wilde aan dat alles ontsnappen. Ik wilde

ren. Ik wilde niet alleen maar vrede, ik wilde vrede met

Hoe kon ik de hele tijd in de Hemel blijven? Hoe kon


ik voor eens en voor altijd ontsnappen aan mijn alle
daagse leventje? Hoe kon ik vrij zijn van mezelf en al
mijn zogenaamde 'psychologische bagage'?

spirituele verlichting, bevrijding, verlossing van al mijn


lijden. Ik wilde het ego overstijgen, mezelf verliezen,

Ik was verslaafd aan verlichting.

opgaan in God en dit ellendige leven als mens achter


me laten. De keus was helder: spirituele verlichting of
zelfmoord. En de gedachte aan zelfmoord kon ik niet
verdragen.
En dus werkte ik me door honderden religieuze en
spirituele boeken heen van tientallen wijze mensen,
goeroes, Ieraren en filosofen met lange baarden. Ik las
maar door, ik begon te mediteren, at vegetarisch, en
luisterde naar slechte geluidsopnamen van vredige In
diase mannen die me vertelden hoe heerlijk het was
om stil te zijn van binnen. Maar wat ik ook deed of
niet deed, de hunkering om vrij te zijn was sterker dan
ooit. Ik kwam daar niet vanaf, hoezeer ik ook mijn

Doorspoelen naar het heden, en de zoektocht is voor


bij, of beter gezegd: hij is doorzien. Of nog preciezer
uitgedrukt: hij wordt doorzien, nu, nu en nu.
Natuurlijk bestaat er niet zoiets als verlichting. Dat komt
heel hard aan als je met hart en ziel uit alle macht op
zoek bent geweest naar verlichting, zolang je je kunt
herinneren. De spirituele zoektocht eindigt met dit
verpletterende inzicht: dat er om te beginnen al nooit
iets te vinden was.

best deed.

Ik zag het zo duidelijk: er was niets te vinden, want er

En vraag dreef me voort: hoe kon ik die staat van

al vanaf het allereerste begin deel van me uit. Het was

volmaakte rust en vrede bereiken waar mensen door


de eeuwen heen over gesproken hadden? Ik kende ab32

was nooit iets kwijtgeraakt. Absolute vrijheid maakte


mijn ware natuur, maar ze had mijn hele leven lang
verborgen gezeten achter het eindeloze zoeken en het
33

gekwetter in mijn hoofd. Mijn wanhopige zoektocht


stuk geweest van de levenslange zoektocht naar mr,

Dat zijn alleen maar meer verlangens van het ego, meer
manieren om het gevoel van een afoonderlijk zelfovereind
te houden, het gevoel van 'ik Door te zoeken naar ver

naar iets anders dan wat er is.

lichting houdt het denken zichzelf in leven, maakt het

naar spirituele verlichting was alleen maar een verleng

zichzelf sterker. Wat een prachtig spel speelt het denken


En toch was het spel perfect gespeeld en was er niet n

toch in zijn wanhopige poging om in leven te blijven.

ding misplaatst geweest. Dat was ook duidelijk.


Alle depressie en zelfbewustzijn verdween om nooit
meer terug te keren, en in plaats van ellende en frus

Na jaren van zoeken en steeds maar niet vinden, wordt

tratie was er, en is er nog steeds, alleen maar ruim

het nutteloze ervan uiteindelijk doorzien. Dit alle

telijkheid, alleen maar openheid, alleen maar onvoor

daagse leven is al datgene waar we naar op zoek zijn,

waardelijke liefde, een liefde die alles de ruimte geeft

en nu op dit moment is er al sprake van een perfectie

om precies te zijn wat het is, een liefde die het leven

die door een zoekende geest nooit gezien kan worden.

omhelst in al haar onvolmaaktheid.

En dat is verdomd moeilijk te zien als we een spiritu


ele weg bewandelen, want elke weg naar de vrijheid
impliceert alleen al door zijn eigen bestaan dat er geen
sprake is van vrijheid, dat bevrijding niet dit is, dat dit

Als de zoektocht naar verlichting ten einde komt, als

moment niet voldoet. Maar de waarheid is een land

het denken zichzelf heeft uitgeput en de handdoek in

zonder wegen.

de ring gooit, dan wordt het helder gezien: verlichting


kan nooit gevonden worden, want ze was er nooit niet.
En in dat heldere zien zit een vrijheid en een helderheid
die nooit gevonden kon worden door een geest die op

Het lijkt alsof we een toekomst willen en nodig heb

zoek was. Dat is de allergrootste paradox: verlichting is

ben met een grotere mate van geluk dan het geluk dat

het doorzien van de zoektocht naar verlichting.

er nu is. Het idee dat dit alles is wat er is, dat dit ogen
blik de enige zin van het leven is, is een grote uitda

Dus is er eigenlijk, ondanks alles wat we geloven, geen

ging voor een geest die opgesloten zit in het idee van

ultieme staat van bewustzijn, kun je jezelf niet het Nir

een toekomstige verlossing. Vit? Dit kan het niet zijn!:

wana binnen mediteren, kun je niet je ego kwijtraken.

roepen we uit.

34

35

Maar dit is her wel. Wat er nu op dit moment gebeurt

levendigheid dat niets ooit nog werkelijk alledaags is.

is

Het is allemaal God. Vrijheid. Volmaakt in zijn onvol

alles wat er mogelijkerwijs zou kunnen gebeuren. Dit

is bevrijding, verlichting, God, noem het wat je wilt.

maaktheid.

En de grote spirituele leraren, mystici en dichters heb


ben ons dat door de eeuwen heen duidelijk proberen te
maken, maar we konden ze gewoon niet horen. Jezus
zag het. Boeddha zag het.

En ik blijf het steeds maar herhalen: niets van dit alles


kan op het niveau van het verstand begrepen worden,
of op welk ander niveau ook trouwens. Het streven om
dit re begrijpen leidt alleen maar tot nog meer zoeken.
s ik dit snap, zal alle zoeken wegvallen en ben ik
verlicht', zeggen we tegen onszelf. Maar het gebrek aan
inzicht op dit moment is op zichzelf weer iets war zich
nu voordoet, en dat is net zo goed bevrijding, verlich
ting, God.

Vandaag de dag is er slechts sprake van het leven van


een doodgewoon leven, zonder verlangen om een ho
ger bestaansniveau te bereiken, mijn ware Zelf te vin
den, of n te worden met God.
Het is zo duidelijk nu:

dit alledaagse leven is alles wat

er is, of ooit geweest is. En in dat alledaagse leven zit


zo'n buitengewone aanwezigheid, zo'n openheid, zo'n

36

37

Het einde van de zoektocht

rijheid kan nergens anders gevonden worden dan

hier: recht voor onze neus.

En dit is hoe vrijheid eruit ziet:

Het zachte zoemen van de computer.


Een tintelend gevoel in de linkervoet.
Het getjilp van de vogeltjes in de tuin die van tak naar
tak springen.
Waarom zijn we nooit tevreden met dit? Waarom is dit
moment nooit toereikend?

39

Misschien komt dat wel doordat we tijdens ons leven


een keer zijn gaan geloven dat er Meer Dan Dit be
staat, iets hogers, iets met meer betekenis dan al het

Alle gedachten doen zich in het heden voor. Alle geluiden

geval is, een soort toestand waarin onze Ware Natuur

zijn geluiden die zich in het heden voordoen, alles wat

in al haar glorie aan ons onthuld wordt, waarin alle

gezien wordt doet zich in het heden voor. Wat is dat toch

gedachten oplossen, waarin het ego opbrandt en ver

mooi: je kunt nooit ontsnappen aan het heden, en je

dwijnt, waarin de grond waarop we staan zich opent

kunt het nooit kwijtraken. Denken is niet meer dan de

en het Eeuwige zich brandend en tandenknarsend be

illusie van verleden en toekomst.

kendmaakt, in elk geval voor even.


Als altijd alleen maar het heden bestaat, dan moet die
Maar hoe reel is dat alles? Nu op dit moment bestaat

staat van verlichting, van bevrijding, of hoe je het ook

er voor mij alleen maar het geluid van het roodborstje

wilt noemen, ook in het heden bereikt worden. Dat wil

dat in de rondte springt in de boom verderop, alleen

zeggen dat hij helemaal niet bereikt kan worden. Want

maar het kloppen van het hart, alleen maar de damp

iets bereiken impliceert tijd, impliceert een zelf. Iemand

die oprijst van een versgezet kopje thee, alleen maar de

die iets bereikt, en een tijd waarin het bereikt zal zijn.

ochtendbries die zachtjes langs mijn wang strijkt. Dat


is de Hemel. Dat is God. Dat is het Eeuwige.

Hopeloos, hopeloos, hopeloos!

En dan komt er een gedachte op: 'Het leven moet om


meer gaan dan dit!'. Het denken kan de eenvoud van

wat is niet lang verdragen!

Er bestaat altijd alleen maar nu. Er bestaat altijd alleen


maar dit. Het zoeken naar iets anders dan dit is een

Maar zelfs de gedachte 'Het leven moet om meer gaan

ontkenning van de onmiskenbare dit-heid van dit, de

dan dit' is niet meer dan een gedachte, een gedachte die

onmiskenbare aanwezigheid ervan. Het zoeken naar

zich op dit moment voordoet, net als alle gedachten.

verlichting is een ontkenning van de verlichting die er

Gewoon iets wat in het bewustzijn verschijnt, gewoon

altijd al is. Het zoeken naar Eenheid is een ontkenning

een vorm die oprijst. Alle vormen rijzen op en verdwij

van ... ach, je weet het inmiddels wel.

nen weer in de Aanwezigheid die je bent, en het Aanwe


zig-zijn blijft onberoerd. Die helderheid kan door geen

En de paradox gaat zelfs nog dieper. Want zelfs het

enkele voorbijkomende gedachte worden verstoord.

zoeken naar Eenheid, naar bevrijding, naar loskomen,

40

41

naar vrijheid ... zelfs dat zoeken is gewoon een uitdruk

Nu al is het zoeken voorbij. Maar het denken kan dat

king van Eenheid, bevrijding, loskomen, vrijheid.

niet horen. Het denken wil zo ontzettend graag op


zoek zijn, want door dat zoeken houdt het zichzelf in

Je kunt het niet vinden, je kunt er niet aan ontsnap


pen, je kunt het niet vermijden. Het is onvoorwaarde
lijk en vrij. Het is het feestmaal dat altijd weer over het
hoofd wordt gezien door een hongerige geest.

leven. Voor het denken is het einde van het zoeken een
soort dood.
Maar het denken doet op volmaakte wijze zijn werk.
Het zoekt precies zoveel als het moet zoeken. Het goe

Negeer het, en Eenheid is bezig Eenheid te negeren.

de nieuws is dat dat zoeken in feite niets met jou te

Probeer het te vinden, en Eenheid is bezig Eenheid

maken heeft. Het zoeken doet zich gewoon voor in

te vinden.

deze open ruimte, in deze aanwezigheid die alles ac


cepteert, letterlijk alles, onvoorwaardelijk, liefdevol,

Dus wat kun je doen?

vrij. En dat is wat je bent.

Is er nog steeds sprake van zoeken?

Het einde van de spirituele zoektocht is dus een uiterst

Dat is prima.

radicale acceptatie van wat is. En die acceptatie, dat


doorzien, wordt niet gedaan door jou. Die acceptatie
is niet iets wat jij doet, niet iets wat jij bereikt, niet het

Is er nog steeds sprake van pijn?


Dat is ook prima.

resultaat van iets. Die acceptatie is de aard der dingen,


nu al. Nu al doet alles zich spontaan voor, ongebon
den, vanzelf. Nu al accepteen het Universum alles zo
als het is, onvoorwaardelijk. Nu al is er, zoals Boeddha

Is er sprake van lijden, hoop, wanhoop?

zo helder zag, geen afzonderlijk zelf.

Dat is allemaal prima. Er is niets anders nodig. Niets

Het hart klopt, en jij doet dat niet.

meer, niets minder. Nu al is de 'jij' die de kern van je leven


vormt niet meer dan een idee, een geestverschijning, een

Geluiden doen zich voor, en jij maakt ze niet.

gedachte. Nu al speelt het leven zich op volmaakte wijze

af, en jij bent het niet die dat doet. Nu al ben je vrij van de

Ademhalen vindt plaats, en jij doet dat niet.

last van het willen. N u al is er bevrijding van het 'ik'.


42

43

Gedachten komen op, en het is zo duidelijk dat jij ze

dat er alleen maar het roodborstje is, dat er alleen maar

niet denkt. Als jij ze zou denken,

dat springen is, hup hup hup, dat er alleen maar het

je gemakkelijk in
staat zijn jezelfde volmaaktheid binnen te denken!
zou

tjilpen is. En dat is allemaal Eenheid. Zonder begin of


eind. Zonder doel of bestemming of betekenis.

Maar dat is naruurlijk nier het geval. Boeddha zag dat


ook.

Het roodborstje maakt zich geen zorgen of hij zichzelf

Het hart klopt dus, en geluiden doen zich voor, en

of niet. Voor hem is het springen, het zoeken naar de

ademhalen vindt plaats, en gedachten komen op, en

volgende worm al toereikend. Misschien voelen we

vindt of niet, of hij een staat van bevrijding bereikt

dat alles is gewoon een prachtig, spontaan spel van het

ons daarom wel zo aangetrokken tot de natuur. Dieren

goddelijke. En het denken gaat maar door met zoeken,

lijken geen last te hebben van individualiteit, van ik

tot het dat niet meer doet. Dat zoeken maakt gewoon

heid, van het zoeken naar iets wat meer betekenis heeft

deel uit van wat er gebeurt. Het is geen probleem, tot

dan al het geval is.

'jij' er vrij van wilt zijn!


Maar, de grote bevrijding is al een feit, voor ieder van
Ik zeg niet dat je de zoektocht op moet geven. Er is

ons. Dit- wat ons nu op dit moment al zo helder ge

hier geen sprake van een veroordeling van het zoeken.

geven wordt- is alle betekenis die er is. Dit- op het

Zelfs zoeken vindt precies zo plaats als de bedoeling is.

toilet zitten, of lunchen, of brood en melk kopen in de

Werkelijk alles is volkomen op zijn plaats.

buurtwinkel- is het enige doel wat er is. Voor het den


ken kan dat heel deprimerend klinken. Voor dat wat je
werkelijk bent is het een explosieve bevrijding.

Het kan zijn dat er iets doorzien wordt, of niet. Het kan

Juist het zoeken naar zin creert zinloosheid, en juist

zijn dat je opgeslokt wordt door de zoektocht, of er kan

het zoeken naar betekenis creert becekenisloosheid.

sprake zijn van een gevoel van ongedwongenheid, een


gevoel van bevrijding. Dat is allemaal goed, dat is alle
maal prachtig, dat maakt allemaal deel uit van het spel.
Dit zien is geen prestatie, is niet het resultaat van een
Het kan zijn dat er een roodborstje van tak naar tak

lange strijd, heeft niets te maken met intelligentie of

aan het springen is, en het kan zijn dat gezien wordt

vaardigheid of kennis. Het heeft niets ce maken mee

44

45

oorzaak of gevolg, met je best doen of volharding of


wat dan ook.
Vrijheid en verlichting kunnen nergens anders gevon

De goddelijke paradox

den worden dan hier. Dat wil zeggen, ze kunnen hele


maal niet 'gevonden' worden.

k ben er niet.

Wat je ziet als je deze kant opkijkt is niet meer dan


een zak met vlees en beenderen. En die zak met vlees
en beenderen lijkt op vrij voorspelbare wijze te func
tioneren en vrij voorspelbare geluiden en geuren te
produceren. Je ziet dat gedrag en je vertelt het verhaal
van Jeff Poster. Dat is jouw versie van mij. Dat ben ik,
voor jou.
Maar is er werkelijk een 'mij' hier waarnaar je verwijst?
Zit hier een 'Jeff' in die jij op een of andere manier
herkent en benoemt?

46

47

Alles wat ik hier kan vinden is een open ruimte, gevuld


met beelden en geluiden en geuren en gedachten en
gevoelens. Maar - en dat is de grote ontdekking - er
valt eenvoudigweg geen 'ik' te vinden dat het middel
punt van dat alles vormt, geen 'ik' dat de dingen regelt.
Er is hier niets met enige vaste substantie, alleen maar
een openstaan voor dat war de wereld te bieden heeft,
en 'mij' of 'ik' of 'mijzelf'

maakt daar alleen maar deel

van uit. 'Ik' is iets war zich nu op dit moment voor


doet, net als alle andere dingen: het gonzen van het
verkeer, het tjilpen van de vogels, het kloppen van het
hart. Gewoon iets wat plaatsvindt in her bewustzijn,
gewoon een van de volmaakte manifestaties van het
Geheel.
Dit is alles wat er is:

dingen dieje nu kunt zien en horen


en ruiken, het leven dat zich nu afipeelt, maar geen 'ik'
dat het middelpunt ervan vormt, geen 'ik' dat de regie
voert. Het leven heeft geen middelpunt.

En toch vraag ik me af of het wellicht niet oneerlijk is


om te reageren op een naam, om wat ik ben te vereen
zelvigen met wat de wereld zegt dat ik ben. Want ik
ervaar mezelf beslist niet als persoon, als individu, als
iets wat losstaat van de wereld. Nee, als ik al iets ben,
dan ben ik deze open ruimte waarin de hele wereld
verschijnt, en sta ik zeker niet

los van de wereld zoals

die verschijnt. Als ik al iets ben, dan ben ik dat wat er


gebeurt, hier, nu, op dit moment. Als ik al iets ben,
dan ben ik

dit, dit en dit. Dat is de werkelijke bete

kenis van non-dualiteit. En het is ook wat Boeddha


bedoelde toen hij zei:
'Alleen lijden bestaat, maar niet iemand die lijdt;
doen bestaat, maar niet iemand die iets doet;
Nirwana bestaat, maar niet iemand die het zoekt;
de Weg bestaat, maar niet iemand die hem gaat.'
'Jeff' snapt dit bij lange na niet. 'Jeff' is een overblijf
sel uit het verleden, maakt deel uit van het verhaal dat
iedereen voor zichzelf en uit zichzelf lijkt op te hangen.

Als je dus naar deze zak met vlees en beenderen hier


kijkt, en het gedrag dat daarbij hoort, en als je die aan
spreekt met 'Jeff', komt er van hieruit een antwoord,
want dat lijkt het meest aangewezen om te doen. Geen
antwoord geven zou sociaal onacceptabel zijn, en deze
zak met vlees en beenderen zou in het gesticht gestopt
kunnen worden, of zou op zijn minst zware medicij
nen toegediend krijgen.
48

Sterker nog, er lijken net zoveel Jeffs te bestaan als er


mensen zijn die hem kennen.
Dit is geen ontkenning van het feit dat er hier een idee
van een 'Jeff' bestaat dat ronddrijft in het bewustzijn,
als gedachte. Maar dat is wel alles wat er is, aan deze
kant.

Er is geen Je./fdie gedachten heeft over Je./f'- dat is


de illusie. Er is hier alleen de gedachte aan Je./f: alleen
het verhaal dat langs komt drijven.
49

En dat vindt allemaal plaats voor niemand, verschijnt


in deze open ruimte, in de uitgestrektheid die alles be

Dat betekent niet dat je zomaar oude vrouwtjes in el


kaar gaat slaan. Nee, als er geen afZonderlijk zelf is,

vat, liefdevol, onvoorwaardelijk, in de helderheid die

zijn er ook geen anderen. Geen anderen los van jou in

alles zichzelf laat zijn. Er is gewoon geen 'Jeff' buiten

elk geval. En daarom is dit het einde van alle geweld,

die uitgestrektheid. En dat wil zeggen dat er helemaal


geen 'Jeff' is. Ik besta gewoon niet. 'Ik' ben er niet.

het einde van ik-tegen-jou. En buiten die ik-tegen-jou


.
,
illusie is er zo n grote mate van mtlmltelt, zo' n onvoor-

Eerlijk niet.

waardelijke liefde en acceptatie, dat het idee om oude

vrouwtjes, of wie dan ook, in elkaar te slaan gewoon


Geen zelf, geen probleem, zoals een oude zenmonnik

wegvalt. Dat oude vrouwtje ben ik zelf. En ik merk dat

ooit zei.

ik haar niet in elkaar sla. Ik merk dat ik haar de straat


over help. De paradox: er zijn geen anderen, en toch is
er een enorme liefde voor anderen, een enorme ruimte

En toch, en toch ... besta ik in feite wel. In de ogen

die hen toestaat precies te zijn wie ze zijn.

van de wereld is er in elk geval wel degelijk een Jeff


- hij heeft een geboorteakte en een softnummer en al

In een Leven Zonder Middelpunt, jazeker, daar kan

les! Om te kunnen functioneren in de wereld lijkt het

nog sprake zijn van pijn en woede en verdriet. Maar er

nodig van een basisaanname uit te gaan; dat er hier

gebeurt iets raars: pijn en woede en verdriet zijn niet

sprake is van een individu, een persoon. Maar dat is

langer in bezit van een persoon van vlees en bloed.

een aanname, een idee, niets meer dan dat, en het heeft

Daar wordt niet langer aanspraak op gemaakt door

ook niet mr werkelijkheidswaarde dan dat.

een ego dat hunkert naar een identiteit. We zouden


kunnen zeggen dat ze nog steeds plaatsvinden, maar

Met dat besef bevrijdt de hele wereld zichzelf. Bevrijd

dat ze nu plaatsvinden voor niemand in plaats van voor

uit de wurggreep van het denken, bevrijd van de Iast

iemand, en daardoor doen ze er verbazend genoeg niet

van 'ik en al mijn problemen', is er sprake van een

meer toe (want er is tenslotte niemand waarvoor ze

grote mate van ongedwongenheid die alles doordringt.

er toe zouden kunnen doen!). Er is pijn en woede en

Bevrijd van doelstellingen en betekenissen, is elk mo

verdriet, maar ze behoren niemand toe. En omdat er

ment zijn eigen bestemming, is alles betekenisvol van

niemand aanspraak op maakt, vallen ze vanzelf uit el

zichzelf, want elk moment is alles war er is, of ooit ge

kaar wanneer het hun tijd is, zoals altijd al het geval is

weest is. Bevrijd van zelfbewustzijn is alles toelaatbaar

geweest.

en kan iets onmogelijk het gevolg zijn van iets anders.


50

51

Alles waar hier over gesproken wordt is

nu

al het ge

val, voor ieder van ons. En ja, daar hoor jij natuurlijk
ook bij. Nu al is er sprake van bevrijding. Nu al is

Wie ben ik?

er sprake van vrij-zijn van alles. Nu al verschijnen de


dingen uit zichzelf. Kijk maar: het hart klopt, en er is
niemand die dat doet. Er is ademhalen, en dat vindt
vanzelf plaats. Gedachten komen op, geluiden en beel
den doemen op, gevoelens in het lichaam komen op,
maar ze komen op voor niemand. De lente komt, en
het gras groeit vanzelf

Dit kan het verstand niet bevatten. Maar ergens voor


bij de woorden kan er een resonantie ontstaan buiten
het denken om. En dat is de plaats waar deze woorden
nu op die moment naar verwijzen, een plaats zonder
locatie- dat wil zeggen, hij bevindt zich nergens, en
overal. Hij zit in je hartslag. Hij zit in de ademhaling.
Hij zit in de gewaarwordingen van je lichaam en in
de ruimte rondom die gewaarwordingen. Hij zit in je

anleidin zijn tot een


e spirituele zoektocht kan

rnng. We ptkken onder


hoop frustratie en verwa
veij
op. Soms raken we zo ver
weg zoveel concepten
ndenog
en de kinderlijke verwo
derd van de eenvoud
wat is
re natuur is. En toch,
en onschuld die onze wa
zoektocht ...
het toch een prachtige

gedachten en de ruimten tussen die gedachten, en in


dat wat je ziet en hoort en ruikt in de kamer. Eigenlijk
is het alles wat er is. Het is waar jij altijd bene. Het is
thuis.

Wie ben ik?


t.
Ik ben Jeff. Ik ben Jeff nie
ben iets.
Ik ben niets, niet iets. Ik
Ik besta. Ik besta niet.
53

52

Ik ben niet dit, niet dat. Ik ben dat, ik ben dit.


Ik ben. Wie is?
lk-ben-heid! Wie-ben-heid?

Al het bovenstaande is waar.

Al het bovenstaande is niet waar.


Goede genade.
Luister: een vogel tjilpt buiten.
Dit gebeurt voor niemand.
Geen vogel tjilpt buiten. Dit gebeurt voor iemand.
Een vogel tjilpt. Een geen-vogel tjilpt niet. Kan een

tjilp!
En toch: tjilp
Dit is onmiskenbaar.
Tjilp tjilp!
.
doet de vogel in de tum.
Tjilp tjilp!
Dit is onmiskenbaar.
Dit is onmiskenbaar.
Dit is dit. Is dit.

Dit is. Dit is.


Dit is dit.
Alleen maar dit.

geen-vogel tjilpen?

Alleen maar dit.

Een geen-vogel onttjilpt zijn vogeltjilpen. Voor nie

Ik ben.

mand.
Een vogel tjilpt zijn geen-vogel onttjilpen. Voor mij.
Geen vogel. Geen tjilpen. Geen ik. Niet-iets.

54

Alleen maar dit.


Tjilp tjilp!

55

Het

Koninkrijk

et Koninkrijk der Hemelen ligt verspreid over de


Aarde, en mannen en vrouwen zien het niet. En

dat mannen en vrouwen het niet zien komt doordat ze


verdwaald zijn in de droom van individualiteit.

We geloven dat we mensen zijn; individuen die gebo


ren zijn in een onverschillige en soms wrede wereld
waarin we zingeving, een doel en geluk moeten zien te
vinden. Die overtuiging mag er zijn, en je hoeft maar
te kijken naar de afgelopen paar miljoen jaar om te
zien dat het, nou ja, weliswaar een droom is, maar wel
een heel overtuigende droom!

57

Omdat we in de droom verdwaald zijn geraakt koeste

Want zolang je

ren we zo vaak de hoop er ooit aan te kunnen ontsnap

:raat van vrede te bereiken, zit je gevangen in het zoe

pen, en velen van ons zoeken hun heil dan in de spi


ritualiteit - oosterse of westerse - die ons zoveel meer
belooft dan dit; een hogere, betekenisvollere dimensie
van het bestaan, iets Goddelijks en puurs en moois,
iets vredevals dat geen lijden kent. Iets beters in elk
geval dan deze aardse puinhoop!
Misschien horen we spreken over mensen die verlich
ting bereikt hebben, of God gevonden hebben, of hun
zelf volkomen kwijt zijn geraakt, en dan maken we van
deze mensen onze leraren, onze goeroes. We willen
hebben wat zij hebben, we hunkeren ernaar te ervaren
wat zij ervaren. Ze zien er zo gelukkig uit, zo vredig, zo
vrij van menselijk lijden. Het kan zelfs zijn dat we onze
levens aan hen wijden, dat we hen aanbidden, dat we
naar hun lezingen luisteren en vierentwintig uur per
dag hun boeken lezen.
Het kan zelfs zijn dat we onze huizen verkopen,
onze gezinnen achterlaten en op een berg in India
gaan zitten mediteren. Misschien veranderen we
onze namen wel, trekken we spirituele kleren aan,
eten we spiritueel voedsel. Wijzen we het lichaam
af, ontkennen we verlangens, vasten we tot we vel
over been zijn. En dat alles mag er natuurlijk zijn.
Het is allemaal leuk en aardig, en absoluut op zijn
plaats, maar het zal je niet helpen om de zoektocht
ten einde te brengen.

iets doet om ergens te komen, zit je

evangen in het zoeken. Zolang je mediteert om een

ken. Zolang je alles als En probeert te zien, als met


elkaar verbonden, als een manifestatie van God, zit je
evangen in het zoeken. Zolang je verlost wilt worden

an het ego, zit je gevangen in het zoeken. Zolang je

probeert om meer aanwezig te worden, zit je gevan


gen in het zoeken. Zolang je iets anders probeert te
worden dan wat je bent, of zelfs als je probeert te

zijn wat je bent, zit je gevangen in het zoeken. Je zit


zelfs gevangen in het zoeken als je wilt stoppen met
zoeken.
Wat wordt er toch een hoop geprobeerd, wat wordt er
toch een hoop moeite gedaan. En zou de moeite die je
doet om geen moeite meer te doen niet gewoon nog
meer moeite zijn die je doet? Dit is wat ze eigenlijk be
doelen met

'double bind'. Wat je ook doet, het is nooit

goed.
Wat doe je als er niets is wat je kunt doen?
Goeie vraag! Alles wat je naar voren zou kunnen bren
gen, zou gewoon weer een andere manier zijn om het
zoeken gaande te houden. Zolang de geest (en met het
woord 'geest' bedoel ik gewoon het denken) iets kan
doen, is zijn voortbestaan gegarandeerd. De geest zal
zichzelf zelfs in stand houden door te zeggen: 'Nou,
als ik dan toch niets kan doen, zal ik her zoeken maar
59

58

opgeven!' En dan gaat hij wanhopig proberen om het

Kijk, het vragenstellen moet doorgaan, want de geest

zoeken op te geven. En intussen blijft zijn bestaan ge


handhaafd: een afz.onderlijk individu probeert het zoe

moet doorgaan. Hij wil niet opgeven, hij wil niet ster
ven. Talloze malen zijn je vragen al beantwoord, maar

ken op te geven. En dat maakt dat het afZonderlijke

het denken kan ze niet accepteren als werkelijke ant

individu zich nog meer afgezonderd voelt dan hij al is.

woorden, want dan zouden de vragen hun bestaans

En dat geeft weer voedsel aan het zoeken. Ja inderdaad,

recht verliezen, en daarmee ook degene die de vragen

een vicieuze cirkel.

stelt. Degene die de vragen stelt komt op en verdwijnt


weer met de vragen. Ze zijn van elkaar afhankelijk.

Als er dus niets is wat je kunt doen, of niet doen, wat


moet je dan doen?

De geest

moet

dus wel doorgaan met vragenstellen en

wachten op antwoorden. Zijn hele voortbestaan staat


immers op het spel! En zo gaat het grote zoeken maar
door: 'Op een dag zal ik tot bevrijding komen! Op een
Nee. Ik geef je geen antwoorden. Het zoeken naar ant

dag zal ik vrij zijn!'

woorden op je vragen maakt slechts deel uit van het


zoeken.

Waarom niet vandaag? Waarom niet nu? En zo niet


nu, wanneer dan wel?

Zie je dan niet dat de geest het gewoon heerlijk


vindt om vragen te stellen? Zolang hij bezig is met

Op war voor antwoorden zit je te wachten?

vragen stellen, is zijn voortbestaan gegarandeerd:


het geeft hem een gevoel van verleden, toekomst,

Wat voor vragen ben je aan het stellen?

individualiteit. Er is sprake van een persoon die


vragen heeft, en die uiteindelijk de antwoorden zal
weten re vinden.
Misschien wordt de nutteloosheid van dit alles ooit
Denk je niet dat als er antwoorden te vinden waren,

doorzien, en barst je in lachen uit om de belachelijke

je die intussen allang gevonden zou hebben? Heb je

knopen waarin we onszelf verstrikken in onze pogin

inmiddels nog niet genoeg antwoorden gehad? Staan

gen om vrij te zijn, in onze pogingen om tot bevrijding

je boekenplanken niet vol met antwoorden, lopen ze

te komen. Ja, er wordt volop gelachen als de droom

niet over van de antwoorden?

van de individualiteit en de strijd om van dat alles los

60

61

te komen doorzien wordt. Het is om je dood te lachen.


Dat zal misschien gebeuren, en misschien ook wel niet.

Maar daar kun jij in elk geval niets aan doen. Want nu

Bevrijding is

al is deze 'jij' niet meer dan een fictie, een verhaaltje,


een gedachte. Die hele strijd is een prachtige droom,

de gasrekening betalen

een verhaal dat zich binnen het bewustzijn afspeelt,


een geweldig vermakelijke en betoverende film. En die
film loopt precies zo af als de bedoeling is. Het idee
dat jij daar iets aan kunt doen vormt de basis van alle
lijden en frustratie.

De enige vorm van lijden is het idee

een keus te hebben.


Als je vanavond gaat slapen, zal het zoeken ook gaan
slapen. Zo breekbaar en denkbeeldig is het allemaal.
Het is een prachtige droom, een prachtige illusie. Het
is allemaal

maya ...

lleen maar dit.

Altijd alleen maar dit.


Wat zich spontaan voordoet.

Het Koninkrijk der Hemelen ligt inderdaad verspreid


over de Aarde, en mannen en vrouwen zien het niet,
maar zelfs dat - zelfs het feit dat we het Koninkrijk
niet kennen, zelfs onze zoektocht naar het Koninkrijk
- zelfs dat maakt deel uit van dat Koninkrijk. Sterker

En geen sporen achterlaat.


Hoe zou het ooit anders kunnen zijn?

nog, er is niets wat het Koninkrijk niet is.

Leegte en volheid, zijn en niet-zijn.

Het omvat alles. Alles.

Alles is hier. Alles is Nu.


Maar dat zijn slechts woorden.

62

63

Woorden zijn eigenlijk niet nodig.

Bevrijding.

Alleen maar dit.

Hunkering, begoocheling, verlangen, liefde, haat, ja


loezie, schuld.
Bevrijding, bevrijding, bevrijding!

De kat miauwt. De ketel staat te koken. Het hart


klopt. Kauwen op cornflakes. De melk is een beetje
zuur. Rekeningen vallen door de brievenbus.
Ademen.
Ademen.
Bevrijding.

Geen behoefte meer om te zoeken.


Was er ooit een verleden?
Was er ooit iemand die zocht? Iemand die leed en er
naar verlangde om vrij te zijn van alles?

Eten.

Iemand die ergens in geloofde?

Bevrijding.

0 God! Wat een waanzin! Om iets anders te willen

Drinken.

dan dit ...

Bevrijding.
Naar de wc gaan.
Bevrijding.
Pijn in de borst.

Stop er gewoon mee.


Stop, kijk en luister:
Dit is alles wat er is.
Nooit is er iets anders geweest.

64

65

Ik vraag me af hoe hoog de gasrekening deze maand


zal zijn.

Boeddha in een buurtwinkel

'Wr verlichting hak je hout en draagje water.


Na verlichting hak je hout en draagje water.'
WuLi

p een dag kwam ik Boeddha tegen in een buurt


winkel.

Op de weg terug van een dagje uit in de stad ging ik


een buurtwinkeltje binnen. Nadat ik betaald had voor
mijn brood en melk, vroeg ik de man achter de toon
bank of hij wat wisselgeld had voor de wasmachine. Ik
gaf hem twee munten van een pond en met een brede
glimlach gaf hij me kleingeld terug. Ik zei: 'Dank u
wel' en hij antwoordde: 'Niets te danken'.

66

67

Verlichting is geen toekomstige gebeurtenis die je in


een staat van perfectie brengt. Nee, verlichting vindt
elk moment van de dag plaats. Het is de simpele
vreugde van dagelijkse interacties. Het is het kopen

Bevrijding bevindt zich

van brood en melk, het wisselen van munten hier en

recht voor je neus

daar, het 'bedankt, tot ziens!' als je een winkel uitloopt.


Het is alleen maar dat, en niets mr.
Je kunt verlichting niet vinden. Nergens en nooit kun
je verlicht worden. Verlichting is er gewoon, en door
ernaar te zoeken verlies je het . . . maar je kunt het na
tuurlijk nooit echt verliezen.
Verlichting in een buurtwinkel, wie had dat ooit ge
dacht?

e ochtendzon komt op en dompelt de bomen en


bloemen en vogels onder in een warme, gouden

gloed. Hoe prachtig herinnert dat ons eraan (hoewel


we er natuurlijk niet aan herinnerd hoeven te worden)
dat er gewoon niets te bereiken valt. Je hoeft nergens
heen, je hoeft niets te doen ... en er is niemand die iets
van dat alles met zijn verstand zou kunnen bevatten.
Niets te bereiken. Ja, daar heb ik het wel een tijdje
moeilijk mee gehad! Mijn arme geest was altijd aan het
toewerken naar die ultieme ervaring van ontwaken,
een ervaring die voor eens en altijd 'korte metten' zou
maken met alles. Maar op een dag viel de behoefte aan
verlichting weg, en in feite elke behoefte aan iets wat
niet bezig is nu te gebeuren. En wat er is overgebleven
kan ik onmogelijk weten en ook niet echt beschrijven.
68

69

Er is alleen maar dit, en elk idee over wat dit is lost ge

de computer. Rekeningen die op een stapel op de keuken

woon op in een aanwezigheid die zo onvoorwaardelijk

tafel liggen. Stemmen, gezichten, lawaai, warmte. Alleen

en ongelooflijk vol is, en zo heerlijk leeg van verleden

maar dat. Niets anders.

en toekomst.
Je moet zo ontzettend lachen als je dat ziet. Wat een op
Bevrijding vindt elk moment plaats. Ontwaken vindt

luchting om bevrijd te zijn van de last van het zoeken. En

elk moment plaats. En hier zit 'm de kneep: er is nie

hoe duidelijk wordt het ook: werkelijk alles is een mani

mand aanwezig om dat te weten! Niemand om dat te

festatie van onvoorwaardelijke liefde (hebben de heiligen

ervaren! Helemaal niemand!

en wijzen door de eeuwen heen ons dat niet steeds dui


delijk proberen te maken?). Het is allemaal God, Nir
wana, Eenheid, het Koninkrijk der Hemelen, geef het
maar een naam. Alles. Het heilige en het goddeloze, het

Ik denk dat de laatste horde (en in feite zijn er geen

levende en het dode. De angst, het schuldgevoel, de pijn,

horden) deze was: om verlicht te zijn ten aanzien van

het mededogen, onthoofdingen in Irak, massale sterfte,

de behoefte om verlicht te zijn; om te ontwaken uit

lichamen die verwoest worden door kanker, het zoe

de behoefte om te ontwaken! En de reden waarom ik

ken naar verlichting, de frustratie als die niet gevonden

het niet te pakken kon krijgen is omdat ik het, nou ja,

wordt, het betalen van rekeningen, de kat eten geven, de

steeds maar probeerde. Het is net als proberen niet te

kat aaien, gebeten worden door de kat, alles. Het bestaat

ademen. Hopeloos. En toch volkomen op zijn plaats

allemaal in volmaakte harmonie, en dat is iets wat de

en goddelijk in al zijn hopeloosheid.

geest die bezig is met zoeken nooit en te nimmer kan


accepteren. De geest kan nooit de Eenheid zien die alle

Misschien was die hopeloosheid wel nodig om een an

dingen verenigt, de pijn en het lijden inbegrepen. En

dere mogelijkheid de gelegenheid te geven zich ken

toch is ook de geest een volmaakte manifestatie van die

baar te maken ...

Eenheid. Wat is dat allemaal toch een prachtige dans.


Kijk, voor een geest die op zoek is, is er altijd wel iets
mis met de wereld.

Er is altijd alleen maar dit: iets wat overduidelijk is op


het moment zelf. Het geluid van toetsen die ingedrukt

Maar als het zoeken ophoudt, is er geen wereld meer.

worden. Ademhalen. Pijntje in de rug. Het zoemen van

Maar moeiteloos handelen kan zich dan nog steeds

70

71

voordoen: de oorlogswezen in Irak helpen, de mensen


voeden die sterven van de honger, zorgen voor de kat.
Maar nu is het volkomen duidelijk:

alles doet zichzelf.

Het leven leeft zichzelf, vol mededogen, vol liefde, en


eigenlijk zijn er helemaal geen 'anderen' om te helpen.

Dialogen I

Voor het denken komt dit over als waanzin. Voor wat je
bent is het volkomen duidelijk en volkomen zinnig.
Als kind zag je dit al. Je zult het opnieuw zien.

0, om het leven te ervaren, om het

allemaal te ervaren,

in al zijn pracht, zonder idee wat het zou moeten zijn!

"\ fraag: Ik snap het niet. Moet ik nu stoppen met


V zoeken of niet? Aan de ene kant zeg je dat zoeken

Het is pure, onvoorwaardelijke liefde, dat alles. Niets

het probleem is, maar aan de andere kant zeg je dat er

uitgezonderd.

niemand is die kan zoeken ...

En het is gewoon dit.

Antwoord: Ah, goeie vraag. Nou ja, als zoeken plaats


vindt, vindt het plaats, en als het niet gebeurt, gebeurt

Het is verbijsterend.

het niet. Zo eenvoudig is het eigenlijk. Zoeken hoeft


niet afgewezen te worden, niets hoeft afgewezen te

En het is zo ontzettend, ontzettend gewoon.

worden. Als er pijn is, is er pijn, als er frustratie is, is


er frustratie. Het gebeurt gewoon allemaal nu op dit

Het alledaagse leven is bevrijding, en meer dan dat

moment, een goddelijk schouwspel dat zich afspeelt in

hoeft er niet gezegd te worden.

het bewustzijn. En het bewustzijn staat niet los van dat


schouwspel, helemaal niet.

72

73

Maar als de illusie van de individualiteit doorzien wordt,


is het meestal zo dat dat schouwspel zijn lading verliest,

juist niets doen? En is er zelfi maar een 'ik' die kan kiezen
om iets te doen ofniet? Enzovoorts, en zo verder.

zijn zwaarte, zijn ernst, en verschijnt er een diep en on

ok-heid met alles wat zich voor

Maar wie is zich bewust van die paradoxen? En wie wil

doet, een gevoel van ongedwongenheid, een gevoel dat

ze de baas worden? Kijk, het denken wil niet accepte

niets te maken heeft met een persoonlijk 'jij'. Het is een

ren dat twee dingen tegelijkertijd waar kunnen zijn.

ongedwongenheid die altijd in de kern van alle dingen

Het wil een pure, ongedeelde waarheid. Het noemt

zit. En die ongedwongenheid ligt daar maar te wachten,

dit daarom een paradox en het loopt er voor weg, en

heel geduldig ... te wachten tot het zoeken ophoudt. En

houdt daarmee het zoeken op gang. Het denken heeft

dan laat die ongedwongenheid zich zonder enige waar

een hekel aan paradoxen. Het geheim is dat je de pa

schuwing voelen. Noem het genade, noem het ontwa

radox niet moet ontlopen, dat je het onbekende niet

ken, het is onmiskenbaar aanwezig.

moet ontlopen. Daar zit de vrijheid.

wankelbaar gevoel van

Paradoxaal genoeg vindt het misschien wel steeds

Kijk, het is zo simpel. Die paradoxen zijn er gewoon,

minder vaak plaats als de nutteloosheid van het zoe

laten we die niet ontkennen. Maar nu al doen ze zich

ken doorzien is. Maar er zijn geen regels op dit ge

voor aan niemand, het zijn gewoon gedachten die

gebeuren om bevrijding de ruimte

ronddrijven in de openheid die je bent. In die zin zijn

te geven. Dat zou er gewoon weer een doelstelling van

de paradoxen al opgelost. Dus is het om te beginnen al

bied. Niets

hoeft te

maken ...

niet nodig om een oplossing te zoeken. En toch, als er


zoeken plaatsvindt is dat prima.

En natuurlijk kun je niet stoppen met zoeken, dat zou


alleen maar meer zoeken betekenen ... zoeken naar de

Maar in helderheid zijn er helemaal geen paradoxen.

beindiging van het zoeken! Leuk h?

Alleen maar gedachten, en zelfs de gedachten die zich

De non-dualiteits- (advaita)markt lijkt zonder meer

dan gedachten. Vrij zijn van de paradox zit in de kern

vol te zitten met dit soort paradoxen, en dat kan heel

van de paradox.

zelf het meest tegenspreken zijn nog steeds niet meer

verwarrend zijn voor iemand die antwoorden zoekt.

is er iemand die zoekt, ofis zo iemand een


illusie? Is het mogelijk het zoeken op te geven, of is dat
gewoon meer van hetzelfde? Kan ik iets doen, ofmoet ik

Bijvoorbeeld:

74

Kan lezen over non-dualiteit (advaita) of het bijwo


nen van bijeenkomsten van non-duale leraren helpen
om het zoeken te stoppen?

75

Er is absoluut niets mis met boeken lezen en bijeen

Tegenwoordig is al dat zoeken weggevallen (met an

komsten bijwonen. Maar er kan wel bijna onmerkbaar

dere woorden: doorzien) en is er een diep gevoel van

sprake zijn van de overtuiging dat jij als persoon iets

ongedwongenheid, een ongedwongenheid die er altijd

uit die bijeenkomsten kunt halen, dat ze je wat helder

is geweest, maar misschien wel versluierd werd door

heid geven of het ik-gevoel wat meer tot ontspanning

dat onophoudelijke zoeken.

laten komen, of je wat bewuster maken of iets derge


lijks. Dus is er stiekem nog sprake van een doel, van

Ik zeg niet dat je het zoeken moet laten vallen, want

zoeken. En tegelijkertijd is dat prachtig en passend.

de poging om dat te doen zou het zoeken alleen maar

Het denken denkt toch wat het denkt. Maar gelukkig

door laten gaan. Ik zeg zelfs niet dat je het zoeken moet

gaat deze boodschap helemaal niet over het denken.

accepteren, want de poging om het zoeken te accep

Hij gaat over de energie die overal achter zit, en die

teren zou alleen maar meer van hetzelfde zijn. Steeds

kan in die boeken en bijeenkomsten heel sterk zijn als

maar weer zeggen mensen tegen me dat ze wachten op

de boodschap voortkomt uit helderheid.

het einde van de zoektocht. Maar dat wachten is alleen


maar mr zoeken. We zoeken naar het einde van het

Is er iets mis met zoeken en gefrustreerd raken omdat

zoeken, en dan vragen we ons af waarom we het nog

je 'het niet snapt ?

steeds niet bereikt hebben.

Nee, zoeken is prima, de frustratie is prima, in die zin

We hebben het niet bereikt omdat er gewoon niets te

dat het allemaal plaatsvindt zoals het bedoeld is. Maar

bereiken valt. Zolang we wachten om dat ongrijpbare

wat hier aan het licht is gekomen is het feit dat als

'het' in handen te krijgen, gaat het zoeken door. En

het zoeken doorzien wordt, het oogverblindend hel

dat is eigenlijk ook allemaal prima. Zoals ik al zei, het

der wordt dat het probleem altijd het zoeken was. Met

zoeken afWijzen zou alleen maar

'

meer

zoeken zijn.

andere woorden, zolang ik bezig was met zoeken ging


dat gepaard met frustratie, doordat ik het idee had dat

Om de een of andere reden maken we onszelf wijs dat

er een doel bereikt kon worden in de toekomst, een

zoeken naar het einde van de zoektocht niet echt zoe

staat van verlichting of bevrijding die verschilde van

ken is. Het denken is gluiperig en kan het zoeken op

dit. Het lijdt geen twijfel dat er van een diepe frustra

een hele slinkse wijze aan de gang houden.

tie, een diep onbehagen sprake was omdat ik het niet


snapte, een gevoel dat ik niet goed genoeg was. In die

Hoe past religie binnen datgene waar we het hier over

zin was het zoeken het probleem.

hebben? Ik bedoel, is er eigenlijk wel iemand die kan

76

77

kiezen om religieus te zijn, of niet te zij n? Of zit ik nu

Het is altijd hier, altijd nu, altijd dit. Religie of geen

te muggenzifren over paradoxen?

religie, geloof of geen geloof, alleen maar dit ...

Alles wat er is, is dit, en als er gedachten aan religie

Ik heb nog steeds het gevoel dat weken een probleem

(inclusief de religie van het athesme) opkomen, nou,

is. Voor mij bijvoorbeeld is het kwijtraken van het zelf

dan maakt dat ook onderdeel uit van dit goddelijke

van heel groot belang.

spel. En dat is allemaal prima en heel mooi, maar het


heeft absoluut niets te maken met bevrijding. Want

Ja, ik hoor wat je zegt! Ik wilde vroeger ook verlost wor

niets wat je kunt

den van het zelf Nu wordt gezien dat dat natuurlijk to

doen, en daar hoort ook religie met


zijn geloofspraktijken bij, kan je dichter bij dit bren
gen. Want dit (kijk maar om je heen!) is altijd al het

taal geen zin heeft, want alleen een zelfzou kunnen zoe

geval. Altijd.

erg duidelijk als het in volle helderheid gezien wordt.

Natuurlijk, het ogenschijnlijke zelf kan nog steeds

Ik was iemand die geloofde dat hij zich de bevrijding

doen alsof het religieus is, kan nog steeds mediteren,

in kon zoeken. Nu wordt gezien dat bevrijding er al

kan nog steeds de kinderen meenemen naar de dieren

tijd al was, terwijl het zoeken altijd impliceerde dat het

ken naar de beindiging van het zelfl En dat is wel heel

tuin, kan nog steeds naar waardeloze tv-programma's

er niet was. Zoals ik al eerder heb aangegeven, voor

kijken. Het maakt allemaal deel uit van het spel. Het

het individu

spel omvat alles.

zelfhet probleem, want waarom zou er anders gezocht

is zoeken absoluut het probleem, is het

worden? Zoeken impliceert dat er iets mis is met

nu,

En je hebt gelijk, als we willen kunnen we muggen

met dit, en dat er iets beters in het verschiet kan liggen.

ziften over schijnbare paradoxen tot we scheel kijken.

Zoeken is in die zin n grote leugen.

Maar is dat niet gewoon nog meer zoeken? s ik de


paradoxen eenmaal opgelost heb, als ik het eenmaal

Maar die individualiteit, dat zoeken, dat zelfhoeft niet

beter begrijp, dan

zal ik vrij zijn ...', enzovoorts, en

ontkend te worden. Het verschijnt gewoon in het spel

zovoorts. Het houdt het zoeken alleen maar langer in

van het leven. Het is allemaal even mooi. Het gebeurt

stand, en daarmee ook het individu dat zoekt. Nog

nu al in Leven Zonder Middelpunt.

maals, allemaal heel mooi, maar volkomen, volkomen


onnodig. Want

dit is alles wat er is, alles wat er ooit is

geweest, en alles wat er ooit zal zijn.


78

Wat kunnen we hier verder mee? Als het zoeken een


maal is weggevallen, wat blijft er dan over? Nou,

het
79

antwoord staat recht voor je neus. Het is ontzettend ge


woon, eenvoudig en voor de hand liggend. Bevrijding
is alleen maar dit, nu: het opkomen van gedachten,
van het gevoel van een zelf, van lichamelijke gevoelens,
van geluiden, van geuren. Gewoon dit. En ons hele
leven zijn we bezig met zoeken naar mr ...
Ik denk dat ik het snap, en ik geloof dat ik het zoeken
wel zo'n beetje opgegeven heb, maar n ding houdt
me nog steeds bezig. Dat heeft te maken met con
trole. Heb ik hier controle over of niet? Het lijkt in
elk geval soms van wel ...
Ben je op zoek naar een antwoord? Probeer je het met
je verstand te bevatten? Wat ik ontdekt heb is dat er
geen antwoord op die vraag is. Alleen als we op zoek
zijn naar een antwoord raken we echt in de war. Als
er een antwoord op dit alles was, had je het dan niet
allang gevonden? Zou het niet zo kunnen zijn dat er
geen echte antwoorden zijn, alleen maar vragen? Zou
het niet zo kunnen zijn dat de vragen juist voortkomen
uit een gevoel van onvolledigheid, uit ontevredenheid
met je huidige leven? Zouden de vragen niet gewoon
een symptoom zijn van je verlangen om aan dit le
ven te ontsnappen? Gewoon een uitdrukking van dat
gevoel van afgescheiden zijn? En zou het zoeken naar
antwoorden dat gevoel niet juist voeden?
Je moet weten: ik heb al die vragen allemaal al gesteld.
Elke vraag die daar vandaan komt, is aan deze kant al
80

eens gesteld. Ik heb ze allemaal gesteld. Het denken


putte zichzelf uit door zijn onophoudelijke zoektocht
naar antwoorden. En de grote kosmische grap was dat
ik nooit antwoorden gevonden heb! Er was alleen dat
onophoudelijke vragenstellen. En pas toen die vragen
ophielden (en daarmee ook de aanname dat er ant
woorden op te vinden waren) kwam die ongedwon
genheid tevoorschijn. En die ongedwongenheid is niet
het gevolg geweest van dat vraag-en-antwoord-spelle
tje! Zo'n vraag-en-antwoord-spel is de manier waarop
het denken zichzelf aan de gang houdt. En het zal zich
zelf aan de gang houden tot het dat niet meer doet.
Het goede nieuws is dat dat niets met jou te maken
heeft. De uitgestrektheid die je ware natuur is geeft dat
spel de ruimte om zichzelf uit te spelen, precies zoals
de bedoeling is. Openheid is open staan voor alles, dus
ook voor het vraag-en-antwoord-spel.
Eigenlijk is het enige antwoord op al je vragen dit:
HOU OP MET VRAGEN STELLEN. (Maar het
denken kan dat natuurlijk niet horen. Als dat wel zo
was, zou het zoeken nu onmiddellijk ophouden).
Als het om controle gaat, keer dan gewoon terug naar
wat is: ademhalen, gewaarwordingen in het lichaam,
gedachten die voorbij komen, geluiden in de kamer.
Maakt het eigenlijk wat uit wie daar controle over
heeft? Je kunt in kringetjes blijven draaien in je poging
daar achter te komen, en geloof me, dat heb ik ook
gedaan. Jarenlang heb ik me ellendig gevoeld omdat

81

ik daarmee bezig was. Dat doen we allemaal. Maar als

cellectueel. Keer gewoon terug naar wat is, naar wat

je oplet zie je het: het gebeurt allemaal. Wat je ook

er gebeurt, op dit moment. Meer is er niet nodig. Ei

doet of niet doet, het gebeurt gewoon allemaal nu.

genlijk is er geen andere spirituele oefening nodig. Dit

Spontaan. Het hart klopt, ademhaling vindt plaats,

moment is alles wat er is. Dit moment is het antwoord.

gevoelens vinden plaats in het lichaam, geluiden vin

Elke vraag impliceert een toekomst om een antwoord

den plaats in de kamer, en niemand doet het. Geluiden

in te kunnen vinden. Het zoeken naar antwoorden

vinden plaats, en in wezen hoor jij ze niet eens. Dat

houdt in dat er door middel van dat zoeken antwoor

is slechts een gedachte: 'Ik hoor geluiden'. Kun je die

den te vinden zijn! Wat een mooi spel wordt er toch

afZonderlijke persoon die hoort eigenlijk wel vinden?

gespeeld. Hoe overtuigend is het toch, het idee van een

Of zijn er gewoon geluiden? Gewoon spontane mani

doel in de toekomst. Maar de toekomst komt nooit.

festaties van leven?

Alleen het eeuwige nu bestaat en het geeft alle gedach


ten over de toekomst de ruimte om op te komen en

In werkelijkheid is er dus alleen maar deze helderheid,

weer te verdwijnen in absolute helderheid.

alleen maar het volmaakte verschijnen van alles. En


dan borrelt de vraag op: 'Wie heeft hier controle over?'

Verlangen naar bevrijding is nog steeds een verlangen,

Dan begint het gedonder, dan begint het zoeken. Pas

net als alle andere, wat we ook willen geloven.

als het zoeken naar antwoorden ophoudt verschijnt er


ongedwongenheid en kalmte, een ongedwongenheid

Betekent het aanbieden van deze leer eigenlijk niet

en een kalmte die er altijd al waren, maar versluierd

dat je losstaat van de mensen aan wie je hem aanbiedt?

werden door onze onophoudelijke zoektocht naar ant

Hoor je eigenlijk niet 'non-duaal' te zijn? Houdt dit

woorden. Die zoektocht is ongetwijfeld frustrerend

losstaan in feite geen dualiteit in?

en vermoeiend. En toch kan het denken er niet mee


het toch gebeurt. Alles gebeurt precies

Nou, zelfs op deze manier met elkaar praten veron

zoals de bedoeling is. Het denken put zichzelf uit. Geef

derstelt al een vorm van afgescheiden zijn: iemand die

het daar de ruimte voor!

tegen iemand anders praat. We hebben het idee van af

ophouden,

tot

gescheidenheid nodig om verstandig en intelligent in


Je hebt geen theorien nodig over hoe je je leven vorm

deze wereld te kunnen functioneren. We hebben taal

geeft, over de vraag of de dingen met of zonder geloof

nodig (en dat houdt al afgescheidenheid in) om een

erin gebeuren, met of zonder persoonlijke controle.

brood te kunnen vragen, om de weg te kunnen vragen

Dat is allemaal mentaal, allemaal denken, allemaal in-

naar de bioscoop.

82

83

We kunnen met dualiteit spelen, maar in feite hoe

aLsofje een afzonderlijk individu bent. Dat is het grote

ven we er niet in te geloven. Dan krijgt het leven zijn

mysterie, de goddelijke paradox: er is geen jij en geen ik

vreugde terug, door alles te zien als een kosmisch spel,

(in die zin dat dat geen werkelijk bestaande entiteiten

een schouwspel. Niet door de dualiteit te ontkennen,

zijn die losstaan van elkaar), maar ogenschijnlijk is er

maar door hem te omhelzen. Nirwana is samsara. Dit

wel sprake van een jij en een ik! We hoeven dat jij-en-ik

alledaagse leven is verlichting, is het Koninkrijk der

spelletje niet af te wijzen, we hoeven onze menselijkheid

Hemelen. Dat is wat Jezus ons vertelde. En Boeddha.

niet af te wijzen. Haar doorzien is al genoeg. Haar in

En ook alle heiligen en wijzen. We konden het gewoon

totale helderheid zien is er een eind aan maken.

niet horen omdat we hun woorden in een conceptueel


raamwerk probeerden te passen. Maar dit heeft geen

En dit is hoe het eruit ziet: 'Hoi Tom, hoe gaat het?'

raamwerk. Alleen maar totale vrijheid. Dit vernietigt

In werkelijkheid is er geen Tom, en geen 'ik' dat los

alle raamwerken. Dit verplettert alle geloofsystemen

staat van Tom. Maar het leven gaat door, en Tom en

en laat alleen aanwezigheid over.

ik hebben een leuk gesprek. Er hoeft niets ontkend


te worden: echte spiritualiteit is gewoon het dagelijks

Weet je, alles zien als 'niet gescheiden' is ook maar een

leven zoals het zich afspeelt. Hoe prachtig gewoon. En

gedachte, een overtuiging. En dat betekent dat als er

hoe volkomen ongewoon. Het wonder is een simpel

iemand naar me toe komt en om hulp vraagt, jawel,

gesprekje. Als we dat wonder werkelijk zouden zien,

dan is dualiteit een illusie, als je die woorden wilt ge

zouden we nooit meer op zoek gaan naar iets anders,

bruiken, maar de concepten van 'jij' en 'ik' komen dan

want het dagelijks leven zou zonder meer voldoen. Het

nog steeds op en hoeven niet ontkend of afgewezen te

geheim is dat het naruurlijk nu al voldoet.

worden. Het idee van afgescheidenheid is prima zoals


het is. Zien dat het dat is, niet meer dan een idee, een

Dus ja, natuurlijk bestaat het idee van afgescheiden

verschijnsel, dat zouden we vrijheid kunnen noemen.

beid. Maar uiteindelijk is het niet meer dan dat: een

Dualiteit in alle helderheid zien betekent dat je er niet

idee.

langer in verstrikt raakt.


Ben je niet gewoon een therapeut, weer iemand die
Op praktisch niveau kun je nog steeds omgaan met

ons lijden verlicht?

mensen, op een volkomen normale manier. Op prak


tisch niveau is er nog steeds sprake van twee lichamen,

Ik ben alles wat je zegt dat ik ben. Als ik dat niet was,

n hier en n daar. Ik kan nog steeds met je praten,

waarom zou ik dan zeggen dat ik het wel was?

84

85

Excuses voor de verwijzing naar Eminem daarnet.

zijn. Volmaakt in hun onvolmaaktheid. Iedereen is

Om in te gaan op je vraag: ik stel me absoluut niet op

volmaakt zoals hij is. Het punt is dat veel mensen dat

als iemand die het lijden van anderen verlicht. Maar

nog niet zien. En voor die mensen kan het lijken dat

als er iemand naar me toe zou komen en zou zeggen

iemand als ik hen kan helpen. En als ze me om hulp

dat hij leed en dat hij hulp nodig had, zou ik hem

vragen, kan het zijn dat ik ze help, of niet. Ik heb

misschien wel proberen te helpen, want in zijn ogen

geen idee. Er is een verzoek om hulp, en dit lichaam

lijdt hij. Snap je? In mijn ogen wordt alle lijden ge

komt in beweging, of niet. Het leven doet gewoon

zien als een illusie, in die zin dat het een afzonderlijk

zichzelf, leeft zichzelf, en er is hier geen entiteit die

individu veronderstelt dat werkelijk in staat is te lij

de rouwtjes in handen heeft, geen afzonderlijk 'ik' in

den ... maar hij kan het zo nog niet zien, kennelijk.

het middelpunt van mijn leven. Er kan moeiteloos

Ik weet dat omdat ik ook ooit vreselijk geleden heb,

gehandeld worden, maar je kunt niet weten welke

en als iemand me toen gezegd had dat alle tijden il

handeling dat zal zijn. Dat is totale vrijheid. Vrijheid

lusie is, had ik hem wel even laten weten waar hij met

van het steeds maar moeten weten. Weten kan zo ver

zijn spirituele gelul heen kon! Je treedt iemand dus

moeiend zijn.

precies op zijn eigen niveau tegemoet. Dat is liefde.


Onvoorwaardelijke liefde. Het einde van de afschei

Ik weet alleen dat ik in het verleden dingen tegen men

ding. Elkaar ontmoeten in de ruimte die ons allemaal

sen gezegd heb waar ze misschien wel iets aan gehad

omvat. Jou ontmoeten als mezelf. Mezelf ontmoeten

hebben. Of niet. Gewoon iemand bij zich hebben die

als jou. Elkaar ontmoeten in nietsheid. Je omhelzen

luistert zonder commentaar, of die geen probleem ziet,

in totale volheid.

misschien is dat wel van waarde voor sommige men


sen. Misschien is dat het wel waar de woorden 'thera

Om eerlijk te zijn bedrijf ik helemaal geen therapie,

pie' en 'healen' naar verwijzen. Ik weet het niet. Ik weet

maar dat kan wel zo lijken. Als er therapie plaatsvindt

het echt niet. Ik zing gewoon mijn lied en ga weer.

is dat niet gepland, en gebeurt het gewoon spontaan


op het moment zelf. Als er iemand voor me staar die

Elke zogenaamde leer maakt nog steeds deel uit van

om hulp vraagt, kan het zijn dat ik hem help, of niet,

de droomwereld, maar binnen de droom kunnen be

dat weet ik echt niet. Als ik me zou opstellen als een

paalde droomfiguren wel iets lijken te hebben aan be

soort healer, dan zou ik echt hypocriet zijn. Wat een

paalde lessen die gegeven worden! Maar het is allemaal

arrogantie om aan te nemen dat ik de antwoorden

een droom, en niets meer dan dat. Daarom is het al

in petto heb, dat anderen niet volmaakt zijn zoals ze

lemaal zo heerlijk licht, zo helder, zo zacht.

86

87

Ik veroordeel lijden niet. Lijden is een noodzakelijk

ook op. Het zijn alleen maar gedachten. Alleen maar

onderdeel van het leven. Tot je dat beseft is het dat

onscha delijke gedachten, eigenlijk. En die komen al

waarschijnlijk niet! Want uiteindelijk is er niemand die

lemaa l op in dit.

lijdt. En dat kan gezien worden, of niet. En je kunt er


niets mee 'winnen' door het te zien, helemaal niets.
In feite kun je alleen maar alles verliezen! Alle verle
den en toekomst. Maar wat een vrijheid zit er in dat
verlies. Een vrijheid die het denken doodsbang maakt!
Het denken noemt die vrijheid de dood. Ik noem het

En inderdaad, je kunt zeggen 'wat moet gebeuren, zal


gebeuren', maar dan zeg je eigenlijk zo goed als niets!
Het punt is dat je niet kunt weten wat er zal gebeuren,
zelfs niet het eerstvolgende moment. Dat is allemaal
een verhaal dat zich nu voordoet. Een bestemming

bevrijding. Dat is eigenlijk hetzelfde.

hebben is altijd alleen maar een verhaal, een gedachte,

Ik snap iets niet. Ik heb gehoord dat als iets bedoeld is

de helderheid en levendigheid die al volledig aanwezig

om plaats te vinden, dat het dan ook zal plaatsvinden,


omdat het niet anders kan. Maar voor mij wijst dat

een overtuiging die nu opkomt. In de russentijd wordt


is, schijnbaar over het hoofd gezien door de geest die
op zoek is. Er wordt een doelstelling van gemaakt, iets

erop dat alles een bestemming heeft.

wat je in de toekomst hoopt te bereiken.

Nou ja, 'bedoeld om plaats te vinden' suggereert dat

Er is geen bestemming, geen toekomst, alleen maar

er sprake is van een bestemming, een soort toekomst

dit. Dat is zo duidelijk als wat.

die het individu te wachten staat. Maar dat zijn slechts

We kunnen het ook anders zeggen: dit is al je bestem

woorden, concepten, gedachten, overtuigingen, dingen

ming. Precies hier, precies nu, is dit je bestemming. Hoe

die zich in je hoofd afspelen, en ze houden allemaal het

zou het anders kunnen zijn? Je hele leven, al je lijden

gevoel een individuele entiteit te zijn overeind.

en zoeken, de hoogtepumen en dieptepunten, de ups

In werkelijkheid kunnen we de toekomst niet kennen.

doel van dat alles was dat je hier kon zijn, nu, om deze

en downs, de successen en mislukkingen . . . het enige

Gedachten aan de toekomst, projecties en voorspel

woorden te lezen. Dit is je bestemming. Wat een kos

lingen en verhalen over wat er staat te gebeuren doen

mische grap!

zich voor, maar ze doen zich wel nu voor. Het zijn al


leen maar gedachten die nu opkomen. Gedachten aan

Omdat er geen zelf is dat een keus heeft, gebeurt het

het hebben van een bestemming, gedachten aan wat

gewoon allemaal, toch? Dus er is niets wat ik kan

er staat te gebeuren, gedachten aan een zelf komen

88

doen? Dat klinkt heel deprimerend.


89

'Keus bestaat' en 'keus bestaat niet' zijn allebei over

Het is n groot wonder, het is allemaal het spel van

tuigingen. Ze komen gezamenlijk op en verdwijnen

het goddelijke. Keus of geen keus, je hoeft je niet aan

ook weer gezamenlijk. Buiten beide is er alleen maar


dit ... daar heb je geen overtuigingen voor nodig.

de ene of de andere polariteit vast te klampen. Dat is


waar de spirituele leraren ons op wijzen als ze zeggen:

Geen keus of gebrek aan keus, alleen maar dit. Hier.

'Er is geen keus, geen individu, niets om te willen'.

Nu. Het is ontzettend eenvoudig. Het is ontzettend

Woorden zijn heel misleidend, zonder meer. Maar het

duidelijk.

gaat natuurlijk ook niet om de woorden.

Jezelf vastklampen aan 'er is geen keus' is net zo dualis

Waarom is er dan zoveel te doen over verlichting en

tisch als welke andere leer dan ook. Sterker nog, ik zou

verlichte mensen? Ik bedoel, als het toch om een nut

zeggen dat in de droomwereld van de individualiteit,

teloze zoektocht gaat?

waarin we allemaal moeten functioneren of we dat nu


leuk vinden of niet (we zijn allemaal wakker geworden

Weet je, eigenlijk is bevrijding, ontwaken, verlichting,

vanochtend, we hebben ons aangekleed, we gaan van

n grote grap. Er is altijd alleen maar dit, en niemand

daag eten en drinken, in het verhaal in ieder geval),

om het te ervaren. Alleen maar dingen die tijdelijk het

'er is geen keus' een heel deprimerende overtuiging is

bewustzijn vullen, nu, nu en nu. En uiteindelijk is de

die eerlijk gezegd het leven ontkent. Heel veel mensen

inhoud van het bewustzijn niet verschillend van dat

worden depressief omdat ze geloven dat ze geen keus

bewustzijn zelf. Dat is waar het woord 'non-dualiteit'

hebben. Dus als je dat als overtuiging aanneemt, be

naar verwijst. Niets staat los van iets anders.

grijp je totaal niet waar het over gaat.


Mensen die beweren verlicht te zijn, zijn gewoon men
ontkennen.

sen die rondlopen met de overtuiging 'ik ben verlicht,

We hoeven schijnbare keuzes niet te ontkennen, en

en andere mensen niet'. Dat is gewoon weer een over

Non-dualiteit gaat niet

over dingen

schijnbare voorkeuren ook niet, en schijnbaar lijden

tuiging, een vt>rhaal dat in het bewustzijn opkomt.

ook niet, en schijnbaar goed en kwaad evenmin. Dat

Wat zou het anders kunnen zijn?

verliest allemaal zijn hypnotiserende werking als het


eenmaal doorzien is. Het komt allemaal gewoon op in

Als er al verlichte mensen zouden bestaan (en in feite

de oneindige ruimte die we zijn. Die ruimte is groot

is dat een contradictio in terminis), zou je dat nooit en

genoeg voor al die dingen. Niets ervan hoeft ontkend

te nimmer te weten komen. Ze zouden heel gewoon

te worden.

lijken, volkomen normaal lijken. En zelfzouden ze het

90

91

ook nier kunnen weren; her concept van een verlicht

Tegenwoordig moer ik soms hardop lachen als ik denk

persoon zou geen enkele betekenis voor hen hebben.

aan al die belachelijke eisen die ik aan mezelf stelde.

Het middelpunt van waaruit ze zoiets zouden beweren

En de meeste leraren die ik volgde maakren een ge

zou ingestort zijn. Als mensen aan de hele wereld ver

vangene van me, want ze spraken tor een afzonderlijk

tellen dar ze verlicht zijn, is dar gewoon een egotrip.

individu, een 'ik' dat iets kon doen om vrij te worden.

Gewoon een verhaal, een identiteit, een overtuiging.

Ik kon niet zien dat ik het denken alleen maar ster

Een manier om de ene mens van de andere gescheiden

ker maakte door te zoeken naar de beindiging ervan.

te houden. Een uiting van geweld. En toch, vergeefhen

Door te zoeken naar de beindiging van het zoeken,

vader, want ze weten niet wat ze doen.

hield ik het zoeken in stand. Het was een draaimolen,


en ik zat er in vast.

Geloof het of niet, maar een tijdlang dacht ik dar ik


verlicht was. Tegenwoordig is al die onzin weggevallen.

Er is hier gewoon niemand die dingen voor elkaar kan

Er is alleen maar dit, hier, nu, en beweren dar je ver

krijgen, en trouwens ook niemand die dat zou willen.

licht bent is gewoon een manier om een sterk zelfbeeld

Waarom zou iemand dit voor elkaar willen krijgen?

overeind te houden.

Oir moment is her antwoord op alle vragen die je zou


kunnen bedenken. Gewoon dit. Dus ga ik lekker ach

Hier lijkt er sprake te zijn van het verlangen om din

terover zitren en kijk ik toe hoe anderen dingen voor

gen voor elkaar te krijgen. Maar ik weet dat dat alleen

elkaar proberen re krijgen, en steeds is er een diep we

maar meer zoeken is. Hoe is dat voor jou?

ten dat er niets voor elkaar te krijgen valt, omdat er


niets ontbreekt.

Het grootste deel van mijn leven zat ik vast in het idee
dar ik nier goed genoeg was, dar ik op de een of andere

En wat hier zo verbazingwekkend aan is, is dat er in

manier iets beters moest worden. Toen ik helemaal op

werkelijkheid weliswaar geen entiteit, geen doener,

de spirituele toer ging, was ik ervan overtuigd dat ik

geen individu is, maar dar er wel degelijk sprake is

alleen maar vrij zou zijn als ik me werkelijk zou be

van een schijnbare entiteit, een schijnbare doener, een

vrijden van het 'ik' en verlicht zou worden, net als al

schijnbaar individu. Her is n grote verschijning, n

die boeddha's. En dus voelde ik me weer 'nier goed

groot schouwspel, maar als we heel goed kijken is er ge

genoeg', maar nu ook in spiritueel opzicht!

woon helemaal niets te vinden. Dat is de goddelijke pa


radox: er is niets, en toch zijn er schijnbaar dingen. Iets

uit niets. Schepping vanuit het niets.


92

93

dans-wereld, een prachtig spel, en als dat gezien wordt,

Komen er nu gedachten aan zoeken op, op dit mo


ment? Komen gedachten als 'ik snap het gewoon nier'

door niemand, krijgt het op een of andere manier iets

of'ik heb mijn ware zelf nog niet herkend' op?

Deze wereld is een schijnbare wereld, een zang-en

heel moois, omdat het gewoon niet meer zo serieus is.


Hoe zou een spel serieus kunnen zijn? Een spel kent

En de gedachte 'ik zou dat soort gedachten niet meer

geen doel buiten zichzelf!

moeten hebben', komt die nu op?

Die ontdekking gaat gepaard met veel ongedwongen

Kijk, die gedachten komen op, en dat moet ook zo

heid en humor, en een gevoel dat het allemaal prima is

zijn. Het geheim is dat het alleen maar gedachten zijn.

zo. Ik dacht altijd dat ik ooit mijn doel hier op aarde

Gedachten aan een doel in de toekomst. Er is geen

zou vinden, zoals ze dat zo mooi zeggen. Nu wordt

doel. Er zijn alleen maar gedachten aan een doel. Ei

er gezien: dit is het enige doel. Dit is het begin en het

genlijk hebben gedachten alleen maar betrekking op

einde van alles, het Alfa en Omega. Heel vreemd!

andere gedachten. Wat een schitterende lus, wat een


schitterende draaimolen is het toch. Er zullen altijd ge

Ik heb nog steeds het gevoel dat ik iets moet ontdek

dachten zijn. Geloof de mensen niet die beweren dat

ken. Het frustreert me.

ze

een eind aan het denken hebben gemaakt: alleen het

denken kan beweren dat het een eind aan het denken
Ja, soms kan er frustratie zijn omdat je denkt het nog

heeft gemaakt. Proberen het denken kwijt te raken is

niet helemaal te snappen. Maar kun je zien dat probe

alleen maar mr denken. Gedachten mogen opko

ren niet te zoeken alleen maar mr zoeken is? Je hebt

men. Ze zijn niet je vijand. Het zijn gewoon gedach

dan een doel in de toekomst, een doel dat zegt: 'Op

ten, ze vormen geen probleem. Ze gaan een probleem

een dag zal ik een van de mensen zijn die niet meer

vormen als je jezelf in tween splijt en probeert ze kwijt

zoeken'.

te raken. Gedachten die gedachten verjagen ...

Kun je zien dat dat verlangen om niet meer te zoeken

Gedachten zijn prima op zichzelf, want nu al komen

alleen maar een manier is om door te gaan met zoeken,

ze op voor niemand. Ze verschijnen gewoon in het be

en dat dat je gevoel een individu te zijn alleen maar

wustzijn. Er is niemand aanwezig die die gedachten

versterkt?

heeft: dat is juist de illusie. Gedachten zonder denker.


Boeddha sprak hier duizenden jaren geleden al heel
helder over.

94

95

Nee hoor. Ik snap het nog steeds niet. Totaal niet.


Nou, dit is de eenvoudigste boodschap die er is. Er valt
eigenlijk niets te snappen. Het idee dat er iets speciaals

Deel twee

Weten dat er niemand thuis is

te snappen is houdt je gevangen in de draaimolen. Het


kan voor een individu heel frustrerend zijn om te gelo
ven dat er hier iets te snappen valt, of waar dan ook.
Op dit moment komen er gedachten op, zijn er gelui
den, het kloppen van het hart, ademhalen, misschien
wel de gedachte 'ik snap het niet, dit kan het niet zijn!',
de kraan die drupt, het gezoem van auto's buiten. En
misschien ook wel frustratie die opkomt.
De frustratie zegt dat er op een dag een eind zal ko
men aan de frustratie. Wat het denken nooit kan zien
is dat het precies die gedachte is die de frustratie over
eind houdt. Het is het zoeken naar het einde van de
frustratie die in feite de frustratie in het leven roept
en overeind houdt. En denk nou niet dat het denken
dat kan horen, nu op dit moment! Het wil dat zoeken
voortzetten, het zoeken naar het einde van de frustra

'Luister naar je leven. Zie wat het is: een ondoor


grondelijk mysterie. In de verveling en pijn ervan
evenzeer als in de opwinding en blijdschap: tast,
proef, ruik je weg naar het heilige en verborgen
hart ervan, want uiteindelijk zijn alle momenten
sleutelmomenten, en is het leven genade. '
Frederick Buechner

tie! Wat een frustrerende zoektocht is dat!


Echt, er is geen frustratie, want er is geen concreet ie
mand die gefrustreerd zou kunnen zijn. Het antwoord
op al je vragen is dit moment, zoals het is. De eenvoud
van

dit vernietigt al her zoeken, voor eens en voor al

tijd.

96

97

De dans der vormen

n zo begon het me te dagen: het besef dat elk mo

ment zich ontvouwt zoals het bedoeld is. Fouten

bestaan niet. Geluk bestaat niet. Toeval ook niet. Oor


zaak en gevolg evenmin. Er is alleen maar dit. Dit on
uitsprekelijke, ondoordringbare, onbeschrijflijke dat
tegelijk zo komisch onwerkelijk en zo verbijsterend
echt is als een stomp in je maag. Hoe kan ik daar over
heen gekeken hebben?
Dit is niet uit te leggen en niet uit te drukken. Dit

is God, Eenheid, Absolute Werkelijkheid, Bewustzijn,


Heilige Geest, manifest en verborgen, leegte en vorm.
En het is allemaal Een, en alles is goed. Alles bevindt
zich op de juiste plaats, want wie zou het merken als
dat niet zo was? Er is niets te bereiken, want wie zou er
iets bereiken als het wel kon?

99

Atomen en bergen en oceanen en licht verschijnen, ver


dwijnen en verschijnen weer. De dans der vormen die
eigenlijk de dans der leegte is, een dans die het begin
en het einde van alle dingen vormt. Elk moment be

Niets mis met stilte

vat schepping en vernietiging, elk moment verschijnt


en verdwijnt er een nieuwe Kosmos die geen sporen
achterlaat. En dat gaat altijd maar door, zonder begin,
zonder einde.

Wet ge dat ge goden zijt, en zonen en dochters van het


allerhoogste?

it is het onbenoembare Mysterie. En toch geven

Dwe het een naam.

En na het onbenoembare Mysterie duizendmaal op


nieuw benoemd te hebben, geloven we dat die namen
de werkelijkheid zijn. We leven naar die werkelijkheid
en vergeten dat die namen willekeurig zijn, een pro
duct van het denken.
De namen kwellen ons. We zitten klem tussen ui
tersten, tussen tegendelen: goed en kwaad, liefde en
haat, juist en onjuist, rijk en arm, lelijk en mooi,
heilig en goddeloos. Deze gevangenis hebben we zelf
gecreerd, en we beseffen niet dat

doen.

100

we het onszelfaan

101

Het denken is niet genteresseerd in het Mysterie, want

neus, geen keel, geen hart. Geen vorm. Vr je al die

het mysterie kan niet iets zijn wat je kent. Sterker nog,

dingen bent, ben je er al. Je bent bewustzijn, gewaar

het is Dat waaruit de dingen oprijzen die je kunt ken

zijn, een open ruimte, een uitgestrektheid waarin de

nen, de Leegte die alle leven voortbrengt. Zonder dat

wereld mag verschijnen. In de oneindigheid die je bent

is er niets. Noem het de Tao, noem het God, noem

verschijnt een eindige wereld. Zozeer vorm jij de kern

het de Heilige Geest, noem het Bewustzijn, noem het

van alles.

Leven, noem het helemaal niets of ontken het zelfs;


zelfs het ontkennen ervan is gewoon Dat dat zichzelf

Je bent het Leven zelf, geen individu dat losstaat van

ontkent. Het heeft geen bewijs nodig. Waarom niet?

het geheel. Je bent n met alle dingen, en alle dingen

Omdat dit moment er is. Jij bent er. Het is er nu. Dat,

zijn manifestaties van Jou. De illusie een individu te

en dat alleen, is God. Daar is geen geloof voor nodig.

zijn verschijnt, jawel, maar het is een manifestatie, en


jij doet het niet. Het is niet persoonlijk. De manifesta

Geloven in God is God ontkennen. Je hoeft helemaal

tie hoeft niet ontkend te worden. Nee, die is er. Jezelf

niet te geloven in iets als dat iets recht voor je neus

ontkennen is niet nodig.

staat.
Het zelf verschijnt. Laat het gebeuren. Het is tenslotte
maar een illusie, een gedachteconstructie. Jij bent de
openheid waarin die constructie verschijnt. Dat is geen
Hoe rustig wordt alles als dit gezien wordt. Alle lawaai

geraffineerd woordspelletje, maar de feitelijke situatie.

in je hoofd verdwijnt, en wordt gezien als dat wat het

Als je wilt, kun je nu op dit moment kijken of het waar

is: een valse werkelijkheid, een illusie, en niets meer

is. Mediteer erop. Ga terug naar de ervaring van het

dan dat. Je bent geen persoon meer: geen man, geen

moment (dat is ware meditatie). Is er iets substantieels

vrouw, niet Engels, niet Amerikaans, zwart, blank,

dat je je 'zelf' zou kunnen noemen? Valt er een helder

hindoe, christen, moslim, athest, rijk of arm, goed of

onderscheid te maken tussen jou en alles wat je niet

slecht, gelukkig of ongelukkig. Je bent geen van die

bent? Waar ligt de grens? Zit je in het lichaam? Of ver

dingen. Je bent niet dit, niet dat, geen object van be

schijnt het lichaam in de ruimte die jij bent?

wustzijn. Je bent niet het lichaam, niet de geest. Die


voeten zijn niet van jou, die handen, die benen ook

Ga terug naar de ervaring van het moment. Kun je,

niet. Dat gezicht behoort jou niet toe. Dat hoofd is

zonder terug te vallen op het verleden, weten wie je

er, maar jij bezit het niet. Geen ogen, geen tong, geen

bent? Kun je eigenlijk wel zeggen wie je bent?

102

103

dan de ander. Maar ze is onmiskenbaar aanwezig. Dus


eren we haar. We ontkennen haar niet.
0, wat is dit vermoeiend. Proberen het onbenoembare

te benoemen, datgene te beschrijven wat vooraf gaat

En dan wordt het leven een toneelstuk, een spel, een

aan elke beschrijving, woorden te geven aan het woor

goddelijke dans, want het heeft allemaal geen beteke

deloze.

nis, geen zin, geen doel. Het bestaat om geen andere


reden dan om zichzelf te zijn. Herrie en stilte, niet

Eigenlijk valt er niets meer te zeggen dan dit. Stilte is

van elkaar te scheiden. Zijn en niet-zijn, niet van

de enige eerlijke weg die je kunt gaan. Als je dit punt

elkaar te scheiden. Ik en niet-ik, niet van elkaar te

eenmaal bereikt, zijn alle woorden niets anders dan

scheiden. Alles in goddelijke vereniging, geen frag

herrie. Herrie om de stilte te vullen die vooraf gaat

menten meer maar aspecten van een geheel. Elk deel

aan alle herrie, die alle herrie bevat. Waarom besteden

is belangrijk, elk deel maakt het bestaan van de rest

we zoveel aandacht aan die herrie? Wat is er mis met

mogelijk. Niets is misplaatst, niets is ongewild, niets

stilte?

is vervangbaar. Niets is heilig, niets is goddeloos. Zijn


en niet-zijn als de twee aspecten van bewustzijn, als
de twee gezichten van God. In feite heeft God hele
maal geen gezichten.

Stilte.
Ach, de woorden vormen alleen maar rimpels aan de
W bereiken het begin van de schepping.

oppervlakte. Duik weer diep in de stilte. Geen behoef


te aan woorden. Geen woorden nodig.

Waarom is er eigenlijk iets? Waarom is er niet niets?


Geen echte drang om het er nog over te hebben. Ge
Wat is er mis met stilte?

woon het eenvoudige gevoel van er-zijn is genoeg, de


eenvoud van dit.

En toch komt de herrie. Maar we zien haar in een


nieuw licht. Ze heeft geen zin. In die zin dat ze gelijk

Alleen maar dit. Altijd alleen maar dit.

waardig is aan stilte. Geen van beide is beter of slechter


104

105

Waarom duurde het zo lang voor ik het zag? Waarom


liep ik mijn hele leven te slaapwandelen?

Desintegratie -

Nu maakt her niets meer uit. Laar her verleden maar


voorbijglijden. Het is net zo onwerkelijk als de denk

drie uur 's ochtends

beeldige toekomst.
Het geluid van mijn ademhaling. Het zoemen van de
computer. Het tikken van de radiator. Een tinteling in

Een middernachtelijke meditatie.


Drie uurs ochtends, 12 maart 2005, Oxford, Engeland.

de tenen. Handen die over de toetsen gaan. Woorden


die tevoorschijn komen. Ademhalen. Een gevoel van
diepe vrede, een gevoel van ok-heid met de hele we
reld zoals die verschijnt en verdwijnt. Dit is het leven,
goddomme! Hier! Precies hier!
Woorden raken niet eens de oppervlakte der dingen.
En toch zijn we ons hele leven bezig om die oppervlak
te te raken. Denken we dat we de antwoorden kennen.
Beseffen we niet dat er geen antwoorden bestaan, om
dat er geen vragen bestaan. Dat er nooit vragen heb
ben bestaan, omdat dit moment altijd al volmaakt is
zoals het is. Elke vraag zou je alleen maar verwijderen
van die volmaaktheid.
En toch maakt ook elke vraag deel uit van de vol
maaktheid.
0, laat het er zijn. Laat het er allemaal zijn.

106

een wereld buiten. Alleen maar dit.

Soms komen de woorden niet, en nu komen ze wel.


Geen controle daarover. Spontaan.
Her ademt, het ademt. Geen reden om te ademen,
geen reden om ermee op te houden.
Geen woorden hiervoor. Alle woorden verschijnen 'in
dit, en verdwijnen weer in dit.
Er blijft niets over. Geen spoor, geen pad, geen herin
nering.

107

Alle antwoorden lossen op, alle vragen lossen op. Al

Alles is duidelijk. Er was nooit sprake van verwarring.

lemaal alleen maar energie die verschijnt, energie die

Verwarring is illusie.

weer verdwijnt.
Dacht ik ooit iets anders?

Nu komen er geen gedachten.


Dus wat kun je doen? Als er niets te doen valt, wat kun
De geest is helder, als de lucht. Een open ruimte.

je dan nog doen?

Geen wolken. Alleen maar stilte, alleen maar ruimte,

Doe wat je doet. Dat is alles.

alleen maar dit.


Wat ben ik nu aan het doen? Aan het schrijven. Waar
Auto's buiten. Water door pijpen. Bonzen boven. De

om? Omdat ik ben. Geen andere reden. Niets anders is

vormen verschijnen, komen voorbij en laten geen spoor

mogelijk. Alleen maar dit. Alleen maar wat er gebeurt.

achter. Elk spoor is herinnering, elk spoor is dood.

Wat een vrijheid ligt daarin besloten, wat een bevrij

Woorden die hier geen recht aan doen: vrede, God,

Ertegen vechten is waanzin. Absolute waanzin. Volko

leegte, Nirwana, vrijheid. Wie zou dit trouwens eigen

men zinloos.

ding! Niets anders is mogelijk dan dit. Dit moment.

lijk willen beschrijven?


Dit is volmaakt, gewoon omdat het niets anders kan
Alle filosofie schiet hier tekort. Dit laat zich niet vast

zijn.

leggen. Dit laat zich niet terugbrengen tot iets anders.


Wat wordt er dan opgeschreven? Niets. Dit betekent

Geen illusies. Geen illusie van controle. Er bestaat geen

niets. Maar het wordt wel opgeschreven! Er is niets, er

controle, noch gebrek eraan. Gedachten aan controle

is iets. Precies hetzelfde!

en gebrek aan controle komen beide op, en ze vallen


beide weer weg. Alleen dit blijft over. En dit, en dit,

Niets, iets. Iets, niets. Dualiteit, non-dualiteit. Non

eindeloos.

dualiteit, dualiteit.

108

109

Is dit de grote bevrijding? Alleen die vraag bestaat. En

valt niets over te brengen. Dat is de grote bevrijding.

die vraag berekent niets. Er wordt geen antwoord ver

We praten omdat we dat doen. Het is de aanname dat

wacht, en de vraag lost op, valt terug in het niets, het

er wat valt over te brengen die de verwarring veroor

niets dat totale volheid is.

zaakt. We praten omdat we praten, en als we dat niet

Niets en iets zijn n.

doen, doen we het niet. Dat is alles. Er bestaat niets


buiten dat.
Taal is cirkelvormig, en tot we zien wat taal eigenlijk is
zitten we er in gevangen. Taal kan ons niet daar bren

Dualiteit? Onzin! God? Een leuk verhaal. Nirwana?

gen waar we al zijn. Ze kan niet naar iets buiten zich

Een droom, niets meer, niets minder. Alle concepten

zelf verwijzen. Taal verschijnt op dit moment, en dat is

verschijnen en verdwijnen weer in de perfectie die dit

prima. Als er geen taal is, is dat ook prima. Maar taal

moment is, en dit moment, en dit.

zal dit nooit begrijpen, omdat ze kleiner is dan dit. Al


les, dat wil zeggen: elk concept, is kleiner dan dit. Taal
is niet meer dan een druppel in de oneindige oceaan
die dit is.

Is dit een toestand? Wie stelt die vraag? Wordt er van


een antwoord uitgegaan? Zit her antwoord in de vraag?
Is het antwoord de vraag zelf?

Dus waarom zou je eigenlijk nog iets doen? Dit is de


grote Perfectie, en toch ben ik ogenschijnlijk iets aan
het doen. Alleen is er geen ikl 'Ik' zou alleen maar een

Laat de vraag maar oplossen, terugvallen in de leegte.

gedachte zijn die op dit moment opkomt, en dar is


prima, maar her is een illusie te denken dat dar 'ik' iets

Dit. Dit. Alleen maar dit. Voor altijd, eindeloos, tijd

onder controle kan hebben, op dit momem of welk

loos, zonder begin, zonder einde. Ouder dan God.

ander moment dan ookl

Voorafgaand aan de eeuwigheid.


Ik ben dit niet aan het typen. Er is typen. En de ge
dachte komt op: 'Ik ben dit aan het typen'. Dat is alles.
En het typen gaat door. En er komt weer een gedachte
Taal is cirkelvormig. Er valt niets over te brengen.

op. Niets met enige substantie. Geen zelf. Geen afvve

Waarom praten we? Om iets over te brengen. Maar er

zigheid van zelf. Geen zelf te vinden, geen zelf te ver-

110

111

liezen. Geen zelfomdekking. Geen uitdoving van een

uit gegaan dat er een antwoord is, en daar is zoeken,

zelf, geen zoeken. Alle zoeken valt uit elkaar in dit.

een verkramping van dit.

'Wt is het zelf.'


Geen wereld buiten. Alle wereld is hier. Typen, typen.

Vier woorden en een vraagteken! Dat is alles. Geen

Dit is de wereld. Geen wereld buiten.

antwoord. Geen antwoord. En dus geen vraag, en geen


zoeken. Dat brengt je terug bij

Ademen. Ademen. Stilte. Hoe volmaakt ontvouwt het

dit, wat er de hele tijd


al was, wat er altijd de hele tijd al is. De vraag is het

zich allemaal, van moment tot moment.

moment, in zijn totaliteit, op het moment dat hij ge


steld wordt. Waarom zoek je naar een antwoord op de

Geen controle. Het lichaam ademt, precies op het juis

vraag, als de vraag gewoon oplost in het moment?

te moment. De ogen knipperen, precies op het juiste


moment. De vingers typen en allemaal raken ze de
toetsen precies op het juiste moment. Niemand hier
om ze te sturen.

Een vraag is gelijk aan de aanname van een antwoord.

Hallo? Is er iemand thuis?

Wt is de aard van de werkelijkheid?

Wie stelt die vraag? Wie is er aan het typen?

Dat veronderstelt een aard van de werkelijkheid.

't is het zelf?'

Wt is het zelf.

Nou ja, wie stelt die vraag? Het antwoord stelt de

Dat veronderstelt een zelf.

vraag! Het antwoord waar vanuit gegaan wordt. Maar


de vraag moet sterven op het moment dat hij gesteld

'1.%-t is de Uiteindelijke Waarheid?

wordt. Hij is onjuist, gebaseerd op een leugen, een


dwaling. Hij veronderstelt een antwoord. De vraag en

Dat veronderstelt iets genaamd 'waarheid'.

het zoeken naar het antwoord verschijnen tegelijker


tijd. Waar een vraag wordt gesteld, daar wordt er van112

113

De wereld zien zoals ze is, haar werkelijk zien, dat is

ook heerlijk zou vinden, tenzij ik het niet heerlijk zou

vrijheid.

vinden. In dat geval zou ik het niet heerlijk vinden, en


dat zou ook prima zijn. Tenzij het dat niet was. H,

Geen filosofie zal je hier heen brengen. Geen zelf

dit is leuk! Dit is wat het is. Op elk moment is het

hulpgids. Geen leraar, geen denkwijze. Geen medi

volmaakt zichzelf en beweert het nooit iets anders te

tatie. Geen gebed, geen liefdadigheid, geen liefde,

zijn dan wat het is. Het is pure eerlijkheid, pure inte

helemaal niets. Je kunt hier niet komen omdat je hier

griteit, pure nederigheid. En het is niet serieus. Het is

nu al bent. Hiernaar zoeken betekent dat je het nog

eigenlijk heel grappig. Heel grappig. Grote ontlading.

niet gevonden hebt. Maar je hebt het wel gevonden,

Grote lichtheid.

het staat recht voor je neus! Het is je neus! En alle


andere dingen!
Hoe kun je jezelf vinden als je jezelf bent? Kan een

Er komen meer woorden nu:

oogbol zichzelf zien? Degene die ziet kan alles zien,


behalve degene die ziet!

WIMrom iets in p laats van niets? Omdat er iets is. Er


staat een computer voor me, en er hangt een gordijn,
en er is een mok, en een lamp. Maar de mok is geen
mok. Het is wat het is. We noemen het alleen maar een

Dit is nooit hetzelfde. Alleen je gedachten aan dit zijn

mok om erover te kunnen praten. Maar we hebben

dar. Gedachten zijn doods. Alleen dit leeft. Eeuwig le

eigenlijk geen idee wat het is.

ven? Dat is hier, nu op dit moment! Hemel? Dit!

Het is een mok- het is geen mok.


Hetzelfde. Gelijkwaardig. Het is prachtig dat het een
Misschien moet het lichaam gaan slapen. Maar voor

mok is. Als er niets zou zijn, zou er geen mok zijn, en

lopig typt het. Als het stopt met typen, denk ik dat

zou ik er niet over praten. Er is dus een mok. En dat is

het wel naar bed zal gaan. Maakt mij niets uit. Het

prachtig. De filosofie kan je hier niet heen brengen!

doet wat het doet, en ik vind het heerlijk dat het doet
wat het doet, omdat het dat doet! Als het dat niet zou

Het is een mok- het is geen mok.

doen, zou het dat niet doen, en ik weet zeker dat ik dat

114

115

Wat is het verschil? Alleen maar woorden. Ik kan ge


woon niet weten wat het is. Wat

dit

is. Maar we ge

bruiken woorden. Of niet. Het maakt niets uit.

De vrede van God

Lichaam moe nu. Dit kan best wel eens het einde
zijn.
Ademen. Stilte.
Alleen maar dit. Altijd maar dit, altijd dit. Niets meer
om tegen te vechten. Totale acceptatie, totale afwij
zing, totale leegte, totale volheid. Het botsen van te
gengestelden, de spanning van de paradoxen, de frus
tratie van 'het niet snappen' ... alles valt uiteen in dit

'Bind me als een zegel op uw hart;


de liefde is net zo sterk als de dood. '

moment.

Lied van Salomon 8:6

Vrijheid, bevrijding, verlichting, vrede: het zijn maar


woorden. Ze doen hier geen recht aan, en toch doen
ze alle recht dat er gedaan moet worden.
Geen dwangmatigheid. Geen controle. Geen eind
hieraan.

A lmachtige God, alles is leeg! Ik zie geen basis voor


"\.. dan ook, niets waarop iets kan staan. De we
1"wat

heid, en ik,
reld draait rond in een vacum van niets
losmaken
wat ik in godsnaam ook ben, kan mezelf niet
van die nietsheid.

Eindeloos, voor altijd, altijd.

We zijn ons hele leven bezig om weerstand te bieden


aan de nietsheid die de kern van alles vormt. Maar
nietsheld is wat we werkelijk zijn, als de waarheid dan
toch gezegd moet worden. En dus bieden we in feite

116

117

weerstand aan onszelf, bieden we weerstand aan het

gedachten loslaten, alle vooropgezette meningen, alle

leven en ontkennen we de grond van het bestaan, de

interpretaties, en zien, met de ogen van een pasgebo

grond zelf waarop we staan! En dat wordt beschouwd

ren baby, met de ogen van een heilige. Zien wat er voor

als normaal. En de man die in de nietsheid kijkt, en die

je neus staat. Verdwijnen ten gunste van dit. Terugval

probeert te verwoorden met behulp van taal, die man

len in het Onbekende, de goddelijke bron van alles.

is de waanzinnige, de zot, de schizofreen, de psychoot,

Ontspannen in het moment, het enige dat er is.

of misschien wel de mysticus.


Daarin ligt onze verlossing. Daarin ligt de vrede van
Hoe druk je nietsheid uit? Hoe benoem je het onbe

God.

noembare? Als je erover probeert te praten ga je al van


een 'het' uit waar je over kunt praten! Je zit fout als je
erover praat, en je zit fout als je dar niet doet.
Stilte lijkt de enige optie te zijn. Ergens over spreken
impliceert dat er iets is om over te spreken. Het im
pliceert iemand die spreekt en iets wat gezegd wordt.
Het impliceert kennis. Het impliceert verleden en
toekomst. Her impliceert de onderverdeling van het
bewustzijn die aan de wortel ligt van de menselijke
waan.
0, om vrij te zijn van die waan! Maar degene die vrij

wil zijn van de waan maakt al deel uit van die waan, is
de waan zel( Er is echt geen ontsnapping mogelijk.
En er is eigenlijk ook geen ontsnapping nodig. Omarm
het, omarm her allemaal, goddomme! Waan, zelf, den
ken, verleden, toekomst, ontsnapping, gevangenschap:
omarm het, omarm het! En de omarming van alles is
de dood. Sterven in dit moment is werkelijk leven. Alle

118

119

Nachtelijke stemmen

lles verschijnt zonder doel.

Gedaanten, vormen, beelden, verbeeldingen, halluci

naties, flikkeringen en flitsen van kleur en ritme en


geordende en ongeordende spiralen van oneindige
complexiteit die dansen en tollen zonder intentie, be
tekenis, waarde of doel.
Het is een dans, en het doel van de dans is de dans. De
dans heeft geen enkel doel buiten zichzelf. Haar doel is
geen doeL Maar als je de dans beetgrijpt, probeert vast
te houden, bij je te houden, van jezelf te maken: dan is
er verdriet, dan is er lijden. Hoe kun je het ongrijpbare
vastgrijpen?

121

Om het ongrijpbare te kunnen vastgrijpen moet je


eerst je greep op het ongrijpbare 'ontgrijpen'.
Ja, precies.
Ik wil je vastpakken en je door elkaar schudden en je
wakker maken uit je sluimering. Ik wil je binnenste
buiten keren en je andersom weer in elkaar zetten, zo
dat de binnenkant de buitenkant is geworden in volle
dige en onverdeelde heelheid, zodat je terugkeert naar
het Al, zodat je het Al wordt. En je bent altijd al n
geweest met het Al, dus was er eigenlijk al niets war je
zou kunnen worden. Terug naar het begin van alles, de
Bron, het Alfa en Omega, en nu stort je naar beneden
de oneindige Mgrond in waaruit het Alfa en Omega
tevoorschijn zijn gekomen, en waarnaar alles uiteinde
lijk terugkeert.
De Mgrond eet uiteindelijk alles op.

zelf probeert te wijzen. Misschien kan ik naar het zelf


wijzen dat de vinger probeert aan te wijzen.
Het gonzen van auto's buiten, het ssshh van de boiler,
nu weer het klik omdat hij weer afslaat, stemmen op
straat die naar elkaar roepen (of roepen ze naar zich
zelf?), en zij zijn allemaal mij, en ik ben helemaal hen.
Geen fragmenten, geen delen, geen dingen, maar elk
ding maakt ook deel uit van een ander ding, en nog
een ding, en nog een ding, zodat geen enkel ding op
zichzelf staat, er voor zichzelf is, van zichzelf is, maar
slechts een ding is voor zover het deel uitmaakt van
een groter ding, in feite kan het alleen maar een ding
genoemd worden als een ding deel uitmaakt van een

groter ding, want een ding is een begrenzing, en een


begrenzing is een ding, een binnenkant die losgerukt
is van de buitenkant die losgerukt is van het Al. Maar
de stemmen roepen naar elkaar, en het is nog steeds
avond. Ding of geen ding, die stemmen zijn er. God
roept naar zichzelf 's avonds laat op de hoek van een

Ik heb een hekel aan deze woorden. Ik heb er een hekel


aan. Zwart op wit. De schepping van schijnbare werel
den van vorm en structuur en tijd en ruimte. Contrast
op contrast. Z e proberen te verwijzen naar iets buiten
zichzelf, maar uiteindelijk verwijzen ze altijd weer naar
zichzelf.
De vinger kan niet naar zichzelf wijzen. Maar mis
schien kan hij wel wijzen naar de vinger die naar zich122

straat, en niemand hoort het.


Stilte.
Wat is er verder nog nodig? Is het allemaal niet gewoon
een spel om de stilte mee te vullen? Wat valt er te zeg
gen, en wie zou her willen zeggen? En tegen wie?
De wereld is altijd hier geweest. Maar de wereld houdt
je voor de gek, ze beweert zich daarbuiten te bevinden.

123

Nee, nee. Ze is nooit daarbuiten geweest. Er zijn nooit


dingen, mensen, plaatsen, gebeurtenissen geweest. De

het meervou dige, het duale en het non-duale, het oos


ten en westen.

dualistische droom van ik-ben-gelukkig/ongelukkig is


voorbij, dat wil zeggen: heeft nooit plaatsgevonden.

Nee, we zijn geen mensen, maar we zijn wel dat wat

Nu is er alleen maar ademhalen, wat ik niet doe, en

mensen de ruimte biedt om er te zijn, we zijn de om

het kloppen van een hart dat ik niet heb, en de aanblik

standigheden waarin mensen zichzelf als mensen kun

en geuren en geluiden van een kamer waar ik nooit in

nen kennen. We zijn geen mensen, maar we mensen

geweest ben. Als de kamer al ergens is, dan is dat in

wel, en we definiren onszelf alleen maar nu, nu en nu.

mij. En misschien, maar alleen maar misschien, be

We houden nooit op met bijhouden wat er voorbij is

vind ik me erin.

gegaan, of projecteren wat er aan staat te komen.

Woorden, ze verwijzen naar de helderheid, maar be

Til een steen op en je vindt ons. Doe een deur open en

reiken die nooit. Misschien raken ze hem op het punt

je vindt ons. Kijk naar de hemel en je vindt ons. Onze

waarop ze geschreven zijn. Schepping, vernietiging.

dans ontstaat voorbij goed en kwaad, voorbij alle din

Zwarte inkt op een witte achtergrond. Er gebeurt he

gen, en zelfs daar voorbij, midden in het hart van alle

lemaal niets.

verschijnselen. Onze passie en ons mededogen omar


men alle vormen evenzeer, niemand en niets uitgezon

Nee, we zijn geen mensen. Ongelukkige, ellendige

derd. Niets uitgezonderd, behalve de uitzondering zelf.

mensjes die ons best doen om rond te komen, die toe

En misschien zelfs die niet.

werken naar onze individuele egocentrische doelstel


lingen die onbereikbaar blijven zolang we ze proberen

Nee, we zijn geen mensen, maar wat we wel zijn zullen

te bereiken. Nee, we zijn geen mensen, nietige zakken

we nooit weten.

van vlees en beenderen die door een goddelijke adem


tocht leven zijn ingeblazen en verjaagd zijn naar een
liefdeloze wereld waar ziekte en armoede en honger en
ouderdom op de loer liggen om ons plezier te vergal

Uiteindelijk is het allemaal voor niets, deze poging om

len als we dat het minst verwachten. Nee, we zijn geen

te verhelderen wat van zichzelf troebel, rommelig, be

mensen, wij die langs de grenzen van een valse werke

dorven, verdraaid, haveloos, gefragmenteerd, verdeeld

lijkheid lopen, gevangen tussen tegenpolen, verscheurd

is. We zijn flarden van wat we zouden kunnen zijn,

door het ja en nee van de wereld, het enkelvoudige en

en vervreemd van wat we zijn. Waar beginnen we als

124

125

de verwoesting zo diep gaat? Misschien bij het begin.

gen zich en grijpen in elkaar en dwarrelen rond elkaar

Misschien beginnen we bij waar we uit koers zijn ge

tot het allemaal zo duidelijk wordt als een stomp in je

raakt, en werken we van daaruit verder. Of zou dat

maag: er is alleen maar leegte.

misschien weer een nieuwe onderneming zijn die de


verwoesting nog groter maakt?

Ik sterf en word de leegte. De leegte is mij en ik ben


de leegte. Ik ben eenheid in diversiteit. Ik ben niets dat

Als je die vraag moet stellen, lig je al uit koers. Maar de

verschijnt als alles. Ik ben die stemmen die naar elkaar

koers zelf ligt uit koers. Er is nooit een koers geweest

roepen. Los van elkaar en als n geheel tegelijkertijd.

waar je vanaf kon wijken.

En en vele samen. Dit is een dit is, is een niet-dit, is


een dit in een spiraal van zijn en niet-zijn die eindeloos
wegdraait, en plotseling danst het allemaal weer, zon
der motief, doelloos, zinloos. Het doel van de dans is

Maar jij zult er onbewogen onder blijven. Een gebro

de dans. God zelf is aan het dansen, en hier eindigt het

ken hart heeft meer dan lege woorden nodig om te

allemaal, waar het allemaal begonnen is.

genezen. De leegte in het hart van alle dingen zal nooit


gevuld worden, en deze woorden zijn ook weer een

Hier. Nu. Op dit moment. Is het allemaal ongedaan

poging om hem te vullen. En we hoeven de leegte ook

gemaakt.

niet leeg te maken van de poging om de leegte te vul


len. De leegte blijft, wat we ook doen of laten. Laat de
leegte er maar zijn.

En zodra je dat doet, is het voorbij. De hele godver


getense boel. Het is niet alleen voorbij, het is nooit
echt gebeurd. Kijk maar, het is verdwenen. Net als een
monster uit je kindertijd dat er nooit is geweest.

Nachtelijke stemmen die naar elkaar roepen, dwars


door en in de leegte waar ik niet los van sta. Ze men-

126

127

Dialogen 11

"l Jraag:

Er is een gevoel van onvolledigheid dat

maar niet weggaat. Een deel van mij denkt dat

het wel weg zal gaan als ik maar de juiste antwoorden


krijg op mijn vragen. Maar misschien verleng ik het
zoeken wel door steeds maar vragen te stellen ...
Antwoord: Ja, je vragen maken gewoon deel uit van
het zoekspeL Maar dat is prima, dat is mooi, vragen
hoeven nooit ontkend te worden. Ze kunnen opko
men, of ze komen niet op. Zie dat je daar geen keus in
hebt. Het is het denken dat zich precies zo voltrekt als
de bedoeling is, door de vragen te stellen die het moer
stellen om zichzelf in leven re houden.
Maar natuurlijk houdt het stellen van een vraag in
dat er een antwoord bestaat, en dat jij dat antwoord

129

nog niet hebt gekregen. Het vragen komt voort uit het

Dat gevoel van onvolledigheid is prima, zoeken is pri

gevoel van onvolledigheid waar je het over hebt. Kijk

ma, vragen stellen is prima, wachten op antwoorden

eens naar dat gevoel van onvolledigheid. Het denken

is prima. Dat alles verschijnt

zegt: 'om van dat gevoel van onvolledigheid af te ko

is ademen, het kloppen van het hart, het geluid van

men, moet ik antwoorden vinden'. Kun je zien hoe dat

voetstappen buiten op straat, het dreunen van het ver

nu al in

alle vrijheid. Er

in feite het gevoel van onvolledigheid in stand houdt?

keer buiten. Dat is alles wat er is.

In werkelijkheid is er geen sprake van onvolledigheid,

voor niemand, het verschijnt gewoon uit het niets. Het

dat is gewoon een verhaaltje, een overtuiging. En ei

is

genlijk

impliceren dat er

is de onvolledigheid je zoektocht naar antwoor

Nu al gebeurt

dat

er gewoon. Elke vraag die je erover zou stellen zou


meer is

dan dit, dat volledigheid zich

hierbuiten bevindt. Maar er is alleen maar dit, en dit is

den! Hoor je dit?

al volledig en compleet. Deze volledigheid omvat ook


Zolang er sprake is van 'vragen-stellen-en-wachten

de onvolledigheid. Hoor je dit?

op-antwoorden', zal er sprake zijn van onvolledigheid.


Maar dat gevoel van onvolledigheid doet zich nu voor.

En houd het denken in de gaten als het steeds maar

Voel het maar, nu. Het is alleen maar energie, alleen

zegt: 'Maar er moet toch meer zijn! Er moet een soort

maar een uitdrukking van in leven zijn, zonder naam.

volledigheid zijn

Hoe voelt het als je er

het etiket 'onvolledigheid'

Het is tenslotte ook weer een gedachte. Een onscha

opplakt? Het is gewoon een gevoel dat zich nu voor

delijke gedachte die opkomt in de onschuld die jij

doet, dat verschijnt in de uitgestrektheid die je bent.

bent.

niet

buiten dit!'. En ja, dat is ook prima.

En jij doet dat niet. Merk dat het denken erbij komt,
het onvolledigheid noemt, 'jou' losmaakt van 'je onvol

Is er een omslagpunt, als het ware, waarop geloven

ledigheid', en vervolgens op zoek gaat naar het beindi

overgaat in weten, en

twijfel

in zekerheid?

gen van die onvolledigheid. Eigenlijk is het allemaal een


prachtige illusie, een spelletje dat het denken speelt om

Nou, nu op dit moment heb ik geen enkele zekerheid!

de onvolledigheid in stand te houden. Het denken wil

Deze hele wereld bestaat in en als het Onbekende, en

in feite niet dat er een eind komt aan die onvolledig

alles is daar gewoon een manifestatie van. Niets kan

heid, want dat zou zijn eigen einde betekenen. Als de

ooit gekend worden, hoewel er een hoop kennis lijkt

onvolledigheid zou eindigen, zou het denken niets meer

te bestaan. En die kennis beweert de werkelijkheid te

te doen hebben, en voor het denken staat dat gelijk aan

zijn. Maar in feite valt

dit buiten

alle kennis.

de dood. Voor wat je bent betekent dat vrijheid.

130

131

Het is de illusie van zekerheid die doorzien wordt.

Nou, ik denk niet dat het een kwestie is van iets doen.

Ik was vroeger zo zeker over wie ik was, over wat

Maar als je iets wilt doen, wie ben ik dan om je tegen

verlichting was, over de staat die ik wilde bereiken.

re houden? Misschien is het een kwestie van in de ga

Tegenwoordig is het enige wat ik weet dat ik hele

ren hebben, hier, nu, en elk moment, dat het denken

maal niets kan weten. En eigenlijk kan ik zelfs dat

mr wil, iets anders, iets buiten dit. Het wacht op dit

niet weten!

moment misschien wel op een antwoord van mij over


hoe het verder moet, en als het geen antwoord krijgt,

Want er is altijd alleen maar dit, bewustzijn en zijn

richt het zijn aandacht misschien wel op een volgende

wisselende inhoud, die in feite niet gescheiden zijn van

bron van antwoorden.

elkaar. Nu op dit moment is er het kloppen van het


hart, ademen, vogels die zingen buiten, gedachten die

Voor mij is bevrijding, bij gebrek aan een beter woord,

komen en gaan. Meer is er niet. Het is zo verdomd

gewoon dit: ademhalen, honger in de buik, vogels die

eenvoudig en zo verdomd duidelijk. Alles verschijnt nu

buiten zingen, gedachten aan 'ik moet wat te eten ha

al in de meest volmaakte helderheid. We zijn allemaal

len' of 'ik moet die aanvraag vr morgen indienen',

de hele tijd vrij, en toch brengen we onze levens door

pijn in de linkerknie. Hoe wonderlijk eenvoudig, hoe

met zoeken naar meer dan wat er nu op dit moment

wonderlijk aanwezig.

is. Het onophoudelijke wonder van het er-zijn wordt


kennelijk over het hoofd gezien door de geest die op

Ok, dit is al bevrijding. Maar soms lijkt dat helemaal

zoek is. Aanwezigheid vernieti gt die geest.

niet zo te zijn.

En ja, de overtuiging 'ik snap het nog niet' of 'ik wou

Ach ja. Misschien komt dat omdat je een idee hebt

dat ik meer zekerheid had' of'ik ben niet zo verlicht als

over wat het zou moeten zijn.

ik zou moeten zijn' kan zich voordoen. Die gedachten


drijven rond in het bewustzijn, net zoals wolken rond

Soms is er een grote mate van helderheid. Maar het

drijven in de lucht. Dat gebeurt allemaal gewoon, het

probleem is dat de fantasie zich er weer mee gaat be

doet zich allemaal gewoon voor, voor niemand. En we

moeien en het zoeken dan weer van voor af aan be

weten dat allemaal al, diep van binnen.

gint.

Als je me n tip kon geven over hoe ik verder moet,

Het fantaseren hoort door te gaan. Wie zegt dat dat

welke zou dat zij n?

moet ophouden? Misschien houdt het op als je dood

132

133

bent. Kijk, gedachten zijn prima, fantasie is prima.

Deze boodschap is zo eenvoudig, en toch maakt het

Gedachten drijven slechts door het bewustzijn heen.

denken haar gecompliceerd door doelen te stellen en

Er is ademen, het kloppen van het hart, honger, pijn,

tegen je te zeggen dat je er nog niet bent. We zijn er

geluiden van buiten, water dat kookt in de fluitketel,

allemaal al, want we zijn allemaal al hier. Hier en ner

en gedachten die langs komen drijven. Misschien wel

gens anders. Kijk om je heen. Kun je je voorstellen

de gedachte: 'Ik zou nu zo langzamerhand toch vrij

dat je iets anders zou willen dan dit? Als dat het ge

moeten zijn van gedachten, wat is er mis met me?',

val is, kun je dan zien dat dat gewoon het denken (de

of wellicht de gedachte: 'Ik wil een staat van verlich

geconditioneerde geest) is die tegen je zegt dat er iets

ting bereiken die vrij is van alle gedachten aan mezelf,

beters is? En dat is de zoektocht. Maar zo'n zoektocht

van elk verlangen, van alle lijden!' Dat is allemaal ok,

is prima en hoeft niet ontkend te worden. Gedachten

het hoeft niet ontkend te worden. Het ontkennen zou

komen nu al op bij niemand. Gedachten komen nu al

alleen maar meer denken zijn. Ik geloof dat mensen

op zonder denker. Je bent al vrij. Zelfs in je gevangenis

die bepaalde spirituele wegen volgen de neiging heb

ben je vrij. En als je inziet dat je eigenlijk al nooit ge

ben om het denken als een soort vijand te behandelen.

bonden was, en dat je je gevangenis zelf gemaakt hebt,

Maar is dat niet gewoon nog meer denken?

kan het zijn dat je heel hard moet lachen!

De werkelijkheid: denken verschijnt. Zo simpel is het.

Er zit hier een spanning waar ik vanaf wil. Als je een

Zo duidelijk is het. Het denken verschijnt gewoon.

maal een zelfgerealiseerd persoon bent ...

Wat er meestal gebeurt is dat gedachten aan 'ik en


mijn problemen' opkomen, en vervolgens denken we,

... en er zijn geen zelfgerealiseerde mensen! Dat is een

vanwege alle spirituele boeken die we gelezen hebben:

contradictio in terminis. Maar als ze er wel zijn, hoort

'0 nee, dat zou niet meer moeten gebeuren, ik dacht

ieder van ons daarbij. Jij ook. Het zoeken naar zelfre

dat ik tot bevrijding aan het komen was!' Maar ook dat

alisatie is de leugen waar we ons hele leven ingetrapt

is gewoon meer denken.

zijn - het idee dat er een zelf is dat gerealiseerd kan


worden, dat er een staat van zijn is die beter is dan de

Niemand heeft ooit met behulp van het denken het

huidige.

denken ten einde gebracht. Dat wil zeggen dat nie


mand het denken ooit heeft weten te beindigen. Ge
dachten komen gewoon op. Laat het gebeuren.

Er is geen zelf dat tot realisatie kan komen, er zijn geen


verlichte individuen. Er is alleen maar dit. Natuurlijk
kunnen er nu gedachten aan zelfrealisatie, verlichting,

134

135

verlichte individuen of het einde van de zoektocht op

men t. En weet je? Dit wordt nu al gezien. Je ziet het

komen. Al die gedachten, en nog meer dan die, drij

nu, nu op dit moment, maar je blijft het ontkennen

ven door het bewustzijn, en dat is mooi en prachtig.

omdat je verwacht dat het als iets bijzonders voelt, of

Gedachten zijn ongevaarlijk, tot we er vijanden van

iets 'spiritueels'. Ach, dat is het geheim: Bevrijding is

maken.

het gewone leven, precies zoals het is. Er hoeft niets, ab


soluut niets, gezien te worden om dit er te laten zijn. En

En de overtuiging kan aanwezig zijn dat die gedach

toch gaat het zoeken naar het einde van de zoektocht

ten aan toekomstige doelen enige realiteit bezitten, dat

door.

er een antwoord te vinden is, iets buiten het denken


dat ligt te wachten om ontdekt te worden. Dat is de

'Jij' zult altijd tevoorschijn komen. Spanningen zullen

draaimolen waar we met zijn allen in lijken te zitten!

opkomen. Frustraties zullen zich voordoen. Pijn zal

Probeer je eens de mogelijkheid voor te stellen, al is het

zich laten voelen. Er zullen tranen vloeien. Verlangens

maar n ogenblik, dat het ook echt een draaimolen is.

zullen opkomen en verdwijnen. Het geheim is dat dit

Waar staan we dan? Hier. Nu. We ademen. Gedachten

alles nu al opkomt voor niemand. We leven allemaal al

drijven langs. Alleen maar dit, alleen maar dit; dit is

in bevrijding. De zoektocht wordt in gang gehouden

al de bevrijding waar naar gezocht wordt. Zolang er

door het idee dat er iets met je moet gebeuren vr

naar gezocht wordt, is de spanning aanwezig waar je

je dit kunt krijgen. Er hoeft helemaal niets met je te

het over hebt. Maar ook met die spanning is niets mis.

gebeuren, want er is helemaal geen 'jij' die losstaat van

Met het zoeken is niets mis. En eigenlijk is er alleen

het leven.

maar die spanning, alleen maar dat zoeken. Er is niets


te vinden aan het eind van de zoektocht, er zit niets

Voel je nu frustratie? Voel je nu spanning? Voel je nu

achter de spanning en het zoeken, geen entiteit die de

verwarring? Ach, dacht je dat bevrijding los zou staan

touwtjes in handen heeft. De spanning en het zoeken

van frustratie, spanning en verwarring?

doen zich gewoon uit zichzelf voor. Ze zijn onscha


delijk, onschuldig. Wij hebben er onze vijanden van

Wat voor soort bevrijding zou dat zijn, als hij niet alles

gemaakt!

zou omvatten?

Daarom kan, met absolute helderheid, gezien worden

Wat voor soort God zou dat zijn, een God die zich niet

dat dat zoeken tevergeefs is, en dat er altijd alleen maar

zou laten zien in en als alle dingen in de wereld?

dit is, dat wat in alle helderheid gegeven is op dit mo136

137

Verlichting, bij gebrek aan een beter woord, is de

gewoon notie van. Merk op dat dat precies datgene is

grootst mogelijke teleurstelling als je op zoek bent naar

wat de ongelooflijke eenvoud van dit moment schijn-

iets bijzonders. Maar wat een vrijheid gaat ermee ge

baar blokkeert.

paard!

Het komt er gewoon op neer dat je ieder moment moet

Wat is er met jou gebeurd?

leven alsof het je laatste is. Ik weet dat dat banaal klinkt,
maar het is tegelijkertijd ook zo waar. Het zoeken naar

Weet je, eigenlijk denk ik niet dat er iets met me 'ge

bevrijding impliceert een toekomst, en daarom is het

beurd' is. Als er al iets gebeurd is, dan is het dit: ik ben

een illusie. Dit kan je laatste ogenblik op aarde zijn. Als

opgehouden met wachten tot er iets gebeurt!

dat zo is, waarom zou je het dan negeren door je hoop


re vestigen op een toekomstige bevrijding?

Het ging niet plotseling, er was geen lichtflits en ook


geen donderslag. Het was zo eenvoudig, alleen maar

Ben je ontwaakt?

een wegvallen van het verhaal 'ik ben een afzonderlijk


individu, en ik wil iets anders dan dit.' Dat was de

Ik ben net zozeer 'ontwaakt' als jij. Het enige dat er

laatste blokkade als her ware, ofschoon er natuurlijk

veranderd is, is dat de droom van individualiteit nu

helemaal geen blokkades bestaan. Niets kan je ware

doorzien is. Het is heel bijzonder wat er gebeurt als

natuur werkelijk blokkeren. Ze schijnt voluit, altijd.

gezien wordt wat het denken eigenlijk is. En het kost

Ze is altijd vol in zicht.

geen enkele moeite. Ik hoef nergens voor te kiezen.


Gedachten zijn gewoon gedachten. Ze zijn niet per

Ik besefte dat zelfs het verlangen naar bevrijding of

soonlijk.

verlichting of ontwaken gewoon maar een verlangen


is, niet meer dan een vorm van onwetendheid. Maar

Streven naar een staat van verlichting is niet meer dan

weet je, de waarheid is dat je niet kunt ophouden met

een steeds terugkerend denkpatroon, een vorm van

verlangen, en je kunt ook niet ophouden met wachten

streven. 'Ik ben niet ontwaakt' of 'Ik ben niet genoeg

tot die onwetendheid wegvalt.

ontwaakt': juist dat soort gedachten zijn de gedachten


die je al bestaande staat van ontwaakt zijn, die al hon

Neem er dus gewoon notie van, als je merkt dat er

derd procent aanwezig is, verduisteren. Maar tegelijker

sprake is van wachten, als de gedachte 'dit is het niet,

tijd kan bevrijding naruurlijk helemaal niet verduisterd

er moet meer zijn' opkomt en geloofd wordt. Neem er

zijn. Het maakt slechts deel uit van het droomverhaal

138

139

dat je bevrijding kunt kwijtraken en vervolgens weer

dere woorden, het zoeken naar verlichting is het schijn

kunt terugvinden. Vanuit de droom gezien lijkt het

bare probleem. Als verlichting al iets is, dan is het het

alsof dat waar kan zijn. Als de droom als droom gezien

eindpunt van de zoektocht naar verlichting. Maar je

wordt vallen deze en alle andere vragen gewoon weg,

kunt jezelf niet uit die paradox denken. Je kunt niet

en blijf je over met wat er is. En zelfs de ideen over

regen jezelf zeggen: 'Ik moet de zoektocht beindigen.'

ontwaken of bevrijding, zelfs die smelten weg.

Dit is het stuk waar ik ogenschijnlijk zo lang mee ge


worsteld heb! Ik kwelde mezelf voortdurend omdat

Kijk wat er gebeurt. In het spel van het leven komt de

ik niet geloofde dat ik me in de staat bevond waar ik

gedachte 'ik wil tot ontwaken komen' op, en aan die

steeds maar over gelezen had. Het klonk zo goed. Een

gedachte verbind je je, hecht je belang. En dan voel

toestand die vrij is van lijden en verlangen. Ik las al

jij, het individu, jezelf een mislukkeling, nietwaar? Je

les wat jullie ook lezen, en ik voelde me er, nou ...

hebt het gevoel dat je er niet bij hoort, dat je niet goed

minderwaardig door. Maar kijk, het verlangen naar

genoeg bent. Hier is het geheim: het probleem is niet

verlichting, of permanent ontwaakt zijn, is ook maar

dat je 'nog niet ontwaakt' bent. Het probleem, en dat

een verlangen, maar misschien wel het subtielste ver

is eigenlijk helemaal geen probleem, is dat er sprake

langen van allemaal, en het moeilijkste om in de gaten

is van de overtuiging 'ik moet tot ontwaken komen'

te krijgen. Je kunt dat verlangen waarschijnlijk op dit

of 'ik zou nu al ontwaakt moeten zijn, maar ik ben

moment voelen. Als het individu gelooft in 'ik ben nog

het nog niet'. Zie dat die overtuiging het individu de

niet ontwaakt, en dat zou nu zo langzamerhand toch

illusie geeft dat er iets te bereiken valt, dat dit moment

wel het geval moeten zijn', zal het zich ongetwijfeld

niet goed genoeg is. Zie dat dat de volmaaktheid van

gefrustreerd voelen.

dit moment verduistert en het gevoel versterkt dat je


losstaat van het Geheel.

Al die onzin, die flauwekul over verlichting moet echt


je systeem uit. Je moet het opgeven, volkomen opge

'Ik ben een mislukkeling- ik ben nog niet ontwaakt

ven. In zekere zin moet je sterven. Maar 'jij' kunt dat

zoals die verlichte jongens waar ik over gelezen heb.'

niet doen. Dat is de wonderlijke paradox ervan.

Hoe zou je leven zonder die gedachte, zonder dat stre


ven naar een staat van volmaaktheid of pure vreugde,

Zoals Boeddha al zei: 'Ik heb absoluut niets bereikt

of wat je je er ook maar bij voorstelt, zonder al die

met pure, onovertroffen verlichting.' En Krishnamurti

stress? Het zou een enorme opluchting zijn, nietwaar?

bedoelde hetzelfde toen hij zei: 'De waarheid is een

Als je de Boeddha ziet, maak hem dan dood. Met an-

land zonder wegen.' Het betekent dat de waarheid er

140

141

nu is. De waarheid is dit moment. De waarheid is dit.

die langs komen drijven. Misschien een schijnbare ge

De waarheid is.

hechtheid aan die gedachten. Misschien wel gedachten


aan ontwaken, of zorgen over de toekomst. Of spijt

Hij kan nier ontkend worden, hij kan nier vermeden

over het verleden. Laat ze maar langs drijven. Kun je

worden. Hij is er gewoon. Hoe kunnen we 'is' vermij

zien dat je al volmaakt bent? Je ademt precies in het

den?

juiste ritme. Je hart klopt in het juiste ritme. Gedach


ten komen op en vallen weer weg. Dit alles is volmaakt

Maar het denken hoort dit en zegt: 'Nou, dar is dan

in balans, ontvouwt zich op volmaakte wijze. Dit Uni

mooi'. En gaat vervolgens door met zoeken. Houd de

versum bezit een intelligentie die de menselijke geest

geest in de gaten als hij gedachten opwerpt als: 'als ik

nooit zal kunnen bevatten.

blijf oefenen, word ik verlicht' of 'wat is er mis met


me, ik ben niet net zo ontwaakt als die jongens waar

Je bent nu al vrij, altijd. De zoektocht is een leugen.

ik over lees!' Maar 'die jongens' zeggen zelf steeds weer

Zie wat voor leugen het is. De leugen die meer belooft

opnieuw dat je al bent wat je zoekt. Stop dus met zoe

dan dit.

ken. En de geest hoort dar en voelt zich gekleineerd.

'Hoezo moet ik stoppen met zoeken? Er moet toch iets be

En het doorzien van die waanzin maakt er een eind

ters zijn dan dit!'

aan. Voor altijd.

Het zoeken lijkt het probleem re zijn, maar 'jij' kunt

Ik wou dat ik nooit over dat verlichtingsgedoe ge

niet stoppen met zoeken omdat 'jij' juist het zoeken

hoord had. Ik word er gek van. Ik heb nog driehon

bent waar je jezelf van wilt bevrijden. Kun je nu zien

derd jaar nodig om tot ontwaken te komen!

waarom een individu zijn hele leven lang in die draai


molen kan zitten?

Daar heb je een punt. Het is een vloek. Het is alle


maal conceptuele, tweedehands informatie die je krijgt

Kunnen we even terug naar de basis? Vertel me nog

doorgegeven. Dat moet allemaal je systeem uit. Kom

eens wat bevrijding is.

terug bij jezelf. Kom terug bij dit moment. Wijs alles
af wat men je ooit verteld heeft. Het zou allemaal on

Het is 'niets speciaals', zoals men in her zenboeddhis

waar kunnen zijn. Ga af op je eigen waarneming van

me zegt. Het is gewoon dit. Dit moment. Ademen.

dit moment. Kom terug bij het gewaarzijn. Het ge

Een stoel daar, een mok daar, een tafel. Gedachten

waarzijn van dingen in deze ruimte. Je ademhaling.

142

143

En bij de gedachte 'ik heb nog driehonderd jaar nodig

gecreerd worden, alleen maar verschijnen in gewaar

om tot ontwaken te komen'. Kun je zien dat dat niet

zijn. Ze zijn niet persoonlijk. Het zijn net wolken die

meer dan een gedachte is die nu opkomt in gewaar

voorbij drijven. Ze blijven even hangen en drijven dan

zijn? Kun je zien dat je je klote voelt als je die gedachte

voorbij, zoals dat met alles het geval is. Onschadelijk.

gelooft? Voel de onrust die het je geeft. Voel de energe

Onschuldig. Jezelf.

tische verkramping. Voel de afgescheidenheid.


Dat beeld van jezelf in de toekomst: dat beeld ver
Je bent de open ruimte, de uitgestrektheid waarin de

schijnt nu. Maar het houdt je voor de gek, het beweert

wereld verschijnt, maar het denken beweert dat je het

dat er werkelijk een toekomst bestaat waarin je geluk

kleine 'ik' bent, een persoontje in een grote wereld.

kiger, verlichter, bevrijder kunt zijn. Maar waar is de

Maar aan de andere kant is denken niet meer dan den

toekomst dan, buiten de gedachte eraan die zich nu

ken, het is in feite onschadelijk, het is geen vijand. Kun

voordoet?

je zien dat het allemaal niet meer is dan denken, een


opeenhoping van mentale beelden? En dat idee van

Bestaat er werkelijk zoiets als de toekomst? Bestaat er

'jou' als volmaakt verlicht individu, is ook niet meer

werkelijk zoiets als het verleden? Of bestaat er altijd

dan een beeld, een beeld van jezelf in een toestand van

alleen maar het heden, waarin gedachten aan 'het ver

perfectie ergens in de toekomst, nietwaar? Kun je zien

leden' en gedachten aan 'de toekomst' opkomen?

dat dat beeld het probleem is? Er is geen probleem bui


ten dat beeld, het beeld van een toekomstige perfectie.

Zal dat niet over vijf seconden ook het geval zijn? Over

Maar dat beeld is niet je vijand. Het is gewoon een

vijf jaar? Bestaat er ooit een tijd waarin het niet nu is?

beeld. Sta het toe er te zijn. Dat kun je maar beter

Bestaat er ooit een tijd waarin verleden en toekomst

doen, want het zal er toch zijn, of je het nu toestaat of

niet slechts opkomen als gedachten? Vernietigt dat niet

niet! En in dat toestaan kan er een andere mogelijk

volledig je fantasie dat je ergens in de toekomst ver

heid verschijnen ...

licht zult worden?

Als je de Boeddha ziet, maak hem dan dood is een zen

Ik probeer mijn gedachten te observeren, maar dat

uitdrukking. Het wil zeggen dat het beeld van de

lukt me niet. Ik voel diepe wanhoop.

Boeddha, het beeld van verlichting, het beeld van per


fectie, precies datgene is wat je aan het zoeken houdt.

Het klinkt alsof je je gedachten observeert om ergens

Vergewis je ervan dat die idealen, die door het denken

te komen, dat je het doet met een motief Kun je dat

144

145

zien? Je denkt dat als je je gedachten maar met genoeg


toewijding observeert, je uiteindelijk verlicht zult ra
ken, net als die jongens waar je over gelezen hebt, dat
je uiteindelijk misschien vrede zult vinden. Maar dat is

je te bevrijden van het zelf is het zelf Hoe kan ik


je dit simpele gegeven laten inzien? Er is geen 'hoe:
Als ik je dat vertel, geeft dat slechts een nieuwe im
puls aan de zoektocht ...
'

geen observatie. Dat is manipulatie.


U.G. Krishnamurti

Kun je zien dar je op zoek bent naar geluk, ergens in de


toekomst? Hoe je geweld gebruikt om daar te komen?

Het klinkt alsof je zegt dat alles volmaakt is. Nou,


hier aan deze kant is alles bepaald niet volmaakt! Hoe

Zoals de Boeddha zei: er is geen weg naar het geluk,

zit dat bij jou?

omdat geluk de weg is. En dat kan dan erg als een
ver-van-mijn-bed-show klinken, maar eigenlijk wijst

Het woord 'volmaaktheid' ts, net als alle woorden,

het op iets heel eenvoudigs: dat het zoeken naar geluk

dood op het moment dat het wordt uitgesproken, ter

her enige is dat het geluk in de weg staat. Doorzie d e

wijl de werkelijkheid, dit, leeft, leeft, leeft, altijd ver

zoektocht. Kom terug bij dit moment. Het gewaarzijn

andert, altijd in beweging is, altijd fris is, altijd nieuw

van dit moment. Ademen. Je eigen wereld. Je eigen

is. Misschien is dat eigenlijk wat er met 'volmaaktheid'

ervaring, niet de ervaringen waar je over gelezen hebt.

bedoeld wordt, de volmaaktheid van de hele klerezooi

De dingen die je ziet en ruikt en hoort in de ruimte

zoals hij is, een volmaaktheid die in feite alle onvol

waarin je je bevindt. Dat is alles wat er is. Dat is wat is.

maaktheid omarmt. Het zou geen beste volmaaktheid

Het is de Hemel.

zijn als dat niet het geval was.

En dan de gedachte: 'Dit is niet goed genoeg! Ik wil

Ja, het is een volmaaktheid die zich midden in het

ontwaken! Ik kan niet geloven dat het nog steeds niet

meest intense lijden bevindt. Een vrijheid midden

gebeurd is!' Dat is de hel. Dar is de enige hel.

in gebondenheid. En wat ik merk is dat alles tegen


woordig zo licht aanvoelt. Helemaal niet serieus. Het

Kun je zien dat de hel het zoeken naar de Hemel is?

leven heeft werkelijk de eigenschappen van een droom


gekregen. Alles is als een droom, ruimtelijk, zonder

'Het zoeken eindigt met het besefdat zoiets als ver


lichting niet bestaat. Door te zoeken probeer je je
te bevrijden van het zelf, maar alles wat je doet om
146

enige vaste vorm, en in alles zit een humor die overal


in doordringt. Er is geen wezenlijk verschil tussen de
waaktoestand en de droomtoestand. Wat helder gezien
147

wordt is dat ik niet lossta van het leven. En dus zijn er

afwezig waren, kwamen ze uiteindelijk toch weer te

ook geen 'anderen', alleen maar weerspiegelingen en

rug. Gevangen zitten in een pijnlijk lichaam dat aan

weerkaatsingen van het Ene, en alles is volkomen wel

het aftakelen is, is een probleem. Deze wereld is een

dadig.

probleem. Ik ben hier niet voor in de wieg gelegd!

Dit is geen kille onthechting van het leven, het is geen

Bij realisatie (bij gebrek aan een beter woord) houdt

niieve ontkenning van deze droomwereld en alles war er

het denken niet op. Het denken gaat door, maar mis

in verschijnt. Misschien juich ik nog steeds iemand toe

schien wordt er gezien dat gedachten niet persoonlijk

die tegen de oorlog protesteert, huil ik nog steeds om een

zijn. Ze komen slechts op in gewaarzijn, en verdwijnen

sentimenteel boek, lach ik nog steeds om een stomme

er ook weer in. Net als wolken die door de lucht drij

tienerkomedie; maar dat gaat allemaal niet meer zo diep.

ven, verschijnen en verdwijnen ze in de open ruimte

Zelfs intense pijn heeft een enorm ruimtelijke kwaliteit

die je bent.

gekregen. Ik kan mezelf nergens meer van overtui gen.


En her verleden voelt heel onwerkelijk.

De vergissing die mensen maken is om te proberen het


denken te stoppen. Dat is altijd gedoemd re mislukken

Ik weer nier, woorden verbleken erbij, woorden geven

en te frustreren, want de poging het denken te stoppen

het toraal niet weer. Woorden drijven gewoon rond in

is alleen maar meer denken. Als we het denken probe

dit gewaarzijn. Ze voegen zich bij het geluid van het

ren te stoppen, voegen we slechts meer lagen aan het

koffiezetapparaat, de kat die miauwt, en de radio.

denken toe. Hopeloos!

Vroeger wilde ik heel graag dat iedereen dat kon zien.

De reden waarom ik zeg dat je al vrij bent, dat je al

Maar is dar niet gewoon weer een wens, een verlangen,

bevrijd bent, is dat het denken

een andere vorm van zoeken? Mensen hoeven dit niet

dar het zelf nu al een illusie is, in die zin dat het slechts

te snappen, helemaal niet.

iets is wat in gewaarzijn verschijnt.

0, wat een paradox als je het tot uitdrukking probeen

Als je al bent wat je zoekt, waarom lijkt het dan of dat

te brengen!

niet het geval is? Omdat je nog steeds aan het zoeken

nu

al onpersoonlijk is,

bent. Dat, bijvoorbeeld, was de uiteindelijke bood


Jarenlang heb ik geprobeerd een eind te maken aan

schap van Ramana Maharshi. Maar de mensen die dat

het denken. Maar zelfs als mijn gedachten een tijdje

'net niet helemaal snapten' leerde hij om de wortel van

148

149

her 'ik' te zoeken (zelfonderzoek). Uiteindelijk zou die

m oment van nu. Wie is degene die verlichting wil? Dat

wortel een illusie blijken te zijn, en daardoor zou alle

ego moet nu aanwezig zijn. Dat ego is het denken. Wie

zoeken ernaar wegvallen. Dat is de paradox. Je bent

is zich bewust van het denken, wie is zich bewust van

al wat je zoekt, je bent God Zelf, je bent Geest, maar

het kleine individuele zelf?

je gelooft dat je het niet bent, en dus ga je er naar op


zoek in de toekomst. Maar wat je bent moet nu op

Ik krijg er hoofdpijn van! Teveel paradoxen! Maar er

dit moment aanwezig zijn. Wie je werkelijk bent moet

gens snap ik het wel. Soms voel ik een tijdje vrede,

nu op dit moment honderd procent aanwezig zijn en

maar dan is de waanzin weer terug! Heb je suggesties?

helderder schijnen dan duizend zonnen.

Ik heb al veel teveel geld uitgegeven

Kun je zien dat alleen een ego op zoek zou gaan naar

Tja, het spel van het zoeken kan heel duur worden! Ik

verlichting als een gebeurtenis in de toekomst? Het is

heb ook heel veel geld uitgegeven aan boeken. Altijd

een ego dar ernaar verlangt om vrij re zijn van het ego.

was er de hoop: 'Dit boek wordt het laatste! Dit is het

Moeilijk te verteren, ik weet het.

boek dat me er zal brengen!'

En niemand is 'hier niet voor in de wieg gelegd'. Dat is

Dat is natuurlijk een fijne droom. Je kunt je hele leven

aan

boeken!

niet eens mogelijk. Vrijheidis volkomen vrij. Er is niets

bezig zijn met wachten tot het muntje valt. Maar is er

voor nodig. Daarom wordt het vrijheid genoemd.

wel een muntje dat moet vallen? Of is dat alleen maar


iets wat je hoopt? Is dat de hoop die in feite dat afzon

Deze boodschap klinkt heel ingewikkeld, heel zwaar

derlijke, problematische 'ik' in het leven roept?

doordacht ...
Kijk, zolang je aan het heden probeert te ontsnappen,
Nou ja, zo kan hij gehoord worden. Maar eigenlijk is

zolang je in een roekomst probeert 'terecht te komen'

het de meest eenvoudige boodschap die er is. Dit is

waarin je bevrijd bent, of verlicht, ben je aan het zoe

alles wat er is. Maar het denken interpreteert (interpre

ken. En de zoektocht die een eind moet maken aan her

teren is alles wat het kan) en zegt: 'Ik moet iets doen

zoeken, maakt gewoon deel uit van dat zoeken.

om dat te krijgen Nee. Alles wat je doet voegt er al


leen maar meer denken aan toe. Volg gewoon de be

De frustratie die je voelt is misschien wel te wijten aan

weging van het denken, die je een toekomstig moment

her feit dat je begint te beseffen dat je moeite tever

intrekt waarop je verlicht zult zijn. Kom terug bij het

geefs is, dat je vergeefs probeert te ontsnappen aan dat

150

151

wat is. Wat is, is nu al volledig heel. Dingen die je nu


op dit moment ziet, ruikt, denkt. Volmaaktheid die nu

Waanzin en vrede, een en hetzelfde. Allemaal gelijk


waardig, allemaal toegestaan. Al die dingen verschijnen

al aanwezig is.

in dit, al die dingen verschijnen nu. Alles verschijm nu

Je zegt dat je soms vrede voelt, maar dat de waanzin weer

open ruimte, in de uitgestrektheid die je bent. Hier is

terugkomt. Je zegt daarmee dat je die vrede wilt hebben,


maar niet de waanzin. Maar als waanzin plaatsvindt, is
dat wat er is. Dat maakt deel uit van de structuur van dat
moment. En dan projecteer jij een moment in de toe
komst waarop je vrede zult voelen en de waanzin voorbij
zal zijn. En dat is weer meer zoeken. En eigenlijk is dat
precies wat de waanzin doet omstaan en in stand houdt.
Het zoeken naar vrede doet de waanzin omstaan. En dat
is het laatste wat het denken wil horen!
Die toekomstige staat van vrede is gewoon een idee,
een overtuiging, een beeld dat gebaseerd is op al die
beelden uit die spirituele boeken die je gelezen hebt.
Die beelden zetten je op her verkeerde spoor. Keer te
rug naar het nu. Dit is alles wat er is. De toekomst is
niet meer dan een gedachte. Als er sprake is van waan
zin is dat prima, dan is dat wat er gebeurt. Als er sprake
is van pijn, is dat ook prima, dan is dat wat er gebeurt.
Alles verschijnt in het zijn dat je bent. Zijn wordt nooit
besmet door wat er gebeurt. Her maakt gewoon nier

al aan niemand. De wereld verschijnt nu al in deze


ruimte voor alles. Dit is onvoorwaardelijke liefde, en
dat ben jij.
Bevrijding is het gewone leven zoals het nu al is: naar
de wc gaan, kanker krijgen, ontzettend veel pijn heb
ben, geliefden verliezen, geld verdienen, rekeningen
betalen, oud worden, je gezichtsvermogen verliezen,
het in je broek doen 's nachts.
Hebben we ooit op nog meer zitten wachten?
Ons verlangen om vrij te zijn van dit leven en al haar
schijnbare problemen is precies datgene wat ons eraan
gebonden houdt. Als het zoeken naar meer in elkaar
zakt, worden de gewone dingen van het leven gezien
als dat wat ze altijd al waren: volmaakte uitdrukkingen
van het goddelijke.
En als alles gezegd en gedaan is, wat is er dan nog mis
met dit moment?

uit wat er verschijnt. Hoe meer je datgene bestrijdt wat


er verschijnt, hoe meer frustratie er zal zijn. Je voert
oorlog met jezelf. Je splitst jezelf in tween. Geweld
brengt geweld voort, en her zoeken gaat maar door ...

152

153

Deel drie

Leven zonder middelpunt

Je hoeft je kamer niet te verlaten. Blijf aan tafel


zitten en luiste: Luister niet eens, wacht gewoon.
Wcht niet eens, wees heel stil en in jezelf De we
reld zal zich uit eigen vrije wil aanbieden om zich
door je te laten ontmaskeren. Ze heeft geen keus. Ze
zal in extase aan je voeten kronkelen. '
Franz Kafka

155

Intimiteit

eze heerlijk kwetsbare wereld, deze verpletterend


onbestendige, regenboogkleurige parade van ta

ferelen, geluiden en geuren.


Hoe onmogelijk is het om de afwezigheid in het mid
delpunt van alles over te brengen, het feit dat het geen
middelpunt heeft, dat het zwemt in nietsheid, onop
houdelijk verschijnt en verdwijnt in de kaalste leegte.
Hoe kwetsbaar is het, hoe vluchtig.
Hoe prachtig.
Hoe ... onbeschrijflijk.
En toch, hoe eenvoudig, hoe volkomen duidelijk.

157

En in bevrijding, als de persoon er nier is, is her geen leeg


vacum, helemaal nier. Het is een volledig belichaamde
kakofonie, een verbijsterend spel van dansende, zingen

Het wonder

de, glinsterende weerspiegelingen van weerkaatsingen


van weerspiegelingen van het oorspronkelijke Ene, een
uiterst overtuigende speling van het licht, en die vindt
plaats voor niemand en is altijd al vrij van de behoefte
om iets anders re zijn dan wat het is.
Ja, het verschijnt allemaal aan niemand, het gebeurt
voor niemand, maar het is geen onthechte wereld, nee,
helemaal niet. Sterker nog, het is nu allemaal zo in
tiem, het is werkelijk niets anders dan de Intimiteit
zelf, want

er

is gewoon geen ' ik' dat losstaat van 'dat'.

Alleen maar Dit, alleen maar her Leven in zijn totali


teit, het Alles en Iedereen, in zijn oneindige, intieme
manifestaties.

ien zonder de ziener, zonder die waanvoorstelling,

dat is het wonder.

Maar spreken over het wonder, zelfs dat maakt deel uit
Dit kan nooit worden overgebracht. Daar staat het

van de waan. Want spreken over het wonder veron

buiten, daar is het te groot voor ... en daar is het ook

derstelt een spreker en iets waarover gesproken wordt,

te eenvoudig voor.

precies de dualiteit die in her wonder ten einde is ge


komen. Maar zeggen dat de dualiteit beindigd kan

Alleen maar dit, dit glinsterende, dit onbestendige, dit

worden, veronderstelt een weg die naar de beindiging

onuitsprekelijke.

ervan leidt. Nee, de waanvoorstelling houdt niet op;


zelfs het idee van een weg die naar de beindiging van
de waan leidt maakt deel uit van de waan. Er is geen
weg, er komt geen eind aan de waan, want de waan is
nooit begonnen, dar wil zeggen, het wonder is nooit
opgehouden. Her wonder is aanwezig, nu, op dit mo
ment, als je maar zou ophouden om ernaar re zoeken,

158

159

als je maar zou ophouden met zoeken naar het stoppen

staat het tijdloze, want het tijdloze kan alleen gekend

van de waan.

worden in relatie tot de tijd.

Juist het idee van de waan is een waanidee, het idee om

Dat zulje nooit te we


Wat bestaat er in feite dan wel?
is niet dat wat je
ten komen. Alles wat je kunt weten
het zoeken is het
zoekt. Het weten is het probleem,
n wegvalt?
probleem. Wat gebeurt er als dat alles gewoo
je dan het OnbeWat komt er dan tevoorschijn? Kun

de waan te beindigen is een waanidee. Wat is eigenlijk


geen waan?

kende induiken?
Ach, woorden zullen het nooit kunnen weergeven,
want woorden komen zelf voort uit de waantoestand

Ja, maar het is een duik die jij niet kunt nemen, want

van het bewustzijn die we als normaal beschouwen.

die duik vernietigt 'jou' zoals je jezelf kent.

Over dat wat buiten de woorden ligt zal nooit gespro


ken worden, en het zal nooit gekend worden, want zo

Maar misschien wordt de duik wel genomen, door

wel de spreker als de kenner maken al deel uit van de

niemand, zonder oorzaak, zonder opzet, zonder doel.

waan. Ook de werkelijkheid 'achter de woorden' kan

Misschien is er dan gewoon de eenvoud van wat is,

niet ervaren worden, want er is niemand die hem er

zonder dat er iemand aanwezig is om te interpreteren,

vaart.

zich een mening te vormen, te evalueren, weerstand te


bieden, eronder te lijden, en toch zal dan nog steeds het

Niemand die ziet, niemand die kent, niemand die

licht door het raam vallen, zal een eekhoorn zijn voed

spreekt, niemand die ervaart. Alleen maar dit, dit mo

selvoorraad begraven, zal het geluid van de ademhaling

ment, zonder begin of einde. We kunnen dus eigenlijk

te horen zijn, zal de wind de bladeren aan de bomen

niet eens spreken van 'dit moment', want dat veron

doen ruisen ... maar nu zal onvoorwaardelijke liefde

derstelt een onderscheid: dit moment dat zich onder

de grond zijn waaruit alle dingen oprijzen, en de grond

scheidt van dat moment, dit moment als een flintertje

waarnaar alle dingen uiteindelijk zullen terugkeren.

tijd tussen verleden en heden. Nee, op het moment


dat we spreken van dit moment zijn we teruggevallen
in het verhaal, in de droom, want in werkelijkheid is er
geen moment dat losstaat van het volgende moment,
dat wil zeggen, er bestaat helemaal geen tijd. Noch be-

160

161

Het volmaakte in het onvolmaakte

it leven kent geen zekerheid, geen enkele. Alle


dingen vergaan mettertijd. Degenen die we lief

hebben gaan uiteindelijk dood. Alles wat we koesteren


valt uiteen, verkruimelt en valt op de grond, verandert
in as en stof. Onbestendigheid is de enige waarheid.
Er bestaat alleen de illusie van zekerheid, die in stand

gehouden wordt door onze voortdurende zoektocht


naar de beindiging van onze denkbeeldige onzeker
heid.
Maar buiten zekerheid en onzekerheid ligt een vrijheid
die degene die zoekt nooit kan vinden.

163

Doorzie het illusoire karakter van dat wat je 'het leven'

Er huist volmaaktheid in onvolmaaktheid. Ja, dat is de

noemt. Het is niets meer dan een droom, een spel van

enige volmaaktheid die er is.

het bewustzijn. Het heeft geen doel of betekenis. Er


is oorsprong noch bestemming, nergens om naartoe
te gaan en niemand om dat te doen. Er is altijd alleen
maar Nu. En het enige lijden is de illusie van verleden
en toekomst. Die overtuigende illusie doorzien is be
vrijding, maar de grote kosmische grap is dat je altijd
al bevrijd bent, en dat er in feite om te beginnen al
geen afzonderlijk 'jij' bestaat dat bevrijd zou kunnen
worden.
Maar buiten die taalkundige paradox, buiten alle dua
listische ideen over goed en kwaad, zelf en geen-zelf,
begin en eind, licht en donker, God en de duivel, he
mel en hel, buiten alle door het denken in het leven
geroepen dualiteit, ligt een uitgestrekte openheid die
de wereld precies zo laat zijn als ze is, en jij bent Dat.
Deze woorden lezen. Proberen er wijs uit te worden. ViJl
komen in de war raken, of niet. Alleen dat, zoals het is,
is bevrijding.
Kijk, alle dingen zijn altijd al bevrijd, altijd al vrij,
maar kennelijk geloven veel mensen dat dat niet zo is.
En dat is ook prima. Het is allemaal volmaakt zoals het
is. Oorlogen, genociden, hongersnoden, ziekte, hon
ger, geweld, pijn, lijden: hoe zou het ooit anders kunnen
zijn?

164

165

God in alle dingen

heb ik, door afte wachten,


verkregen aan het end:
Gods aanwezigheid in ieder element. '
'Aldus

Goethe
r is een krachtige stilte waaruit alle dingen oprij

zen. Het is een stilte voorbij woorden, en toch

hebben mensen uit alle tijden gepoogd een naam te


geven aan het naamloze. Ze hebben deze stilte God
genoemd, of Tao, of de Boeddhageest, maar de stilte
is geen van die dingen. De woorden zijn altijd alleen
maar verwijzingen geweest naar dat waarover nooit ge
sproken kon worden.

167

En om een of andere reden zijn we doodsbang voor die


stilte, en lopen we er het grootste deel van ons leven op
onze tenen omheen. Stilte is de leegte die alles in zich

Zoeken naar God is vergeefse moeite doen, want Hij

opneemt, alle identiteit, alle verleden en toekomst,

staat nu recht voor je neus, in en als alle dingen in deze

alle hoop en angst en genot en pijn. We zijn gewoon

wereld. Steek je hand uit: daar is de hand van God.

doodsbang om onze menselijkheid te verliezen en in

Kijk naar beneden, naar je benen: de benen van het

die goddelijkheid weg te zinken, maar juist daarin ligt

goddelijke. De vogel die op die tak daar neerstrijkt:

onze redding besloten: te sterven, letterlijk, in God.

probeer je me serieus wijs te maken dat dar geen mani

En dat is de dood in alle dingen, want alle dingen zijn

festatie van God is?

God.
Kijk! Kijk om je heen! God bevindt zich in alle dingen!
De bomen, de vogels, de wegen, de auto's, de vervui

Een God die zich niet in alle dingen bevindt is een

ling, de mensen die met hun dagelijkse dingen bezig

kleine God, een God van de geest, een God van geloof,

zijn, dat alles is God. Het lijden op de gezichten van

religie, denken. Is dat geen afgoderij? Is dat niet ge

die mensen; ook dat is God. Hun glimlach als ze elkaar

woon een afgod die gemaakt is door het denken, door

tegenkomen, de tranen als geliefden afscheid nemen

de mens?

van elkaar, de woede en het geweld en de angst en het


verlangen om daar allemaal vrij van te zijn, dat alles is

Laat het dus allemaal vallen! Laat je religies vallen, en

ook God. Er is niets, letterlijk niets, dat niet God is.

kom terug bij dit moment, en kijk recht naar de God

Dus als je God opsplitst in verschillende religies en

waar je je hele leven naar op zoek bent geweest. Te

doctrines en ideologien, als je Hem terugbrengt tot

rugkomen bij het Nu is echte aanbidding, echt gebed,

brokjes geloof, is dat niets anders dan afgoderij, en

echte meditatie, echt geloof, want alleen Nu kan God

toch wordt het nooit gezien als afgoderij, maar als 'de

gezien, gevoeld, gehoord, ervaren worden. Voel je je

weg naar God'. Elke weg naar God veronderstelt dat

ademhaling? Is dat niet God die door jou ademhaalt?

God niet nu al hier is, en dat is een ontkenning van de

Voel je je hart in je borstholte kloppen? Is dat niet het

God die je nu recht in je gezicht aankijkt.

werk van God? Heb je werkelijk een toekomst nodig


om Hem te vinden? Is hij niet nu op dit moment al bij

Kijk om je heen. Is dit niet God? Zo niet, waar kun

je? Kijkt Hij je niet recht in je gezicht aan?

je Hem dan vinden? En wanneer zul je Hem dan vin


den?
168

169

'God staat dichter bij me dan ikzelf'


Sim Augustinus

Een kopje thee

'Ons leven wordt versnipperd door details ...


Houd het simpel houd het simpel!'
Thoreau

isschien zal het onuitsprekelijke nooit uitge


sproken worden. Ik weet het niet. Vandaag de

dag is er alleen maar het leven dat zich afspeelt op het


scherm van het bewustzijn, met niemand die aan de
knoppen zit. Het gebeurt allemaal spontaan, en dat
wil zeggen dar er eigenlijk helemaal niets gebeurt. Er
is alleen maar dit, onverdeeld, ongefragmenteerd, vol
maakt zichzelf, en her verschijnt spontaan zonder een
spoor achter te laten.

170
171

Ik drink een kopje thee. Maar eigenlijk is er geen 'ik'


die dat doet. 'Ik' is slechts een wijze van spreken, een
geluid dat gelegen komt en gebruikt kan worden om
te bevestigen dat dit lichaam/geestmechanisme, en
niet een ander, ogenschijnlijk de thee drinkt. De hand
wordt uitgestoken, het kopje komt omhoog, de vloeistof

en angst op, omdat er alleen maar dat moment is, al


leen maar het drinken van de thee, en op het moment
zelf is lijden steeds niet meer dan een projectie, een
overtuiging, gebaseerd op herinneringen.
Kom terug bij de thee, en waar is dan het verleden?

gaat de mond in, de keel door en de maag in, en ik ben


de stille getuige van dat alles, ik ben de ruimte waarin

Waar is de toekomst?

het allemaal verschijnt. Er zit geen betekenis en geen


doel achter dat spel. Het gebeurt spontaan, uit zich

Waar is de buitenwereld?

zelf. En de gedachte 'ik drink een kopje thee' maakt


gewoon deel uit van die prachtige voorstelling.

Waar zijn je vijanden?

Maar natuurlijk drink ik die thee niet, want er is geen

Misschien redt dit de wereld: mensen die terugkomen

thee en geen 'ik' die kan drinken, en zeker geen 'ik'


die losstaat van thee die gedronken kan worden. Er is

bij de simpele dingen van het leven en de vreugde vin


den die daar altijd deel van uitmaakt.

alleen de vloeistof die door het lichaam stroomt, maar


er is hier niemand die iets doet. In een leven zonder

Of misschien ook wel niet.

middelpunt drinkt thee zichzelfl


Heb je zin in een koekje?

Maar toch drink ik een kopje thee. Het is eenvoudiger


om dat gewoon te zeggen, daarmee is de kous af. Ik
drink geen kopje thee, maar schijnbaar doe ik dat wel.
En wat is het een heerlijk kopje thee.
Misschien kan thee drinken de wereld redden. Als je
thee drinkt lost alle geweld, onderscheid, ongerustheid

172

173

Dit

moment

A Hes wat er over dit moment gezegd wordt gaat


.fin ooit over dit moment, want dit moment is al
voorbij op het moment dat er over gesproken wordt,
en is alweer een nieuw moment ... en een nieuw moment ... en een nieuw moment ... dat nieuwe genoegens, nieuwe wonderen, nieuwe ervaringen, nieuwe
taferelen en geluiden en geuren met zich meebrengt.

Dit moment is nooit te vangen in woorden, en dat wil


zeggen dat het helemaal nooit te vangen is. En nooit
begrepen zal worden. Door niemand. Het is het god
delijke mysterie dat de hele schepping doordringt.
Ach, de waanzin van de menselijke geest. In zijn po
ging te begrijpen creert hij juist de verwarring die hij
te boven probeert te komen. In zijn dorst naar ken-

175

nis creert hij onwetendheid. In zijn zoektocht naar de


waarheid spreekt hij alleen maar onwaarheden uit. In
zijn verlangen naar vrede gaat hij op oorlogspad.

De laatste dag

Laat het dus allemaal maar vallen. Wees stil. Vergeer de


wereld en leer je geest kennen, het conceptuele filter
aan de hand waarvan deze wereld ogenschijnlijk erva
ren wordt. En ga zien dat er geen wereld is buiten je
geest. De geest is de wereld, en de wereld is de geest. En ga
de vrijheid en opluchting ervaren die zich laat voelen
als je alles wat je denkt, alles war je beweert te weten,
laat vailen. Proef de bevrijding in her besef dat je geen
moer weet, niet over dit moment, dat je sowieso geen
moer kunt weten, en dat je nooit een subjeetje bent ge

Toen de zenmeester Fa-ch'ang op sterven lag

weest in een wereld vol vervelende objecten, maar dat


je het aanwezig-zijn, het gewaarzijn, het bewustzijn

krijste er een eekhoorn boven op het dak.

bent dat ruimte biedt aan deze schijnbare wereld, en,

'Het is alleen maar dit: zei Fa ch'ang, 'en niets meer. '

ten slotte, dat dit aanwezig zijn-gewaarzijn-bewustzijn

zenverhaal

niet losstaat van alles wat er in verschijnt. De wereld is

jou, en jij bent de wereld. Dacht je ooit dat dat niet zo


was? Dacht je werkelijk dat je een klein zelfje was, een
ego, een individu dat afgesneden was van het geheel,

lke dag voelt als de laatste dag van mijn leven.

n persoon in een zee van andere mensen? Nou, dat

Als niet slechts intellectueel begrepen, maar werkelijk

was een leuke illusie.

gezien wordt in uiterste helderheid, dat verleden en


toekomst alleen 'echt' zijn in die zin dat ze constructies

Als het denken wegvalt, schijnt de eenvoud van wat is


helder. En wat is dat iets verbijsterends en mysterieus.

van het denken zijn die zich op dit moment voordoen,


krijgt het leven een hele nieuwe dimensie. Het leven,

Iets verbijsterends en mysterieus dat helemaal geen

in leven zijn, komt op de voorgrond te staan, dat wil

ding is. En dit moment, nou, dat is voorbij voor je er

zeggen, er wordt gezien dat het levende moment alles

zelfs maar aan kunt denken.

176

is, en dat niets daar geen deel van uitmaakt.


177

Je leeft als het ware niet langer in het verleden of de

Hier houdt het lijden op, want hier houdt het verleden

toekomst, maar komt terug op de plaats die je eigenlijk

op. Elk ogenblik voelt als het eerste en laatste ogenblik

nooit verlaten hebt, de plaats waar alles gebeurt, de

van je leven, elke dag als de eerste en de laatste dag.

plaats die je werkelijke thuis is. En alles voelt nieuw,

Het is iets onbegrijpelijks voor het geconditioneerde

fris, levend, spontaan, steeds weer anders. Het is als

denken, maar voor jou is het absolute vrijheid. Het

een doorlopende wedergeboorte.

is datgene waar iedereen naar op zoek is, maar nooit


vindt. Het is verlichting, het is bevrijding. En je hebt

En omdat het huidige moment altijd nieuw is, is wat

het al, je hebt het alleen nooit in de gaten gehad. Ster

verdwenen is altijd voorgoed verdwenen. Alles lost op

ker nog, je bent het.

in de open ruimte die je bent, en er blijft nooit iets


achter. Het hele idee van 'psychologische bagage' ver

Als het afzonderlijke individu wegvalt, is elke dag

liest zijn betekenis. En zo is er sprake van volledige

de laatste dag van je leven. In de beste zin van het

aandacht voor wat je aan het doen bent, totale hande

woord.

ling, absolute betrokkenheid, want er is geen concrete


persoon meer aanwezig die weerstand heeft tegen wat
er gebeurt. In die ruimte, die opengaat als alle weer
stand wegvalt, is alles mogelijk. Het is de bron van alle
mogelijkheden.
En het wordt zo helder dan dat alleen het eeuwige Nu
bestaat, en het maakt ook niet meer uit wat er in feite
gebeurt in het Nu: het Nu voldoet altijd, en het om

armt alle vormen in even grote mate, vol liefde, zonder


onderscheid te maken of te oordelen. Alles mag precies
zo

gebeuren als het gebeurt, en alles is op zijn plaats.

Het is de absolute vrijheid middenin het leven, de on


voorwaardelijke liefde die alle dingen bindt, en het is
wat jij in diepste wezen bent.

178

179

De dood

'De dood is niet iets wat tijdens je leven plaats


vindt: we leven niet lang genoeg om de dood mee te
maken. Als we de eeuwigheid niet opvatten als een
oneindig voortbestaan in de tijd maar als tijdloos
heid, dan behoort het eeuwige leven hen toe die in
het heden leven. '
Wittgenstein

et grootste geheim van ons schijnbare bestaan


is misschien wel dit: de dood is een bevrijding.

Het is bevrijd worden van de vormen van deze we


reld, van alle lijden, geestelijk en lichamelijk, van
alle problemen, hoop, dromen, verlangens, ambities,
doelstellingen, herinneringen, gevoelens, van de hele
menselijke situatie. En dat roept de vraag op, mis-

181

schien wel de ultieme vraag: waarom zijn we bang


voor de dood?

laat dringen, dan wordt helder gezien dat de dood niet


het einde is. Het is alleen maar het einde van de per
soonlijke ervaringsstructuur waarvoor je jezelf houdt.

Dat ziet er zo uit: k ben bang dat ik er niet meer zal

zijn. Ik ben bang om niet meer te bestaan. Ik ben bang


voor het niets, bang voor het onbekende. Maar let op:
'

De dood is het einde van het persoonlijke, het einde van


het bekende, en een sprong in het onbekende.

zelfs het onbekende wordt gekend. Op het moment


dat ik aan her onbekende denk, wordt her onbekende
een object van mijn kennen, een abstractie, een beeld
in mijn hoofd, en daardoor wordt het natuurlijk ook

Zul je aanwezig zijn bij je eigen dood?

gekend.

'W'ie zul je zijn als je sterft?


Wat werkelijk onbekend is valt buiten weten en niet
weten en zal nooit door het denken bevat kunnen

Wie was je toen je geboren werd?

worden, en daarom zal de dood nooit en te nimmer


begrepen worden.

En een seconde daarvoor?

Waar ben ik werkelijk bang voor als ik aan mijn eigen

Kwam je gewoon op een bepaald moment plotseling

dood denk? Dat is gewoon dit: het einde van 'mij'. Het
einde van het zelf. Het einde van 'ik'. Het einde van
mijn levensverhaal, mijn reis, mijn mythe, mijn sage,

in het leven tevoorschijn, zoveel jaar geleden?


Zul je gewoon op een bepaald moment plotseling uit

mijn Hollywood-epos.

het leven verdwijnen, over zoveel jaar?

Maar als je heel goed kijkt, zie je dat het 'ik' niet los

Dat is de droom. De droom dat je geboren bent. De

staat van de hele denkstructuur aan de hand waarvan


deze schijnbare wereld wordt waargenomen. Dat wil
zeggen, als het 'ik' verdwijnt, neemt het de hele wereld
mee! Er bestaat geen wereld die losstaat van mijn ervaren

ervan, in mijn ervaring! Dat klinkt misschien heel voor


de hand liggend. Maar als je dar helemaal rot je door

182

droom dat je zult sterven.


Het einde van die droom, de sprong in het Niets dat je
bent, is bevrijding. En bevrijding kan nu plaatsvinden,
op dit moment, als je je hele geloofssysteem maar zou
laten vallen, je religies, je bijgeloof, je concepten, alles

183

wat je van anderen hebt aangenomen. Als je alles zou

Een gedachte aan de voetbalwedstrijd van vanavond die

laten vallen wat je voor waar houdt, dan zou je waar

opkomt.

heid zien, niet het woord, maar de ervaring.


Het zoemen van de televisie.
Maar je kunt natuurlijk niet iets laten vallen. Hoe meer
je je overtuigingen wilt laten vallen, hoe meer ze aan je

Waar is de dood, nu, op dit moment?

blijven hangen.
Je kunt hem niet vinden, h?
Maar misschien wordt dat allemaal doorzien, door
niemand. En dan komt de waarheid tevoorschijn, de

Het is een mentale projectie, een projectie die de illusie

waarheid die er de hele tijd al was.

oproept van een toekomst, nietwaar?

En de waarheid ziet er ongeveer zo uit:

Ademhalen.

Tot de dood plaatsvindt is hij altijd een projectie. En


op het moment dat de dood plaatsvindt eindigt de

Een kuch.

projectie, eindigt de angst.

Een vogel die daarginds op een elektriciteitspaal landt.

De dood is dus eigenlijk het einde van de angst, want


het is het einde van degene die bang is. Het is het einde

De wind die waait.


Het geluid van kinderen die in de tuin spelen.

van het lijden.


De dood, of de angst voor de dood, is dus eigenlijk de
grote kosmische grap. Het enige wat we werkelijk vre

Het bonzen van het hart dat klopt.

zen is juist datgene wat, bij diepgaande beschouwing,


ons uiteindelijk zal bevrijden, ons van hem zal bevrij

Een doffe pijn in de linkerarm.

den. De dood bevrijdt je van de dood!

De warmte van de mok in mijn hand.

Dus laat mensen sterven! Laat ze! Ze sterven als ze ster


ven, en je kunt daar niets tegen doen. Ja, misschien

184

185

kun je ze helpen door hun pijn wat dragelijker te ma

Het heldere zien hiervan vernietigt alle angst.

ken, en dat is misschien wel het aardigste wat je onder


de omstandigheden kunt doen, maar uiteindelijk zul
je hun dood niet tegen kunnen houden, en dat is wat
je eigenlijk wilt. Je moet hen loslaten. Neem afscheid,
want je zult hen niet kunnen redden. En hen in leven
houden, als dat al mogelijk zou zijn, zal jou niet red
den.

Ja, je kunt morgen sterven. Dus waarom breng je deze


dag door met lijden en geloven in je niet-bestaande
problemen? Ga, leef! Leef voluit! Leef vreugdevol! Leef
zonder angst! Leef alsof je niets op te houden hebt!
Laat je overtuigingen los, laat je ideologien los, laat

Ja, natuurlijk zul je niet kunnen voorkomen dat je


sterft. Je kunt het proberen, ja, maar je zult een strijd
voeren die je altijd verliest. Je kunt op die manier je
leven lang rondjes blijven draaien, want het gevecht
tegen de dood, het gevecht tegen het einde van het
zelf, is niets anders dan het streven van het zelf om zijn
eigen vernietiging te voorkomen, en dat streven is het
zelf.

je vooroordelen varen, laat elke vorm van lijden los en


leef! Doe het nu, waarom ook niet, het is toch met je
gedaan als je lichaam ophoudt te functioneren. Maar
waarom zou je tot dan wachten? Het is er nu de tijd
voor, er is geen andere tijd!
De dood recht in zijn gezicht kijken, en op de grond
vallen van het lachen: dat is verlichting.

Net als een hond die zijn eigen staart najaagt ...

Onsterfelijkheid is de ultieme droom van her ego, de


ultieme hoop, en de ultieme waanzin. Maar het lijkt
erop dat we met zijn allen vastzitten in die waanzin.
We willen allemaal onsterfelijk zijn. Althans, we wil
len allemaal leven. Althans, we willen niet sterven. Nu
nog niet in elk geval. Hopeloos! Waanzin! Je
keer sterven. Je

zult een
zult sterven ondanks je pogingen om

in leven te blijven. Je kunt morgen sterven.

186

187

Over liefde en alleen-zijn

k zit alleen in de ruin. De zon komt op. Een rood


borstje rukt aan een worm in het gras.

Ware liefde kent geen object van verlangen, genegen


heid en tederheid, want de geliefde is verdwenen in
degene die bemint. Het object is verdwenen in het
subject, en er is alleen maar liefde. Alleen maar liefde,
en niemand die zich daar bewust van is, niemand die
die liefde kent en niemand die die liefde ontkent. Al
leen maar liefde, radicaal alleen, maar ook intiem ver
bonden met alle dingen.
Want een subject en een object kunnen nooit verliefd
op elkaar zijn. Ze zijn voor altijd van elkaar geschei
den, staan voor altijd los van elkaar. Ze kunnen alleen
maar verlangend in elkaars ogen kijken terwijl er een

189

onoverbrugbare kloof tussen hen gaapt, vurig hopend


dat de liefde op een dag de kloof zal overbruggen en
dat de isolatie van veelvoud en fragmentatie plaats zal

Onze geliefden blijven elkaar dus verlangend aankij

maken voor de vreugde van intiem gezelschap, samen

ken boven die onoverbrugbare kloof, een kloof die ze,

zijn, eenheid.

in al hun onschuld, voor zichzelf gecreerd hebben.

Maar nee, liefde kan en zal die kloof niet overbrug

ze doen om bij elkaar te komen zal ze des te meer van

gen, want de kloof hoort bij de splitsing tussen subject

elkaar verwijderen. Zijn ze gedoemd om zo te leven en

en object. Ja, de kloof

te sterven? Is er een uitweg?

Hoe kunnen ze geholpen worden? Elke inspanning die

is de splitsing tussen subject en

object, en niets kan het gapende gat vullen dat zo diep


en fundamenteel geworteld zit in de fundamenten van

Die is er, maar die heeft te maken met de dood. Geen

onze ervaring. Nee, liefde kan de kloof niet overbrug

lichamelijke dood, maar de dood van het ego, de dood

gen, want subject en object, minnaar en geliefde, zijn

van alles wat verdeelt, de dood van alles wat isoleert, de

vanzelfsprekend en fundamenteel van elkaar geschei

dood van alles wat vanuit het verleden is meegenomen,

den. Het is niet waarschijnlijk dat ze elkaar ooit werke

de dood van alles wat in een toekomst geprojecteerd

lijk als mens zullen ontmoeten, als menselijke wezens.

wordt.

De dood van het idee van de liefde zelf En

uit

eindelijk, uiteindelijk heeft het te maken met de dood


Maar ware liefde is de dood van die verschrikkelijke

van de geliefde, de dood van degene die bemint. De

gescheidenheid, en daarmee maakt ze een eind aan alle

dood van jou en mij, en daarmee de dood van alles wat

onderscheid tussen twee mensen. Maar dat kan nooit

tussen ons in staat. Een afdaling in het zuivere niets,

door inspanning bereikt worden. Alle moeite die ge

een sprong in het onbekende.

daan wordt om dat onderscheid ongedaan te maken


versterkt het alleen maar, geeft het kracht. "\%nt dat
onderscheid is er niet. Het is er nooit geweest, en het zal

Een risico.

er ook nooit zijn. Het onderscheid is een illusie, en als

En hij die zo'n risico neemt proeft haar misschien, de

je een illusie bestrijdt, kun je alleen maar verliezen.

zoete en eenvoudige vreugde van radicaal alleen-zijn


die ware liefde is. Kijk! Het roodborstje

tsjilpt en hupt

Geliefden zullen elkaar nooit ontmoeten door daar

over bedauwd gras, en de ochtendzon begint de sla

hun best voor te doen, maar ze kunnen wel sterven in

pende schepselen in deze Paradijstuin die we 'aarde'

hun streven.

genoemd hebben op te warmen, en nergens kan ik

190

191

isolatie, eenzaamheid, afgescheidenheid vinden, want


alle dingen bevinden zich in alle dingen, en overal is

moeder, overal is thuis.

De boom der kennis

En ik glimlach tegen mezelf in het besef van dar war


zo overduidelijk is. Ik heb je nier gevonden, maar ik
heb iets herkend dat me mijn leven lang ontgaan is:

Je bent niet daarginds, maar hier binnen. je maakt deel


uit van de ervaringsstructuur die ik voor mezelf houdt.
En daarom houd ik niet van je, want er is geen 'ik' dat
dar zou kunnen en geen 'jij' om van te houden. Nee,
ik houd nier van je, wam jij maakt deel uit van dat wat

bemint.

Hier eindigt de grote zoektocht, nu, op dit moment.

Je moet niet eten van de boom van de kennis van


goed en kwaad, want als je ervan eet zulje zeker
sterven.'

Er is alleen maar liefde, en jij bent dar, jij bent de lief


Genesis, 2:17

de zelf, jij bent wat ik nu voel, jij bent de gedachten


die uit her niets komen opborrelen en weer oplossen
in het niets, jij bent dat roodborstje daarginds, en de
frisse dauw op het ochtendgras, en de zon in al zijn

it de zuiverste leegte verschijnt de hele manifeste

wereld. De geest is niet meer dan een stel rimpe

srralendheid, en zo zijn we eeuwig, tijdloos met elkaar

lingen aan de oppervlakte van die oneindige zee van

verbonden, jij en ik, samen mer alle dingen, ofschoon

leegte, dat uitgestrekte landschap van stilte.

er eigenlijk geen 'ik' is, geen 'jij', en geen dingen. En


we zullen nooit van elkaar gescheiden zijn, nee, dat

De kosmische dans van kleur, vorm en beweging

kan niet, nu niet en nooit nier.

speelt zich af in die uitgestrekte ruimtelijkheid waar


ik mij niet los van kan maken of in terug kan vinden.

Deze ochtend ben ik alleen in de tuin, en jij bent hier

In die leegte, in die nietsheid zonder begin of einde,

bij me om het allemaal te zien.

is er alleen maar dit, alleen maar wat is, en niets meer.

192

193

Alleen maar dit, en geen ogen om het te zien, geen

En toch zijn er eigenlijk geen dode momenten, geen

oren om het te horen, geen tong om het te proeven,

oude momenten, en is er alleen maar het eeuwige he

geen neus om het te ruiken. Ogen zouden het ver

den. Denk aan het verleden, en die gedachten komen

blinden, oren zouden het verdoven, een tong zou het

op dit moment op. Denk aan de toekomst, en die ge

smakeloos maken.

dachten komen ook op dit moment op. Alle gedachten


komen nu, nu en nu op, maar we vallen toch voor de il

En als het denken ophoudt met zijn voortdurende ge

fusie van verleden en toekomst als concrete realiteiten.

klets kun je hem voelen, die razende stilte, die vulkani


sche vrede waaruit alle dingen tevoorschijn komen, en

Maar niemand heeft: natuurlijk ooit het verleden aan

waarnaar alle dingen weer terugkeren.

geraakt, behalve in gedachten die op dat moment


opkomen. En niemand heeft: ooit de toekomst aan

Maar eraan denken is hem verliezen, want hij kan geen

geraakt, behalve in gedachten die op dat moment op

kennisobject zijn en kan nooit door het denken in be

komen. Verleden en toekomst zijn illusies, niets meer

zit genomen worden.

dan dat. En ze vinden nu, nu en nu plaats. Zelfs deze


woorden worden genterpreteerd door het filter van
het verleden, door het geheugen. Hoe zou je ze anders
kunnen begrijpen?

Door de eeuwen heen hebben mensen gezocht naar de


eeuwige stilte achter het lawaai van het leven. Maar ze

Maar kijk eens! Luister eens! Een vliegtuig dreunt bo

hebben hem nooit gevonden omdat hij niet gevonden

ven mijn hoofd, een vogel tjilpt er op los op de takken

kan worden. Want het is dat wat aan zoeken vooraf

van die boom daar, iemand hoest achter me, bloemen

gaat, aan denken, aan kennis, aan rationaliteit voor

staan zachtjes te zwaaien in de wind, en waar in dit al

afgaat. Het is wat je vr je ziet. Het is dit moment.

les kun je een verleden vinden? Waar in dit alles kun je

Het is nu.

een toekomst vinden?

En als je er aan denkt is het alweer verdwenen, is het


alweer een nieuw moment geworden en heeft: je zoeken
verhinderd dat je het zag. Een moment dat in bezit ge

Verleden is herinnering. Toekomst is projectie op basis

nomen wordt door het denken is al een oud moment,

van herinneringen. Maar beide maken ons gek. Want

is al dood, en je hebt het zelf vermoord.

verleden en toekomst creren een gevoel van zelf, een

194

195

gevoel van 'ik'. Een gevoel van wie ik ben, wie ik was,

Wil je eigenlijk wel weten wat dat ding daar is?

wie ik zal zijn. En dat zware gevoel van 'ik en mijn


problemen', dat is wat ons kwelt.

Laat het denken dan stil zijn. Loop er naartoe. Raak


dat ding dat we 'boom' noemen aan. Voel zijn vorm,

Maar als het vogeltje van de boom springt en weg

zijn structuur. Luister ernaar, ruik hem, proef hem

vliegt, kan ik nergens een 'ik' vinden.

zelfs. Zie de schepseltjes die hem hun huis noemen.


Kom nog dichterbij en zie de ongelooflijke patronen
in de nerf van de bast, het mos dat op de stam groeit.
Kom nog dichterbij en kijk, kijk.

Ergens diep van binnen weten we allemaal dat we


rondzwemmen in illusies.

Is het werkelijk een 'boom'? Omvat dat woord wat het is?

Kijk, ik noem dat ding daarginds een 'vogel', maar ei

Kijk, eigenlijk heeft het geen naam, toch? Het is he

genlijk heb ik geen idee wat het is. Ik noem dat ding

lemaal geen boom, nietwaar? Het is een ervaring, een

daarginds een 'boom', maar eigenlijk is het een godde

ervaring die elk moment opnieuw verandert, een erva

lijk mysterie dat me sprakeloos maakt van verbijstering

ring die daarom niet benoemd kan worden. Het woord

als ik er over na ga denken. Ik noem dat ding daarginds

'boom', het concept, de kennis erover, dat is iets uit het

een 'kat', maar is dat werkelijk wat het is? De hele san

verleden, dat is iets doods. Dit, wat het ook moge zijn,

tenkraam is een mysterie, en elke verklaring die ik geef

leeft. Het is nooit hetzelfde van het ene op het andere

zou slechts een interpretatie achteraf zijn, een theorie,

moment. En iets levends zou nooit door iets doods

hersenspinsels die een werkelijkheid bedekken die aan

begrepen kunnen worden. Alleen het denken zou iets

elke interpretatie voorafgaat en zich uitstekend staande

anders zeggen.

houdt zonder tussenkomst van de menselijke geest.


Maar dat ding daar, het ding dat ik aanwijs en een
'kat' noem, is dat een hersenspinsel? Is dat ding daar,

Die 'boom' staat niet los van de schepseltjes die er in

dat wat ik aanwijs en een 'boom' noem, is dat een her

leven, van de voedingsstoffen en micro-organismen

senspinsel? Natuurlijk niet, roep je misschien, maar

in de grond waar hij van leeft, van het mos dat langs

heb je eigenlijk ooit wel eens iets anders gekend dan

zijn stam omhoog kruipt, van de regendruppels die

hersenspinsels?

hij niet kan missen, van de eekhoorn die zojuist tot

196

197

in zijn hoogste takken geklommen is, van mij als ik

Maar het woord 'boom' bevredigt het denken, niet

mijn hand op zijn stam leg, als ik de lucht inadem

waar? Als het eenmaal het concept 'boom' bezit, kan

waar ook hij van afhankelijk is. Alles is van alles afhan

het allerlei soorten theorien genereren over bomen en

kelijk. Die 'boom' staat nergens los van. 'Boom' staat

hoe die functioneren. Maar de bomen der kennis, de

niet los van de rest van de werkelijkheid, van alles wat

bomen der wetenschap, zijn bedachte bomen. Eet van

we 'geen boom' noemen. Waar zou ik in godsnaam de

de boom der kennis en je zult zeker sterven. Je zult

grens moeten trekken tussen 'boom' en 'geen boom'?

zeker vast blijven zitten in het verleden, een verleden

Waar zou ik de werkelijkheid in tween moeten snij

dat je kwelt.

den? Hoe zou ik ooit moeten weten waar ik het mes


moest plaatsen?

Maar kom eens hierheen. Voel deze bast. Voel hem ter
wijl je nadenkt over je 'boom'. Wat is er nu werkelijk?

De werkelijkheid vormt n groot geheel, en het den


ken maakt haar dood, snijdt haar in kleine stukjes,
maakt er steriele kennis van, verwerkt haar op basis van
het verleden, want het denken kan de enorme omvang
ervan niet bevatten, kan zich geen voorstelling maken
van het mysterie dat we leven noemen, kan het feit niet
verdragen dat het leven geen middelpunt kent. En dus
verkleint het de werkelijkheid, deelt haar op in stuk
jes, noemt dit een 'boom', deelt hem in bij alle andere
dingen die er op lijken en noemt ze allemaal 'bomen',
en doet dat in naam van de kennis, in naam van de
wetenschap.
Maar het is een leugen, een leugen die de meesten van
ons hun hele leven geslikt hebben. Het is geen boom.
Het is wat het is, en wij wijzen ernaar en noemen het
een boom, en vergeten dat het geen boom is, dat het
het goddelijk Mysterie is en dat 'boom' een hersen
spinsel is, een mentaal object, een illusie.

198

199

Een stofdeeltje

en uiterst klein stofdeeltje dat oplicht in een straal


zonlicht daalt op zijn gemak neer, neer, neer, ter

wijl ik toekijk vanaf mijn stoel een paar meter daar


vandaan. Het komt tot rust op het nachtkastje, naast
zijn vriendjes die verspreid liggen over de boeken en de
lamp en het kleingeld en de goedkope plastic wekker
met zijn opzichtige groene wijzerplaat.
Deze Aarde is het Koninkrijk der Hemelen! Precies op dit
moment vindt bevrijding plaats van alle dingen!
De goddelijke perfectie in een stofdeeltje dat zijn tocht
van gordijnrail naar nachtkastje maakt betekent niets
buiten zichzelf, en alles buiten zichzelf Ja, het geheim
zit zelfs in het allerkleinste.

201

En de waanzin van deze wereld is dat we die perfectie


niet kunnen zien, een perfectie die eigen is aan alle
dingen. We hebben het te druk met zoeken ...

Twijfel
Kom eens dichterbij, dichterbij, nog dichterbij, en het
stofdeeltje onthult zijn diepere boodschap.
Op het moment dat het deeltje wordt gezien zonder
interpretatie, zonder concept, zonder idee van wat het
is, of is geweest, of zou kunnen zijn, zonder enig idee
wat de functie, het doel of de betekenis ervan zou kun
nen zijn: dan, en alleen dan, wordt het geheim ont
'Het leven dat ik in mijn greep probeer te krijgen

huld.

is het ik dat probeert het in zijn greep te krijgen. '


Het geheim? Het geheim dat zo voor de hand ligt als

R.D. Laing. The Bird ofParadise

ademhalen? Het is helemaal geen stofdeeltje, maar


God Zelf die door de duisternis schijnt.
En zo eindigt alles hier, in deze doodnormale kamer,
op deze doodnormale dag.

k twijfel aan alles, behalve aan het twijfelen. Ik twij


fel aan alles, behalve aan dit moment, waarin zonder

enige twijfel twijfel opkomt. Daar zal en kan ik niet


aan twijfelen. Ik twijfel aan de taal die ik bezig om op

Bevrijding van alle dingen, bevrijding in alle dingen,

de ervaring van twijfel die op dit moment plaatsheeft

bevrijding als alle dingen. Het heilige in het dood- en

te wijzen, ik twijfel aan de verifieerbaarheid van die

dood- en doodgewone.

ervaring, maar ik twijfel er niet aan dat er nu, op dit


moment, iets aan her gebeuren is.
Ik betwijfel zelfs of er een ogenblik geleden een er
varing heeft plaatsgevonden, en ik betwijfel of er een

202

203

ogenblik hierna weer een ervaring zal plaatsvinden,

je eigen bestaan, over het schijnbare bestaan van an

maar dit moment betwijfel ik niet. En ik mag dan mis

dere dingen, over het feit dat er ogenschijnlijke relaties

schien alles betwijfelen dat over het bestaan gezegd kan

mogelijk zijn tussen dingen, tussen jezelf en anderen,

worden, zelfs dat er een 'bestaan' is, maar ik zal en kan

ook al bestaan er geen anderen, geen dingen, en zeker

niet twijfelen aan de werkelijkheid waar het woord 'be

geen zelf. Je sterft en gaat de Nietsbeid van alles in,

staan' naar verwijst, de werkelijkheid van dit moment,

de Nietsbeid die alle dingen bevat, de Nietsbeid die

de werkelijkheid van dit, dit en dit.

volkomen Volheid is. En je beseft eindelijk dat je na


tuurlijk die Nietsheid bent, en dat je die ook altijd bent

En zo loop ik alleen in het donker terwijl de nachtelijke

geweest. Er wordt volkomen helder gezien dat Niets

hemel ligt te schemeren achter de warme oranje gloed

held de essentie van alles vormt, de reden van alles, de

van de straatlantaarns, en ik twijfel aan alles. Ik ben, ik


besta, dat is het eerste gegeven, en al het andere is on
zin, al het andere is alleen maar herrie in mijn hoofd.
Vr ik iets ben, ben ik. Vr ik kan weten wat ik ben,
ben ik. Vr ik kan betwijfelen dat ik ben, ben ik. Deze
onontkoombare werkelijkheid van ik-ben-heid is geen
mentaal concept, geen theorie waar je over kunt dis

oorzaak van alles, het begin en eind van alles, in alle


eeuwigheid en daarna. En dan lach je er hartelijk om,
en voelt alles heerlijk licht.
En je lacht zelfs om deze gedachten, die net als alle
gedachten niets anders zijn dan herrie in het hoofd.
Je komt tot rust in de eenvoud van het bestaan, in de

cussiren, maar een werkelijkheid die ervaren kan wor

overduidelijkheid van het bewustzijn van dit moment.

den. En jij bent je er volledig bewust van, nu op dit

Je gaat ten diepste accepteren wat het leven je nu, nu

moment. Ja, het is je bewustzijn, nu op dit moment,


dus je kunt het nooit kwijtraken of terugwinnen. Het

en nu toewerpt. Je hebt je ware thuis gevonden, en


niets zal je ooit nog pijn kunnen doen.

is er gewoon. En als alle andere dingen betwijfeld en


verworpen zijn, blijft alleen maar bewustzijn over, al
leen maar ik-ben-heid.
Dan versmelt je letterlijk met het goddelijk mysterie
van dit moment, los je simpelweg op in verwondering
over het verbijsterende feit dat je er om te beginnen al
bent, dat dit alles plaatsvindt. Je gelooft niet dat het
mogelijk is, je valt op de grond van verbijstering over

204

205

Einde

'Op droomachtige wijze verscheen ik aan droom


achtige wezens en gaf ik een droomachtige Dhar
ma, maar in werkelijkheid heb ik niemand iets
geleerd en ben ik nooit gekomen. '
Boeddha
n

zo

komen we bij het einde. En het einde is in

werkelijkheid het begin.

Dit is het. We hebben de Hemel eindelijk gevonden.


De Hemel was altijd hier, letterlijk hier recht voor
onze neus. Hij heeft ons nooit verlaten. We hebben
hem dus eigenlijk helemaal niet gevonden, want je
kunt niet iets vinden wat je nooit bent kwijtgeraakt,
nietwaar?

207

Dit is de Hemel:

Dus neem nu maar even pauze. Leg dit boek neer. Kijk
om je heen.

Dit boek in je handen houden.


Ademhalen. In, uit, in, uit.
Dit is het enige mysterie, het enige wonder: het feit dat
Het hart dat klopt in de borstholte.

je er bent, dat het nu is, dat er dingen zijn, schijnbaar


of anderszins, dat er beweging, tijd, ruimte mogelijk is,

Het gevoel van je achterste op de stoel.

dat er anderen lijken te zijn, dat dit alles er op de eerste


plaats al kan zijn.

Gedachten die rondzoemen in je bewustzijn.


Het wonder omvat alles. Pijn evenzeer als genot, haat
Geluiden in de kamer.

evenzeer als liefde. Terrorisme, de loterij winnen, hart


kwalen, oorlogen, genociden, dagtelevisie, de hele mooie

En alle schijnbare vormen die je omringen. Hun

mieterse boel. Harten breken, tranen vloeien, kankers

ogenschijnlijke stevigheid. Hun vorm, hun kleur, hun

verwoesten lichamen over de hele wereld, en het won

substantie. Hun hardheid, hun zachtheid. De manier

der omarmt het allemaal, onvoorwaardelijk.

waarop ze het licht weerkaatsen. Hun stilte.


Dit boek suggereert niet dat 'alles volmaakt is' of dat
Kijk maar, het wonder bevindt zich overal om ons

'lijden niet bestaat' of dat 'er geen zelf is'. Dat zou de

heen, maar om een of andere reden zijn we ons hele

buitengewone complexiteit en het onmiskenbare mys

leven bezig geweest met zoeken naar zoveel meer.

terie van het leven reduceren tot een simpel geloof.

Maar als die zinloze zoektocht doorzien wordt, door

Het leven is er, wat we ook geloven of niet geloven. Dit

niemand, wordt dit, wat er nu op dit moment gebeurt,

moment is er, hoezeer we ons er ook tegen verzetten,

echt heel interessant. Als het zoeken naar betekenis

hoezeer we er ook aan proberen te ontsnappen.

ophoudt, wordt dit oneindig betekenisvol, oneindig


waardevol. Als het zoeken naar het heilige en godde

Maar eigenlijk is er geen ontsnapping nodig. Deze we

lijke wegvalt, komt God tevoorschijn in, en als, alle

reld is alleen een probleem vanuit het standpunt van

dingen van deze wereld.

een afzonderlijk individu dat probeert iets van zijn le-

208

209

ven te maken voor hij sterft, dat in veiligheid probeert


te blijven, probeert te slagen, betekenis probeert te vin
den in een schijnbaar betekenisloze wereld, liefde pro
beert te vinden, pijn en lijden probeert te vermijden.

'Eenheid is als het heldere blauw van de lucht.


Alles verschijnt, komt tot bloei en zinkt weer weg

Maar als het bestaan van het afZonderlijke en geso

in haar liefde en haar mededogen met alles.

leerde individu doorzien begint te worden, begint dit


ogenschijnlijke levensverhaal gezien te worden als dat

Alles is een aspect van Eenheid.

wat het altijd al was: een droom, niets meer, niets min

En ons verlangen om daar achter te komen

der. Een vertelling die zich ontvouwt binnen bewust

komt voort uit diezelfde Eenheid.'

zijn, een verhaal, een film, een toneelstuk, een groot


kosmisch spel.

Abhinavagupta

Een spel is alleen maar serieus als je vergeet dat het een
spel is.
Oppervlakkig gezien is er dan niets veranderd. Er is
nog steeds sprake van leegte en vorm, pijn en genot,
lichamen in beweging en in rust, 'ik' en 'jij' en onze
ogenschijnlijke relaties en ingewikkelde levensverha
len, en wolken en bomen en rivieren en bloemen en
vogels, en er worden nog steeds baby's geboren, en
er sterven nog steeds geliefden, en de zon komt nog
steeds op en gaat weer onder, dag in, dag uit.
Maar onder dat alles ligt een liefde en een gemoedsrust
die ik nooit onder woorden zal kunnen brengen.

210

211

Eerder verschenen bij uitgeverij Samsara

Annette Raaijmakers
Volledig VTij

978-90-77228-90

Een praktisch zelfhulpboek


waarmee je vastgeroest ideen
n oordelen over jezelf en and
ren leert los te laren. Mer veel
prakrijkvoorbeelden en oefe
ningen.

Han van den Boogaard


Leven zond'r tranen

978-90-n228-99-9

Een biografie, een uitgebreide


inleiding en een bloemlezing uit
her werk van de beroemde Ierse
schrijver/filosoofTerenee Gray,
ook bekend als Wei Wu Wei.

Gary Crowley

Vtm hier nanr hia


978-90-77228-81-4

Door middel van optische il


lusies, neurologie en psychologie
roonr Gary Crowley aan dar de
werkelijkheid die wij waarne
men een heel persoonlijke is, en
er dus geen 'objectieve werke
lijkheid' bestaat.

Unmani Liza Hyde


Ik bm het leven :ulf

978-90-77228-72-2

Korre tekstjes die je uit de


droom helpen: er valt niets te
zoeken en ook niets re vinden.
Her wordt nooit beter dan nu,
want er is nirs anders dan her
nu.

tllbcn:Hlit;u

Robert Adams

\lll.tl;

Stilte van htt hart [[

II

97890-7722858-6

Her tweede deel met lezingen,


teksten van, en gesprekken met

C. B. Zuijderhoudt

In dit boek worden reksten van

MeesttrEekhart versus

Meester Eekhart belicht vanuit

advaita

de bekende en geliefde Amerikaanse advaira-leraar Robert

de advaitarraditie en blijkt dat

97890-77228)4-8

hun tijdloze essentie dezelfde is.

Gina Lake

Gina Lake legt in d boek u

Adams (192 8 - 1997)

tS}
Jed McKenna
Spirituele oorlogvo<-ring

978-90-77228-80-7

Dit derde en laatste deel van de

Het mechanisme van

trilogie spant de kroon! Inrel-

verlangm

ligent geschreven, to thepoint en


978-90-7722867 -8

opnieuw weer met veel humor.

hoe het mechanisme van verlangen werkt en laat zien dat je ook
gelukkig kunt zijn als je wensen
niet allemaal uitkomen.

Sirnon Schoonderwoerd
Em christm op sawmg

978-90-77228-94-4

Robert Adams

In twaalf gesprekken tussen een


christen en een advaitisr wor
den, vanuit hun verschillende

Lezingen, teksten van, en ge

Stilte van het hart

sprekken mee de bekende en

978-90-77228-70-8

geliefde Amerikaanse advaira

visies, thema's als God, de bijbel,

leraar Roberr Adams ( 1928-

geloof en schuld belicht.

1997).
\SI

Adyashanti
W'<lre meditatie

978-9077228-7 1-)

Meditatie moet geen doel zijn,


maar een middel tor een doel:
een siruarie waarin we alles war

Sengrsan

Een nieuwe vertaling van deze

Oorspronkelijke gem

klassieke, beroemde Chinese

978-9077228-54-8

Chan (7.en) tekst, gesch.reven


rond her jaar 600.

zich voordoet met open armen


accepteren.

Jsaac Shapiro
Het gebeurt vanzelf

978-90-77228-93-7

Gesprekken met Isaac Shapiro,


in de traditie van zijn leraar Sri
H.W.L. Poonja (Papaji), die je
terugbrengen roe war je in es
sentie bent.

Vingerwijz.ingen

Een bundeling van 36 fraaie

Artikeltn uit tim jaar

teksten ter ere van het tienja

InZicht

978-90-77228-74-6

rige bestaan van het tijdschrift


InZicht.

Ramana Maharshi

In woord en btld.
978-90-77228-63-0

Unieke teksten en uniek foto


materiaal van een van de groot
ste wijzen van India.

Opeo
_ ...

BroD

Open voor de Bron

Douglas E. Harding
978-90-77228-61-6

Open voor de Bron bevat een


verzameling geschriften, uit
spraken en praktische gewaar
zijns-oefeningen van Douglas E.
Harding.

Nisargadana Maharaj

In woord m bteld.
978-90-77228-60-9

Nog niet eerder gepubliceerde

Dansende Leegte

teksten van deze beroemde goe

Adynshanti

roe. Mer ruim honderd unieke

978-90-77228-57-9

foto's.

Alles en Niets

TonyParsom

In Dansende Leegte staar het


mooiste uit een serie gesprek
ken en lezingen van Adyashanri,
gehouden tussen 1996 en 2002.

Een weergave van gesprekken en

Non-Dualiteit

dialogen met Tony Parsons.

fmyKatz

978-90-77228-73-9

Een bundeling teksten over


non-dualiteit uit westerse en

978-90-77228-39-5

oosterse bronnen. Uit o.a. her


christendom, boeddhisme,
soefisme, de kabbala en de film
The Matrix.

Ons hart weet alles

ShantiMnyi
978-90-77228-64-7

Teksten van, en gesprekken met

Zelfrealisatie,

ShantiMayi, de eerste vrouw

is dit nu alles?

Jan

die als leraar erkend werd in de


Sacha-tradicie.

lrlFIIf/fi/JIJ/U

vn11

De/dm

978-90-77228-48-7

Jan van Delden's verhaal over de


stoelendans in tekst en beeld.
Bevat tevens twee dvd's van
samen vier uur waarop van
Delden aan het werk is te zien.

Spiritueel
Incorrecte

Dit tweede boek van Jed Mc

Verlichting

Kenna kan schokken, wakker

JdMcKmna

schudden, omroeren, confron

978-90-77228-45-6

teren en misschien zelfs wel


verlichten, maar koud laten zal
her niemand!

Anthony de Mello, een


ANTHONY
DF.MHW

bloemlezing uit zijn werk

William Dych S.j.


978-90-77228-51-7

Een bloemlezing uit het be


langrijkste werk van Anthony
de Mello, met veel verhalen en
parabels.

Zijn

Florian Tathagata
978-90-77228-43-2

Een verslag van gesprekken met


Florian Tachagata waarin het
momene 'nu' centraal sraac.

Amon Heyboer

D(jilosofi( van ten oor


spronklijkt geest
978-90-77228-34-0

Leven, kunst en gedachtewereld


van Anron Heyboer in woord en
beeld. Heyboer noemde zichzelf
'zenrneescer'. In die hoedanig

heid heeft hij prachtige reksten


geschreven waarvan er een aan
ral in die boek is opgenomen.
Tao Te Tsjing

Sam Hami/I I Lao Tu


978-90-77228-40-1

Een prachtige nieuwe vertaling


van

deze klassieke Chinese tekst,

met kalligrafie van

Van leerllng 101 meester


Soko Morinaga
978-90-77228-38-8

Kazuaki Tanahashi.

Dit boek vertelt her levensver


haal van de Japanse zenmeeseer
Soko Moeinaga (1925-1995).
Een ontroerend, warm en wijs
boek.

Woorden van Boeddha

Amz( Bancroft
978-90-77228-44-9

Een bloemlezing uit de oudst


bekende geschriften mee de
woorden van Boeddha,

Oneindige cirkel

&mie Glamnan
978-90-77228-37-I

In die boek geeft Glassman


cammenraar op drie zenteksten:
De Harrsoecra, de Sandokai en
de Voorschriften voor de Bodhi-

gerangschikt op onderwerp.

sanva.

Zomaar verlicht

Suphen }ourdahz Gil


la Faren

Dialogen russen de Franse


schrijver/journalist Gilfes
Farcec en Stephen Jourdain met

978-90-77228-47-0

jnana Yoga

Wolter A. Kurs
978-90-77228-35-7

Een bundel anikelen en be


schouwingen over advaica,
oorspronkelijk uitgegeven door
de Stichting Yoga Nederland in

als kernthema: wat is waarheid?

1972. Nog steeds even accueel


en helder als roen.

En

En

}ohn Gr(VII
978-90-77228-52-4

In die boek laar de schrijver ons


glashelder zien dar her denken
nooit problemen van de geest
kan oplossen, nee zoals her oog
zichzelfook nier kan zien.

Jnana yoga in de praktijk

Rita Beintema
978-90-77228-33-3

Een origineel en praktisch boek


over hoe je Jnana yoga in her
dagelijkse leven toepast. Mee
oefeningen.

Nevermind

miyne Liquorman

978-90-77228-41-8

Een non-dualistische beschrij


ving en uicleg van meer dan
honderd verschillende spiriruele

Je bent niet wat je denkt

Jan vnn Rosmm

Gesprekken (satsang) met Jan


van Rossum over wie of war we

978-90-77228-28-9

in werkelijkheid zijn.

Onwerelds wijs

Een parabel over een hilarische

onderwerpen.

De weg van stilte

Anthony deMdlo

978-90-77228-32-6

Een combinatie van christelijke


mystiek en oosterse filosofie met
prachtige verhalen en simpele

iWrti

978-90-77228-30-2

of advaita.

gewaarzijnsoefeningen.

Spirituele verlichting?
Vergeet het maar!

jedMc!Vmra

Een roman over het reilen en


zeilen van een spirituele leefge
meenschap. Spannend,

978-90-77228-29-6

conversatie russen een uil en een


konijn. Noem her zen, taosme

Metanoia

jan Foudraine

978-90-77228-25-8

Via de psychiatrie en de psycho


therapie komt Jan Foudraine roe
het thema bevrijding, en rot de
conclusie dar wat wij de

humoristisch en filosofisch.

'persoonlijkheid' noemen, wel


eens iets heel anders zou kunnen
zijn dan wordt aangenomen.
Hoogbegaafd, nou n?

ndy Lammer; van


Toormburg

Een onrdek-boek over


hoogbegaafdheid met ruim 100
illustraties in kleur!

978-90-77228-31-9

Voor kinderen van 5 tor 99 jaar!

Inzicht

Vingm wij:und naar


demnnn

978-90-77228-21-0

Een verzameling inspirerende


teksten van zestien bekende
auteurs, uitgebracht ter ere van
her eerste lustrum van het tijd
schrift InZicht, waar regelmatig
publicaties van deze auteurs in
verschijnen.

Vrijheid in overgave

Cangaji

978-90-77228-27-2

Gesprekken met Gangaji, een


leerling van Sri Poonjaji, over
o.a. machr, seks, emoties,
waarheid en overgave.

Word wat je bent

Alan mirts

978-90-77228-23-4

Een verzameling teksten van de


pionier van de 'new age' over
uiteenlopende onderwerpen
zoals: taosme, boeddhisme,
christendom, hindoesme,
psychologie en psychotherapie.

De denkbeeldige geest

U. G. Krislmamurti
978-90-77228-24-1

Wijsheid uit het hart

Informele gesprekken mee de

Alan Cohen

man die werkelijk geen conces

978-90-77228-17-3

sies doet en alle spirituele tradi

Een verhelderend, humoristisch


boek mee parabels, anekdotes,
gedichten en citaten uit verschil
lende tradi ties.

ties, als zijnde verzinselen van de


geest, in heldere en duidelijke
bewoordingen van tafel veegr.

Het hart v an bewustzijn

7homf1J Byrom

Parels voor de ziel

Deze tekst is een juweel, en

Clmck Hillig

doorstaat de vergelijking met de

978-90-77228-18-0

Een verzameling gedachcen en


overpeinzingen van de psycho
therapeut Chuck HiJlig waarin

Een vertaling van de


Ashtavak.ra Gita

Tao re King, Bhagavad Gita of


de Hare sutra met glans. Zeker

oosterse wijsheid en westerse

978-90-77228-22-7

ook door de prachtige, potische

psychologie samenkomen.

vertaling van Byrom.

Vrij zijn

Wolter Ketrs

978-90-77228-26-5

Niemand daar

Een commentaar op de Ash

Tony Pars011s

tavakra Samhita. Nu nog even

978-90-77228-19-7

accucel als toen deze serie le

Dialogen mee Tony Parsons.


'Er is geen beter of slechter, er
is geen pad en er valt niets te

zingen 25 jaar geleden, werd

bereiken. Alles wat verschijnt is

gehouden. De kernvraag was en

bron.'

is: 'Wie ben ik?'

Ontwaken in
hetallede

joan Tollijion

Roy Whenary

Eerlijk, humoristisch en diep


gaand.

Bewustzijn

De jezuet Amhony de Mello

978-90-77228-16-6

Zijn

verhaal over bewusrwording.

978-90-77228-15-9

Anthony de Mello

De structuur van

Een persoonlijk, ontroerend

vermengt christelijke mystiek


met boeddhistische wijsheid en
komt daarbij toe een prachtige
synthese.

978-90-77228-12-8

Niemand hier...

Tony Parsons

978-90-77228-11-1

'Dit boek legt in heldere


bewoordingen de basis van
het spirituele zoeken blooc.'
-Ramesh S. Baisekar-

Een weergave van dialogen met


Tony Parsons, o.a. gehouden in
Amsterdam in 2002.

Voor een overzicht van al onze andere tirels (met


tekstfragmenten) kunt u kijken op onze website:
www.samsarabooks.com

Daar vindt u informatie over de boeken in voor


bereiding, de agenda met informatie over lezingen
van onze auteurs en kunt u zich opgeven voor onze
nieuwsbrief of een catalogus aanvragen.
Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341
1016 AZ Amsterdam

Telefoon: 020- 5550366


Fax: 020- 5550388

E-mail: info@samsarabooks.com

A
LI
00

00