You are on page 1of 488

Odgovorni urednik

dr MURIS IDRIZOVI

E N V E R R ED I

JUGOSLAVENSKI RADNIKI
POKRET I NACIONALNO PITANJE
U BOSNI I HERCEGOVINI
(1918

1941)

SVJETLOST, OOUR IZDAVAKA DJELATNOST, SARAJEVO


1983.

Recenzenti:
dr NEDIM ARAC
dr DUAN LUKA

Redakcioni odbor:
Prof, dr JELENA BERBEROVIC, prof, dr MUSTAFA IMAMOVI, prof, dr DUAN
KECMANOVIC, prof, dr ZDENKO LESIC, prof, dr VLADIMIR SULTANOVIC.

SADRAJ

I
JUGOSLAVENSKI RADNIKI POKRET OD
UJEDINJENJA DO RASCJEPA (19181921)
str.
PREDGOVOR
Socijalistiki pokret u Bosni i Hercegovini i stvaranje jugoslavenske drave
Idejno-politiko opredjeljenje i nacionalna argumentacija SDS BiH za je
dinstvenu jugoslavensku radniku partiju marksistike orijentacije . . .
Jedinstvo jugoslavenske radnike klase osnova nacionalnog jedinstva
Jugoslavena Proleterski karakter jugoslavenstva bosanskohercegovakih
kom un ista...................................................

11
17
25
41

Protiv kontrarevolucionarne intervencije u Rusiji i Maarskoj Bauk


revolucije krui Jugoslavijom Razlike meu bosanskohercegovakim ko
munistima u gleditu o mogunosti proleterske revolucije u kapitalistiki
nerazvijenim z e m lja m a ...........................................................................................................51
Komunisti Bosne i Hercegovine protiv pretvaranja jedinstvene jugoslaven
ske drave u konglomerat nekoliko dravica; za jedinstvenu sovjetsku
republiku J u g o s la v iju ........................................................................................................... 58
Izbori za Ustavotvornu skuptinu Uspjeh KPJ u izborima iroka
podrka ideji narodnog jedinstva Klasni, proleterski, revolucionarni smisao
opredjeljenja KPJ za c e n t r a l i z a m .................................................................................60
trajkovi rudara u Bosni i Hercegovini tokom decembra 1920 Husinska
buna Obznana Interpelacije komunistikih poslanika u Ustavotvornoj
skuptini Zbunjenost u rukovodstvu K P J ................................................................... 72
Rascjep u radnikom pokretu Sama protiv sviju, svi protiv KPJ Po
java crvenog terora bosanskohercegovake komunistike omladine . . .
78
Usvajanje Ustava 28. juna 1921. godine Atentati na regenta Aleksandra i
ministra unutranjih poslova Milorada Drakovia Donoenje zakona o
zatiti javne bezbjednosti i poretka u dravi Kraj legalnog djelovanja KPJ
Aktivnost bosanskohercegovakih socijalista i stvaranje Socijalistike
partije J u g o s la v ije ....................................................................................................
85
II
POLITIKO KONSTITUISANJE ILEGALNOG I LEGALNOG RADNIKOG
POKRETA I NJIHOVO RAZILAENJE U DEFINISANJU NACIONALNOG
KARAKTERA JUGOSLAVIJE (1921-1925)
Privredno zaostajanje Bosne i Hercegovine u prvim godinama sistema drav
nog c e n tr a liz m a ....................................................................................................

?2

str
Pocijepani radniki pokret jedinstven u opredjeljenju za nacionalno jedinst
vo. Razlike izmeu socijalista i komunista u kritici dravnog centralizma
kongresi intelektualaca u Sarajevu i Z a g r e b u ...................................................... 97
Prijevremeni izbori za Narodnu skuptinu (18.3.1923) SPJ i KPJ u izbornoj
kampanji Porast suprotnosti i stepena konfrontacije izmeu socijalista
i komunista u Bosni i H e rc e g o v in i...........................................................................105
Polemika o nacionalnom pitanju u KPJ 1923. g o d i n e .........................................114
Trea zemaljska konferencija NRPJ (14I1924) donosi marksistiku Rezo
luciju o nacionalnom pitanju u J u g o s la v iji......................................................
130
Stvaranje Opozicionog bloka poetkom 1924 Aktiviranje sindikata u borbi
za odbranu i zatitu ekonomskog poloaja radnika Zabrana NRPJ i
Nezavisnih sindikata Jugoslavije Pojava lijeve i desne frakcije u KPJ . 133
Bosanski socijalisti kritikuju ukidanje pokrajinskih uprava sa stanovita
nacionalnog i dravnog jedinstva Komunisti Bosne i Hercegovine zalau
se za stavove III zemaljske konferencije o nacionalnom pitanju, ali nemaju
sposobnosti da analiziraju nacionalne odnose u Bosni i Hercegovini i polo
aj Bosne i Hercegovine Socijalisti i komunisti u februarskim parlamen
tarnim izborima 1925. godine Izborni poraz snaga centralizma u Bosni i
H e rc e g o v in i...............................................................................................
137
III
PRODUBLJIVANJE RASCJEPA RADNIKOG POKRETA U BOSNI I
HERCEGOVINI (1925 1928)
Sporazum Radi-Pai Socijalisti odobravaju, a komunisti kritikuju Spora
zum Ispoljavanje razlika izmeu socijalista i komunista u Bosni i Herce
goviniRezolucija V kongresa Kl o jugoslavenskom pitanjuStaljinova inter
vencija u jugoslavenskoj komisiji IK Kl 1925 Ambicije KPJ da preuzme
vodstvo u borbi potlaenih nacija Specifina teina problema Bosne i Her
cegovine izvan horizonta K P J ........................................................................................ 145
Pojava komunistikih listova u Bosni i Hercegovini SMOTRE i GLASNIKA
ISTINEIII kongres KPJ o zadacima komunista u Bosni i Hercegovini
Razlike izmeu socijalista u izborima za Narodnu skuptinu 11. septembra
1927........................... ..........................................................................
. 153
Reim utire put dvorsko-generalskoj diktaturiNepostojanost bosanskohercegovakih socijalista u uslovima politike krize Pojaana aktivnost
komunista Bosne i Hercegovine u zavrnoj etapi krize parlamentarnog si
stema
......................................................................................................
166
Pokrajinska konferencija KPJ za Bosnu i Hercegovinu 10. 9. 1928 Raskorak
izmeu htijenja KPJ i spremnosti radnike klase da ih slijediRadniko-seljaki republikanski savez Bosne i Hercegovine u kampanji za optinske
izboreKomunistika ocjena saradnje bosanskih radikala i JMO . .
173
IV kongres KPJ u Drezdenu oktobra 1928. o ruenju imperijalistike tvore
vine jugoslavenske drave kao uslovu osloboenja potlaenih nacija
Zaobilaenje Bosne i Hercegovine u kongresnim dokumentima Demo
kratski rasplet dravne krize uspostavljanjem vojno-monarhistike dikta
ture Razlike izmeu SPJ i KPJ u ocjeni estojanuarske diktature . . .
180
IV
RAZDOBLJE VOJNO-MONARHISTIKE DIKTATURE (19291931)
Udari ekonomske krize u Bosni i HercegoviniDiktatura preduzima mjere
da uniti KPJ CK KPJ i PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu pozivaju radnike,
seljake i ugnjetene nacije na oruani ustanak protiv diktature hegomonisti
ke. velikosrpske buroazije, za revolucionarnu diktaturu radnika i seljaka
Nastojanje reima diktature da potpuno uniti KPJ ...........................i .

188

Rukovodstvo KPJ revidira kurs na oruani ustanakGreke KPJ u tretiranju


srpskog naroda kao vladajue ugnjetake velikosrpske nacije i socijalne
demokratije kao socijalfaistike organizacije KPJ sama doprinosi izola
ciji od masa radnike klaseDosljednost doktrini Kl o voenju klasne
borbe i r e v o lu c ije ...................................................................................................
201
Prve inicijative da se obnovi rad organizacije KPJ i SKOJ-a u Bosni i
Hercegovini u drugoj polovini 1930. godineTeze za 6 januar Teke po
sljedice ekonomske krize i radniki trajkoviBuroasko-demokratska opo
zicija za uklanjanje diktature pritiskom stranakih vrhova na kralja
Oktroisani ustav od 2. septembra 1931. godine Izbori za Narodnu skupti
nu 8. novembra 1931. godine KPJ se opredjeljuje za aktivan bojkot
izbora Obrazovanje reimske stranke Jugoslavenske radikalno-seljake
demokratije (JRSD) 15. 12. 1931. g o d i n e .................................................................. 210
V
KRIZA VOJNOMONARHISTIKE DIKTATURE I AKTIVIRANJE
RADNIKOG POKRETA POD VODSTVOM KPJ (19321935)
Opozicioni beogradski i zagrebaki krugovi bez jedinstvene platforme u po
gledu unutranje dravne reforme Studentske demonstracije od oktobra
1931do aprila 1932. godine Pokreti i nemiri u Bosni i HercegoviniJMO,
nepouzdan elemenat graanske opozicije Organizacije KPJ u Bosni i
Hercegovini istiu parolu oruanog ustanka i tokom 1932. godinePokretanje
lista KOMUNIST u Sarajevu (juni 1932) Pokrajinska konferencija KPJ za
Bosnu i Hercegovinu (oktobar 1932. g o d in e )............................................................ 221
Projekti stranaka graanske opozicije o preureenju drave (1932/1933)
Teze CK KPJ o radu meu ugnjetenim narodima i pomoi nacionalno-revolucionamom pokretu (1932) ......................................................................... 226
KPJ slijedi parolu Kl klasa protiv klase Osnovanost i promaaji komu
nistike kritike punktacija opozicionih graanskih stranakaPo ocjeni
KPJ autonomija Bosne i Hercegovine odgovara samo interesima musliman
skih kapitalista i feudalaca KPJ tei aktivnijem ueu u revolucionar
nim nacionalnim pokretima i hegemoniji proletarijata u njima
.
231
KPJ izmeu stava o razbijanju Jugoslavije i otpora ustakom separatizmu.
Pojava ideje o stvaranju nacionalnih komunistikih partija u okviru jedin
stvene KPJKomunistika kritika JMOObrazovanje reimskog sindikata
Jugoslavenskog nacionalnog radnikog sindikata (JNRS)Parola KPJ o hege
moniji radnike klase u revolucionarnim nacionalnim pokretima . . . . 238
Razlike izmeu SDPJ i KPJ u odnosu prema ustavnim promjenama Kon
gres SDPJ u Beogradu 3. i 4. februara 1934Opredjeljenje socijalista za
dravno preureenje u kome Bosna i Hercegovina dobiva mjesto prelazne
teritorijalno-politike jedinice nedefinisan poloaj Bosne i Hercegovine
u koncepciji KPJ o radniko-seljakim republikama Pripremanje IV ze
maljske konferencije KPJ Atentat na kralja Aleksandra IV zemaljska
konferencija donosi odluku o obrazovanju KP Hrvatske, KP Slovenije i KP
Makedonije u okviru KPJ Organizacije KPJ u Bosni i Hercegovini poveza
ne sa etiri pokrajinska centra Specifini zadaci komunista u Hrvatskoj
i Srbiji na planu borbe za rjeavanje nacionalnog p i t a n j a ........................... 248
VI
SLABLJENJE SISTEMA HEGEMONIJE OPREDJELJENJE KPJ
ZA AUTONOMNI POLOAJ BOSNE I HERCEGOVINE U
JUGOSLAVENSKOJ FEDERACIJI (19351939)
Kontroverzno tumaenje odluke IV zemaljske konferencije KPJ o osnivanju
nacionalnih komunistikih partija Raspisivanje izbora za Narodnu skup
tinu 5. maja 1935 Razlike u stavovima onemoguile izborni sporazum
socijalista i komunista Splitski plenum CK KPJ za rjeenje nacinalnog

pitanja u okviru Jugoslavije Unutarpartijska diskusija povodom VII


kongresa Komunistike intemacionale Dalje slabljenje diktature SDPJ
x KPJ razliito ocjenjuju Stojadinovievu vladu . . . . . . . .
Aktiviranje komunista u Bosni i Hercegovini Federativni status Bosne i
Hercegovine u koncepcijama Svetozara Pribievia i Ljube Davidovia
Uticaj VII kongresa Kl na liniju KPJ Socijalistike interpretacije uni
taristikog jugoslavenstva
.................................................................................
.
Vlada StojadinoviKoroecSpaho odugovlai sa rjeavanjem hrvatskog
pitanja i uvoenjem demokratskih normi u politiki ivotMaek ne pri
hvata da Bosna i Hercegovina dobije status etvrte jedinice Prodiranje
KPJ meu industrijske radnike u Bosni i Hercegovini 1936Neuspjeh rei
ma u pokuaju da osnuje antikomunistike k o m i te t e .........................................
Prouavanje nacionalnog pitanja na robijiPlenum CK KPJ u Pragu i Beu
aprila 1936. prihvata oblik federacije kombinovan sa oblikom pokrajinskih
autonomija PROLETERizlae ideju o autonomiji nacionalno mjeovitih
historijskih pokrajinaProces osamostaljivanja KPJ od Kl u definisanju
linije na podruju nacionalnog pitanja iao je k r a j u .........................................
Jugoslavenska federacija u koncepciji lana Politbiroa CK KPJ Josipa Broza
Tita krajem 1936 Reim stvara nacionalni program antikomunistike
propagandeOrijentacija Maeka i Stojadinovia na aktiviranje HRS-a i
JUGORAS-a Nacionalni sindikati u igri oko Bosne i Hercegovine Borba
KPJ za jedinstvo radnike klase i nacionalnu ravn op ravn ost...........................
Antifaistike demonstracije i manifestacije u martu i aprilu 1937Bosna
i Hercegovina poprite podvajanja i borbe za jedinstvo radnike klase
Mijenjanje odnosa CK KPJ prema Bosni i HercegoviniZnaajna uloga ko
munista iz mlade generacije u aktiviranju organizacija KPJ u Bosni i Herce
govini Isticanje nacionalnog principa u stvaranju Narodnog fronta Jugo
slavije
..................................................................................
. . .
Politiko-publicistika aktivnost bosanskohercegovakih socijalistikih prva
ka Bosanskohercegovaki socijalisti protiv autonomnog statusa Bosne i:
Hercegovine Optejugoslavenski znaaj osnivakih kongresa KP Slove
nije u KP Hrvatske
.................................................................... ......
. . . .
Sporazum SDK i UO 8. 10. 1937 Sporazum zaobilazi makedonsko i crno
gorsko pitanje kao i nacionalno politiku specifinost istorijskih pokrajina
Bosne i Hercegovine i Vojvodine Otpor hegemonistikih krugova Sporazu
mu SDPJ i KPJ pruaju podrku Sporazumu Divergentna opredjeljenja
graanskih stranaka Bosne i Hercegovine narodni studenti nosioci revolucionarno-demokratskog pokreta u Bosni i HercegoviniRezolucija jugosla
venskih demokratskih studenata trai federativno ureenje Jugoslavije na
principu istorijskog individualiteta jugoslavenskih naroda i pokrajina .
CK KPJ upuuje svoje povjerenike na partijski rad u Bosni i Hercegovini
Prvo otvoreno Pismo bosanskohercegovake studentske omladine u de
cembru 1937 Slabljenje pozicija i uticaja vlade JRZ u Bosni i Hercego
vini Proglas CK KPJ povodom prikljuenja Austrije Treem RajhuPoziv
bosansko-hercegovake studentske omladine za odbranu zemlje .
Aktiviranje KPJ u Bosni i Hercegovini u znaku antifaistike linije CK KPJ
Teze bosanskohercegovakih socijaldemokratskih prvaka: ne postoji opas
nost od rata: Jugoslavija je nacionalna drava; Omladina je politiki pasiv
naHRS i JUGORAS produbljuju rascjep meu radnicima u Bosni i Herce
goviniIV pokrajinska konferencija KPJ za Bosnu i Hercegovinu, juli (avgust) 1938.
- .................................................................................
Maekovo laviranje izmeu UO i kneza PavlaPublicistika ofanziva hrvat
skog nacionalizma ustake varijante meu Muslimanima u Bosni i Hercego
vini Stojadinovi raspisuje izbore za Narodnu skuptinu 11.12.1938Otra
izborna kampanja u Bosni i Hercegovini Napredni muslimanski studenti
pokreu politiku borbu protiv efa JMO dra Spahe Izborna aktivnost i
program komunista i socijalista u Bosni i Hercegovini

261

272

279

287

296

305

313

320

328

338

347

Decembarski izbori politiki poraz Stojadinovievog reimaPregovori iz


meu Maeka i CvetkoviaAktivnost HRS-a i JUGORAS-a u znaku nacionalno-politikog podvajanja i konfrontacije radnika u Bosni i Hercegovini
KPJ istie odgovornost svakog jugoslavenskog naroda za opstanak Jugoslavije 357
CK KPJ uoava politiku aktuelnost nacionalnog pitanja u Bosni i Hercego
vini Publicistiko politika konfrontacija intelektualaca muslimanskih
nacionalistikih krugova inilac zaotravanja nacionalno-politikih odnosa
u Bosni i Hercegovini i u J u g o s l a v i ji .................................................................. 366
VII
. OD SPORAZUMA CVETKOVI-MACEK DO APRILSKE KATASTROFE
(19391941)
Sporazum Cvetkovi-Maek i podjela Bosne i Hercegovine Politiki rat
nacionalno konfrontiranih tabora na pitanju ija je Bosna i Hercegovina
Djelovanje nacionalnih sindikata u Bosni i Hercegovini na liniji nacionalnog
ovinizma i antikomunizma Razliiti stavovi SDPJ i KPJ prema Sporazu
mu C v etk o v i-M aek .........................................................................................................374
Platforma i akcija naprednih studenata za autonomiju Bosne i Hercegovine
Saradnja policije i nacionalistikih studenata protiv potpisnika Treeg
otvorenog pisma bosanskohercegovake studentske omladine Miljenje
urednika PREGLEDA Kria i Kruevca da se izbjegne cijepanje Bosne i Her
cegovine ....................................................................................................
382
Otra konfrontacija HRS-a i JUGORAS-a u Bosni i Hercegovini Dravni
organi istiu ulogu nacionalnih sindikata u borbi protiv komunizma Prob
lem Bosne i Hercegovine jedan od uzroka razilaenja Cvetkovia i Maeka u
dovrenju preureenja draveOdlaganje zapoetog dravnog preureenja na
neodreeno vrijeme Autonomistiki pokret u Bosni i Hercegovini posta
je politiki program progresivnih snaga svih nacionalnih opredjeljenja
391
Socijalisti pozdravljaju Sporazum Cvetkovi-Maek kao kraj plemenskim
trzavicama Publicistika aktivnost Jove Jakia, prvaka bosanskoherccgovakih socijalista Peta pokrajinska konferencija KPJ za Bosnu i Herce
govinu trai narodnu autonomiju Bosne i H ercegovine..........................
396
Neutralnoj spoljnoj politici vlade KPJ suprotstavlja liniju odbrane neza
visnosti zemljeOmladina u Bosni i Hercegovini glavna snaga pokreta za
odbranu nezavisnosti Jugoslavije V zemaljska konferencija KPJ odreuje
strategiju i taktiku KPJ u uslovima imperijalistikog rata, usvaja platformu
federativnog ureenja drave sa autonomnim poloajem Bosne i Hercegovine
u jugoslavenskoj federacijiUzajamna uslovljenost nacionalne nezavisnosti
Jugoslavije i nacionalne ravnopravnosti jugoslavenskih naroda . . . .
408
Socijalistika ocjena o usamljenosti i izolaciji KPJ Bosanskohercegovaki socijalisti podravaju neutralnu spoljnu politiku reima Komu
nisti u Bosni i Hercegovini na elu pokreta za odbranu nezavisnosti zemlje
Nacionalni sindikati nastavljaju da produbljuju cijepanje radnikog
pokreta u Bosni i Hercegovini Zabrana URSSJ kao metod borbe protiv je
dinstva radnike klase i slabljenja otporne snage zemlje u odbrani od fais
tike a g r e s i j e ..............................................................................................
416
Graanska politika u Bosni i Hercegovini u znaku nacionalnog antagonizma
i klasnog egoizmaIdeja narodne autonomije Bosne i Hercegovine izraz po
litikog jedinstva demokratskih snaga u jaanju pokreta za nacionalnu ravno
pravnost u Bosni i Hercegovini i nezavisnost JugoslavijeVlada otvara vojne
koncentracione logore da obezglavi pokret za odbranu zemljeGraanske
stranke u Bosni i Hercegovini produbljuju nacionalno-politiku konfrontaciju 424
Namjesnitvo i vlada pripremaju pristupanje Jugoslavije Trojnom paktu27.
mart u Bosni i Hercegovini Izvrni odbor SPJ u proglasu od 29. marta
poziva radnike da ostanu izvan politike akcijeProglas CK KPJ od 30
marta Narodima Jugoslavije i Proglas PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu
od 1. aprila Narodu Bosne i Hercegovine. Komunisti i antifaistika
omladina u Bosni i Hercegovini potvruju spremnost za odbranu nezavis-

nosti Jugoslavije Slavko Kvatemik proglaava 10. aprila osnivanje Ne


zavisne Drave HrvatskeBeki sastanak ministara spoljnih poslova Njema
ke i Italije 21. i 22. aprila odluuje da Bosna i Hercegovina ue u sastav
NDHKomunisti u Bosni i Hercegovini prikupljaju oruje za borbu protiv
okupatora i ustakog t e r o r a ........................................................................................ 434
VIII
OPSTI POGLED
Izvori i literatura
Kratice
. . . .
Registar
. . . .

10

462
473
475

PREDGOVOR

Monografija JUGOSLAVENSKI RADNIKI POKRET I NACIONALNO


PITANJE U BOSNI I HERCEGOVINI (1918 1941) predstavlja obimniji dio
ostvarenog projekta pod naslovom Nacionalno pitanje u Bosni i Hercego
vini u svjetlu istrijskog razvoja socijalistikog radnikog pokreta. Raz
matran i usvojen na sjednici Naunog vijea Instituta za istoriju u Sarajevu
poetkom 1973. godine, ovaj projekt naao se zatim u srednjoronom nau
nom planu Instituta.
Kako je obuhvatao razdoblje od formiranja organizovanog socijalisti
kog pokreta u Bosni i Hercegovini do aprilske katastrofe jugoslavenske dr
ave, u realizaciji projekta brilo je nuno da se obrade dva perioda kao
odreene istorijske cjeline. U prvom, tzv. austrijskom periodu, prikazan
je odnos socijalistikog radnikog pokreta prema nacionalnom pitanju u
Bosni i Hercegovini od njegovog osnivanja do stvaranja jugoslavenske dra
ve, Kraljevine Srba, Hrvata ii Slovenaca, 1918. godine; u drugom, jugoslaven
skom periodu djelovanja i razvoja socijalistikog pokreta, razmatraju se
stavovi njegovih politikih i sindikalnih organizacija prema problematici
nacionalnog pitanja u Bosni i Hercegovini od stvaranja jugoslavenske drave
do njenog raspada pod udarcima faistikih sila osovine Berlin Rim i
njihovih satelitskih saveznika.
S obzirom da je monografija u cjelini iznosila oko 75 autorskih tabaka,
sm atrao sam da toliki obim moe izazvati tekoe u vezi sa izdavanjem pa
sam odluio da izdavakoj kui Svjetlost ponudim na tampanje drugi,
vei dio, kao samostalnu monografiju. Za ovakvo rjeenje opredijelio sam
se i stoga, to sam u djelu AUSTRO-MARKSIZAM I JUGOSLAVENSKO
PITANJE jednu veu glavu posvetio razmatranju stanovita Socijaldem o
kratske stranke Bosne i Hercegovine prema nacionalnom pitanju, sa poseb
nim osvrtom na uticaj austro-marksistike teorije o nacionalnom pitanju,
koji je doao do izraaja u pristupu bosansko-hercegovake socijalne demokratije ovoj drutveno-politikoj problematici.
Izuavanje istorijske materije jugoslavenskog pitanja u svjetlu aiustro-marksistike teorije i politike na podruju nacionalnih odnosa uvrstilo
me je u namjeri da pristupim istraivanju jugoslavenske socijalistike po
litike u postavljanju i tretiranju nacionalnog pitanja u Bosni i Hercegovini.
Tako sam nastavio da prouavam problematiku nacionalnog pitanja u kon
kretnoj praksi socijalistikog pokreta na uem podruju, u okviru Bosne i
Hercegovine, u novom istorijskom razdoblju, ije granice odreuju dva

11

svjetska rata, prvi svojim krajem, a drugi svojim poetkom na jugoslaven


skom dravnom tlu. Proces istraivanja pokazao je da u ovom razdoblju
nije postojao samostalan bosanskohercegovaki radniki pokret ni u komu
nistikom ni u socijalistikom obliku, je r su od stvaranja Socijalistike
radnike partije Jugoslavije (komunista) na kongresu Ujedinjenja, odnosno
od pojave Socijalistike partije Jugoslavije u Jugoslaviji jedna pored dru
ge, preteno jedna protiv druge, djelovale dvije posebne radnike partije,
jedinstvene na cjelokupnom dravnom podruju, Komunistika partija Ju
goslavije i Socijalistika partija Jugoslavije. Stoga nije bilo moguno, a ni
nauno opravdano, posm atrati djelovanje ovih partija u Bosni i Hercegovini
izolovamo od njihovog jugoslavenskog okvira, pa ni s obziirom na specifinost
nacionalnih odnosa i nacionalnog pitanja u Bosni i Hercegovini, koja je bila
u sreditu nae tematike. Ipak, viekratne teritorijalno-politike podjele ju
goslavenskog dravnog podruja, kojima je ukinut pokrajinski status Bosne
i Hercegovine, stvarale su ne male tekoe u nastojanju da se istrai i rekonstruie politika K PJ i SK J u vezi sa nacionalnim pitanjem u Bosni i Herce
govini. To je uvijek problem za istoriara kada pristupa izuavanju odre
ene drutvene fenomenologije u ovom i sto rijekom razdoblju na bilo kome
nacionalno-politikom ili istorijsko-politikom teritoriju Jugoslavije. Ali, kao
svaka druga nauka, ni istoriografija nema pravo da se ljuti na svoj pred
met. Ona ga je sama izabrala, jer je u njemu nala motiv svoga traganja i
ansu za provjeru svojih mogunosti da odgovori zahtjevima sopstvenog raz
vitka.
Pitanja nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini nalazila su se u
samom sreditu ideologije i prakse politikih pokreta i organizacija feudalne
i graanske klase, kao i socijalistikog radnikog pokreta tokom vie dece
nija njihovog djelovanja. Nasuprot tome, istorijska nauka nije do sada
pruila javnosti nijedno cjelovito djelo o ovoj sloenoj istorijskoj proble
matici, ve je svoj interes zadovoljavala usputnim i perifernim dodirima
i osvrtima. Pri tome je, nekada sasvim svjesno, i sama postajala instrument
odreenih politikih snaga, zaboravljajui da valjanost njenih analiza i su
dova potie iz njene autonomnosti prema politici, a ne iz identiteta sa njom.
Traei argumentaciju za filozofiju politikog .pokreta, istoriografija se po
litizirala u mjeri, u kojoj je prenebregavala zahtjeve sopstvene metodologije.
Kroz ista ili slina iskuenja prolazi nacionalna istoriografija i u socija
listikom razdoblju u tenji da revalorizira ili otkrije vrijednosti i osobenosti
svoje nacije, pa, s tim u vezi, pokuava da ostvarene tekovine narodno-oslobodilake borbe i socijalistike revolucije naroito afirmiranje no
vih istorijskih, socijalistikih kvaliteta nacionalne svijesti dokazuje i izvodi
iz nauno apsurdnih, antiistorijskih teza o ravnomjernom drutveno-istorijskom razvoju jugoslavenskih nacija i njihovom jednakom ponaanju u
revoluciji. Kao da je jugoslavenska revolucija bez istorijskih pretpostavki i
razloga izazvala duboke istorijske promjene u ivotu i poloaju jugoslaven
skih naroda! I istorijska nauka iji je predmet izuavanje jugoslavenskog
socijalistikog pokreta bila je takoe vie zaokupljena naunim utemeljivanjem ocjena samog pokreta, nego to je pokazala spremnost da se kritikim
odnosom prema istorijskim izvorima u svome sudu priblii istorijskoj vjero
dostojnosti njegovih realnih mogunosti da djeluje kao nosilac progresivnih
drutvenih promjena.
12

Nastao kao pokret radnike klase za njeno osloboenje, socijalistiki


pokret je u svome istorijskom razvitku uopte, pa i u Jugoslaviji, mogao da
ostvaruje svoju ulogu autentinog nosioca drutvenog progresa samo ako
se i ukoliko se okrenuo licem prema egzistencijalnim interesima nacije, ako
je shvatio da radnika klasa moe ostvariti svoje istorijske tenje samo u
slobodnoj naciji, u nacionalno slobodnoj i nezavisnoj dravi.
Istoriografska monografija JUGOSLAVENSKI RADNIKI POKRET
I NACIONALNO PITANJE U BOSNI I HERCEGOVINI (1918 1941) poka
zuje razvoj protivrjenog procesa koji je vodio od mitova o versajskoj
inauguraciji Jugoslavije i svjetskoj proleterskoj revoluciji do patriotskog
antifaistikog pokreta kopanja rovova za odbranu nacionalne nezavisnosti
i integriteta Jugoslavije; od afirmacije centralizma kao metoda i potvrde
jedinstva Jugoslavije, do socijalistike koncepcije jugoslavenske federacije
ravnopravnih naroda i u njoj ravnopravne autonomne istorijske pokrajine
Bosne i Hercegovine.
U procesu monografske obrade u projektu naznaene problematike
sve jasnije se otkrivala stvarnost vie nego skromnog stanja istorijske
nauke i njenih rezultata o sloenim pitanjima nacionalnih odnosa izmeu
dva rata u zemlji uopte, a posebno o djelovanju i opredjeljenjima jugo
slavenskog radnikog pokreta u vezi sa protivrjenom realnou i tokovima
nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini i definisanjem njenog politikog
poloaja u dravi. Veoma mali krug istoriara bavio se izuavanjem ove
materije. Najvrednija je svakako studija dra Duana Lukaa RADNIKI
POKRET U JUGOSLAVIJI I NACIONALNO PITANJE 1918 1941 (Beograd,
1972). U meuvremenu objavljeno je nekoliko monografija o radnikom po
kretu u Bosni i Hercegovini, odnosno u Jugoslaviji, u kojima se u odreenoj
mjeri, preteno marginalno, razm atraju problemi nacionalnih odnosa u Bosni
i Hercegovini sa stanovita pojedinih sindikalnih organizacija, odnosno rad
nikih partija.*
Pored ovih studija, izvjestan oslonac u radu mogao sam, takoe, nai
u edicijama iju sadrinu ine referati i saoptenja podneseni naunim
skupovima, koji su u okviru svojih glavnih tema dodirivali predmetnu pro
blematiku moje monografije. U tom pogledu izdvajam naune skupove:
Radnika klasa i Komunistika partija Jugoslavije u borbi za socijalizam
u Bosni i Hercegovini (povodom 50-godinjice K PJ u organizaciji Akademije
nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine i Instituta za istoriju radnikog
pokreta; Sarajevo 1969), V Zemaljska konferencija KPJ (povodom 30-godinjice, u organizaciji Zajednice naunih ustanova za izuavanje savremene istorije; Zagreb, 1970), Drugi kongres KPJ (povodom 50-godinjice,
u organizaciji Zajednice i Historijskog instituta Slavonije iz Slavonskog
Broda; Vukovar, 1970), ivotno djelo Moe Pijade (povodom 20-godinjice
smrti, u organizaciji Skuptine SFRJ i Instituta za savremenu istoriju;
Beograd, 1977), ivotno djelo Veselina Maslee (povodom 70-godinjice
roenja, u organizaciji Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
* Dr Ahmed Hadirovi Sindikalni pokret u Bosni i Hercegovini 19181941
Beograd, 1978.
Dr Ibrahim Karabegovi Reformistiki pravac u radnikom pokretu Bosne
i Hercegovine 19191941 Sarajevo, 1979.
Dr Miroljub Vasi SKOJ 19291941 Beograd, 1979.

13

i univerziteta u Sarajevu i Banjoj Luci; Banja Luka, 1977), etvrta i peta


konferencija K PJ za Bosnu i Hercegovinu u istorijskom razvitku revolucio
narnog pokreta 1938 1941 (u organizaciji Instituta za istoriju i Komisije
Predsjednitva CK SK BiH za istoriju; Mostar, 1978), Stvaranje jugoslaven
ske drave 1918. godine (povodom 60-godinjice, u organizaciji Instituta za
savremenu istoriju iz Beograda; Ilok, 1979).
Meutim, najvaniji i najobimniji dio posla pripadao je istraivanju
istorijskih izvora. Njihov manji dio bio je publikovan i mahom sadravao
dokumente o radu partijskih kongresa i konferencija. Najznaajnija graa
nalazila se u arhivima prvenstveno u Beogradu, Sarajevu i Zagrebu
na osnovu koje je bilo moguno pratiti proces form iranja i formulisanja
stavova politikih organizacija jugoslavenskog radnikog pokreta prema
nacionalnom pitanju u zemlji uopte i u tom okviru prem a nacionalnoj
problematici unutar Bosne i Hercegovine posebno. Prim arna graa morala
se dopunjavati podacima iz tampe i periodike, kao i sjeanjim a organizatora
i aktivista radnikog pokreta, koja se uvaju u odreenim arhivskim usta
novama. Objavljeni memoari istaknutih rukovodeih predstavnika i zaslu
nih imena radnikog pokreta pruili su takoe korisne podatke i obavjete
nja. Ukoliko su mi bili dostupni publikovani m aterijali kongresa Komunis
tike Intemacionale i Socijalistike Internacionale, u njima sam naao pod
logu za utvrivanje uticaja meunarodnih centara radnikog pokreta na
tokove i procese u jugoslavenskom radnikom pokretu, uticaja koji je jae
ili slabije dolazio do izraaja i u praktino-politikim opredjeljenjima jugo
slavenskih radnikih partija u vezi sa nacionalnim pitanjem u Jugoslaviji
uopte, sa teitem na njegovoj problematici u Bosni i Hercegovini.
Okonanje svakog posla, naroito istraivakog, praeno je zado
voljstvom njegovog nosioca. Pogotovo, ako je put do rezultata trajao
|vie godina i ako su do njega morale da se savladavaju razne prepreke,
koje nisu uvijek dolazile neposredno iz samog procesa naunog rada. Utoli
ko vie elim da izrazim zahvalnost saradnicima i rukovodiocima arhivskih
ustanova, instituta za istoriju, biblioteka, kao i pojedincima, koji su mi,
uvijek, sa razumijevanjem i panjom, pruili pomo, bilo da se ona izraa
vala u osiguranju najboljih uslova, da bi se obavilo istraivanje istorijskih
izvora, konzultovala neophodna literatura, sugerirale izvjesne studije ili perio
dike publikacije, ili da se ispoljavalo kao shvatanje tekoa u toku rada i
inio pravi korak da se one uklone. Na pruenoj pomoi i saradnji, da bih
zavrio preduzeti posao i sainio ovu monografiju, zahvalan sam mru Milo
vanu Bosiu, rukovodiocu Arhiva Predsjednitva CK SK J; dru Ubavki Vujoevi, naunom savjetniku u ovome arhivu; dru Ivanu Jeliu, naunom savjet
niku u Institutu za historiju radnikog pokreta Hrvatske u Zagrebu; Emiliji
Jovanovi, arhivskom savjetniku u Arhivu SRBiH; Seadi Hadimehmedagi
i Ristu Barianinu, saradnicima u ovom Arhivu; Veselinu Mitraeviu, rukovo
diocu Arhiva CK SK BiH; eljki Vrdoljak, bibliotekaru u Institutu za isto
riju u Sarajevu; Katici Tadi, bibliotekaru u Arhivu SRBiH; Duku Toholju,
bibliotekaru u Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci u Sarajevu; direktorima
Instituta za istoriju u Sarajevu dru Zdravku Antoniu i dru lbrahimu Karabegoviu i profesoru dru Murisu Osmanagiu, sekretaru Samoupravne inte
resne zajednice nauke u SR BiH. Isto tako zahvalan sam SIZ-u nauke i Insti
tutu za istoriju u Sarajevu, koji su finansirali rashode istraivanja predvi
ene u studijskom projektu, a posebno SIZ-u nauke i Upravnom odboru

14

fonda Mio Sokolovi, koji su svojim dotacijama olakali izdavakoj orga


nizaciji Svjetlost da objavi ovu monografiju. Organizaciji udruenog rada
izdavaka djelatnost Svjetlost pripada moja naroita zahvalnost i prizna
nje to je ovo djelo uvrstila u izdavaki plan biblioteke drutvenih nauka
za 1982. godinu i objavila ga u materijalnim uslovima, koji u ovom trenutku
nisu skloni publikovanju naunih studija.
Predajui djelo javnosti, istoriaru je, kao i svakom drugom autoru,
stalo da o njemu uje miljenje prvenstveno njenog naunog dijela, da u
njenim kritikim razmatranjima i ocjenama provjeri sopstvene sudove i
poglede.
U Sarajevu, krajem avgusta 1982.

E. Redi

15

JUG O SLAVEN SKI RADNIKI PO K R ET OD


U JE D IN JE N JA DO RASCJEPA (1918 1921)
Kao i u svim junoslovenskim zemljama, koje su se tokom dugih istorijskih razdoblja nalazile pod vlau i u sastavu Austrije, odnosno Austro
ugarsk e Monarhije, i U Bosni i Hercegovini su, znatno prije okupacije
1878. godine, a pogotovo u periodu habsburke vladavine, razvijale se i
djelovale politike snage i pokreti, iji je smisao i ailj bio politiko ujedi
njenje Junih Slovena u zajedniku, samostalnu, slobodnu i nezavisnu jugoslovensku dravu. Ovi nacionalni pokreti doli su naroito do izraaja i
ispoljili veliku snagu u zavrnim mjesecima prvog svjetskog rata, kada su
poraz i slom habsburke drave postali neminovna realnost zahvaljujui
posljednjoj ofanzivi arm ija sila Antante, u kojoj je znaajna uloga pripala
srpskoj vojsci probojem Solunskog fronta i konanim slamanjem otpora
vojnih snaga Centralnih sila na tlu Srbije. Tako su vojne pobjede Antante
nad Centralnim silama . stvorile osnovne uslove za ujedinjenje Junih Slo
vena, koje su stoljeima spreavale upravo pojedine uesnice bloka Cen
tralnih sila. Nije bilo nikako sluajno to se Srbija u strategiji njemako-austrijskog imperijalistikog plana Drang nach Osten nala prva na udaru
vodeih drava ovoga bloka, kao to je takoe sasvim u skladu s njego
vom politikom, i kao autentini i sutinski izraz, ve od izbijanja rata odmah
otpoelo drastino proganjanje srpskog naroda i sa njim zajedno prota
gonista i pripadnika jugoslovenskog pokreta u jugoslovenskim zemljama
Habsburke Monarhije. To su bile dvije strane iste i jedinstvene antijugoslovenske politike germanskog imperijalizma (i njegovih balkanskih turskih
i bugarskih saveznika), ijim su tenjama za dominacijom u svijetu na
jugoistoku Evrope, nezavisna Srbija i sa njom povezani jugoslovenski pokreti
unutar habsburke dualistike drave, predstavljali branu koju je sama
istorija uporno i strpljivo gradila i podigla. Zato su sa ishodom rata, koji
je kao saveznica Antante, vodila Srbija, bile duboko, istorijski povezane
antigermanske politike tenje i akcije predstavnika jugoslovenskog pokre
ta u Dvojnoj Monarhiji kao i u emigraciji. Tako je njihova politika borba
za ujedinjenje Junih Slovena inila sa ratnim naporima Srbije jedinstveni
istorijski program, koji je, kao i svako politiko jedinstvo, nosio u sebi
razlike tradicija, metoda, interesa i koncepcija.
U istorijskoj nauci, a jo vie u politikoj publicistici odreenih, esto
suprotnih opredjeljenja, ima gledita da je do ujedinjenja Junih Slovena
u zajedniku dravu 1918. godine dolo iskljuivo zahvaljujui ratnoj pobjedi
imperijalistikog bloka Antante, pa se na osnovu toga tvrdi da je jugoslo-

17

venska drava, nastala na zavretku prvog svjetskog rata, iskljuivo proiz


vod Versajskog imperijalistikog mirovnog ugovora, i kao takva, jedna od
imperijalistikih tvorevina. Prema toj koncepciji, vijek jugoslovenske drave
odreen je vijekom imperijalistikog bloka kojem je ona dugovala svoj
nastanak i svoju egzistenciju. Oigledno je da se ne moe osporavati istorijska injenica da je postanak jugoslovenske drave u najdubljoj vezi sa sve
ukupnim rezultatom prvog svjetskog rata, da je od njega nedjeljiv i po
svojim vojnim i po svojim politikim pretpostavkama i odreenjima. Ipak,
takvo stanovite ne moe se nauno prihvatiti, je r ono pojavu jugoslovenske
drave vidi i objanjava iskljuivo kao in meunarodne politike konstelacije
kakva je postojala na kraju prvog svjetskog rata, a zanemaruje i ignorie
dugotrajni is to r ijs k i p r o c e s izraen u tenjama Junih Slovena da svoje na
cionalno osloboenje kruniu i osiguraju stvaranjem trajne politike zajed
nice. Otuda, nauno istorijsko tumaenje pojave jugoslovenske drave mora
da uvaava sve relevantne islorijske injenice, cjelokupno istorijsko kre
tanje, sveukupne socijalno-klasne, nacionalno-politike i meunarodne opte
uslove u kojima se ovaj proces odvijao i u svome prvobitnom obliku dovrio.
Zahvaljujui odreenim drutvenim i politikim odnosima u kojima
su stoljeim a morali da ive Juni Sloveni, podijeljeni meu nekoliko monih
drava, i njihove tenje da uklone ovu podijeljenost, ispunjenu razlikama u
stepenu zavisnosti, izrabljivanja i podanitva, bile su razliite u shvatanjima, intenzitetu, irini i uspjesima. Srbija i Crna Gora su poslije dugih borbi
protiv osmanskih osvajaa uspjele da stvore svoje nezavisne nacionalne
drave. Slovenija je bila raskomadana izmeu Austrije i Italije. Hrvatska
je u sklopu Ugarske uivala izvjesnu autonomiju definisanu nagodbom 1863.
Vojvodina je predstavljala maarsku, a Makedonija tursku politiku teri
toriju. Bosna i Hercegovina su poslije viestoljetnog turskog paa-luka od
Berlinskog kongresa 1878. postale okupirana, a zatim anektirana pokrajina
Austro-Ugarske Monarhije. Nacionalno-politiki neprirodna, ova njihova raz
dvojenost dobila je u prvom svjetskom ratu oblike ratne konfrontacije
koju su determinirali i diktirali interesi zaraenih blokova, nastojei da
postojeu politiku pocijepanost Junih Slovena pretvore u odnos njihovog
trajnog neprijateljstva. Pokazalo se, meutim, da dubina vjetake konfron
tacije, ma koliko da je istorijski dugo bila pripremana, graena, podravana
i pod ticana, pri emu uloga gornjih klasa junoslovenskih naroda nije
nikako bila beznaajna, nije mogla nadjaati prirodnu tenju i potrebu
Junih Slovena da stvore samostalnu i nezavisnu politiku zajednicu.
Sasvim je razumljivo to je Bosna i Hercegovina, ve i usljed svoga
centralnog poloaja u jugoslovenskom prostoru predstavljala pokrajinu u
kojoj je pokret za ujedinjenjem Junih Slovena uhvatio relativno duboke
korijene i to je u njoj, posebno u mladoj generaciji, jugoslovensko politiko
opredjeljenje dolazilo do sve jaeg izraaja, naroito u godinama koje su
neposredno prethodile ratu. Bila je to izrazito protivrjena situacija. Poetak
rata u Bosni i Hercegovini bio je obiljeen terorom i pogromima organa
vlasti Austro-Ugarske Monarhije nad srpskim narodom S smiljenim progoni
ma protagonista i pripadnika jugoslovenskog pokreta1 i, istovremeno, mobili1 Vidjeti: Vladimir orovi Crna knjiga Patnje Srba Bosne i Herce
govine za vreme Svetskog rata 1914 1918. Izdanje I. . urevia Beograd

18

zacijm i formiranjem posebnih bosanskohercegovakih vojnih jedinica u


sklopu austrougarske armije za rat protiv Srbije, koju je trebalo unititi kao
dravu i sa njom zajedno svaku nadu i ansu jugoslovenskog protivaustrougarskog pokreta. Sa veleizdajnikim procesima protiv predstavnika srpskog
naroda i jugoslovenskog pokreta, Austro-Ugarska Monarhija je u ratu protiv
Srbije nuno gubila moralno-politiku bitku u Bosni i Hercegovini. Njenim
ratnim ciljevima pruao je u Bosni i Hercegovini podrku samo tanki sloj
vrhova klera, upravno-politike strukture, feudalne klase i ratni profiteri
iz reda nacionalnih graanskih klasa. Svakodnevno, u najraznovrsnijim ob
licima, manifestovalo se u narodima Bosne i Hercegovine protivaustrougarsko opredjeljenje, koje je tokom rata sve izrazitije postajalo protivratno,
to jest opredjeljenje protiv ratnih ciljeva Austro-Ugarske Monarhije. Tako
je ovaj negativni stav evoluirao u pozitivno, sve aktivnije opredjeljenje za
jugoslovensku politiku zajednicu, u afirmaciju ideje jugoslovenske drave
kao oblika istorijske negacije Austro-Ugarske Monarhije.
U tom pogledu dranje naroda Bosne i Hercegovine pokazalo je na
kraju rata' razlike, koje su bile uslovljene njihovim drutvenim i politikim
poloajem u Austro-Ugarskoj Monarhiji od okupacije, a naroito tokom rata.2
Izloen iznimnim mjerama od poetka rata, srpski narod u Bosni i
Hercegovini, podnosei najraznovrsnija stradanja, potvrivao je odlunost
da ih izdri do kraja, do sloma Habsburke Carevine, koji je za njega imao
samo jedno znaenje: poetak nove epohe bez stega feudalnih odnosa, epohe
nacionalne slobode. Zbog toga se on u trenutku konanog poraza Centralnih
sila, prije svega pod snanim uticajem sjajnih zavrnih pobjeda srpske vojs
ke, koji mu je veoma uspjeno posredovala domaa graanska nacionalna po
litika, osjeao kao istorijski pobjednik, kome svoju slobodu duguju i svi
pripadnici drugih naroda u Bosni i Hercegovini.3 Sada je njihova elja bila
da se to prije sjedine sa Srbijom i da sa Slovencima i Hrvatima, koji su
takoe u porazu Austro-Ugarske Monarhije vidjeli svoje nacionalno oslobo
enje, tvore zajedniku jugoslovensku dravu.
Sarajevo 1920. N apor B osne i H ercegovine za osloboenje i ujedinjenje
obradio Pero Slijepevi Sarajevo 1929. (vidjeti prilog Pere Slijepevia
Bosna i Hercegovina u Svetskom ratu: Interniran je najvie srpski svet i na
predniji muslimani (str. 222) Po slubenim podacima pomrlo je od gladi za
vreme rata u Bosni i Hercegovini 100.986 dece ispod deset godina, to ini 200
procenata normalnog umiranja (str. 233) naa Delegacija na Konferenciji
Mira ocenila je pljake i tete u Bosni i Hercegovini: 2,454.800.000 zlatnih franaka
(to predstavlja iznos vei nego u svim drugim jugoslovenskim zemljama zajedno
bez Srbije, ija je teta procijenjena na 5.300.000.000 zlatnih franaka) (str. 242).
Dr. Hamdija Kapidi pie: Ni jedna od jugoslovenskih pokrajina koje su
bile u sklopu Austro-Ugarske nije pretrpjela vee gubitke u ljudstvu i materijalu
u toku prvog svjetskog rata kao Bosna i Hercegovina. Jedno to je ona bila ve
im dijelom ratno podruje, a drugo, i najvanije, to je Austro-Ugarska uzela na
odgovornost gotovo cio srpski narod u Bosni i Hercegovini za sarajevski atentat.
Posljedice toga shvatanja bile su ogromne rtve koje je podnio srpski narod ove
zemlje. Dr Hamdija Kapidi smatra da procjena odtetnog zahtjeva u iznosu od
3,000.000.000 kruna nije nikako pretjerana. (Dr Hamdija Kapidi y>Bosna i
H ercegovina u v rijem e austro-ugarske vladavine Svjetlost Sarajevo 1968.
str. 262263.)
2 Vidjeti: Anto Babi Narodi Bosne i Hercegovine prema Komunistikoj
Partiji Jugoslavije i Revoluciji ANUBiH Posebna izdanja knjiga XIII
Odjeljenje drutvenih nauka knjiga 3 Sarajevo 1970.
3 Isto, str. 42.

19

Uivajui poloaj naroda, u kome je austrougarska uprava u Bosni i


Hercegovini traila oslonac i podrku za svoju bosansku politiku, u kojoj
je povremeno bilo m jesta i nade za prikljuenje istonackmalnoj Trojednici,
Hrvati u Bosni i Hercegovini nisu ispoljili jednodunost prema novoj drav
noj zajednici. Oni nisu imali razloga da ale zbog propasti Austro-Ugarske
Monarhije, ali ni motiva da se odueve stvaranjem jugoslovenske drave.
Jedno stanje zavrilo se za njih sa osjeanjem rezignacije, drugo je zapoi
njalo sa osjeanjem neizvjesnosti. Ipak, na ovom istorijskom raskru meu
Hrvatima u Bosni i Hercegovini prvu rije imala je graanska nacionalna
grupacija u licu Hrvatske narodne zajednice (HNZ), koja je nacionalnu slogu
sa Srbima i Muslimanima, izraenu u potrebi da se obrazuje zajednika
jugoslovenska drava, postavila u prvi plan svoje politike. Protivjugoslovenska orijentacija meu Hrvatima u Bosni i Hercegovini gubila je teren u
ovom prelaznom dobu.4
Razdoblje pod vlau Austro-Ugarske Monarhije dovelo je Muslimane
Bosne i Hercegovine u nova iskuenja. Od odlunog protivnika odlukama
Berlinskog kongresa, to su potvrdili otporom arm iji Austro-Ugarske Mo
narhije prilikom provoenja okupacije Bosne i Hercegovine, muslimanska
politika u Bosni i Hercegovini, koju su vodili predstavnici feudalne klase,
odvijala se u fazama opozicije, koja nije nikada prelazila u oblike radikal
ne konfrontacije i saradnje, koja je mahom nosila peat pogaanja i kom
promisa.5 U tom kretanju ona je jednom nalazila zajedniki jezik sa srp
skom graanskom politikom i sa njom obrazovala muslimansko-srpski pakt,
drugi put se udruivala sa hrvatskom graanskom politikom u muslimansko-hrvatski pakt. Sa izuzecima jugoslovenskih revolucionera iz redova omladine,
muslimanska politika tokom rata ostala je u okviru oficijelne politike austro
ugarske uprave u Bosni i Hercegovini. Tek se u posljednjoj fazi rata otrije
izdiferencirala na dva krila: promaarsko i jugostovensko. Meutim, proaustrougarsko dranje muslimanskih politiara tokom rata doprinijelo je
da su se na kraju rala i u trenutku prevrata muslimanske mase nale u
tekom poloaju. Optuivani kao zaetnici i sukrivci stradanja srpskog na
roda, Muslimani su neposredno poslije ujedinjenja i stvaranja nove drave
1918. godine bili izloeni osveti i raznovrsnim nasiljima, kojima su se srpski
nacionalizam i njime zadojeno kmetsko seljatvo eljeli da naplate za
sve nevolje i stradanja srpskog naroda od Kosova i prodora Osmanlija u
Bosnu i Hercegovinu.6
Jugoslovenska po svojoj nacionalnoj orijentaciji, niskog teorijskog ni
voa, oskudna u iskustvu revolucionarne klasne borbe proletarijata, Socijal-demokratska stranka Bosne i Hercegovine (SDSBiH) nije smogla snage i
sposobnosti da pokrene radniku klasu u borbu protiv terora i nasilja nad
srpskim narodom kojim su organi vlasti odgovorili na Principov atentat.
4
Bogdan Krizman Bosna i Hercegovina i jugoslovensko pitanje u 1918.
godini Prilozi br. 4. Sarajevo 1968. str. 118122.
Dr. Hamdija Kapidi, op. cit. str. 236238, 246, 263264.
s Vidjeti: Veselin Maslea Djela II Muslimansko pitanje, Sara
jevo 1954 str. 148167.
6 Stenografske beleke Privremenog Narodnog Predstavnitva Kraljevstva
Srba, Hrvata i Slovenaca od 2140-og sastanka II sveska Zagreb 1920
24. redovni sastanak od 23. maja 1919. str. 632, 633, 634, 635. 29. redovni
sastanak od 31. maja 1919 str. 771772.
20

Dok jo nisu proglaene iznimne mjere, koje su uinile kraj svakoj njenoj
politikoj aktivnosti, SDSBiH je u Glasu Slobode u seriji priloga obraz
lagala svoje principijelno stanovite protiv atentata kao metoda politike
borbe, u kojima je uspio da suzbije sumnju u ma kakve svoje veze sa na
cionalnim pokretom kome su pripadali atentatori, ali je isto tako pokazala
da je i politiki i teorijski nemona za jednu temeljnu analizu drutvenih
i politikih odnosa, kao i za praktinu politiku akciju u smislu promjena
stanja u Bosni i Hercegovini, koja je bila bremenita revolucionarnim mo
gunostima i energijama nacionalnooslobodilakog pokreta. Tek u posljed
njoj godini rata, kada je politiki vrh Monarhije pod uticajem protivratnog
raspoloenja u zemlji bio primoran da obnovi rad parlamenta i u politikom
ivotu dozira skuene kontrolisane oblike demokratije, i SDSBiH je pristupi
la okupljanju svojih razbijenih redova, izgraivanju i saoptavanju svojih
ocjena o stanju u meunarodnom radnikom pokretu i poloaju radnikog
pokreta u Bosni i Hercegovini. Sto se rat bre pribliavao svome kraju, i
SDSBiH je smatrala da je njena primarna zadaa da odredi svoje stanovite
prema nacionalno-politikoj budunosti junoslovenskih naroda. Ako nije
bila spremna da zagazi u trajkove i opredijeli se za revolucionarne meto
de politike borbe, ona je svim srcem eljela da izrazi svoje jugoslovensko
nacionalno opredjeljenje. Pri tome je, bez rizika da je stigne odmazda poli
tike vlasti, naglaavala vjernost Tivolskoj rezoluciji iz 1909. godine, a misli
la na njeno ostvarenje u novom dravnom okviru, ija je pojava prakti
no postala pitanje mjeseci, nedjelja, u kojima je nepovratno imalo da potone
dotrajalo Habsburko Carstvo.7
Oktobra i novembra 1918. godine sve to je u junoslovenskim zemlja
ma Austro-Ugarske Monarhije politiki mislilo ukoliko nije bilo opredije
ljeno da riterski vjerno, melodramski patetino podijeli sudbinu svojih gospo
dara djelovalo je jugoslovenski, to jest protivaustrougarski jer se samo
tako, u novoj dravi, na ruevinama habsburke, moglo ostvariti nacionalno
osloboenje i ujedinjenje Jugoslovena. U znaku ideologije nacionalnog je
dinstva Hrvata, Slovenaca i Srba, koju su oktobarskih dana, kao svoju,
prihvatili ak i sljedbenici rodonaehuka hrvatskog pravakog pokreta dra
Ante Starevia, hrvatski dravni Sabor je 29. oktobra 1918. godine proglasio
suverenu dravu Slovenaca, Hrvata i Srba na aijelom etnografskom pod
ruju toga naroda.** Time je krunisana aktivnost Narodnog vijea Slovenaca,
Hrvata i Srba, osnovanog u Zagrebu 6. oktobra, da kao politiko predstav
nitvo svih Slovenaca, Hrvata i Srba iz jugoslovenskih zemalja u sastavu
Austro-Ugarske Monarhije pretvori u politiku stvarnost ideju koju su naj
napredniji umovi iz reda Hrvata, Slovenaca i Srba tokom mnogih decenija
batinili svome narodu.
7 Enver Redi Austromarksizam i jugoslovensko pitanje Narodna
knjiga Institut za savremenu istoriju Beograd 1977 str. 369.
* Ferdo Sii Dokumenti o postanku Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
1914 1919 dokument 118, Proglaenje samostalne drave Slovenaca, Hrvata i
Srba, Zagreb 29. oktobra 1918. Zagreb 1920. str. 196.
Dr Dragoslav Jankovi dr Bogdan Krizman Graa o stvaranju jugoslovenske drave (1. 1. 20. 12. 1918 tom II Stenografski zapisnik sa 256-te
sjednice Hrvatskog sabora Beograd 1964 str. 405406.
21

Nastojanja austrijskih i. maarskih politiara, .naroito od septembra


1918. godine, da velikohrvatskom trijalistikoni/odnosno maarskom formulom zadre Bosnu i Hercegovinu u okviru Austrije, odnosno Maarske, zavr
ila su se potpunim neuspjehom. Politiki predstavnici Bosne i Hercegovine,
okupljeni u Glavnom odboru Narodnog vijea Srba, H rvata i Slovenaca za
Bosnu i Hercegovinu, formirali su Narodnu vladu 1. novembra 1918. godine
sa zadatkom da izvri neophodne pripreme za stvaranje jedinstvene narodne
drave Srba, H rvata i Slovenaca. Od momenta kada je glavnokomandujui
general i zemaljski poglavar baron Sarkoti predao vlast predstavnicima
Narodnog vijea Srba, H rvata i Slovenaca za Bosnu i Hercegovinu, na teri
toriji Bosne i Hercegovine prestala je vladavina Austro-Ugarske Monarhije,
koja je u Bosni i Hercegovini trajala pune etiri decenije. Bosna i H erce
govina se nala u sastavu samostalne drave Slovenaca, Hrvata i Srba, iji
je legitimni predstavnik bilo Predsjednitvo Sredinjeg odbora Narodnog
vijea Slovenaca, H rvata i Srba sa sjeditem u Zagrebu. U vrenju svojih
poslova bosansko-hercegovaka vlada, pod predsjednitvom Atanasija Sole,
djelovala je autonomno kao i druge narodne vlade formirane u nacionalnim
i istorijskim pokrajinama junoslovenske etnike teritorije pod vlau habs
burke Dvojne Monarhije. Im a osnova gledite da je Narodna vlada Na
rodnog vijea SHS u Bosni i Hercegovini u toku svoga kratkog postojanja
sadravala u sebi svojstva dravne vlade, odnosno federalne vlade.9
Odmah po svome obrazovanju, Narodno vijee SHS i Narodna vlada
Bosne i Hercegovine nali su se u situaciji da u drutvu ouvaju red i mir,
kako bi se u skladu sa temeljnim zahtjevima Sredinjeg odbora Narodnog
vijea SHS u Zagrebu, na principima samoodreenja i demokrati je ostvarilo
ujedinjenje svih Srba, H rvata i Slovenaca u zajedniku dravu. S tim u
vezi Glavni odbor Narodnog vijea i Narodna vlada pristupili su u Bosni i
Hercegovini osnivanju organizacija Narodnih vijea, koja nikako nisu pred
stavljala zamjenu za naslijeene organe vlasti i preuzeti upravni aparat, ve
su, naprotiv, prem a uputstvu Glavnog odbora, bila usmjerena na saradnju
sa postojeim organima uprave.10 U stvari, osnovna funkcija mjesnih odbora
Narodnih vijea sastojala se u tome da pruaju pomo javnim organima u
njihovom radu na osiguranju reda i mira. Uporedo sa mjesnim organizaci
jama Narodnog vijea, nova vlast (je preduzela korake da se mjesto starog,
policijskog i andarmerijskog aparata form iraju jedinice narodne garde sa
zadatkom da obezbjeuju drutveni poredak i razoruavaju austrougarsku
vojsku koja se raspadala. Glavni odbor Narodnog vijea i Narodna vlada
bili su sasvim svjesni da prevrat ve kao takav ugroava zateeni red, mir
i poredak, i da je njihova najprea dunost da prevrat odre pod vrstom
kontrolom i u smjeru koji diktiraju interesi njihove klase i njima podreeni
nacionalni i politiki interes. Uvjereni da ni mjesne organizacije Narodnog
vijea, mi Narodne garde nee biti u stanju da odgovore svome zadatku,
9 Kasim Isovi Struktura i funkcionisanje organa dravne uprave u
Bosni i Hercegovini u vremenu od 1918. do 1924. godine Glasnik arhiva i
Drutva iarhivista Bosne i Hercegovine god. U Knjiga II Sarajevo
1962 - str. 31, 49.
10 Dr Hamdija Kapidi Rad Narodnog Vijea SHS Bosne i Hercegovine
u novembru i decembru 1918 Glasnik Arhiva i drutva arhivista Bosne i Herce
govine, knjiga III 1963 str. 150151.
22

predstavnici Glavnog odbora Narodnog vijea obratili su. se komandantu


druge armije srpske vojske vojvodi Stepi Stepanoviu, da u Sarajevo to
hitnije, uputi potreban broj vojnih jedinica. Njihov dolazak u glavni grad
Bosne i Hercegovine i upuivanje u podruja izloena nemirima i napadima
pljakakih grupa na muslimansko stanovnitvo u istonoj Hercegovini, is
punjavalo je Glavni odbor i Narodnu vladu sa pouzdanjem da e drutveni
poredak biti osiguran i da e oni, pod zatitom jedinica srpske vojske, moi
da dovre poslove koje su na sebe preuzeli, da bi se prelazno doba nove
drave SHS to prije okonalo njenim ujedinjenjem sa Kraljevinom Srbi
jom u jedinstvenu dravu svih Srba, Hrvata i Slovenaca.
Ratne pobjede srpske vojske, a pogotovo prisustvo njenih jedinica na
teritoriji Bosne i Hercegovine stvorilo je u znatnom broju mjesta meu
srpskim stanovnitvom raspoloenje za prikljuenje Bosne i Hercegovine
Srbiji. Aktivnost u tom smislu najsnanije je dola do izraaja u Bosanskoj
krajini, u kojoj su Narodna vijea gotovo u svim mjestima banjalukog i
bihakog okruga posljednjih dana novembra 1918. godine izrazila svoje ne
zadovoljstvo prema Narodnoj vladi i proglasila ujedinjenje Bosne i Hercegovi
ne sa Srbijom. Primjer bosan^kokirajikih vijea, koja su se postavila u izrazitu
opoziciju prema politici Narodne vlade i Glavnog odbora Narodnog vijea
SHS za Bosnu i Hercegovinu, slijedila su i neka mjesta u srednjoj i istonoj
Bosni kao i u Hercegovini. Nespremna da se suprotstavi ovim zahtjevima,
koji su imali podrku vojnih i politikih faktora Srbije, vlada Bosne i Herce
govine obratila se Sredinjem odboru Narodnog vijea SHS u Zagrebu da
u saradnji i sporazumu sa srpskom vladom u Beogradu potrai izlaz iz
ove delikatne situacije. Meutim, poto je ubrzo, prvog decembra 1918. go
dine, u Beogradu proglaeno dravno ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca,
politika akcija za prikljuenje Bosne i Hercegovine Srbiji prekinuta je
samim inom ujedinjenja." Ipak, u politikim odnosima u zemlji, a posebno
u Bosni i Hercegovini, ona e imati znaaja i dalje, u itavom toku postojanja
Kraljevine SHS, odnosno Jugoslavije, kao argument cjelokupne srpske gra
anske politike da je Bosna i Hercegovina po svome nacionalnom opredje
ljenju i karakteru srpska zemlja.
Dosljedne svome stanovitu da Srbi, Hrvati i Slovenci predstavljaju je
dinstveni jugoslovenski narod, socijaldemokratske partije u jugoslovenskim
zemljama Austro-Ugarske Monarhije u zavrnim mjesecima rata, kada se rapidno pribliavao krah bloka Centralnih sila, ojaale su aktivnost na planu
obnavljanja svojih organizacija i razvijale sve ivlju propagandu svojih pog
leda i taktike u vezi sa obrazovanjem nove drave. Taka u kojoj su ispoljavale saglasnost i jedinstvo bio je njihov pozitivan odnos i aktivna, bez
rezervna opredijeljenost za jedinstvenu jugoslovensku dravu, u kojoj treba
da se nau ujedinjeni svi Srbi, Hrvati i Slovenci. Neslaganje se, meutim,
izrazilo u pitanju saradnje sa buroaskim partijama. Za razliku od slovenake i hrvatske socijalne demokratije, koje su bile odlune pristalice tako
zvane koncentracije sa buroazijom, SDSBiH se suprotstavila saradnji sa
buroazijom u obrazovanju nove drave, ueu u rukovoenju dravnim
poslovima i podjeli dravne odgovornosti i opredijelila se za samostalno
" Dr Hamdija Kapidi Bosna i Hercegovina u vrijeme austrougarske
vladavine Pokuaj ujedinjenja Bosne i Hercegovine sa Srbijom u novembru
1918, Svjetlost Sarajevo 1968 str. 279.

23

politiko istupanje i djelovanje u tenji da se, nasuprot koncentraciji buro


azije, izgradi jedinstvo i koncentracija jugoslovenskog proletarijata.11
Poto se na jugoslovenskoj socijalistikoj konferenciji u Zagrebu 6.
oktobra 1918. godine razila sa slovenakom i hrvatskom socijaldemokratijom, SDSBiH je nastavila da istupa samostalno i iznosi svoje stavove o
sutinskim politikim pitanjima u procesu pripremanja jedinstvene jugoslovenske drave, kao i poslije njenog proglaenja 1. decembra 1918. godine.
Ona je bila uvjerena da e naelo samoopredjeljenja naroda, koje je istakla
oktobarska socijalistika revolucija u Rusiji, biti potvreno i u ostvarenju
istorijske tenje Jugoslovena za nacionalnim osloboenjem i nezavisnou
i da e jugoslovenski narod uskoro biti ujedinjen.1213 Dosljedna zagrebakom
stanovitu s poetka oktobra, SDSBiH nije imala iluzija u buroaski karak
ter drave koja se raala i sm atrala je naroito potrebnim da podvue odre
ene momente u politikoj praksi jugoslovenske buroazije, kao to je raspi
rivanje vjerske mrnje, ovinizma, povezivanje sa pobjednikom imperija
listikom grupacijom, kao i druge negativne pojave koje ona osuuje i u
emu vidi liniju razgranienja klasno uslovljenih politikih shvatanja i opre
djeljenja buroazije i proletarijata. Ono to im je, meutim, bilo zajed
niko borba protiv njemako-maarskog imperijalizma prestalo je da
ih povezuje samim inom vojnog i politikog poraza imperijalistikog bloka
Centralnih sila.14 Time je u politikom djelovanju SDSBiH postala nemogua
svaka dodirna taka sa buroazijom. Nacionalnim osloboenjem i ujedinje
njem Jugoslovena vjerovala i uvjeravala je SDSBiH na samom poetku
ivota jugoslovenske drave bio je otvoren klasini front nepomirljive klasne
borbe izmeu jugoslovenske buroazije i jugoslovenskog proletarijata. Poli
tika doktrina socijalne demokratije protivrjeila je konkretnoj politikoj
stvarnosti. Realnosti politikog ivota jugoslavenskog drutva nije bilo teko
da joj se opire.
Proglaenje jedinstvene drave 1. decembra 1918. godine predstavljalo
je, po ocjeni SDSBiH, veliki preokret koji je znaio znatan napredak naeg
naroda. Izvreno je njegovo nacionalno osloboenje i ujedinjenje.15 Tim
inom bili su stvoreni ne samo uslovi ve su i socijalistiki interesi radnike
klase nalagali samostalnim socijaldemokratskim partijam a, koje su nastale
i djelovale u politiki razdvojenim jugoslovenskim zemljama, da se ujedine
u jedinstvenu socijalistiku partiju sa zadatkom i ambicijom da se i jugo
slovenski proletarijat prikljui i svrsta u red zaetnika epohe socijalistikih
revolucija.
Pozdravljajui stvaranje samostalne jugoslovenske drave kao istorijsku tekovinu dugotrajne borbe Srba, H rvata i Slovenaca za nacionalno oslo
12 Arhiv Komunistike partije Bosne i Hercegovine tom II Odluka
0 stanovitu socijal-dcmokratske stranke Bosne i Hercegovine prema aktuelnim
politikim pitanjima Istorijsko odjeljenje Centralnog komiteta Komunistike
partije Bosne i Hercegovine Sarajevo 1951 str. 299300.
13 Glas Slobode br. 82 od 19. oktobra 1918. godine Proglas Glavnog
odbora Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine: Radnom narodu Bosne
1 Hercegovine.
14 Glas Slobode broj 83 od 23. oktobra 1918. godine Jugoslovensko
pitanje i socijalna demokratija.
15 Arhiv KPBiH tom II Izvjetaj Glavnog odbora Socijaldemokratske
stranke Bosne i Hercegovine VI i zakljunom kongresu stranke 19. aprila 1919.
godine str. 303.

24

boenje i politike slobode, ime se uklanjaju sve smetnje za djelovanje


partijskih organizacija, SDSBiH je istovremeno naglaavala da veliki poli
tiki preokret nije bio djelo revolucionarne borbe narodnih masa, ve
posljedica ratova u Evropi i na Balkanu. Kako se, pak, na taj nain,
jugoslovensko drutvo nalo u sladiju stvaranja nacionalne drave, pred
jugoslovenski proletarijat se nuno postavio zadatak da najhitnije sprovede
potpuno ujedinjenje politike i sindikalne grane dosad samostalnih rad
nikih pokreta. Socijalistiko ujedinjenje jugoslavenskog proletarijata bilo
je motivisano i diktirano dvojakim razlozima: sprijeiti vladajuoj buro
aziji da uz pomo buroaske drave konsoliduje i pojaa eksploataciju i
tlaenje radnike klase i radnih masa u osloboenoj zemlji i ostvariti to
vei uticaj proletarijata u procesu stvaranja nacionalne drave, kao i u
izgraivanju njenog meunarodnog poloaja.16 U tom smislu SDSBiH je
prihvatila inicijativu Srpske socijaldemokratske partije (SSDP) i na tom
planu saraivala sa njom ve od prvih dana poslije decembarskog dravnog
ujedinjenja. Savlaujui jae ili slabije otpore socijalistikog radnikog po
kreta u Hrvatskoj i Sloveniji, ova akcija je uspjeno zavrena na Kongresu
Ujedinjenja u aprilu 1919. godine, formiranjem Socijalistike radnike par
tije Jugoslavije (komunista) (SRPJk). Predstavnik SDSBiH Jovo Jaki u
referatu na VI zakljunom kongresu SDSBiH sasvim tano je izrazio raspolo
enje partije izjavivi da nikad niko nije radije naputao svoju samostalnost
nego to mi to sada inimo, a zakljuni kongres je u dokumentu Rezolu
cija o ujedinjenju potvrdio uvjerenje svojih delegata da je i za jugoslovenski proletarijat otpoela epoha njegovih uspjenih socijalno-politikih b orbi. . . koje otvaraju perspektive odlunog i posljednjeg klasnog ra
ta.17*

Specifian je to istorijski i politiki fenomen da je Bosna i Hercegovi


na, zahvaljujui svome dravno-politikom statusu, nuno uestvovala u
prvom svjetskom ratu na strani Austro-Ugarske Monarhije, a na kraju rata
se svom jasnoom pokazalo da su njeni narodi svoju trajnu budunost vidje
li u ujedinjenju u jedinstvenu jugoslovensku dravu sa Srbijom i drugom
braom u junoslovenskim zemljama Habsburke Carevine. Velikim strada
njima i rtvama koje je pretrpjela u ljudima i materijalnim dobrima Bosna
i Hercegovina dala je znatan doprinos stvari dravnog ujedinjenja jugoslovenskih naroda. U tom pogledu dranje SDSBiH nije se razlikovalo od
opredjeljenja naroda Bosne i Hercegovine, tavie, njeni vodei ljudi voljeli
su da istaknu da je ideja jugoslovenstva od samog osnivanja partije njen
nacionalni credo11 i da e jugoslovenskom nacionalnom opredjeljenju ostati
dosljedna pogotovu u novoj jedinstvenoj dravi.
16 Glas Slobode broj 96-a; 9. decembra 1918. god. Jugoslovensko socija
listiko ujedinjenje.
17 Glas Slobode broj 90. 19. aprila 1919. godine Ujedinjenje jugoslovenskog radnikog pokreta (referat odran na VI i zakljunom kongresu SDS
BiH.)
w Glas Slobode broj 86 2. novembra 1918. godine Jugoslovensko
balkansko pitanje i socijalna demokratija.

25

Razvoj dogaaja u dravi u cjelini, i u Bo9ni i Hercegovini, posebno,


kao da je davao za pravo tezi SDSBiH da se zavretkom rata i konstituisanjem nove drave, u kojoj ona vidi veliki istorijski napredak, nepomirljivo
konfrontiraju dva osnovna klasna tabora buroazije i proletarijata
i da e talas proleterske revolucije, koji je sa obala Neve stigao na obale
Dunava d Izara, neminovno i veoma brzo provaliti u Jugoslaviju i uskoro,
u revolucionarnoj plimi potopiti neizmjerno vlastoljubivu i nezasitu jugoslovensku buroaziju. Odreenu argumentaciju ovoj tezi prualo je djelovanje
i centralne i pokrajinskih vlada, naroito ove prve. Umjesto da odluno pri
stupi otklanjanju ratnih posljedica, koje su se prvenstveno ogledale u ra
zorenoj privredi i saobraaju, od ega su najvie trpjele radnika klasa
i siromano seljatvo, da efikasnijim m jeram a doprinese pokretanju proiz
vodnje u industriji i rudarstvu, da osposobi saobraaj i radikalnom agrar
nom reformom mobilie seljake za obnovu poljoprivredne proizvodnje, vladajua buroazija, u kojoj je njen velikosrpski dio prigrabio najuticajnije po
zicije, brinula se prije svega o podjeli politike vlasti u dravi i uvre
nju kapitalistikog drutvenog sistema. Oslanjajui se na doprinos Srbije
stvaranju jugoslovenske drave, na snagu i moralno-politiki ugled srpske
vojske, buroazija Srbije mogla je, iako ekonomski slabija, ali politiki
organizovanija i sa apsolutnim uticajem u vojsci, da svoju politiku mo
protegne na cijelu dravnu teritoriju, inei pri tome potrebne kompromise
i taktine saveze sa politikim predstavnicima preanske buroazije.19 Tak
vim savezima stvarala je ona privid homogene demokratske politike na
cionalnog i dravnog jedinstva, ali je u svakoj prilici, kada bi se postavilo
pitanje njenog primata u dravi, i sam privid odbacivala bez ikakvih skrupu
la i demonstrirala velikosrpsku hegemoniju.20
Usljed okolnosti to je ve u poetku rata 1914. godine bila podruje
ratnih operacija, Bosna i Hercegovina je poslije Srbije, koja je tokom
rata izgubila etvrtinu svoga stanovnitva (1247000)21 meu jugoslovenskim
zemljama Habsburke Monarhije pretrpjela najvea m aterijalna razaranja
i rtve u ljudima. Procjenjuje se da je Bosna -i Hercegovima izgubila 360000
ljudi, to ini neto iznad 19% cjelokupnog njenog stanovnitva.22 U tom
broju su na sm rt osueni politiki krivci, u ratu poginuli, umrli i pogublje
19 Dr Dragoslav Jankovi Drutveni i politiki odnosi u Kraljevstvu
Srba, Hrvata i Slovenaca uoi stvaranja Socijalistike radnike partije Jugosla
vije (komunista) Istorija X X veka Zbornik radova I Institut drutve
nih nauka Odelenje za istorijske nauke Kultura Beograd 1959. g. (20.
decembra 1918. obrazovana je prva zajednika vlada na elu sa Stojanom Protiem
od 20 lanova: 9 iz Srbije, 6 iz Hrvatske, 2 iz Slovenije, 2 iz Bosne i Hercegovine.
1 iz Crne Gore, po nacionalnom sastavu: 13 Srba, 4 Hrvata, 2 Slovenca, 1 Musli
man) str. 100.
20 Sergije Dimitrijevi Stvaranje revolucionarne partije radnike klase
Jugoslavije (decembar 1918 april 1919) Pregled istorije Saveza komunista
Jugoslavije Beograd 1963 str. 34.
21 Napor Bosne i Hercegovine za osloboenje i ujedinjenje str. 242.
22 Milivoj Eri, Kemal Hrelja, Olga Kozomora Strukturalna kretanja i
promjene u bosanskohercegovakom drutvu u posljednjih pedeset godina
ANUBiH Posebna izdanja Knjiga XIII Odjeljenje drutvenih nauka
Knjiga 3 Sarajevo 1970 str. 48.

26

ni u internaciji, pomrli od gladi, meu kojima je bilo najvie djece ispod


10 godina (100936).23 U strukturi privrede Bosne i Hercegovine najvee tete
imala je seljaka proizvodnja poljoprivreda i stoarstvo, usljed nepre
kidnih rekvizicija za ishranu vojske. Rauna se da su ratom prouzrokovane
tete bosanskohercegovake poljoprivrede iznosile 675500000 franaka.24 Glad
koja je u Bosni i Hercegovini dobila naroito iroke razmjere u posljednjoj
godini rata, produila se i u prvim godinama novostvorene drave. Meu
socijalno-ekonomskim problemima sada, u prevratu, ishrana i snabdijeva
nje stanovnitva postavili su se u veoma otrim oblicima. Trebalo je pro
nai i u zemlju to pre dopremiti velike koliine osnovnih ivotnih dobara,
jer ni Ijednih ni drugih . . . nije bilo u zemlji ni za najnunije potrebe.25
Okrenute svome prvom zadatku da ouvaju mir i poredak, Narodna vlada
Bosne i Hercegovine (do 7. 1. 1919), a zatim Zemaljska vlada za Bosnu i
Hercegovinu, kao i centralna vlada kraljevine SHS, djelominim i sporim
rjeavanjem ivotnih pitanja irokih narodnih slojeva, izazivali su nezado
voljstvo u redovima radnike klase i seljatva. Prva godina u novoj dravi proticala je u Bosni i Hercegovini u znaku revolucionarnih akcija i pokreta u
kojima su radnici i seljaci ugroavali stabilizaciju buroaskog drutvenog po
retka i dravnog politikog sistema. Bauk ruskog Oktobra politiki je ujedi
njavao ekonomski, nacionalno i vjerski konfrontiranu buroaziju. U ime
devet najuglednijih graana sarajevskih sviju v je ra . . . lan Narodnog pred
stavnitva dr. Mehmed Spaho izrazio je Zemaljskoj vladi i srpskoj vojsci
duboku blagodarnost na energinom i uspjenom istupu protiv pripremljenog
pokreta (prvomajskog radnikog trajka E.R.) za dravnim i drutvenim
p rev ra to m . . . Graanstvo grada Sarajeva spremno je da se i ono organizuje
protiv ovakvih pokreta i da ne daj Boe ako bi se slina opasnost
ponovila, pomae vlasti i srpsku vojsku u njihovim tekim zadaama.26
U socijalnoj strukturi bosanskohercegovakog drutva izrazito nerazvi
jena i malobrojna27, radnika klasa Bosne i Hercegovine osjeala se u dru
tvenom i politikom ivotu zemlje srazmjerno stepenu svoje politike i
sindikalne organizovanosti i jasnoi svoje idejne orijentacije. Skuena soci
jalna baza socijalistikog radnikog pokreta ne odreuje, u pravilu, mjeru
njegovog politikog znaaja u drutvu. S druge strane, odreene objektivne
23 Kao pod 21./ str. 233.
24 Dr Nikola Vuo Agrarna kriza u Jugoslaviji 19301934 Prosveta
Beograd 1968 str. 23.
25 Todor Kruevac Razvojni put trgovine grada Sarajeva u periodu
izmeu ratova (19181941) Glasnik Arhiva i Drutva arhivskih radnika
Bosne i Hercegovine Godina XII XIII knjiga XIIXIII Sarajevo
19721973 str. 123.
26 Kasim Isovi Odjeci i uticaji Oktobarske revolucije na prilike u rad
nikom pokretu Bosne i Hercegovine (19171921) Dokument 140. Sarajevo.
3. maj 1919 Glasnik Arhiva i Drutva arhivskih radnika Bosne i Hercegovine
Godina VII Knjiga VII Sarajevo 1967 str. 507.
27 Dr Ahmed Hadirovi Prilog prouavanju poloaja radnika u Bosni
i Hercegovini izmeu dva rata Prilozi Institut za istoriju Sarajevo
10/21974. str. 236. (Prema statistici 1. 1. 1921. godine, Bosna i Hercegovina
je imala 1,889.929 stanovnika. Od ovog broja 86,37% ivjelo je od poljoprivrede...
Svega 13,63% stanovnika Bosne i Hercegovine 1921. ivjelo je od zanimanja van
poljoprivrede . . . 0,31% od rudarstva, 6,10% od industrije i rudarstva ... 1922.
godine u svim granama industrije i rudarstva u Bosni i Hercegovini je bilo 64.713
najamnih radnika.)

27

okolnosti izvan zemlje, mogu da doprinesu porastu i aktivnosti radnikog


pokreta u zemlji, da u njemu razviju revolucionarno raspoloenje i podstaknu svijest o sopstvcnoj snazi. U centrim a industrije Sarajevu, Mostaru, Tuz
li, Banjoj Luci, Zenici, Travniku, Bosanskom Brodu na poziv SDS BiH rad
nitvo je, u organizaciji svojih sindikalnih saveza 21. II 1919. proglasilo petosatni protestni generalni trajk sa zahtjevom da se garantuju politike slo
bode, obustave svi oblici progona i obespravljivanja, ukine cenzura tampe i
pisama, da se omogui da SDSBiH u ime radnika poalje u Privremeno
narodno predstavnitvo odgovarajui broj zastupnika i da se prekine sa
praksom nam etanja radnikih predstavnika u Dravnom vijeu.28
Mogli bismo produiti sa navoenjem brojnih trajkova, u kojima je
radnika klasa Bosne i Hercegovine, organizovana u socijalistikom radni
kom pokretu, izraavala svoj otpor buroaskoj eksploataciji i politikim
pritiscim a, potvrujui da se na drutvenoj i politikoj sceni mora sa njom
raunati, bez obzira to ona predstavlja skroman elemenat u bosanskoherccgovakoj drutvenoj strukturi. Zajedniko obiljeje svim njenim istupanjima
u trajkovim a i drugim oblicima klasne borbe bilo je u ovo vrijeme
njeno opredjeljenje za novo socijalistiko drutvo, kome je ona teila, no
ena vie snagom klasnog spontaniteta nego to je bila voena naunom
spoznajom o istorijskim zakonima razvoja ljudskog drutva. U toj inje
nici, pored ostalog, nalazi se objanjenje to je SDSBiH u njenim poli
tikim i ekonomskim akcijam a i zahtjevima, slijedio samo najprogresivniji
dio radnike klase, koji je istovremeno predstavljao i njen manji dio, dok
se veina bosanskohercegovakog radnitva, pritisnuta religioznom svijeu,
podlona politikom uticaju svoje nacionalne buroazije, politiki svrstavala
i postrojavala u antagonistike vjerskonacionalne frontove. Tako je ona,
vjerski i nacionalno pocijepana i suprotstavljana podupirala interese svoje
buroazije, i, konano, svih nacionalnih buroazija Bosne i Hercegovine
zajedno, to jest interese buroazije kao eksploatatorske i ugnjetake klase
protiv svojih sopstvenih, konkretnih i optih, klasnih interesa. Doktrinarni
zalet radnike partije u socijalizam doivio je tako, na samom poetku, neus
pjeh relativno trajnijeg znaaja, jer se veina bosanskohercegovake radni
ke klase nalazila izvan socijalistikog fronta i, u stvari, protiv njega, u vjersko-nacionalnim frontovima bosanskohercegovake buroazi je. Bie potrebne mno
ge godine okraja i bitaka protiv vladajue buroazije da radnika klasa
u Bosni i Hercegovini postigne visok stepen akckmog politikog jedinstva
na socijalistikim idejnim osnovama i tako izraste u samostalnu snagu
sposobnu da utie na tokove i pravac sloenih drutvenih kretanja. Teko
je tvrditi ta je presudnije uticalo u procesu izgraivanja njenog socija
listikog jedinstva pobjede koje je biljeila u odreenim ekonomskim i
politikim akcijam a ili porazi koje je nerijetko trpjela u sukobima sa svojim
klasnim protivnicima.
U prvoj godini nacionalnog i dravnog prevrata bosanskohercegovako drutvo bilo je izloeno veoma snanim potresima na selu, koje je i posli
je brojnih ustanaka, buna i trajkova tokom X I X i poetkom X X vijeka
u novu, nacionalnu nezavisnu i samostalnu dravu ulo pritisnuto i sputano
strukturom feudalnih drutvenih odnosa. Seljatvo, koje se nalazilo u polo28
Dr Ahmed Hadirovi trajkovi radnika u Bosni i Hercegovini 1919
1920 Prilozi br. 81972 str. 107/8.

28

aju kmetova, kao i mae seljatva koje sit se putem dobrovoljnog otkupa
bile oslobodile feudalnih obaveza, a pri tome ostale i ivjele na malom
zemljinom posjedu, poraz Austro-Ugarske Monarhije i nacionalno oslobo
enje i ujedinjenje u jugoslovensku dravu shvatili su kao trenutak sopstvenog socijalnog osloboenja, ukidanja i odbacivanja ve davno preivjelih i
dotrajalih feudalnih drutvenih odnosa, koji su mogli da se jo odravaju
samo zahvaljujui bosanskoj politici habsburke drave da nagomilane pro
turjenosti bosanskohercegovakog drutva smiljeno ostavlja nerijeene.
Poueno sopstvenim iskustvom da su od debata u Saboru kao i u politikim
partijama kmetovi dobijali po koju mrvicu i podosta obeanja, sada je
seljatvo krenulo, ne ekajui na zakonsku proceduru i rjeenje, da na svoj
nain i u svome ekonomskom i drutvenom interesu razbije feudalne stege
i zemlju, koju je tokom stoljea obraivalo, iz vlasnitva feudalaca, revo
lucionarnim postupkom, uzme u sopstvenu svojinu. Pri tome, ono se nije
obaziralo na proglase Narodne vlade da je osnovna obaveza svih graana
Bosne i Hercegovine ouvanje mira, reda i postojeeg poretka. Vaspitano u
tradicijama antifeudalnih i nacionalnih buna, srpsko seljatvo, koje je inilo
osnovnu masu kmetova u Bosni i Hercegovini,29 smatralo je da se i u doba
turske vlasti u Bosni i Hercegovini, kao i u periodu austrougarske uprave,
nalazilo u najteem ekonomskom i drutvenom poloaju, da je veoma dugo
bilo primorano na ivot pod teko snoljivim oblicima eksploatacije i da
sada, kada je doekalo nacionalno osloboenje, u svojoj nacionalnoj dravi
nema potrebe i nee da trai ni od koga odobrenje da od feudalaca uzme u
svojinu zemlju, koju je svojom snagom stoljeima obraivalo.
29
Prema popisu stanovnitva od 1910. godine poljoprivredno stanovnitvo u
Bosni i Hercegovini pokazivalo je sljedei klasni i vjersko-nacionalni sastav:
1. Zemljoposjednici sa kmetovima

Muslimani
Srbi
Hrvati
Ostali

91, 5%
6,05%
2,55%
0,25%

2. Slobodni seljaci
Muslimani
Srbi
Hrvati
Ostali

56,65%
25,87%
16,74%
0,74%

3. Kmetovi
Muslimani
Srbi
Hrvati
Ostali

4,58%
73,92%
21,49%
0,01%

(Rezultati popisa iteljstva u Bosni i Hercegovini od 10. oktobra 1910;


Sarajevo 1912. LXXXVIUCXXVIII).
29

Ispunjeno mrnjom protiv feudalnih zemljoposjednika, aga i begova,


koja je bila pojaana i vjerskim .razlikama, kmetovsko i zemljom oskudno
slobodno seljatvo nalo se, neposredno poslije decembarskog proglasa o
ujedinjenju, u spontanom revolucionarnom agrarnom pokretu za konano
ukidanje svih oblika feudalne zavisnosti i potinjenosti i pretvaranje u slo
bodnog vlasnika zemlje koju obrauje. U uslovima kada nova vlast jo
nije bila organizovana, naroito u niim jedinicama, a u ijem su se dra
nju mijeali naklonost prem a pobunjenom seljatvu i istovremeno zebnja
da njegov antifeudalni pokret svojim tokom ne ugrozi sam buroaski pore
dak seljaci su, u nedostatku svoje politike organizacije sa definisanim agrar
nim programom i taktikom, u procesu razvlaivanja zemljoposjednike feu
dalne klase vrili razna nasilja, kao to su pljakanja, unitavanja imovine
feudalaca, paljevine begovskih kua, silovanja, ubistva pojave, koje eslo
prate spontane revolucionarne akcije seljakih masa. U tom pogledu, po obi
mu i oblicima nasilja, izdvajao se ovaj pokret u okruzima Bosanske krajine,
du crnogorsko-hercegovake granice, kao i u nekim dijelovima tuzlanskog
i sarajevskog okruga. Da bi stala na kraj nasiljima, vlast je u izvjesnim
mjestima proglasila prijeki sud, ali njegove odluke nisu uticale na seljake
dovoljno autoritativno i efikasno.30 U ovakvom odnosu i ponaanju organa
vlasti seljaci su vidjeli njihov negativan stav prema radikalnom rjeavanju
agrarnog pitanja. Tako su oni ocjenjivali i regentov Manifest od 6. januara
1919. godine o ukidanju kmetstva s pravinom naknadom dosadanjim vlasni
cima zemlje, kao i Prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme od 25.
februara 1919. godine, na osnovu kojih je oko 100000 kmetskih porodica do
bilo u svojinu oko 7000000 dunuma zemlje. Znaajno je da je u toku borbe za
rjeavanje agrarnog pitanja formirana seljaka organizacija Bosne i Hercego
vine, koja je inila napore da okupi seljake na klasnoj osnovi i tako agrarno
pitanje rastereti vjerskih i nacionalnih primjesa. Teaka organizacija e se
kasnije (7. VI 1920) pretvoriti u politiku stranku Savez teaka Bosne i
Hercegovine, koji e mahom okupljati srpsko seljatvo i od svog osnivanja
imati na elu srpske graanske elemente. Zahvaljujui odnosu politikih
snaga koje su imale odluujui uticaj na rjeavanje kapitalnih socijalnih i
politikih pitanja, agrarna reforma nije izvrena u duhu radikalnih seljakih
zahtjeva, ve kompromisom izmeu Paieve vlade i Jugoslovenske musli
manske organizacije (JMO) utvrenim 15. III 1921. godine, na osnovu koga
su veleposjednici za oduzetu zemlju primili 255000000 dinara, dok su begluke zemlje imale da se od seljaka oduzmu i vrate posjednicima.31
Veliki drutveni znaaj agrarnog pitanja i naina njegovog rjeavanja
obavezivao je sve drutvene klase kao i politike stranke u Bosni i Hercego
vini da u tom pogledu odrede svoje stanovite. Seljatvo i feudalna klasa
imali su, sasvim prirodno, oprene tenje i opredjeljenja. Nije sluajno
to je do pojave Teake organizacije Bosne i Hercegovine dolo tokom esto
ke borbe seljatva za radikalnu agrarnu reformu, ali je takoe nastanak
JMO (14 17. februara 1919) bio u najdubljoj povezanosti sa skuptinom
30 Opirnije o tome: Milan Gakovi Agrarni nemiri u Bosni i Hercegovini
poslije I svjetskog rata Glasnik Arhiva i Drutva arhivista Bosne i Hercegovi
ne god. VI knjiga VI Sarajevo 1966.
31 Milan Gakovi Rjeavanje agrarnog pitanja u Bosni i Hercegovini
19181921 Prilozi br. 6 Sarajevo 1970 str. 31, 33, 61, 101, 109.
30

zemljoposjednika, odranom u Sarajevu 2. i 3. februara 1919. godine, na kojoj je, izmeu ostalog, zakljueno da se zamoli dr Mehmed Spaho, budui
prvak JMO da podnese ostavku u Vladi, u cilju da se sprijei donoenje
Prethodnih odredaba za pripremu agrarne reforme, koje se nalazilo u zavri
nom postupku.31 Logikom drutvene realnosti pojava JMO bila je na liniji
odbrane i estokog otpora, koji je veleposjednika klasa pruala radikalnom
ukidanju feudalnih drutvenih odnosa.3233 Dosljedna stanovitu koje je zauzela
poslije oktobarske socijalistike revolucije i dekreta sovjetske vlade o zem
lji, i formulisala ga u Odluci o aktuelnim politikim pitanjima, da agrarno
pitanje treba rijeiti u smislu potpune nacionalizacije velikih posjeda u
korist cjelokupnog naroda,34 SDSBiH se u toku borbe za agrarnu reformu
postavila na siranu seljatva i podravala njegove radikalne zahtjeve.35 Je
dan lanak, objavljen u partijskom organu sredinom februara 1919. godi
ne, veoma jasno izraava gledite SDSBiH ... nae je miljenje da je
agrarni problem trebao sam narod rijeiti u trenutku raspada austro-ugarske
drave. Tada je on imao mogunosti, pa je i trebao, bez ikakve naknade, raz
dijeliti i u svoje ruke uzeti zemlju koja mu pripada, onako isto kao to je
lo uinio seljak u Sumadiji 1804. i 1815.36 Meutim, mi antifeudalni agrarni
pokret seljatva ni podrka koju mu je pruala SDSBiH svojim jasnim opre
djeljenjem za eksproprijaciju feudalnih posjeda u korist kmetova, nisu bili
u stanju da nadjaaju takve drutvene snage kakve su predstavljale vladajua buroazija i feudalna klasa u trenutku kada su ih njihovi klasni i
politiki interesi upucavali na saradnju i meusobna pogaanja.
Protagonisti shvatanja da Srbi, Hrvati i Slovenci predstavljaju jedan
narod, jugoslovensku naciju, socijaldemokrati Bosne i Hercegovine, zajedno
sa socijalistima drugih jugoslavenskih zemalja u zavrnom procesu pripre
manja nove drave opredijelili su se odluno za jedinstvenu dravu. Pri tome,
oni su se rukovodili naelom: jedan narod jedna drava, to je u praksi
znailo da jedinstveni jugoslovenski narod treba da ivi u jedinstvenoj dravi.
Postavljanje ovoga pitanja politiki se neizbjeno nametalo, jer se nova dra
va obrazovala iz ve postojeih samostalnih drava i istorijskih pokrajina
32 Isto, str. 37.
33 U tumaenju stavova politikih partija prema agrarnoj reformi jo i
danas se odravaju da su bosanski feudalci u toku rjeavanja agrarnog pitanja
Uspjeli... da nametnu (SIC!) Jugoslovenskoj Muslimanskoj organizaciji svoju
klasnu politiku (Kao da je prvobitno JMO u tome imala antifeudalno stanovite
pa ga, pod pritiskom feudalaca, napustila; da zemljoposjednici mijenjaju parti
je prema linim (SIC!) interesima a ne prema klasnim; da je JMO u decembru
1921. uz ostale uslove za uee u vladi postavio i zahtjev da se sprovede agrarna
reform a! (kurziv E.R.); da se vjeran (kurziv E.R.) prikaz tadanjih prilika na
selu u Bosni i Hercegovini nalazi u izvjetaju naelnika travnikog okruga, u
kome ovaj pie da je teak u sv ojoj poh lep i za zem ljom p reao gotovo sve granice
prava vlasnitva!) (kurziv E.R.) vidjeti: Atif Purivatra Politike partije
prema agrarnoj reformi u Bosni i Hercegovini neposredno poslije 1918. godine.
Prilozi br. 3 Sarajevo 1967, str. 98, 101, 102, 105.
34 Arhiv KPBiH tom II Odluka o stanovitu SDSBiH prema aktuelnim
politikim pitanjima str. 295.
35 Opirnije o tome: Nedim arac Socijal-demokratska stranka Bosne
i Hercegovine i agrarno pitanje Godinjak Drutva istoriara Bosne i Hercegovine
Godina XI Sarajevo 1961 str. 5586.
36 Glas Slobode br. 38 17. 2. 1919. Povodom rjeenja agrarnog
pitanja.
31

razliitog dravno-pravnog statusa. Teza o nacionalnom jedinstvu Jugoslovna bila je logina pretpostavka opredjeljenja za dravno jedinstvo. Unutar
dravncnpolitike strukture, SDSBiH se svrstala meu izrazite centripetalne
snage. Dijelei s njima identine poglede o pitanju diravnog ureenja, ona
nije prestala da istie proletersku klasnu platform u i dosljednost interesima
radnike klase u borbi protiv buroazije kao nosioca kapitalistike eksploa
tacije i ugnjetavanja. S njenim gleditem o nacionalnom i dravnom jedinst
vu bilo je duboko povezano doktrinarno uvjerenje o stvorenim uslovima za
voenje iste klasne borbe. Meutim, nacionalno i dravno jedinstvo ne
znai totalno jedinstvo. Naprotiv, unutar njega egzistiraju, rastu i zao
travaju se drutvene protivrjenosti, koje se iskazuju u postojanju nepo
mirljivih klasnih trontova buroazije i proletarijata. Buroasku dravu
radnika klasa e u procesu klasne borbe pobjedom nad buroazijom za
mijeniti svojom, proleterskom , socijalistikom dravom, ije stvaranje ne
dovodi u pitanje ni nacionalno, ni dravno jedinstvo. Naprotiv, socijalistika
drava ih jo vie jaa ii uvruje. U borbi za svoje klasne interese, buroa
zija svoju politiku zasniva na vjerskim, plemenskim i nacionalnim spurotnostima, usljed ega ona stvarno postaje razgraditelj i protivnik nacionalnog
i dravnog jedinstva. Proletarijat, meutim, razgoliuje vjerski i plemenski
ovinizam buroazije. Nasuprot vjerskoj i plemenskoj podvojenosti naroda,
on se bori za jedinstvo potlaenih, obespravljenih i eksploatisanih i tako se
potvruje kao neumorni graditelj i uvar dravnog i nacionalnog jedinstva.-7
Stvaranjem socijalistike drave ukidaju se klasne pretpostavke i snage koje
su to jedinstvo razarale i ruile. Jedinstvo jugoslovenskog proletarijata je
temelj jugoslovenskog nacionalnog i dravnog jedinstva. U tome se sastoji
i na tome poiva nacionalni i dravni credo jugoslovenskog socijalistikog
radnikog pokreta uopte, i u njemu SDSBiH, naroito.
Ipak, identino stanovite o pitanju nacionalnog jedinstva i dravnog
ureenja nije smetalo vladajuim dravnim faktorima da se ve od samog
poetka nove drave veoma grubo i surovo obraunavaju sa socijalistikim
radnikim pokretom, koji je organizovao i preduzimao ekonomske i poli
tike akcije u cilju ostvarivanja demokratskih prava i naprednijeg drutve
nog poloaja radnike klase. Tek to je pod zatitom srpske vojske otpoela
da vodi svoje poslove, Narodna vlada Bosne i Hercegovine optuila je 37
37
U naoj interpretaciji stavova SDSBiH o nacionalnom jedinstvu Jugoslo
vena i njenog opredjeljenja za jedinstvenu, centralistiki ureenu jugoslovensku
dravu polazimo od brojnih lanaka objavljenih o tome u Glasu Slobode, naro
ito u kratkom periodu postojanja drave SHS i zatim prvih godina poslije prvodecembarskog dravnog ujedinjenja i zatim od dokumenata koje je usvojio VI
zakljuni kongres SDSBiH u aprilu 1919. Osim toga, imali smo u vidu i istupanja
zvaninih predstavnika SDSBiH u vezi sa radom Privremenog narodnog predstavInitva, sa zahtjevima da se raspiu izbori za Konstituante istupanja u toku
izborne kampanje za Ustavotvornu skuptinu kao i u proceduri usvajanja Ustava.
U ovome razdoblju rijetke su bile radnike skuptine na kojima rukovodei ljudi
iz SDSBiH nisu iznosili njeno gledite o ovim pitanjima, kao to se, isto tako,
pioe nyi veoma malo brojeva Glasa Slobode, u kojima bi izostali prilozi
ove sadrine. Usljed obilja ovoga materijala, kao i usljed injenice da su u rela
tivno irokoj javnosti poznata ova opredjeljenja SDSBiH, smatrali smo da je
dovoljno ako ih u sintetinom obliku izloimo, a itaoce koji ele da detaljnije
upoznaju gledita SDSBiH o ovdje razmatranim problemima upuujemo na na
prijed navedene izvore.
32

SDSBiH da u njoj preoviauju opasne boljevike tendencije i zaprijetila


da e se brahijalnom silom suprotstaviti njenim destruktivnim nastoja
njima.34
Poto je 7. januara 1919. godine kraljevim ukazom imenovana,**39 Zemalj
ska vlada za Bosnu i Hercegovinu sa naroitom panjom pratila je politiko
raspoloenje vjerski i plemenski izdijeljenog stanovnitva, posebno njegov
odnos prema temeljnim principima na kojima poiva nova drava nacio
nalnom i dravnom jedinstvu. Na osnovu izvjetaja koje je primala od svojih
potinjenih politikih organa, Vlada je ocjenjivala da ne napreduje proces
sporazumijevanja meu pojedinim vjeroispovijestima . . . Pravoslavni dio na
roda, nakon ostvarenja svojih stogodinjih elja i ideala . . . u svojim mani
festacijama radosti i zadovoljstva esto puta prekorauje granice oportuniteta, te se katolici i muslimani ee nau uvrijeeni u svojim osjeanjima.
Muslimani opet nee da uvide da rjeavanju agrarnog pitanja nijesu
krivi pravoslavni, ve da ukinue kmetstva odgovara zahtjevima duha vre
mena, a ne proistie iz neprijaznog raspoloenja prema muslimanima.
Katolici opet rekli bi najslabije orijentiram kolebaju izmeu
obih ekstrema, as su crveni republikanci, as opet uvjerene pristalice di
nastije i centralizma . . . takovi politiki odnoaji podraavaju neslono ras
poloenje meu raznih vjeroispovjesti, zapreuju izraavanje jed in stv a na
rodn og o s je a n ja (kurziv E .R .). . . ovom konstatacijom dobro se k o ris te s o ci
ja ld e m o k r a ti (kurziv E .R .). . . Broj pristaa dnevno im r a s te . . . I seljaki
ivalj pristaje pogdje-gdje uz njihovu organizaciju . . . mjestimice se primje
uje socijalistikog i republikanskog duha i kod pojedinih vojnikih ili ak
asnikih lica, te da po gdje-gdje ve i nie inovnitvo mirie po socija
lizmu . . .40
Navedeni izvjetaj pokazuje da se usljed sporog procesa sporazumije
vanja meu pojedinim vjeroispovjestima stanovnitvo u Bosni i Hercegovini
n e jed n a k o odnosi prema d in astiji, cen tralizm u i jed in stv en om narod n osn om
o s je a n ju srpsko-pravoslavni su pristae centralizacije, doim muslimani i
katolici, sa malim iznimkama, protiv centralizacije. . . za djelominu auto
nomiju pojedinih pokrajina. Opaa se . . . manje-vie nezadovoljstvo kod kato
lika, a osobito muslimana, navodno radi toga to se srpsko-pravoslavni na
rod istie kao jedini za dravu osobito pouzdani i povjerljivi elemenat, do
im se muslimani i katolici ute zapostavljenim i usljed toga potitenim .. .4I
SDSBiH, odnosno organizacije SRPJ (k) predstavljali su neosporno
glavnu politiku snagu radnike klase Bosne i Hercegovine spremnu da bra
ni njegove interese da se odluno i organizovano suprotstavi nastojanjima
buroazije za bezobzirnom eksploatacijom najamnih radnika utoljava svoju
glad za profitima. Pri tome, ona je smatrala da je njen uspjeh u borbi protu
vjerskih i plemenskih razmirica neophodan uslov i pretpostavka svake po
bjede radnike klase na njenom putu ka socijalistikom preobraaju. Isto34 Arhiv Bosne i Hercegovine (ABH) Zemaljska vlada za Bosnu i Hercego
vinu Prez. br. 397/1919.
39 Kasim Isovi: op. cit. str. 45.
40 ABH ZVBiH br. 3647/1919 (opa situacija sigurnosti u zemlji.
Rezime mjesenog izvjetaja politike vlasti za mart 1919 Sarajevo 28. 4.
1919.)
41 ABH ZVBiH Prez. br. 4704/1919 (Okruna oblast u Banjoj Luci
17. maja 1919 Izvjetaj o politikoj situaciji za mjesec april 1919).

33

vfemeno) ona je bila vrsto ubijeena da vladajua buroazija putem svojih


politikih stranaka svjesno pribjegava produbljavanju vjerskog i plemen
skog jaza u narodu Bosne i Hercegovine kako bi na taj nain radniku
klasu izdvojila i spasila od opasnog boljevikog uticaja revolucionarne rad
nike partije. Stoga u politikoj strategiji SDSBiH, odnosno SRPJ(k) re
form a nacionalnog i dravnog jedinstva ima izrazito klasni antiburoaski
smisao i karakter. U nasrtajim a na radniku klasu, njena ekonomska i
demokratska prava, koje preduzima reim buroazije, otkriva se stvarno
ponaanje buroazije, koja je na rijeim a za nacionalno i dravno jedinstvo,
a na djelu ga potkopava politikom vjerskog i plemenskog razdora. Optuena
od vlade i njenih organa da je antddravna, SRPJ (k) je na raznim skupti
nama u Bosni i Hercegovini prelazila u poziciju tuitelja buroazije, progla
avajui je odgovornom zbog samosvojnih progona p r o le ta r ija ta , b.ji je j e
d in i za p ra v o i is k r e n o u je d in je n je sva triju p lem e n a n aega n a r o d a ... * 2
(kurziv E.R.).
Za razliku od buroaskih politikih partija, koje su svoj nacionalizam
dokazivale uporno, kopajui vjerski i' nacionalni jaz meu stanovnitvom
Bosne i Hercegovine, SRPJ(k) u Bosni" i Hercegovini je tvrdo vjerovala da
ga najuspjenije zatrpava propagiranjem "jedinstva jugoslovenskog naroda i
centralistiki ureene Jugoslavije. U tome uvjerenju mijea se vrstina sa
naivnou, to je esto karakteristino za revolucionarne proleterske partije
u fazi njihove mladosti. U referatu koji je podnio skuptini socijalista
komunista u Zenici krajem 1919. godine, Mitar Trifunovi Uo posebno je
niaglasio da su za osloboenje i ujedinjenje troimenog naroda date ogrom
ne rtve, a narod i nakon godinu dana od ujedinjenja jo ne vidje slobode.
S druge strane, vlastodrci, koji se kriju pod imenom velikih patriota, ve
likih Srba, velikih Hrvata, i velikih Slovenaca nijesu nita drugo nego nesa
vjesni egoiste. Trifunovi je pozivao radnike da se ne daju zavesti priama
nacionalista, uvjeravao ih da ih nee spasiti ni Srbi, ni Hrvati, ni Slovenci,
ni pravoslavni, ni katolici, ni muslimani a ni je v re ji. . . jedini spas je u
socijalizmu, koji ne zna ni za religije ni za narodnost.*43
Istaknuti predstavnici socijalistikog radnikog pokreta Bosne i Hercegovine ovoga razdoblja smatrali su da je nacionalno osloboenje i ujedinjenje
Jugoslovena djelo borbe koju je sam narod vodio tokom svoje viestoljetne
istorije, da jc, meutim, to djelo ostvareno pod vodstvom buroazije i stoji
u najdubljoj vezi sa graanskom revolucijom ali ga sada, poto je svu vlast
uzela u svoje ruke, upravo buroazija ugroava i rui svojom politikom tc^
lerisanja i podravanja vjerskih i ovinistikih strasti. Ostvarenjem nacio
nalnog osloboenja i ujedinjenja, isticao je Sreten Jaki, ostvareni su ide
ali umadijskih revolucionera iz poetka prolog vijeka, koji u prvi digli
revoluciju za slobodu i nacionalno ujedinjenje, ostvareni su i ideali naih
pradjedova, djedova i otaca, koji su u Hercegovini prihvatili borbu protiv
turskog politikog i ekonomskog ro p stv a . . . Ostvareni su ideali naih preda
ka, ije sd ostvarenje pozdravile i nove generacije seljakog i radnikog
ABH ZVBiH Prez. br. 7170/1919 (Gradsko-kotarski ured u Mosta
ru 4/8 1919 Zemaljskoj vladi u Sarajevo).
43 ABH ZVBiH Prez. br. .10916/1919 (Sresko naelstvo u Zenici
9. 12. 1919 Javna skuptina socijalista komunista u Zenici 7. 12. 1919 Ze
maljskoj vladi u Sarajevu).
34

stanovnitva na$e zemlje . . . Ali koliko god ujedinjenje svih Jugoslovena,


svih Srba, Hrvata i Slovenaca bio veliki istorijski in, mi ipak vidimo
besprimjernu nesposobnost. nae buroaske graanske klase da svoju revo
luciju izvede do k r a j a ,., nov.a vlada nije gotovo nita uinila da nestane
znakova prolosti. Ona vlada po starim m eto d im a... postepeno ukida politi
ke slobode, koje smo dobili u vrijeme prevrata, ona ne da enama pravo
glasa, ona nije revolucionarno rijeila agrarno p ita n je ... ona nije proglasila
osamsatni ,radni dan, ona. nije nita uinila da kod nas nestane vjerskih i
ovinistikih razmirica . . ..*
Slinim , razmiljanjem obiljeio je GLAS SLOBODE prvu godinjicu
osloboenja i ujedinjenja. List optuuje buroaziju da je radi svojih klasnih
interesa profanisala delo nacionalnog osloboenja i ujedinjenja. Ona misli
da je dosta to to je ona osloboena. Ali iroke narodne mase trae oslobo
enje i za sebe. Oni umadijski i hercegovaki seljaci, koji su dizali revoluci
ju za slobodu i protiv haka, Matija Gubec kada je dizao bunu protiv maar
skog plemstva. Zeka. buljubaa sa svojim golaima kad se herojski borio,
Svetozar Markovi kad je. propovedao balkansku revoluciju, Vasa Pelagic kad
je gonjen okovan u Malu Aziju, Gavrilo Princip kad je pucao na Ferdinanda,
Dimitrije Tucovi kad je rtvovao svoju mladu i pametnu glavu kod Lazarevca, nisu se oni- borili zato da njihovi potomci i d u ... gladni i obes
pravljeni, a da aka parazita i dembela. uivaju plodove borbe, u kojoj su
milioni siromanih seljaka i radnika rtvovali svoje ivote. Pa i oni dobro
voljci to su sa oduevljenjem ili iz Amerike i drugih dalekih krajeva na
Solunski front nisu zamiljali da e osloboenje biti ovako, a jo manje
su mislili da e se iz osloboene otadbine vraati natiag u amerike rud
nike kao to. se vraaju sada.445
Oigledno, svojom kritikom SDSBiH, odnosno pokrajinska organiza
cija SRPJ(k), pogaala je vladajuu buroaziju u ranjivu taku njene nacio
nalne politike, otkrivala da se buroazija, motivirana svojim klasnim intere
sima, preobraava u ruioca nacionalnog jedinstva, kome je i sama dopri
nijela znaajan sopstveni udio; to je pravi razlog to se ona, svom estinom
klasne netrpeljivosti, sebinosti i mrnje, okomila na radniku klasu i njen
socijalistiki pokret, optuujui ga u ime nacije da ugroava drutveni i
dravni poredak i time potvrivala da je nacionalno osloboenje identifikovala svojim-, pravom da sopstvene klasne interese proglaava optim in
teresima cijelog naroda. Ko joj to pravo ospori, nai e se na udaru kao
neprijatelj nacionalnog i dravnog jedinstva. Zato je ona od samog po
etka nove drave pokrenula itav mehanizam vlasti protiv ujedinjenog soci
jalistikog radnikog pokreta, optuujui ga, bez osnova, da priprema dravni
prevrat. Pokazalo se da saglas'nost relativne veine politikih partija antago
nistikih, klasa u opredjeljenju za nacionalno i dravno jedinstvo nije mog
la da prikrije da ih u tome vode razliiti motivi. Vladajua buroazija je
smatrala da je nacionalno i dravno jedinstvo postignuto samom injeni
com to se komandne pozicije vlasti nalaze u njenim rukama i pod njenom
kontrolom, pa je, sada, njena osnovna zadaa da brani nacionalno i dravno
44 Glas siobode br. 28 5. februara 1919 Velika socijalistika skup
tina u Mostaru (govor Sretena Jakia)r.
Glas ? Slobode 'tj&aj: 215. .-Hv ,29. novembra 1919 prvi decembar
(uvodnik).
..................... '

35

jedinstvo, to e ona initi utoliko uspjenije ukoliko spremnije i odlunije


bude uvala osvojene pozicije vlasti. Na drugoj strani SDSBiH, odnosno
pokrajinska organizacija SRPJ(k) je sudila da je buroazija ve dokazala
svoju nesposobnost da uvruje nacionalno i dravno jedinstvo i da ga
upravo ona potkopava svojim sebinim klasnim interesima i tenjama. Sto
ga je proletarijat jedina drutvena snaga koja je sposobna da ukine svaki
oblik bespravlja i eksploatacije i na taj nain poloi nerazorivi temelj nacio
nalnog jedinstva jugoslovenskog naroda i jedinstvene jugoslovenske drave.
Dok vladajua jugoslovenska buroazija najviu m jeru nacionalnog i drav
nog jedinstva identifikuje sa sopstvenom klasnom dominaoijom u drutvu,
proletarijat, predvoen svojom avangardom, preuzima ulogu nosioca nacio
nalnog i dravnog jedinstva, koju e on uspjeno ispuniti svojom konanom,
istorijskom pobjedom nad buroazijom.
Po ocjeni partijskog organa, jugoslovenska drava je ve u prvoj godini
svoga postojanja dola u ozbiljnu krizu, na prag rasula, koje se, po njemu,
potvruje u shvatanjima pojedinih buroaskih politiara i stranaka da se izlaz
iz krize nalazi u davanju autonomije Hrvatskoj, Sloveniji, pa ak (!) i Bosni,
od ega je do potpune samostalnosti i izdvojenosti tih pokrajina samo je
dan korak. Razvijajui svoju kritiku misao u tom pravcu, list ocjenjuje
da jugoslovenska buroazija na takav nain sabotira svoju sopstvenu dra
vu i zatim zakljuuje da e pitanje potpunog i svestranog nacionalnog
jedinstva biti rijeeno u trenutku kada proletarijat u Jugoslaviji uzme
vlast u svoje ruke.4*
Uvjereni da u svome shvatanju nacionalnog jedinstva Jugoslovena i je
dinstvene jugoslovenske drave stoje na pravom putu, predstavnici socija
listikog radnikog pokreta sa dosta razloga su upuivali kritike vladajuoj
buroaziji u vezi sa njenom politikom nacionalnog i dravnog jedinstva,
u kojoj su oni otkrivali prim jere kolebanja i nedosljednosti. Istaknuti prvak
komunistikog pokreta u Bosni i Hercegovini, Gojko Vukovi sa ogorenjem
je na jednoj radnikoj skuptini u Mostaru poetkom oktobra 1920. godine
ustao protiv kleveta buroazije da su komunisti ruioci drave i tom
prilikom, odbacujui buroaske optube, tvrdio da su komunisti ba pra
ve pristae narodnog jedinstva Jugoslavije. Potpuno ostvarenje narodnog
jedinstva Jugoslavije i Gojko Vukovi je, poput drugih vodeih ljudi u
Partiji, povezivao sa predstojeom socijalnom rev'olucijom i uspostavljanjem
proleterske diktature u Jugoslaviji.4647
U kritici koju je upuivala buroaskim partijam a, SDSBiH, odnosno
SRPJ(k) u Bosni i Hercegovini naroito im je zam jerala i optuivala ih zbog
njihovog vjersko-plemenskog opredjeljenja, zbog separatistikih tenden
cija koje su dolazile do izraaja u njihovoj politikoj aktivnosti. U konfron
taciji sa buroaskim partijam a ona je izotravala i uvrivala svoje stano
vite o jedinstvenom jugoslovenskom narodu i jugoslovenskom dravnom cen
tralizmu. Za potekoe i krize koje su se javljale u politikim odnosima u zem
lji ona je inila naroito odgovornim radikale, stareviance, kleri'kalce i musli
46 Glas Slobode br. 177 14. oktobra 1919 Nacionalno jedinstvo i
buroaske partije.
47 ABH ZVBiH Prez. br. 9899/1920 Gradsko-kotarski ured u Mosta
ru 3. 10. 1920 Zemaljskoj vladi u Sarajevu (Protestna skuptina radnikog
sindikalnog vijea).

36

manske politiare, smatrajui da oni, kako kao posebne partije, tako i svi
zajedno, najvie ometaju krenje puta velikom istorijskom napretku u zna
ku razvijanja srpskog, hrvatskog i slovenakog plemena jugoslovenskog na
roda u jednu modemu ju gosloven sku naciju, (kurziv E.R.), i potpuno unite
nje istorijskih i pokrajinskih granica u zemljama u kojima Jugosloveni i
ve.4*
Po ocjeni bosanskohercegovakih komunista Radikalna strank a. . . je
najvei neprijatelj srpskog i ostalog jugoslovenskog naroda. Od nekada
njeg protivnika apsolutistike vladavine Obrenovia, ona je u Srbiji postala
Glavni predstavnik sviju reakcionarnih elemenata. Radikalska vlada za
drala je poslije osloboenja u Srbiji sva orgranienja politikih sloboda,
koja su bila zavedena za vrijeme rata, a u pokrajinama bive Austro-Ugarske
Monarhije ukinula je politika prava ostvarena u razdoblju prevrata. Isto
vremeno, u cijeloj zemlji je otpoela sa gonjenjem socijalista i ukidanjem
demokratskih tekovina i prava radnike klase izvojevanih u njenim dugo
trajnim borbama protiv buroaske eksploatacije i politikog obespravljivanja.
Stoga jedinstvena drava, koja predstavlja osnovu radikalskog politikog
programa, sa radikalima na elu moe biti samo reakcionarna tvorevina/9
Prema uvjerenju, izraenom u partijskom glasilu, radikali nikad nijesu ima
li smisla za pravo narodno jedinstvo Jugoslovena. Moda su za dravno
jedinstvo i imali smisla ali su svakako zamiljali da u toj dravi srpska
buroazija mora imati hegemoniju i po mogunosti Hrvate i Slovence pre
topiti Hi Srbe. Jo je u svjeoj uspomeni sviju nas kad je prije nekoliko
mjeseci g. P ai pozdravio u Sarajevu Srbe triju vjera.*495051
Hrvatska graanska politika, smatraju pripadnici komunistikog pokre
ta u Bosni i Hercegovini, takoe je, u sutini, reakcionarna i nema bitnih
razlika u opredjeljenju starevianaca, koji djeluju u Banovini i Hrvatskoj
narodnoj zajednici u Bosni i Hercegovini, kada se radi o osnovnom pitanju
nacionalne i dravne budunosti. Razlike meu njima pripadaju prolosti
u kojoj, do skoro, starevianci ne samo to su bili protivnici ujedinjenja
Jugoslovena, nego ak nisu ni priznavali Srbe. Sada, okupljeni u Narodnom
klubu, starevianci trae da Hrvatska dobije autonomiju, koja predstavlja
instrument plemenskog i istorijskog pokrajinskog cijepanja, koga smo se
lek sa velikim rtvama oslobodili.31 Poput starevianaca i Hrvatska narod
na zajednica u Bosni i Hercegovini stala je na stanovite provincijalnih
autonomija i plemenskog separatizma, u emu se manifestuje najvea
nesavremenost i reakcionarno stanovite Zajednice. Time je ona potvrdila
nesposobnost da izae iz svoga konfesionalnog i plemensko-separatistikog
pokreta i postane stranka koja odgovara potrebama i interesima moderne
graanske klase i duhu novog vremena.52 Kao i mnoge druge graanske i
malograanske stranke, i Hrvatska narodna zajednica se opredjeljenjem za
provincijalne i plemenske autonomije okree prolosti, pokazujui da nije
^ ** Glas Slobode br. 134 21. avgusta 1919 Reakcionarni front'
II.

49 Glas Slobode br. 135 22. avgusta 1919 Reakcionarni front

30 Kao pod 48.


51 Isto.
52 Glas Slobode broj 36 14. februara 1919 Hrvatska graanska
politika.
37

dorasla zadacima novoga doba, da je -u -n je m u : hesavreineha f savnj)im u


dubokom raskoraku.
Na istoj liniji sa stareviancim a stoje i slovenaki klerikalci, koji se
izjanjavaju za autonomiju Slovenije. U njihovom zahtjevu za plemensko-pokrajinskom autonomijom bosanskohercegovaki komunisti utvruju do
sljednost Suterievoj klerikalnoj politici, koja se, inspirisana iz B ea i
Rima, uporno protivila nacionalnom ujedinjenju Jugoslovena.53 Tako su i
u slovenakom politikom ivotu, po ocjeni Glasa Slobode, prvu rije
vodile reakcionarne snage prolosti, koje su teile da se struktura pokrajin
skih autonomija Habsburke Monarhije produi i ouva i u novoj, jugoslovenskoj dravi. U svakom protivljenju ideji nacionalnog i dravnog je
dinstva, koju su sm atrali revolucionarnom i svojom, predstavnici revolucio
narnog socijalistikog pokreta Bosne i Hercegovine otkrivali su nosioce
plemensko-ovinistikog separatizma i ruioce jugoslovenske dravne cjeline.
Nacionalno i dravno jedinstvo bila je Uistinu revolucionarna dogma vodst
va cjelokupnog jugoslovenskog socijalistikog radnikog pokreta.
Muslimanska politika u Bosni i Hercegovini privlaila je takoe veo
ma ivu panju partijskih ljudi i socijalistike partijske tampe Bosni
i Hercegovini. U traenju puta do muslimanskih masa, prije svega radnika,
SDSBiH je sm atrala da je neophodno intenzivirati proces njihove optedrutvene emancipacije, u emu odbacivanje konfesionalnog principa poli
tikog okupljanja i organizovanja ima presudan znaaj. Nastupilo je vrijeme
koje ne podnosi da se u politikom ivotu zadravaju stari metodi i obiici
pogodni i potrebni u prolosti i u njoj vladajucim drutvenim snagama,
kojima se ni u novom dobu ne silazi sa drutvene pozornice. Iako ve odav
no prua dokaze svoje drutvene preivjelosti i izlinosti, muslimanska feu
dalna klasa, tokom stoljea drutveno veoma mona, nastoji da meu Musli
manima Bosne i Hercegovine odri svoj uticajni vodei poloaj provjerenim
metodom okupljanja muslimanskih masa na vjerskoj osnovi. Kategoriki
je zahtjev novog vremena da se konano probije vjersko-feudalni krug, u
kome se veoma dugo vrtjela muslimanska politika i tako otvori proces u
kome okvire i oblike politikog ivota nee odreivati vjerska pripadnost,
ve interesi drutveno-istorijskih zajednica, klasa i slojeva) njihov poloaj
u drutvu i dravi. To je, sm atra bosanskohercegovaka socijalna demokratija, proces nacionalizovanja u kome e e nai muslimani osposobiti
da korak u korak napreduju sa ostalim dijelovima naroda, proces u kome
c se njihove radnike i sirotinjske mase osposobiti da Usvoje naela socija
lizma i da postanu njegovi sljedbenici.54 Razumije se, da proces nacionali
zovanja bosanskohercegovakih Muslimana SDSBiH zamilja u smislu nji
hovog stapanja sa ostalim d ije lo v im a (kurziv E.R .), naroda u jedinstvenu
jugoslovensku naciju, koja se ne podudara Sa monoieligijskdm zajednicom,
ve obuhvata pripadnike i hrianskih i islamske vjeroispovijesti. Kao naj
tea prepreka na putu optedrutvene emancipacije bosansko-hercegovakih
Muslimana stoji otvoreno agrarno pitanje, ijem se radikalnom rjeavanju
tvrdo opire feudalna klasa, koja nastoji da pitanje sopstvenog drutveno-ekonomskog poloaja predstavi irokim muslimanskim m asama kao opte53 Kao pod 48.
54 Glas Slobode br. 7 Ili januara 1919 Politiko grupisanje
Muslimana.
38

. muslimansko pitanje. Zahvaljujui vodeoj, ulozi feudalne klase, koja je


uvijek pred oima imala svoje materijalne i politike interese i ciljeve,
iroki muslimanski slojevi dospjeli su do samog ruba propasti i ine u
'Bosni i Hercegovini najzaostaliji dio naeg naroda. Oni su i danas
anacionalni i takvi ive u Evropi u kojoj anacionalnih naroda nema i koja
ak stoji na pragu najveeg socijalnog preokreta svih vremena, na pragu
zavoenja komunistikog drutva. Oekivanja da e nacionalna revolucija
u naoj zem lji. . . muslimanski dio naeg naroda u svakom pogledu ujedin iti
sa ostalim n arodom nisu se ispunila.55 Izlaz muslimanskog elementa iz
teke drutvene zaostalosti zavisi u najveem stepenu od njegovog odnosa
prema feudalnoj klasi, obliku i metodu rjeenja agrarnog pitanja. Socijal
na demokratija poziva Muslimane da otkau podrku feudalnoj klasi, jer
radikalno rjeavanje agrarnog pitanja ne ugroava interese muslimanskog
stanovnitva koje u Bosni i Hecregovini broji preko 600000, ve iskljuivo
interese malobrojne feudalne klase aga i begova, kojih nema ni desetak
hiljada. Gledano iz tog ugla, Muslimanima je spas upravo u radikalnom rje
enju agrarnog pitanja,56 koje otvara iroke mogunosti nacionalnom raz
voju i drutvenom napretku. Glavnu snagu drutvenog preobraaja i emanci
pacije Muslimana predstavljaju muslimanski radnici, koji e, pod vodstvom
partije, svojom borbom najvie doprinijeti da iroke mase muslimanskog
naroda u Jugoslaviji doekaju socijalno osloboenje kada ga doeka i ostali
jugoslovenski proletarijat.57 Ocjena je socijalne demokratije da je i musli
manska graanska klasa pokazala da nije dorasla zadacima svoje istorijske
.epohe i da je iznevjerila nade i tenje irokih slojeva muslimanskog stanov
nitva. $to nije bila.sprem na da ostvari jugoslovenska buroazija, preuzec
jugoslovenski proletarijat sa svojom partijom u svoj program borbe za pot
punu slobodu naroda, za drutvo u kome e biti ukinuti svako bespravlje
i eksploatacija i trajno osigurana ekonomska i socijalna jednakost graana.
vrsto uvjerena u poliitiku i teorijsku ispravnost svoga stanovita o
nacionalnom jedinstvu Srba, Hrvata i Slovenaca i jedinstvenoj jugoslovenskoj
dravi, SDS je odluno pristupila akciji za stvaranje jedinstvene jugoslovenskc socijalistike partije komunistikog pravca. Naelo: jedan narod
jedna drava, treba da se dopuni jo jednim elementom: jedinstvenom so
cijalistikom partijom radnike klase. Jedinstvo svega ime se ukidaju poli
tike podjele na konfesionalnim, istorijsko-pokrajinskim i slinim osnovama
to je akciomatiko opredjeljenje SDSBiH, njena politika filozofija; koordinatni sistem n jene svekolike politike prakse.
Proeta ovim shvatanjem, ona je odreivala svoj odnos prema najvani
jim buroaskim partijama i nalazila da su u veini nazadne, konzervativne
i reakcionarne, jer se oslanjaju na istorijski prevaziena politika naela
i metode, nisu spremne da prihvate i odgovore zahtjevima realnosti. Umjes
to da djeluju pokretaki progresivno, one ele da u sadanjosti upravljaju i
vladaju po zakonima prolosti. Stoga je SDSBiH sa neskrivenim zadovoljst
vom pozdravila inicijativu za osnivanje jedne velike jugoslovenske buroaske stranke, koja bi se prostirala na teritoriji cijele drave, koja se ne
bi ograniila na pojedina plemena i konfesije jer bi njeno oivotvorenie
55 Isto.
56 Glas Slobode br. 105 18. maja 1920 Begovske elje.
57 Kao. pod 55.
39

znatno doprinijelo raiavanju politikih prilika, partijsko grupisanje


bilo bi postavljeno na zdravije osnove, a to bi odgovaralo proletarijatu
da u istim situacijam a la'ke moe uoiti svoje klasne protivnike. U Jugo
slaviji je progresivan samo takav politiki razvitak u kome e djelovati
jedan parlamenat, jedna vlada, jedinstvene sve centralne instance, a admini
strativne autonomije i samouprave da budu ureene samo po okruzima,
srezovima i naroito po optinama.58
Postavljajui se pozitivno prema ovoj inicijativi buroaskih politia
ra oko Svetozara Pribievia, SDSBiH je svom snagom uestvovala u pri
premama za ujedinjenje jugoslovenskih socijaldemokratskih partija u je
dinstvenu jugoslovensku socijalistiku partiju, pri emu je insistirala samo
na jednom uslovu; da se ujedinjenje izvri na marksistikim osnovama, da
nova partija bude m arksistika partija borbenog, revolucionarno-opredijeljenog jugoslovenskog proletarijata.59* To je znailo da, prema stanovitu
SDSBiH, obrazovanje jedinstvene jugoslovenske socijalistike partije nije
moglo biti formalno ujedinjenje, mehaniki zbir ve postojeih socijaldemo
kratskih partija, koje su bile osnovane krajem X IX , odnosno poetkom
X X vijeka i djelovale u razjedinjenim jugoslovenskim zemljama. Radilo
se o tome da jedinstvena jugoslovenska socijalistika partija bude nova
radnika partija, koja e stajati na elu klasne borbe cjelokupnog jugo
slovenskog proletarijata, koja e se uporno boriti za jedinstvo radnike
klase i njenog klasnog pokreta, partija koja e u svom programu i u borbi
za njegovo ostvarenje odluno odbaciti oportunizam, socijal-patriotizam i
ministerijalizam II Intem acionale i svrstati se u front partija proleterske
socijalistike revolucije, ija je epoha otpoela pobjedom oktobarske revo
lucije ruskog proletarijata. U njenom program u treba da doe do izraaja
uvjerenje da se proletarijat nalazi na pragu svjetske revolucije, koju nago
vjetavaju postoktobarski potresi kao to su proleterski ustanci u Bavarskoj
i Maarskoj, revolucionarna spremnost i raspoloenje proletarijata u Jugo
slaviji, Bugarskoj i drugim balkanskim zemljama. U pripremanju za osniva
nje jugoslovenske socijalistike partije, da bi ona bila zaista n ov a partija,
neophodno je savladati otpore koje joj u postojeim socijaldemokratskim
strankama pruaju snage spremne na saradnju sa buroazijom. U Bosni i
Hercegovini su to tzv. zvonai, koji djeluju izvan SDSBiH i na koje se
oslanja buroazija u nastojanjim a da to vie razjedini i pocijepa radniki
pokret. Zato je uspjena borba protiv zvonaa i protiv nam jera buroazije
da organizuje tzv. nacionalne socijaliste sastavni dio aktivnosti SDSBiH
na planu socijalistikog ujedinjenja u okviru cijele zemlje.40 Borba protiv
cijepanja ranikog pokreta uslov je njegovog jedinstva u Bosni i Hercegovi
ni, kao i u Jugoslaviji u cjelini. SDSBiH je u tom pogledu posebno upozora
vala na pokuaje srpske buroazije u Bosni i Hercegovini da srpske radnike
odvoji od socijalistikog pokreta i privue u svoje politike organizacije.
Partijski organ bosanskohercegovake socijalne demokratije kritikovao
58 Glas Slobode br. 37 15. II 1919 Povodom politikih konfe
rencija u Sarajevu (u lanku se pozdravlja pokuaj Svetozara Pribievia da se
pripremi osnivanje Jugoslovenske demokratske stranke).
59 Arhiv KPBiH tom II Jugoslovensko socijalistiko ujedinjenje
str. 281.
40 Glas Slobode br. 49 1. marta 1919 Jedinstvo radnikog pokreta.
40

je i osuivao shvatanje i propagandu srpske buroazije da Srbi


ma pripada najvea zasluga za nacionalno osloboenje i ujedinjenje i
pozivao srpske radnike u Bosni i Hercegovini da se ne daju uhvatiti u
mreu njene ovinistike ideologije koja propovijeda da srpskom naroda,
kao oslobodiocu, pripada uloga vladajue nacije u dravi. Suzbijajui
buroasku ideologiju o srpskoj vladajuoj naciji, bosanskohercegovaki
socijaldemokrati su se pri tome rukovodili prije svega interesima i potre
bama jedinstva radnike klase i njenog socijalistikog pokreta. Srpska buro
azija eli, tvrdili su socijaldemokratski prvaci, da radnici Srbi u novoj dra
vi ponove onu alosnu ulogu, kakvu su jedno kratko vrijeme igrali radnici
Hrvati pod vladavinom Austro-Ugarske Monarhije, ulogu cjepaa jedinstva
radnikog pokreta.6162 Istom odlunou kojom su se, pod austro-ugarskoin
upravom, suprotstavljali frankovakoj i Stadlerovoj politici odvajanja hrvat
skih radnika kako bi vladajui organi meu njima nali uporita i podrku
za svoju radniku politiku, socijaldemokrati su pokazali rijeenost da rad
niku klasu u Bosni i Hercegovini, posebno njen srpski dio, mobiliu u
borbi protiv ovinistike ideoloke propagande srpske buroazije o istorijskoj misiji srpskog naroda u nacionalnom osloboenju i ujedinjenju Jugoslovena i njegovom pravu na vladajuu ulogu u jugoslovenskoj dravi.
SDSBiH je bila neumorna objanjavajui radnikoj klasi da se iza naciona
listikih i ovinistikih teza i poziva buroazije kriju uvijek njeni konkretni
klasni materijalni interesi, da svakim oblikom podrke ideologiji o vodeoj
i vladajuoj ulozi srpskog naroda srpski radnici postaju plijen politike vlada
jue srpske buroazije i tako joj omoguavaju da nad pocijepanom radni
kom klasom provodi najgrublji sistem kapitalistike eksploatacije i politi
ko bespravlje.

Jedno od znaajnih obiljeja svih socijaldemokratskih stranaka u jugo


slavenskim zemljama na kraju prvog svjetskog rata, ideoloki rascjep na
stavio je da se produbljuje i u novoj dravi. Dva krila u njima, lijevo i
desno, oformljena na kraju rata na osnovnim stratekim pitanjima borbe za
socijalizam, u uslovima nove, samostalne jugoslovenske drave, politiki su
se uobliila u dva osnovna pravca u jugoslovenskom soci jalistikom pokretu
revolucionarni, sa uporitem u SSDP i SDSBiH i lijevim krilima u Soci
jaldemokratskoj stranci Hrvatske u Slavoniji i jugoslovenske Socijademokratske stranke (u Sloveniji) i oportunistiko-reformistiki, sa bazom u
socijalnoj demokrati ji Hrvatske i Slovenije i desnim krilima SSDP i SDS
B iH . Izraz realnih uslova u procesu razvoja jugoslovenskih socijaldemo
kratskih stranaka, ideoloki rascjep u njima i meu njima predstavljao je
teko optereenje i konicu na putu ujedinjenja u jedinstvenu socijalistiku
partiju. Pri tome, nije se postavljalo pitanje da li treba ii na ujedinjenje
61 Glas Slobode br. 66 21. marta 1919 Radnici, uvajte jedinstvo
svoga pokreta.
62 O ideolokom rascjepu u jugoslovenskim socijaldemokratskim partijama
iscrpno sam pisao u monografiji Austromarksizam i jugoslovensko pitanje
Glave: VII, VIII, IX, X i XI.

41

socijaldemokratskih partija, ve kako i. na kome programu ga ostvariti., Da


li novu partiju treba izgraivati kao revolucionarnu avangardu radnike
klase u njenoj borbi za socijalizam i u Jugoslaviji to prije uspostaviti so
vjetski poredak ili je osposobiti da, u saradnji sa demokratskim buroaskim
partijam a, postepeno, reformam a, sredstvima zakona, poboljava opti polo
aj radnike klase, koja e, neizbjeno u procesu razvoja materijalnih proiz
vodnih snaga postati dominantni faktor u strukturi drutva i tada bezbolno, de
mokratski, parlamentarnim metodom pristupiti uspostavljanju socijalistikih
drutvenih odnosa. Nova, jedinstvena jugoslovenska socijalistika partija
mogla se pojaviti samo kao rezultat pobjede jednog od ova dva pravca,
konfrontirana u jugoslovenskom socijalistikom pokretu.
SDSBiH je ve od oktobarske zagrebake konferencije jugoslovenskih
socijaldemokratskih stranaka pokazala da odbija saradnju sa buroaskim
strankama i da uspjeh klasne borbe proletarijata povezuje i vidi u jasnom,
revolucionarnom opredjeljenju proleterske partije. Zato je ona odmah, po
izvrenom dravnom ujedinjenju, poela da radi na ujedinjenju svih socijal
demokratskih partija u jedinstvenu jugoslovensku socijalistiku partiju. Ve
20. januara 1919. godine ona je poslala svoga predstavnika u Beograd, da
sa SSDP, koja je bila pokreta akcije ujedinjenja, tvrdi osnove za stvaranje
jedinstvene socijalistike partije Jugoslavije.63 Dosljedna u kritici oportunis
tikih, socijalpatriotskih, m inisten jalistikih i ovinistiko-nacionalistikih
tendencija i njihovih nosilaca u radnikoj klasi i radnikom pokretu, SDS
BiH se zalagala za ujedinjenje radnikih partija na platformi nepomirljive
klasne borbe proletarijata protiv eksploatatorske i ugnjetake buroazije.
Istovremeno, polazei od svoga stanovita da ujedinjenje JugosTovena u za
jedniku dravu predstavlja epohalan dogaaj u njihovom isforijkom raz
vitku i da jugoslovenskoj dravi centralistiki sistem sa lokalnim administra
tivnim samoupravama prua i osigurava neophodnu vrstinu i jedinstvo,
SDSBiH je sm atrala da i organizacija jedinstvene radnike socijalistike par
tije treba da se prilagodi unutranjoj organizaciji drave i da se nova partija
izgrauje kao jedinstvena socijalistika partija komunistike orijentacije, a
ne kao savez partija sa razliitim ideolokim shvatanjima.
Principijelno opredjeljena za centralistiki ureenu dravu, SDSBiH je
takoe insistirala na stvaranju centralizovane socijalistike partije. Figmejske i kusaste autonomne teritorije stare Austro-Ugarslke Monarhije cije
pale su socijalistike snage Slovenskog Juga na etiri fronta, spreava
jui ih da nastupaju u jednom frontu rukovoene sa jednog centralnog mje
sta.64 Sada, po svrenom aktu nacionalnog osloboenja, kao najvaniji zada
tak jugoslovenske socijalne demokratije, kao neodloni, kategoriki imperativ,
koji ona, slijedei svoju itorijsku ulogu, mora da ispuni/ namee se stva
ranje centralizovane socijalistike partije, koja e biti izraz jedinstvenog po
kreta jUgotovenskog proletarijata i organizator jedinstvene akcije revoiucionisanja irokih narodnih masa. SDSBiH je uvjerena da bi ovaj zadatak ostva
rile same partijske mase, ukoliko bi u rukovodstvima preovladale tendencije
protiv konstituisanja jedinstvenog socijalistikog pokreta. Jer, po njenoj
63 Istorijski arhiv KPJ tom II, Kongresi i zemaljske konferencije KPJ
19191937 Istorijsko odjeljenje CKKPJ Beograd 1950 str. 105.
64 Glas Slobode br. 58 12. marta 1919 Ujedinjenje jugoslovenskog
proletarijata.
42

ocjeni, sastav bosanskohercegovake socijalne demokratije, kao i iroki redo


vi radnike klase, svjesni su da nacionalno osloboenje ne znai i socijalno
osloboenje i da sa nacionalnim osloboenjem nisu prestale klasne borbe.65
Naprotiv, u novoj dravi nacionalno osloboenih i ujedinjenih Jugoslovena,
u kojoj je buroazija odluna da uvrsti svoju punu vlast, front klasne
borbe otvorio se na mnogim takama drutvenog ivota, naroito na pod
ruju materijalne proizvodnje, gdje eksploatacija rada dobija iroke raz
mjere i veoma otre oblike. U tom pogledu buroazija koristi dravne orga
ne, koji tite njene klasne interese i pretvaraju se u znaajnu polugu eko
nomskog ivota zemlje. SDSBiH je sasvim tano zapaala da buroaska dr
ava sve otvorenije istupa kao zatitnica interesa kapitalistike klase,66 da
modema drava, pa i najmanje dravice zaostalih naroda, sve vie postaje
privredna organizacija i da e . . . jo vie na sebe preuzimati privredne
funkcije.67 Zbog toga revolucionarna proleterska partija treba da izgradi
takav tip svoje organizacije koji e odgovarati novoj prirodi i tendencijama
razvitka klasne borbe, potrebama i zahtjevima proleterske oslobodilake
borbe u njenoj zadnjoj, odluujuoj fazi.68 S obzirom na novu ulogu drave,
proletarijat mora ozbiljnije i odlunije istupiti za njeno osvajanje.69
Na svoj VI, zavrni kongres, kao i na kongres Ujedinjenja SDSBiH je
pola sa uvjerenjem da jugoslovenski kapitalistiki brod nee odoljeti ras
tuim talasima revolucije i da e kapitalistiki drutveni poredak ubrzo poto
nuti u velikom socijalistikom revolucionarnom moru.70 Podloga Ujedi
njenja usvojena na kongresu Ujedinjenja u Beogradu u apnilu 1919. godine
imala je da poslui komunistima Jugoslavije uopte, pa i komunistima Bosne
i Hercegovine kao pouzdan kompas koji e jugoslovenski proletarijat pro
vesti do njegovog revolucionarnog cilja socijalistikog drutva u nacional
no jedinstvenoj jugoslovenskoj dravi. Socijalistiko ujedinjenje jugosloven
skog proletarijata predstavljalo je za SDPJ(k) u Bosni i Hercegovini doga
aj od epohalnog znaaja, krunu decenijskih nastojanja i napora bosansko
hercegovake i socijalne demokratije da se temelji nacionalnog i dravnog
jedinstva trajno uvrste socijalistikim jedinstvom cjelokupnog revolucio
narnog jugoslovenskog proletarijata. Opredijeljena za stanovite, koje je pri
hvaeno u marksistikim partijama Evrope, da nacionalna drava predstav
lja najpogodniji oblik drave u savremenim kapitalistikim uslovima, od svo
ga postanka vaspitana u shvatanju da Jugosloveni ine jedan narod, socijal
na demokratija Bosne i Hercegovine je u stvaranju jedinstvene drave Srba,
Hrvata i Slovenaca vidjela rezultat dugotrajnog istorijskog procesa i spleta
meunarodnih okolnosti i istovremeno mogunost i obavezu da se cjelokup
na teritorija jugoslovenske nacionalne drave obuhvati revolucionarnom ak
cijom jedinstvene socijalistike avangarde jugoslovenskog proletarijata. Otu
da je sasvim razumljivo to su se na kongresu Ujedinjenja delegati SDSBiH,
zajedno sa delegatima socijalne demokratije iz drugih jugoslovehskih pokrw 151U.

66 Glas Slobode br. 85, 14. aprila 1919 Povodom Kongresa Ujedi
njenja 2. Forma organizacije i program.
67 Glas Slobode broj 87 16. aprila 1919 Povodom Kongresa Ujedinjanja 3. Akcioni program.
68 Kao pod 66.
69 Kao pod 67.
70 Glas Slobode br. 13 18. januara 1919 Prvi talas.
43

jina, bez kolebanja, u Praktinom akcionom programu, izjasnili za jednu


nacionalnu dravu sa najirom samoupravom oblasti, okruga i optine.71
Jugoslovensko nacionalno opredjeljenje, koje su komunisti iz Bosne
i Hercegovine potvrdili i u partijskom programu, nije, meutim, predstavlja
lo smetnju buroaskim strankama, koje su u svojoj politikoj aktivnosti takoe zastupale jugoslovensku nacionalnu ideju, da revolucionarnom radni
kom pokretu ne samo odreknu jugoslovensku nacionalnu orijentaciju, ve
i da ga optue zbog anacionalnog postavljanja u minuloj prolosti. Progla
avajui nacionalno osloboenje i ujedinjenje Jugoslovena nacionalnom revo
lucijom koju je ona izvela, buroazija je, u fazi nacionalno-<politikog zanosa,
znala da svoju politiku vlast predstavi kao istorijsku pobjedu jugoslovenske
nacionalne misli, da je proglasi svojom kako porijeklom i razvojem, tako
i ostvarenjem u sadanjosti kao i u budunosti. Zabrinuta za svoju vlada
vinu u ujedinjenoj dravi, koju su u temelju potresali pokreti radnike kla
se i siromanog seljatva, nagovjetavajui da opasnost od boljevikog bau
ka postaje izvjesna i realna, jugoslovenska buroazija svojim premonim di
jelom, u uvrenju jugoslovenskog nacionalnog i dravnog jedinstva vidjela
je najpouzdaniji nain za osiguranje svoga vladajueg drutvenog i politi
kog poloaja. Sve to ugroava taj njen osvojeni poloaj tei, po njoj, povrat
ku odnosima u prolosti i slui razaranju nacionalnog i dravnog jedinstva,
za koje su Jugosloveni podnijeli neprocjenjive rtve. U ime identiteta jugo
slovenske nacionalne ideje ostvarene u jedinstvenoj jugoslovenskoj dravi i
svoje vladajue pozicije u njoj, buroazija je, svjesna da revolucionarni rad
niki pokret znai najozbiljniju prijetnju njenim sveukupnim interesima,
alarm irala iroku politiku javnost i narodne mase da komunistika aktivnost
neposredno ugroava nacionalno jedinstvo i dravni poredak. Organi vlasti,
kao i pojedine buroaske partije inili su to smiljeno u namjeri da od
komunista, iji je uticaj rastao u redovima radnike klase, odvoji od njih
to vei broj radnika i prikae komuniste kao propagatore interesa tuih
narodu i njegovoj mladoj dravi. U antisocijalistikoj kampanji vlasti se
nisu ustezale od izmiljenih optubi da je SDSBiH bila protivnik ujedinjenja
Jugoslovena,72 da komunisti ale za propalom Austrijom, da u komunisti
koj agitaciji prvu rije vode radnici tue krvi i narodnosti73 i t. si., rauna
jui da e na taj nain postignuti svoj cilj i izazvati nepovjerenje radnika u
politiku vodstva socijalistikog pokreta. Pri tome je organima vlasti bilo
posebno stalo da onemogue djelovanje i uticaj komunista na nezadovoljno
i uznemireno seljatvo, jer je buroazija nacionalno svjesno seljatvo
sm atrala glavnim osloncem svoje politike. Meu predstavnicima vlasti, ne
bez razloga, razvijao se strah da bi nepokvareni, dinastini i nacionalni te
ak mogao da ispolji ozbiljnije pribliavanje komunistima, koji su svojom
propagandom kadri vrlo lako pokolebati njegovo do sada dobro miljenje
o dravi.74 Ne moe se porei da su ovakve pretpostavke poivale na eko
nomskoj i politikoj realnosti bosanskohercegovakog sela, koje je u tenji
71 Istorijski arhiv KPJ tom II Praktini akcioni program str. 14.
72 Arhiv KPBiH tom II Naa stranka i Narodno vijee str. 265.
73 ABH ZVBiH Prez br. 2512/1920 Odjelno zapovjednitvo Bosanskohercegovake dravne strae sigunosti Mostar, 8. 2. 1920 Gospodinu direkto
ru bosanskohercegovake policije Sarajevo.
74 ABH ZVBiH Prez. br. 11432/1920 Gradsko-kotarski ured u Mosta
ru Okrunoj oblasti u Mostaru.
44

za radikalnim rjeenjem agrarnog pitanja imalo podrku revolucionarnog


radnikog pokreta, kao to je takoe izvjesno da je organima vlasti bilo
dobro poznato da komunisti nisu dozvoljavali debatu o pitanju ujedinje
nja,75 jer je to pitanje za njih bilo rijeeno decembarskom proklamacijom
1918. godine. Da bi onemoguila savez revolucionarno raspoloene radnike
klase i politiki radikalizovanog seljatva, buroazija je provocirala sumnju
nacionalnog seljatva u komunistiki proletarijat, koji, u tenji da usposta
vi svoju diktaturu, ne mari za njegovu nacionalnu dravu.
Dok je srpska buroazija optuivala socijaldemokrate da su protivnici
ujedinjenja i da ale za habsburkom dravom, hrvatski graanski politiari
iz kruga Hrvatske puke stranke (HPS) nastojali su da meu radnicima
Hrvatima izazovu nepovjerenje u internacionalistiko opredjeljenje Komunis
tike partije tvrdei da ona ide za istrebljenjem hrvatstva i kranstva,
da Komunistiku stranku u Bosni sainjavaju gotovo iskljuivo radnici
Hrvati katolici, a vodstvo ove trnke da je u rukama S r b a ... Srbin u
vodstvu Komunistike stranke ostao je Srbin pravoslavni, a Hrvat katolik,
koji je bio lanom te stranke, morao je da postane anacionalan i bezvjerac 76
Smisao ovih insinuacija bio je sasvim jasan: produbiti meu radnicima
vjerske i nacionalne suprotnosti, spreavati proces izgradnje jedinstva rad
nike klase i njenog socijalistikog pokreta, u emu je SRPJ(k) od osniva
nja vidjela svoj glavni zadatak. HPS je realno procjenjivala da su drutve
noj svijesti irokih slojeva katolikog, hrvatskog radnitva u Bosni i Herce
govini blie njene protivpravoslavme i srbofobske zamke i krilatice, nego
komplikovane ideje Komunistike partije o internacionalizmu i jdinstvu
radnike klase, socijalistikoj revoluciji, diktaturi proletarijata i sovjetskoj
republici. Protivnici socijalistikog pokreta bili su u neuporedivo boljem
poloaju: imali su u rukama vlast, koju su uvijek mogli da upotrijebe za
spreavanje i guenje radnikih akcija, raspolagali su i uspjeno rukovali
provjerenim oblicima i metodima ideoloke propagande, kojima je zaostalo
radnitvo moglo da se relativno lako dri na okupu u vjersko-nacionalnim
zajednicama pod politikim uticajem i kontrolom buroazije.
Izloen kombinovanim udarima srpske i hrvatske buroazije, koje su
ga optuivale kao protivnika nacionalnog jedinstva i ruioca drave, mladi
socijalistiki pokret, koji se nalazio tek na pragu druge decenije svoga
postojanja, nije bio sklon da se sa buroaskim politikim predstavnicima
uputa u debatu o sopstvenom jugoslovenskom opredjeljenju. Njegovo stano
vite o jugoslovenskom nacionalnom i dravnom jedinstvu bilo je nepokoleb
ljivo. U borbi protiv buroazije to je bila njegova ideoloka platforma, nacio
nalna konstanta, temelj na kome je gradio svoja politika opredjeljenja i sta
vove. Teko bi bilo utvrditi ko je prvi poeo sa optubama zbog suprotstav
ljanja ujedinjenju Jugoslovena buroazija sa svojom politikom struktu
rom ili socijalistiki radniki pokret. Meutim, za istorijsku nauku to nema
ni znaaja, je r se tu radi o jednom vidu klasne borbe izmeu buroazije i
radnike klase u Bosni i Hercegovini, iji pokretai, uesnici i nosioci mogu
i moraju biti same te klase. Smatrajui da je sasvim nevano ispitivati ko je
75 ABH ZVBiH Prez. br. 12493/1920 Sresko naelstvo u Travniku
2 1 ... 11. 1920 Okrunoj oblasti u Travniku.
76 ABH ZVBiH Prez. br. 13544/1920 letak Hrvatske puke stranke:
Hrvatski radnici!
45

prvi poeo sa neprijateljstvima, moemo konstatovati da se socijalistiki


radniki pokret u Bosni i Hercegovini u pitanju odnosa prema ujedinjenju
Jugoslovena nije osjeao kao optueni, koji treba da se brani zbog navodnog
antijugoslovenskog dranja, ve se, od svoga politikog organizovanja, po
naao kao tuilac koji pred drutvom okrivljuje buroaziju pri emu je
uvijek zamilja kao jedinstvenu jugoslovensku buroaziju zbog stvaranja
vjerskog i plemenskog razdora meu nacionalnom jugoslovenskom braom,
kao i zbog saradnje sa politikim predstavnicima i organima austrougarske
uprave. Oktobarskih dana 1918, kada se u Bosni i Hercegovini kao i u
drugim jugoslovenskim zemljama unutar Austro-garske Monarhije go
tovo sve to je politiki mislilo izjanjavalo za jugoslovenstvo, partijski
organ SDSBiH je sm atrao da ona ima primat na jugoslovensku ideju. Na
a stranka je p rv a u Bosni, a prije rata i jed in a stranka, koja je bila za
jedinstvo Srba, Hrvata i Slovenaca . . . Ona se borila za ujedinjenje Jugoslo
vena . . . i onda kada su mnogi dananji ratni Jugosloveni bili neprijatelji
ujedinjenja, kad su bili frankovci, klerikalci, oviniste jedne ili druge vrste,
veliki Austrijanci itd.77 za razliku od buroaskih partija, koje su jugosloven
skom idejom prikrivale svoje nacionalistike i klasne tenje, nesposobne i
nespremne da djelom potvruju rijei, SDSBiH je u svome shvatanju i inter
pretaciji jugoslovenstva podvlaila nunost bratstva izmeu lanova jednog
naroda, izmeu Srba, H rvata i Slovenaca. Ona se zalagala za takvo jedinst
vo Jugoslovena koje e onemoguiti da se vodi vjerska borba izmeu hriana, pravoslavnih i katolika, s jedne, i muslimana s druge strane, u kome
nema m jesta za oslobodilake i neprijateljske nacije, koje stoji iznad
suprotnih politikih opredjeljenja za monarhiju ili republiku.78 Jedinstvu
Jugoslovena temelj je u jedinstvu jugoslovenske radnike klase.
Poslije prvodecembarskog dravnog ujedinjenja i ubrzo zatim kongresa
socijalistikog partijskog ujedinjenja, socijalistiki radniki pokret u Bosni i
Hercegovini jo jae je naglaavao jugoslovensku ideju kao nacionalnu ideju
vodilju, koja ne protivrjei form iranju jedinstvenog klasnog fronta proletari
jata, ve ga, upravo, pretpostavlja. Za bosanskohercegovake komuniste
jugoslovenstvo je imalo ne samo antiaustrijski peat, ve, u novim uslovima, i
antiburoaski, klasno proleterski, antireimski karakter. Jugoslovenstvo so
cijalistikog proletarijata i jugoslovenstvo nacionalistike vladajue buro
azije, identini po formi, sutinski su se razlikovali po klasnom sadraju i
odreenju. Dok je reimska buroazija manifestovala jugoslovensku nacio
nalnu misao mahom da bi njome prikrivala svoje klasne interese da se pu
77 Arhiv KPBiH tom II Naa stranka i Narodno vijee str. 265.
78 Isto Radnici! Proglas Glavnog odbora Socijaldemokratske partije
za Bosnu i Hercegovinu objavljen u Glasu Slobode 4. novembra 1918. godine.
str. 272.
U uzajamnim optubama SDSBiH i bosanskohercegovake srpske buroazije
zbog proaustrijskog dranja i saradnje sa organima austrougarske uprave u Bosni
i Hercegovini ima dosta pretjerivanja na objema stranama. Istina se i ovdje nalazi
izmeu krajnosti. Ni jedna ni druga strana u svome politikom djelovanju nije
bila orijentirana proaustrijski iako su i u jednoj i u drugoj sredini injeni
oportunistiki politiki potezi, koji su im poslije 1918. godine pruali dokaze za
tvrdnje o antijugoslovenskom djelovanju. Tako je tuilac uvijek sebe predstavljao
kao istog i nepokolebljivog borca za ujedinjenje Jugoslovena, dok je tueni re
dovno prikazivan. kao pristalica austrougarskog cmo-utog reima u Bosni i
Hercegovini.

46

tem vlasti Sto prije i to vie obogati, socijalistiki radniki pokret nijeimao potrebe da jugoslovenskim opredjeljenjem zakriva interese radnike
klase. Naprotiv, socijalistiki proletarijat i crpi svoju snagu otvorenim postav
ljanjem svojih klasnih zahtjeva, koji nisu dolazili u protivrjeje sa njegovim
jgoslovenstvom, kao to, istovremeno njegovo jugoslovenstvo nije protivrjeilo klasnoj borbi koju je vodio protiv cjelokupne jugoslovenske buroa
zije uopte, a posebno protiv vladajue velikosrpske buroazije. Za razliku
od jugoslovenstva nacionalistike buroazije, koje je, klasnom logikom, bilo
ugnjetako, jugoslovensko opredjeljenje socijalistikog proletarijata nije ni
kome prijetilo oduzimanjem slobode, ve se, u procesu klasne borbe proleta
rijata, slivalo u njegove sveukupne tenje za autentinim i punim narodnim
slobodama. Sa gnjevom i ogorenjem protestovao je komunistiki GLAS.
SLOBODE to i poslije raspada Austro-Ugarske Monarhije u ujedinjenoj
dravi troimenog naroda SHS, a specijalno u Bosni i Hercegovini vlada
crno-uti reim, koji progoni i sudi socijalistikom proletarijatu, tom neu
straivom borcu protiv crno-utog reima na osnovu, zakona iz doba aus-:
trijske vladavine.79 Ako je tuinska vladajua birokratija mogla da narode i
radniku klasu Bosne i Hercegovine tokom etiri decenije dri u pokornosti
pomou zakona koje su donosili parlamenti u Beu i Peti, da im dozira
toliko politikih i ekonomskih sloboda koliko je to odgovaralo bosanskoj
politici vrhova Austro-Ugarske Monarhije, sada je nacionalistika buroazija
u Bosni i Hercegovini, u osloboenoj i ujedinjenoj dravi troimenog naro
da, uspostavljala i uvrivala svoju vlast na istim zakonima crnoputog
reima i u punom obimu ih koristila za guenje otpora, akcija i borbe
radnike klase. Tako su se elementi crno-utog reima produili u poli
tikoj vladavini nacionalistike buroazije. S tim uporedo, produila se i
kapitalistika eksploatacija radnike klase i njen drutveni poloaj. Imao
je pravo socijaldemokratski list kada je pisao da sa nacionalnim osloboe
njem nisu prestale klasne borbe i da nacionalno osloboenje ne znai i soci
jalno osloboenje; Kao to je takoe zasluga komunistikog GLASA SLOBO
DE, to je imao oko da vidi i otkrije crno-uti reim u izdanju nacionalis
tike buroazije i zanosu ujedinjenja troimenog naroda.
Znaajno je da se neposredno poslije kongresa Ujedinjenja i stvaranja
SRPJ(k) u krugu vladajue buroazije javlja ideja o grupisanju radnika a
neku nacionalnu klasnu organizaciju.80 Integralno jugoslovenstvo, nacionalni
oblik konstrukcije troimenog naroda, koje je sa njom dijelio socijalistiki
radniki pokret, pa na pitanju nacionalnog opredjeljenja meu njima nije
ni bilo razlika, nije predstavljalo smetnju reimskoj nacionalistikoj buro
aziji da u ideji nacionalnih klasnih organizacija trai metod razbijanja je
dinstva socijalistikog pokreta uspostavljenog na kongresu socijalistikog
ujedinjenja jugoslovenskog proletarijata u Beogradu 2023. aprila 1919.
godine. Jedinstvo cjelokupnog troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca
na koncepciji nacionalnog i dravnog jedinstva, izraenoj u politikom pro
gramu; jedan narod jedinstvena drava, za vladajuu nacionalistiku
srpsku i jugoslovensku buroaziju nije imalo alternative, niti je za nju ova
79
Glas Slobode Organ Socijalistike radnike partije Jugoslavije (ko
munisti) broj 120 19. jula 1919 Dole sa cmo-utim reimom! :. . .
ABH ZVBiH Prez. br. 4778/1919 Okruna oblast u Travniku 18,
maja 1919 Politika situacija za april 1919.
47

koncepcija trpjela bilo kakvu alternativu. Ipak, vladajuoj buroaziji nije


padalo na pamet da stvara reimsku klasnu radniku organizaciju na plat
formi jugoslovenske nacionalne ideologije. Pored SRPJ(k), koja prihvata
ideju jugoslovenskog nacionalnog i dravnog jedinstva, koja, tavie, sm atra
da je ona njen autentini nosilac i branitelj, ak i od jugoslovenstvujue
buroazije, nije mogla da uporedo postoji jo jedna nacionalno jugoslovenski
orijentirana politika organizacija jugoslovenskog proletarijata, koja bi svo
je prisustvo na politikoj sceni opravdavala podrkom reimu, koja bi jugo
slovenski proletarijat imala da uini osloncem zvanine politike u dravi.
Takva, nacionalno-jugoslovenska radnika organizacija, kao organski elemenat u strukturi vladaj ue politike, u konkretnim politikim uslovima i odno
sima u prvim godinama nove drave kada se cjelokupna politika struktura
u zemlji jo nalazila u procesu svoga uobliavanja, bila je nespojiva sa po
litikim metodom, razmiljanjem i praktinim politikim ponaanjem buro
azije. Ma koliko da je proklamovala, odnosno podravala jugoslovenstvo
kao nacionalnu ideologiju, svaka buroaska partija, ma kako se zvala radi
kalna, demokratska, jugoslovenska, zemljoradnika, seljaka, puka, republi
kanska traila je i raunala prije svega na podrku svoga plemena i u
njemu svojih radnika, pa nije ni pomiljala da bi mogla ostvariti neki
ozbiljniji politiki uticaj meu radnicim a koji pripadaju drugom plemenu
i u kome prvu rije vode u njemu organizovane politike stranke. Sa jugoslovenskom idejom mogla se ostvariti vlast na irem podruju koje prelazi
granice svoga plemena, ak i na cijeloj dravnoj teritoriji, to, u stvari,
znai da se sa njom mogao zahvatiti viak vrijednosti stvoren i izvan sopstvene, plemenske i vjerske zajednice. U tom smislu nacionalistikoj srpskoj
buroaziji lake je bilo praviti reimske kombinacije sa pojedinim plemen
skim i vjerskim strankam a i uz njihovu pom o dobijati podrku raidnika iz nji
hove plemenske i vjerske sredine, nego ii na organizovanje jugoslovenske rad
nike partije. Jer, ako se jugoslovenska politika mogla praviti i provoditi
u saradnji sa plemenski i vjerski organizovanim strankama, jugoslovenska
radnika partija, kao sastavni dio reimske politike, kao njen oblik, bila je
vladajuoj buroaziji nepotrebna, njenoj politikoj metodologiji i praksi ne
podobna i neadekvatna.81 Utoliko prije to su se reimi i reimske stranake
kombinacije esto mijenjali i smjenjivali. Jugoslovenska buroazija jo nije
bila ni sposobna ni spremna da stvara svoju jedinstvenu jugoslovensku rad
niku partiju. Stavie, ona je bila zadovoljna, i zato imala dobre razloge, da
radnika klasa ostane politiki pocijepana na plemenskim i vjerskim osno
vama i da tako razjedinjena slui kao oslonac njenoj jugosdovenskoj unita
ristikoj politici. Neosporno, jedinstvo jugoslovenske radnike klase nikako
nije bio njen politiki cilj. Naprotiv, u plemensko-vjerskoj nacionalno-politikoj razjedinjenosti jugoslovenskog proletarijata vladajua nacionali
stika buroazija mogla je da uspjeno ostvaruje svoje jugoslavenske poli
81
Od stvaranja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca na elu mnogih vla
da, Narodna radikalna stranka odbacivala je ideju jugoslovenstva, videi u njoj
oblik negacije srpstva, koje je bilo alfa i omega njene cjelokupne nacionalne i
dravne politike. U tom smislu naroito su se isticali radikali u Bosni i Hercego
vini, kojima je jugoslovenska nacionalna ideja bila isto toliko tua i neprihvatljiva
koliko i ljudima iz radikalske partijske centrale. O tome iscrpno i dokumentovano
pie Tomo Kraljai Narodna radikalna stranka u Bosni i Hercegovini na izbo
rima za Ustavotvornu skuptinu Prilozi br. 5 Sarajevo 1969.
48

tike tenje. U tome su se izraavali realnost i realizam njene politike li


nije: oblik njenog jugoslovenstva, njen jugoslovenski unitarizam, nije protivrjeio realnoj politikoj svijesti plemensko-vjerski podijeljene radnike
klase Jugoslavije. Nigdje u Jugoslaviji nije postojala stvarna potreba reim
ske politike strukture za uspostavljanjem radnikih nacionalnih klasnih
organizacija kao u Bosni i Hercegovini, u kojoj je politiko jedinstvo jugoslovenskog proletarijata, proklamovano na kongresu Ujedinjenja formiranjem
SRPJ(k), predstavljalo realnu prijetnju heterogenoj i izrazito labavoj jugoslovenskoj politikoj strukturi. Zato se iz njene baze, neposredno poslije
aprilskog kongresa socijalistikog ujedinjenja, javlja inicijativa i ocjenjuje
da je upravo sada zgodan as da se i radnika klasa politiki organizuje u
plemensko-vjerskim okvirima, u kojima se u Bosni i Hercegovini, sa izuzet
kom socijalistikog radnikog pokreta, odvija cjelokupan politiki ivot. Po
litike pouke iz crno-ute prolosti mogle su da se pokau vladajuoj buro
aziji upotrebljive i korisne i u trikolornoj sadanjosti. Ali je i iskustvo bosanskohercegovakog socijalistikog pokreta sa pokuajima buroazije u raz
doblju austrougarske uprave da politiki okuplja radniku klasu u nacio
nalnim okvirima zrailo snagom otpora obnavljanju takvih buroaskih ten
dencija u novoj, jugoslovenskoj dravi. Inicijativa reima, ponikla u Bosni
i Hercegovini, da se jedinstvo revolucionarnog socijalistikog pokreta ugrozi
i razbije formiranjem nacionalnih radnikih organizacija, nije imala pozitiv
nog odjeka u ovom trenutku meu buroaskim politikim strankama. One su
nastavile da meu radnicima djeluju dotadanjim nainom i da trae nji
hovu podrku svojim jedino ispravnim pogledima o dravnom uree
nju i drutvenom sistemu, a radnika klasa i socijalistiki pokret ili su kroz
svakodnevne akcije i borbe u susret novim dogaajima.
Kada je na svom posljednjem, VI kongresu pravila bilans o radu, ko
jim je ispunila estogodinje razdoblje od V kongresa, odranog, tako rei,
uoi prvog svjetskog rata, SDSBiH je mogla da u izvjetaju konstatuje da se
u njenim redovima nalazi vie od 6000 lanova.2 S obzirom na optu neraz
vijenost i strukturu radnike klase, na ijoj se fizionomiji jasno isticao peat
njenog seljakog porijekla, na uslove u kojima je pod tuinskom vladavi
nom morala da djeluje, SDSBiH nije ni mogla tokom tek jedne decenije
svoga postojanja da postane masovna radnika partija. Uostalom, istorija
borbe proletarijata za socijalizam pokazuje da brojnost lanstva socijalis
tike radnike partije ima relativnu vrijednost. Njena sposobnost u borbi
za socijalistike ciljeve radnike klase ne iskazuje se i ne mjeri brojem
lanstva, ve njenom povezanou sa irokim masama radnike klase i
njihovom spremnou da je slijede, pa se tako, u njihovoj uzajamnoj poveza
nosti izraava i potvruje njihovo revolucionarno jedinstvo, u kome se je
dinstvo ideja afirm ira praksom, a praksa osmiljava jedinstvom ideja. SDS
BiH je voljela i u periodu austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini, i
u kratkom razdoblju od nastanka jugoslovenske drave do kongresa Ujedi
njenja, a zatim kao pokrajinska organizacija jedinstvene SRPJ(k) da naro
ito podvlai dva svoja opredjeljenja. Prvo, da je socijalistika partija rad
nike klase koja se opire svakoj potinjenosti i tutorstvu buroazije, sa ko-82
82
Arhiv KPBiH tom II VI i zakljuni kongres Socijaldemokratske
stranke Bosne i Hercegovine odran 17. aprila 1919. str. 309.

49

jom nije mogua nikakva saradnja,83 ve je neminovna i neophodna klasna


borba do konane pobjede, i drugo, da Srbi, Hrvati i Slovenci ine tri pleme
na jedinstvenog jugoslovenskog naroda, pa se ona, vrsto uvjerena u isprav
nost ovoga stanovita, izjanjava i zalae za nacionalno i dravno jedinstvo
Jugoslovena u skladu sa naelom: jedan jugoslovenski narod jedinstvena
jugoslovenska drava. Ako ova njena dva znaajna opredjeljenja posm atramo iz ugla koliko su doprinosila njenom povezivanju i uticaju na iroke
mase radnike klase u njihovoj politikoj aktivnosti i borbi za temeljno
m ijenjanje drutvenog poloaja na putu ka uspostavljanju socijalistikog
drutva, doi emo do zakljuka da su o tome svome znaaju ona bila razliita i nejednaka. Pri tome je potrebno da se ima u vidu injenica da je njen
politiki uticaj na radniku klasu bio ogranien stepenom i oblicima njene
organizovanosti sindikatima, kulturnim, omladinskim, sportskim i slinim
drutvima. Izvan tih okvira uticaj socijalistike partije na radnike mase
bio je preteno neizvjestan i sporadian. Djelujui u ovim radnikim orga
nizacijama i drutvima, ije je osnivanje najee ona inicirala da bi podigla
i unaprijedila organizovanost radnike klase, Socijalistika partija je naj
vei uspjeh imala u pokretanju i organizovanju radnika u borbi za pobolj
anje njihovog materijalnog i drutvenog poloaja, u razvijanju svijesti rad
nike klase da samo sopstvenim snagama i borbom moe uvrivati svoj
poloaj u drutvu.84 U takvim akcijam a radnika, kao njihov pokreta i orga
nizator, socijalistika partija sticala je povjerenje radnike klase i podizala
svoj ugled u njenim redovima. U najznaajnijim svojim dijelovima radnika
klasa se odazivala njenim pozivima i inicijativama je r je u njima nalazila i
razumijevala svoje tenje i potrebe i zato se borila, uporno i odluno, za
njihovo ostvarivanje.85 Drukije, meutim, stoje stvari sa jugoslovenskom
83 Jo poetkom oktobra 1918. godine, na zagrebakoj konferenciji jugoslovenskih socijaldemokratskih partija Socijaldemokratska stranka Bosne i Hercegovine
ustala je protiv tzv. Ministerijalizma, za koji su se tada bile izjasnile Socijal
demokratska stranka Hrvatske i Slavonije i Slovenaka jugoslovenska socijaldemo
kratska stranka. Po uvjerenju SDSBiH ministerijalizam je predstavljao oblik sardnje sa jugoslovenskom buroazijom, odricanje i naputanje socijalistike poli
tike i politiku kapitulaciju pred jugoslovenskom buroazijom. Iako je pozdrav
ljala stvaranje jugoslovenske drave, SDSBiH je zastupala stanovite da socija
listika partija uvijek mora da vodi politiku socijalistikog proletarijata, da je
buroazija bila i ostaje trajno neprijatelj radnike klase, pa otuda svaka podrka
buroazije znai izdajstvo interesa proletarijata.
84 U raznim prilikama, poslije formiranja jugoslovenske drave SDSBiH
je podvlaila da nacionalno osloboenje, ostvareno pod vodstvom buroazije, ni
je donijelo i socijalno osloboenje, koje moe postignuti samo proletarijat u
otvorenoj, istoj klasnoj borbi protiv buroazije. Istorijski znaaj nacionalnog
osloboenja po SDSBiH je i u tome to je ono stvorilo uslove za poetak epohe
iste klasne borbe proletarijata za socijalno osloboenje svih eksploatisanih i
ugnjetenih.
Arhiv KPBiH tom II Izvjetaj Glavnog odbora SDSBiH VI i za
kljunom kongresu SDSBiH.
Glavni odbor SDSBiH ovdje iznosi da je prvacima graanskih stranaka
izraavao spremnost da socijalna demokratija i Glavni radniki savez organizuju
generalni trajk u Bosni i Hercegovini u oktobru 1918. u cilju pritiska na Sarkotievu vladu da preda vlast politikim predstavnicima naroda Bosne i Hercegovine
jo prije kapitulacije Austro-Ugarske Monarhije.

50

nacionalnom idejom, koju je propagirala socijalistika partija, uvjerena da


je upravo radnika klasa. istorijski pozvana da oivotvori njen integralni
nacionalno-politiki program. Radnike mase nisu mnogo marile za njeno
nacionalno jugoslovenstvo, za njenu teorijskopolitiku tezu da Srbi, Hrvati
i Slovenci predstavljaju tri plemena jedinstvenog jugoslovenskog naroda, jer
je njihovom pravoslavnom, katolikom i muslimanskom korijenu mnogo
blii i shvatljiviji bio nacionalni separatizam buroaskih srpskih, hrvatskih
i muslimanskih politikih stranaka. Prihvatajui klasno jedinstvo kao pra
vilan i u praksi provjeren metod u borbi za socijalno osloboenje, izdijeljeni
na tri plemena i vjere, radnici nisu imali razumijevanja za stanovite socija
listike partije o jugoslovenskom nacionalnom jedinstvu troplemenog na
roda Srba, Hrvata i Slovenaca. Zato su se socijalisti esto alili, pa i
optuivali radnike, to su prilikom raznih izbora svoje glasove veinom
davali buroaskim ovinistikim i separatistikim partijama, onemogua
vajui na taj nain da socijalisti dou u optinska i druga vijea i u njima
rade na usvajanju odluka kojima bi se poboljavali ivotni uslovi radnike
klase. Praktina kada se radi o njenom konkretnom klasnom interesu, rad
nika klasa znala je da u politici svoje socijalistike partije razlikuje real
nost njenih socijalnih ciljeva i programa, od iluzija i iracionalnosti njenog
jugoslovenskog nacionalnog uvjerenja. Zato ona s njom ide u okraje i bitke
protiv buroazije, iju eksploataciju neposredno osjea na svojim leima,
dok istovremeno svoje glasove daje buroaskim strankama, u ijem nacio
nalizmu jo ne otkriva polugu koja joj ne da da izgradi i uvrsti svoje klas
no jedinstvo. U masama radnike klase sporo je prodirala svijest o temelj
nom, oslobodilakom znaaju njenog klasnog jedinstva. U Bosni i Hercegovini
bili su sloeni putevi borbe radnike klase, viestruko izdijeljene i razjedi
njene, esto konfrontirane, koje je ona morala prelaziti i empirijski upoznati
u procesu sticanja svijesti o klasnom jedinstvu kao neophodnom, bitnom,
nezamjenjivom faktoru sopstvenog osloboenja. A imala je napretek predra
suda i iluzija, duboko ukorijenjenih u njenoj drutvenoj svijesti, ije je
savlaivanje predstavljalo pravu dramu njenog ideolokog preobraaja i
osvjetavanja.

Za razumijevanje opteg politikog poloaja i orijentacije SRPJ(k) u


cjelini, kao i njenog dijela u Bosni i Hercegovini, kampanja i podrka koju
je pruala sovjetskoj Rusiji ima poseban znaaj. U njoj je ona glasno i
otvoreno izrazila svoje opredjeljenje za socijalistiku revoluciju kao metod
uspostavljanja vlasti proletarijata i socijalistikog drutvenog poretka. Ona
je optuivala vladajuu jugoslovensku buroaziju da po diktatu pobjednikih
Poslije osloboenja, tokom 1919. i 1920. SDSBiH je organizovala veliki broj
radnikih trajkova u kojima su radnici isticali svoje zahtjeve za krae radno
vrijeme, vee nadnice, bolje uslove rada i ivota. O tome iscrpno: Dr Ahmed
Hadirovi trajkovi radnika u Bosni i Hercegovini 19191920 Prilozi
br. 8 Sarajevo 1972.
51

Sila Antante priprem rat protiv sovjetske Rusije u cilju svrgavanja vlati
radnika i seljaka i restauracije buroaskog sistem a i carizma.8687 Dvadesetog
jula 1919. godine u Jugoslaviji je odran generalni trajk protiv intervencije
u Rusiji i Maarskoj. U Sarajevu je na velikom protestnom zboru SRPJ(k)
toga dana osuena reakcionarna, kontrarevolucionarna uloga jugoslovenske
buroazije koja dolazi do izraaja u pripremanju vojne intervencije Jugosla
vije protiv sovjetske Rusije i sovjetske Maarske.*7 Tokom 1919. i 1920. go
dine SDSBiH, odnosno SRPJ(k) u Bosni i Hercegovini razvijala je veoma
ivo propagandu uspjeha sovjetske vlasti i isticala znaaj oktobarske revo
lucije za afirm aciju naela samoopredjeljenja naroda, posebno malih naro
da,** objanjavala da je boljevizam, u stvari konsekventni socijalizam, da
kao nosilac oslobodilake misli radnike klase tei da istu oslobodi svake
eksploatacije, posredne i neposredne,89 uvjeravala da je pobjeda komuniz
ma neizbjena, i da je Trea internacionala za malo mjeseci odnijela itav
niz sjajnih pobjeda.90
Kampanja koju je revolucionarni socijalistiki pokret vodio protiv antisovjetske politike jugoslovenske vlade i njenih planova vojne intervencije u
sovjetskoj Rusiji i Maarskoj imala je karakter izrazito revolucionarnog
klasnog suprotstavljanja proletarijata vladajuoj buroaziji. Propaganda ide
ja i rezultata ruske revolucije, aktivna podrka njenoj meunarodnoj afir
maciji, izraavanje spremnosti i odlunosti radnike partije i klase da se
sprijei kontrarevolucionarna jugoslovenska vojna intervencija bili su snaan
elemenat revolucionisanja politike situacije i podizanja zapaljive politike
temperature u zemlji. Oktobarska revolucija inspirisala je socijalistike sna
ge u Jugoslaviji za revolucionarne akcije. Stvarao se utisak da se zemlja
nalazi pred provalom proleterske revolucije. Meutim, tom e su doprinosila
oba konfrontirana tabora. Buroazija je antiboljevikim kursom i interven
cionistikim planovima proizvodila u politikom raspoloenju javnosti dva
razliita efekta. Ako je u agresivnom, antikomunistikom dijelu javnosti
podizala uvjerenje u skoranji slom i kraj boljevizma, u redovima
malograana sijala je paniku i strah od mogunosti da se boljevizam
doepa vlasti u samoj Jugoslaviji. Na drugoj strani, prosovjetska boljevika
propaganda socijalistikog pokreta, noena bujnom revolucionarnom ma
tom i bojnom frazom proizvodila je u sopstvenim redovima iluziju da se
kapitalizam u Jugoslaviji, i ne samo u njoj, nalazi pred neminovnim, skoranjim padom. Pitanje ko e koga nije se postavljalo ni jednoj ni drugoj
antagonistikoj strani. Svaka je vidjela kao pobjednika jedino sebe.
86 Vuk Vinaver pie o tome iscrpno u radovima:
1. Jugoslovensko-sovjetski odnosi 1919 1929 Istorija X X veka
Zbornik radova Institut drutvenih nauka Odelenje za istorijske nauke
Beograd 1965.
2. Komunistika partija Jugoslavije i Mala Antanta (19201938) Istorijski asopis Istorijskog instituta u Beogradu knj. XVIII 1971.
Glas Slobode br. 174 16. avgusta 1920 Antanta i Jugoslavija.
87 Glas Slobode broj 121 21. jula 1919. Velika protestna akcija
proletarijata.
88 Glas Slobode broj 19 25. januara 1919. Sovjetska Rusija.
89 Glas Slobode broj 28. 5. februara 1919. Boljevizam i boljevici
8. Boljevizam i Balkan.
90 Glas Slobode, br. 5. 10. januara 1920. Lenjinova poruka.

52

Propagandom SRPJ(k) o neunitivosti sovjetske Rusije, jer iza nje


stoji i brani je cjelokupan svjetski proletarijat, stvarala se u redovima socija
listikog radnikog pokreta predstava o njegovoj snazi dovoljnoj da ugrozi
kapitalistiki poredak u Jugoslaviji, a organi vlasti istovremeno su ocjenjiva
li da vojni uspjesi Crvene armije podiu samosvijest komunista i da zahvaljujui njihovom djelovanju i uticaju rastu kod inteligencije simpatije
prema komunistikoj Rusiji.91 Zanimljivo je da se i u SRPJ(k) i u organima
buroaske vlasti porast komunistikog uticaja u zemlji povezivao sa politi
kim i vojnim uspjesima sovjetske Rusije i na taj nain plima revolucionarnog
radnikog pokreta u Jugoslaviji objanjavala djelovanjem spoljnog, vanjugoslovenskog faktora. Takav nain razmiljanja u krugovima revolucionarnog
proletarijata i vladajue buroazije upuivao ih je da pobjedu u klasnoj
konfrontaciji unutar zemlje povezuju sa pobjedom, odnosno guenjem svjet
skog centra socijalistike revolucije. Socijalistiki proletarijat Jugoslavije
svoju pobjedu nad jugoslovenskom buroazijom vidio je u trijumfu svjetske
proleterske revolucije, a vladajua buroazija pripremala je i slom unutra
njeg komunistikog fronta i istovremeno uestvovala u meunarodnoj kontrarevolucionarnoj intervenciji protiv sovjetske Rusije. Proletarijatu je bila
potrebna pobjeda svjetske revolucije da bi uspostavio svoju diktaturu u
Jugoslaviji. Jugoslovenskoj buroaziji bilo je potrebno obaranje sovjetske
vlasti i restauracija kapitalizma u Rusiji, da bi osigurala i uvrstila svoju
vladavinu u zemlji.
Tek to je iziao iz rata, svijet je bio izloen jakim udarima talasa
revolucije, koja je izbila u Rusiji godinu dana prije njegovog zavretka.
Najveem dijelu ovjeanstva, onome koji je morao da podnosi izrabljivanje
i ugnjetavanje, otvarala se nada u osloboenje. Vladajuim klasama prije
tila je realna opasnost da budu zbaene. Takva raspoloenja i slutnje dijelili su
takoe proletarijat i buroazija u Jugoslaviji. Bauk revolucije ponovo je kru
io svijetom. Dvije drutvene klase, u pokretu jedna protiv druge, inilo
se da u njemu trae i nalaze saveznika, pa kao da im je stalo da bauk sve
vie raste i sve opasnije prijeti. Baukom revolucije jugoslovenska buroazija
motivisala je i opravdavala antisovjetsku intervenciju. Baukom svjetske pro
leterske revolucije jugoslovenski socijalistiki radniki pokret sugerisao je
radnikoj klasi da raspolae snagom za pobjedu u posljednjem revolucio
narnom boju. Vladajua buroaska struktura plaila je njime sopstvenu klasu
i njene saveznike i pozivala ih da prema neprijatelju drave, naroda i cije
log ljudskog roda budu vrsti i nemilosrdni. Komunistika partija hrabrila
je njime radniku klasu i uvjeravala je u njenu premo i neminovni poraz
jedne ake kapitalista. Pokazalo se da socijalistikom proletarijatu nije
nedostajalo hrabrosti, ni buroaziji nemilosrdnosti.
Od stvaranja SRPJ(k) u njenim redovima u Bosni i Hercegovini, i ne
samo u Bosni i Hercegovini, vladalo je shvatanje da je pad kapitalizma ne
minovan, to se potvruje, prije svega, u svim protivradnikim i kontrarevolucionamim potezima i akcijama vladajue buroazije.92 Iz tog shvatanja,
njegovom logikom evolucijom, nastalo je uvjerenje da e neizbjeno pla
91 ABH ZVBiH Prez. br. 8006/1920 Sresko naelstvo u Zenici
15. avgusta 1920 Gospodinu naelniku okruga travnikog u Travniku.
92 Glas Slobode br. 145 5. septembra 1919 Napad na Sovjetsku
Rusiju.
S3

nuti svjetska socijalistika revolucija, da je ona ve poela, da kuca na


vrata jugoslovenske drave, da je jugolOvenki proletarijat spreman d a ' jc
doeka i da je izvede. Bili smo Uvjereni da e skor izbiti revolucija.. .
da je naa Partija za nju sp rem n a. . . Mi smo s napregnutom panjom pra
tili ta se dogaa u R u siji,. . . sve vie je dolazila do izraaja volja komu
nista da se s orujem u ruci srui buroaski poredak i zasnuje vlast radnika
i seljaka, sovjetska republika.93 U tom uvjerenju dolazilo je do izraaja
revolucionarno raspoloenje proletarijata u mnogim zemljama, ali i potreba
i interes sovjetske Rusije za odbranom od meunarodne buroaske interven
cije. Povezivanje odbrane sovjetske Rusije i propagande svjetske proleterske
revolucije predstavljali su znaajan elemenat u strategiji Komunistike Internacionale od njenog osnivanja u m artu 1919. godine. Dokumenti njenog prvog
kongresa zrae optimizmom u nastupajuu skoru svjetsku revoluciju,94 ko
ji je podizao revolucionarni elan jugoslovenske Komunistike partije i raz
buktavao revolucionarne mogunosti i energije jugoslovenskog socijalisti
kog proletarijata. Pod uticajem revolucionarnog optimizma, koji nije bio
praen izuavanjem i utvrivanjem realnih tendencija i odnosa u jugoslovenskom drutvu, u redovima K PJ vladalo je miljenje da su drutveni
uslovi zreli za socijalnu revoluciju.95 Za ostvarenje ove istorijske zadae
jugoslovenski proletarijat imao je mnogo vie elana i volje nego snage i spo
sobnosti, mnogo vie raspoloenja da poe u revoluciju nego znanja da je
vodi i uspjeno zavri. Na revolucionarnom optimizmu, a ne na marksisti
koj analizi objektivne jugoslovenske drutvene stvarnosti, poivala je revo
lucionarna strategija KPJ, koja, opinjena sopstvenom vizijom pobjede revo
lucije, nije mogla da vidi to protiv nje u neposrednoj stvarnosti priprema
vladajua buroazija. Dok je komunistiki pokret plovio i lebdio u sferama
revolucionarnog idealizma, vladajua buroazija vrsto se drala realnosti
jugoslovenskog tla i pouzdano se oslanjala na dva glavna stuba drutvenog
i politikog sistema; policiju i vojsku. Pri tome nije bila od presudnog zna
aja struktura partijske koalicije reima. Presudno je bilo samo njeno opre
djeljenje za nacionalno i dravno jedinstvo sa velikosrpskom buroazijom
na elu.
Shvatajui ozbiljno komunistiku opasnost po dravni i drutveni po
redak, vladajua buroazija paljivo je pratila aktivnost Komunistike par
tije i dola do ocjene da je komunistiki uticaj na radniku klasu u razdob
lju izmeu prvog i drugog partijskog kongresa bio u stalnom porastu i da
je takva tendencija postala naroito izrazita u drugoj polovini 1920. godine.
vrsto rijeena da ouva vlast, ona nije dozvolila da je zbog toga zahvati
panika. Realizam u politikoj praksi odgovarao je njenom antikomunistikom
opredjeljenju. Realnost njene antikomunistike politike bila je potvrda real
nosti njenih klasnih interesa.
Poetkom januara 1920. godine okruna oblast u Banjaluci izvjetava
Zemaljsku vladu za Bosnu i Hercegovinu da radnitvo na ovom podruju
93 Rodoljub olakovi Kazivanje o jednom pokoljenju I Naprijed
Zagreb 1964. str. 81.
94 Gordana Vlaji Komintema i jugoslovensko pitanje 1919 1921.
Zbornik Drugi kongres KPJ Simpozij 22. i 23. VI 1970 Istorijski institut
Slavonije Slavonski Brod 1972 str. 384.
95 Dr Slavoljub Cvetkovi O Vukovarskom programu KPJ Zbornik
II kongres KPJ str. 42.

54

pripada skoro u cijelosti komunistikoj partiji. Po njenoj ocjeni to je


posljedica okolnosti to nema jakih intelektualaca koji bi pripadali nacionalno-socijalistikoj organizaciji, zatim to su i vlada i graanstvo po
pustljivi prema komunistima. Okruna oblast upoznaje Vladu kako komu
nisti pokuavaju svoju organizaciju protegnuti i na seljake, da u narodu
vlada potitenost zbog silnih varijacija cijena, pa izvjetaj. zakljuuje
upozorenjem: Kad se jedanput prelije aa strpljivosti, a mase se zalelujaju,
niko ih nee biti kadar ustaviti. aa strpljivosti izgleda da je ve blizu pri
vrhu.96 Situacija je svakako povoljnija tamo gdje radnitvo nije jedinstveno,
ve podijeljeno u dvije suprotne struje: nacionalistikosocijalistiku i internacionalistiko-komunistiku. Ove struje obino se slau u zahtjevima za
poboljanje materijalnog poloaja radnika, ali u svim drugim pitanjima ispoljavaju meusobnu netrpeljivost veoma velikih razmjera. Za razliku od ovih,
suprotnosti i meusobni napadaji izmeu pravoslavnih i katolika, te pravoslavnih i m uslim ana... prouzrokuju nepouzdanje u nau dravu, pa se
sugerira dravnim organima unutranje politike da preduzimaju i admini
strativne mjere da bi se u javnom ivotu onemoguile pojave koje rue
povjerenje u dravu i njen autoritet u narodu.97* Uvijek budnog oka kada se
radi o aktivnosti i previranjima u radnikom pokretu, organi politike vlasti
ocijenili su da inteligencija privlai i izaziva njene simpatije prema sovjetskoj
Rusiji, okolnost to, pod uticajem komunistike propagande, u njoj vidi
pravog pobornika principa nacionaliteta. Na taj nain Komunistikoj partiji
polazi za rukom da za sebe pridobije inteligenciju . . . jednim tako rei zao
bilaznim putem, koji vodi preko Rusije, a postizava to jedinom metodom
koja kod nas upaljuje zalaganjem za princip nacionaliteta. Za
taj princip zagazio je na narod u svjetski rat, pa, osvjedoi li se
da mu ni taj nije donio ispunjenja njegovih tenija, mogao bi da se
prikloni onomu, gdje e da ga nae. Najbolji nain da se odbije val
komunizma koji prijeti da zapljusne 'i obale nae kraljevine jeste da se
utvrde nai obalni nasipi to brim rjeenjem sviju pitanja naeg unutra
njeg ureenja i tako stvori zadovoljstvo u svim naim drutvenim sloje
vima .. .* Organi vlasti esto su zabranjivali radnike zborove i skuptine,
koje je organizovala Komunistika partija, u namjeri da ogranie i suzbiju
propagandu njenih politikih ideja i stavova u radnikim masama >\ jaanje
komunistikog uticaja u bazi radnike klase. Ako su, meutim, procijenili
da bi zabrana mogla biti tetna za politiku koju su provodile, vlasti se nisu
ustruavale da takvu zabranu povuku. Mudrije je bilo, na primjer, dozvo
liti Mitru Trifunoviu i Bogoljubu uriu da odre u Zenici radniki zbor
nego izazvati zeniki proletarijat da stupi u trajk, kome je uvijek bilo
teko utvrditi kraj. Povlaenje zabrane bilo je oblik taktike vlasti u borbi
protiv komunistikog pokreta, koji je vladajua buroazija rijeila da slomi
i uguii. Jedan od najveih centara koncentracije proletarijata, Zenica je
96 ABH ZVBiH Prez. br. 404/1920.
Okruna oblast u Banja Luci 5. I 1920.
Mjeseni izvjetaj o politikoj situaciji za decembar 1919. godine.
97 ABH ZVBiH Prez. br. 5391/1920.
Okruna oblast u Travniku 6. juna 1920.
Gospodinu Ministru unutranjih dela u Beogradu.
* Kao pod 91.

vulkan koji bi mogao neobina zla da poini, ne ugui li mu e plamen ve


u prvoj vam ici." Povlaenje zabrana komunistikih skuptina, mada rijetka
praksa organa vlasti, nikako nije znailo odustajanje vladajue buroazije
od obrauna sa komunistikim pokretom kao izrazitim, najopasnijim neprija
teljem drave.
Buroaske partije, prije svega reimske, sm atrale su da e u irokim
patriotskim narodnim m asam a najuspjenije kompromitovati K PJ optuba
m a da je ona po svom sutinskom opredjeljenju antidravna partija i da
je stoga cjelokupna njena politika aktivnost usmjerena na ruenje drave,
za ije je stvaranje na svim ratitim a za nacionalno osloboenje narod
Srba, H rvata i Slovenaca dao ogromne rtve, u prvom redu njegov srpski
dio. Zajedno sa jugoslovenskim, na ove optube bosanskohercegovaki ko
munisti odgovarali su izjavom, koja nikako nije bila deklarativna, da oni
nisu protivnici ove drave, da su najradosnije pozdravili nacionalno i
dravno jedinstvo Jugoslovena i da e ga oni jedini odrati i ouvati.
Meutim, oni su protivnici nepravednog ureenja ove drave, u kojoj bo
gati blaguju, a siromani gladuju, a to znai da su oni protivnici socijalnog
poretka u njoj, a ne njenog politikog sistema. Zato oni i istiu da e rad
nici Srbi, Hrvati i Slovenci boriti se za unitenje buroaskog poretka u
Jugoslaviji i da e svoje socijalistike ideale ostvariti na ovome nacional
nom temelju.*100 Njihovo je vrsto uvjerenje da su danas jugoslovenski
komunisti najjaa zaloga naeg nacionalnog i dravnog jedinstva i centra
listikog ureenja, da je proletarijat duboko zainteresovan i odluan da
uva nae nacionalno ujedinjenje, pa je njegov istorijski cilj da na stvore
nom nacionalnom temelju stvori svoju Socijalistiku Sovjetsku Jugosla
viju.101 Za razliku od buroaske jugoslavenske drave, koja je stvorena ne
revolucionarnom borbom siromanih masa, v e . . . kao rezultat velikih rato
va u Evropi i na Balkanu,102 nova Socijalistika Sovjetska Jugoslavija
nastae kao rezultat pobjede revolucije jugoslovenskog socijalistikog prole
tarijata. Tek u socijalistikoj Jugoslaviji nacionalno i dravno jedinstvo e
moi da se trajno uvrsti, jer u njoj nee biti buroazije i njenih vjersko-plemenskih organizovanih stranaka da ga potkopavaju i podrivaju. Istina,
u izvoenju socijalistike revolucije, iji je smisao u uspostavljanju socija
listikog drutva i socijalistike centralizovane drave, proletarijat ne moe
da rauna na podrku irih seoskih masa, je r je seljak dobio zemlju pod
buroaskim reimom, uslied ega se on pretvara u reakcionarnog sitnog
sopstvenika, koga e buroazija u nedogledno vrijeme politiki i ekonomski
eksploatisati. Time se objanjava to o savezu irokih seoskih masa sa
varokim proletarijatom u borbi za socijalnu revoluciju ne moe danas biti
ni rijei. Srea e biti ako se naim radom na se lu . . . uspi je da se seljaci
ne mogu u najbrutalnijoj formi upotrijebiti protiv radnikog pokreta.103
ABH ZVBiH Prez. br. 10257/1920.
Sresko naelstvo u Zenici 14. oktobra 1920 Komunistika skuptina u
Zenici.
Predsjednikom uredu Zemaljske vlade u Sarajevu.
100 Glas Slobode br. 94 4. maja 1920. Prvomajska demonstracija.
101 Glas Slobode broj 111 27. maja 1920. Naa drava i komunisti.
102 Istorijski arhiv KPJ tom II Podloga Ujedinjenja str. 12.
103 Glas Slobode br. 119 8. juna 1920 Vratimo se kongresu Ujedi
njenja pie Sreten Jaki.

56

Izvjestan uticaj Partije na seljake preko proletarizovanih seljaka od ma


log je znaaja za socijalistiku revoluciju, koju e jugoslovenski proletarijat
ostvariti u savezu sa revolucionarnim proletarijatom cijelog svijeta. Pri
samom kraju diskusije, koju su vodili bosanskohercegovaki komunisti u
pripremama za II partijski kongres, razmatrano je zanimljivo pitanje gdje
je lake izvesti socijalistiku revoluciju, u nerazvijenim ili u razvijenim zem
ljama. Za razliku od shvatanja dominantnih u partijama Druge socijalistike
intemacionale, da u nerazvijenim zemljama, kao to je Rusija, nema uslova
za pobjedu socijalistike revolucije, to jest za izgradnju socijalistikih drut
venih odnosa u njiima, ve da se pretpostavke socijalistike transformacije
drutva nalaze u zemljama razvijenog kapitalizma na Zapadu, jedan od prva
ka SRPJ(k) u Bosni i Hercegovini, Jovo Jaki, smatrao je da je teorija
prema kojoj je socijalistiku revoluciju lake izvesti u nerazvijenim no u
razvijenim zemljama relativne vrijednosti i ona je gotovo jedino, iz poznatih
razloga, vrijedila za Rusiju.104 S obzirom da je rije o programu Socijalisti
ke partije koja djeluje u drugom geografskom prostoru na podruju balkansko-podunavskih zemalja, Jaki tvrdi da ona za njih vrijedi i za to
svoje stanovite nalazi dva razloga. Prvi je taj to je buroazija u ovim
zemljama u istorijskom smislu, bar toliko sposobna koliko i proletarijat,
a drugi to ovim zemljama apsolutno ovladava individualistika, nacionalno-buroaska ideologija, koja, ak ta vie, kao to se moemo uveriti na
svakom koraku i kao to emo se sve vie uveravati u to, duboko prodire
u redove radnikog pokreta.105 Logian zakljuak Jaki je bio ubijeen
da je marksistiki zasnovan i obrazloen iz ovako postavljenih premisa
sugerira opredjeljenje da u Jugoslaviji, kao balkanskopodunavskoj zemlji,
ne postoje realni uslovi za socijalistiku revoluciju. A ne postoje zato jer su
snage buroazije i proletarijata izjednaene, kao i za to jer objektivno, u
jugoslovenskom drutvu, ne egzistira snaga koja je kadra i sposobna da
bude njen nosilac, jer proletarijat ne prihvata socijalistiku ideologiju, ve
usvaja i podrava ideologiju buroazije nacionalizam. To, u stvari, znai
da odnos snaga izmeu buroazije i proletarijata nije izjednaen, ve je, napro
tiv, u ideolokom pogledu buroazija toliko superiorna da je svojim glavnim
orujem, nacionalizmom, politiki potinila proletarijat. I nije to karakte
ristino samo za trenutak uoi Drugog kongresa SRPJ(k) ve e buroaski
nacionalizam i ubudue duboko prodirati u redove radnikog pokreta.
Razmatranja Jove Jakia, u kojima on varira i valorizira teoriju o uslovima
i pretpostavkama za uspjeh socijalistike revolucije i negira njiihovo posto
janje u balkansko-podunavskoj Jugoslaviji, nisu dobila mjesto u Programu
SRPJ(k), odnosno KPJ. Naprotiv, usvajanjem Programa, drugi kongres je
protekao u znaku uvjerenja da je otpoela epoha svjetske proleterske revolu
cije i da je neposredna zadaa jugoslovenskog komunistikog pokreta da se
slije u njene tokove.
104 Glas Slobode br. 127 17. juna 1920. Akcioni program nae
Partije.
105 Isto.
57

Za razliku od Praktinog akoionog program a, usvojenog na Prvom


kongresu, koji se u pogledu nacionalne politike SRPJ(k) zadovoljio sa dva
poznata stava o zatiti i ravnopravnosti nacionalnih manjina i opredjeljenju
za jednu nacionalnu dravu sa najirom samoupravom oblasti, okruga i
optine,106 drugi, Vukovarski kongres (20 25. juna 1920.) posvetio je vie
panje problemima dravnog ureenja i nacionalnog karaktera zemlje. Pro
tekla godina izmeu dva partijska kongresa, ispunjena estokim klasnim
sukobima u zemlji, velikim klasnim bitkama i usponom meunarodnog re
volucionarnog socijalistikog pokreta, predstavljala je snanu afirmaciju jugoslovenskog komunistikog pokreta i u njemu uticaja i autoriteta Komunisti
ke internacionale uopte i sovjetske Rusije. Stoga je, sasvim razumljivo, to
su osnovna opredjeljenja strategije i taktike Komunistike Internacionale
nala svoje mjesto u programu kao i u drugim znaajnim dokumentima kon
gresa. Uvjereni da sovjetska republika osigurava podizanje novog drutvenog
poretka 'i vlast radnog naroda, jugoslovenski komunisti programski su utvrdili
da je neposredni cilj njihove politike borbe uspostavljanje Sovjetske Re
publike Jugoslavije. Kada bude ostvarena, Sovjetska Republika Jugoslavija
treba da stupi u bratski savez sa svima susednim narodima radi vaspostavIjanja sovjetske federacije balkansko-podunavskih zemalja, koja e biti sa
stavni deo meunarodne federacije sovjetskih republika.107 U skladu sa
stanovitem o nacionalnom i dravnom jedinstvu i shvatanjem naela na
cionalnog, a ne plemenskog samoopredjeljenja, koje su sa velikom dosljednou zastupali prvaci SRPJ('k) u Bosni i Hercegovini Sovjetska Republika
Jugoslavija u Program u K PJ predstavlja jedinstvenu nacionalnu dravu, ko
ja kao takva stupa u Sovjetsku federaciju balkansko-podunavskih zemalja.
Ovo nae tum aenje, meutim, zasniva se i proizilazi iz cjeline kongresnih
dokumenata, a ne iz samog Program a. Naime, dok meu ciljevima za ije
ostvarenje e se boriti K PJ Program na prvo m jesto postavlja Sovjetsku
Jugoslovensku Republiku, on uopte ne tretira stanovite i zadatke K PJ
u oblasti njene nacionalne politike. Time se, i to paragrafski kratko, gotovo
u neto razvijenijoj formulaciji parole, bavi kongresni dokument koji razmat
ra i ocjenjuje politiku situaciju, meunarodnu i unutranju, pa na osnovu
u njemu date analize i ocjene odreuje zadatke KPJ. U glavi III, pod takom
9. kae se: KPJ e ostati i dalje na braniku ideje nacionalnog jedinstva i
ravnopravnosti sviju nacionalnosti u zemlji. Ona e sve sile uloiti da sprei
unitavanje politikih i graanskih prava stranim nacionalnostima koje su
sastavni deo jugoslovenske drave.108 U ovim stavovima KPJ istie svoje
jugoslovensko nacionalno opredjeljenje i svoj internacionalizam. U prvome
utvruje dosljednost ideji nacionalnog jugoslovenskog jedinstva, a u dru
gom svoju internacionalistiku obavezu, da se kao proleterska partija bori
106 Istorijski arhiv KPJ tom II Praktini akcioni program str. 4.
107 Istorijski arhiv KPJ tom II Program Komunistike partije Jugo
slavije VI str. 35.
108 Istorijski arhiv KPJ tom II Politika situacija i zadaci Komums
tike partije Jugoslavije str. 42.
58

za jednaka politika i graanska prava pripadnika svih nejugoslovenskih


nacionalnosti, to jest nacionalnih manjina koje ive u Jugoslaviji. Pada u
oi da za nacionalne manjine Program ne tra/i primjenu naela o pravu
nacija na samoopredjeljenje u obliku njihovog prikljuenja matinim nacio
nalnim dravama, od kojih su nasilno, imperijalistikim mirovnim ugovo
rom, kako se to esto naglaavalo u partijskoj tampi, otrgnute i ukljuene u
sastav njima tue, jugoslovenske drave. Formulacijom da e KPJ i dalje
ostati na bran iku ideje nacionalnog jedinstva Vukovarski kongres eli da
na tom plamu potencira aktivistiku ulogu KPJ i podvue kako se u tome
nalazi njen izuzetno znaajan borbeni zadatak. Potrebu za takvom aktivistikom formulom nametali su komunistikom kongresu politiki odnosi u
zemlji koji su, po njenoj ocjeni, vodili sve dubljoj dravnoj krizi, razaranju
njenog temelja, nacionalnog jedinstva, zbog ega je ona inila odgovornom
vladajuu buroaziju i buroaske partije, smatrajui ih, gotovo bez izu
zetka, nosiocem vjerskih i plemenskih sukoba, plemenskog separatizma
i ovinizma. Ocjenjujui da se uzroci separatistikih tendencija i njihovog
porasta u dravi nalaze u politici vladajue buroazije jednako kao i u politi
kom ponaanju buroaske opozicije, KPJ zakljuuje da jedino ona u zemlji
predstavlja politiku snagu koja je u stanju da se suprotstavi buroaskoj
politici miniranja nacionalnog i dravnog jedinstva, motivisanoj njenim neiz
mjernim klasnim egoizmom i vlastoljubljem. Dok buroazija interes nacio
nalnog i dravnog jedinstva podreuje svojim klasnim interesima, a svoje
klasne interese nastoji da nametne cijelom drutvu kao njegove opte, nacio
nalne i dravne interese, Komunistika Partija nema ni razloga, ni potrebe
da interese proletarijata konfrontira ideji nacionalnog i dravnog jedinstva.
Sovjetska Republika Jugoslavija osigurava socijalistiki drutveni poredak .sa
vodeom ulogom radnike klase i istovremeno omoguava i prua najbolje
uslove za puno ostvarenje jugoslovenskog nacionalnog i dravnog jedinstva.
Svrgavanjem s vlasti buroazije uklanja se klasni izvor i nosilac separatizma,
glavni elemenat koji razara nacionalno i dravno jedinstvo jugoslavije. Osta
ti na braniku ideje nacionalnog jedinstva kada nad njom vri izdajstvo
vodea snaga u dravi buroazija, za KPJ je znailo da proletarijat mo
ra do kraja istrajati u borbi protiv buroazije na revolucionarnom putu ka
svome velikom, istorijskom cilju stvaranju Sovjetske Republike Jugosla
vije. Iluzije revolucionarnih pokreta nerijetko imaju iracionalnu snagu uto
pije, koja esto nadmauje racionalnu mo autentinog uvjerenja. Jugoslovenski komunistiki pokret, pod uticajem Vukovarskog kongresa, podigao
je dva svoja opredjeljenja na nivo dogme. To su: neminovnost neposredne
svjetske proleterske revolucije i trajnost nacionalnog i dravnog jedinstva
Jugoslavije. K PJ je, tako je mislila, njihov arhitekta, a jugoslovenski proleta
rijat njihov neumitni istorijski izvrdlac i nosilac.
Odlukom II kongresa KPJ je pristupila Treoj internacionali.109 Time je
i organizaciono potvrena i provedena tenja jugosloveskog komunistikog
pokreta, izraena na kongresu Ujedinjenja, za jedinstvom meunarodnog
proletarijata u duhu i na platformi Komunistike internacionale. Sa novom,
jugosloveskom sekcijom, Komunistika internacionala je postala teorijski i
praktino prisutna na jo jednom znaajnom prostoru. Duhom sovjetske
109
Istorijski arhiv KPJ tom II Proglas kongresa Proletarijatu Jugo
slavije str. 56.

59

svjetske revolucije ona je proimala revolucionarne inicijative i praksu KPJ.


inilo se da je u neposrednom postvukovarskom razdoblju proleterska revolucija bila na samom pragu Jugoslavije. Pokretanjem i uspjeno voenim
ekonomskim i politikim akcijam a, komunistiki pokret zadobijao je sve
iru podrku radnike klase. Radniki trajkovi poprimali su sve izrazitiji
politiki karakter. U njima su postavljani ne samo ekonomski zahtjevi, ve
istovremeno i politiki. Radnici su se borili za radikalno bolji poloaj i novo
m jesto u drutvu. Pored 8-satnog radnog dana, veih nadnica i drugih zahtje
va za popravljanje materijalnog poloaja radnike klase, sve ee se vode
akcije protiv politikog obespravljivamja i potiskivanja proletarijata, trae poli
tike slobode, zahtijevaju izbori za K onstituante i uopte demokratizacija poli
tikog ivota u zemlji. Sa radnikih zborova i skuptina upuuju se protesti
vladi to u praksi sve vie odbacuje demokratske zakone Srbije, a zadrava
reakcionarne zakone d odredbe poraene habsburke drave. U koi jugoslovenske buroazije, istiu bosanskohercegovaki komunisti, javlja se povam
pirena i povukodlaena Austrija.110 Tei se da se optenarodna m rnja
protiv vjekovnog krotitelja, Habsburke Monarhije, prenese na vladajuu
jugoslovensku buroaziju. Da se tradicija mrnje i borbe protiv tuina i
tuinske ugnjetake vlasti produi u novim uslovima, sa novim politikim
i klasnim sadrajim a i oblicama. Da se nacionalna borba i mrnja protiv
Austro-Ugarske preobrati u klasnu borbu i mrnju proletarijata protiv buro
azije i da se, kao prva nacionalnim ova krunie socijalnim osloboenjem.
To je put da se revolucionarni socijalistiki pokret uspjeno suprotstavi
buroaziji u njenoj politici pretvaranja jedinstvene jugoslovenske drave u
konglomerat nekoliko dravica, u est pokrajina, u kojima bi se vladalo
na osnovu est razliitih zakonodavstava.111 Da bi lake mogla doi do ca
ra, buroazija je, po uvjerenju bosanskohercegovakih komunista, spremna
ak da u Jugoslaviji uvede sistem sa deset vlada i deset parlamenata,
ali ona pri tome zaboravlja da je svoje nacionalno i dravno jedinstvo jugoslovenski narod platio skupom cijenom stotinama hiljada grobova svojih
sinova.112 Pozivanje na ivu tradiciju nacionalne borbe protiv Austrije sa e
ljom da ona postane realni oblik klasne borbe jugosloveskog proletarijata
protiv sopstvene buroazije, bilo je nesumnjivo i prevashodno spontani izraz
potrebe, a ne iskaz svijesti komunistikog pokreta, da monu slobodarsku i
revolucionarnu tradiciju nacije uini ivotvornom praksom socijalistike revo
lucije radnike klase.

Dok su komunisti govorili da je buroazija postala izbezumljena113


zahvaljujui revolucionisanju radnike klase, njenoj rijeenosti da ulazi u
110 ABH ZVBiH Prez. br. 7490/1920.
Sresko naelstvo u Zenici 20. jula 1920.
Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu u Sarajevu.
111 Kao pod 109 str. 55.
112 ABH ZV BiH Prez. br. 12493/1920.
Sresko naelstvo u Travniku 21. 11. 1920.
Okrunoj oblasti u Travniku.
1U Kao pod 108 str. 39.
60

Sve obiljnije ekonomske i politike akcije, koje vode cilju proklamovanom


na Vukovarskom kongresu, ime je radnika klasa potvrivala da je nije
obeshrabrio poraz generalnog trajka eljezniara, reim je preduzimao mje
re da suzbije rastui uticaj KPJ u radnikoj klasi. Pri tome on se sluio pro
vjerenim metodima svih vlada u odnosu prema protivniku: cenzurom partij
ske tampe, zabranom radnikih skuptina, guenjem radnikih trajkova,
hapenjem partijskih i sindikalnih rukovodilaca itd. Predstojea izborna
kampanja za Ustavotvornu skuptinu bila je prilika da se utvrdi u kojoj je
mjeri komunistiki pokret opasan za buroas'ki poredak jugoslovenskog
drutva i da li je vladajua buroazija bila izbezumljena pod uticajem sve
sloenijih politikih i drutvenih kretanja i protivrjenosti u zemlji. Isto
vremeno, ova izborna kampanja, ve po prirodi svoga zadatka, traila je od
svih politikih partija, koje su istakle svoje poslanike kandidate za Ustavo
tvornu skuptinu da pred narod izau sa svojim pogledima na pitanje drav
nog ureenja zemlje. Zbog toga je ovo pitanje inilo okosnicu izborne kam
panje, u kojoj su politike stranke iznosile i branile svoje projekte ustavnog
sistema.
Treba odmah rei da su u izbornu kampanju politike partije ule sa
ve formiranim stavovima i da su njihove ustavne koncepcije bile sadrane
u njihovim programima. Tako su se jo do raspisivanja izbora za Ustavo
tvornu skuptinu bila iskristalizirala tri gledita. Po jednom, jugoslovenska
drava treba da bude jedinstvena, centralizovana drava monarhijskog ob
lika sa dinastijom Karaorevia na elu, prema drugom, to treba da bude
federativno ureena republika, dok po treem jugoslovenska drava treba
da dobije oblik centralizovano ureene sovjetske socijalistike republike.
Izmeu ova tri principijelno razliita gledita postojalo je jo nekoliko
varijanti, koje su, u stvari, predstavljale nijanse prva dva stanovita, koja
prihvataju Jugoslaviju kao buroasku dravu, bez alternative.114 Ipak, meu
svim stavovima dva opredjeljenja bila su najotrije konfrontirana i od bit
nog znaaja za dravni poredak: jedno se zalagalo za princip centralizma,
drugo za princip federacije. U suprotstavljanju ovih principa pitanje oblika
monarhije ili republike bilo je veoma znaajno, u stavovima nekih partija
ulazilo ak u samu strukturu principa, kao na primjer od Narodne radikalne
stranke i Hrvatske republikanske seljake stranke (HRSS), ali, posmatrano
integralno, nije imalo primaran, sutinski karakter. Ishodina taka u opre
djeljivanju za centralizam ili federaciju bilo je shvatanje o nacionalnom ka
rakteru Jugoslovena, da li su oni jedan narod koji ine tri njegova plemena,
pa otuda i naziv troimeni narod Srba, Hrvata i Slovenaca, ili oni predstav
ljaju tri posebna naroda srpski, hrvatski i slovenaki. Razmatranja o
drugim jugoslovenskim narodima tada nisu bila prisutna, ili su potisnuta od
114 Vidjeti: Nedim arac Bosna i Hercegovina u koncepcijama Ustava
jugoslovenske drave 1920 1921. Prilozi br. 4. Sarajevo 1968.
Tomislav Iek Hrvatska republikanska seljaka stranka prema Bosni i
Hercegovini i orijentacija Hrvata Bosne i Hercegovine do 1923. godine Pri
lozi br. 2. Sarajevo 1966.
Tomo Kraljai Narodna radikalna stranka Bosni i Hercegovini na
izborima za Ustavotvornu skuptinu Prilozi br. 5 Sarajevo 1969.
Dr Ljubica Kandi Koncepcije politikih partija u Kraljevini Srba, Hrva
ta i Slovenaca o nacionalnom pitanju 1918 1921 Zbornik Historijskog insti
tuta Slavonije Drugi kongres KPJ
61

reima, bila sasvim sporadina i bez uticaja na borbu izmeu dva osnovna
pravca u izboru i odluivanju o ustavnom sistemu.
Tokom izborne kampanje komunisti Bosne i Hercegovine dosljedno su
propagirali ideju Sovjetske Republike Jugoslavije, kao to su to inili komu
nisti i u drugim krajevima Jugoslavije. Pri tome, oni su rado isticali kako
je jo socijalna demokratija Bosne i Hercegovine od svoga form iranja di
jelila i izraavala uvjerenje da Jugosloveni predstavljaju jedinstven narod,
pa je za njega, u dravnom sklopu Austro-Ugarske Monarhije, traila poseb
nu jugoslovensku autonomnu jedinicu, a ostvarenje nacionalnog i politikog
ujedinjenja cjelokupnog jugoslovenskog naroda vidjela u posebnoj jugoslovenskoj republici u sklopu federacije balkanskih republika. Ideji federacije
balkanskih republika ona je ostala dosljedna i poslije form iranja jugoslovenske drave i sa njom dola na kongres Ujedinjenja. Na uvjerenju da Jugo
sloveni ine jedinstven narod, odnosno da e to u novoj, zajednikoj dravi
neizbjeno postati, bosanskohcrcegovaki socijalisti izgradili su svoje opre
djeljenje za jedinstvenu jugoslovensku dravu. Pri tome, od prvih dana
nove drave, nastojali su da ouvaju istotu svojih klasnih i politikih sta
vova, da na njih ne padne sjena oportunizma i socijal-patriotske saradnje
sa klasnim protivnikom. Kao to su se svojevremeno socijaldemokrati Bosne
i Hercegovine odluno suprotstavili zvonakim nacionalistikim tendenci
jam a, tako su sada ustali protiv politike socijaldemokratskog ministerijalizma i odbili da u Dravnom vijeu uestvuju zajedno sa tzv. nacionalnim
socijalistim a."5 Opredjeljenje za Sovjetsku Republiku Jugoslaviju bilo je lo
gian izraz i rezultat procesa ideolokog razvoja i jaanja komunistike
orijentacije u radnikom pokretu Bosne i Hercegovine.
Tokom izborne kampanje K PJ se u cijeloj zemlji, pa i u Bosni i
Hercegovini, nalazila u neravnopravnom poloaju prem a drugim politikim
strankama. Reim je najee zabranjivao njene zborove, hapsio njene agita
tore i najstrooj cenzuri podvrgavao njene partijske listove. Jugoslovenski
nacionalni unitarizam, koji je takoe predstavljao nacionalnu ideologiju srp
skih partija reimske koalicije, nije bio razlog organima vlasti da odustanu
od raznih m jera i oblika pritiska na KPJ. U stvari, reim je produio i jo
vie pootrio mjere pritiska tokom izborne kampanje protiv KPJ, koje je
protiv nje primjenjivao i u prethodnom razdoblju. Policijski izvjetaj Ze
maljske vlade tokom oktobra i novembra 1920. godine, kada je zahvaljujui
izbornoj kampanji politika situacija u zemlji pokazivala najviu temperaturu,
obiluju podacima o rasputanju i zabranjivanju komunistikih izbornih skup
tina. Za to je bilo dovoljno da uesnici zbora odobre izlaganje go
vornika klicanjem revolucionarnih parola, a kada ni toga nije bilo, razlog
za spreavanje i rasturanje komunistikih izbornih skupova bilo je samo
uvjerenje vlasti da su komunisti ruioci drave i da je, prema tome, svaka*
1,5 Arhiv KPBiH Tom II Rezolucija Velike protestne skuptine SDSiH
21. februara 1919 str. 306.
Stanovite SDSBiH da ne uestvuje u Dravnom vijeu zajedno sa na
cionalnim socijalistima razlikuje se od stava Rezolucije o dravnom veu, ko
ju je donio kongres Ujedinjenja. U Rezoluciji se istie da Prvi kongres Ujedinje
ne SRPJ(k) zahteva: da se ovo Privremeno narodno predstavnitvo bojkotuje i
odmah raspusti. . . i da se raspiu novi izbori za Ustavotvornu skuptinu...
Arhiv CKSKJ MG/1919.
Jovo Jaki Seanja na pripreme i tok kongresa Ujedinjenja.
62

antikomunistika mjera inspirsana i opravdana dravnim razlozima i in -.


teresima. KPJ ne bi bila komunistika organizacija ako vladajuoj buro
aziji ne bi cjelokupnom svojom politikom aktivnosti pruala dovoljno inje
nica i motiva za njene protivkomunistike mjere i ponaanje. Sam Program,
kao i drugi dokumenti Vukovarskog kongresa, nije nikako ostavljao u di
lemi reim u vezi sa revolucionarnim tenjama KPJ. Stoga on tokom izborne
kampanje nije birao nain da je to dalje potisne sa politike scene, kada
jo ne moe da je sasvim ukloni. Naelni protivnik parlamentarizma kao
sredstva svoje klasne vladavine,116 KPJ ne samo to je uporno zahtijevala
raspisivanje izbora za Ustavotvornu skuptinu, kako bi se u jedinstvenoj
dravi prestalo upravljati na osnovu est razliitih zakonodavstava, ve je
u zemlji postavila svoje kandidatske liste, rijeena da u fazi klasnih borbi
u kojoj se danas nalazi jugoslovenski proletarijat. . . iskoristi i izbornu bor
bu i parlamenat i samoupravna tela.117
U izbornom proglasu koji je uputila radnikoj klasi,118 KPJ je istakla
najvanije socijalne i politike zahtjeve u duhu Vukovarskog kongresa za
poboljanje opteg drutvenog poloaja radnog naroda. U tom smislu ona
je traila novo radniko zakonodavstvo koje e zatititi pravo radnika na
trajk, osmosatni radni dan, onemoguiti bezobzirnu eksploataciju radne sna
ge koju vri buroazija u trci za profitom. Ona je, takoe, postavila zahtjev
za neodlonim rjeenjem agrarnog pitanja u duhu naela: sva zemlja, bez
ikakvih otkupa, onima koji je obrauju. U proglasu KPJ je pozvala radni
narod u borbu protiv skupoe, protiv novih poreskih tereta, za politike
slobode i demokratska prava graana, osudila kontrarevolucionarnu poli
tiku reima protiv sovjetske Rusije i zahtijevala da se odmah zakljui mir
sa sovjetskom dravom. Iako se u stvaranju partijskih organizacija nije
orijentirala na selo, pod uticajem shvatanja da u borbi za socijalizam radni
ka klasa ne moe imati pouzdanog saveznika u seljatvu,119 KPJ se u jeku
izborne kampanje obraa posebnim proglasom bosanskohercegovakim se
ljacima da glasaju za komunistiku stranku, za stranku zastupnika rad
nika i seljaka, jer samo tako glasaju za se, za svoje interese... Istvoremeno, KPJ tu ukazuje na protivseljaki karakter politike bogatakih stra
naka, koje stalno zavaaju meu se i siju mrnju meu teacima Srbima
protiv teaka Muslimana i katolika, ovi opet protiv Srba itd, pa zatim istie
da ni jedan siromaan teak, bilo koje vjere, nije niti smije biti neprijatelj
siromanom i srednjem teaku druge vjere.120 Radikalno rjeavanje agrarnog
pitanja i suzbijanje vjerskog i plemenskog razdora meu bosanskohercego
vakim seljatvom predstavljali su dva primarna zadatka seljake politike
KPJ u Bosni i Hercegovini. Meutim, ona se zadovoljavala svojim politikim
116 Istorijski arhiv KPJ tom II Program KPJ VII str. 36.
117 Istorijski arhiv KPJ tom II Politika situacija i zadaci KPJ III
str. 41.
118 Glas Slobode br. 220 12. oktobra 1920 Radnom narodu varo
i i sela.
119 Neposredno poslije Drugog kongresa KPJ Jovo Jaki je pisao da je
Savez radnike klase sa seljacima nemogu (Glas Slobode br. 153 22.
jula 1920. Izvetaj sa kongresa SRPJ (k) odranog 2025. juna 1920. godine u
Vukovaru).
120 Glas Slobode br. 246 12. novembra 1920 Teacima Bosne i
Hercegovine.
63

stavovima, pa se tako njena seljaka politika iscrpljivala u deklaracijama i


proklam acijam a, ideoloki onemoguena da se razvije u revolucionarnu poli
tiku praksu. Tu nedosljednost i unutranju protivrjenost komunistike
politike prema selu seljatvo je osjealo vie svojim socijalnim instinktom
nego to je racionalno razumjelo ovaj raskorak i zato je u ovim izborima
dalo najveu podrku kandidatima svoje teake partije,121 koji mu nisu, po
put radikala, nudili ideju Velike Srbije u zamjenu za kompromis sa begovi
ma, niti, kao komunisti, ideju Jugoslovenske Sovjetske Republike u balkansko-podunavskoj federaciji, koja je zamagljivala njihov realni poloaj, ve izra
avali njihove prijeke ivotne potrebe da postanu slobodni vlasnici zemlje.
Ipak, seljaci su se odazivali pozivima K PJ, dolazili na njene izborne skupo
ve, masovnije nego to su predviali organi vlasti i brojne seljake parti
je i potvrivali da na njima nisu bili samo pasivni uesnici. Poneka misao
komunistikih govornika zareala bi se dublje u njihovoj svijesti.
U radnikim sredinama izborna aktivnost K PJ bila je najuspjenija. Za
hvaljujui u prvom redu njenim odlunim i konkretnim zahtjevima za
uspostavljanje i osiguranje stabilnog poloaja radnike klase u drutvu, na
emu su, svuda gdje su postojale i osnivane, sa vie ili manje uspjeha, veoma
ivo radile mjesne partijske organizacije, partijska povjerenitva i sekcije.
Sm atrajui da se u industrijskom radnitvu nalazi njena politika baza, Komu
nistika partija je nastojala da upravo tu to bolje iskoristi izbornu kam
panju za svoju revolucionarnu propagandu, da organizuje i pokrene radnike
u borbu za ostvarenje zadataka koje je postavljala i odreivala tekua faza
klasne borbe jugoslovenskog proletarijata. U toj fazi Komunistika partija
je obraala znaajnu panju pitanju jedinstva radnike klase, naroito u Bos
ni i Hercegovini, kome su na putu stajali ne samo teko istorijsko nasljee
u obliku vjerske i plemenske podvojenosti, ve i tekua politika aktivnost
buroaskih stranaka, koje su jo vie produbljivale ove razlike i ile do
apsurda u njihovom konfrontiranju. Smanjivati korito ove struje nije bio
lak posao. Pogotovu kada ga je preduzimala politika partija skromne sna
ge i izrazito uske drutvene baze. I uz to jo partija koja se ilavo opirala
tradicionalistikoj istorijskoj svijesti, sa ambicijom da u novoj istorijskoj
epohi, u znaku proletarijata, gradi novu svijest.
Sve to je u zemlji bilo politiki organizovano d politiki djelovalo, bilo
je u izbornoj kampanji okrenuto protiv Komunistike partije. Dok su organi
vlasti u atmosferi komunistikih skuptina d oko njih traili razloge i oprav
danja za njihova rasturanja i zabrane, buroaske stranke su politiki pri
premale teren za takvo ponaanje vlasti prem a legalnoj Komunistikoj par
tiji. Dva prim jera uzeta iz izbornog propagandnog arsenala Narodne radikal
ne stranke i Hrvatske puke stranke u punoj m jeri osvjetljavaju dranje
buroaskih stranaka prem a K PJ. Izrazito antikomunistika, Narodna radi
kalna partija istakla je krstaki militantnu parolu Svi protiv komunista,
ni Od 63 poslanika koliko je birano u Bosni i Hercegovini, Narodna radi
kalna stranka, ija je vlada provodila izbore, dobila je svega 11 mandata, to je
neosporno predstavljalo njen veliki neuspjeh, dok je Savez teaka Bosne i Herce
govine, koji se formirao kao politika stranka tek 7. juna 1920. kao izraz nezado
voljstva srpskog seljatva prema Sporazumu radikala i JMO o rjeavanju agrarnog
pitanja dobio 12 mandata, tj. za njega je glasalo oko polovine srpskih seljaka u
Bosni i Hercegovini. Vidjeti: Milan Gakovi Rjeavanje agrarnog pitanja u
Bosni i Hercegovini 1918 1921 Prilozi br. 6, Sarajevo 1970.
64

smatrajui da odvajanje sela od grada, radnika od trgovca predstavlja na


cionalno izdajstvo, a cepanje narodnih snaga. . . na staleke razlike. . .
znai podii ruku na ideju srpstva.122 Dok su radikali u komunistikoj ideo
logiji klasne borbe vidjeli neprijatelja ideje srpstva i tako u izbornoj kam
panji nagovjetavali da e protiv KPJ povesti borbu za njeno unitenje,
klerikalna Hrvatska puka stranka pozivala je radnike Hrvate da ne daju
svoje glasove komunistikim kandidatima, jer se vodstvo KPJ nalazi u srps
kim rukama, pa oni, kao krani i Hrvati, ne treba da osiguravaju mandate
komunistima Srbima. Politika pouka i poruka koju HPS upuuje radnici
ma Hrvatima je jasna. Jednako je antikomunistika kao i protusrpska.
Glasajte onako kako vam Vaa savjest, Vae hrvatstvo i Vae kransko
uvjerenje nalae .. .123 Za razliku od buroaskih partija, koje su u ime nacio
nalnog, odnosno vjerskog jedinstva odbacivale klasno podvajanje kao faktor
politikog razjedinjavanja naroda, koji su eljele da predstavljaju, KPJ
je u jedinstvu radnike klase svih vjera i svih jugoslovenskih plemena tra
ila uporite i izvor svoje politike snage. Stoga je njena kritika vodeih
buroaskih stranaka uperena ne samo protiv njihovog djelovanja na tetu
radnog naroda, a u korist kapitalistike klase, ve jednako i protiv njihove
politike prakse da dijelove istog naroda meusobno suprotstavljaju. Uvje
rena da njeni izborni zahtjevi odgovaraju interesima radnike klase kao i se
ljatva, da je radni narod Bosne i Hercegovine ne samo nezadovoljan sa
politikom vladajue buroazije, ve i spreman da to svoje nezadovoljstvo
potvrdi u izborima za Ustavotvornu skuptinu, Komunistika partija je ra
unala da e u Bosni i Hercegovini njena izborna kampanja biti krunisana
ozbiljnim uspjehom. Istina, njeni predstavnici nisu imali iluzija da e u
Ustavotvornoj skuptini imati odluujui uticaj u rjeavanju njenog glavnog
zadatka, niti se zanosili da e parlamenat donositi zakone kakve bi oni e
ljeli, ali su oekivali, i u to bili uvjereni, da e komunistika parlamentarna
grupacija moi da ostvari jaku kontrolu buroaske vlade.124 Oigledno,
KPJ se nadala da e u izborima zabiljeiti znaajan politiki rezultat. Kao
da su takvo miljenje dijelili i organi vlasti, koji su u izvjetajima Zemalj
skoj vladi o politikom raspoloenju u narodu i njegovim pojedinim ple
menima u toku izborne stranake borbe iznosili svoje ocjene da je KPJ
* Tomislav Kraljai Narodna radikalna stranka u Bosni i Hercegovini
u izborima za Ustavotvornu skuptinu (Prilozi br. 5 Sarajevo 1969
str. 207. 209 Citat je iz Srpske rijei, br. 197 od 4. 10. 1920).
m ABH ZVBiH Prez. br. 13544/1920 Izborni letak HPS .
Poput radikala, HPS i drugih buroaskih stranaka i JMO je u tendencijama
klasnog politikog diferenciranja i konfrontiranja u muslimanskim redovima
takoe vidjela atak na muslimansko jedinstvo. Parole: Islam je u opasnosti,
Muslimani na okup i si. imale su, izmeu ostalog svoj smisao i u tome da se
zakoi prilaenje muslimanskih radnika socijalistikom radnikom pokretu i zadre
pod politikim vodstvom i uticajem JMO. Iako se sa njim operisalo politiki
muslimansko jedinstvo imalo je u interpretaciji voa JMO iskljuivo vjerski
smisao. Meutim, antisocijalistiko opredjeljenje prisutno je u JMO od njenog
osnivanja, a veoma jasno ga je izrazio sam dr Mehmed Spaho jo u vezi sa pri
premanjem prvomajskih radnikih demonstracija 1919. Tokom izborne kampanje
u jesen 1920. godine antisocijalistiko stanovite JMO bilo je takoe jak elemenat
u propagandi muslimanskog jedinstva.
m ABH ZVBiH Prez. br. 12636/1920.
Gradski kotarski ured u Mostaru Izvjetaj o zboru KPJ, odranom 21.
11.1920 u Mostaru.

65

veoma dobro organizovana i da su komunisti najintenzivniji rad razvili u


industrijskim centrim a.125 Meutim, predstavnici vlasti nisu krili zadovoljstvo
kada su mogli da konstatuju pojave i tendencije sukobljavanja, neslaganja
kao i znake cijepanja unutar radnikog pokreta. Od osnivanja SRPJ(k) desni
socijalisti oko lista Zvono, u kampanji protiv komunistikog pokreta u Bos
ni i Hercegovini nisu zaostajali za reakcionarnim buroaskim strankama, odo
bravali su progone naprednih radnika okupljenih oko SRPJ(k), odnosno KPJ,
optuivali K PJ da tei dravnom prevratu, povratku austrijske uprave u Bos
ni i Hercegovini, nazivali komuniste izdajnicima naroda koji hoe da rue
Jugoslaviju za raun ivutskih stranaca i njemakih prohtjeva. Tokom iz
borne kampanje zvonai su prisno saraivali sa buroaskom reakcijom i
politikim organima vlasti u njihovim akcijam a i m jeram a protiv izborne
aktivnosti K P J.126 Iako su nacionalni socijalisti oko Zvona imali podrku
reima, oni nisu za vladajuu partijsku grupaciju imali znaaj uticajnijeg i
ozbiljnijeg politikog faktora u okviru radnikog pokreta. Naime, nacionalis
tiku, antikomunistiku liniju, koju je zastupalo Zvono, ogranieno na
krajnje uzak krug pristalica meu radnicima, uspjenije od njega primjenji
vale su meu radnitvom buroaske politike stranke. Stoga je sa stanovita
buroa9kog reima u postojeoj partijskoj strukturi, kao i u njegovom druk
ijem stranakom sastavu, neuporedivo vei znaaj mogla da ima pojava
ideoloki razliitih tendencija unutar komunistikog pokreta, pogotovu ako
bi njihovo zaotravanje izazvalo cijepanje KPJ. I stvarno, uporedo sa poras
tom reimskog pritiska na Komunistiku partiju, u njoj je poela da se
izdvaja grupacija koja se orijentirala desno, izraavajui rezerve u pogledu
revolucionarne orijentacije Vukovarskog partijskog programa. U zavrnoj
fazi izborne kampanje vlasti su mogle da konstatuju da se zapaaju pojave
slabljenja komunistike aktivnosti, iji je nosilac desniarska grupa koju
sainjavaju braa Jakii, Glumac i Rauer. Oni imaju dosta pristaa za
razliku od zvonaa, koji estoko agituju ali nemaju mnogo pristaa.127
Vladajua buroazija imala je razloga da se raduje otvaranju pukotine u
komunistikom pokretu. Da je poeo rascjep, potvrdila je pojava Manifesta
opozicije u oktobru 1920. godine.128
125 ABH ZVBiH Prez. br. 11278/1920.
Okruna oblast u Travniku Politika situacija u mjesecu oktobru 1920.
126 Nusret Sehi etnitvo u Bosni i Hercegovini (19181941) ANUBiH
Sarajevo 1971 str. 139140.
Toma Milenkovi Socijalistika grupacija u Bosni i Hercegovini Zvonai
(19191921. godine) Istorija X X veka Zbornik radova VII Beograd
1965 str. 441 447.
127 ABH ZVBiH Prez. br. 11547/1920.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu 14. novembar 1920. Ze
maljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo.
m Dr Branislav Gligorijevi smatra da su se znaci rascjepa u KPJ javili
jo prije Vukovarskog kongresa. U referatu podnesenom na simpozijumu povodom
50-godinjice II kongresa KPJ on o tome pie Uoi kongresa u reimskim krugo
vima izraavalo se oekivanje da e doi do rascepa (Istorijski institut Slavo
nije Drugi kongres KPJ Simpozij 22. i 23. VI 1970 Dr Branislav Gligorije
vi Reim prema Vukovarskom kongresu i Programu str. 117). Miljenja
smo da se nagovjetaji rascjepa nalaze i u lanku Jove Jakia Akcioni program
nae partije, objavljenom tri dana prije poetka Drugog kongresa u Glasu Slo
bode br. 127 17. juna 1920. Kako smo ve ovdje pisali, on u tom lanku
66

. Izbori za Ustavotvornu skuptinu Kraljevine SHS odrani su 28. novem


bra 1920. godine. S ozbirom da su to bili prvi parlamentarni izbori odrani
u novoj, jugoslovenskoj dravi da bi se Ustavom utvrdio njen dravni oblik,
realno je bilo oekivati iroko uee biraa. Pogotovo poslije veoma ive
izborne kampanje, u kojoj su politike stranke izloile svoje poglede o ustav
nom ureenju zemlje. Meutim, izborni rezultat nije bio u skladu sa oeki
vanjem. U prvom redu, posmatrano u cjelini, odziv biraa bio je relativno
slab. U njemu nije bilo ni traga od oduevljenja naroda zbog zavretka rata,
u kome je poraen vjekovni neprijatelj osloboenjem i ujedinjenjem Jugoslovena, zbog ostvarenja njihovih vjekovnih tenji osnivanja samostalne,
slobodne i nezavisne jugoslovenske drave. Na izborima za Ustavotvornu skup
tinu glasalo je svega 64.95% biraa. Porazna po reim bila je injenica da
je procenat apstinencije bio znatno vei u Srbiji nego u Hrvatskoj i Slove
niji, u kojima su birai dali povjerenje opozicionim, protivreimskim stran
kama.129130Posebno iznenaenje za reim, kao i za vanreimske politike stran
ke, predstavljao je uspjeh koji je u izborima postigla KPJ i dobila 58 man
data. Iznenaenje je bilo u toliko vee to je KPJ svoj najvei uspjeh zabilje
ila u Makedoniji, Crnoj Gori i na Kosmetu.uu Za kandidate KPJ glasalo je
198376 biraa.131 U Ustavotvornoj skuptini KPJ je bila trea stranka po
broju poslanika. Ispred nje su stajale Demokratska stranka sa 91 i Narodna
radikalna sa 90 poslanikih mjesta.132 U Bosni i Hercegovini KPJ je, meu
tim, dobila svega 4 mandata od 63, koliko se u njoj biralo poslanika. Posla
nici KPJ iz Bosne i Hercegovine postali su Jakov Lastri, izabran u banja
lukom izbornom okrugu, Danko Maduni, izabran u travnikom okrugu, Miitar Trifunovi u tuzlanskom i uro akovi u sarajevskom izbornom okru
gu.133 Iako etiri komunistika mandata u Bosni i Hercegovini ine neto
vie od 6% svih poslanika biranih u Bosni i Hercegovini, to nikako nije za
KPJ u Bosni i Hercegovini predstavljalo neuspjeh. Prije bi se, i sa dobrim
razlozima, moglo govoriti o njenom znaajnom politikom uspjehu, jer je
ostvaren u veoma sloenim, objektivno tekim politikim uslovima u znaku
vjerskih i nacionalnih suprotnosti, kao i u uslovima pritiska estoke anti
razvija misao da je radnika klasa u Jugoslaviji iroko otvorena ideologiji buroaskog nacionalizma, to treba razumjeti da ona u veini nije spremna da slijedi
liniju i opredjeljenje KPJ za proletersku socijalistiku revoluciju.
129 Dr Branislav Gligorijevi Demokratska stranka i politiki odnosi u
Kraljevini SHS Beograd 1970 str. 192.
130 Isto, str. 193.
131 Vitomir Kora Povijest radnikog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji,
knjiga prva Zagreb 1929 str. 282.
132 Statistiki pregled izbora narodnih poslanika za Ustavotvornu skuptinu
Kraljevine SHS izvrenih na dan 28. novembra 1920 Izdanje Ustavotvorne skup
tine Beograd 1921.
133 Glas Slobode br. 27013. 12. 1920.
Ibrahim Ibriagi O nekim dogaajima iz razvitka radnikog pokreta
u Banjoj Luci u periodu 19181921 Glasnik arhiva i Drutva arhivista Bosne
i Hercegovine knjiga IVV Sarajevo 1965 str. 255.
Relativno mali broj izabranih komunistikih poslanika u Bosni i Hercego
vini objanjava se rezervisanim dranjem centrumaa tokom izborne kampanje u
Bosni i Hercegovini. Takvo njihovo ponaanje bilo je posljedica injenice to
se na izbornim kandidatskim listama KPJ nisu nali i njihovi predstavnici. Vid
jeti; Ibrahim Karabegovi .Vukovarski kongres i pitanje izgradnje Partije u
Bosni i Hercegovini Zbornik Vukovarski kongres str. 200.
67

komunistike kampanje svih buroaiskih partija. Pa, i pod tako nepovoljnim


okolnostima, (izbori za Konstituantu omoguili su Komunistikoj partiji u
Bosni i Hercegovini da razvije propagandu svoga izbornog program a, u kome
su primarno m jesto imali odreeni socijalno-klasni zahtjevi i interesi prole
tarijata, radikalna agrarna reform a, opredjeljenje za Sovjetsku Jugoslovensku
Republiku i afirm acija ideje nacionalnog jedinstva. Tako je u njenom izbor
nom program u bilo ne samo opredjeljenja izrazito suprotnih veini politi
kih stranaka, kao to su socijalno-ekonomski zahtjevi za poboljanje opteg
drutvenog poloaja radnike klase i borba za uspostavljanje Jugoslovenske
Sovjetske Republike da bi se ukljuila u sovjetsku federaciju balkansko-podunavskih zemalja, ve i dodirnih taaka, -kao to pokazuje njeno stano
vite za radikalnim rjeavanjem agrarnog pitanja, koje je bilo identino
stanovitu Saveza teaka Bosne i Hercegovine, a naroito njeno opredjelje
nje za ideju narodnog jedinstva, koju je zastupao znatan broj politikih
stranaka. Ako se rezultat izbora u Bosni i Hercegovini za Ustavotvornu skup
tinu posm atra sa stanovita odnosa politikih partija prem a ideji narodnog
jedinstva, iji je veoma aktivni propagator i protagonist bila KPJ, moe
se konstatovati da je u ukupnom broju poslanika izabranih u Bosni i Herce
govini bilo daleko najvie predstavnika politikih stranaka, kod kojih je
ideja narodnog jedinstva predstavljala veoma znaajno sredstvo i imala istak
nuto m jesto u njihovoj izbornoj propagandi.
Polazei od izbornih rezultata, mogao bi se postaviti zakljuak da
je ideja narodnog jedinstva u Bosni i Hercegovini dobila ubjedljivu i nedvo
smislenu podrku biraa. Od 63 poslanika 53 su pripadala strankama koje su
ideju narodnog jedinstva postavile meu sama naela svog politikog progra
ma. Ipak, u njihovom shvatanju narodnog jedinstva bile su prisutne i dola
zile do izraaja ozbiljne razlike. Pod idejom narodnog jedinstva one nisu
podrazumijevale isto, a pogotovu nisu teile istom cilju. U koncepciji i poli
tikoj praksi Narodne radikalne i Demokratske stranke ideja narodnog je
dinstva Srba, H rvata i Slovenaca podrazumijevala je primat srpske nacije;
bitan elemenat u tom spoju, kimu narodnog jedinstva predstavljao je srp
ski narod. Radikalna i Demokratska stranka bile su njena funkcija, iji je
osnovni smisao da se u realizovanju narodnog jedinstva osigura prvenstvo
srpske nacije. To je na jeziku politike stvarnosti znailo da Velika Srbija
ini osovinu Jugoslavije, a hegemonija velikosrpske buroazije predstavlja
prirodan izraz i potvrdu te stvarnosti.134 Demokratsku, seljaku varijantu veli
kosrpske koncepcije narodnog jedinstva zastupao je Savez teaka Bosne i
Hercegovine, koji se snano suprotstavio radikalsko-begovskom paktu sklop
ljenom u cilju provoenja agrarne reforme pogodne za muslimansku feudal
nu klasu i radi usvajanja Ustava u interesu hegemonije velikosrpske buroa
zije, ali je istovremeno pruio podrku srpskih seljakih masa Bosne i Herce
govine ideji narodnog jedinstva u znaku primata srpskog elementa. U svome
opredjeljenju za ideju narodnog jedinstva JMO, nasuprot radikalsko-demokratskoj koncepciji i njenoj teakoj varijanti, u tome vidi uspostavljanje
ravnotee izmeu srpskog i hrvatskog elementa u Bosni i Hercegovini,
134
O tome opirnije u navedenim studijama Tomislava Kraljaia Narod
na radikalna stranka u Bosni i Hercegovini na izborima za Ustavotvornu skupti
nu i dr Branislava Gligorijevia Demokratska stranka i politiki odnosi u
Kraljevini SHS.
68

pa u duhu takve koncepcije narodnog jedinstva, ova stranka na pitanje


ija je Bosna, srpska ili hrvatska, odgovara svojom platformom: Bosna je
jugoslovenska, jer je i srpska i hrvatska,135 pa je kao takva Bosna i Hercego
vina najnunija jugoslovenskog nacionalizma, koji je za JMO samo drugo
ime i formula narodnog jedinstva. Stavie, i JMO nosi peat ravnotee
srpskog i hrvatskog elementa, 'koja se -izraava u injenici to u njoj ima
funkcionera i srpskog i hrvatskog opredjeljenja, pa je tako ona, saglasno
svojoj vjerskoj osnovi muslimanska, a prema svome shvatanju i usvajanju
ideje narodnog jedinstva jugoslovenska, jer je jugoslovenstvo . . . ime bu
dunosti.136
U pogledu narodnog jedinstva shvatanje KPJ razlikuje se i od prvog i
od drugog. Ono je daleko od svakog primata ili hegemonije bilo kojeg ele
menta troimenog naroda, kao to mu je tue gledite da po svome sutin
skom opredjeljenju znai ravnoteu njegovih spoljnih elemenata. Prema shva
tanju KPJ naslijeenom od socijalistikih partija iz ijeg je ujedinjenja
nastala Srbi, Hrvati i Slovenci predstavljaju jedan jugoslovenski narod,
koji je veoma dugo ivio politiki razdvojen, a u ijim se tenjama za na
cionalnim osloboenjem i ujedinjenjem iskazuje potvrda da predstavlja je
dinstvenu jugoslovensku naciju u postajanju. Etnika bliskost jugoslovenskih
plemena Srba, Hrvata i Slovenaca u uslovima zajednikog ivota u jedin
stvenoj jugoslovenskoj dravi ima sve uslove da se razvije u jugoslovensko
nacionalno jedinstvo. U KPJ tada je vladalo uvjerenje da e sc na tim osno
vama Jugosioveni neminovno razviti i konstituisati u jedinstvenu jugosloven
sku naciju. Istina, unutar jugoslovenske nacije i dalje e ostati vjerske razli
ke, na kojima su veoma dugo poivale plemenske razlike Jugoslovena, ali
sa konstituisanjem moderne jugoslovenske nacije one e se neminovno isto
piti pod uticajem modernih uslova drutvenog razvitka, a vjerske razlike
e takoe izgubiti nekadanju mo da presudno utiu na kulturni i politiki
razvoj Jugoslovena. Osnovnu branu vjerskim i plemenskim razlikama i
suprotnostima predstavlja jugoslovenski proletarijat, koji jedinstvom svojih
klasnih interesa onemoguava buroaskim partijama da Jugoslovenc vrate
u prolost vjerskih razmirica i plemenskih razdora. Otuda KPJ stoji vrsto
na stanovitu da proletarijat predstavlja jedinu klasu u jugoslovenskom drut
vu koja se u politikoj i ekonomskoj borbi u tenjii za ostvarivanjem svojih
ekonomskih i politikih interesa i ciljeva uzdie iznad vjerskih i plemenskih
razlika, jedinu klasu koja u vjerskim i plemenskim suprotnostima osjea i
spoznaje konicu sopstvenog progresa, pa je stoga jugoslovenski proletarijat
jedina klasa u jugoslovenskom drutvu koja iskreno tei jugoslovenskom na
cionalnom jedinstvu. Istovremeno, sa porastom drutvene uloge i uticaja pro
letarijata na tok opteg razvoja jugoslovenskog drutva i njegova uloga u
formiranju jugoslovenskog nacionalnog jedinstva e biti sve vea i znaaj
135 U radu Bosna i Hercegovina u koncepcijama Ustava jugoslovenske dra
ve 1920 1921. godine (Prilozi br. A 1968 str. 143) Nedim arac citira
lanak poslanika JMO Huseina Alia Muslimani i jugoslovenstvo (Pravda
br. 5 15. januara 1921), u kome ovaj prvak JMO objanjava smisao jugo
slovenskog opredjeljenja svoje stranke.
136 Stenografske beleke Ustavotvorne skuptine Kraljevine SHS knjiga
I J XX redovni sastanak 21. aprila 1921 Istupanje predstavnika JMO
Sakiba Korkuta str. 2627.
69

nija. Ovo uvjerenje K PJ dobilo je, po njenoj ocjeni> jo jednu , potvrdu u


rezultatu koji je ona zabiljeila u izborima za Ustavotvornu skuptinu.
Ukazujui na razlike meu politikim strankama u njihovom shvatanju
narodnog jedinstva, potrebno je utvrditi da su birai u ogromnoj veini
iz raznih, a ne samo iz jedne plemenske strukture u cijeloj zemlji, ne
samo u Bosni i Hercegovini, dali svoju podrku toj ideji, shvatajui je i
prihvatajui esto kao svoju, pa nisu uvijek svojim glasovima za poslanike
kandidate pojedinih partija podravali i njihovo stanovite i tumaenje ideje
narodnog jedinstva. Jer, kako god se interesi seljatva nisu podudarali sa in
teresima buroazije, to je, na prim jer, srpski seljak u Bosni demonstrirao
stvaranjem Saveza teaka Bosne i Hercegovine da bi se suprotstavio srpskoj
nacionalistikoj Narodnoj radikalnoj stranci,137 tako ni njihova shvatanja na
rodnog jedinstva nisu bila identina ni svojom drutvenom sadrinom, niti
politikim motivima u njima prisutnim. Ne kazuje se nita novo tvrdnjom da
su i shvatanja narodnog jedinstva jugoslovenskih politikih partija, nastala u
odreenim etapam a njihovog razvoja, nosila klasno obiljeje i bila istorijski
i klasno uslovljena i odreena.
U jugoslovenskoj politikoj strukturi bilo je politikih stranaka koje su
i naelno i u konkretnoj praksi ideju narodnog jedinstva uvijek povezivale
sa idejom dravnog jedinstva, kao da su tim povezivanjem htjele da kau da
ova dva oblika jedinstva u sutini predstavljaju ukupnost, totalnost jedinstva
naroda i drave, dvije neophodne strane njegove, da nema narodnog jedinstva
bez dravnog jedinstva, ni jedinstvene drave bez jedinstvenog naroda, da
jedno drugo uslovljava, pretpostavlja, da se jedno u drugom ostvaruje. Imalo
je to gledite i svoju demokratsku doktrinu: narod je drava, a drava je
narod; time se htjelo tvrditi da je narod stvarni tvorac drave, a drava pra
vi zatitnik naroda. Jugoslovenske politike stranke koje su stajale na stano
vitu narodnog i dravnog jedinstva uspjele su da u izbornoj kampanji osi
guraju ovoj platformi jaku podrku biraa. Najvei broj stranaka koje
su usvajale ideju narodnog jedinstva zastupale su takoe i ideju dravnog
jedinstva. To je razlog to su u strukturi Ustavotvorne skuptine znaajno
preovlaivale partije koje su se u svome izbornom programu deklarisale
za jugoslovensko nacionalno jedinstvo i dravni centralizam kao njegov
adekvatni oblik i autentini izraz. Od 419 poslanika u Ustavotvornoj skuptini
preko 300 pripadalo je partijam a opredijeljenim u smislu narodnog i drav
nog jedinstva. Pri tome namee se zapaanje da je u Ustavotvornoj skupti
ni bilo predstavnika politikih partija koje su usvajale ideju narodnog je
dinstva, a nisu prihvatale centralizam kao oblik dravnog ureenja, ime
se u praksi potvruje da je u stanovitu jedan narod jedinstvena drava
u jugoslovenskom primjeru prisutna pukotina, koja samom stanovitu oduzi
ma kvalitet naela.
Na primjeru odnosa nekih politikih stranaka prema ideji narodnog i
dravnog jedinstva pokazalo se da se jugoslovenski nacionalni unitarizam i
dravni centralizam nisu obavezno podudarali. Dok je, kako smo vidjeli, od
ukupno 63 poslanika u Ustavotvornoj skuptini iz Bosne i Hercegovine njih
84% usvajalo ideju narodnog jedinstva, ispoljavajui u shvatanju narodnog
jedinstva odreene razlike, vie od 50% (34) poslanikih kandidata u Bosni
137
Vidjeti: Milan Gakovi Rjeavanje agrarnog pitanja u Bosni i Herce
govini 1918 1921 Prolozi br. 6 Sarajevo 1970 str. 5788.
70

i Hercegovini dobilo je mandate za Ustavotvornu skuptinu na osnovu iz


bornog programa njihovih stranaka koje nisu prihvatale dravni centrali
zam,13 iako su neke, poput JMO, istovremeno zastupale ideju narodnog je
dinstva. Razdvajanje ideje narodnog i dravnog jedinstva imalo je sasvim
praktine politike razloge i smisao: idejom narodnog jedinstva pripadati na
rodnoj cjelini, a pokrajinskom autonomijom uvati politiki uticaj stranke
u njenom okviru, poto nema snage da pree granice pokrajine. Ako je
provincijalizam konstanta (idejama) male buroaske politike, njen anticentralizam je kratkotrajni, prolazni, prometni momenat njene od danas do sutra
politike. S druge strane, povezivanje ideje narodnog i dravnog jedinstva, u
kome se protivdravno redovno kvalifikuje kao protivnarodno, takoe je
imalo sasvim praktian znaaj: uticaj svoje stranke protegnuti znatno preko
njene zaviajne mee, po mogunosti na podruje cijele zemlje, a u svakom
sluaju dokle dopire njena plemenska grana. Ako vlast dolazi iz naroda,
njen autoritet je toliko vei ukoliko je njegova baza ira.
Centralizam je imao potrebe i traio iroku bazu, ali mu je funkcija
prvenstveno bila u tome da voenje dravnih poslova bude u pravim ruka
ma, tj. pod punom kontrolom buroaskih partija koje su spremne da bez
kolebanja provode u ivot naelo narodnog i dravnog jedinstva. U njihovoj
koncepciji nacionalni unitarizam je politika osnova dravnog centralizma,
a dravni centralizam egzistencijelni princip nacionalnog unitarizma. Cjelo
kupna politika ideologija i praksa, strategija i taktika velikosrpske buroazi
je vezana je za tu osnovu i stoji u znaku tog principa.
U odnosu prema ideji narodnog i dravnog jedinstva, prema jugoslovenskom nacionalnom unitarizmu i dravnom centralizmu formalno saglasna
sa gleditem velikosrpskih buroaskih, kao i nekih drugih srpskih stranaka,
opredjeljenje KPJ za dravni centralizam imalo je sasvim druge, pomenutim
partijama sasvim suprotne, mortive -i smisao. U stratekoj koncepciji KPJ
dravni centralizam ne svodi se primamo na doktrinu: jedan narod jedna
drava, iako je u njoj sadrana, ve ima izrazito klasno-proleterski revolucio
narni znaaj. U Vukovarskom programu KPJ je utvrdila da je njen istorijski
zadatak borba za obaran je kapitalistikog drutvenog poretka i uspostavlja
nje Sovjetske Republike Jugoslavije, za ije ostvarenje je neophodno da se
potpuno slomi buroaski dravni aparat i zamijeni proleterskim dravnim
aparatom, diktaturom proletarijata. Prvi korak koji preduzima proleterska
vlast jeste eksproprijacija buroazije, uspostavljanje zajednike, dravne svo
jine nad sredstvima proizvodnje, ija je centralizacija neophodna da bi se
moglo ostvariti upravljanje proizvodnjom po jedinstvenom privrednom pla
nu.138139 Diktatura proletarijata predstavlja revolucionarni oblik vlasti pobjedo
nosnog proletarijata, a centralizam je metod koji on primjenjuje u upravlja
nju svim dravnim i privrednim poslovima u Sovjetskoj Jugoslovenskoj Re
publici. Tako u opredjeljenju K PJ centralizam ima bitno klasni, proleterski,
revolucionarni smisao, za razliku od dravnog centralizma buroaskih stra
naka, koji je izrazito reakcionaran. U politici KPJ smisao centralizma ogleda
se u uvrivanju pobjede proleterske revolucije, u jaanju diktature prole
tarijata da sprijei i ugui pokuaje restauracije kapitalistikog drutvenog
138 Nedim arac Bosna i Hercegovina u koncepcijama ustava jugoslovenske drave 19201921. godine Prilozi br. 4 Sarajevo 1968 str. 143.
139 Istorijski arhiv KPJ tom II Program KPJ Glave: III, V, VI; Po
litika situacija i zadaci KPJ Glava III str. 3235, 41.
71

sistema, u stvaranju uslova za napredak soijalistike transform acije drutva.


Opredjeljenje partija velikosrpske buroazije za dravni centralizam bilo
je motivirano osiguravanjem njene hegemonije u dravi, koja je imala dva
konstantna i nerazluiva pravca: eksploataciju radnike klase i drugih radnih
slojeva u drutvu i nacionalno ugnjetavanje, ime se ideja narodnog jedinstva
u praksi svodila na primat u dravi naroda-oslobodioca. U stvari, na pri
m at njegove buroazije.

Ponesena izbornim uspjehom, K PJ se nadala da e u Ustavotvornoj


skuptini moi da efikasno kontrolie vladu i na taj nain potvrivala da
se njeno respektovanje parlam enta i parlam entarne vlade vie temeljilo
na predstvam a iz prolosti nego na realnom tlu i stvarnim nam jeram a vladajue buroazije. Bijesna zbog uspjeha K PJ u izborima za Ustavotvornu
skuptinu, vlada je nestrpljivo pripremala obraun sa komunistikim pokre
tom , u kome je vidjela prvog neprijatelja drave. Tako je kraljevskoj jugoslovenskoj vladi, koja je pripremala i donijela prvi ustav u jugoslovenskoj
dravi, pripalo neslavno ime jednog od zaetnika diktature na Balkanu izme
u dva svjetska rata.14014Vlada nije m orala da dugo eka na priliku da svoj
gnjev srui na radniku klasu i njeno komunistiko vodstvo, uprkos injenici
da je i jedna i druga strana prihvatala ideju narodnog i dravnog jedinstva.
Sada se, meutim, u svoj jasnoi moglo spoznati da su to dvije koncepcije,
izgraene na klasno oprenim pozicijama, na razliitim osnovama i na suprot
nim motivima. Jedva to je prolo m jesec dana poslije izbora za Ustavotvor
nu skuptinu, najprije u Sloveniji, a zatim u Bosni krenuo je talas trajkova
rudara u organizaciji Saveza rudarskih radnika, kome je na elu stajao
dugogodinji radniki borac i organizator socijalistikog radnikog pokreta,
a sada komunistiki poslanik Mitar Trifunovi Uo.M1 Kao da je komunistiki
pokret svoj uspjeh u izborima za Ustavotvornu skuptinu htio da potvrdi
snagom radnike klase u njenoj ekonomskoj borbi protiv buroaske eksploa
tacije.
Zapoeo u Tuzli 22. 12. 1920., trajk rudara ubrzo se proirio na rud
nike u Brezi, Kaknju, Zenici, Mostaru, Banja Luci, Ljeljanima i Ljubiji, da
bi kulminirao u poznatoj husinskoj buni, koju je vlada intervencijom poli
cije i vojske brutalno uguila.142 Radikalska SRPSKA R IJE otkrivala je
140 Milorad Ekmei Osnove graanske diktature u Evropi izmeu dva
svjetska rata Sarajevo 1967 str. 17.
141 Rafael Bri trajk rudara u Bosni i Hercegovini 1920 Prilozi*
br. 1 Sarajevo 1965 str. 35.
142 Isto, str. 4648.
Iscrpno o trajku bosanskih rudara, Jovo Vujatovi Husinska buna
Sarajevo 1955.
O trajku, njegovom toku, kao i o suenju rudarima i Juri Keroeviu
Moa Pijade objavio je vie priloga u raznim listovima i asopisima, kao npr.:
Gdje je Bosna Slobodna re Beograd br. 11 15. 1. 1922.
Policajsocijalisti o sebi Slobodna re Beograd br. 18 5. 3. 1922.
Poloaj radnika u Jugoslaviji i trajk rudara u Bosni 1920 Nova Evro
pa br. 10 1. 12. 1922.
Akcija za spaavanje Jure Keroevia Nova Evropa br. 10. 1.
12. 1922.
72

u trajku rudara protivsrpske motive, trajkae proglaavala zakletim ne


prijateljima srpskog naroda, a okruni naelnik u Tuzli pristupio je osnivanju
narodne garde iskljuivo srpskog sastava sa zadatkom da dovri posao vojs
ke i policije u smirivanju pobunjenih hrvatskih i muslimanskih rudara.
Srkiev radikaJski list, ponesen ovinistikom i antikomunistikom histe
rijom, pisao je da je trajk zajedniko djelo komunista i karlista, a vlasti
su, takoe, kao i SRPSKA RIJE prikazivale trajk kao komunistiko
karlistiku akciju i predstavljale pobunjene rudare, zato to su mahom
poticali iz naselja sa preteno hrvatskim stanovnitvom kao pristalice ekscara
Karla Habsburkog i komunistike neprijatelje drave.143
Guei trajk bosanskih rudara Vlada je pokazala na djelu svoje shvatanje ideje narodnog jedinstva. Jedna od prvih mjera koje je preduzela
protiv trajka bilo je protjerivanje iz rudnika svih stranaca, meu kojima
je najvie bilo Slovenaca, kao i izvjestan broj Hrvata, pa ak i Srba iz
Srbije. Vladajue partije utisnule su ideji narodnog jedinstva duboko ig
svoje klase i sve to nije bilo spremno da ponese taj ig proglaavale su
zakletim neprijateljem srpskog naroda i komunistikim neprijateljem dr
ave. Hapenjem komunistikog poslanika ure akovia, pod optubom da
je bio aktivan u organizaciji trajka, vlada je nagovjetavala svoj plan
borbe protiv K PJ.144 trajk rudara Bosne i Hercegovine u decembru 1920.
godine, okonan krvoproliem u Husinu, predstavljao je jednu od najpoz
natijih i najveih klasnih bitaka u staroj Jugoslaviji.145 Revolucionarni rad
niki pokret u Bosni i Hercegovini postao je zaista poligon, koji je odredila
vladajua buroazija za svoj obraun sa jugoslovenskim komunistikim po
kretom. Pri tome, ona je postupila koliko brutalno, toliko i lukavo. Iako su
trajkovi rudara tekli gotovo uporedo u Sloveniji i Bosni, bili motivirani
istim razlozima i imali iste ciljeve, vlada se prema njima postavila razliito.
trajk slovenakih rudara ocijenila je kao ekonomski oblik borbe radnika
i u znatnom obimu prihvatila postavljene zahtjeve, a trajk bosanskih ru
dara, u kome je uestvovalo 4800 radnika, okvalifikovala je kao politiku
borbu komunistikog pokreta uperenu protiv drave i drutvenog poretka.14'
Razliito postavljanje vlade prema rudarskim trajkovima u Sloveniji i Bos
ni i Hercegovini bilo je izraz njene taktike da protiv komunistikog pokreta,
koji je rijeila da slomi i uniti, ne istupa na irokom frontu, ve da se
orijentira na ogranienje bitke na ui front.147 Lukavo smiljena, ova
taktika imala je smisao u razaranju jedinstva i izazivanju, odnosno produb
ljivanju rascjepa u revolucionarnom radnikom pokretu. Kao da je saoptavala: drutvenom i dravnom poretku nije prijetila opasnost od radnikog
pokreta i rudarskih trajkova u Sloveniji, koji su bili organizovani radi po143 Rafael Bri op. cit. str. 49.
Moa Pijade Izabrani spisi I tom 2. knjiga Poloaj radnika
u Jugoslaviji i trajk rudara u Bosni 1920 Beograd 1964 str. 549.
Jovo Vujatovi op. cit. str. 37.
144 Glas Slobode br. 280 27. decembra 1920 Nasilja bosanske
vlade.
145 Rodoljub Colakovi Kazivanje o jednom pokoljenju I Naprijed
Zagreb 1964. str. 137.
146 Rafael Bri op. cit. str. 33, 52.
147 Moa Pijade Izabrani spisi I tom 5. knjiga Govor na
sveanoj akademiji povodom proslave 75-godinjice rudnika Kreke str. 1049.
73

boljamja ekonomskih uslova rada i ivota radnike klase, protiv ega vla
da ne moe imati nita, ve je, naprotiv, spremna da, zajedno sa radnikim
predstavnicima, trai i pronalazi rjeenja i postavljenim zahtjevima izlazi u
susret u zavisnosti od realnih mogunosti. Meutim, dok za ekonomske akcije
i zahtjeve radnika im a razumijevanja, vlada je rijeena da se u svakom momen
tu, svim raspoloivim sredstvima odluno suprotstavi komunistikim progra
mom inspirisanim radnikim trajkovim a, iji je cilj izrazito politiki, prevrat
niki, da bi se oborio postojei drutveni i dravni poredak. trajk bosanskih ru
dara vlada je ocijenila kao pobunu politikog karaktera i odluila da borbu pro
tiv jugoslovenskog komunistikog pokreta u cilju njegovog unitenja povede na
uem, bosanskom frontu, na kome je, po sasvim tanoj procjeni, put do
uspjeha bio laki i sigurniji nego u nekoj drugoj jugoslovenskoj pokrajini.
Istina, i u Bosni i Hercegovini komunistiki pokret nalazio se u usponu, ali
je, istovremeno, i njegovo antikomunistiko okruenje neosporno bilo veoma
vrsto. Uz to, nigdje kao u Bosni i Hercegovini ovinistike strasti nisu bile
tako lako zapaljive, sa ime je antikomunizam mogao da rauna kao sa
svojim najubojitijim elementom. U obraunu sa jugoslovenskim komunis
tikim pokretom na bosanskom tlu vlada je mogla raunati sa injenicom da
je komunistiki pokret u Bosni i Hercegovini jo organizaciono nerazvijen i
ideoloki neuvren, da u njegovoj strukturi djeluje desna struja sklona
reformistikom metodu u socijalistikoj politikoj praksi; zatim, da je cjelo
kupna graanska ili malograanska politika struktura u Bosni i Hercego
vini komplikovana heterogenim nacionalnim i vjerskim faktorima, po svome
ideolokom opredjeljenju antikomunistika, a da zastavu antikomunizma u
toj strukturi nosi militantni srpski nacionalizam, koji do usijanja raspaljuje
bosanska grupacija Radikalne stranke, najpouzdaniji oslonac i saveznik re
ima u Bosni i Hercegovini. U ovom obraunu sa K PJ za vladu je bila
takoe povoljna okolnost to se centar rudarskog trajka nalazio u hrvatskom
podruju bosanskog rudarskog bazena. Na kraju, zvanina politika narod
nog dravnog jedinstva imala je u Bosni i Hercegovini snano uporite i
podrku, to je moglo presudno uticati na uspjeh u slamanju jugoslovenskog
komunistikog pokreta na tlu Bosne i Hercegovine. U opozicionoj Sloveniji
takva podrka vladi sigurno bi izostala, pa bi protiv K PJ vlada morala da dje
luje preteno sa klasnih pozicija, to bi moglo da u cijeloj zemlji pokrene
talas komunistikih, kao i demokratskih, nacionalnih, antireimskih protesta
i akcija. Koncentrisana na Bosnu i Hercegovinu, i u njoj na rudarski bazen
naseljen znatno hrvatskim stanovnitvom, takvo reagiranje na vladinu anti
komunistiku krstaku akciju nije bilo realno da se predvia i oekuje.
Pokazalo se da je takva procjena bila tana. Osim radnika, uglavnom rudara,
koji su stupili u trajk, u toku brutalnog obrauna u kome je protiv trajkaa
vlada pokrenula policiju, vojsku,148 antikomunistiku ovinistiku srpsku na
148
Ahmed Hadirovi trajkovi radnika u Bosni i Hercegovini 1919
1920 ^ Prilozi br. 8 1972 str. 154.
(Vlada M. Vesnia donijela je 24. 12. 1920 Uredbu o militarizaciji rudarskih
radnika, na osnovu koje se rudarski radnici, u sluaju trajka, pozivaju na vojnu
vjebu. Tom uredbom trajk rudara bio je praktino zabranjen. Uredba je
objavljena u Slubenim novinama br. 291/1920).
Na dan proglaenja Uredbe Glas Slobode br. 279 od 24. 12. 1920. donio
je uvodnik pod naslovom: Vlada preti da trajk rudara silom ugui.

74

rodnu gardu,M Bosni i Hercegovini niko se nije ni pomakao da bi rudarima


pruio ma kakvu podrku. Poto je u Bosni i Hercegovini izostala svaka
ozbiljna politika akcija solidarnosti i pomoi rudarima, trajk je mogao biti
uguen za kratko vrijeme, a njegovo slamanje zavreno je pravom kaznenom
ekspedicijom policije, vojske i tzv. narodne garde protiv rudara i njihovih
porodica, pri emu je na husinsko hrvatsko stanovnitvo sruena prava stihi
ja neobuzdane stihije radikalskog srpskog ovinizma.
Slom trajka bosanskih rudara bio je uvod u opti progon KPJ u ci
jeloj zemlji. Nad uspjehom u izborima za Ustavotvornu skuptinu, koju je
KPJ mislila da pretvori u poprite borbe protiv vladajue buroazije i njenih
reima, nadnio se Damaklov ma vladine odlunosti da poraz rudara u Bosni
i Hercegovim pretvori u opti poraz jugoslovenskog komunistikog pokreta.
Hapenjem ure akovia Srkieva bosanska vlada pokazala se kao prethod
nica jugoslovenskog antikomunistikog reima.149 Ipak, ove i sline mjere,
uperene protiv KPJ, nisu u njenim redovima mogle potisnuti samouvjere
nost u revolucionarne mogunosti i anse komunistikog pokreta, potvrene,
uprkos pritiscima i blokadi buroaskih stranaka, blistavim izbornim rezulta
tom. Otvaranje konstituante znailo je za KPJ poetak nove etape klasne
borbe jugoslovenskog proletarijata, u kojoj parlamentarni oblik nije nikako
za potcjenjivanje. Kao da je u buroaskoj ustavotvornoj skuptini ve vidio
predvorje jugoslovenskog Sovjeta deputata radnika, seljaka i vojnika, ko
munistiki organ u Bosni i Hercegovini pisao je; ... nai komunistiki posla
nici su nosili svi preko grudi crvene trake na kojima je pisalo: ivela
Sovjetska Jugoslavija.150 Dok se u KPJ gledalo na klasni sukob koji se
odigravao izmeu rudara i vladinih organa kao i na mnoge klasne okraje
koji su prethodili ovome, a u militarizaciji rudarskih radnika vidjelo samo
prosto obnavljanje vladinog postupka u slamanju generalnog trajka jugoslovenskih eljeznikih radnika koji ima privremeni i prolazni znaaj i u e
mu se, po njenoj ocjeni, samo izraava slabost vlade i vladajue buroazije,
pa se na osnovu takvog procjenjivanja situacije glavna bitka protiv reima
iz rudarskog kruga prenosila u Ustavotvornu skuptinu i odlagala za njenu
narednu sjednicu, vlada nije gubila vrijeme u slinim razmiljanjima, ve
se, poslije poraza rudara, odluila na hitnu akciju, kao to je ve prethodno
bila rijeila da izvede i ve bila izvrila udar protiv revolucionarnog proleta
rijata na njegovom terenu, u okraju sa rudarskim trajkaoima. Dok su ko
munistiki poslanici sastavljali interpelacije, da bi ih na zasjedanju Ustavo
tvorne skuptine uputili vladi, inei je u njima odgovornom za krvoprolie
nad husinjskim rudarima, vlada je ve objavila Obznanu 30. 12. 1920., kojom se
zabranjuje aktivnost Komunistike partije Jugoslavije. Za razliku od takvog
ponaanja partijskog vodstva, optereenog iluzijom u anse uspjeha parla
mentarne bitke protiv vlade, u partijskoj bazi gajile su se nade u spremnost
proletarijata krupnih industrijskih centara da krene u nove trajkove i na
taj nain vlada, snagom radnike klase, primora na odstupanje. U strahu
od novih poraza ako bi radnika klasa sada pola u akciju, da to ne bi uinila,
od vrha K PJ dolazila je direktiva: ne dajmo se provocirati.151 Gore iluzije
149 Rafael Bri, op. cit. str. 36.
150 Glas Slobode br. 270 13. decembra 1920 Otvaranje Konstituante.
151 Rodoljub Colakovi, op. cit. str. 143.

75

u parlam entarne mogunosti, dolje nade da e proleterski div pokazati


svoju snagu buroaziji, u stvarnosti odsustvo svake konkretne revolucio
nam e inicijative; sve zajedno moglo je jedino da proizvede zbunjenost pro
letarijata. U izborima je dao glasove, u trajkovim a je dao krv, sada se naao
u poloaju da zajedno sa vladinim prijetnjam a slua meusobna optuivanja
komunista i socijalista o odgovornosti za poraz. Vitomir K ora nije krio
zluradost, piui; Komunisti, koji su dotle obijesno prijetili vladi, niti ne
pokuae dati kakvoga otpora, ve se zadovoljie legalnim protestim a.152
Kao da je u porazu rudara nalazio potvrdu za miljenje koje su socijaldemo
krati stekli o komunistima da su avanturisti, jer su neki jo na kongresu
Ujedinjenja, poneseni pobjedom komunistikog opredjeljenja kongresa, izjav
ljivali da e revolucija izbiti najkasnije za dva m jeseca.153 Za razliku od
K oraa, koji je vie likovao zbog neuspjeha komunistike strategije, nego
to je bio spreman da optui vladu zbog nasrtaja na radniku klasu i njena
elementarna prava, poto svakako nije bio spreman da sa svojom Socijal
demokratskom strankom stane na stranu proletarijata i ustane u odbranu
njegovih vitalnih interesa, Moa Pijade je uporedo sa optubom Vesnieve
vlade zbog varvarstva poinjenog nad bosanskim rudarima istovremeno sma
trao nunim da uputi rijei kritike vodstvu KPJ, inei ga odgovornim to
je u situaciji poraza trajka izostala akcija od strane politikog i ekonom
skog dijela radnikog pokreta, a takvo njeno dranje objanjavao socijal
demokratskim nasljeem koje se ispoljavalo u prenaglaavanju parlamen
tarnog oblika klasne borbe.154 Zemaljska vlada Bosne i Hercegovine, pod
predsjednitvom rad'ikalskog prvaka dra Milana Srkia,155 ve 30. 12. 1920.
hitno se obratila okrunim naelnicima u Bosni i Hercegovini sa nalogom:
izdajte odmah nareenja da se komunistike organizacije rasture i da se
njihovo funkcionisanje zabrani.156
Na sam dan objave Obznane, predstavnici Izvrnog odbora Central
nog partijskog vijea, komunistiki poslanici dr Sima Markovi i Pavle
Pavlovi, dosljedni stavu da se ne dozvoli reimu da isprovocira Partiju,
preduzimaju korak koji se moe sresti u melodramskim komadima sa dob
rom dozom crnog hum ora: komunistiki poslanici zahtijevali su da ih primi
m inistar unutranjih poslova Milorad Drakovi, autor Obznane, i u pisme
nom obliku traili od ministra da ih zatvori i preda sudu, kako bi na sudu
i pred najirom javnou mogli da odbiju sve infamije koje se dovode u
152 Vitomir Kora: Povijest radnikog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji
knjiga I Zagreb 1929 str. 282.
153 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Zbirka Vitomira Koraa 106.
154 Moa Pijade Izabrani spisi 2. knjiga Poloaj radnika u Jugo
slaviji i trajk rudara u Bosni 1920 str. 540.
155 U svojim Politikim zapisima dr Ivan Ribar je zabiljeio: Za Srki
a . . . se znalo da je, povodom ubistva austrijskog predstolonaslednika 1914...
izvukao na javnom trgu sablju. . . zaklinjui se da e osvetiti njegovu smrt poko
ljem Srbijanaca (Politiki zapisi knjiga I Prosveta Beograd 1943
str. 127).
156 ABH ZVBiH Prez. br. 13596/1920.
Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 30. 12 1920 Okru
nom naelniku. . .
76

vezi sa (komunistikim) pokretom.157 Linija Nedajmo se isprovocirati


bila je, u stvari, izraz opredjeljenja rukovodstva da putem parlamentarne
tribine, pred radnikom klasom i najirom javnou, kompromitira reakcio
narnu, antidemokratsku odluku vlade, da pred narodom prikae i optui
vladu kao ruioca njegovog suvereniteta, koji ukida u zemlji demokratiju i
politike slobode, a nad radnikom klasom uspostavlja specijalni reim
pritiska i prinude. Istovremeno, ova taktika sadravala je priznanje da je
naruena povezanost izmeu rukovodstva KPJ, partijske baze i radnike kla
se, da je strah od represalija reima nad partijom i revolucionarnim radni
kim pokretom nadjaao i snano potisnuo uvjerenje Centralnog partijskog
vijea da je revolucija u Jugoslaviji ante portas. Izjave koje su dolazile
iz KPJ da je Obznana izraz slabosti vladajue buroazije158 imale su smisao
da prikriju slabost sopstvene politike, poraz strategije revolucije. Orijentacija
na parlamentarno poprite bila je rjeit, neosporan dokaz da se KPJ po
vukla sa prve linije fronta klasne borbe, jer je prije tog povlaenja doivjela
desetkovanje svojih redova. Imaginarna revolucija, koja je bila esto lite
rarno estetska komponenta u Marksovoj i Engelsovoj politikoj publicisti
ci, naroito u Engelsovoj, postala je duhovna batina revolucionarnog rad
nikog pokreta, koju su, ponajvie nematovito, oivljavali njihovi politiki
sljedbenici u trenucima revolucionarne plime. Kao da se htjelo snagom imagi
nacije nadoknaditi nedostatak realnih mogunosti snaga revolucije. Iako
nesumnjivo mona uticajem, politika literatura nije mogla postati efikasno
orue kojim se pobjeuje klasni protivnik. Bilo je sasvim logino to se
nastupom oseke parlamenat javljao kao pouzdana obala. Poslije prolaznog,
privremenog zadravanja na kopnu, toliko da se pregledaju pogonski stroje
vi, odmori ljudstvo i obave poslovi oko snabdijevanja, brod revolucije e
se ponovo otisnuti na puinu. Tako se razmiljalo u rukovodstvu KPJ poslije
Obznane. Meutim, kratkotrajni period naglog uspona jugoslovenskog revo
lucionarnog socijalistikog pokreta stvarno se bio zavrio. Patosom kojim
se u ime budunosti obraao svome vremenu, zanosom kojim je ispunio
radnike jurie, komunistiki pokret ponio je obiljeje istorijskog prologa
velike drame jugoslovenskog proletarijata.
Sa literarno-politikom propagandom revolucije nisu mogli da se savla
daju nasipi i otpori vladajue, na kontrarevolucionarne akcije i udare sprem
ne buroazije. Nekad mone, u visine uznosljive, revolucionarne iluzije poele
su da se tope i propadaju u otrom sudaru sa tvrdom realnou. Poto im
ministar Drakovi nije pruio ansu da na sudskoj buroaskoj tribini
optue reim za poinjeni politiki zloin mislei naivno da e se u borbi
protiv proletarijata klasni protivnik odrei metoda i sredstava koja mu
stoje na raspolaganju, dok Partija sprema proletarijat na revoluciju da
157 Miroslav Nikoli Stav rukovodstva KPJ prema Obznani Jugoslovenski istorijski asopis (JIC) br. 34 1970 str. 52. (Izjavu komu
nistikih voa autor citira prema asopisu Republika br. 1 1. januara
1921).
158 I dr Branislav Gligorijevi se saglaava sa takvom ocjenom. On pie:
Zabranjujui rad KPJ u prvom redu zbog toga to je na Vukovarskom kongresu
prihvatila svoj revolucionarni program i radila na njegovom ostvarenju, retim je
pokazao sam o svoju slabosU (dr B.G1. Reim prema Vukovarskom kongresu
i programu KPJ Zbornik Vukovarski kongres str. 119).

77

uniti buroaziju komunistiki poslanici morali su da saekaju poetak


rada Ustavotvorne skuptine, pa da u njoj pozovu na odgovornost vladu
zbog izvrenog terora nad bosanskim rudarima i udara na demokratiju, koju
je odluila da zatiti od komunistikog pokreta i tako poloi demokratske
osnove i principe Ustava, ije je usvajanje pripremala.
Politiki sekretar Izvrnog odbora Centralnog vijea KPJ i komunis
tiki poslanik dr Sima Markovi 30. januara 1921. godine uputio je inter
pelaciju na predsjednika Ministarskog savjeta Nikolu Paia u kojoj Obznanu
Vesnieve vlade od 30. 12. 1920. protiv K PJ kvalifikuje kao dravni udar, pa
ponavlja zahtjev komunistikih poslanika upuen Vesnievoj vladi da se
objave sva dokumenta na osnovu kojih je izvreno suspendovanje KPJ
U zakljuku interpelacije dr Sima Markovi zahtijeva od predsjednika vlade
da odgovori: Zato vlada nije publikovala ta dokumenta na osnovu kojih
je putem Obznane izvrila dravni udar i da li je Vlada voljna uiniti kraj
reimu Obznane i radnikoj klasi povratiti sva ustavna i zakonima ove zemlje
zagarantovana prava.159 31. januara 1921. grupa komunistikih poslanika iz
Bosne i Hercegovine i Slovenije (Jakov Lastri, Danko Maduni, Miha Koren,
Valentin Mlakar, Mitar Trifunovi, uro akovi) uputila je interpelaciju
na m inistra uma i ruda i ministra unutranjih djela u kojoj se prikazuju
nasilja policijske vlasti i vojske nad seljacima u rudarskim naseljima i zatim
kae da je preko stotinu najboljih i najspremnijih rudara Slovenaca, proterano u Slovenaku, nekoliko eha u eku i masa drugih naih dravljana
u svoja mesta roenja. Poto su naveli konkretne primjere nasilja i terora
nad rudarima, seljacima i njihovim porodicama, interpelanti su postavili za
htjev da se odmah odredi skuptinska anketa koja e prikupiti sav mate
rijal i izneti ga pred Ustavotvornu skuptinu.160

Dok je Paieva vlada ignorisala zahtjeve komunistikih poslanika i


time pokazala da nastavlja antikomunistiki kurs i liniju svoje prethodnice,
vlade Milenka Vesnia, K PJ je itavim svojim dranjem ispoljavala nerazu
mijevanje pravog smisla Obznane, kojom reim nije uspostavljao samo bra
nu napredovanju komunistikog pokreta, ve pristupio unitenju njegove
glavne poluge Komunistike partije Jugoslavije. U vrhu K PJ bili su rijet
ki pojedinci, koji su, poput Trie Kaclerovia, osuivali Centralno partijsko
vijee i izraavali uvjerenje da je neprihvatanje borbe u tadanjoj situaciji
bilo ak gore od poraza.161 U stvari, u izostanku akcije revolucionarnog
radnikog pokreta poslije Obznane ispoljavala se zbunjenost i nepripremlje
nost Partije da djeluje u situaciji stvorenoj inom udara. Drukije ponaanje
K PJ nije ni moglo da se manifestuje u ovom momentu, koji ona nije ni
predviala ni oekivala. Za akciju bilo je neophodno jedinstvo partije, a njega
p ije bilo, jer se ve znatno prije trajka rudara u Sloveniji i Bosni i
159
Stenografske beleke Ustavotvorne skuptine Kraljevine SHS I Xf
redovni sastanak 14. marta 1921. godine Beograd 1921 str. 10.
Takoe: Miroslav Nikoli, op. cit. str. 54.
*#> Isto.
Takoe: Miroslav Nikoli, op. cit str. 55.
161 Miroslav Nikoli, op.cit. str. 61.

78

Hercegovini, prije Vukovarskog kongresa tiho, a poslije Kongresa sa jasnim


znacima, otvorio proces rascjepa u KPJ. Da odmah konstatujemo, do rascje
pa u KPJ na veinu i desnu grupaciju nije dolo na pitanju odnosa prema
ideji narodnog i dravnog jedinstva, jugoslovenskom nacionalnom jedinstvu
i dravnom centralizmu u tome je u KPJ vladala puna saglasnost ve na
pitanju puta u socijalizam, svrgavanja buroazije s vlasti revolucijom, ili ii
postupno, reformama, evolucijom do cilja socijalistikog drutva. Opredje
ljenje za revolucionarni put podrazumijevalo je i polazilo od gledita da
je jugoslovensko drutvo zrelo za proletersku revoluciju, a meunarodni
uslovi za njen uspjeh veoma povoljni, dok je reformni, evolutivni put proizla
zio iz stanovita da jo predstoji dugo razdoblje kapitalistikog razvoja
jugoslovenskog drutva da bi se na dnevni red radnike socijalistike partije
postavilo pitanje njegove socijalistike transformacije. Radnika klasa, ko
joj su se obraale i komunistika veina i reformistika desnica, morala je
da slua njihovo uzajamno okrivljavanje i optuivanje, argumentiranjem nji
hovih oprenih, meusobno iskljuivih stavova, pa joj, nezadovoljnoj zbog
takvog ponaanja njenog politikog vodstva, nije preostalo nita drugo nego
da svoje razoarenje potvruje apatijom prema sukobljenim socijalistikim
pravcima, a svoju klasnu mrnju prema buroazija stezanjem vilica, u sebi
salmoj i pred sobom naistu da poraz ne znai i njenu predaju. iNavikla
na teak ivot, ona je u borbi protiv kapitalistike eksploatacije stekla izdrlji
vost, na koju je mogla da se osloni u uvjerenju da joj predstoji jo poraza,
ali da e sigurno biti i pobjeda. Vukovarski kongres oznaio je zenitnu taku
koju je od svoga ujedinjenja dostigao jugoslovenski revolucionarni rad
niki pokret. On mu je dao komunistiki pravac, povezao ga sa svjetskim
komunistikim pokretom, uveo ga u Komunistiku internacionalu. Ali, kao
to poslije osvajanja vrha neminovno slijedi njegovo naputanje, tako je i
Vukovarski kongres istovremeno predstavljao najvii domet jugoslovenskog
komunistikog pokreta i poetak njegovog pada. Obznana je dola kao uda
rac spolja, od klasnog protivnika, koji je prouzrokovao poraz. U stvari,
pad je poeo na samom kongresu, na kome, zahvaljujui opoziciji centrumaa, nije moglo biti uspostavljeno jedinstvo KPJ. Tako je rascjep doao
znatno prije Obznane, to je vladinoj antikomunistikoj akciji, bez sumnje,
olakalo posao. Potvrdio ga je Manifest opozicije, koji su objavili pred
stavnici kongresne manjine, a odmah se sa njim solidarisali i podrali ga
centrumai u Bosni i Hercegovini. U jeku trajka rudara iz KPJ su isklju
eni centrumai braa Jakii, Franjo Rauer i Savo Kapor.162
Otvoren na Vukovarskom kongresu, ubrzan Obznanom, rascjep u revo
lucionarnom socijalistikom radnikom pokretu morao je da se potvrdi i
adekvatnim oblicima politike organizacije. Komunisti su se nali pred za
datkom da dokazuju dosljednost Vukovarskom programu u novim, izmije
njenim uslovima, a centrumai su sve jasnije ispoljavali tenju da se vrate
u mimo i udobno socijaldemokratsko korito i u njemu razrauju ideoloku
platformu reformistikog socijalizma. Dok su komunisti ivjeli u ubjeenju
da su za obraun sa Obznanom dovoljni parlamentarni i novinarsko-propagandni oblici borbe, centrumai su u vladinoj antikomunistikoj ofanzivi
vidjeli svoju ansu da se radnikoj klasi predstave kao socijalistika partija
162
Ibrahim Karabegovi Vukovarski kongres i pitanje daljnje izgradnje
Partije u Bosni i Hercegovini Zbornik Vukovarski kongres str. 200.
79

njenih realnih mogunosti i interesa. Istovremeno, organi vlasti sprovodili


su m jere Obznane policijski strogo i inovniki odgovorno. Pokrajinska upra
va za Bosnu i Hercegovinu primala je izvjetaje o zatvaranju radnikih ko
munistikih domova, zam iranju komunistike agitacije i aktivnosti patriot
skih namjetenika u suzbijanju komunizma i svakog pokreta uperenog
protiv drave.3 Lokalni organi vlasti saoptavali su da vei dio industrij
skog radnitva ostaje izvan organizacija,163164 to je svakako bio izraz slabog
uticaja raznih politikih pravaca socijalistikog pokreta na radnike mase.
U nekim m jestim a opadanje aktivnosti komunistikog pokreta bilo je pra
eno pristupanjem njegovih pripadnika Socijaldemokratskoj partiji Zvo
no,165 nacionalistikoj struji, u kojoj je drava mogla da nae nejak poli
tiki oslonac. U radnikom pokretu zaotravali su se sukobi na pitanju
izbora puta u kretanju ka socijalizmu, to je u prvom redu koristilo vladajuoj buroaziji. Ako je Obznana predstavljala sredstvo i oblik prinude
protiv KPJ, unutranje razaranje radnikog pokreta, intenzivirano Obznanom,
znailo je njenu pravu politiku pobjedu. S druge strane, prividno, kompro
misno, manifestantno jedinstvo radnikog pokreta, proklamovano na Vukovarskom kongresu, u radnikom pokretu niko vie nije elio. Sada je svaki
pojedini pravac u radnikom pokretu inio odgovornim i optuivao sve
druge pravce zbog poraza i izgubljenog jedinstva. estokom udaru bila je,
meutim, najvie izloena K PJ. Ali, u odbijanju optubi i ona se sluila
napadima i optubama. Centrumai socijalisti. . . su izdajnici radnike
klase, pisao je ivota Milojkovi, koje buroazija koristi u svom strem lje
nju da razbije i osudi radniki pokret.166 Pripadnici reformistike orijen
tacije socijalistikog radnikog pokreta u Bosni i Hercegovini slavodobitno
su izjavljivali da se iz ruevina jugoslovenskog radnikog p o k r e ta ... digla
najprije Socijalistika radnika p artija Jugoslavije, u koju su se 27. m arta
1921. godine ponovo ujedinile stare socijal-demokratske partije Srbije i Bos
163 ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 922/1921.
Kotarski ured u epu 22. 1. 1921. Zatvaranje radnikih komunisti
kih domova
Okrunom naelstvu u Travniku.
364 ABH V.2.S.O. pov. br. 2486/1925.
Kotarski ured u Tenju 26. 1. 1921. Zatvaranje komunistikih domova.
Zemaljskoj vladi za BiH Sarajevo.
(U izvjetaju kotarskog ureda Teanj Zemaljskoj vladi o zatvaranju komu
nistikih domova i zapljeni arhive kae se izmeu ostalog: Da se komunizam
u Tesliu nije ivlje razvio kao po drugim industrijalnim mjestima valja traiti
uzrok u jakoj akciji socijalista grupe oko Zvona, koji imadu tamo dosta
svojih pristaa koli meu radnitvom toli meu graanstvom, a zatim u ve
likom broju domaeg radnitva kojemu je rad u fabrici nuzgrednom zaslugom, a
uglavnom se kod svoje kue bavi poljodjelstvom te nije pristupaan komunisti
kim utopijama).
165 ABH ZVBiH Prez. br. 2155/1921.
Okruno naelstvo Banja Luka 5. marta 1921.
Izvjetaj o politikoj situaciji za mesec februar 1921. Predsedniku Zemaljske
Vlade BiH Sarajevo.
166 A CKSKJ Kl 1921/8 ivota Milojkovi: Politika situacija u
Jugoslaviji (Osloboenje, Be br. 3 1. maj 1921).
Aprilski plenum 1921. odredio je stav KPJ prema centrumaima kao izdaj
nicima radnike klase kojima je Obznana ila na ruku (Uro Nedimovi Rad
niki pokret u Bosni i Hercegovini u prvoj polovini 1921 godine. Prilozi
br. 1 Sarajevo 1965 str. 87.
80

n e . .. Mi poinjemo raditi onde gde smo o Vukovarskom kongresu stali<.


Reformisti smatraju da razdoblje od Vukovarskog kongresa do Obznane
predstavlja mranu stranicu u istoriji jugoslovenskog radnikog pokreta,
jer se u to doba razjedinjavao i unitavao na pokret. Odvajanje od komu
nista oni su, kau, izvrili u interesu radnike klase, ime su se nali u
procesu koji se odvija u cijelom radnikom pokretu u svijetu. Takav rascjep,
po miljenju formista, predstavlja napredak u meunarodnom socijalisti
kom pokretu, o emu, po njima, svjedoi i formiranje internacionalne rad
ne zajednice socijalistikih partija u Beu 22. 2. 1921., koju su inicirali
najpoznatiji socijalisti marksisti celog sveta.167 Tako su, po jednima,
za rascjep ne samo bili odgovorni drugi, ve su u rascjepu svi nalazili put
ka jedinstvu po koncepciji pravca kome su pripadali. Istovremeno, dok su
se meusobno okrivljavaili i proglaavali razbijaima radnikog pokreta, di
jelili su isto miljenje o narodnom jedinstvu Jugoslovena. Komunisti su
tvrdili da jugoslovenska buroazija nema snage da rei bar jedno od svojih
socijalno-politikih pitanja.- Ona nije. u stanju da ispuni svoj glavni zadatak
koji se sastoji u ostvarivanju ideje nacionalnog jedinstva. Plemenski raz
dori u Jugoslaviji, a naroito sudbonosni sukob izmeu srpske buroazije, sa
jedne, i hrvatske, i slovenake, sa druge strane, danas se zaotrio vie nego
ikada p r e .. ,168169 U tome sasvim saglasni sa komunistima, bosanskohercegovaki socijalisti su izraavali svoje jugoslovensko nacionalno opredjeljenje
naglaavajui da je socijalistika partija na Slovenskom Jugu, od svoga
postanka jo pre trideset godina, uvek bila protiv separatizma i za nacionalno
i dravno jedinstvo Jugoslovena. Od toga rev olu cion arn og g led ita nju ne
moe da odvoji ni injenica to su pojedina jugoslovenska plemena u svom
dobrom delu, stojei pod duhovnim i politikim uticajem prolosti i reakcio
narnih klasa i partija, protiv nacionalnog dravnog jedinstva.165 Ipak, identi
no stanovite komunista i socijalista o narodnom i dravnom jedinstvu nije
moglo sprijeiti i zaustaviti njihov razvoj u pitanju metoda borbe za socija
lizam, njihovo konfrontiranje na pitanju strategije, niti je moglo da postane
motiv pozitivnog ponaanja vladajue buroazije prema sukobljenim pravci
ma socijalistikog radnikog pokreta. Zahvaljujui njihovom jugoslovenskom nacionalnom opredjeljenju vladajua velikosrpska buroazija mogla je
da rauna da za svoju politiku narodnog i dravnog jedinstva ima podrku
i radnike klase, to joj je samo davalo politike snage u obraunu sa tzv.
antidravnim elementima i protivnicima. KPJ je za nju glavni neprijatelj
drutvenog i dravnog poretka; stoga nju treba unititi, dok se sa socija
listima, deklarisanim protivnicima revolucionarnog metoda borbe za socija
lizam, moe plodno saraivati i tolerisati njihov uticaj u kontrolisanim rad
nikim organizacijama i ustanovama. Stavie, vlada je s razlogom cijenila
da je sa Obznanom socijalistiki pokret u cjelini doivio poraz. Izvjetaji or
gana vla9ti govorili su da K PJ gubi pristalice meu radnicima u rejonima
gdje je imala veliki uticaj,170 pa je vlada imala osnova da bude zadovoljna
167
Glas Slobode br. 1 14. maja 1921 Radnicima i radnicama Bosne
i Hercegovine.
* Kao pod 166.
169 Glas Slobode br. 2. 19. maja 1921. Ustav Jugoslavije.
170 ABH ZVBiH Pov. br. 443
Maelstvo okruga Tuzlanskog 4. 5. 1921..
Predsjednitvu Zemaljske vlade za BiH Sarajevo.

81

ne samo zbog udarnosti Obznane i njenog punog politikog efekta i rezultata,


ve i zbog iluzija koje su postojale u K PJ da Obznana ima znaaj samo
privremenog stanja.171 Relativno iroke razm jere politikog uspjeha Obzna
ne nisu se potvrivale samo onemoguavanjem komunistike politike aktiv
nosti, ve i politikim kompromitovarijem socijalistikih prvaka. Jaikii su,
stoji u jednom izvjetaju Zemaljskoj vladi, bili svojevremeno najei ko
munisti, ali su se kao i ostali dananji centrumai, kao na prim jer dr.
Zon i drugi, povukli, jer su izgubili ugled kod radnitva i sada hoe prividno
da simpatiu vlad i. . .172 Iako su se u dravnom aparatu, prvenstveno u
njegovim niim instancam a, pojavljivala shvatanja da izmeu komunista i
centrum aa nema bitnih razlika, je r im je cilj jedan, a razlike se ispoljavaju
u nainu njegovog ostvarivanja, organi vlasti nisu nikako stajali pod uticajem
takvih shvatanja u provoenju m jera Obznane. One su bile uperene i is
kljuivo su pogaale organizacije i institucije KPJ. Pokrajinska vlada za
Bosnu i Hercegovinu u svom revnosnom izvravanju zadataka Obznane izla
zila je iz okvira njenih strogih odredaba, pa je tako naredila Direkciji
eljeznica u Sarajevu da iz dravne slube otpusti sve dravne inovnike i
namjetenike za koje se utvrdi da su po svojim shvatanjima komunisti, pri
emu je uopte bilo irelevantno da li se stvarnim podacima moe dokazati
njihovo komunistiko djelovanje.173 Kako je antikomunizam veoma pogodan
za ispoljavanje nacionalizma, meu otputenim eljezniarima nalo se vie
Hrvata, a to je u hrvatskim graanskim sredinama takoe stvaralo klimu za
nacionalistike proteste i ovinistike reakcije.174 Dok su nacionalisti uzimali
171 ABH ZVBiH Pov. br. 575/1921.
Ministarstvo unutranjih dela 11. 6. 1921.
Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo.
172 ABH V..S.O. Pov. br. 2486/1925 str. 215220. (Zapisnik o saslu
anju Josipa Baje, elektromehaniara u Komandi mjesta Sarajevo, sastavljen kod
policijske direkcije u Sarajevu 30. i 31. jula 1921. Sasluanje izvrio Josip B.
Radi).
Na zahtjev Zemaljske vlade za BiH Policijska direkcija za BiH alje 18. 6.
1921. ,,izvjetaj Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu. U izvjetaju Izmeu
ostalog stoji: Nastaje doba raskola tj. od Vukovarskog kongresa prelazi Glas
Slobode u ruke komunista, koji Jakia i njegove prijatelje iskljuuju iz partije.
Nakon Obznane, kao i nakon zabrane izdavanja Glasa Slobode pojavljuje se
Sreten Jaki sa drugovima i pokree centrumaku socijalnu partiju. U septembru
U920 pisali su on i njegove pristae tzv. Manifest opozicije. Od prilikje pre
mesec dana odrana je skuptina njegovih pristaa u svrhu ponovnog pokretanja
Glasa Slobode kao organa njihove partije, s tendencijom da poe onim putem
i smerom koji je bio prekinut i osujeen Vukovarskim kongresom. Jaki je u
politici zastupnik onog smera koji se u Srbiji manifestira pod vodstvom Dragie
Lapevia, a veoma je blizak i Korau. Protivnik je neposredne revolucije, jer
stoji na stanovitu da jugoslovenske prilike nisu jo zrele da prave skokove, nego
polazei sa posve ispravnog stanovita natura non facit saltus Trai reenje
socijalnog problema putem evolucije. Pristaa je marksistikog socijalizma. Geslo
njegove partije je nepomirljiva klasna borba. Revolucija se ne apstrahira posve. . .
Komunisti ga smatraju izdajnikom ideje, odmetnikom socijalizma predbacujui
mu potajne veze sa buroaskom vladom... Polic. direktor: egarac (ABH
ZVBiH br. 6118/1921).
173 ABH ZVBiH Pov. br. 569.
Ministarstvo unutranjih dela u Beogradu 10. 6. 1921.
Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo.
174 ABH Pokrajinska uprava za BiH br. 192700/1921. (Rezolucija hrvat
skog graanstva u Mostaru 20. 12. 1921. povodom opetovanog otputanja Hrvata
eljezniara, radnika i namjetenika).
82

u zatitu radnike i namjetenike svoje nacije, a reimu ostavljali slobodne


ruke da Obznanu primjenjuje protiv radnika drugih nacionalnih opredjelje
nja, komunisti su pozvali radnike da zahtijevaju ukidanje Obznane, jer je
zabranjeno djelovanje KPJ, u stvari, ugroavalo elementarna demokratska
prava cjelokupne radnike klase Jugoslavije.175
Obznana nije mogla da ugui otpor i glas komunista, ali je radniku
klasu i radniki pokret za dugi niz godina liila demokratskih uslova, u
kojima bi mogla da se organizovano priprema i osposobljava za borbu pro
tiv drutvenog sistema zasnovanog na kapitalistikoj eksploataciji njenog
rada. Takav poloaj radnike klase objanjava se ne samo snagom vladajue
buroazije, ve i slabou rukovodstva KPJ, koje je bilo optereeno iluzijom
demokratije u zemlji i proleterske revolucije u svijetu, pa je u sudaru sa
brutalnom realnou svoje iluzije morala da plati visokom cijenom razoa
renja i teke apatije radnike klase, za iju su duu, poslije Obznane, kre
nule da se bore mnogobrojne legitimne klase i nacionalne politike organi
zacije. Sama protiv sviju, svi protiv KPJ to je bio poloaj u kome se KPJ
nala poslije Obznane. Ipak, jo se nije bila otresla iluzija, koje je vie
batinila iz istorije evropskog socijalizma i svoje pretkomunistike, socija
listike epohe, nego to su bile njena vlastita svijest, ali je, takoe uporedo
sa gleditem da Obznana predstavlja kratkotrajno, prolazno, privremeno sta
nje, u svijesti komunista prodiralo saznanje da e novi uslovi za borbu koju
vodi potrajati due i biti veoma teki pa im se KPJ mora prilagoditi, ako
eli da istraje na svome programskom cilju i opredjeljenju. Izmeu iluzija i
svijesti o novom poloaju komunisti su se okretali postepeno ivotnim pita
njima radnike klase, osuivali vladinu protivradniku politiku bezobzirnog
izrabljivanja i od vlade zahtijevali konkretne mjere zakonske zatite i osigu
ranja radnike klase.176
Novi poloaj je sve manje motivirao KPJ da se bavi razmatranjem i
politikom afirmacijom ideje narodnog i dravnog jedinstva optuujui isto
vremeno jugoslovensku buroaziju za okretanje lea svome istorijskom po
zivu i zadatku, a sve vie od nje traio da sagleda stvarne uslove svoga
djelovanja i ivota radnike klase da realno ocijeni svoje mogunosti i sprem
nosti klase da pod rukovodstvom Partije vodi borbu za promjenu i po
boljanje svoga materijalnog drutvenog i politikog poloaja, za rjeavanje
konkretnih pitanja i zahtjeva na putu ka socijalistikom drutvenom ure
enju. Dok se u rukovodstvu KPJ izrazito sporo probijalo saznanje da se
vlaidajua ^buroazija ne ali, jer joj je bila strana i sama pomisao tna
kratkotrajnost mjera Obznane (kojom je iskazivala svoje antikomunistiko,
klasno opredjeljenje), izmeu radnike klase, spremne za borbu, i KPJ,
orijentirane da sredstvima politike propagande i parlamentarnim metoda
ma pritiska izvri na vladu uticaj da povue Obznanu, labavile su veze i
stvarao odnos u kome je sve manje bilo uslova za uzajamni revolucionarni
susret i jedinstvo akcije. KPJ se nala u poloaju neeljenog odvajanja od
175 Isto (Komunista Rade Bitanga, tipograf kod Pahera i Kisia u Mos
taru, na ovoj skuptini je traio da se u rezoluciji zahtijeva ukidanje Obznane i
Zakona o zatiti drave.
176 ABH Pokrajinska uprava za BiH Sarajevo Pov. br. 707/1921
str. 10.
(Rezolucija akcionog odbora beogradskih metalskih radnika upuena pod
odboru metalskih radnika u Mostar da se usvoji na zboru radnika).

83

klase, a radnika klasa u stanju politiko-psiholoke deprimiranosti, ali ne


zbog poraza nije joj bio ni prvii, a ni posljednji ve zbog osjeanja
da rtve koje je dala nisu bile ni nune ni opravdane. Otuda u redovima
klase potitenost, a u bazi Partije, prije svega u njenom omladinskom sastavu,
gnjev i nezadovoljstvo zbog prom aaja i ponaanja rukovodstva. Iz te psiho
loke situacije, ispunjene razoarenjem i istovremeno potrebom da se
klasnom protivniku prkosno dem onstrira da su klasa i Partija neunitivi,
da nije povlaenje ve juri njihovo trajno svojstvo i opredjeljenje, rodila
se ideja crvenog terora protiv predstavnika i nosilaca reima buroazije, da
se metodom revolucionarnog individualnog terora vlada prim ora na kapitu
laciju pred radnikom klasom i njenom Partijom i povue protivradniku,
antikomunistiku Obznanu.177
Proizvod nenormalnih drutvenih i politikih uslova, individualni revo
lucionarni teror se i ranije u jugoslovenskim zemljama javljao kao izraz
otpora obespravljivanju, tlaenju i ugnjetavanju naroda. Prirodno je da su
omladinci bili njegovi propagatori i nosioci. Ako su donijeli zakljuak, oni
su ga i izvrili. Za ideju morao se dati ivot. Rijei i djela ili su zajedno.
Bosna i Hercegovina postala je u svijetu uvena po atentatima jugoslovenskih omladinskih nacionalnih revolucionera erajia, Principa, abrinovia,
Ilia, Mehmedbaia kada su narodu Bosne i Hercegovine austrougarski
upravljai stezali omu oko vrata i postavili ga pred apsurdan izbor: ili
trajno ropstvo ili nemilosrdno istrebljenje i unitenje. Mladobosanci su
svojim ivotima branili ast svoga naroda i njegovo pravo na ivot u slobodi.
Kao da se istorija sada ponovila, ali sa novim rasporedom suprotstavljenih
i sukobljenih drutvenih i politikih polova i frontova. U krilu KPJ, iz bunta
protiv taktike oklijevanja i povlaenja koju je provodilo partijsko ruko
vodstvo, rodila se i na borbenoj areni pojavila nevelika zavjerenika grupa
komunistikih omladinaca, odluna da na bijeli teror protiv radnike klase
odgovori crvenim terorom protiv predstavnika vladajue buroazije. Njen
zaviaj bio je tamo gdje su mrnja protiv reima buroazije i nezadovoljstvo
zbog mlakog dranja vodstva K PJ bili najdublji. Roena iz dvostrukog pro
testa, bosanska grupa komunistikih terorista preuzela je na sebe ulogu
izvrioca crvene pravde. Alijagi, Lopandi, Colakovi djelovali su po nare
enju sopstvene komunistike svijesti. Vjerovali su, poneseni mitom revo
lucionarne rtve, da e sm rt vinovnika Obznane, ministra unutranjih poslova
Milorada Drakovia, zaplaiti buroaziju, a prodrmati i na revolucionarnu
borbu pokrenuti K PJ, da e kaznom nad neprijateljem povratiti radnikoj
klasi samopuzdanje i dignuti je na noge u posljednji boj. Nisu ni pomiljali
ovi atentatori komunistikog uvjerenja i pobuda da e njihov in biti novi
povod vladi za jo ei i beskrupulozniji obraun sa K PJ i revolucionarnim
radnikim pokretom.
177 Rodoljub olakovi Kazivanje o jednom pokolenju Crvena pravda
Naprijed Zagreb 1964 str. 129199.
Slavoljub Cvetkovi Pojava individualnog terora kod mladih jugoslovenskih komunista 1921 godine Istorija X X veka Zbornik radova VII
Beograd 1965 str. 453^192.
Uro Nedimovi Komparacija izmeu akcija Mlade Bosne (1914) i
Crvene pravde 1921. Pregled br. 78 juli avgust Sarajevo 1974
str. 741 748.
Pregled istorije Saveza komunista Jugoslavije Beograd 1963 str. 77.

84

Dok su komunistiki omladinci kovali svoj plan osvete, reim je tra


io u Ustavotvornoj skuptini veinu koja e izglasati ustav u njegovoj re
dakciji. Ustavotvorni odbor i Ustavotvorna skuptina bili su prilika i za
poslanike KPJ da iznesu svoju koncepciju dravnog ureenja i uporedo iz
vre pritisak na vladu i potrae podrku demokratske javnosti za suspendovanje Obznane. Dok je vladi bilo potpuno jasno ta e komunistiki poslanici
poduzeti u parlamentu za ukidanje Obznane i kakva e shvatanja zastupati
u ustavnoj debati o ureenju drave, komunistikim predstavnicima postale
su potpuno nepoznate nove mjere koje je vlada spremala protiv KPJ. Ima u
tom poloaju KPJ izvjesne doze cinizma njeni poslanici izlau u parla
mentu komunistiki program, kritikuju stav buroaske drave i prijete vladi
pokretom ogromne veine naroda, dok im ministri iz vladinih klupa prave
ironine upadice i ekaju zavrni in, koji je vlada do detalja izreirala.
Izlaganje sekretara Centralnog vijea KPJ, narodnog poslanika dra
Sime Markovia u aprilskoj sesiji Ustavotvorne skuptine, retoriki pone
seno i sraunato na politiko-propagandni efekat irokog javnog radijusa,
nije pruilo vladi razloga za zabrinutost. Uvjeren da ideja ujedinjenja Srba,
Hrvata i Slovenaca u jednu dravu nije bila dovoljno pripremljena ni kod
Srba, ni kod Hrvata ni kod Slovenaca, Sima Markovi je tvrdio da je
jugoslovenska drava u stvari samo jedan od produkata svjetskog rata,
ali je pri tome naglaavao da Jugosloveni svoje nacionalno ujedinjenje du
guju pored amerikih, engleskih i francuskih topova, jo i ruskoj revolu
ciji, bar u istoj mjeri. Meutim, iako ideja nacionalnog ujedinjenja nije
bila pripremljena kod Srba, Hrvata i Slovenaca, sam akt ujedinjenja u jednu
dravu pozdravio je na narod i u Srbiji i u Hrvatskoj i u Sloveniji :sa
velikim oduevljenjem. I mi komunisti smo delo narodnog ujedinjenja sa
istim oduevljenjem pozdravili kao i svi ostali, jer i mi komunisti smatramo
da je ujedinjenje naroda jedan od bitnih, jedan od osnovnih uslova za
njegov pravilan ekonomski i kulturni razvitak. Markovi optuuje reim to
je svojom antinarodnom i antidravnom politikom stvar narodnog jedinst
va vratio nazad, naroito u Hrvatskoj, gdje ne samo Stjepan Radi, ve
itav hrvatski deo naeg naroda ispoljava miljenje i osjeanje da Jugosloveni ne predstavljaju jedan narod sa tri plemena i da Hrvati ine pose
ban narodni individualitet hrvatski. Po Markoviu to je posljedica vlada
vine prema hrvatskom delu naeg naroda, jer, Hrvati, hrvatski deo naeg
naroda, iako je sa oduevljenjem p ria o n a o j n acion aln oj dravi (kurziv E.R.)
nije od te nacionalne drave video na kraju krajeva nikakvog dobra. Ali,
protivnarodna i protivdravna politika reima nije urodila negativnim poslje
dicama samo u Hrvatskoj. Mi u Srbiji, koji smo po predratnom naem
Ustavu uivali zaista relativno velika prava i velike slobode, aktom ujedi
njenja izgubili smo, gospodo, sve to . . . Vi niste nita dobili, a mi smo izgubiii. Eto, to je bilans naeg ujedinjenja.178 Tako prvi jugoslovenski komu
nista ini odgovornom vladu za razaranje narodnog jedinstva, za proces
178 Stenografske beleke Ustavotvorne skuptine Kraljevine SHS I knjiga
Beograd 1921 XVII redovni sastanak 18. aprila 1921 str. 811.

85

rastvaranja jedinstvenog naroda u tri plemena, dok istovremeno nacionalno


ujedinjenje vidi u prilaenju H rvata i Slovenaca srpskoj nacionalnoj dravi,
da bi, zatim izjavio kako su u jugoslovenskoj dravi, poslije dvije i po go
dine zajednikog ivota, doivjeli razoarenje svi i Srbi i Hrvati i Sloven
ci. Oigledno, reim je Obznanom izvrio ne samo antikomunistiki i antidravni udar, ve je u vrhu K PJ proizveo pravu idejnu konfuziju i pesimizam,
u emu je jedan od najznaajnijih uspjeha njegove antikomunistike lini
je. To je bio veoma efikasan metod odvajanja Partije od radnike klase,
jer, razoarana, pesimizmom pritisnuta, K PJ nije bila sposobna da sa kla
som uspostavi akcione politike veze, da radnikoj klasi i obespravljenim
otvori vidike u budunost. Gdje vlada pesimizam, poznato je, tamo se gubi
perspektiva, tamo su porazi neizbjeni. Komunistike oratorske optube
reima mogle su da djeluju jo samo kao sredstvo politike estetike da se
poraz predstavi kao herojska tragika. Ne moe se porei da su u njemu ovi
elementi bili prisutni.
Budui sekretar CKKPJ, veoma znaajno ime jugoslovenskog komu
nistikog pokreta, Filip Filipovi je u ustavnoj raspravi rezignirano tvrdio
da je KP bila prva i jedina koja je jo prije dvije i po godine traila da
se ustavno pitanje rei, a sada joj se, u momentu kad se to pitanje reava, oduzima mogunost da utie na njegovo reavanje. Poslanicima KP
ne daje se mogunost ak ni svoje poslanike dunosti da vre. Zahvalju
jui takvom ponaanju vlade i pod takvim okolnostima, na dalji opsta
nak i rad u Ustavotvornoj skuptini postao je nemogu, izjavio je Filip
Filipovi u ime Kluba komunistikih poslanika. Izlazei iz Ustavotvorne
skuptine komunistiki poslanici rijeili su da pou u mase radnog naro
da! da ga o svim nedelima Vlade i njene takozvane veine obavijeste i
pripreme za trenutak koji nije tako daleko, kada e, voen Komunistikom
partijom i oslonjen na svoju snagu, uspeti da obori sadanji brutalni, nasilni
ki i krvavi reim.179 Vlada nije imala razloga da se srdi to u zavrnoj de
bati o Ustavu nee uestvovati poslanici K PJ u Ustavotvornoj skuptini, koju
je gotovo cjelokupna jugoslovenska buroazija sm atrala glavnim neprijate
ljem drave i drutvenog sistema, kao ni osnova da vjeruje u komunistike
izjave o snazi i spremnosti komunistikog pokreta da obori reim. U veoma
okrnjenom sastavu, uz bojkot poslanika Hrvatske republikanske seljake
stranke i K PJ, Ustavotvorna skuptina usvojila je Ustav 28. juna 1921. go
dine. Ustav je prihvaen sa 223 glasa, a 196 poslanika glasalo je protiv ili
je bilo odsutno. Ostvarena veina postignuta je glasovima poslanika Jugoslovenske Muslimanske Organizacije, koji su kupljeni davanjem velike od
tete agama i begovima za zemlju oduzetu agrarnom reformom. Vidovdanski
Ustav je ozakonio monarhiju i centralistiko ureenje i osigurao hegemo
niju velikosrpske buroazije.180
Sljedeeg dana, 29. juna, pripadnik beogradske teroristike grupe, molerski radnik Spasoje Steji, pokuao je da izvri atentat na regenta Alek
sandra, prema sopstvenoj izjavi, u znak protesta protiv onih koji treba da
179 Stenografske beleke... XLIII. redovni sastanak 31. maja i 1. juna
1921 str. 45.
io Pregled istorije SKJ str. 77.
86

tite zakon, a oni ga gaze; protiv protekcije, protiv batina.181 Policijski


iznueno priznanje atentatora Stejia da je za atentat dobio nareenje od
komunistikih poslanika Filipa Filipovia, Vladimira opia i Nikole Kovaevia, ministar pravde upotrijebio je kao razlog da od Skuptine zahtijeva
izruenje sudu spomenutih komunistikih poslanika. Istupajui u skuptini
u ime komunistikog poslanikog kluba protiv ovog zahtjeva, Kota Novakovi je u skuptinskom prihvatanju ovog zahtjeva prvog dana poslije dono
enja Ustava vidio zloslutnu simboliku i kobne auspicije, u ijem znamenju
poinje rad Narodna skuptina prvog saziva u jugoslovenskoj dravi.182183 Pos
lije izvrenog glasanja poslanika, predsjednik Skuptine dr Ivan Ribar saoptio je zakljuak Skuptine da se poslanici Filip Filipovi, Vladimir opi
i Nikola Kovaevi imaju izruiti sudu.10 Antikomunistiki i hegemonistiki
kurs reima velikosrpske buroazije, koja e tokom dvije decenije mijenjati
svoje koalicione partnere, ali ih uvijek nalaziti i osiguravati u buroaskim
strankama jugoslovenskih nacija, bio je sankcionisan prvim Ustavom jugoslovenske drave. Sada je predstojalo samo njegovo adekvatno zakonsko
doraivanje, njegova politika, ekonomska i optedrutvena kodifikacija.
Politika je zahtijevala hitnost.
Ubrzo za neuspjelim Stejievim, uslijedio je 21. jula 1921. Alijagiev
atentat. Nastojanja rukovodeih ljudi u KPJ da atentat sprijee nisu uspje
la.184 Ako je trajk bosanskih rudara bio motiv za donoenje Obznane,
atentat bosanskog stolarskog radnika na inicijatora Obznane a i progona ko
munista, ministra Milorada Drakovia, postao je novi razlog da se Obznana
uvrsti Zakonom o zatiti javne bezbjednosti i poretka u dravi. Narodna
skuptina donijela ga je 1. avgusta 1921. godine poto je prethodno vlada
Nikole Paia za njegovo usvajanje u javnosti izvrila politike pripreme, u
kojima je organizacija Jugoslovenske napredne nacionalistike omladine
(JNNO), prethodnice ORJUNE, imala istaknutu ulogu.185 Poslije izglasava
nja Zakona o zatiti drave Narodna skuptina je ponitila mandate 58
komunistikih poslanika i predala ih u ruke policije. Time je kratkotrajno
razdoblje legalnog djelovanja KPJ bilo zavreno. Vlada je sada imala Ustav
kakav je eljela, Skuptinu, koja joj je bila posluna, i Zakon o zatiti
drave, koji joj je bio neophodan za obraun i unitenje KPJ. U takvoj po
ziciji vladajua buroazija mogla je da preduzme kampanju sistematskog,
organizovanog nasilja nad revolucionarnim radnikim pokretom. I krenula je
twn putem, uvjerena da e bez tekoa lomiti otpore svuda gdje joj se
pojave.
Za razliku od KPJ, u aktivnosti bosanskih socijalista pitanju Ustava
nije posveena vea panja. Oni su se uglavnom ograniili na konstatacije da
Ustav ima sva obeleja osnovnog Zakona za jednu kapitalistiku dravu,
da u njemu interesi radnike klase nisu nimalo zatieni i da su socijal
demokrati i komunisti zbog toga glasali protiv Ustava. Istovremeno, bosan181 Slavoljub Cvetkovi Pojava individualnog terora kod mladih jugo
slovenskih komunista 1921 str. 478479.
182 Stenografske beleke... XLVII redovni sastanak 1. jula 1921. godine
str. 12.
183 Isto, str. 14.
184 Rodoljub Colakovi Kazivanje o jednom pokoljenju 1964.
str. 195.
185 Slavoljub Cvetkovi, op. cit. str. 481487.
87

skohercegovaki socijalisti su smatrali da se. Ustavu sa gledita nacionalnog


jedinstva ne mogu initi takve zamerke.16 U to vrijeme u vodeim krugovi
ma socijalista odvijala se veoma iva aktivnost da bi se stvorila to jaa
jedinstvena jugoslovenska socijalistika partija. Pri tome se raunalo sa
blagonaklonou reima i tekim stanjem u K PJ poslije Obznane. U tom
pogledu bosanski socijalisti uporno su nastojali da u m asama radnike
klase optue i uine odgovornim komuniste za sve protivradnike mjere re
ima, da za svoju reformistiku liniju pridobiju komuniste koji su naputali
redove K PJ i da u uslovima razoarenja i dezorijentacije radnike klase
osvoje naklonost i podrku to veeg broja radnika. U svakom potezu KPJ
reform isti su nalazili dokaz za svoju tvrdnju da se K PJ nalazi u procesu
raspada, u koji je dospjela zahvaljujui svojoj avanturistikoj strategiji
kojom je proletarijatu nanijela vie tete nego svi njegovi protivnici.186187189 U
naputanju Konstituante od strane komunistikih poslanika reformisti su
vidjeli bankrot politike neproleterske partije,1* u osudi Stejievog atentata
na regenta Aleksandra glavno im je bilo da K PJ konfrontiraju i izoluju od
radnike klase,19 a Alijagiev atentat na m inistra Drakovia iskoristili su
za optubu komunista da svakim svojim postupkom, bilo da razbijaju rad
niki pokret ili da vre individualne a k c ije . . . postiu jedan i isti rezultat
jaanje buroazije i slabljenje proletarijata.190
Okrenuti idejno i strateki frontalno protiv KPJ, kada je reim brutal
nim metodama i sredstvima koristio silu vlasti da je uniti, socijalisti su
svojom antikomunistikom kampanjom u ime pravog marksizma mislili da
svome uticaju ire put u radnikoj klasi, a u stvari su u njenim redovima
doivljavali sopstvenu kompromitaciju. To su sasvim tano zapazili organi
vlasti, koji su redovno pratili kretanja meu radnicima poslije antikomu
nistikih m jera i zakona i bili uvjereni da e i u njihovoj antikomunistikoj
aktivnosti kompromitovani socijalisti u ulozi lojalne opozicije biti veoma ko
risni saveznici. Zato su reformisti mogli samo da principijelnom kritikom
proprate donoenje zakona o zatiti drave, ime su, s jedne strane, do
kazali svoje suprotstavljanje proturadnikoj politici reima, i, s druge stra
ne, ostavili mogunost za kontaktiranje sa njim.191 Cjelokupna ova aktivnost
socijalista, agresivna prem a progonjenoj K PJ, obazriva prema reimu, bila
je usm jerena na okupljanje heterogenih socijalistikih grupacija u zemlji
u jedinstvenu socijalistiku partiju. Udio koji su u tom pogledu dali bosan
ski socijalisti bio je veoma znaajan. d otpora i izjava da ne moe biti
govora o ujedinjavanju sa desnim ekstremistima, mitranovom naciona
listikom grupom Zvonaa192 nije ostale) nita. Borba za marksistiku
orijentaciju proleterske partije193 bila je samo jedna od banalnih parola,
186 Glas Slobode br. 2 19. maja 1921. Ustav Jugoslavije.
187 Glas Slobode br. 6 16. juna 1921. Patnje i lutanja nae rad
nike klase.
188 Isto.
189 Glas Slobode br. 9, 7. jula 1921. Povodom atentata.
190 Glas Slobode br. 12 28. jula 1921. Atentati i radnika klasa.
191 Glas Slobode br. 134. avgusta 1921 Zakon o zatiti drave.
192 Glas Slobode br. 14 11. avgusta 1921. Pitanje ujedinjenja
socijalistikih partija.
193 Glas Slobode br. 18 8. septembra 1921. Sarajevski socijalisti
i pitanje ujedinjenja.

88

kojima je obilovala reformistika socijalistika propaganda, da bi se pred


radnicima koliko-toliko ouvao proleterski obraz i nala platforma za
ujedinjenje antikomunistikih socijalistikih grupacija. Na sastanku delegata
glavnih odbora Jugoslovenske socijaldemokratske stranke Slovenije, Socijalde
mokratske stranke Jugoslavije i Socijalistike radnike partije Jugoslavije
1. i 2. avgusta 1921. (na sam dan objavljivanja zakona o zatiti drave)
formirana je Socijalistika zajednica Jugoslavije sa zadatkom da izvri pri
preme za ujedinjenje pomenutih partija u jedinstvenu socijalistiku parti
ju.194 Kao god to se centrumaki pokret poeo organizaciono konstituisati
pod reimom Obznane, tako je Socijalistika zajednica Jugoslavije stvorena
ba u vrijeme donoenja zloglasnog antikomunistikog Zakona o zatiti dr
ave.195 U decembru 1921. godine marksistika orijentacija bosanskih i
drugih jugoslovenskih reformista dobila je svoj finale obrazovanjem Socija
listike partije Jugoslavije.196 Prvak bosanskih marksistikih reformista i
jedan od istaknutih funkcionera tek stvorene SPJ, Jovo Jaki, uvjeren da e
iza SPJ stati veina jugoslovenske radnike klase, mogao je tim povodom
da izjavi da je ujedinjenje radnike klase vanije od najboljih programa
i da je njena pocepanost u izvesnim prilikama, gora od najgorih programa
i orijentacija.197
SPJ je usvojila program koji je po sadraju i duhu predstavljao
osavremenjenu i modernizovanu kompilaciju Erfurtskog programa u ko
me je svoje mjesto dobio minimalni program sa stavovima Socijalistike
partije u pogledu nacionalnog jedinstva i politikog ureenja drave.198 Neskriveno antikomunistika, nova SPJ proklaimovala je reformizam kao metod u borbi za socijalistiko drutvo, jugoslovenstvo kao nacionalnu ideju,
republiku kao oblik drave, a lokalne samouprave kao oblik administrativ
nog ureenja zemlje. Sa takvom klasnom strategijom i nacionalnom ideolo
gijom ona nije mogla doi u sukob sa reimom, ali ni uhvatiti dubljeg korije
na u radnikoj klasi. Sada je, neometana od vlade, mogla da pristupi radu
na liniji usvojenog programa, tavie, ona se sa vladom nala na istoj po
ziciji, kada je iz opozicionih graanskih stranaka pokrenuto pitanje za izmje
nom u nedavno prihvaenom i proglaenom Ustavu. U redovima socijalista
bilo je ocijenjeno da pokret jednog dela jugoslovenske buroazije za revi
zijom Ustava nije pokret za poboljanje, ve za pogoranje sadanjeg Ustava.
Taj pokret za pogoranjem Ustava eli da koi i spreava prirodnu evolu
ciju dravnog i nacionalnog jedinstva Jugoslovena .. ,199
Antikomunistiki zakoni izazvali su velika pomjeranja i polarizaciju u
optejugoslovenskom radnikom pokretu, pa, sasvim prirodno, i u njegovom
bosanskohercegovakom dijelu. KPJ bila je primorana da ode u ilegalnost
194 Ibro Karabegovi Konstituisanje reformistikog radnikog pokreta
u Jugoslaviji koncem 1921. i poetkom 1922 Prilozi br. 10/2 Sarajevo
1972 str. 295.
195 Dr Toma Milenkovi Socijalistika partija Jugoslavije (19211929)
ISI Beograd 1974. str. 52.
196 Dr Toma Milenkovi, op. cit. str. 73.
197 Glas Slobode br. 34 29. decembra 1921 Jovo Jaki: Ujedinjenje
socijalistikih partija.
198 Dr Toma Milenkovi op. cit. str. 7677.
Ibro Karabegovi, op. cit. str. 304.
199 Glas Slobode br. 26. 3. novembra 1921. Odluke odbora Ujedi
njenja Socijalistike Zajednice Jugoslavije.
89

i da djeluje iz ilegalnog poloaja, ime je pokazala da reim buroazije nije


mogao da je uniti. Reformistika struja unutar KPJ, koja se protivila nje
nom revolucionarnom kursu sm atrajui ga avanturistikim i po radniku
klasu opasnim, postala je, poslije iskljuenja, centar oko koga su se oku
pile razne socijalistike organizacije i, u uslovima terora i pritiska buroa
zije na radniku klasu, formirale jedinstvenu SPJ.
Nastala u procesu krize komunistikog pokreta kao izraz otpora opo
zicionih elemenata opredijeljenih za put reformi i evolucije, a protiv metoda
revolucionarnog obaranja kapitalistikog drutvenog poretka, SPJ se nala
izmeu antikomunistikog reima, rijeenog da slomi revolucionarni radniki
pokret, i proletarijata, spremnog da vodi borbu protiv sistema kapitalistike
eksploatacije. Ako se s pravom moe tvrditi da je socijalistiki radniki po
kret Bosne i Hercegovine odigrao znaajnu ulogu i imao neosporno velike
zasluge za ujedinjenje jugoslovenskih socijaldemokratskih partija na komu
nistikoj platformi u jedinstvenu SRPJ(k,), mora se s razlogom takoe konstatovati da su bosanskohercegovaki centrumai unutar KPJ predstavljali sna
nu polugu reformistike opozicije i dali nesumnjivo visok doprinos razbijanju
komunistikog pokreta Jugoslavije.
Rascjepom revolucionarnog radnikog pokreta na komunistiki, revolucio
narni pravac i evolutivni, reformistiki pravac poinje nova etapa jugoslovenskog socijalistikog pokreta. SPJ e ostati u poloaju lojalne opozicije vladi,
vrsta na platformi jugoslovenskog nacionalnog jedinstva, zadovoljna kada
u pregovorima sa predstavnicima vlasti i kapitalista postigne izvjesna po
boljanja materijalnih uslova ivota radnike klase.
Izloena stalnim progonima, ilegalna K PJ bie dosljedna svome pro
gramskom opredjeljenju i istrajno ga potvrivati borbom protiv kapitalisti
kog drutva, kao to e i u pogledu ideje nacionalnog jedinstva Jugoslovena
i dalje jo ostati na stanovitu kongresa Ujedinjenja i Vukovarskog kongresa,
saglasna u tom e sa SPJ i svim buroaskim partijam a jugoslovenske nacional
ne orijentacije. U osnovnim pitanjima strategije sasvim na liniji Komunisti
ke internacionale, iji je lan od svoga osnivanja, K PJ nije dijelila njeno
stanovite da su Srbi, Hrvati i Slovenci posebni narodi. Komunistika internacionala je, meutim, sm atrala da nacionalne suprotnosti i sukobi u bal
kanskim zemljama predstavljaju veoma znaajno pitanje u borbi balkanskih
komunistikih partija. U proglasu proletarijata balkansko-podunavskih ze
malja, upuenom prije Vukovarskog kongresa KPJ, Izvrni komitet Komu
nistike internacionale naglaava da protiv hegemonistikih tenji birokratsko-kapitalistike oligarhije iz Srbije ustaju podjednako makedonski Bu
gari,200 Albanci, Hrvati, Crnogorci i Slovenci. . . Prilike diktiraju Komunisti
koj partiji da na Balkanskom poluostrvu mora imati veu ulogu nego to
je to sluaj u isto nacionalnim kapitalistikim dravama, gde nacionalno
200
Poetkom dvadesetih godina u Komunistikoj internacionali se Make
donci u jugoslovenskoj dravi smatraju Makedonskim Bugarima. Ovo gledite
o Makedoncima zadrae se relativno dugo u Kl zahvaljujui injenici to je u
organima Kl radio dosta veliki broj istaknutih bugarskih komunista i to je
u Kl vladalo shvatanje da je bugarska KP najjaa Komunistika partija na Bal
kanu.
90

pitanje ne postoji. Svi napori balkanskih komunistikih partija moraju biti


usmereni ka razumevanju ove velike uloge komunizma na Balkanu.20120
Iako je KPJ, zajedno sa koalicionim partijama reima, kao i izvjesnim
drugim buroaskim partijama, zastupala ideju nacionalnog jedinstva Srba,
Hrvata i Slovenaca (oficijelno dravno, ustavno stanovite) i u tom pogledu
razilazila se sa Komunistikom internacionalom, donoenje Obznane, a za
tim i Zakon o zatiti drave reim je obrazlagao antidravnim karakterom
i opredjeljenjem KPJ, koja prijeti svjetskom proleterskom revolucijom. Pro
ricanje KPJ da e Vidovdanski ustav sagoreti u plamenu ustavne borbe, ko
ja e se rasplamsati odmah poslije njegovog usvajanja"" potvrdilo se kao
iracionalni zanos koji se u sudaru sa realnou procesualnim tokom pretva
rao u racionalno iskustvo i saznanje da se klasna borba protiv vladajue
buroazije ne vodi uspjeno prijeteim govorima i himerama budunosti, ve
upornim, svjesnim, organizovanim akcijama radnike klase, spremne da
podnosi poraze i u njima iznova stie snagu i nove spoznaje na putu ka
svome cilju drutvu pravde, socijalistikom drutvu.
Stanovite buroaske vlade bilo je jasno: revolucija je nezakonita. Zak
ljuak koji se nametao iz toga stanovita mogao je za jugoslovensku buroa
ziju u cjelini biti samo jedan: KPJ, koja sprema revoluciju, mora se proglasiti
nezakonitom i zabraniti. Poslije zakona o zatiti drave ona je imala da bira:
ili prihvatiti status nametnute ilegalnosti i prilagoditi se novom poloaju, ili
propasti. KPJ nije birala, za nju nije moglo biti dileme, jer revolucionarna
partija u istoriji uvijek ima samo jedan put put borbe. Legalni kao i
ilegalni uslovi samo su spoljni okvir njene istorijske egzistencije, njenog
potvrivanja u procesu protivrjenog kretanja drutva. Opredjeljenje da
nastavi borbu u neravnopravnim uslovima predstavljalo je njenu veliku od
luku, dokaz da je radnika klasa neunitiva, da se ne predaje klasnom protiv
niku i kada su odnosi snaga na njenu tetu.
I Obznana i Zakon o zatiti drave priznali su legalitet reformistikog
puta u socijalizam. Reformistiki socijalistiki pokret nastojao je da iskori
sti svoju ansu, da svojim stavovima i taktici osigura podrku radnike klase.
Rascjep na dvije struje, dva puta u socijalizam morao je meu njima
neminovno otvorili pukotine i razlike i u odnosu prema ideji narodnog i
dravnog jedinstva i pokrenuti proces u kome je jedinstveno opredjeljenje
za narodno i dravno jedinstvo moralo da se rastvori i izrazi u razliitim
pravcima i shvatanjima.

201 Citirano prema knjizi Janka Pleterskog: Komunistika partija Jugosla


vije i nacionalno pitanje 1919 1941 Komunist Beograd 1971 str.
1011.
Vidjeti takoe: Dr Duan Luka Radniki pokret u Jugoslaviji i nacionalno
pitanje 1918 1941 Institut za savremenu istoriju Beograd 1972 str.
202 Stenografske beieke Ustavotvorne skuptine kraljevine SHS XVII
redovni sastanak 18. aprila 1921 govor dr Sime Markovia str. 15. 91

II

POLITIKO KONSTITUISANJE ILEGALNOG I LEGALNOG RADNIKOG


POKRETA I NJIHOVO RAZILAENJE U DEFINISANJU NACIONALNOG
KARAKTERA JUGOSLAVIJE (1921 1925)
U razdoblju 1918 1921, u kome se konsolidovao reim velikosrpske
buroazije u koaliciji sa graanskim strankama slovenakih klerikala i bosan
skih Muslimana, ispoljile su se u ekonomskom ivotu poloaju Bosne i
Hercegovine sve teke posljedice rata, kao i uticaj ekonomske politike re
ima u privrednom razvoju Bosne i Hercegovine. O takvim posljedicama
u privredi Bosne i Hercegovine ovdje smo ve rekli najnunije. U proteklom
razdoblju one su bile uklonjene u svojim najizrazitijim oblicima (umrtvljena
industrija, nestaica roba iroke potronje, hrane, graevinskog materijala,
visok stepen nezaposlenosti, slab autoritet vlasti it.)., ali, zahvaljujui eko
nomskoj politici reima, kao i Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu, priv
reda Bosne i Hercegovine, sa kojom je ula u novu dravu, nee zadugo
biti u mogunosti da prevlada tendencije zaostajanja, koje e se potvrditi
kao njena hronina karakteristika. Istina, krenue se naprijed, ali to kretanje
odvijae se izrazito sporim -tempom, ulo vij eno i pritisnuto naslijeenom
ekonomskom strukturom , koja je liena sopstvenih unutranjih snaga da
ostvari napredniju transform aciju, a politikim, kao i ekonomskim faktorima
izvan njenog okvira, to jest izvan Bosne i Hercegovine, odgovaralo je da se
nasljee produi kao tendencija, da se ne prekine ekonomsko zaostajanje
Bosne i Hercegovine. Ukidanje feudalnih drutvenih odnosa unijelo je u
Bosni i Hercegovini znaajne promjene u socijalnoj strukturi njenog stanov
nitva, ali je poljoprivredna proizvodnja i dalje ostala njegovo glavno zani
manje i u drutvenoj proizvodnji preovlaujua grana. To je bio osnovni
faktor nezavidnog ekonomskog poloaja Bosne i Hercegovine. Dok su preko
tri etvrtine svih kuanstava (75,9%) u Jugoslaviji ivjele 1921. godine od
poljoprivrede, stoarstva, umarstva i ribolova,201 u Bosni i Hercegovini
je u prvim godinama poslije rata od poljoprivrede ivjelo 86,37% njenog
stanovnitva, a svega 13,63 bavilo se vanpoljoprivrednim zanimanjima.*04
Ako se imaju u vidu niska produktivnost u obradi zemlje u Bosni i Hercego-*204
205
Mijo Mirkovi Ekonomska historija Jugoslavije Ekonomski preg
led Zagreb 1958 str. 333.
204 Dr Ahmed Hadirovi. Prilog prouavanju poloaja radnika u Bosni i
Hercegovini izmeu dva rata Prilozi Sarajevo 10/II 1974 str. 236.
92

vini i primitivna sredstva rada, predstava zaostajanja Bosne i Hercegovine


postae realnija i potpunija. U tom smislu djelovala je i stopa prirasta
stanovnitva koja je u Bosni i Hercegovini prelazila 20% ,205 a najvia je bila
svakako u strukturi poljoprivrednog stanovnitva. U navedenom procentu
vanpoljoprivrednog stanovnitva 0,31% ivjelo je od rudarstva, 6,10% od
industrije i zanatstva, 1,269% od trgovine i novarstva, 0,79% od saobraaja,
1,64% od javnih slubi, 0,23% od slobodnih zanimanja, 1,95% od rada kao
posluga i 0,92% od ostalih zanimanja.206 Stvaranjem jugoslovenske drave
sve zemlje koje su se ujedinile i ule u njen sklop nale su se u ekonom
skom pogledu u novim uslovima. Od 1918. postoji prvi put u povijesti jugoslovenskih naroda zajedniko, isto, jedinstveno jugoslovensko trite, bez
unutranjih carina, bez ogranienja u kretanju ljudi, posebno unutranje
jugoslovensko trite odvojeno od drugih. Zajedniko trite bilo je neopho
dan preduvjet za veliku podjelu rada, za racionalan razmjetaj proizvodnih
snaga i preuzea, za industrijalizaciju, za uvrenje poslovnih veza izmeu
pojedinih jugoslovenskih ekonomskih podruja u jednu narono-ekonomsku
cjelinu. To je jedinstveno trite izvrilo velik pozitivan ulicaj na razvoj
proizvodnih snaga u Jugoslaviji od 1918 do 1941, iako u prvim neposrednim ko
ristima nisu u jednakoj mjeri sudjelovali ni svi narodi Jugoslavije ni sva njena
podruja.207 Bosna i Hercegovina dolazi svakako u red onih jugoslovenskih
podruja u kojima prednosti jedinstvenog trita nisu dole do punog izra
aja, zahvaljujui u prvom redu uticaju vanekonomskih inilaca. Ipak, i
u privrednom ivotu Bosne i Hercegovine bili su prisutni procesi karakteris
tini za cijelu zemlju. Ve 1919. zapoeta koncentracija kapitala, iji je nosi
lac Srpska centralna banka d.d., nastavila se ivlje iduih godina i pokazala
respektabilne rezultate. Iako je u procesu koncentracije kapitala bilo pojava
zanemarivanja njegovog nacionalnog karaktera, pa je, istina rijetko, dolazilo
do stapanja nacionalno razliitih banaka, ipak je taj proces preteno nosio
nacionalni ig. Banke u Bosni i Hercegovini su i dalje imale vie mononacionalno nego mjeovito nacionalno obiljeje.20* Vailo je pravilo: svaka
nacija u Bosni i Hercegovini politiki je jaka toliko koliko je jak njen kapi
tal. Meutim, koncentracija kapitala ni u nacionalno mjeovitom, ni u na
cionalno jednostranom smjeru nije davala efekat koji bi bio dovoljan da
snanije utie na razvoj proizvodnih snaga. A kapital, koji se koncentrisao iz
van Bosne i Hercegovine, nije pokazivao interes za investiranjem u Bosni i
Hercegovini, tavie, Narodna banka, iji su upravni odbor sainjavali pre
teno predstavnici krupnog srbijanskog kapitala, u pogledu kreditne politike
provodila je veliku diskrim inaciju. . . prema Bosni i Hercegovini kojoj je
Mijo Mirkovi op. cit. str. 334.
206 Dr Ahmed Hadirovi op. cit. str. 236.
207 Mijo Mirkovi op. cit. str. 339.
208 Broj i stanje novanih zavoda sa seditem na teritoriji Bosne i Hercego
vine (bez stranih filijala) na dan 31. XII 1923---- vistalo se ovako.
kapital u hiljadama dinara:
Banke:
37 sipskih
11 muslimanskih
9 hrvatskih
19^097.
2 jevrejska
266,578 (Marko Markovi
35 ostalih
Bankarstvo Bosne i Hercegovine lanak u knjizi: Bosna i Hercegovina kao
privredno podruje Sarajevo 1938 str. 380.
93

od 1920 do 1925. dodjeljivano nekoliko puta manje kredita nego Sloveniji


ili Hrvatskoj,209 iako je ratna teta u Bosni i Hercegovini procijenjena na
675500000 franaka,210 a Bosna i Hercegovina u ratu izgubila preko 19%
svoga stanovnitva.211 Bosna i Hercegovina su srpske zemlje, ali krupni
kapitalisti Srbije nisu to gledite potvrivali ulaganjem svoga kapitala u priv
redni razvoj Bosne i Hercegovine. Na djelu su se ponaali kapitalistiki, a
na rijeima patriotski srpski. Patriotizam kapitala dokazuje se profitom,
za koji nisu bili sigurni kapitalisti iz najveih finansijskih centara da ga
mogu povui iz Bosne i Hercegovine. Privatni kapital izvan Bosne i Hercego
vine nije ispoljio interes ni za eksploataciju rudnog bogatstva Bosne i Herce
govine, koje je bilo jedan od jakih motiva Austro-Ugarske Monarhije da oku
pira Bosnu i Hercegovinu 1878. godine. Svako investiranje koje nije donosilo
siguran profit bilo je skopano sa rizikom, pa stoga, umjesto privatnog kapi
tala neka u rizik ulazi drava. Tako je, poslije ujedinjenja, preuzimanjem
Varea i Z en ice. . . drava postala vlasnik najveeg dijela nae teke proiz
voake industrije. Usljed pomanjkanja privatnog domaeg kapitala, a dije
lom i usljed njegove nezainteresovanosti za teku industriju, vodstvo i inici
jativu u rjeavanju problema teke industrije gvoa morala je silom
p r ilik a (kurziv E.R .), da preuzme sama drava.212 U stvari, pravi razlog nije
bio prvenstveno u pomanjkanju privatnog domaeg kapitala, ve u injenici
da je obrt kapitala u tekoj industriji neuporedivo sporiji nego u prera
ivakoj industriji roba iroke potronje, koja brzo vraa investirani kapi
tal i uz to oploen i uvean obilnim profitima. Zato domai, privatni nacio
nalni kapital i nema takvih svojstava kao to su patriotske i nacionalne nje
nosti. Niti je industrija mogla da uposli viak radne snage koji se naroito
stvarao na selu, u kome je porast agrarnog stanovnitva u zemlji bio 5 i po
puta vei od porasta stalno zaposlenih,213 niti je poljoprivredna proizvodnja
u Bosni i Hercegovini bila u stanju da osigura ishranu svoga stanovnitva.214
U prvim godinama jugoslovenske drave, Bosna i Hercegovina pokazuje izra
zito sporo kretanje i u industriji i u poljoprivredi. Dok je do konca prvog
svjetskog rata u Bosni i Hercegovini bilo podignuto 170 industrijskih preduzea, u prvih pet godina u Bosni i Hercegovini je pokrenuto svega 50 novih
industrijskih preduzea.215 U istom razdoblju prosjena proizvodnja ita u
Bosni i Hercegovini nije jo bila dostigla ni nivo iz 1914. godine.216 etveni
prinos ostvaren u Bosni i Hercegovini 1923. godine iznosio je svega 8,56%
ukupnog etvenog prinosa u zemlji.217 Oslonjena na nejaku industrijsku i
poljoprivrednu proizvodnju, ma koliko da je bila slobodna, trgovina nije
mogla da osigura snabdijevanje stanovnitva potrebnim industrijskim i po
209 Dr Nikola Vuo Agrarna kriza u Jugoslaviji 19301934 Prosveta
Beograd 1968 31.
210 Isto str. 2.
211 Kao pod 22.
212 Ing. Uro Lazovi Metalurgijska industrija lanak u knjizi: Bosna
i Hercegovina kao privredno podruje str. 314.
2.3 Mijo Mirkovi op. cit. str. 357.
2.4 oro Krsti Agrarna politika Bosne i Hercegovine lanak u
knjizi: Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 98.
2.5 Dr Kemal Hrelja Industrija i saobraaj u Bosni i Hercegovini od
1929. do 1941. godine. Prilozi br. 2 Sarajevo 1966 str. 126127.
216 oro Krsti op. cit. str. 96.
217 Mijo Mirkovi op. cit str. 345.
94

ljoprivrednim proizvodima. Pouzdani plateno sposobni potroa, koji se.


u prvom redu nalazio u krugu dravnog inovnitva, oficira, podoficira i
vojnika, u mjestima vojnih garnizona, nije mogao da postane dovoljno mo
an oslonac za ivlji razvoj trgovine.218 U takvim uslovima trgovina nije
mogla da akumulira kapital kojim tei da bude investiran u rentabilne
grane proizvodnje. Udeavan dijelom po stratekim potrebama, a dijelom
po nagodbi i raspodjeli interesnih sfera industrijske ekspanzije Austrije i
Maarske,219 nerazvijeni saobraaj u Bosni i Hercegovini tokom niza go
dina poslije ujedinjenja predstavljao je jednu od glavnih konica njenog
privrednog razvoja.
Posmatrano u cjelini sa stanovita privrednih kretanja, u prvim godi
nama poslije stvaranja jugoslovenske drave, naroito u razdoblju 1921
1925, moe se govoriti o procesu prosperiteta kapitalizma i ekonomske sta
bilizacije,220 o povoljnoj konjunkturi u kapitalistikoj privredi u dravi
uopte, pa i u Bosni i Hercegovini, iako u znatno skromnijim razmjerama.
Na toj osnovi stvara se iluzija da se kapitalizam u agrarnim zemljama
nalazi u povoljnijem poloaju nego u industrijskim zemljama, jer se tu do
lazi do visokih profita s malim trokovima, jer postoji obilje agrarnih siro
vina, drvela i ruda, obilje i jeftinoa radne snage i jer je kapital rijedak i
zato svemoan.221 Meutim, proces stabilizacije i konjunkture nije bio pra
en uvrenjem ekonomskog poloaja radnike klase i irokih slojeva po
ljoprivrednih proizvoaa. Naprotiv, podaci pokazuju da se stabilizacija ka
pitalistike privrede ostvarivala na raun osnovnih kategorija neposrednih
proizvoaa, da su prosperitet i konjunktura poivali na negativnim tenden
cijama i posljedicama u ekonomskom poloaju seljatva i industrijskog rad
nitva. U tim godinama cijene poljoprivrednih proizvoda ispoljavale su jaku
tendenciju pada,222 a istovremeno cijena radne snage u industriji, najam
nina, uz skroman nacionalni porast od 5% do 30% u periodu 1921 1926.
pokazivala je nesrazmjerno velik realni pad, jer su cijene sredstava za
ivot u istom periodu porasle za 100% do 350%.223 Bosna i Hercegovina se
u tom pogledu nalazila u vrhu ljestvice, to je znailo da je ivotni standard
radnika u Bosni i Hercegovini bio na njenom dnu. Otuda je sasvim razumlji
vo da su ekonomski interesi radnika u Bosni i Hercegovini odreivali glav
nu sadrinu njihove politike borbe. Istovremeno, opravdano se moe tvrditi
da je konsolidacija reima velikosrpske hegemonije u Bosni i Hercegovini
imala izrazito slabu ekonomsku osnovu. Utoliko su, meutim, elementi po
litikog pritiska morali jae dolaziti do izraaja. I dolazili su.
Reim je sigurno uinio veliki ustupak Spahi kada je u Vidovdanskom
ustavu, da bi bio izglasan glasovima poslanika JMO, prihvatio za Bosnu i
218 Dr Mehmed Zildi Trgovina na podruju Bosne i Hercegovine
lanak u knjizi: Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 355.
Uro Krulj Gradska privreda lanak u knjizi: Napor Bosne i
Hercegovine za osloboenje i ujedinjenje 1929 str. 339.
219 Abo Koen Privreda Bosne i Hercegovine u istorijskom presjeku
lanak u knjizi: Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 428.
220 Dr Ahmed Hadirovi kao pod 204 / str. 247.
221 Mijo Mirkovi op. cit. str. 359.
222 . Perm Ekonomski razvitak sela od 1878 do 1928 lanak u knjizi.
Napor Bosne i Hercegovine za osloboenje i ujedinjenje str. 301.
Todor Kruevac op. cit. str. 159.
20 Dr Ahmed Hadirovi op. cit. str. 249.
95

Hercegovinu status posebne administrativne pokrajine, pa je ostavio u nje


nim istorijskim granicama. Ustavno osiguranje statusa Bosne i Hercegovine
kao administrativne pokrajine neosporno je slabilo pretenzije i aspiracije
velikosrpske buroazije na Bosnu i Hercegovinu kao srpsku zemlju. Me
utim, prihvatanjem ovog statusa Bosne i Hercegovine, velikosrpska buro
azija ni za trenutak se nije odrekla tenje da Bosnu i Hercegovinu tretira
kao srpsku zemlju, niti jei takoe hrvatska buroazija mislila i bila sprem
na da odustane od istorijskog prava po kome Bosna i Hercegovina od davni
na predstavljaju hrvatsku dravnu teritoriju, pa u skladu sa hrvatskim
dravnim pravom treba da se nau u jedinstvenom politikom okviru Hrvat
ske. U tom pogledu obje su imale politiku podrku nacionalnih buroazija
srpske i hrvatske u Bosni i Hercegovini. Velikosrpska buroazija nala
zila se svakako u boljem poloaju. Ona je drala u svojim rukama vlast u
Jugoslaviji, a istovremeno i komandne pozicije u istorijskoj pokrajini Bosni
i Hercegovini. Na elu izvrnih politikih organa Bosne i Hercegovine na
lazili su se bosanskohercegovaki eksponenti politike linije velikosrpske
buroazije o srpskom karakteru i pripadnosti Bosne i Hercegovine. Na
elu Narodne vlade, obrazovane 1. X I 1918, zatim Zemaljske vlade za Bosnu
i 'Hercegovinu, form irane 7. I 1919, kao i na elu Pokrajinske uprave u
funkciji pokrajinskog namjesnika nalazili su se istaknuti predstavnici reima
velikosrpske hegemonije Atanasije Sola, dr Milan Srki, dr Nikola urevi i Ljubom ir Vulovi. Poetkom m arta 1924. godine ukinuta je pokrajinska
uprava, a Bosna i Hercegovina u istorijskim granicama podijeljena je na
est oblasti, na elu sa velikim upanima,224 koji su odano provodili politiku
narodnog i dravnog jedinstva. Tako je vlada u Beogradu postepeno,
korak po korak, Likvidirala instituciju pokrajinskih autonomija olienih u
zemaljskim vladama i pokrajinskim upravama, i, ne dirajui u istorijske gra
nice pokrajina, uvrivala sistem dravnog centralizma. Pokrajine su tako
postojale jo samo kao istorijske tradicije i geografske teritorije, liene sva
kog elementa autonomne vlasti. Ukidanje pokrajinskih granica postavljalo
se stvarno samo kao pitanje izbora politikog momenta, je r su se snage
koje su branile autonomiju istorijskih pokrajina, naroito u Bosni i Herce
govini, stojei na raskru izmeu dravnog i pokrajinskog centra as
blie jednom, a as drugom sve vie rastvarale i topile pod pritiskom
nabujalog, ofanzivnog centralizma. Ali, u sinkretizmu narodnog i dravnog
jedinstva sve jae se osjeao inilac dravnog, a sve slabije narodnog,
to jest nacionalnog jedinstva. Sto je moniji bio dravni centralizam, sve
je neizvjesniji bio nacionalni unitarizam. Hegemonija velikosrpske buroazije
mogla je da ivi od ideolokog spoja teorijski mogunih, a stvarno razno
rodnih kategorija dravnog i narodnog jedinstva, ali narodno i dravno
jedinstvo nije moglo da se dri na stubovima hegemonije. Konstrukcija iden
titeta dravnog i narodnog jedinstva imala je sve slabiju podlogu u stvarnosti
odnosa izmeu centralizovane drave i jedinstvenog naroda. Sve tee se
dalo prikrivati da su u ivoj stvarnosti jaki elementi opozicije i dravnom i
narodnom jedinstvu. Drava troimenog naroda ve od svoga nastanka raz
liito se ponaala prem a raznim plemenima istog naroda. Konstrukcija
troimenog naroda raspadala se pod udarcima sopstvenih tvoraca. Drava
Srba, H rvata i Slovenaca postala je instrument nacionalnog ugnjetavanja u
224 Kasim Isovi op. cit. str. 42, 59, 60, 61, 65.
96

interesu vladajue velikosrpske buroazije. Otpor nacionalnom ugnjetavanju


doao je najprije iz sredine najrazvijenijih, konkurentskih nacionalnih buro
azija. Hrvatska i slovenaka buroazija, od srpske ekonomski jae, nale su
se na elu nacionalnih pokreta u Hrvatskoj i Sloveniji, koji su postavili
zahtjev za preureenjem drave na naelu nacionalne ravnopravnosti. Umjes
to dravnog jedinstva, nacionalni pokreti traili su federaciju i autonomiju.
Smatrali su da je inkompatibilan i u praksi neodriv centralizam u dravi
koju ne sainjava jedan, ve vie njenih naroda. Reim hegemonije i nacio
nalnog ugnjetavanja nalazio je najsigurnije utoite u ideji nacionalnog i
dravnog jedinstva, istiui je kao tit protiv razbijanja drave i restaura
cije istorijski preivjelih feudalnih dravica u tuinskoj dravi. Ukoliko je
drutvena baza nacionalnih pokreta bila ira, a oni u svojim zahtjevima
argumentovaniji i uporniji, utoliko je reim hegemonije bio bezobzirniji
u metodima pritiska i guenju nacionalnih pokreta. Socijalno-ekonomska
eksploatacija ila je uporedo sa nacionalnim ugnjetavanjem. U stvari, na
cionalno ugnjetavanje jo vie je zaotravalo i pojaavalo sistem ekonomske
eksploatacije pokrajina, u kojima se razvijao nacionalni pokret. Bosna i
Hercegovina je teko trpjela pod reimom hegemonije velikosrpske buro
azije, koja je u beskompromisnom suprotstavljanju aspiracijama hrvatske
politike na Bosnu i Hercegovinu i suzbijanju autonomistikog pokreta bosanskohercegovakih Muslimana dokazivala da su Bosna i Hercegovina
srpske zemlje. Cjelokupan objektivni politiki poloaj u Jugoslaviji upu
ivao je komunistiki radniki pokret na povezivanje sa nacionalnim pokre
tima u zemlji.

Rascjep u K PJ stvorio je sloenu i originalnu situaciju. Reformistika


SPJ, koja je uivala blagonaklonost reima, ostala je vrsto na pozicijama
zvanine politike nacionalnog i dravnog jedinstva. Progonjena i u ilegalnost
otjerana, KPJ svoje jugoslovensko nacionalno opredjeljenje smatrala je bit
nim elementom revolucionarnog vukovarskog programa. Ona jo nije vidjela
da su nacionalni pokreti proirivali svoju drutvenu bazu ne samo seljakim,
ve i radnikim masama, da su nacionalni pokreti izazivali eroziju unutar
radnikog pokreta.
Meutim, stabilizacija reima hegemonije nije bila toliko snana da
bi mogla uguiti otpore nacionalnom tlaenju. Naprotiv, nacionalni pokreti,
naroito hrvatski, nalazili su se u fazi irenja i jaanja. Njihove politike
deklaracije i parole ile su od zahtjeva za ukidanjem i promjenom ustava,
plebiscitarnog izjanjavanja za oblik dravnog ureenja i teritorijalno razgra
nienje politikih jedinica, do otcjepljenja i izdvajanja iz Jugoslavije. Sas
vim je razumljivo to ovakvi zahtjevi, koji su zadirali u same osnove dravnog
ureenja, nisu mogli ostati bez odjeka u radnikom pokretu. Bosanskohercegovaki socijalisti su svom odlunou odbijali sve pokuaje cijepanja
Jugoslavije i razdvajanja Jugoslovena i izjednaavali ih sa pokuajima jugoslovenske kontrarevolucije. Takvih nastojanja, smatrali su oni, ne bi bilo
kada bi borci za odranje narodnog jedinstva bili nacionalno Jugosloveni.
Kao lanovi PJ, socijalisti, Bosne i Hercegovine dijele shvatanje da su
Jugosloveni jedan narod, koji se razvija u modernu jugoslovensku naciju
97

i, polazei sa takvog stanovita u kome se izraava njihovo dugogodinje,


nepromjenljivo uvjerenje, osuuju one radnike koji uestvuju u plemen
skim borbam a225 i naglaavaju da svojom podrkom reakcionarima koji
tee razdrobljenju Ju g o s la v ije ... ti radnici vre izdajstvo svoje klase. Pa
ipak, nad ovako proklamovanim jugoslovenstvom bosanskohercegovakih
socijalista nadnijela se sjena retoriki formulisane izjave kojom oni trae
apsolutnu ravnopravnost kako za sve Slovence, Hrvate i Srbe, tako i za
nejugoslovenske narodnosti: Nemce, Maare, Rumune, Arnaute, itd.226 Ova
kvo nabrajanje jugoslovenskih naroda u vezi sa njihovim politikim polo
ajem i zahtjev da se osigura njihova apsolutna ravnopravnost u dravi
dovodilo je u pitanje samu socijalistiku tezu da Jugosloveni ine jedan
narod koji se nalazi u procesu konstituisanja u modernu jugoslovensku
naciju. Bosanskohercegovaki socijalisti svakako nisu eljeli, a ni htjeli,
da se odreknu svoga jugoslovenskog nacionalnog opredjeljenja i uvjerenja,
ali su ipak, ma koliko to protivurjeilo njihovom gleditu, na svojevrstan
nain priznali realnost nacionalnih odnosa u zemlji, koja je znaila negaciju
jugoslovenskog nacionalnog unitarizma. Retorika propaganda integralnog
jugoslovenstva pokazala se ovdje kao antipropaganda i nenotice je bacila
malo svjetla na neravnopravan poloaj jugoslovenskih naroda i nejugoslovenskih narodnosti.
Dok su u tenjama za uspostavljanjem nacionalne ravnopravnosti uvi
jek vidjeli pokuaje razaranja Jugoslavije, pa nacionalne pokrete proglaavali
jugoslovenskom kontrarevolucijom, socijalisti Bosne i Hercegovine su ocje
njivali da je za politiki ivot u zemlji veliki dobitak to se komunistiki
pokret raspao. Takoe je veliki dobitak to se sada epa JMO, kao to
e biti dobitak kada se Radiev pokret pone raspadati.227 Poto HSS-i
i JMO-i predstoji perspektiva raspada, na politikoj pozornici u Bosni i
Hercegovini ostae socijalisti, radikali i Savez zemljoradnika, provjerene
centralistikounitaristike partije. Njihova borba za politiki uticaj u Bosni
i Hercegovini bie opredijeljena iskljuivo socijalno-ekonomskim motivima
isto klasnim interesima, sasvim po formuli doktrine koju je prihvatila
i zastupala SPJ. Tako su bosanskohercegovaki socijalisti na papiru uklanja
li sve svoje protivnike, koji su imali jak oslonac u narodu, a u inicijativi
225 Zbog injenice da radnika klasa nije pruala Socijalistikoj partiji Jugo
slavije jau podrku njenoj nacionalnoj, kao i ekonomskoj i socijalnoj politici,
bosanskohercegovaki, kao i jugoslovenski, socijalisti esto su okrivljavali samu
radniku klasu, optuivali je da podrava buroaske partije i njihovu plemensku
opredijeljenost, umjesto da slijedi njenu internacionalistiku liniju. Jedva da se
moe nai neki primjer da su razloge svoga neuspjeha socijalisti traili u svojim
nacionalnim i drugim opredjeljenjima i stavovima.
226 Svi ovdje dati navodi uzeti su iz lanka: Radnici i plemenske borbe
GLAS SLOBODE br. 109. marta 1922.
227 GLAS SLOBODE br. 2522. juna 1922. Rascep muslimana /
Rascepom se oznaava sukob izmeu grupe JMO / Maglajli, dr Karamehmedovi / koja se izjanjavala za centralistiko ureenje drave i grupe koja je,
predvoena drom Mehmedom Spahom, traila autonomiju Bosne i Hercegovine.
Simpatije bosanskohercegovakih socijalista pripadale su centralistima, ali se
pokazalo da je upravo Spahina autonomistika grupa pruila najjau podrku
uvrenju centralizma i reima hegemonije velikosrpske buroazije.
98

komunista da se stvori jedinstveni front radnike klase vidjeli iskljuivo


trenutnu potrebu k om u n istikog pokreta i sovjetske vlade.2 Odluno
negativnog opredjeljenja prema svim snagama koje su teile dubljim promje
nama u drutvu i dravnom ureenju, bosanskohercegovaki socijalisti su
na rijeima odbacivali postojei dravni i drutveni sistem, a na djelu, u
politikoj praksi, prihvatali ga. Mi smo, kau, odlune pristalice stvorenog
dravnog stanja na Slovenskom ju gu . . . Mi smo protivnici Vidovdanskog us
tava, u prvom redu zbog toga to je s njim sankcionisan drutveni kapita
listiki sistem i monarhistiki oblik vladavine. . . Pa ipak mi smo protiv
revizije ustava . . . Mi smo jo vei protivnici sadanjeg reima, no ustava. . .
Sadanji vladajui reim u Jugoslaviji svoju glavnu snagu ne crpi iz bajoneta,
kojima se on brutalno slui. . . nego iz idiotizm a i kontrarev olu cion arn osti
ogrom nog dela o p o zic ije k o ja trai istorijski, internacionalno i nacionalno
nem ogu e s tv a r i.. .2
2829
Tako, borbom na dva fronta, protiv komunista na djelu, a protiv rei
ma na rijei, socijalisti stvarno stoje na raskru, pa ne mogu da krenu
ni lijevo ni desno, a misle da dre nezavisnu kritiku poziciju i prema komu
nistikom pokretu i prema reimu. U stvari, njihova kritika pozicija bila
je nedvojbeno antikomunistika, dok je prema reimu postala lojalno opo
ziciona u duhu svoje dugogodinje tradicije. Rezultat takvog opredjeljenja
morao je biti samo jedan: socijalisti su imali blagonaklonost reima, sa ko
jim su se slagali u stavu protiv revizije centralistiko-unitaristikog ustava,
ali su zbog toga izgubili oslonac u radnikoj klasi.230 Svoju blagonaklonost
reim im je poklanjao prvenstveno radi njihovog antikomunistikog opredje
ljenja. Pred radnicima socijalisti su i dalje inili komuniste odgovornim zbog
rascjepa, pripisivali sebi u zaslugu to su oni bili tada protiv rascjepa, a
naglaavali kako su sada za ujedinjenje,231 ali ujedinjenje u kome prva rije
ima da pripadne njima, dok bi komunisti morali da prime na sebe odgo
vornost za poraz radnikog pokreta i da se odreknu svojih revolucionarnih
zahtjeva i metoda. Kada istiu da su bili protiv rascjepa, a da su sada za
ujedinjenje radnikog pokreta, socijalisti samo ostaju na svome stanovitu
da su komunisti bili vinovnici rascjepa i da su protivnici ujedinjenja, da su,
u oba sluaja, u slubi sovjetske vlade i Komunistike internacionale. Zbog
toga su socijalisti imali otvorenu podrku vlasti,232 koja je s razlogom

228 GLAS SLOBODE br. 23 8. juna 1922 Jovo Jaki Jedinstveni


front i Ujedinjenje.
229 GLAS SLOBODE br. 39 28. septembra 1922. Nae gledite.
230 Dr Toma Milenkovi Socijalistika Partija Jugoslavije (Sredinom
juna 1922. godine organizacija SPJ u Dubici imala je 54 lana str. 104 Sredi
nom 1922. mjesna organizacija KPJ u Sarajevu imala je 150 lanova, to jest 50
manje nego poetkom godine str. 105 detaljnom rekonstrukcijom organi
zacionog stanja SPJ u prvoj polovini 1922. godine dolazi se do cifre od 11.000
lanova. Srbija sa Makedonijom, Bosna i Hrvatska, oko 1.500 lanova, Vojvo
dina 6.000, Slovenija 3.600 lanova str. 123 )
231 GLAS SLOBODE br. 50 14. decembra 1922 Stari uzrok 232.
232 Dr Ibrahim Karabegovi Konstituisanje reformistikog radnikog
pokreta u Jugoslaviji koncem 1921. i poetkom 1922. godine Prilozi br. 10/2
Sarajevo 1974 str. 307.
99

vie cijenila protivkomunistike stavove ove radnike partije nego graanskih


stranaka, oekujui da e pod uticajem SPJ radnici prestati da se zanose
komunistiko-sovjetskim utopijama i prihvatiti realnost drutvenog i dr
avnog poretka.
Za razliku od socijalista, komunisti su morali da prolaze kroz iskuenja
svakojakih progona i da u ilegalnim uslovima dokazuju sposobnost opstojanja, kada je svaku njihovu akciju reim doekivao estokim udarcima, a
socijalisti bili neumorni da ih u radnikoj 'klasi diskredituju i izoliraju.
Primorani takoe da vode borbu na dva fronta protiv reima i protiv
socijalista, kojima nisu mogli da oproste to su poslije Obznane i Zakona
o zatiti drave, uz podrku vlasti, uzurpirali radnike ekonomske i kulturne
institucije komunisti su se nalazili u izuzetno tekom poloaju. Otuda
je sasvim razumljivo to se oni vie okreu ekonomskim pitanjima radnike
klase nego njenim politikim interesima, vie nastoje na obnavljanju i dje
lovanju u sindikalnim organizacijam a nego na organizacionom sreivanju
Partije.233 Bili su uvjereni da im nezadovoljstvo radnika zbog tekog eko
nomskog poloaja prua dobru mogunost da se uspjeno aktiviraju u rad
nikom pokretu. Teinu njihovog poloaja posebno je komplikovala okolnost
to je znatan broj rukovodeih kadrova bio hapen i esto osuivan ili je
otiao u emigraciju, pa je K PJ morala da trpi i usljed nepovezanosti svojih
organizacija. U ovim uslovima KPJ e morati da djeluje dugi niz godina.
Otpoelo je razdoblje odvojenosti rukovodstva od patrijske baze, njegovog
prinudnog izbjeglitva skopanog sa mnogim negativnim posljedicama za rad
Partije u zemlji. Odvojenost od partijskih organizacija bila je praena sve
prisnijim i vrim povezivanjem rukovodstva KPJ sa Komunistikom internacionalom. To su koristili i reim i SPJ da optuuju K PJ da je postala
agentura inostranih antijugoslovenskih faktora, da za njihov raun izdaje
nacionalne interese zemlje, da se nalazi u slubi Komunistike internacionale, koja svoje djelovanje podreuje interesima sovjetske vlade. U ovim
optubama bilo je u izvjesnom smislu i tanih elemenata, jer su jugoslovenski komunisti, zajedno sa komunistikim partijam a u svijetu, jednim od
svojih osnovnih zadataka sm atrali odbranu Sovjetske Rusije od imperija
listike kontrarevolucionarne intervencije, blokade i izolacije, kao baze i
centra svjetske proleterske revolucije. Meutim, takvo njihovo u sutini internacionalistiko opredjeljenje reim, buroaske partije i socijalisti progla
avali su izdajstvom nacionalnih i dravnih interesa. Vlada u Beogradu oba
vjetavala je Pokrajinsku upravu za Bosnu i Hercegovinu u Sarajevu da
su komunistike organizacije na strani postale aktivnije, da je svaka nji
hova akcija uperena direktno protiv nae drave i da iza cjelokupne ove
aktivnosti kao organizatori stoje moskovski boljevici. Vlasti me obavjeta
vaju, saoptava m inistar unutranjih djela Pokrajinskoj upravi za Bosnu i
Hercegovinu, da se meu bivim eksponentima komunistike politike u
poslednje vreme opaa jae i ivlje k retan je. . . Direktive i instrukcije za
ceo rad primaju nai komunisti sa strane i to specijalno iz B e a . . . Moskva
je uverena da je naa drava najzgodnija za izvoenje revolucije i zrela
233
ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 3138/1922.
Sresko naelstvo u Zenici 2. III 1922 Politika situacija u februaru
Ministarstvu unutranjih dela Beograd Predsjednikom uredu Pokrajin
ske uprave u Sarajevu.
100

za uspostavljanje sovjetskog reima . . . Vlasti moraju biti bezuslovno ube e n e ... da se jedino njihovom zajednikom i energinom kontraakcijom
moe svaka antidravna i komunistika akcija ma kako ona bila prikri
vena spreiti i uguiti.234 Za sprovoenje Obznane i Zakona o zatiti dra
ve nije bila dovoljna inovnika poslunost policijskih organa; bilo je neop
hodno u v jeren je vlasti da se m oe sprijeiti svaka akcija KPJ.
Tretirana kao antidravna partija, kao pravno definisani krivac, za ko
ga postoje zakoni samo da ga progone i da mu odmjeravaju i izriu kazne
zatvora i tamnice, KPJ je u takvom poloaju poela da pokazuje vie razu
mijevanja za poloaj dijelova jedinstvenog naroda, prema kojima je re
im ispoljavao odnos netrpeljivosti i pritiska. I na ovom pitanju javljale su
se razlike u pogledima i ocjenama izmeu komunista i socijalista, koji su u
Radievoj HRSS i hrvatskom pokretu vidjeli samo faktor razaranja drav
nog jedinstva. Za razliku od socijalista, komunisti su smatrali da je hegemonistiki centralistiki ustav srpskih kapitalista i turskih begova, u ijem
donoenju nije sudjelovao hrvatski i veina slovenskog dela naeg naroda,
otvorio hrv a tsk o p itan je, za koje je dananji reim savreno nesposoban da
ga rei i kojega on nikada nee reiti.235* Iako jo stoje na stanovitu da
jedinstveni jugoslovenski narod ine njegovi delovi, odnosno plemena,
komunisti naziru da je otvaranje hrvatskog pitanja proizvod hegemonije i
centralizma, iji je stub srpska kapitalistika klasa koja ima podrku turs
kih begova. Ipak, saznanje da u zemlji vlada reim hegemonije srpskih
kapitalista, nije unijelo poremeaj u odnos KPJ prema ideji narodnog je
dinstva. Naprotiv, ona je i dalje vrsto uvjerena u nacionalno jedinstvo Jugoslovena. I jo vie, ona u radnikoj klasi Jugoslavije vidi njenog glavnog
nosioca, a u hegemonistikoj srpskoj buroaziji njegovog stvarnog razgraditelja. Prema dubokom ubjeenju u KPJ, reim je zadao jedan od najteih
udaraca ideji narodnog jedinstva, ideji na kojoj se gradila ova drava,
ba time to je stavio van zakona radniku klasu, koja je ideju bratstva,
jednakosti i slobode Jugoslovena stavila na svoj barjak i od poetka svoga
politikog rada kroz svoje organizaci je u dravi je provela u d jelo.. .336
Tako, potkopavajui ideju narodnog jedinstva, hegemonistika srpska buro
azija potkopava samu dravu, a radnika klasa u njoj vidi ideju bratstva,
jednakosti i slobode, koju je velika francuska revolucija ispisala na svojoj
zastavi prije vie od 130 godina. Suprotno vladajuoj buroaziji, koja u ime
ideje narodnog jedinstva uspostavlja svoju hegemoniju nad dijelovima je
dinstvenog naroda, KPJ u ideji narodnog jedinstva podrazumijeva bratstv o
meu jugoslovenskim plemenima, njihovu jed n a k o s t i slob od u . Gdje na
rod spajaju veze bratstva i jednakosti, gdje se njegovo jedinstvo izraava
i potvruje slobodom, nema uslova za hegemoniju ni klase, ni plemena*.
KPJ je prihvatila centralizam u dravi kao politiki sistem u kome se osigu
ravaju uslovi za razvoj i produbljenje narodnog jedinstva, ali je odluno od
234 ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 4242/1922
Ministarstvo unutranjih dela Beograd 24. III 1922 Pokrajinskoj
upravi za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo.
235 BORBA Nezavisan politiki i drutveni list Zagreb 19. februara
1922 Propast zemlje ili promena reima str. 1.
234 Isto.

101

bacivala hegemoniju srpskih kapitalista, svjesna da predstavlja razarajui


faktor i centralizma i narodnog jedinstva.
Teke posljedice hegemonije i centralizma, izraene u pojavi hrvatskog
pitanja, podsticale su i zaotravale zahtjeve politikih stranaka za njihovim
uklanjanjem, za izmjenama, revizijom i ukidanjem Vidovdanskog centralis
tikog ustava. U diskusiju o ovim pitanjima K PJ je ula sa svojim poz
natim stavovima. Meutim, sada su se u njima mogli da osjete novi tonovi,
istin? ne sa jakim odjekom, ali dovoljno ujni. Ideja narodnog jedinstva i
dravni centralizam nisu vie u stanovitu K PJ inili jedinstveno opredjelje
nje. Otpoelo je njihovo razdvajanje. K PJ je i dalje nepokolebljiva kada se
radi o narodnom jedinstvu, ali, pod uticajem konkretne politike realnosti,
prakse, prem a centralizmu zauzima kritiki stav. U politici konkretnog ostva
rivanja centralistikog ustava ona nalazi objanjenje za iroko rasprostranje
ne pojave raspirivanja plemenskog ovinizma, ali istovremeno utvruje i
vezu izmeu prakse centralistikog sistema i politikog obespravljivanja rad
nike klase. Proletarijat Jugoslavije, koji je od poetka svoga politikog
rada isticao ideju n a ro d n o g jed in s tv a ne moe, podvlai komunistiki list,
a da ne vodi najodluniju borbu protiv centralistikog Vidovdanskog ustava,
koji je zadao jedan od najteih udaraca ideji narodnog jedinstva ne samo
time to je raspirio plemenske ovinizme nego i time to je radnikoj klasi
oduzeo njena politika prava. I kao pristalica narodnog jedinstva, proletari
jat mora da vodi borbu protiv nasilnog parcelisanja Jugoslavije na oblasti.
Nasuprot hegemonizma i batinakog centralizma, proletarijat m ora isticati
princip s a m o o p r e d je lje n ja n a r o d a kao najbolji osnov za rjeenje svih nacio
nalnih i plemenskih sporova.237 Kao to se vidi, K PJ ne ustaje protiv centra
lizma prinoipijelno, in abstracto, ve protiv centralizima in concreto, pro
tiv V id o v d a n s k o g centralistikog sistema, u tome se ispoljava njen kritiki,
negativni stav prem a konkretizaciji centralistikog ustava, to je uvijek u
politici koja je form ira u procesu prakse, m ijenjanja i prevazilaenja datih
odnosa poetak i izraz kritike sopstvenog opredjeljenja, spoznaja da nael
no, principijelno stanovite m ora da se temelji na objektivnoj, konkretnoj
stvarnosti politikih odnosa, da se princip izvodi iz realnih odnosa, a ne
obratno, da se realni odnosi kroje i podeavaju prem a aprioristikom stano
vitu. prema unaprijed prihvaenom naelu koje protivrjei postojeoj stvar
nosti. Od kritike konkretnog ostvarivanja centralistikog sistema put je nemi
novno vodio usvajanju principa samoopredjeljenja naroda, iako se K PJ jo
uvijek, vie po zakonu inercije nego po osnovi uvjerenja, vie teorijski i
logiki nego praktino-politiki izjanjavala i opredjeljivala protiv nasil
nog parcelisanja drave na oblasti i protiv batinakog centralizma. U stvari,
K PJ se nala na kraju razdoblja, kada je u njenim redovima poelo da se
oblikuje novo gledite o drukijem ureenju drave, kada se formirala spoz
naja da centralizam u Jugoslaviji ne moe ni opstajati drukije nego kao
b a tin a k i, a unutranja dravna organizacija, ako se hoe da bude trajna,
nikako ne moe da poiva na nasilnoj, ve demokratskoj podjeli saglasnoj
principu s a m o o p r e d je lje n ja n arod a. Ipak, na osnovu ovih stavova, bilo bi
pogreno i preuranjeno zakljuivati da je K PJ napustila gledite o jedinstve
nom jugoslovenskom narodu, o postojanju realnih pretpostavki za konsti237 BORBA br. 9 7. X II 1922 Proletarijat i revizija Ustava str. 1.
102

tuisanje jugoslovenske nacije. Istovremeno, ne smije se gubiti iz vida inje


nica da se KPJ nalazi u posebnom poloaju, prisilno onemoguena da javno
djeluje u svojoj socijalnoj bazi, radnikoj klasi, i da se ovaj proces odvija
u njenom vrhu, koji nema uslova da unutar partije razvije iroku disku
siju i razmjenu miljenja o tako znaajnim pitanjima partijske politike
kao to su pitanja dravnog ureenja, nacionalnog, odnosno vienacionalnog
karaktera drave itd. Meutim, ma koliko da je bio teak, ilegalni status
partije nije postao razlog da, jedanput otvoren, proces ne pokae tendencije
daljeg razvoja.
Pet godina postojanja jugoslovenske drave pruilo je dovoljno mogu
nosti da na povrinu izbiju protivrjenosti narasle u njenom politikom i
drutvenom ivotu, da se .provjeri ustavni sistem, utvrde odnosi politikih
snaga u zemlji, koje presudno odreuju njenu unutranju situaciju i njen
razvojni pravac. Centralizam, koji je od samog poetka imao jaku opoziciju,
ali koji takoe nije bio lien ni relativno jake politike podrke, na kraju
petogodinjeg razdoblja ispoljavao je sve otvorenije znake krize, koja se
izraavala u otroj konfrontaciji centralistikih i anticentralistikih snaga.233*
Prve su raspolagale snagom vlasti, koja nije bila bez izvjesnog politikog
oslonca u drutvu, a druge svojim politikim uticajem nisu mogle da primo
raju prve na odstupanje. Otrina ovih odnosa ispoljila se i na politikim sku
povima jugoslovenskih intelektualaca u Sarajevu 29. VI 1922. i Zagrebu 10.
IX 1922. U stvari, ovi skupovi su i bili motivirani potrebom prevazilaenja
dravne krize. Bilo se nakupilo dosta dogaaja, koji su prijetili samoj egzi
stenciji drave, iji meunarodni poloaj takoe nije bio pouzdano vrst.
Raspojasani nacionalizmi imali su svoje militantne odrede, SRNAO, HNO,
ORJUNU, koji su ve pokazali da se ne ustruavaju akcija pracnih krvo
proliem.239 Sarajevski kongres intelektualaca bio je prva snanija manifes
tacija da je u samoj reimskoj stranakoj koaliciji, koja je osigurala izglasa
vanje Vidovdanskog ustava, dolo do kritike, opozicije ili otpora centralizmu,
ali njegov sastav nije obuhvatio sve demokratske anticentralistike snage u
zemlji. Uz uee lanova nekadanje Jugoslovenske lige, pristalica politike
Jugoslovenskog odbora, veeg broja pristalica Demokratske stranke, Jugoslo
venske muslimanske organizacije kongres je donio rezoluciju u kojoj odgovor
nost za nastalu situaciju plemenskog nepovjerenja baca na vladu i hrvatsku
opoziciju, trai reviziju Ustava u smislu decentralizacije da bi se razvila
svijest o jugosloverrskom dravnom i narodnom jedinstvu.210 Stavovi rezolu
cije pokazuju da je u kritici centralizma kongres zauzeo izrazito pomirljivo
stanovite. Za nastale odnose i plemenske sukobe u zemlji on je inio
jednako odgovornim i vladu, koja je bila nosilac centralizma, i Radiem
HRSS, koja je centralizmu pruala najjai otpor. Nedosljednost se ogleda
233 Centralizam nije uspio od poetka da osigura stabilnu podrku parlamen
ta. Parlamentarna veina na koju su se oslanjale vlade bila je promjenljivog
sastava i nepouzdana. Usljed toga dolazi do formiranja razliitih stranakih koa
licija koje ne nalaze mogunosti u parlamentu da obezbijede reimu vrstu i
sigurnu podrku. Kao izraz te nestabilnosti je i prijevremeno rasputanje parla
menta i pokuaj da se putem izbora 18. III 1923. centralizmu osigura postojana
parlamentarna veina. (iscrpnije o tome: dr Nedim arac Uspostavljanje
estojanuarskog reima str. 7984).
2,9 Ferdo Culinovi op. cit. (I) str. 388389.
Isto - str. 398.

103

i u zahtjevu revizije Ustava, koja bi imala d prui osnovu za provoenje


m jera decentralizacije, a istovremeno pozitivno djelovala u smislu jugoslovenskog narodnog i dravnog jedinstva. Poto je izbjegao da u svome
radu okupi predstavnike hrvatske anticentralistike opozicije Kongres in
telektualaca u Sarajevu nije imao snage da naznai put i odredi meto
prevazilaenja nagomilanih unutranjih politikih protivrjenosti. Ipak, sa
mo njegovo odravanje bilo je znak i elemenat progresivnih, demokratskih
tendencija u razvoju unutranjih politikih odnosa. Znaaj mu se prije sve
ga izraava u injenici da se front protivnika centralizma irio, da nije bio
ogranien samo na hrvatsku opoziciju, ve je obuhvatio i politike snage
iz Srbije i Bosne i Hercegovine, na koje je centralizam raunao kao na svo
je pouzdano uporite.
Za razliku od Kongresa intelektualaca u Sarajevu, koji je u svome
radu okupio svega 23 uesnika,241 Kongresu javnih radnika, odranom u
Zagrebu 10. septembra 1922, prisustvovalo je oko 2000 uesnika, veinom
lanova Demokratske stranke i njenih disidenata.242 Sazvan iz istih razloga
i pobuda kao i sarajevski, Kongres javnih radnika u Zagrebu imao je obi
ljeje anticentralistike manifestacije i potrebe revizije Vidovdanskog ustava.
U usvojenoj rezoluciji, kongres je traio da se drava, umjesto po troimenom narodu, nazove jugoslovenskim imenom u kome se izraava narodno
jedinstvo i jednostavnost drave i ujedno iskljuuje svaka plemenska supre
macija. Smisao jugoslovenskog naziva drave bio je prvenstveno u tome
da se u narodu vijekovima razdvojenom, razvije svijest dravnog jedinstva
i nacionalne solidarnosti, koja e nas potpuno dovesti do potpunog nacional
nog i kulturnog slivanja.243 Oigledno, ni Zagrebaki kongres javnih radnika
nije mogao da izae iz okvira ideje dravnog i narodnog jedinstva, iako je
razlog svog odravanja nalazio u potrebi kritike centralizma i anticentralistikim motivima. Sasvim razumljivo, kao i sarajevski, ni Zagrebaki kongres
javnih radnika, unaprijed prikraen za uee predstavnika anticentralisti
ke HRSS, nije mogao dati ozbiljniji prilog borbi protiv centralizma. Tra
ena revizija Ustava, koja je podrazumijevala jednostavnost drave u kojoj
se vie proklamuje nepostojanje nego to se onemoguava supremacija jed
nog plemena nad drugim, nije mogla postati platforma jednog irokog de
mokratskog pokreta sposobnog da se uhvati ukotac sa veoma ilavim i
organizovanim centralizmom. Razvijati jugoslovenski nacionalni unitarizam
sa smanjenom dozom centralizma takva linija mogla je da odgovara tre
nutnoj politikoj potrebi jedne graanske partije koja ne eli da izgubi
pozicije u dravnoj vlasti, ali ne i demokratskom pokretu. Ipak, od Demo
kratske stranke, koja je bila inicijator Zagrebakog kongresa nije se moglo
ni traiti ni oekivati vie. Slabljenje centralizma u takvoj unitaristiko-centralistikoj stranci, kakva je bila Demokratska stranka, predstavljalo je
svakako odreen napredak u smislu demokratizacije politikih odnosa i
ivota u zemlji.
241 Dr Nedim arac op. cit. str. 118.
242 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 279.
243 Ferdo Culinovi op. cit str. 400
104

Od donoenja, 28. juna 1921. godine, Vidovdanski ustav bio je u krugo


vima opozicionih stranaka, naroito HRSS, predmet stalne kritike, koja je
ila do zahtjeva za njegovom revizijom, suspenzijom i zamjenom novim
ustavom. Sto je pritisak centralizma bio jai, otpor anticentralistikih snaga
postajao je takoe iri i intenzivniji. Izbori za Narodnu skuptinu, raspisani
ta 18. III 1923. godine, poslije tek nepune dvije i po godine od poetka
njenog mandata, trebalo je da pokau odnos snaga opredijeljenih za Ustav i
za njegovu reviziju. Reimska koalicija, koja je mravom parlamentarnom
veinom donijela Ustav jo prije raspisivanja izbora, ispoljavala je znake
rasturanja. Demokratska stranka nastojala je da uspostavi kontakte i pro
nae oblike saradnje sa HRSS244 JMO je takoe napustila vladu i obnovila
svoje autonomistike zahtjeve.245 KPJ je iz ilegalnosti razvijala borbu protiv
centralistikog sistema. Zahtjevi za revizijom nedemokratski donesenog Us
tava dolazili su iz mnogih pravaca i raznih politikih i nacionalnih sredina.
inilo se da njihov pritisak nee izdrati snage centralizma, iji je glavni
stub meu politikim strankama predstavljala Narodna radikalna stranka.
Na ovim izborima KPJ nije mogla uzeti uea, a Nezavisna radnika
partija Jugoslavije (NRPJ)246247, koja je trebalo da bude njena legalna zamjena,
objektivno nije mogla raunati sa uspjehom koji su na novembarskim izbo
rima 1920. godine postigli komunisti. Uoi ovih drugih izbora za Narodnu
skuptinu Centralni odbor NRPJ uputio je Proglas Radnom narodu varoi
i sela Drugovima u Bosni i Hercegovini, u kome saoptava da NRPJ,
spreena nezapamenom reakcijom, nije mogla istai svoje izborne liste
u mnogim mestima, pa, s tim u vezi, svojim pristalicama izdaje uputstvo:
... tamo, gdje ne postoje liste NRPJ vi ne moete, vi ne smijete glasati.
Jer glasajui za buroaske partije i njene pomagae socijal-demokratc, socija
liste, centrumae, vi bi glasali protiv svojih sopstvenih interesa.. ,241 Dva
dana prije izbora sarajevski list RADNIKO JEDINSTVO objavljuje prog
las pod naslovom: Drugovi! Radnici! Namjetenici! Sitni sopstvenici! Si
romani seljaci! Sirotinjo sviju delova naroda jugoslovenskog. U njemu se
naglaava: Vaih, radnikih, borbenih lista i kutija u ovim izborima u
Bosni i Hercegovini nema. Teror udruene srpsko-hrvatske i begovsko-muslimanske buroazije bezobzirnim progonima radnikog pokreta koji se je
dini borio za sve potitene i obespravljene onemoguio je isticanje istinskih
lista radnog naroda. U ovim izborima postoje u Bosni i Hercegovini samo
liste kapitalizma, bankarstva, begovata i raznih prevaranata. . . Prepustite
244 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 297.
20 Dr Vladimir orovi Politike prilike u Bosni i Hercegovini
Beograd 1939 str. 64.
Dr Atif Purivatra op. cit. str. 187.
246 Nezavisna Radnika Partija Jugoslavije (NRPJ) osnovana je na konfe
renciji odranoj 13. i 14. januara 1923. godine, poto je Komunistika intemacionala prethodno dala saglasnost za njeno formiranje. (Pregled istorije Saveza
Komunista Jugoslavije str. 106).
247 RADNIKO JEDINSTVO Organ Centralnog Radnikog Sindikalnog
Odbora Jugoslavije br. 3 Sarajevo 8. marta 1923. str. 1.
105

buroaziji neka obrauna sa sobom, neka izmiri meusobne ra u n e . . . U


meusobnoj borbi oko podele vlasti i pljake, ona e pokazati pravu boju.
U ovim izborima m oraju sve partije skinuti m ask u . . . Ne idite na biralita!
Ostanite kod kua! . . . Dole reakcija i beli teror! Dole pljakaka buroa
zija sviju vera i plemena!248
Za razliku od K PJ, odnosno N RPJ, ije je djelovanje bilo strogo kontrolisano i ograniavano antikomunistikim m jeram a reima, SPJ je s te
strane imala povoljne mogunosti za razvijanje svoje politike aktivnosti.
Bosanskohercegovaki socijalisti nisu prestajali sa naglaavanjem da oni
predstavljaju u zemlji jedinu stranku koja je dosljedno opredijeljena za je
dinstvo drave i naroda na osnovama to potpunije samouprave. Time su
oni izraavali opoziciju radikalima i dem okratim a kao nosiocima policij
skog centralizma, slovenakim i hrvatskim klerikalcima i Muslimanima
zbog njihovog zahtjeva autonomije, a strankama Hrvatskog bloka zbog tra
enja, podjele drave na plemenskoj podlozi.24 Istovremeno, okrivljavali
su komuniste to radnici usljed njihove nerealne politike trae spasa u
buroaskim partijam a.250 Uoi samih izbora Sreten Jaki je sm atrao po
trebnim da podvue da se socijalisti otro distanciraju od Radievog programa u celosti, koji, po njemu, vodi u plemenski i verski graanski rat.
Povlaei liniju razgranienja prem a Radievom bloku, on polazi od gledita
da su Jugosloveni jedan narod i da su sve te autonomistike, federalistike, plemenske, verske, i pokrajinske te n je . . . pokuaji da se n a n arod n i
ra zv itak v ra ti nazad?51
Sa izbornim rezultatima N RPJ nije bila zadovoljna ni u cjelini, ni s
obzirom na glasove koje je sam a dobila. Ona je javno priznala svoj izborni
neuspjeh, a ukupne rezultate izbora sm atrala je loginom i neminovnom posledicom jedne nemogue, nezdrave, vratolomne i protunarodne politike Jugoslovenske buroazije iz oba tabora. Po njenoj ocjeni, izbori su imali
znaaj plemenskog, upravo v e r s k o g p leb is cita , ovinizam, protkan verskim
fanatizmom zauzeo je . . . upravo fantastine dim enzije. . . Na platformi
plemenskog razrau navanja. . . zadobili su radikali ogromnu veinu glasova
kod pravoslavnih biraa, Radi od katolika, Spaho od Muslimana, a Koroec
u Sloveniji od klerikalno i verski fanatizovane gomile. Posm atrajui politi
ke odnose u zemlji iz toga ugla, NRPJ je zakljuivala da je puna pobeda
separatistikih, plemenskih i konfesionalnih elemenata u izborima prvi izra
zit vesnik alosne budunosti ovoga naroda.252
Po ocjeni socijalista, izbori su pokazali jaanje konzervativnih i ple
menskih partija, to znai jedan korak nazad.253 injenica da su izabrana
etiri socijalista i nijedan komunista predstavlja straan, gotovo neuven
248 RADNIKO JEDINSTVO br. 4 16. marta 1923 Drugovi! Radnici!
Nametenici! Sitni sopstvenici! Siromani seljaci! str. 1.
249 GLAS SLOBODE br. 5 1. februara 1923. Drugovi, Radnici, So
cijaliste!
250 GLAS SLOBODE br. 9 1. marta 1923 Da se objasnimo.
251 GLAS SLOBODE br. 11 15. marta 1923 Sreten Jaki. Socijalis
tika re uoi izbora.
282 RADNIKO JEDINSTVO br. 5 24. marta 1923. Logine poslcdicc
nemogue politike str. 1.
253 GLAS SLOBODE br. 12 22. marta 1923. Rezultat izbora.
106

poraz radnike k lase. . ,25425 Meutim, dublji znaaj izbornih rezultata ogleda
se, po ocjeni Sretena Jakia, u potiskivanju jugslovenskbg imena i afirma
ciji individualnosti Srba, Hrvata i Slovenaca. On smatra da je plemenska
psihoza zahvatila sve radnike, osim onih koji pripadaju Socijalistikoj par
tiji (koja je u Bosni i Hercegovini dobila svega 1843 glasa nap. E.R.),
da su tome doprinijeli i komunisti, odnosno NRPJ svojim zalaganjem za
samoopredjeljenje plemena u Jugoslaviji. Ipak, uprkos faktima iz teke
i tune sadanjice, socijalisti su vrsto uvjereni da razvoj mora ii u prav
cu stvaranja jedinstvene moderne ju g o slo v en ske n a c ije i da je takvo njiho
vo gledite uistinu progresivno, revolucionarno, so cija listik o .355
U Bosni i Hercegovini glasove biraa podijelili su JMO, NRS, Zemljo
radnici, HRSS i Demokratska stranka. Muslimani i radikali su znatno po
rasli. Prvi su dobili 32% , a drugi 24,4% Zemljoradnici su zadrali 15,4%,
a demokrate su pale na 3,6% . Hrvati su na izbore. . . ili kompaktni. . . i do
bili su 17,9% glasova.256 Ako se izborni rezultati posmatraju u okviru
cijele drave, namee se zakljuak da se apsolutna veina biraa izjasnila
u korist radikala, HRSS, SLS i JMO, to pokazuje da su u ove vrijeme
gubile privlanost stranke sa ideologijom integralnog jugoslovenstva, kao
i one iji su programi vie isticali socijalne momente,257 a napredak iskazale
politike stranke sa naglaenim nacionalnim i nacionalistikim stavovima. U
stvari, ove iste stranke su i na novembarskim izborima za Ustavotvornu
skuptinu 1920. godine dobile najvei procenat glasova birakog tijela, samo
su se tada u izbornoj kampanji, osim HRSS, sve izjanjavale i zalagale za
ideju narodnog i dravnog jedinstva, za jugoslovenski nacionalni unitarizam i
dravni centralizam, dok su u martovskim izborima 1923. godine u njihovoj
izbornoj propagandi dominirali nacionalni zahtjevi, tanije buroaski interesi
nacija kojima su one pripadale, u njima djelovale i u ije ime su istupale
i govorile. Na osnovu injenice da su spomenute stranke u izborima 1923.
godine istupale sa nacionalnim i nacionalistikim parolama pogreno bi bi
lo izvlaiti zakljuak da su one stoga postale manje unitaristike, odnosno
anticentralistike, ili da su unitarizam i centralizam definitivno odbacile. NRS
e kao partija velikosrpske buroazije, kao nosilac velikosrpske ideologije,
ostati do kraja na pozicijama integralnog jugoslovenstva, a SLS i JMO
e esto spaavati centralizam kada se nae ugroen. Meutim, ono to se
moe sm atrati objektivnim rezultatom izbora 1923. godine, to je stvarni,
neosporni napredak u saznanju da se poslije nepunih pet godina vladavine
velikosrpske buroazije u znaku ideje narodnog i dravnog jedinstva, jugoslovenskog unitarizma i centralizma, nacionalno ugnjetavanje u dravi ne
moe dalje prikrivati idejom narodnog i dravnog jedinstva, da integralno
jugoslovenstvo ne moe biti zamjena za nacionalnu ravnopravnost. Okuplja
nje i svrstavanje biraa iza nacionalnih, meusobno konfrontiranih stranaka,
otkrivalo je da se uzroci dravne krize nalaze u otvorenom i nerijeenom
nacionalnom pitanju, u praktinom odbacivanju i ignorisanju revolucionar
nog, demokratskog naela samoodreenja naroda sa svim pravima koja iz
njega proizlaze.
254 GLAS SLOBODE isti broj Zloin i kazna.
255 GLAS SLOBODE br. 17 28. aprila 1923. Sreten Jaki: Plemenske
borbe i radnika klasa.
256 Dr Vladimir orovi Politike prilike u Bosni i Hercegovini str. 65.
257 Dr Nedim arac op. cit. str. 83.
107

Poslije m atrovskih izbora vlada je ostala u rukam a centralistike Radi


kalne stranke, iako se veina birakog tijela u zemlji opredijelila protiv
centralizm a, za oblike decentralizacije, od autonomije do federalizma. Odnos
snaga bio je izraz stanja kada anticentralistike snage nisu bile dovoljno ja
ke da obore centralizam , koji je bio dovoljno moan da se dri na vlasti i
dovoljno lukav da koristi pukotine u anticentralistikom bloku. Sporazum
Federalistikog bloka (HRSS, SLS, JMO) i NRS, sadran u tzv. Markovom
protokolu, pokazao je da centralizam dalje ne moe vladati po starom , jer
je ostao bez parlamentarne veine, ali da mu manevrisanje sa izvjesnim ustup
cim a protivnicima omoguava da se odrava.258 Ipak, ogranien samo na
jednu znaajnu stranku, NRS, centralizam je neosporno ispoljio znake slab
ljenja. Parlamentarni oblik sve vie mu je suavao prostor potreban da se
stabilizuje.
Porast anticentralistikih snaga, najavljen martovskim izborima 1923.
godine, izraavao je i neuspjeh politike integralnog jugoslovenstva. Kritika
plemenskog i vjerskog separatizma, praktikovana i prisutna u radnikim
partijam a, nije bila metod otkrivanja i utvrivanja stvarnih politikih i
nacionalnih odnosa u zemlji. Uspjena socijalistika politika mogla se razvi
jati sam o pod pretpostavkom ako polazi od realnih politikih odnosa u
zemlji, ako ih tano sagledava i ocjenjuje. Prenebregavanje sloenosti otvo
renog nacionalnog pitanja kao osnovnog faktora dravne krize, znailo je
gubljenje realnog tla pod nogama. Ali, ni radikalni zaokret od uvjerenja da
Jugosloveni ine jedinstveni narod ne bi bio potez trajnijeg znaaja i vrijed
nosti. Prom jene u shvatanjima, koje pretenduju na relativnu trajnost, ne
poznaju nagle obrte, ve dolaze kao rezultat procesa, u kome se valjanost
ideja provjerava istorijskom praksom, objektivnim stanjem i odnosima.
Iako je stvarnost politikih odnosa tokom petogodinjeg postojanja dr
ave SHS, a naroito poslije izbora za Narodnu skuptinu u 1923. godini
obilovala dokazima da plemenski i vjerski odnosi ne odreuju i ne izraa
vaju sutinu politike i dravne krize, da dravna i politika kriza nije
posljedica plemenskih i vjerskih separatistikih tendencija i nedosljed
nosti jugoslovenske buroazije ideji narodnog i dravnog jedinstva, socija
listi su sm atrali da ostaju na pravom putu kada izraavaju uvjerenje da Ju
gosloveni u stvarnosti predstavljaju jedan narod koji e se razviti u mo
dernu jugoslovensku naciju. Osnovu njihovog uvjerenja ini shvatanje da je
jezik glavno obiljeje nacije i glavni uslov da se ona stvori, a kada se pri
tome uzme u obzir injenica da Srbi, Hrvati i Slovenci ive izmijeani u
jednoj dravnoj zajednici, onda se time stiu uslovi i za stvaranje jedne
nacije od njih.259 Stvarnost nacionalne neravnopravnosti i ugnjetavanja uni
jela je izvjesne promjene u gledite socijalista. Oni sada ne tvrde apodiktiki da Jugosloveni predstavljaju formiranu jedinstvenu naciju, ve smatraju
da se, kad je re o Srbima, Hrvatima i Slovencima, ne radi o plemenima
bez ikakve samostalne nacionalne kulture i tradicije, koja se silom mogu,
kao nekim hemijskim procesom, za kratko vreme stopiti u jedno. . . Doga
aji su pokazali da smo mi u o s n o v n o j liniji nae nacionalne politike imali
258 Tomislav Iek Markov protokol i politika sporazuma HRSS s
osvrtom na Bosnu i Hercegovinu Godinjak drutva istoriara Bosne i Herce
govine godina XVII 1966 1967 Sarajevo 1969 str. 240253.
259 GLAS SLOBODE br. 34 23. avgusta 1923 Ustavno pitanje.
108

pravo, ali da smo se U njenom praktinom sprovoenju u vie pravaca pre*


naglili. Tu se moramo korigirati. To je nama u toliko lake to nam je vremc uglavnom da lo za pravo.260 Iako u ovakvom tumaenju nesumnjivo
ima nedosljednosti i protivurjenosti, u kojima e se i dalje kretati gledite
socijalista o nacionalnom biu Jugoslovena, znaajno je da se ovdje utvrdi
da je u njihovom shvatanju dolo do relevantne promjene, koja se ogleda
u priznanju da Srbi, Hrvati i Slovenci nisu plemena jedinstvenog jugoslovenskog naroda, ve posebne nacije, u ije stapanje oni i dalje vrsto
vjeruju, ali pri tome naglaavaju da se radi o istorijskom procesu, da je to
stvar ne vie tako bliske budunosti.
I unutar KPJ izbori su izazvali izvjesne promjene u ocjeni unutra
njih politikih odnosa u zemlji, koje nagovjetavaju drukiji prilaz tzv.
plemenskom faktoru. Odrana u Beu dva mjeseca poslije martovskih iz
bora za Narodnu skuptinu, Druga zemaljska konferencija KPJ analizirala
je situaciju stvorenu poslije izbora i utvrdila nove pojave u odnosima iz
meu snaga vladajue velikosrpske buroazije i buroaske opozicije drugih
jugoslovenskih nacija. U Rezoluciji konferencije s tim u vezi kae se: Na
cionalno i plemenski grupisane mase predstavljaju jednu jaku otpornu sna
gu protiv reima belog terora, ali su te mase pod uticajem svoje nacionalne
buroazije, koja nee biti dosledna u borbi protiv srpske buroazije zbog
isprepletenosti njihovih ekonomskih interesa, tekog meunarodnog poloaja
i opasnosti cepanja drave. Sve to e uticati na nesrpsku buroaziju da
pribegne poputanju i kompromisu, kao to i nepomirljiva srpska buro
azija pokazuje spremnost na poputanje.261 Kao to se vidi, u Rezoluciji se
govori drugim rjenikom, to upuuje na zakljuak da se u KPJ formiraju
nova shvatanja o odnosima meu jugoslovenskim narodima. Narodne mase
nisu vie grupisane iskljuivo plemenski, nego nacionalno i plemenski,
a vode ih njihove nacionalne, a ne plemenske buroazije. Predvoene
svojim nacionalnim buroazijama, nacionalno i plemenski grupisane ma
se ine jaku otpornu snagu protiv reima belog terora, koji nad njima
sprovodi vladajua srpska buroazija. Izbori su pokazali da se izmeu vladajue srpske i opozicionih nesrpskih buroazija uspostavlja novi odnos, koji
nosi obiljeje meusobnih ustupaka kompromisa. Nesrpske buroazije se
ne proglaavaju i ne optuuju zbog separatizma, nego se predvia da e
one, i pored pobjede anticentralistike linije, ii na sporazum sa vladajuom
srpskom buroazijom. Razvoj dogaaja e ubrzo potvrditi da je ova ocjena KPJ
bila realno zasnovana, da je proizlazila iz tanog zapaanja objektivnih, razvoj
nih tendencija u poloaju i odnosima nacionalnih buroazija u Jugoslaviji.
U nacionalnom gleditu u politici KPJ otpoeo je proces naputanja ideje
nacionalnog i dravnog jedinstva, jugoslovenskog nacionalnog unitarizma
i dravnog centralizma, proces nastajanja novog shvatanja i razumijevanja
sloenosti jugoslovenskih nacionalnih odnosa. Pokazalo se da se nacionalno
bie Jugoslovena ne formira prema uvjerenju KPJ, ve ona, ako hoe da dje
luje progresivno i revolucionarno, mora u svojoj nacionalnoj politici da se
okrene objektivnoj stvarnosti nacionalne situacije u zemlji i na njoj gradi
i formulie svoj nacionalni program, i s njim u skladu svoj koncept dravnog
1SIU.

261 Julijana Vrinac Rad i zakljuci Prve, Druge i Tree konferencije


KPJ Istorija X X veka Zbornik radova I Institut drutvenih nauka
Odelenje za istorijske nauke Kultura Beograd 1959 str. 258 259.

109

ureenja. Jo prije Druge zemaljske konferencije, na zavretku izborne kam


panje, unutar K PJ prodiralo je saznanje da se centralizam nalazi u funkciji
hegemonije velikosrpske buroazije i da izaziva nezadovoljstvo ne samo u
redovima H rvata, Slovenaca i Muslimana, ve i irokih slojeva naroda u
Srbiji. Komunistima postaje jasniji znaaj i smisao konfrontacije centra
listikog, hegemonistikog, monarhijskog reima i veine hrvatskog naroda
koji trai republiku, dok Slovendi i Muslimani zahtijevaju najpunije auto
nomije. Politika hegemonije i centralizm a upropatava sve to je dobro
u ovoj zemlji, sa njom nisu zadovoljne ni Hrvatska, ni Slovenija, ni Bosna,
ni Crna Gora, ni Makedonija, ni Vojvodina. Sa takvom politikom nisu za
dovoljne narodne mase ni u Srbiji.242
Kao i svaki idejni proces, i ovaj se odvijao pod pritiskom starih i sa
otporom novim pogledima, u nejednakim uslovima i neravnomjernim tokovi
ma. Negdje je bio dublji i iao bre, negdje se samo nagovjetavao Zaguen
otrim sukobom socijal-patriotskog i komunistikog pravca, radniki pokret
u Bosni i Hercegovini je u tom pogledu oigledno zaostajao. Kako smo vid
jeli, reformistiki socijalistiki pokret nije ni sm atrao da je njegova pro
gramska nacionalna orijentacija principijelno pogrena, a komunistiki pra
vac radnikog pokreta jo nije osjeao potrebu za revizijom u tom pogledu.
Karakteristian je s tim u vezi letak odgovornog urednika RADNIKOG
JEDINSTVA Danila Ponjarca i ure akovia poetkom izborne kampanje
povodom izbornog sporazuma, koji su sa klerikalnom Hrvatskom pukom
strankom (HPS) sklopili bivi pripadnici komunistikog pokreta Milan Peri,
Ivan K ralj, Boo Petrovi i Jozo Matanovi. U letku se naglaava da je
HPS potpomagala donoenje zakona o zatiti drave, preko ega prelaze
spomenuti bivi komunisti i svojim povezivanjem sa klerikalcima odvlae
radniki pokret u ovinistiko-nacionalistike vode. Osuujui njihovo dr
anje Danilo Ponjarac i uro akovi kau: Imati takvo gledite kao Peri
i Petrovi i glasati za hrvatske buroaske partije znai u ovim izborima
opredeliti se p lem e n s k i, znai biti i g lasa ti p ro tiv n a ro d n o g -je d in is tv a .
Ni jedan svestan radnik ne srne da potpomogne akciju ovih otpadnika. . ,263
Kao to se vidi, letak Ponjarca i akovia pokazuje kako su se istaknuti
komunisti u Bosni i Hercegovini vrsto drali ideje jugoslovenskog nacional
nog jedinstva. Po njihovom uvjerenju svako ugroavanje narodnog jedin
stva Jugoslovena vodilo je razaranju jedinstva radnike klase i socijalisti
kog radnikog pokreta. Stoga nije sluajno to oni otpadnike komunis
tikog pokreta, koji razbijaju jugoslovensko narodno jedinstvo istovremeno
osuuju i kao cjepae jedinstva radnikog pokreta.
Zanimljivo je da se u ovo vrijeme meu jugoslovenskim komunistima
javlja ideja da se za oivljavanje rada K PJ, koji se, prema jednoj njihovoj
ocjeni zavrio potpunim neuspjehom, iskoristi nezadovoljstvo Muslimana
u Bosni i Hercegovini kao i nezadovoljstvo Turaka i Makedonaca u novo
prisajedinjenim krajevima. U ruke M inistarstva unutranjih djela dospio
262 BORBA br. 11 10. marta 1923 Nasilniki hegemonistiki centra
lizam.
20 ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Pov. broj 250/1923.
Radnom narodu varoi i sela Bosne i Hercegovine letak, koji su u ime
RADNIKOG JEDINSTVA 19. II 1923. uputili Danilo Ponjarac i uro akovi.

no

je jedan opiran referat boljevikog agenta Rozenberga o stanju komu


nistikog pokreta u Bugarskoj i Jugoslaviji, koji je upuen Komunistikoj
internacionali u Moskvi. Na osnovu ocjena i stavova u tom referatu, Mini
starstvo unutranjih dela skree panju Pokrajinskom namjesniku za Bosnu
i Hercegovinu da komunisti nameravaju u svome radu i propagandi iskoris
titi Muslimane kao elemenat, koji je danas najnezadovoljniji u naoj Kralje
vini i kod koga e se kako se oni nadaju najlake i najsigurnije uspe
ti .. .2M Vlada u Beogradu oigledno se plaila da ne doe do povezivanja
ilegalne KPJ sa snagama i pokretima pojedinih naroda u Jugoslaviji koji su
ispoljavali nezadovoljstvo zbog svoga neravnopravnog poloaja u dravi. Me
utim, proces povezivanja komunistikog pokreta i antihegemonistikih na
cionalnih snaga i pokreta u Jugoslaviji u cjelini, a u Bosni i Hercegovini
posebno, vrlo teko se otvarao. Antihegemonistiki nacionalni pokreti ispo
ljavali su netrpeljivost i nepovjerenje prema KPJ, plaei se proleterske revo
lucije i diktature po uzoru na Sovjetsku Rusiju, a ilegalna KPJ je, po inerciji
svoje jugoslovenske nacionalne orijentacije, u nacionalnim pokretima vidjela
antijugoslovenske partikularistike i separatistike snage, koje najvie i naj
opasnije ugroavaju jedinstvo radnike klase i njenog revolucionarnog so
cijalistikog pokreta. Stoga se meu komunistima u Bosni i Hercegovini iz
borni uspjeh anticentralistikih i antihegemonistikih nacionalnih buroaskih
partija doivljava kao pobjeda partikularistikih snaga, prvenstveno srpskih
i hrvatskih, koje tee da podijele Jugoslaviju na Veliku Srbiju i hrvatsku
republiku. Konkurentska borba kapitala, domaeg i stranog, uzela je oblike
plemenske borbe iako ona de facto to nije, a u najnovije vreme, u toku
izborne borbe, nju se podiglo na visinu borbe dvaju n arod a, hrvatskog i
srpskog, za opstanak i samostalnost, odnosno za hegemoniju i ravnoprav
nost, iako su Srbi, Hrvati i Slovenci samo jed a n n arod u kojemu srpski
k a p ita listiki deo uzima dominantan poloaj u unutranjoj i vanjskoj politici
drave . . . Vanjski i formalni oblici ove borbe su: Velika Srbija i hrvatska
republika. Oko ovih fatamorgana okupljena je veina i Srba i Hrvata. To
se ovog momenta ne moe poricati. U plemenskim borbama uestvuju i i
roki slojevi radnog naroda varoi i sela. Izborni rezultati pokazuju svu
protivurjenost unutranjih politikih odnosa. Birai oekuju jednovremeno:
Hrvatsku mirotvornu republiku, Veliku Srbiju, bosanski paaluk, au
tonomiju Makedonije i federativnu samostalnost Slovenake, i to sve u
jednoj dravi i jedn om n a r o d u ... u isto vreme, na istom prostoru i sa
istim ljudima: i strog monarhistiki centralizam i mirotvornu republiku
i iroke autonomije. Iz ove analize bosanskohercegovaki komunisti izvode
zakljuak da se takav pravni apsurdum u istoriji mogao manifestovati
jedino u bivoj Austro-Ugarskoj. Oni su uvjereni da e reakcionarne par
tije zajedno sa revolucionarnim Radiem i Spaham a. . . umesto obeanih
republika i paaluka. . . bratski da podele sa srpskom nasilnikom
buroazijom plodove radnikih uljeva... Neosporno, od imaginarnog na
cionalnog jedinstva Jugoslovena i jugoslovenske radnike klase nisu se vidje
le realne jugoslovenske nacije; stvarna pocijepanost radnike klase obja
njavala se kao posljedica politike plemenskog razdvajanja jugoslovenske
2 ABH V2SO Pov. broj 571/1923.
Ministarstvo unutranjih dela 26. III 1923 Pokrajinskom namesniku g.
dr Vuloviu Sarajevo.

111

nacije. Konstatovanje istorijskog apsurda Austro-Ugarske Monarhije samo


po sebi nije oznaavalo put za pravilno, istorijsko rasvjetljavanje unutranjih
odnosa u Jugoslaviji. Kritika Austrijskog apsurda bila je samo formalno
kritika jugoslovenskog apsurda. Vrtei se u krugu integralnog nacionalnog
jugoslovenstva, nastalog u spoju batinjenog socijal-demokratskog jugoslavizma sa idejom narodnog i dravnog jedinstva, ova kritika je neminovno
zatvarala sebi put do stvarnosti. Ipak, sam ivot se pobrinuo da se iz kruga
trai izlaz. A kada se u K PJ jednom krenulo pravcem koji je oznaavao
sam realni ivot, onda je ve bilo lake pronai nain da se jugoslovenski
vor razm rsi i m jesto jugoslovenskog plemenskog vora u politikoj prak
si otkriju, provjere i opredijele odgovarajui oblici jugoslovenskih nacional
nih odnosa.
Potpuno razliit, u stvari obrnut poloaj socijalista i komunista, omo
guavao je prvima da slobodno razvijaju svoju politiku aktivnost i politiku
propagandu, dok su drugi morali da odolijevaju svakojakim pritiscima vlasti,
koji su ak prelazili i okvire protiv njih donesenih zakona. Socijalisti su imali
GLAS SLOBODE, na ijim su stranicam a imali iroke mogunosti da svoje
pristalice, radnike i javnost obavjetavaju o svojim stavovima i akcijama, a
komunisti su poslije kratkotrajnog izlaenja sarajevskog RADNIKOG J E
DINSTVA kao organa Nezavisnih radnikih sindikata 265 osnovno sredstvo
propagiranja svojih inicijativa i pogleda imali u ilegalnim lecima i brou
rama. Pokazalo se da je, kao legalna opozicija, SPJ predstavljala sastavini dio
(politikog poretka, pa se tako i njen rad nalazio pod zatitom zakona o
zatiti drave, koji je komuniste liio svake mogunosti legalnog djelova
nja. Zato oni i poslije matrovskih izbora, u kojima su pokuali da preko
NRPJ izau pred radniku klasu i javnost sa svojim politikim i ekonom
skim zahtjevima, svoju aktivnost u najveem obimu prenose na sindikalni
plan i nastoje da sa te take dre vezu sa radnikom klasom na njenim vital
nim pitanjima i interesima. Ova njihova aktivnost je razliita od mjesta
do m jesta, jer su i konkretni uslovi za rad u pojedinim industrijskim centri
ma razliiti i nejednaki. U Jajcu mlai radnici imaju inicijativu,266 u Tuzli i
Drvaru aktivnost komunista u to vrijeme ispoljava znake slabljenja,267 u mos2* RADNIKO JEDINSTVO izlazilo je u Sarajevu od 3. februara 1922. godine do 15. juna 1923. godine. Izlazilo je jedanput nedeljno. U 1922. godini tampa
no je 45 brojeva, a u 1923. godini, kada je dolo do privremene zabrane koja je
trajala tokom januara i februara tampano je svega 16 brojeva. Vidjeti Predgovor
Veselina Mitraevia faksimilnom izdanju RADNIKOG JEDINSTVA Sarajevo
1974.
266 ABA Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 4812/1923.
Poglavar sreza jajakog 1. maja 1923 Situaciono izvjee za april 1923.
Velikom upanu Travnike oblasti.
ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 5598/1923.
Poglavar sreza jajakog 1. juna 1923 Situaciono izvjee za maj 1923
Velikom upanu Travnike oblasti.
267 ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Pov. broi 703/1923.
Poglavar gradskog sreza tuzlanskog 2. maja 1923. godine pokrajinskoj
upravi za Bosnu i Hercegovinu u Sarajevu.
ABH pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Pov. broj 703/1923.
Veliki upan bihake oblasti 23. juna 1923. Pokrajinskoj upravi za
Bosnu i Hercegovinu Sarajevo.
112

tarskom rejonu javljaju se tendencije povezivanja sa Savezom zamljoradnika i seljatvom,268 u Zenici uticaj komunista u sindikatima nalazi se u
porastu,269 u Konjicu politiari i poslanici JMO odravaju sa pojedinim rad
nicima pouzdanike sastanke po sistemu Radievu.270 Pored Sindikata,
NRPJ je, od osnivanja poetkom 1923, pruala komunistima odreene mogu
nosti da se odravaju i djeluju u radnikom pokretu.
Opta situacija komunistikog pokreta u Bosni i Hercegovini u ovo
vrijeme preteno je u znaku borbe za ekonomske zahtjeve radnike klase,
koja je izloena brutalnoj eksploataciji sa jasnom namjerom da se onemogu
i kao samostalan politiki faktor i u svojim materijalnim zahtjevima do
vede u poloaj zavisnosti od dobre volje i blagonaklonosti kapitalista. Svako
izlaenje u susret i rjeavanje radnikih potreba i traenja predstavljalo se
kao kapitalistiko razumijevanje radnikog poloaja u optem interesu na.
cionalne zajednice. Buroaska, naroito reimska propaganda nastojala je
da prikriva klasne suprotnosti buroazije i proletarijata, da ove klase pri
kazuje kao dva neophodna stuba drutva, nacije, iji napredak pretpostavlja
njihovo uzajamno razumijavanje, uzajamno uvaavanje i njihovih posebnih
interesa buroazije kao organizatora privreivanja, radnika kao osnovnog
faktora proizvodnje. Sa stanovita ove propagande napredak nacije dokaz
je da se ostvaruje skladan razvoj i napredak svih strukturnih elemenata,
prije svega kapitalista i radnika. Zabavljeni organizovanjem otpora i borbe
protiv sve otrijih oblika izrabljivanja radnike klase, komunisti u Bosni i
Hercegovini ispoljavali su smanjenu panju prema optedravnim i optenacionalnim problemima. Specifini poloaj komunistikog pokreta u Bosni i
Hercegovini, naroito s obzirom na stepe opteg razvoja radnike klase i
na sloene nacionalne, vjerske i politike odnose, doao je do izraaja i
u injenici da je u njemu, kasnije, dola na dnevni red problematika nacio
nalnog pitanja nego u drugim, nerazvijenim sredinama revolucionarnog rad
nikog pokreta.
Ve je rezultat glasanja za Vidovdanski ustav271 pokazao da se sistemu
nacionalne suprematije i ugnjetavanja opiru jaki nacionalni pokreti u zem
lji, da se centralizmu i hegemoniji velikosrpske buroazije ovi pokreti suprot
stavljaju sa federalistikim i autonomistikim programom. Nacionalna ne
ravnopravnost nije se dala prikriti idejom nacionalnog i dravnog jedinstva.
Odmah po donoenju Ustava opozicione partije, ne samo nacionalne, gra268 ABH Veliki upan sarajevske oblasti Pov. broj 292/1922. Ministarstvo
unutranjih dela
Beograd 1. maja 1922 Pokrajinskoj upravi za Bosnu i
Hercegovinu Sarajevo..
269 ABH Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu Prez. br. 8202/1923.
Poglavar sreza zenikog 29. avgusta 1923 Ministarstvu unutranjih de
la Beograd Pokrajinskoj upravi za Bosnu i Hercegovinu u Sarajevu.
270 ABH Pokrajinska uprava Bosne i Hercegovine Prez. br. 8345/1923.
Poglavar sreza konjikog 12. avgusta 1923 Pokrajinskoj upravi (na ruke
predsjednika) u Sarajevu.
271 Za Vidovdanski ustav glasali su poslanici Narodne radikalne stranke (91),
Demokratske stranke (91), JMO (23), Slovenske kmetijske stranke (10), Turske
stranke Demijet (8). Za Ustav su glasala 223 poslanika. Protiv Ustava glasali su
poslanici Zemljoradnike stranke, Socijaldemokratske stranke, Republikanske stran
ke i dr Ante Trumbi, to jest 35 poslanika. Apstinirao je 161 poslanik (poslanici
HRSS, KPJ i nekih manjih grupa). U svemu, od ukupno 419 poslanika protiv
Ustava opredijelilo se 196 poslanika. (Ferdo ulinovi Jugoslavija izmeu dva
rata I) Zagreb 1961 str. 351.

113

danske, ve i radnike, razvile su aktivnost i istakle zahtjeve za njegovom


revizijom. Pod uticajem pokreta protiv centralizma i hegemonije poelo je
da prodire saznanje o potrebi njegove revizije i u Demokratskoj stranci,
koja je bila jedan od glavnih stubova dravnog centralizma i jugoslovenskog
nacionalnog unitarizma. Izbori 1923. godine znaili su pobjedu snaga koje
su traile ustavnu reviziju, to jest ukidanje sistema hegemonije i centraliz
m a i poraz Narodne radikalne stranke, koja je bila naistu da bi ustavnom
revizijom velikosrpska buroazija izgubila hegemonistiku poziciju u dravi
i voenju dravnih poslova. Meutim, u svojim zahtjevima da se izvri revi
zija Ustava sve opozicione stranke nisu bile jednako motivirane, a ni spremne
da dre isti korak u kampanji za ustavne izmjene. S druge strane, identifikujui se sa sistemom koji je uspostavio Vidovdanski ustav, Narodna radi
kalna stranka je u ulozi nepokolebljivog branioca Ustava vidjela ispunjenje
svoje, istorijom opredijeljene, nacionalne i dravne misije. Odbraniti i ou
vati Ustav, ije je osnove ona poloila, znailo je za nju biti tit dravnih
i narodnih interesa. Nije se varala da bi revizija Ustava neminovno predstav
ljala njen pad. Da bi sprijeio reviziju, kojoj je pruala odreenu podrku
i Demokratska stranka,272 Pai je traio i uspostavio kontakte sa glavnim
protivnikom, voom federalistike HRSS, Radiem. Sa Markovim protoko
lom Pai je oslabio pritisak anticentralistikog bloka, koji je reviziju
Ustava inio gotovo izvjesnom, a spasio Vidovdanski ustav, koji je osigu
ravao suprem atiju velikosrpske buroazije i vladavinu radikala kao pobor
nika njenih interesa. Rezolucija Druge zemaljske konferencije KPJ u maju
1923. sasvim tano je procijenila i predvidjela mogunost sporazuma konfrontiranih nacionalnih buroazija.273 Kako se unutranji odnosi i poslije spora
zuma nisu izmijenili, zahtjevi antihegemomstikih snaga da se mijenja
Ustav dobijali su jaku podrku ne samo hrvatskih, slovenakih i musliman
skih m asa, okupljenih na federalistikom i autonomistikom programu, ve
i demokratske opozicije u Srbiji i srpskom narodu u drugim pokrajinama.

Bilo je vie nego dovoljno razloga i potrebe da se unutar K PJ kritiki raz


motri i ocijeni njena koncepcija i linija nacionalnog .i dravnog jedinstva.
K rajem juna 1923. godine NRPJ je otvorila anketu o nacionalnom pita
nju u Jugoslaviji. Meu prvima svoje miljenje izloio je Pavle Pavlovi, lan
CK K PJ. Po njemu, moguno je sa velikom formalnom sigurnou tvrditi
da u Jugoslaviji postoji nacionalni problem, kao to se moe tvrditi i obratno,
da ovi problemi ne p o sto je. . . Govoriti o nacionalnom problemu u Jugo
slaviji kae, znai govoriti o politikoj fatamorgani, koju mi namjerno vidi
mo, ali koja u stvarnosti ne egzistira. Pavlovi je miljenja da jugoslo272 Dr Branislav Gligorijevi Demokratska stranka i politiki odnosi u
kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca Beograd 1970 str. 353.
273 Julijana Vrinac Rad i zakljuci Prve, Druge i Tree konferencije Ko
munistike Partije Jugoslavije Istorija X X veka Zbornik radova I Institut drutvenih nauka odelenje za istorijske nauke Kultura Beograd
str. 259.
Dr Duan Luka Radniki pokret u Jugoslaviji i nacionalno pitanje
19181941 II zemaljska konferencija KPJ i nacionalno pitanje ISI (Institut
za savremenu istoriju) Beograd 1972 str. HXJ111.
114

venska plemena nisu imala sreu da ostvare svoje nacionalno ujedinjenje


putem narodne revolucije, ve im je jedinstvo nametnuto ishodom imperija
listikog rata. To jedinstvo bez solidarnosti rodilo je kod Jugoslovena po
grene nacionalne razlike. Buroazija a ne narodne mase kao ideoloki
reprezentant nacionalnih razlika, jedne ve degenerirane j ugoslovenske na
cionalnosti, konfrontirala se sa uzajamnim nepovjerenjem i divergentnim
tenjama. Pretenzije hrvatske i slovenake buroazije na puno uee u
politikoj vlasti osnivale su se ne samo na visoko razvijenoj klasnoj svijesti,
ve i na uvjerenju da su ekonomski jae i sposobnije. Srpska buroazija
domogla se vlasti i pljake i uvrstila svoju hegemoniju u Jugoslaviji najpri
je politikom korupcijom, a zatim iskljuivou. Od toga vremena ova konku
rencija obiljeena je kao nacionalna borba u Jugoslaviji. Toicom dvije go
dine srpska buroazija vrila je pljaku imovine stranaca, ratnog bogatstva,
dravnih finarisija, koristei se pri tome komesarima u provincijama i optinama. Ona je znala da se svojom afrikom klasnom koncepcijom na bar
barski nain poslui taktikom rekompenzacije najviih ekonomskih klasa
u momentu kada je bila potrebna njihova politika neutralizacija, da bi se
degradirala Konstituanta na rang obinog parlamenta i sproveo njen centra
listiki ustav. To je ona postigla Obznanom i Zakonom o zatiti drave, pri
emu je industrijalcima, u prvom redu slovenakim i hrvatskim, i bankama,
predala dnevni ekstraprofit od 10000000 dinara. Srpski hegemonistiki drav
nici nadali su se da e moi da u savezu sa circa 2000 industrijalaca, circa
1000 bankara, nekoliko hiljada novopeenih bogataa, korupcijom bosanskih
feudalaca sa 300000000 dinara, korumpiranjem poslanika i tampe, odstra
njenjem Radia i iskljuenjem komunista iz Parlamenta izvedu svoju kasapsku kooperaciju nad Konstituantom i dobiju Ustav. Spaena od klas
nih i plemenskih borbi, osloboena pritiska komunistikih zahtjeva za soci
jalnim reformama, od Zemljoradnikog saveza i republikanskih injekcija,
Jugoslavija poslije 18. m arta lii na srednjovjekovni legendarni Konstantinopol
kojim prolaze starodrevni, plemenski karavani. Zahvaljujui ustavnoj lega
lizaciji svoje ilegalne prevlasti, hegemonistika srpska buroazija zadala je
smrtni udarac ionako bolesnoj jugoslovenskoj ideji. Dananju politiku kri
za i lomova vode ne nacije, ve nacionalni rudimenti pritisnuti egoistinim
profanim interesima svih plemenskih buroazija. Parola politike autono
mije, ako bi je Partija u momentima latentne nacionalne krize primijenila
nevjeto i nekritiki, mogla bi da bude kontrarevolucionama kako s obzi
rom na cilj, tako i po svojim posljedicama. Meutim, ona e biti revolucio
narna kada se proletarijat i siromani seljak nae u situaciji osvajanja vlas
ti. Danas je potrebno i korisno da se objasni masama da je revolucionarni
princip samoodreenja naroda do otcjepljenja izvodljiv samo putem revo
lucije i revolucionarnim metodima. Ovaj princip stoji u direktnoj suprotnosti
prema principima graanskih klasa, koje u trci za svojim klasnim interesi
ma radi osvajanja trita tee za potinjavanjem drugih naroda. Sada se radi
o tome kako da se pojaa kampanja Partije u tampi i organizacijama, kako
da se pootri partijska kritika biiroaskih politikih avantura, kako da se

uvrsti borbeni aparat Partije za trenutak kada nastupe ideoloSki plemenski


lomovi.274
Iz izloenog pregleda stavova Pavla Pavlovia o nacionalnom pitanju
u Jugoslaviji nije teko zakljuiti da ne ine povezanu, konzistentnu cjelinu,
da nose obiljeje neodreenosti i nedosljednosti, da su u njima prisutna
shvatanja, koja se kreu izmeu relativistikih i dogmatiziranih pristupa.275*
U drugoj polovini 1923. godine BORBA je na svojim stranicam a otvo
rila diskusiju o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji. U prvim prilozima prisut
na je tendencija da se prevazie unitaristiko jugoslovensko gledite, ali se
jo ne moe da izae iz okvira jugoslovenske koncepcije. Usvaja se naelo
samoodreenja i federativni princip kao oblik dravnog ureenja Jugoslavije,
ali se pri tome podrazumijeva ravnopravnost plemena i perspektiva njihovog
razvitka u jedan narod. Prisutna je, takoe, potreba da se Partija u svom
novom stanovitu distancira od stanovita hrvatskog nacionalnog pokreta i
istovremeno podvue razlika izmeu dotadanjeg opredjeljenja KPJ za ideju
nacionalnog i dravnog jedinstva i reimske politike nasilnikog centraliz
ma velikosrpske buroazije. U BORBI se kae: . .. Samo federativno dr
avno ureenje zasigurat e plemensku ravnopravnost i tako stvoriti mogu
nost plemenskog stapanja u jedan narod. Mi treba da smelo i odluno povedemo borbu za ovo stanovite . . . (koje) odgovara naem principijelnom
stanovitu i u pogledu narodnog jedinstva i prava samoodreenja naroda.
Izjavljujui se za federalizam mi se ne identifikujemo sa hrvatskom buro
azijom, kao to se nismo identifikovali ni sa srpskom, kad smo se godine
1919. izjavili za centralizam ili 1909. za ujedinjenje Jugoslovena.27511
Iz niza priloga koji su se pojavili u diskusiji o nacionalnom pitanju u
Jugoslaviji, opkrenutoj odlukom Druge zemaljske konferencije KPJ, u naem
pregledu ove diskusije izdvajamo i zadraemo se jo na pogledima Augusta
Cesarca, Sime Markovia, Ante Cilige (pseudonim Mbt) i ure Cvijia.
U svome prilogu diskusiji o nacionalnom pitanju August C esa rec dao
je analizu istorijskog razvoja drutvenih i ekonomskih odnosa u kojima se
javljaju nacionalni pokreti u Hrvatskoj i Srbiji, pri emu nastoji da utvrdi
njihove istorijski uslovljene razlike.274 Kada pristupa razmatranju konkretne
situacije nacionalnih odnosa u zemlji, on postavlja tezu da Jugoslavija kao
drava znai progres, ali da progres ne predstavlja jugoslovcnska drava
kakva postoji; isto lako ujedinjenje naroda predstavlja progres, ali pro
gres, istie Cesarec, ne znai ujedinjenje kako se hoe da provodi. Srpska
274 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Kl 1923/35.
Pavle Pavlovi Das nationale Problem in Jugoslawien (Ersskienen im
Zentralorgan der UAPJ vom 24. u. 28. Juni 1923., in der Enquette u: die nationale
Frage in Jugoslawien) U naem tekstu su u konciznom obliku izloeni osnovni
stavovi P. Pavlovia o nacionalnom pitanju, koje je on razradio i razvio kao svoj
prilog pokrenutoj anketi o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji).
275 Slino miljenje o Pavlovievim stavovima u diskusiji o nacionalnom
pitanju u Jugoslaviji izloio je dr Duan Luka u svojoj monografiji Radniki
pokret u Jugoslaviji i nacionalno pitanje 19181941 str. 132.
zKa BORBA br. 30 16. avgusta 1923 Diskusija o nacionalnom pita
nju Samoodreenje naroda u Jugoslaviji.
274 Vidjeti. Stanislava Koprivica Otri Udio Augusta Cesarca u disku
siji o nacionalnom pitanju u KPJ 1923. godinea Putovi revolucije Institut za
historiju radnikog pokreta Hrvatske Zagreb 1966 str. 109 119.
Dr Duan Luka, op. cit. str. 144 150.
116

buroazija je u vezi sa ujedinjenjem pola reakcionarnim putem, putem


diktature i centralizma, u ime ideje narodnog jedinstva odbacila je princip
samoodreenja naroda i uspostavila sistem nacionalnog potlaivanja. Po mi
ljenju Cesarca Jugosloveni su jedan narod, ali narodne mase subjektivno se
tako ne osjeaju. Zbog toga Jugoslavija nije nacionalna, ve vienacionalna
(nacionalitetna) drava. Zato to je ekonomski nerazvijenija, srpska buro
azija svoje interese zatiuje hegemonistikom politikom. Iako ekonomski
eksploatisano, srpsko seljatvo podrava svoju buroaziju radi zatite svojih
prolaznih objektivnih interesa. Otuda su Srbi, prema drugim narodima,
gospodujua nacija. S druge strane, hrvatska buroazija, ekonomski na vi
em stupnju, sposobnija da vodi ekonomsko ujedinjenje, politiki je potla
ena. Zbog toga ona ne nastupa prema ostalim narodima kao politiki i nacio
nalni tlailac, iako predstavlja drutvenu snagu koja je nosilac ekonomske i
klasne eksploatacije. Cio hrvatski narod, bez razlike klasa, osjea se nacional
no potlaen. Protiv gospodujue nacije Srba poveli su borbu za samoodre
enje ne samo Hrvati ve i Crnogorci, Slovenci i Makedonci. Kao proleterska
demokratija, Komunistika partija je za autonomiju u svim sluajevima gdje
to trae pojedini narodi, bilo unutar drave kao Slovenci, bosanski Muslimani
i Crnogorci, ili van nje .i tek u sklopu jedne ire federacije kao Makedonci.
Isto tako Partija je za federaciju ili konfederaciju, kao to trae Hrvali. Fede
racija je, meutim, za Cesarca koji se pri tome poziva na Lenjina prelazna forma ka punom jedinstvu radnog naroda raznih nacija. Na je za
datak, istie Cesarec, da se opredijelimo i podupremo tu prelaznu formu, koia e kao takva, to jest kao prelazna forma ostati i poslije -proleterske
revolucije. Poslije ujedinjenja nacionalna revolucija provodi se tamo gdje se
nije ranije ostvarila, kao u Srbijanaca. Zavren proces nacionalne revolu
cije, na ijoj strani se nalaze politiki potlaene buroazije, predstavlja eta
pu na putu nacionalnog izmirenja, u kome Cesarec vidi pretpostavku centra
lizma, koji je poslije iivlienoe nacionalizma, krajnji ili komunistikog pokreta
u dalekoj budunosti. U zakljuku svojih razmatranja Cesarec podvlai da
pod federalizmom podrazumijeva razne oblike autonomiju, federaciju,
konfederaciju koje narodi Jugoslavije trae u borbi za ostvarenje nacio
nalne ravnopravnosti.277
Okosnicu Cesareve analize ini razmatranje razliitih istorijskih uslova u kojima je ostvarena nacionalna revolucija Srba i uslova u kojima se
dovrava nacionalna revolucija Hrvata. Korijen sukoba izmeu srpske i hr
vatske buroazije nalazi se u tim uslovima. Iako zadrava miljenje da su
Jugosloveni jedan narod. Cesarec prihvata realnost da se narodne mase u
nacionalnom pogledu razliito osjeaju. I stoga insistira na pravu samo
odreenja svih jugoslovenskih naroda, ime odbacuje stanovite Partije o
pravu samoodreenja Jugoslovena, a ne jugoslovenskih plemena. Prihva
ta jui stvarnost vienacionalnom sastava Jugoslavije. Cesarec smatra da KPT
u svojoj nacionalnoj politici treba da se zalae za one oblike dravnog ure
enja koie trae sami narodi Juroslavije. To znai da KP.T treba da noupire
zahtjeve za autonomiju, federaciju, odnosno konfederaciju, koji odgovaraju
277
BORBA br. 32 30. avgust 1923 August Cesarec Nacionalno
pitanje i nai zadaci III. Osnovni na nacionalni stav: federalizam
BORBA br. 33 6. septembra 1923 August Cesarec Nacionalno
pitanje i nai zadaci IV Federacija kao etapa od nacionalne revolucije k
proleterskoj.

117

tenjama potlaenih naroda u njihovoj borbi' iza nacionalnu ravnopravnost.


Iako teorijski prihvata centralizam, Cesarec sm atra da praktino poli
tiko opredjeljenje KPJ za federalizam diktira sama! stvarnost nacionalnih
odnosa u Jugoslaviji. Meutim, slijedei Lenjinovo gledite, po kome je
federalizam prelazna etapa ka centralizmu, on ga i posm atra kao prelaznu
etapu, pri emu je uvjeren ne samo u nunost federativnog ureenja jugoslovenske drave, nego i u njegovu relativnu dugotrajnost do daleke budu
nosti, ak i poslije proleterske revolucije. Neosporno, analiza Cesareva, iako
nije sasvim osloboena doktrinarnog pristupa, dala je veoma znaajan prilog
form iranju markistikog stanovita K PJ o nacionalnom pitanju u Jugosla
viji u anketi koja je prethodila III-oj zemaljskoj konferenciji K PJ i koja je
inila osnovu njenog pripremanja.
U toku veoma ive diskusije o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji poja
vila se knjiga sekretara Centralnog partijskog vijea K PJ d r S im e M a rkov ia:
NadonaLno pitanje u svetlosti marksizma.278 Knjiga ima osam poglavlja,
od kojih je posljednje posveeno razm atranju nacionalnog pitanja u Jugo
slaviji, dok u prethodnim poglavljima pisac daje pregled optih uslova
form iranja nacije, razvoja nacionalnih pokreta i borbi, naela u rjeavanju
nacionalnog pitanja sa posebnim osvrtom na rjeavanje nacionalnog pita
nja u ruskoj proleterskoj revoluciji i socijalizmu.
Po Markovievom uvjerenju, Jugoslavija predstavlja jedan od rezultata
svetskog rata. U novoj dravi nali su se zajedno Srbi, koji su se tokom
X IX vijeka potpuno uzdigli na stupanj moderne nacije, Hrvati, koji u
se krajem X I X veka u svakom pogledu uzdigli na visinu modeme nacije,
Slovenci, koje je kapitalizam krajem X I X veka uveo u kolo istorijskih
nacija. Pri razm atranju uslova u kojima su se formirale pomeriute nacije,
Sima Markovi istie da je uticaj religije imao veliki znaaj, po njemu mnogo
vei kod rimokatolikih H rvata i Slovenaca nego to je to sluaj kod
istonopravoslavnih Srba. Istovremeno, on sm atra da religija moe pred
stavljati faktor nacionalnog otuenja, to je sluaj kod bosanskohercegovakih Muslimana. Za njih je religija jedini kriterijum nacije. One (musli
manske mase) sebe sm atraju Turcim a, iako ne znaju ni rei turske, niti
imaju ma kakvih drugih veza sa Turcim a osim vere. I to je najbolji do
kaz velike istorijske zaostalosti Bosne i H e rcego vin e... Meutim, kapita
lizam, taj veliki revolucionar, menjajui iz osnova stare uslove rada i ivota
narodnih masa, stvara uslove i za promjenu njihove tradicionalne ideologije,
pa i za osloboenje iz lanca verskog ropstva. Interes je i dunost proletari
jata da taj proces ubrza.279
Markovi dijeli miljenje mnogih prvaka socijalistikog radnikog po
kreta da su ujedinjenjem u jednu dravu tri tako srodna naroda kao to
su Srbi, Hrvati i Slovenci stvoreni svi potrebni uslovi da oni u toku istorijskog razvitka, u procesu asimilacije, postanu jedan narod, jedna nacija.
278 Dr Sima Markovi Nacionalno pitanje, u svetlosti marksizma,. Izda
nje Centralnog Odbora NRPJ Beograd 1923.
Dr Duan Luka misli da se Markovieva knjiga pojavila krajem septembra
ili poetkom oktobra 1923. godine (op. cit. str. 157. Ova pretpostavka moe biti
tana, jer Ante Ciliga ulazi u diskusiju o nacionalnom pitanju svojim prilogom,
koji je objavio u BORBI od 11. oktobra 1923. godine povodom ove knjige dr Sime
Markovia.
279 Dr Sima Markovi op. cit. str. 103, 105, 107, 108.
118

Pri tome on podsjea na Marksovu procjenu da je proces asimilacije kojim


je stvorena francuska nacija trajao oko 300 godina. Iz prethodne analize
Markovi izvlai zakljuak da srpska teorija o narodnom jedinstvu Srba,
Hrvata i Slovenaca ima svoju naroitu politiku pozadinu, ali da nema
nikakvu naunu podlogu, nikakvog dstorijskog opravdanja. Teorija o tri
plemena jednog naroda imala je da poslui interesima srpske buroazije
i njenom prvom cilju da se kao klasa to pre ekonomski restaurira i uz
digne bar na visinu svojih hrvatskih i slovenakih konkurenata. Ostvarenju
toga cilja sluila je dravna vlast, koju je srpska buroazija vrsto drala u
svojim rukama. U tenji da sredstvima politike prevlasti nadoknadi svoju
ekonomsku zaostalost, hegemonistika srpska buroazija forsira dravni cen
tralizam, koji je uspjela da ozakoni Vidovdanskim ustavom. Nasuprot cen
tralistiki opredijeljenoj srpskoj buroaziji, Hrvati i Slovenci trae pravo
samoopredjeljenja u okviru dananje drave, na osnovu ega Markovi istie
tezu da se nacionalno pitanje u Jugoslaviji, za sad, postavlja kao ustavno
pitanje.2
Polazei od principijelnog, teorijskog stanovita o pravu naroda na
samoodreenje, Markovi naglaava da marksistiki proletarijat priznaje i
Hrvatima i Slovencima neogranieno pravo samoopredjeljenja, to jest pravo
na samostalnu dravnu egzistenciju. Ali, uzimajui u obzir realnu politiku
situaciju da Hrvati i Slovenci. . . ne ele, bar za sada, ocepljenje od dana
nje drave, da hrvatski i slovenaki proletarijat, takoe, ne samo da
nema nikakvog interesa da se odvaja od srpskog proletarijata, nego mu svi
interesi nalau da ostane s njim u najpunijem jedinstvu, Markovi zaklju
uje da se reenje nacionalnog pitanja svodi, u ovom sluaju, na pitanje
unutranjeg ureenja drave, na ustavno pitanje. Odbacujui centralizam
kao oblik koji slui nacionalnom ugnjetavanju, Markovi se izmeu federa
cije i autonomije, kao oblika dravnog ureenja, opredjeljuje za autonomis
tiki princip. Razloge opredjeljenju za autonomistiko ureenje drave on
nalazi u tome to su se za autonomiju izjasnili Slovenci, JMO, krupna hrvat
ska buroazija, dio najnaprednije hrvatske inteligencije, a sa srpske strane
ideju irih pokrajinskih autonomija zastupa Stojan Proti, jedan od naj
dalekovidnijih srpskih dravnika. Osim toga, klasno svesni proletarijat
Jugoslavije zalae se za autonomije, jer to rjeenje u dananjoj konkretnoj
situaciji najbolje odgovara interesima radnike klase ele zem lje. . . Najvii
interes radnike klase je da se nacionalne borbe jo u okviru kapitalistikog
drutva svedu na m inim um . . . Takvim reenjem ustavnog pitanja bili bi
stvoreni svi potrebni uslovi za nacionalni mir u zem lji. . . klasna borba dobi
la bi slobodno polje.*281
Ovdje je potrebno konstatovati da Sima Markovi tretira makedonsko
pitanje kao teritorijabio-politiko pitanje, a ne kao pitanje slobode make
donskog n aroda, koga on i ne vidi u etnografskom arenilu Makedonije.
Markovi pie: U Makedoniji pored Srba ima jo i Bugara, lu rak a, Amauta,
Kucovlaha i Grka, pa sm atra da se pitanje Makedonije odnosno make
l8t0f str. n i , 112,115, 116.
281 Isto; str. 118, 119, 120, 123.
119

donsko pitanje reava u Savezu Balkanskih naroda* iji bi ravnopravni


lan bila i autonomna Makedonija i u granicama koje bi se odredile plebi
scitom.2
Iako je u svojoj analizi nacionalnog pitanja u Jugoslaviji dao niz odre
enih tanih ocjena i zapaanja, Markovi je istovremeno u svojim stavovima
ispoljio nedosljednost iz koje nije mogao da izae. Kada se opredjeljuje za
autonomije, on uvaava zahtjeve buroaskih politikih stranaka koje imaju
jaku podrku narodnih masa, naroito u Sloveniji i Bosni i Hercegovini.
U opredjeljenju tih stranaka za autonomije on nalazi razlog da i proletarijat
prihvati autonomistiki princip ureenja drave. Meutim, kada govori o
stanovitu proletarijata prem a pitanju egzistencije jugoslovenske drave,
on prenebregava injenice da su jaki nacionalni pokreti opredijeljeni za na
elo samoodreenja u smislu prava na otcjepljenje od jugoslovenske drave
i stvaranja samostalne dravne egzistencije. Zbog toga to su svi interesi
jugoslavenskog proletarijata, to jest hrvatskog, slovenakog i srpskog da
ostane u najpunijem jedinstvu, Markovi zanemaruje tenje nacionalnih
pokreta u Jugoslaviji ne samo za otcjepljenjem i izdvajanjem iz jugoslovenske
drave i obrazovanjem posebnih nacionalnih drava, ve i za federativnim
ureenjem Jugoslavije. Kada se radi o ouvanju jugoslovenske drave, Mar
kovi daje primaran znaaj interesima proletarijata a kada se opredje
ljuje za rjeavanje nacionalnog pitanja kao ustavnog pitanja u obliku irokih
autonomija, primaran znaaj dobijaju autonomistiki stavovi graanskih
stranaka. Kod Markovia nema ni pomena o Lenjinovom stanovitu, koje
mu je poznato, da je prva dunost proletarijata vladajue nacije da potpoma
e borbu potlaenih nacija sve do ostvarenja njihovog prava za otcjepljenje.
Mjesto dosljednog marksistikog opredjeljenja, za pravo nacija na samo
odreenje do otcjepljenja, Markovi govori p zajednikom interesu hrvatskog
i slovenakog proletarijata da ostane u najpunijem jedinstvu sa srpskim
proletarijatom . U stvari, to je znailo konfrontiranie hrvatskog i slovenakog
proletarijata sa hrvatskim i slovenakim nacionalnim pokretima, u kojima
su bile okupljene najire mase hrvatskog i slovenakog naroda. Teorijski
aspekt interesa marksistikog proletarijata jugoslovenskih naroda ignorisao je realne zahtjeve revolucionarnih nacionalnih pokreta. Hegemonija veliko
srpske buroazije i njena politika nacionalnog ugnjetavanja nije se ukidala
tezom o apstraktnom jedinstvu interesa proletarijata jugoslovenskih naroda,
ve realnom snagom antihegemonistikih nacionalnih pokreta u zemlji. Put
ka rjeenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji trasirao se povezivanjem KPJ
sa progresivnim nacionalnim pokretima, aktivnom ulogom i ueem KPJ i
radnike klase u njima. Komunistikoj partiji Jugoslavije bio je neophodan
njen vlastiti nacionalni program, koji je traila u pokrenutoj anketi o nacio
nalnom pitanju u Jugoslaviji. Ona nije smjela dozvoliti da se od nacionalnih
pokreta izolira i da ih prepusti dominaciji buroaske ideologije.
Partijski organ NRPJ objavio je 23. septembra 1923. godine odluku
Centralnog odbora, kojom se saziva Zemaljska konferencija NRPJ u Beo
gradu za 18, 19. i 20. novembar 1923. godine, kao i Predlog rezolucije o
nacionalnom pitanju, koji je sainio uro C v iji.2M Podijeljen na devet glava,*283
2 Isto; str. 121, 123.
283 RADNIK DELAVEC Centralni organ Nezavisne Radnike Partije
Jugoslavije br. 80 Beograd, 23. septembra 1923 Predlog rezolucije o
nacionalnom pitanju referent drug uro Cviji.

120

Predlog rezolucije sadri neke poznate stavove KPJ, ali analizom nacionalnih odnosa dolazi do sasvim novog opredjeljenja. Tu se kae da je stvaranje
drave SHS jedan od rezultata svjetskog rata i da je ujedinjenje Srba, Hrvata
i Slovenaca u jednu dravu znailo stvaranje objektivnih uslova za proces
formiranja jednog naroda iz tri naroda. Poput Sime Markovia i Cviji
smatra da ujedinjenje nije bilo istorijski pripremljeno, da o njemu nisu
odluivale narodne mase, ve je izvreno sporazumom izmeu hrvatske
i slovenake buroazije s jedne i pobjednike srpske buroazije i milita
ristike srpske monarhije, s druge strane. Hrvatska i slovenaka buroazija
i srpska buroazija zajedno sprovode diktaturu nad cjelokupnim radnim na
rodom Jugoslavije. Meutim, srpska buroazija nastoji da ivi na raun
hrvatske i slovenake buroazije, koje su se u ratu znatno obogatile. Tako
je na poetku zaustavljen proces nacionalnog ujedinjavanja. Svoju hegemo
niju nad hrvatskim i slovenakim narodom srpska buroazija sprovodi kroz
centralistiki ustav, drei u svojim rukama cijeli dravni i vojni aparat.
Rezultat srpske hegemonije predstavlja nacionalno grupisanje hrvatskog
i slovenakog naroda i nacionalnih manjina, kao i jaanje pokreta za autono
mije Makedonije, Crne Gore i Bosne. Hrvatska i slovenaka buroazija su
industrijski razvijenije, zainteresovane su za cjelokupno privredno podruje
drave i stoga nisu separatistike. NRPJ ustaje protiv svakog nasilnog ujedi
njavanja naroda u jednu dravu, istie pravo samoopredjel jen ja naroda, pra
vo na slobodno otcjepljenje i obrazovanje svoje posebne drave. Istovremeno,
NRPJ ne tvrdi da je otcjepljenje uvijek i cjelishodmo. Ona e se boriti da
se putem slobodnog opredjeljivanja svakog pojedinog naroda stvori njihovo
dobrovoljno federativno dravno ureenje. Ponovni buroaski sporazum ne
moe rijeiti nacionalno pitanje. Zbliavanjem radnog naroda raznih nacija
u zajednikoj borbi protiv kapitalizma stvorie se preduslovi za obrazovanje
federacije radniko-seljakih republika na Balkanu i u Podunavlju. Formi
ranjem radniko-seljakih vlada lako e se rijeiti nacionalno pitanje u Ju
goslaviji i stvoriti preduslovi za dobrovoljni savez, Balkansko-Podunavsku
federaciju radniko-seljakih republika. U borbi za rjeavanje nacionalnog
pitanja u Jugoslaviji NRPJ e uvati svoju samostalnost, isticati svoj prin
cipijelan stav i zastupati posebne interese radnike klase i cijelog izrablji
vanog nadnog naroda. Svojom naroitom zadaom NRPJ smatra da ugnjetenim narodima prikazuje klasni karakter parola samoopredjeljenja, federacije
i autonomije u djelovanju opozicione buroazije, koja pod tim parolama ra
zumije samo svoj monopol nad izrabljivanjem radnog naroda vlastite nacije.2*4
U Cvijievom Predlogu rezolucije o nacionalnom pitanju prisutni su
izvjesni kontradiktorni stavovi koji se meusobno iskljuuju. Ne moe se
prihvatiti gledite da srpska buroazija zajedno sa hrvatskom i slovenakom
buroazijom sprovodi diktaturu nad cjelokupnim radnim narodom Jugosla
vije i istovremeno stanovite da srpska buroazija ekonomski i politiki podvlauje razvijenije i u ratu obogaene hrvatsku i slovenaku buroaziju.
Ne gubei iz vida ove i sline slabosti Cvijievog Predloga (kao to je, na
primjer, teza da su ujedinjenjem u zajedniku dravu 1918. godine stvoreni
objektivni uslovi za formiranje jednog jugoslovenskog naroda iz tri
naroda, zatim doktrinama formula o balkansko-podunavskoj federaciji),*
** Isto, str. 2, 3.
121

vrijednost njegova je nesumnjivo u postavljanju nacionalnog pitanja u Jugo


slaviji i njegovom rjeavanju u duhu naela samoodreenja naroda, koje
podrazumijeva pravo na dobrovoljno ujedinjenje, kao i pravo naroda na
izdvajanje i otcjepljenje od jugoslovenske drave i obrazovanje vlastite,
samostalne drave. Za razliku od Sime Markovia, koji se opredjeljuje za
autonomistiki princip, . Cviji nalazi u federativnom ureenju jugosloven
ske drave najbolji oblik rjeenja nacionalnog pitanja.5
Ubrzo po objavljivanju, Cvijiev Predlog rezolucije o nacionalnom pi
tanju, kao i Markovieva studija Nacionalno pitanje u svetlosti marksizma,
podstakli su polemiku i kritiku izvjesnih stavova i rjeenja koji su sadrani
u njima.
Pod pseudonimom M bt, Ante Ciliga objavio je svoj prilog diskusiji o na
cionalnom pitanju, u ijem prvom dijelu kritikuje i odbacuje stavove Sime
Markovia, a u drugom polemizira sa gleditem ure Cvijia. Ciliga pozdrav
lja pojavu Markovieve studije i Cvijievog Predloga, jer u njima vidi znak
kretanja na b o lje . . . poetak shvatanja o sudbonosnoj vanosti nacionalnog
pitanja.
Pristupajui razm atranju Markovievih pogleda, Ciliga nalazi da je u
njima prisutan uticaj nacionalnog nihilizma Roe Luksemburg, pa kae da
je Markovi teorijski na Lenjinovom stanovitu, a praktino uz Luksemburgovu i na istom terenu sa burujem Protiem. Osnovna Ciligina kritika
zam jerka Markoviu jeste njegovo shvatanje da je hegemonistika politika
srpske buroazije izraz njene ekonomske zaostalosti, uslov njene bre klasne
restauracije i neophodna potreba njenog afirm iranja u konkurentskoj borbi
sa naprednijom hrvatskom i slovenakom buroazijom.
U ovom Markovievom stanovitu Ciliga vidi marksistiko-ekonomsku
o b ran u srpske hegemonije, jer sm atra da ova teorija nosi reformistiki
karakter, da vodi srpskom socijal-imperijalizmu i da, kao takva, zatvara
put revolucionarnim rjeenjim a. Odbacujui Markovieve stavove, Ciliga se
opredjeljuje za federalistiko ureenje drave, koje bi moglo da zatiti
Srbiju od eksploatacije kapitalistiki razvijenijih preanskih krajeva. Ne
centralizam i hegemonija, ve federacija ravnopravnih naroda Jugoslavije
osigurava obnovu i razvitak Srbije, koja je u svjetskom ratu pretrpjela velika
razaranja svoje nacionalne privrede. Federacija predstavlja najbolji oblik
za rjeavanje srpsko-hrvatskog spora, je r Hrvati ne ele da se odvoje od
Srbije, oni su svjesni da nije mogue sprovesti razgranienje zbog uzajam
ne izmijeanosti Srba i H rvata u Bosni, Slavoniji i Vojvodini. Srpska buro
azija vrsto dri vlast u rukama i nee pristati na ravnopravnost sa Hrva
tima i Slovencima. S druge strane, hrvatska i slovenaka buroazija spremne
su da prihvate autonomistiko ureenje drave, jer se plae revolucije. Komu
nisti, meutim, ne mogu pristati na monarhistiko-autonomistiki sporazum,
sa kojim se zadovoljavaju Radi, Koroec, Spaho i Proti, jer bi takvo opre
djeljenje znailo pravu propast njihove revolucionarne borbe.6
U Cvijievom Predlogu rezolucije o nacionalnom pitanju Ciliga takoe2856
285 Vidjeti: dr Duan Luka op. cit. str. 152155.
286 BORBA br. 37 11. oktobar 1923. Mbt (Ante Ciliga): Za jasnou i od
lunost u nacionalnom pitanju I Povodom knjige druga Sime Markovia:
Nacionalno pitanje u svetlosti marksizma
Dr Duan Luka op. cit. str. 164 165.

122

nailazi cijeli niz neprihvatljivih stavova. Za razliku od Cvijia, koji zastupa


gledite da su i prije stvaranja zajednike drave postojali objektivni uslovi
za jedinstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, da je kapitalizam spajao srpskohrvatsku buroaziju, Ciliga je uvjerenja da su hrvatske i slovanake mase oe
kivale Jugoslaviju preanskih krajeva, neku vrstu Velike Hrvatske, kao to
su i srpske mase oekivale Veliku Srbiju. On ak tvrdi da su hrvatske se
ljake mase 1918. godine vie bile sklone ratu protiv ujedinjenja sa Srbijom
negoli ratu za ravnopravno ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca. Istovreme
no, Ciliga smatra da hrvatsko radnitvo tada nije bilo zrelo za socijalnu
revoluciju i da je, podrkom Korau, stvarno pomagalo srpsku hegemoniju.
Poput Cvijia, i Ciliga je miljenja da istorijski razvoj vodi stapanju Srba i
Hrvata, ali, da bi se taj proces uspjeno razvijao, za to je neophodna ravno
pravnost pod svaku cijenu, a ne metafizike spekulacije da li je otcjepljenje
svrsishodno ili nije. Ravnopravnost, federalizam, antimilitarizam i republikanstvo idu zajedno, naglaava Ciliga, pa zamjera Cvijiu to u svom Predlogu rezolucije ostavlja utisak da su federalizam i radniko-seljaka vlada
mogui i u monarhiji SHS. U zakljuku Ciliga podvlai da opredjeljenje za
nacionalne federalistike drave podrazumijeva j zahtjev za uspostavljanjem
nacionalne vojske u njima, to znai da svaka federativna teritorija treba
da ima svoju vojsku i da srbijanska vojska treba da se sa svih teritorija
povue u Srbiju.287
U svojim polemikama sa Simom Markoviem i urom Cvijiem Ciliga
nacionalno pitanje u Jugoslaviji svodi na srpsko-hrvatski spor, na sukob
izmeu srpske (nerazvijene, monarhistike, centralistike i hegemonistike)
i hrvatske (razvijenije, republikanske i federalistike) buroazije i pri tome
zanemaruje injenicu da je nacionalno pitanje u Jugoslaviji znatno ire i slo
enije. Po njemu, Hrvati nisu za otcjepljenje zbog izmijeanosti Srba i Hrva
ta u Bosni, Slavoniji i Vojvodini. U stvari, dvije od ovih pokrajina, Bosna i
Vojvodina, do ujedinjenja nisu bile ni u sastavu Srbije ni Hrvatske, a trea,
Slavonija, inila je sastavni dio Kraljevine Hrvatske i Slavonije. U ovome
njegovom objanjenju prisutno je gledite hrvatske buroazije da nacio
nalno pitanje u Jugoslaviji ini, u stvari, spor izmeu Hrvata i Srba i da se
taj spor ispoljava prije svega u sukobu Hrvata i Srba oko leritorijalno-politike pripadnosti Slavonije, Bosne i Vojvodine. Usljed toga njegovo opredje
ljenje za federalizam nosi u osnovi deklarativan peat, jer poslije njegove
kritike Markovievih i Cvijievih stavova ostaje nejasno kako bi u njegovoj
koncepciji bila organizovana jugoslovenska federacija ravnopravnih naroda.
Osim toga, apsurdna je Ciligina tvrdnja da istorijski razvoj vodi stapanju
Srba i Hrvata, da su hrvatske narodne mase 1918. godine bile spremne da
uu u rat protiv ujedinjenja a Srbijom, kao i da Hrvati nisu za otcjepljenje
od Srbije. Navedeni stavovi toliko se meusobno iskljuuju da sigurno nisu
doprinosili jasnoi u nacionalnom pitanju, to je bio motiv Ciliginog -uea
u partijskoj diskusiji o nacionalnom pitanju.
A. Ciliga nije dugo ekao odgovor na svoju kritiku Markovievih i
Cvijievih gledita. Prvi mu je odgovorio uro Cviji. On odbija ocjene!
287
BORBA br. 38 18. oktobra 1923 Mbt Za jasnou i odlunost
u nacionalnom pitanju II Povodom Predloga rezolucije o nacionalnom pi
tanju druga ure Cvijia.
Dr Duan Luka op. cit. str. 165166.

123

Cilige da su greke K PJ u nacionalnom pitanju osnovni uzronik poraza 1921


godine. Njegovi uzroci, sm atra Cviji, nalaze se u objektivnim prilikama i
subjektivnom sastavu komunistikog pokreta. Ofanziva kapitala imala je za
cilj uvoenje politike i socijalne reakcije. Snpska buroazija nastojala je
da paraliziranjem akcije K PJ uplai HRSS i nasilnim uspostavljanjem reakcio
narnog centralistikog sistema sankcionie svoju hegemoniju. Poraz KPJ
1921. godine bio je rezultat tih objektivnih prilika, to se tie greaka KPJ
u nacionalnom pitanju, Cviji stoji na stanovitu da poslije sloma Austro
u g arsk e komunisti nisu razumjeli da promjena objektivnih uslova zahtijeva
i mijenjanje stavova u nacionalnom pitanju. U akutnoj borbi izmeu svjet
ske revolucije i kontrarevolucije teite svoje akcije komunisti su poloili
na klasni momenat, pa su, dosljedno takvom opredjeljenju, teili da ujedi
njenoj srpsko-hrvatskoj buroaziji suprotstave ujedinjeni revolucionarni pro
letarijat. Na toj liniji K PJ je jedinstvo revolucionarnog pokreta identifikovala
sa jedinstvom nacionalne jugoslovenske drave. Poslije izbora za Ustavo
tvornu skuptinu K PJ nije jasnije precizirala svoje stanovite prema nacio
nalnom pitanju, niti je sainila vlastiti projekat Ustava. Poto se KPJ nala u
ilegalnom poloaju, nacionalne buroazije iskoristile su nacionalno i socijal
no nezadovoljstvo potlaenih naroda za svoje konkurentske interese. Nije
KPJ, naglaava Cviji, zbog svoje pasivnosti prepustila mase potlaenih
naroda nacionalnim buroazijama, ve je K PJ antikomunistikim zakonima
bila liena svih mogunosti da legalno vodi borbu za odbranu ivotnih inte
resa radnike klase. Ali, ve sa obnavljanjem partijske tampe, KPJ poinje
da vodi borbu protiv hegemonije srpske buroazije, za reviziju Ustava, za
samoodreenje naroda i balkansku federativnu republiku. Ipak, stoji inje
nica da K PJ nije imala jasno stanovite u nacionalnom pitanju i stoga se
pred partijsku konferenciju postavlja zadatak da odredi liniju Partije u ob
lasti nacionalnog pitanja.28
Predlog rezolucije koji je izradio Cviji naglaava slobodu samoopredje
ljenja i u tom e vidi slabljenje separatizm a i osiguranje nacionalne ravno
pravnosti u dravi. On prua mogunost otcjepljenja, ako nacionalno ugnje
tavanje onemoguava razvoj ugnjetavane nacije. Rjeenje nacionalnog pi
tanja, sm atra Cviji, ostvaruje se sprovoenjem u praksi naela samoodre
enja naroda, to najpunije obezbjeuje federacija radniko-seljakih repub
lika. Razvoj politike K PJ na podruju nacionalnog pitanja Cviji posmatra
u svjetlu hegelovske dijalektike trijade: Prvobitno je K PJ teila ujedinjenju
(teza), usljed konkretne situacije ona se zalae za razjedinjavanje (antiteza),
da bi u radikalno izmijenjenim odnosima podstakla i obnovila proces ujedi
njavanja. (sinteza). Cviji, meutim, postupa metafiziki kada prelaz pro
leterske revolucije u fazu socijalistike revolucije uslovljava dovrava
njem buroasko-demokratske revolucije, (ukidanje feudalnih odnosa i likvi
diranje politike nacionalnog ugnjetavanja). Odbacujui Ciligino miljenje da
bi hrvatske seljake mase 1918. godine prihvatile poziv buroazije da pou
u revolucionarni rat protiv srpske hegemonije, Cviji tvrdi da se hrvatska
i slovenaka buroazija stavila u zatitu srpske militaristike monarhije u
strahu od nezadovoljstva naroda grada i sela. Cviji takoe ne prihvata28
288
BORBA br. 40 2. novembra 1923 uro Cviji: Protiv nejasnoe
i zabune u nacionalnom pitanju
Dr Duan Luka op. cit. str. 171172.
124

Ciligino gledite, prema kome federalizam, sam po sebi, znai ravnopravnost


naroda, a postie se samo revolucionarnom borbom. Na taj nain apstraktni
pojam federalizma liava se klasne sadrine i klasnih snaga koje ga zastu
paju i ostvaruju. Svoj polemiki odgovor Cviji zakljuuje tvrdnjom da
Ciligina shvatanja stvaraju zbrku o nacionalnom pitanju i da su veoma daleko
od politike jasnoe i teorijske promiljenosti.289
Odreen da podnese referat na III zemaljskoj konferenciji o nacional
nom pitanju u Jugoslaviji, uro Cviji je poslije polemike sa Ciligom uao
u kritiku diskusiju sa Simom Markoviem, koji je u meuvremenu objavio
svoju studiju o nacionalnom pitanju. Ve na poetku kritike rasprave
Cviji istie da je Markovievo gledite dijametralno suprotno Predlogu
rezolucije, kao i gleditima koja su u diskusiji o nacionalnom pitanju zastu
pali August Cesarec, Tria Kaclerovi, Kota Novakovi, Rajko Jovanovi i
Moa Pijade. Na pitanje u emu je sutina spora, uro Cviji kae da se
to izraava u sljedeim momentima: 1) Za razliku od Markovia, koji stoji
na stanovitu da reim pune demokratije osigurava nacionalni mir i ubrzava
klasnu diferencijaciju, uro Cviji razvija gledite da KP polazi od ocjene
da se buroaska demokratija nalazi u punom raspadanju i da se nacionalne
suprotnosti u Jugoslaviji sve vie komplikuju. 2) Dok Markovi misli da
pitanje da li su Srbi, Hrvati i Slovenci jedan narod, ili posebni narodi nema
znaaja za rjeenje nacionalnog pitanja putem revizije Ustava, Cviji isti
e da Predlog rezolucije izraava stanovite marksistike partije da drava
SHS predstavlja nacionalitetnu, to jest vie nacionalnu dravu. 3) Suprot
no S. Markoviu, koji predlae autonomistiku reviziju Ustava, je r nacional
no pitanje svodi na ustavno pitanje, Cviji zastupa i brani stanovite da se
nacionalno pitanje u Jugoslaviji ne postavlja kao pitanje ustavne revizije,
jer nikakva revizija ustava, bilo autonomistika ili federalislika, ne moe
biti zadatak KPJ. Predlog rezolucije opredjeljuje se za federaciju, koja e
poivati na dobrovoljnom sporazumu suverenih nacija. To je put da se uni
te separatizmi i stvore uslovi za dovrenje procesa formiranja jedne na
cije iz triju srodnih nacija.290 Predlog rezolucije programatski se zalae za
princip dobrovoljnog opredjeljenja svake nacije prema dravnoj cjelini, a
sporedno je da li se odreena nacija izjanjava za autonomiju, federaciju ili
neki odreeni oblik sporazuma sa dravnom cjelinom. Predlog priznaje sva
koj naciji suverenost da slobodnom voljom naroda odredi svoj teritorij i
svoj odnos prema dravi. 4) Dok S. Markovi sm atra da najpunija demo
kratija, to jest izmirenje srpske, hrvatske i slovenake opozicione liberalne
nacionalne buroazije, stvara uslove za rjeenje nacionalnog pitanja, Cviji
naglaava da Predlog rezolucije povezuje borbu za nacionalno sa borbom za
socijalno osloboenje, za radniko-seljake republike. U borbi za rjeavanje
289 BORBA br. 41 7. novembra 1923 uro Cviji: Protiv nejasnoe
i zabune u nacionalnom pitanju
Dr Duan Luka op. cit. str. 172.
290 I u zavrnim pripremama za III zemaljsku konferenciju NRPJ, koja e
u posebnoj rezoluciji postaviti marksistiku platformu za rjeenje nacionalnog
pitanja u Jugoslaviji na osnovu principa o samoodreenju naroda i opredijeliti
se za njegovo dosljedno sprovoenje u praksi, vodei jugoslovenski komunisti
ne naputaju ideju o mogunosti formiranja jedne jugoslovenske nacije iz tri
srodne nacije Srba, Hrvata i Slovenaca. Osim ove tri, u njihovom teorijsko-politikom horizontu tada jo nisu bile prisutne ostale jugoslovenske nacije.
125

nacionalnog pitanja Partija se ne oslanja na opozicionu liberalnu buroaziju,


ve se sutinski smisao njene akcije ispoljava u odvajanju seljatva i sred
njih slojeva od uticaja nacionalnih buroazija. Form iranje jedinstvenog fron
ta radnika, seljaka i srednjih slojeva je put do vlade radnika i seljaka na
teritoriji svake nacije u Jugoslaviji i za njihovu federaciju.291
Odmah poslije ure Cvijia, Ciligi je odgovorio i Sima Markovi. U
Ciliginoj kritici njegovih stavova on nalazi prim jer ordinarnog falsifikovanja, kao kada Cildga tvrdi da Markovi u hegemoniji srpske buroazije
vidi istorijski napredak srpskog naroda. Napredak Srbije, koji se osigu
rava hegemonijom srpske buroazije, predstavlja, po Markovievom milje
nju, napredak reakcionarne buroazije koji se vri iskljuivo na raun rad
nike klase. Odbijajui Ciligine napore, Markovi ponavlja svoje stanovite
izneseno u knjizi Nacionalno pitanje u svetlosti marksizma da hegemonistika vladavina srpske buroazije oteava klasnu borbu, ometa razvoj
revolucionarnih snaga i zato m arksistika radnika klasa mora svim snagama
ustati protiv te vladavine. Markovi se takoe suprotstavlja Ciliginom stano
vitu da su autonomije za koje se on zalae u svojoj knjizi o nacionalnom
pitanju identine autonomijama u koncepcijama Protia, Spahe i Koroca.
S tim u vezi on tvrdi da na jednoj tako maloj teritoriji kao to je Jugosla
vija i sa takvim nacionalnim sastavom politike autonomije na podlozi
najpunije demokratije, daju danas najbolje rjeenje ustavnog pitanja jer
one garantu ju svima nacijam a i nacionalnim manjinama apsolutnu ravno
pravnost i najpuniji nacionalni ekonomski, politiki i kulturni napredak,
otvarajui slobodno polje za razvitak najpunije klasne borbe. Dosljedan
ovom stanovitu, Markovi izraava uvjerenje da federacija sa konfedera
cijom moe biti, u naem slua/ju, samo parola separatistikog, buroaskog
nacionalizma, protiv kojega danas marksistika radnika klasa m ora se isto
tako odluno boriti kao i protiv srpskog centralistikog imperijalizma. Po
miljenju Sime Markovia federacija nije arobna palica, a pogotovo on
ne prihvata Ciliginu tenju da federalizam predstavlja jedino rjeenje to
samo on omoguava ravnoteu meu buroazijom SHS, a time i ravno
pravnost naroda, jer ravnotea meu buroazijom SHS, nikako ne moe da
znai to i ravnopravnost naroda. Markovi je svakako u pravu kada,
kao i Cviji, tvrdi da federalizam sam po sebi ne osigurava ravnopravnost
naroda, ali i njegovo uporno zalaganje za autonomije i odbijanje federa
lizma, koji, po njemu, odgovara separatistikim snagama,292 nije moglo da
prui Partiji pouzdanu orijentaciju u njenom traenju adekvatnog politikog
oblika za rjeavanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji.
Sima Markovi je jo jedanput opirnije uzeo uea u diskusiji o
nacionalnom pitanju, tako rei na njenom kraju.293 Ovom prilikom on je
neto potpunije razjasnio svoje stanovite izneseno u studiji Nacionalno
pitanje u svetlosti marksizma. Kako je najvie prigovora i kritike pretrp
291 BORBA br. 42 15. novembra 1923 uro Cviji: U emu je
sutina spora.
Dr Duan Luka, op. cit. str. 183.
292 BORBA br. 43 22. novembar 1923 Simo Markovi: Protiv kon
fuzije u nacionalnom pitanju.
Dr Duan Luka, op. cit. str. 182.
293 Sima Markovi Ustavno pitanje i radnika klasa Jugoslavije Bei>
grad 1923.
126

jela njegova teza prema kojoj se nacionalno pitanje svodi na ustavno pitanje,
on je smatrao potrebnim da ovo svoje stanovite preciznije obrazloi. S
tim u vezi on naglaava da se nacionalno pitanje ne moe uopte identifikovali sa ustavnim pitanjem, jer su to dva pitanja, ali da u konkretnim odno
sima nacionalno pitanje moe da ima oblik i znaaj ustavnog pitanja. To
je, kae, bio sluaj u Jugoslaviji, jer su svi njeni narodi bili pozitivno postav
ljeni prema zajednikoj dravi i bili za njeno odranje. Ne samo to, ve,
istie Markovi, dok je trajala akutna revolucionarna situacija neposredno
poslije rata, ni hrvatskoj ni slovenakoj buroaziji nije ni na pamet padalo
da pokreu pitanja o svojim posebnim nacionalnim interesima. Kada je revo
lucionarna situacija minula, teoriju o nacionalnom jedinstvu Srba, Hrvata
i Slovenaca, koja je dominirala u medenim mesecima Jugoslavije, zadrala
je samo vladajua srpska buroazija. S obzirom da sve nacije ele da se
Jugoslavija ouva, radnika klasa zahtijeva da se, prije svega, zagarantuje
apsolutna ravnopravnost svih nacija kao i nacionalnih manjina. Markovi
ponovo naglaava da pokrajinske autonomije daju najbolje rjeenje nacio
nalnog pitanja. Pri tome on posebno istie da se marksistiki proletarijat
u jednoj mnogunacionaLnoj dravi, dosljedan naelu samoodreenja, izja
njava za pravo svake nacije na otcjepljenje, ali ne radi samog otcjepljenja,
ve radi stvaranja neophodnog uslova dobrovoljne saradnje i slobodnog
saveza meu nacijama u takvoj dravi. Inae, Markovi je stvarno protiv
otcjepljenja, jer se nacionalno rasparavanje protivi duhu marksistikog
shvatanja drutvenog razvitka. U ovom njegovom shvatanju osjea se jo
uvijek prisustvo stanovita o nacionalnom jedinstvu Jugoslavena, ono se na
sluuje u principijelnom odbacivanju nacionalnog rasparavanja, koje se
doputa kada se radi o vienacionalnim dravama, ali koje ne dolazi u ob
zir u sluaju nacionalno homogene drave. Tako, Sima Markovi teorijski
prihvata pravo na otcjepljenje, ali ga odbacuje na primjeru Jugoslavije,
iako tvrdi da je mnogonacionalna drava. U pogledu Makedonije on sm atra
da makedonsko pitanje nije, poput hrvatskog i slovenakog, jugoslovensko,
ve balkansko pitanje. Kao takvo, ono se rjeava formiranjem Saveza bal
kanskih naroda, a unutar Jugoslavije jugoslovenski dio Makedonije treba da
dobije status autonomne pokrajine, u kojoj bi sve njene nacije imale najpuniju nacionalnu slobodu. Oigledno je da Makedoniji kao autonomnoj po
krajini Markovi ne daje makedonski nacionalni karakter, to znai da u
Makedoncima ne vidi posebnu naciju, nacionalnu individualnost, ve stanov
nitvo mjeovite nacionalne pripadnosti. Znaajno je da se, po njegovom mi
ljenju, rjeenje nacionalnog pitanja ne smije odlagati do obrazovanja radniko-seljakih vlada u Jugoslaviji, i da se nacionalno pitanje u Jugoslaviji
moe rijeiti u okviru buroaske drave, zbog ega se on deklarie za rje
avanje nacionalnog pitanja jo danas. Iz takvog opredjeljenja proizilazi
njegovo negativno stanovite da se dan as u rjeavanju nacionalnog pitanja
istie parola radniko-seljake vlade, je r bi to znailo oivljavati staru tezu
o samoopredjeljenju radnog naroda. Ponavljajui gledite da autonomistiko ureenje Jugoslavije predstavlja u konkretnim jugoslovenskim uslovima
najbolji oblik za rjeenje nacionalnog pitanja, Markovi postavlja tezu da
razlika izmeu federativnog i autonomistikog ureenja nije esencijalna,
nego graduelna, pa se, tako, federativno ureenje moe sm atrati kao auto-

nomistiko sa centrifugalnom tendencijom, dok :se autonomistiko ureenje


moe sm atrati kao federativno sa centripetalnom tendencijom.294
Iako se vremenski pojavio neto prije posljednjih polemika, prilog
M oe P ija d e i ma neosporan znaaj u kristaliziran ju partijskog gledita o
nacionalnom pitanju. Koliko zbog otvorenosti u kritici socijaldem okratskog
nasljea ideje narodnog jedinstva Jugoslovena, koje je KPJ nekritiki preu
zela, toliko i zbog jasnoe u analizi istupanja i opredjeljenja partijskih pred
stavnika u tom smislu u trenucima znaajnim za borbu i poloaj Partije u
prvim godinama nove drave. Iz toga priloga saznajemo da su Moa Pijade
i ivko Jovanovi jo u februaru 1921. godine, podstaknuti Rezolucijom II
kongresa Komunistike intcrnacionale izradili i predali partijskom ruko
vodstvu Rezoluciju o nacionalnom pitanju sa zahtjevom da se iznese na
javnu diskusiju u Partiji. Konstatujui da su RADNIKE NOVINE u njego
vom prevodu objavile Rezoluciju Komunistike internacionale o nacionalnom
pitanju 31. jula i 1. avgusta u broju 181 182, Moa Pijade obavjetava da
se tada nije u Partiji pokrenula diskusija ni o Rezoluciji Komunistike in
ternacionale, ni o Rezoluciji Pijade-Jovanovi. Ne uputajui se u razm atra
nje i utvrivanje motiva takvog dranja Centralnog partijskog vijea, Mo
a Pijade zakljuuje da je rukovodstvo Partije izb eg a v a lo da se o tom
pitanju donese odreeno partijsko gledite.295 U kontekstu svoje kritike par
tijske linije nacionalnog jedinstva i dravnog centralizma, M. Pijade ukazuje
na injenicu da je Izvrni odbor Komunistike internacionale jo u maju
1920. godine uputio Proglas partijam a u Bugarskoj, Rumuniji, Jugoslaviji,
Grkoj i Turskoj, u kome se kae da novo nacionalno grupisanje, izvreno
posle pada Austro-Ugarske i propasti Bugarske i Turske, komplikuje nacio
nalni problem na Balkanskom Poluostrvu jo vie nego pre rata. Politika
nacionalnog ugnjetavanja, militarizma sa prirodnom tenjom ugnjetenih ka
osloboenju, ne samo da nije prestala, nego uzim a sv e ir e r a z m e r e . . . K o
m u n is ti k a p a r tija po z v an a j e o k o ln o s tim a , d a na B a lk a n s k o m P oluostrvu
igra j o iru ulogu n eg o u is to n acion aln im k a p ita lis ti k im z em lja m a , g d je
ne p o s to ji n a cio n a ln o p ita n je 296 Vukovarski kongres KPJ, odran nepun
m jesec dana poslije objavljivanja ovoga Proglasa Komunistike internacio
nale proao je mukom pored njegovih ocjena i direktiva. Istiui da je svo
jim opredjeljenjem za nacionalno i dravno jedinstvo K PJ nesvjesno po
mogla srpskoj buroaziji, srpskoj hegemoniji i ugnjetavanju drugih nacija u
Jugoslaviji, Moa Pijade upozorava da bi Partija, prihvatanjem stava autono
mista, nainila drugu kobnu pogreku je r bi time pripremila teren za izmi
renje svih nacionalnih buroazija na raun irokih narodnih masa, proleta
rijata i potlaenih naroda, za ije je interese ona pozvana da se bori na putu
ostvarenja svoje istorijske uloge.
Zakljuujui ovaj pregled diskusije o nacionalnom pitanju koju je
organizovalo rukovodstvo NRPJ i koja je trajala vie od pola godine, da bi
294 Sima Markovi op. cit. str. 5354.
295 Moa Pijade Izabrani spisi Tom I 2 knjiga Malo partijske
istorije i nacionalnog pitanja 1 prilog za diskusiju (RADNIK Beograd
br. 90 11. novembar 1923.) Beograd 1964 str. 697.
296 Moa Pijade op. cit. str. 696 (RADNIKE NOVINE Beograd
br. 130 29. maja 1920.)
Dr Duan Luka op. cit. str. 177178.
128

$e zavrila krajem 1923. godine, moemo konstatovati da je diskusija potvrdi


la sutinski znaaj nacionalnog pitanja u revolucionarnoj strategiji KPJ i
svojim rezultatima pruila III zemaljskoj konferenciji neophodne elemente
da postavi dobre osnove za svoj nacionalni program u neposrednoj budu
nosti. U tom pogledu ini nam se da bi na ovom mjestu imao opravdanja
kratak osvrt na izloenu diskusiju. On bi sadravao sljedee momente.
Jo je Moa Pijade konstatovao da je zahtjev za promjenu linije u
nacionalnom pitanju doao od komunista sa terena, prije svega iz partijskih
organizacija u Hrvatskoj i Sloveniji, koje su upozoravale da u svome radu
nailaze na tekoe zbog pogrenog stava u nacionalnom pitanju.297298 Tako u
KPJ diskusija o potrebi nove linije u oblasti nacionalnog pitanja nije po
krenuta na podsticaj spolja, od Komunistike internacionale,29" ve je inicija
tiva u tom smislu dola iz same njene baze. U toku diskusije svi njeni uesnici
potpuno su odbacili shvatanje da Srbi, Hrvati i Slovenci predstavljaju je
dinstveni troimeni narod, usvojili stanovite da oni ine posebne narode
sa velikim stepenom srodnosti, usljed ega Jugoslavija takoe nije jedinstve
na nacionalna, ve mnogonacionalna drava. Stoga svi uesnici u diskusiji
zahtijevaju da se u vienacionalnoj jugoslovenskoj dravi osigura puna
ravnopravnost svih njenih nacija i nacionalnih manjina. Iako rijetko, javljala
su se i miljenja da su Srbi, Hrvati i Slovenci nacija u procesu postajanja,
da KPJ treba da pomae proces njihovog stapanja u jedan narod. Razlike
meu uesnicima javljaju se preteno kada se razmatraju i trae oblici drav
nog ureenja. Jedni su (veina) za federativni princip, a drugi (izrazita ma
njina) za autonomistiki princip ureenja jugoslovenske drave. Rjeenje
nacionalnog pitanja veina povezuje sa borbom za stvaranje radniko-seljakih vlada i radniko-seljakih republika, prvenstveno u okviru Balkana i
Podunavlja. Borba za rjeenje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji podrazumi
jeva, po miljenju veine uesnika u diskusiji, kako borbu protiv hegemoni
je i centralizma, iji je nosilac srpska buroazija, tako i borbu protiv separa
tizma, koji propagiraju pojedini elementi iz reda nacionalnih buroazija
ugnjetenih nacija. Iako je diskusija tekla u znaku slobodnog i kritikog pri
stupa specifinoj i sloenoj materiji nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, ona
nije bila liena elemenata doktrinarnog prilaza i tumaenja koje se najee
ispoljavalo u tezi da nacionalni pokreti u Jugoslaviji ne predstavljaju dovr
etak buroasko-demokratskih revolucija, kao i u antitezi da se u njima
dovravaju buroasko-demokratske revolucije. Iako je cjelokupna diskusija u
pogledu teorijsko-politikog nivoa bila razliita i nejednaka, kao to je
297 Moa Pijade Izabrani spisi knjiga 5 Osnivanje Nezavisne Radniko
Partije Jugoslavije str. 840.
Janko Pleterski Komunistika partija Jugoslavije i nacionalno pitanje
1919 1941 Komunist Beograd 1971 str. 13.
Dr Duan Luka op. cit. str. 136137.
298 Stavovi organa Komunistike internacionale o nacionalnom pitanju na
Balkanu bili su u to vrijeme suprotni platformi KPJ, jer su se temeljili na naelu
samoopredjeljenja naroda. Za razliku od KPJ, u kojoj je vladalo shvatanje o na
cionalnom jedinstvu troplemenog naroda, pa se plemenima odricalo pravo na
samoodreenje, a priznavalo jedinstvenom narodu Srba, Hrvata i Slovenaca, pa
i njena balkanska federacija priznavali su pravo samoopredjeljenja makedonskim
Bugarima, Albancima, Hrvatima, Crnogorcima i Slovencima. Vidjeti dr Janko
Pleterski Komunistika partija Jugoslavije i nacionalno pitanje 19191941.
str. 10. Takoe: Dr Duan Luka op. cit. str. 38.

129

i u pogledu rjeenja bila neujednaena i disonantna, sa najveim brojem


uesnika iz Srbije i Hrvatske, s a znatno manjim brojem iz Slovenije, dok
je u drugim pokrajinam a, s obzirom na njihov poloaj, na stanje i stepen
razvijenosti revolucionarnog socijalistikg .pokreta u njima, uee u disku
siji o nacionalnom pitanju pred III zemaljsku konferenciju, sa rijetkim
izuzecima, gotovo izostalo, diskusija u cjelini pruila je jasnu sliku shvatanja
meu komunistima o znaaju koji ima nacionalno pitanje u revolucinarooj
borbi K PJ. Na taj nain ona je omoguila III zemaljskoj konferenciji da
donese svoju Rezoluciju o nacionalnom pitanju, koja e tokom duge ilegal
nosti K PJ predstavljati osnovu njene linije u oblasti nacionalnog pitanja u
Jugoslaviji.

Zahvaljujui slobodnoj i plodnoj raspravi, Cvijiev predlog rezolucije


mogao je biti ne samo dopunjen ve u nekim stavovima izmijenjen i kori
giran miljenjima koja su tokom diskusije dobila u Partiji iru podrku.
Poslije dobro obavljenih, demokratskih priprema, III zemaljska konfrencija
N RPJ, odrana u Beogradu od 1. do 4. januara 1924. godine,299 usvojila je,
pored drugih zakljuaka, Rezoluciju o nacionalnom pitanju, koja u razvoju
Partije, kao i njenoj borbi za rjeavanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji
ima znaaj dokumenta velike istorijske vrijednosti. Sadrajno rasporeena u
11 poglavlja, Rezolucija istie da se u kapitalistikom drutvu stvara i sve
vie mrsi vor nacionalnih suprotnosti i neprijateljstava, dok u taboru socija
listikih radniko-seljakih republika nestaje nacionalne mrnje, a uspo
stavljaju se odnosi meusobnog povjerenja i bratske saradnje. Tu se kae
da obrazovanje drave SHS predstavlja jedan od rezultata svjetskog rata, da
je ono izvreno po diktatu imperijalistike politike Antante i srpske vladajue
klase. Ujedinjenje triju jugoslovenskih nacija u jednu dravu znailo je
stvaranje objektivnih uslova za proces formiranja jedne nacije iz tri naroda.
Klasni interesi cjelokupne buroazije uticali su da je ovaj proces obrazova
nja jedinstvene jugoslovenske nacije hio zaustavljen ve na samom poetku
zajednikog dravnog ivota Srba, H rvata i Slovenaca. Kao izraz otpora
hegemoniji srpske buroazije, razvijaju se pokreti za autonomiju Crne Gore,
Bosne i Vojvodine i borba za nezavisnost Makedonije. Istovremeno, hrvat
ska i slovenaka buroazija, kao privredno jae razvijene, tee za izgradnjom
dravne zajednice na bazi jednakopravnosti, u emu ih vodi njihov eko
nomski interes za veim privrednim podrujem. U borbi protiv srpske hege
monije, cio hrvatski i slovenaki narod, kao i narodi Makedonije nali sa
se u pokretu za svoje narodno samoopredjeljenje. Rukovodei se interesima
299
Ovaj datum odravanja III zemaljske konferencije NRPJ naveden je
prema citiranom djelu dr Duana Lukaa (str. 185) U Pregledu istorije SKJ
stoji da je konferencija odrana poetkom januara 1924 (str. 113). U ranije sporne
nutom prilogu Julijane Vrinac Rad i zakljuci Prve, Druge i Tree konferen
cije KPJ kae se da je Trea Zemaljska konferencija odrana u decembru 1923.
godine (str. 280). Ovaj termin nalazimo i u Istorijskora arhivu KPJ tom II
Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919 1937 (str. 59). Moguno je
da ove razlike potiu otuda to se jedni autori pridravaju novog, a drugi
starog kalendara.

130

istorijskog progresa, NRPJ e nastojati da se ujedinjavanjem radnog naroda


svih nacija u zajednikoj borbi protiv kapitalizma stvore preduslovi za obra
zovanje federativne radniko-seljake republike u Jugoslaviji, na Balkanu i
u Podunavlju. Zajednika drava mora se zasnivali na bazi dobrovoljnosti
saveza i pune ravnopravnosti svih dijelova. S tim u vezi NRPJ zastupa stano
vite da je pravo svakog naroda u dravi da suvereno, na osnovu nacionalne
jednakosti, bez o b zira na p o k ra jin sk e granice (kurziv E.R.J, odredi svoj odnos
prema ostalim dijelovima i dravnoj cjelini. Obrazovanje radniko-seljakih
vlada i njihovo dobrovoljno ujedinjenje u Savez radniko-seljakih republi
ka jedini je oblik vladavine koji e definitivno rijeiti nacionalno pitanje.
Znaajno je da je Rezolucija, za razliku od Cvijievog Predloga, posvetila
posebnu glavu pitanju Makedonije. Meutim, u njoj se nigdje ne govori o
makedonskom narodu, ve o makedonskom stanovnitvu, koje se sastoji od
Turaka, Arnauta, Bugara i Kucovlaha. NRPJ e, tu se kae, voditi borbu za
stvaranje radniko-seljake vlade u Nezavisnoj Makedoniji, koja treba da
stupi u federaciju nezavisnih balkanskih republika. Bitan preduslov za rje
avanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji predstavlja puno jedinstvo radnog
naroda ugnjetavajueg i ugnjetavanih nacija. Djelujui u tom smislu, NRPJ
ima naroitu zadau da meu s rp sk im n arod om istie kako ne moe biti
slobodan narod koji gui slobodu drugih naroda i, s druge strane, da meu
ugnjetavanim narodima stalno prikazuje klasni karakter parola o samoodre
enju, federaciji i autonomiji u propagandi opozioionih nacionalnih buroa
zija, koje pod tim zahtjevom stvarno shvataju samo monopol u izrabljivanju
radnog naroda svoje nacije.300
Rezimirajui glavne stavove Rezolucije moemo konstatovati da ona
sadri izvjesne, ponekad znaajne, razlike u poreenju sa Predlogom Rezo
lucije. Ve smo spomenuli da ona ima posebnu glavu posveenu pitanju
Makedonije i rjeenju toga pitanja, iako se i u nekim drugim glavama
govori o ovom problemu. Bez namjere da ukaemo na sve razlike izmeu
Rezolucije i Predloga, ovdje emo istaknuti neke od njih. Tako se u Rezo
luciji kae da je ujedinjenje SHS u zajedniku dravu izvreno po diktatu
imperijalista Antante i srpske vladajue buroazije, dok se u Predlogu
rezolucije zastupa teza da je ujedinjenje Srba Hrvata i Slovenaca rezultat
sporazuma dviju buroazija dz Austro-Ugarske, Hrvatske i Slovenake, sa po
bjednikom srpskom buroazijom i njenom militaristikom monarhijom.
Za razliku od Predloga, Rezolucija ne kae da su se hrvatska i slovenaka
buroazija u ratu znatno obogatile, to im je davalo prednost u voenju
ekonomske politike u dravi u poreenju sa srpskom buroazijom, ija je
ekonomska snaga, usljed ratnog stradanja srpskog naroda, bila veoma oslab
ljena i umanjena. Zanimljivo je da Rezolucija u stavu o suverenom pravu
nacija da odrede svoj odnos prema dravnoj cjelini i njenim dijelovima zane
maruje pokrajinske granice, to upuuje na pretpostavku da sc u formiranju
nacionalnih federativnih radniko-seljakih republika u jugoslovenskoj fede
raciji doputa njihovo cijepanje u skladu sa slobodnom voljom i naelom
samoopredjeljenja naroda. Ovoga stava takoe nema u Predlogu rezolucije.
Od posebnog je znaaja to Rezolucija predvia, i to na prvom mjestu,
obrazovanje federacije radniko-seljakih republika u Jugoslaviji, ega nema
300
Isforijski arhiv KPJ tom II III zemaljska konferencija KPJ BeO'
grad decembra 1923 / Rezolucija o nacionalnom pitanju str. 6773.
131

u Predlogu rezolucije, u kome se odmah ide na federaciju radniko-seljakih republika na Balkanu i Podunavlju. Rezolucija zatim odreeno go
vori o zadacima NRPJ da meu srpskim narodom, kao vladajuom nacijom,
razvija svijest da ne moe biti slobodan narod koji gui slobodu drugih na
roda, a meu ugnjetenim narodima da otkriva klasne motive parola koje
istiu nacionalne buroazije u otporu i borbi protiv hegemonije srpske
buroazije. To je put izgradnje punog jedinstva radnog naroda ugnjetavajue
i ugnjetenih nacija, u emu je sadrana epohalna zadaa NRPJ u borbi za
rjeavanjem nacionalnog pitanja u Jugoslaviji.
Zakazana za 18, 19, i 20. novembar 1923. godine,' III zemaljska konfe
rencija, usljed zabrane, bila je pomjerena na poetak januara 1924. Reim
je, oigledno, u aktivnosti NRPJ vidio organizovano prisustvo ilegalne KPJ
u politikom ivotu zemlje, u njenom radnikom pokretu. Pogotovo nije se
mirio sa novom koncepcijom i linijom u oblasti nacionalnih odnosa i nacio
nalnog pitanja, ije je osnovno odreenje proizlazilo iz naela samoopredje
ljenja naroda. Hegemonistika velikosrpska buroazija dobro je razumjela
da je ova linija vodila praktinom povezivanju revolucionarnog radnikog
pokreta sa pokretima potlaenih nacija, to je za njen centralistiki sistem
predstavljalo najveu realnu opasnost. Jer, dok se u NRPJ vodila kritika
diskusija o partijskoj politici nacionalnog i dravnog jedinstva i formiralo
saznanje o jugoslovenskoj dravi kao vienacionalnoj zajednici, u okviru
graanskih partija, u cijeloj zemlji irio se pokret za revizijom Vidovdanskog ustava, programski diferenciran, sa razliitim zahtjevima, koji su ili
od ublaavanja centralistikog sistema do autonomistikog i federalistikog
ureenja drave, ukidanja Monarhije, uspostavljanja republike, pri emu
je bilo i tenji za izdvajanjem iz postojeeg dravnog sklopa. Oko radikalske
vlade, koja je ostala nepopustljiva u stavu da velikosrpskoj buroaziji, ije
je politike i ekonomske interese dosljedno zastupala, osigura politiku do
m inaciju u zemlji, podizala se blokada brojnih graanskih politikih stra
naka svih naoionalniih opredjeljenja, koje je upravo sistem nacionalnog ugnje
tavanja silio da, uprkos kontroverznom dranju u bliskoj, vidovdanskoj
prolosti i divergentnim ustavnim gleditima, trae i nalaze oblike meu
sobnih dodira i saradnje u nastojanju da formuliu opozicionu platformu
sistemu dravnog centralizma i na njemu zasnovanoj politici nacionalnog
obespravljivanja, diskriminicije i ugnjetavanja. Osnovni politiki tokovi obi
ljeeni centralistikim i anticentralistikim konceptom dravnog ureenja,
neminovno su se ukrtali i odreivali odnosom politikih snaga prema Vidovdanskom ustavu. Ukoliko se anticentralistiki blok vie partijsko-politiki
i nacionalno irio, to uporedo nije bilo praeno njegovom unutranjom po
litikom kohezijom, ali mu je svakako davalo prostranu masovnu bazu,
utoliko se centralistiki blok sve vie suavao i svodio na Radikalnu partiju
i monarhiju, to ga je neizbjeno inilo politiki monolitnijim, a u praksi
militantnijim. Meutim, monolitizam esto nije ni prednost, ni izraz superior
nosti u politikim odnosima, pogotovu kada proizlazi iz potrebe da brani
poziciju dominacije i potinjavanja. Tada je on potvrda i metod pritiska,
tlaenja, instrument i oblik antidemokratije.301
301
RADNIK Centralni organ Nezavisne Radnike Partije Jugoslavije
Beograd broj 80 23. decembra 1923 Zemaljska konferencija NRPJ.

132

Odlukom vlade u martu 1924. godine u Bosni i Hercegovini, kao i u


drugim austrijskim jugoslovenskim zemljama, bili su likvidirani ostaci
pokrajinske autonomije, koje su vie simbolino nego realno predstavljale
pokrajinske uprave uspostavljene mjesto zemaljskih vlada u istorijskim
pokrajinama.3 Time je, u duhu Vidovdanskog ustava, jo vie bio raien
put dravnom centralizmu i zakonodavnim mjerama poboljani uslovi za ja
anje centra moi hegemonistike srpske buroazije i kralja Aleksandra.
Ali, ukidanje simbola imalo je svakako izvjesnog uticaja u smislu mije
njanja politikih odnosa. Pred centralizmom i hegemonizmom nije stajao
otvoren i ravan put. U taboru vidovdanskih politikih partija stvarala se
opozicija Vidovdanskom ustavu, koja je, logikom politikih kretanja, u Radievoj HRSS nala spremnog anticentralistikog i antihegemonistikog part
nera. Poetkom 1924. godine, u samoj skuptini, obrazovan je Opozicioni
blok, koji su sainjavali Demokrati, Zemljoradnici, Slovenska ljudska stranka
i JMO.*303 Stvoren na akcionom politikom programu, Opozicioni blok preduzeo
je korake u cilju ruenja centralistikog reima radikalske vlade. Samo se po
sebi razumije da su unutar ovakvog sastava Opozicionog bloka, uporedo sa
saglasnou u pogledu primarnog politikog cilja, postojale razlike meu
njegovim partijama u njihovim irim motivima i interesima. Poetkom mar
ta 1924. godine bio je potpisan sporazum o programu Opozicionog b lo k a ...
Prva je ratifikovala sporazum JMO 23. II 1924.304 Predstavnici SLS i JMO
stupili su u pregovore sa HRSS i izrazili spremnost da u sluaju neuspjeha
njihovog antireimskog plana, iza koga je stajala nova skuptinska veina,
poslanici njihovih stranaka napuste skuptinu.305 ef Demokratske stranke
Ljuba Davidovi 27. jula 1924. godine sastavio je vladu iz tri glavne grupe
Opozicionog bloka DS, SLS i JMO i radikalsko-disidentske grupe Stojana Protia.306 Heterogenog politikog sastava, Davidovieva vlada je traila
oblike saradnje sa glavnom hrvatskom politikom strankom, federalistikom
HRSS koja nee ugroziti osnove politikog sistema, radovala se evoluciji
Radia i njegovom odnosu prema monarhiji i dravnom integritetu, ali je u
klasnom opredjeljenju, kao i prethodna Paieva vlada, bila izrazito antisocijalistdka. Odnos prema revolucionarnom radnikom pokretu bio je granica
njenog shvatanja i provoenja demokratije. Jednakom odlunou ona je
zabranila rad NRPJ i SROJ (Savez radnike omladine Jugoslavije) 15. sep
tembra 1924. godine, kao to je Obznanom i Zakonom o zatiti drave radikalska vlada zabranila KPJ. Ni predsjednik vlade Davidovi, ni predstavnici
SLS i JMO u njegovoj vladi nisu uspjeli da nau take akcione saradnje sa
Radievom HRSS. Stavie, poslije napada andara na glavnog sekretara
HRSS Augusta Koutia, razvoj odnosa opozicionih stranaka u tom pravcu
Kasim Isovi op. cit. str. 63 65.
303 Vladimir orovi op. cit. str. 65.
304 Dr Branislav Gligorijcvi Demokratska stranka i politiki odnosi u
kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca Beograd 1970 str. 357.
305 Isto, str. 359.
305 Isto, str. 386.

133

zapao je u nove tekoe. Meutim, pad Davidovieve vlade, do koga je dolo


pod kraljevim pritiskom 15. X 1924. godine, stvorio je uslove za blie pove
zivanje stranaka Opozicionog bloka sa HRSS. Da bi se onemoguio takav tok
politikog razvoja, nova vlada krajem 1924. proirila je reim Obznane i na
HRSS.307 Za ovu m jeru vlada je nala povod i opravdanje u pristupanju
HRSS boljevikoj Seljakoj intem acionali i u Radievom govoru, u kome
je on definisao Balkansku federaciju kao dravni savez koji u svome sklopu
treba da obuhvati Srbiju, junu Bugarsku i Makedoniju. To je Balkan.
Mi Hrvati nismo Balkan. Ni geografski, ni politiki, ni kulturno. Mi smo
jadransko podruje, dok je geografski Bosna Balkan, ali mi smo je debalkanizirali i ona vie nije Balkan.308 Protiv primjene Obznane na HRSS ustao
je Opozicioni blok svojim saoptenjem 8. I 1925. godine, u kome ovaj antidemokratski akt vlade kvalifikuje kao brutalnu zloupotrebu zakona o za
titi drave.309 Kao da Zakon o zatiti drave moe da ima dva oblika primje
njivanja demokratski, koji je zakonski, i brutalni, koji je antidemokratski, protivzakonski. Demokratski je, ako se primjenjuje protiv K PJ i revo
lucionarnog radnikog pokreta, a dobija brutalan karakter, ako se pod nje
govim udarom nae neka graanska opoziciona partija. Ovim saoptenjem
Opozicioni blok, koji se sm atrao demokratskom grupacijom, potvrdio je da
pod demokratijom podrazumijeva praksu graanskih politikih stranaka da
tite poloaj i interese drutvenih klasa i snaga, koje zastupaju i zastupajui
ih nastoje da njihove konkretne interese predstave kao optedravne i optenarodne potrebe.
U prvim godinama poslije 3. zemaljske konferencije NRPJ, na kojoj
su nacionalno i sindikalno pitanje bile osnovne teme, radniki pokret u zem
lji uopte, i unutar Bosne i Hercegovine, nastavio je da se kree po dva glav
na kolosijeka: reformistiko-socijalistikom, koji je reim tolerisao kao bezo
pasan, lojalan, tavie kao neophodan elemenat u drutvenom i dravnom
ureenju, i revolucionarno-socijalistikom, koji je teio da se probije iz
ilegalnog poloaja i potvruje kao snaga prisutna u protivrjenim politikim
strujanjim a i tokovima. Iako sa istorijske take gledita veoma znaajna kao
teorijska marksistika orijentacija i platform a u njenoj politikoj aktivnosti,
Rezolucija III zemaljske konferencije N RPJ o nacionalnom pitanju morala
je da prevali relativno dug put do partijske baze, a pogotovu do irokih ma
sa radnikog socijalistikog pokreta, da bi u njihovoj borbi za socijalizam
postala neophodan, sastavni dio program a i stabilan, trajan elemenat strate
gije. Iako je u pripremi III zemaljske konferencije dominirala problematika
nacionalnog pitanja, u svome teorijsko-politikom aspektu ona je ostala
vezana za ui ideoloki uzdignutiji krug komunista, prije svega komunista
intelektualaca. Meutim, poslije odranja III konferencije u prvi plan par
tijske aktivnosti doli su zadaci istaknuti u Rezoluciji o sindikalnom pokre
tu. Objanjenje za to nalazi se u samom poloaju radnike klase, koja
je poslije antikomunistikih zakona, politiki nezatiena, bila izloena naj
raznovrsnijim oblicima izrabljivanja. Pred socijalistikim radnikim pokre
307 Ferdo ulinovi Jugoslavija izmeu dva rata I Izdanje JAZU
Zagreb 1961 str. 441 443.
308 Isto; str. 440.
J. Horvat Politika povjest Hrvatske str. 345, 348.
w Istorijski arhiv KPJ tom II III Zemaljska konferencija KPJ Rezolucija o sindikalnom pokretu str. 8589.
134

tom primaran zadatak . bio je da se organizovano suprotstavi nezajaljivim


apetitima jugoslovenske buroazije, u prvom redu velikosrpske, koja je
teila da eksploatacijom radnike klase uveava svoju ekonomsku i politi
ku mo. Stoga se politika aktivnost radnikog pokreta ogleda prvenstveno
u njegovoj borbi za odbranu i zatitu ekonomskog poloaja radnika. Zato je
bilo nuno pokrenuti i obnoviti rad sindikata, koji su u svojim strukovnim
savezima okupljali aktivniji i napredniji dio radnike klase. Meutim, ni
pred sindikatima koji su tretirani kao nepolitika, ekonomska organizacija
radnika, nije se otvarao ravan put. Nad tenjama i zahtjevima radnika, kao
Damoklov ma, nadnosila se prijetnja reima paragrafima Obznane i Zako
na o zatiti drave. Ipak, socijalistiki pokret nije se dao unititi.
Kapitalisti su teili za prisvajanjem to vee mase vika vrijednosti,
radnici su morali nastojati da je smanjuju ako su htjeli da se ne nau
ispod granine linije minimuma egzistencije. U toj konfrontaciji protivrjenih klasnih interesa, u nejednakom i neravnopravnom odnosu snaga, sindi
kalni pokret morao je da savlauje takve objektivne tekoe, kao to je
nerazvijenost radnike klase i izrazito nizak stepen njene organizovanosti.
Utoliko su bili znaajniji tzv. sitni i mali rezultati, koji su tih godina mogli
da zabiljee radniki sindikati. Prihvaeni od reima, sa njegovom odreenom
podrkom, najprije su centrumai mogli da pristupe obnavljanju sindikalnih
organizacija. U Glavnom radnikom savezu (GRS) i Optem radnikom savezu
(ORS) krajem 1924. i poetkom 1925. godine bilo je u Bosni i Hercegovini
okupljeno 2875 radnika,3,6 dok se sm atra da se tada broj zaposlenih radnika
kretao izmeu 65000 i 85000.310311 Ideoloka i politika pocijepanost radnikog
pokreta uslovila je i njegovu sindikalnu podvojenost. Osnovani na inicijativu
Oblasnog rukovodstva KPJ za Bosnu i Hercegovinu, Nezavisni sindikati u
Bosni i Hercegovini okupljali su sredinom 1922. godine oko 1000 radnika,312
ispoljavajui tendenciju ireg obuhvatanja radnika na cijelom podruju Bos
ne i Hercegovine. Podstaknut odlukom III zemaljske konferencije, ovakav
razvojni pravac organizacije Nezavisnih sindikata u Bosni i Hercegovini pre
kinula je Policijska direkcija u Sarajevu zabranom njihovog rada sredinom
1924. godine.313 Nepun mjesec dana poslije toga vlada Pai-Pribievi za
branila je istovremeno NRPJ i Nezavisne sindikate Jugoslavije.314 Ove zabrane
znaile su udar jugoslovenskom sindikalnom pokretu u cjelini, ali nisu
mogle sprijeiti radnike da nastave borbu za odbranu svojih ekonomskih
interesa, koju su ovih godina vodili za sklapanje kolektivnih ugovora. B roj
ne tarifne i trajkake akcije radnika u Bosni i Hercegovini tokom 1924. i
1925. godine bile su pokrenute da bi se kolektivnim regulisanjem radnih
odnosa sprijeili poslodavci da obaraju nadnice i produavaju radno vrijeme
radnika. Tamo gdje su radnici bili dobro organizovani, gdje su zahtjevima
i akcijama radnikih sindikata pruale svoju podrku radnike komore i
druge radnike instituoije, sklapanje kolektivnih ugovora izraavalo je uspjeh
310 Dr Ahmed Hadirovi Sindikalni pokret u Bosni i Hercegovini 1918
1941. Sindikati u Bosni i Hercegovini i njihove organizacije (19191941)
Rad Beograd 1978. str. 123.
311 Isto B. Poloaj radnika str. 58.
312 Isto str. 131.
313 Isto - str. 133.
3'4 Isto str. 134.

135

radnikog pokreta.315 Prim jeri uspjenih kolektivnih ugovora potvrivali su


veliki znaaj ekonomske i politike organizovanosti radnike klase.
Ipak, iako se ne moe osporiti, uticaj radnikog pokreta, pogotovo nje
govog revolucionarnog sm jera, na politike odnose i tokove u zemlji bio je
relativno slab, pa nije ni mogao da doprinese hitnijem mijenjanju i pobolj
avanju poloaja radnike klase u drutvu, a k se moe tvrditi da ni u
redovima radnike klase nije bio inilac koji presudno djeluje na njeno
politiko ponaanje. Ali, uz ove konstatacije, nesumnjivo stoji injenica da
je radniki pokret, uprkos svojoj podvojenosti i pocijepanosti, koja e to
kom mnogih godina biti njegovo znaajno obiljeje u cijeloj zemlji, pa i u
Bosni i Hercegovini, predstavljao realnu potencijalnu demokratsku, progre
sivnu snagu, koja se nije dala priguiti i koja e rasti srazm jem o jaanju
svoga unutranjeg idejnog i politikog jedinstva, zavisno od sposobnosti
da odreuje prave zadatke u raznim etapama borbe za socijalistike ciljeve
radnike klase. Zabranom NRPJ i NSJ reim je, u stvari, potvrdio da upravo
ta potencijalna snaga socijalistikog radnikog pokreta nije nikako bila za
potcjenjivanje.
Iako je donijela dokumente znaajne u idejnom razvoju KPJ, III ze
maljska konferencija nije time otvorila razdoblje -sreenog unutranjeg sta
nja i stabilizacije. Zauzimanjem marksistikog stanovita prema nacional
nom pitanju u zemlji, K PJ je bila jo daleko od idejnog jedinstva. Ono, me
utim, nije moglo biti rezultat doktrinam o usvojenih teorijsko-politikih gle
dita, ve je moralo da se uspostavlja u kontinuiranoj, konkretnoj praksi
klasne borbe, samostalnim utvrivanjem i odbacivanjem pogrenih strateko-taktikih opredjeljenja, usvajanjem novih i njihovim provjeravanjem u ne
posrednoj politikoj praksi. Stavile, ni poslije III zemaljske konferencije
nije prestalo sporenje u Partiji oko -nacionalnog pitanja. U stvari, idejne
razlike nuno su otvorile u Partiji diskusiju i sporove o znaajnim pitanjima
strategije i taktike. Ako je socijalistiki radniki pokret kao cjelina bio poci
jepan na dva otro izdiferencirana i suprotstavljena pravca, unutar KPJ
otvorila su se dva idejna fronta, vodila borba izmeu lijeve i desne frakcije,
koja je esto izlazila iz principijelnih okvira, ispoljavajui se kao borba za
osvajanje rukovodeih partijskih pozicija. Organi Komunistike internationa
le nalazili su u takvoj situaciji razloge i opravdanje za este intervencije i
arbitriranje u K PJ, a reim hegemonije nije morao da troi veu snagu u
borbi protiv radnikog socijalistikog pokreta. Njegova pocijepanost -na dva
pravca u stalnom sukobu i frakcijske borbe unutar ilegalne KPJ objektivno
su pogodovali politikom manevrisanju reima. Najradikalnija opozicija vla
davini socijalnog izrabljivanja i nacionalnog ugnjetavanja, komunistiki po
kret nije imao snage da se ozbiljnije suprotstavi takvoj politici.
U ovakvom stanju radnikog pokreta i njegovom izrazito skromnom
prisustvu na politikoj sceni u zemlji nalazi se, po naem miljenju, obja
njenje otrih i estokih konfrontacija buroaskih nacionalistikih frontova,
u koje su bili povueni i relativno iroki slojevi radnika. Polove ovih fron-

-2 7 8 .
136

3,5 Isto Tarifno trajkake akcije od 1921. do 1934. godine str. 251

tov inili su radikale, kao nosioci centralizma i hegemonije velikosrpske


buroazije i HRSS, kao glavna poluga anticentralistike i antihegemonistike
opozicije. Paieva vlada priznala je nesumnjivo slabost Vidovdanskog siste
ma kada je Obznanu protegla i na Radievu HRSS. Raunala je da e
eliminisanjem HRSS lake ostvariti uspjeh na izborima za Narodnu skupti
nu, koje je raspisala za 8. februar 1925. godine.316 Tim svojim nedemokratskim
postupkom, u kome je dominirao protuhrvatski odnos, radikali su podstakli
okupljanje nacionalnih demokratskih opozicionih buroaskih stranaka.

Ako je konfrontacija unutar graanskih politikih snaga poivala na


nacionalnoj osnovi i bila motivirana interesima nacionalnih buroazija u
voenju i upravljanju dravnim poslovima, podjelu meu partijama unutar
radnikog pokreta diktirala su i produbljivala njihova strateko-taktika
opredjeljenja. Bosanski socijalisti, kao i pripadnici SPJ u drugim pokrajina
ma, nisu nalazili razloga i podsticaja u nacionalno-politikoj stvarnosti zem
lje da mijenjaju svoju nacionalnu koncepciju i na njoj formiranu nacionalnu
politiku. Ukidanju pokrajinskih samouprava, koje je nesumnjivo predstav
ljalo elemenat jaanja dravnog centralizma, oni su se suprotstavili kritikom
to je sprovedeno nedosljedno, to je izvreno unutar granica istorijskih
pokrajina, ime je sprijeeno ekonomsko i saobraajno povezivanje grani
nih podruja sa susjednim vambosanskim podrujima.317*319 Rukovoeni ablonskim stanovitem, oni su u vladinom administrativnom potezu, kojim se
ukidaju pokrajinske uprave, a ostavljaju istorijske pokrajine, nalazili osnovu
da radikalsku vladu optue da vodi pokrajinsku politiku.31 Cak ni radikalska vlada, stub dravnog centralizma, po osjeanju i ocjeni bosanskih socija
lista, nije bila dovoljno centralistika. Kao da im je bilo malo centralizma u
trenutku kada su poele da mu okreu lea i one politike snage koje su
traile i podrale njegovu ustavnu inauguraciju. U ovakvom ponaanju i
dranju socijalista ispoljava se, u stvari, njihovo nerazumijevanje konkretnih
politikih i nacionalnih odnosa u dravi, izvorne dravne politike radikalskih
vlada i autentinog, sutinskog karaktera jugoslovenskog ustavnog poretka.
Poput malograanskih politikih stranaka, koje se ne smatraju obavezne
prema sopstvenom programu, socijalisti istupaju sa izjavom da radikalska
diktatura ima karakter verskog i nacionalnog tlaenja3,9 pa se usljed toga
izjanjavaju za izvjesnu reviziju Ustava, da bi zatim naglasili da su protiv
nici revizije nacionalnog i dravnog jedinstva.320 Konfuzija je tu oigledna i
potpuna. Kao da je nacionalno jedinstvo politika 'taktika, koja se ipo ocjeni
i volji politikih stranaka odreuje prema potrebi, a kada se utvrdi da je
taktika pogrena, onda odlukom Partije moe da se revidira. Navedenim
konfuznim izjavama socijalisti su, u stvari, potvrivali da nisu spremni da
316 Ferdo Culinovi op. cit / I str. 454.
317 GLAS SLOBODE br. 1 4. januara 1924 Ukidanje pokrajinske
vlade.
3,8 GLAS SLOBODE br. 3 17. januara 1924 Politiki poloaj.
319 GLAS SLOBODE br. 29 24. jula 1924 Kobna slinost.
320 GLAS SLOBODE br. 30 31. iula 1924 Nova vlada.
137

revidiraju s v o je sftv a ta n je 'nacionalnog jedinstva Srba,. H rvata i Slovenaca.


Iz redova bosanskih socijalista dolazile su tvrdnje da je Bosna jugoslovenska
pamija, klasino zemljite vjerskih i plemenskih borbi, koju iz toga ponora
moe izvui samo jugoslovenska radnika klasa, koja e vraanjem socija
lizmu obiljeiti poetak novog doba ujedinjene Jugoslavije.321 U vode
im krugovima bosanskih socijalista nalazile su se najtvre pristalice drav
nog centralizma. Izjavi dra ivka Topalovia, jednog od prvaka SPJ, u pri
log autonomistikog ureenja drave odluan otpor pruio je Jovo Jaki,
istaknuti predstavnik SPJ u Bosni i Hercegovini, naglasivi da Socijalistika
partija ima svoje stanovite o unutranjem ureenju drave i da su njeni
lanovi duni da ga javno zastupaju i brane.322
Za razliku od socijalista, 'koji nisu mijenjali svoju nacionalnu orijenta
ciju, komunisti u Bosni i Hercegovini poslije III zemaljske konferencije
'aktivno su se zalagali za nove stavove o rjeenju nacionalnog pitanja u
emlji. Iako iz Bosne i Hercegovine nije bilo uesnika u diskusiji prije
Konferencije, izuzev Sime Miljua,323 koji je u to vrijeme djelovao u Zagre
bu, bosanski komunisti prihvatili su i propagirali stavove Rezolucije o nacio
nalnom pitanju i u svojoj politikoj aktivnosti, u ogranienim mogunostima,
koje su doputali ilegalni uslovi i malobrojne i male partijske organizacije
razvijali svijest kod radnika o nunosti borbe protiv reimske politike na
cionalnog ugnjetavanja, za osiguranje ravnopravnog poloaia naroda Jugosla
vije.324 Meutim, u propagiranju platforme i zakljuaka III zemaljske konfe
rencije o nacionalnom pitanju komunisti Bosne i Hercegovine ne ispoljavaju
inicijativu u smislu razraivanja linije Rezolucije na konkretnoj stvarnosti
politikih i nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini. Oni nemaju snage
za analiziranje pojava i problema koje je u Bosni i Hercegovini otvorila poli
tika nacionalnog ugnjetavanja, ve se zadovoljavaju ponavljanjem osnovnih
zahtjeva formulisanih u Rezoluciji III zemaljske konferencije, kao to su
zahtjevi za form iranjem federacije radniko-seljakih republika, sa obrazo
vanjem radniko-seljake vlade itd. Propagandni pristup Rezoluciji nije bio
praen potrebom da se u svjetlu njenih stavova sagleda specifinost polo
aja Bosne i Hercegovine i potrai njegovo rjeenje u proklamovanoj fede
raciji. Ovakav odnos prem a Rezoluciji o nacionalnom pitanju, koji karakterie disciplinovami prilaz u propagandi partijske linije na podruju nacional
nog pitanja, to jest odsustvo napora da se u analizi konkretne problematike
trae konkretni oblici rjeenja nacionalnog pitanja u jugoslovenskim nacional
nim i istorijskim pokrajinama, nije bio samo obiljeje djelovanja komu
nista u Bosni i Hercegovini, ve djelovanja komunista i u drugim krajevima
zemlje. U stvari, malobrojni bosanski komunisti inili su na tom planu
onoliko i onako koliko i kako su mogli, a njihove mogunosti a revolucio
321 GLAS SLOBODE br. 48 4. decembra 1924 Bsri izborima.
GLAS SLOBODE br. 50 18. decembra 1924 Politiko amoubistvo.
323 Dr Duan Luka op. cit. str. 150151.
Pod naslovom Nacionalno pitanje u Jugoslaviji Simo Milju objavio ie
dva priloga diskusiji o nacionalnom pitanju u listu RADNIK DELAVEC u broje
vima od 2. i 5. septembra 1923.
324 ABH VSO Pov. br. 1121/1924.
Proglas Zemaljskog vea NRPJ Beograd 24. aprila 1924. Organizacija
ma i lanovima NRPJ i radnom narodu varoi i sela.
138

narno djelovanje u radnikim masama potvrivale su se s vremena na vri


jeme i u veoma skuenim okvirima.
Ipak, i na taj nain, komunisti u Bosni i Hercegovini pruali su dokaze
da se na politikoj sceni odravaju uprkos antikomunistikim zakonima i
njihovom strogom primjenjivanju. Prvomajskom zboru u Sarajevu 1924,
godine prisustvovalo je oko 700 radnika, kojima je govorio predstavnik Cent
ralnog odbora NRPJ Vaso Srzenti. Njegovo izlaganje sadravalo je pre
teno kritiku II intemacionale i misao o neophodnosti da se u svojoj borbi
jugoslovenska radnika klasa mora da oslanja na vlastite snage i u toj bor
bi udruuje a masama eksploatisanog seljatva.325 Bio je to izraz pomoi
partijskog rukovodstva slaboj partijskoj organizaciji u Bosni i Hercegovini,
ali istovremeno i potvrda da su joj nedostajali vlastiti kadrovi, izrasli u
njenoj sredini. Izostavljanje problematike nacionalne neravnopravnosti i potinjavanja na prvom radnikom prvomajskom zboru u Sarajevu poslije Obz
nane pokazuje da su vodei komunisti vei znaaj pridavali optubama pro
tiv socijalista, koje su nastojali da kompromituju meu radnicima kao izdaj
nike proletarijata i njegove klasne borbe, nego to su bili sposobni i spremni
da u praksi izgrauju savez radnika i nacionalno potlaenih i obespravljenih
naroda.
Istovremeno, dok su komunisti drali svoj prvomajski zbor, meuna
rodni praznik rada obiljeili su u Sarajevu i socijalisti, koji su tom prili
kom mogli da u svojoj sredini pozdrave sekretara Amsterdamske imternacionale Sasenbaha. Istaknuto mjesto u svome govoru Sreten Jaki dao je
optoj aktivnosti Intemacionale, kojoj je pripadala SPJ, ali isto tako i raz
matranju i afirmaciji dela nacionalnog i dravnog ujedinjenja, koje, po
njemu, u smislu radnike ideologije predstavlja jedan veliki uspeh.
Polazei od antiratnog opredjeljenja Amsterdamske intemacionale, koja kod
svojih lanova uvruje jedno opte ovjeansko osjeanje i socijalisti
ke koncepcije nacionalnog i dravnog jedinstva, Sreten Jaki je pledirao za
ujedinjenje radnike klase u celoj dravi, koje je neophodno da bi, kao
laburisti u Engleskoj, radnika klasa demokratskim putem dola na vlast
u Jugoslaviji.326
Meutim, put do jedinstva radnike klase nije se podizao retorikim
doaravanjem laburistike perspektive u Jugoslaviji, kao ni deklaracijama u
nacionalnom i dravnom jedinstvu, koje su duboko protivrjeile stvarnosti
nacionalnog ugnjetavanja i neravnopravnosti u zemlji. Najmanje se mogao
podizati uzajamnim optubama Socijalistike i Komunistike partije o izdaj
stvu interesa radnike klase. Ideoloka i politika konfrontacija radnikih
partija, vie nego ma ta drugo, gurala je radnike pod krov buroaskih
nacionalistikih stranaka, u njihove nacionalno-politike frontove. Zahtjevi
za uspostavljanjem jedinstva radnikog pokreta na razliitim, militantno
suprotstavljenim platformama, potvrivali su, u stvari, visok stepen izola
cije radnikih partija od radnike klase. Nije samo malobrojnost partijskog
lanstva svjedoila o njihovom nejakom uticaju na politiku aktivnost rad
325 ABH VSO Pov. br. 1134/1924.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu 1. maja 1924. Izvetaj sa zbora
Nezavisne radnike partije Jugoslavije u Sarajevu.
326 ABH VSO Pov. br. 1123/1924.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Izvjetaj sa zbora SRP
Partije 1. maja 1924 Velikom upanu sarajevske oblasti.
139

nitva, ve u injenici nerazvijene partijske baze treba traiti objanjenje


indiferentnog odnosa radnike klase prem a ideoloki i politiki zavaenim
radnikim partijam a. Radnike mase oigledno nisu imale razumijevanja i
bile su neosjetljive za meusobne obraune i osude socijalista i komunista.
Utoliko je nacionalistiki opredijeljenim i postrojenim buroaskim partijama
lake polazilo za rukom, naroito u Bosni i Hercegovini, da svoje nacio
nalno radnitvo okupljaju i dre u svojim politikim taborima. Vrata buroaskih partija otvarala su radnicima rukovodstva njihovih vlastitih partija.
Politiki odnosi bili su pritisnuti komplikovano protivrjenim interesima.
Svi su na rijeim a traili jedinstvo i svi su ga na djelu podrivali i razarali.
U partijskim proglasima inilo se da je do jedinstva potreban samo mali
korak. U stvarnom politikom ivotu sve je kljualo od razlika i suprot
nosti.
Izbori za Narodnu skuptinu otvarali su pred svima nadu da se probije
krug, u kome su se osjeali zarobljeni, poto su ga same, svojim vlasti
tim radom, obrazovale izrazito divergentne politike snage.
Prijevremenim raspisivanjem izbora Paievi radikali i Pribievievi
samostalni demokrati oekivali su da e osigurati podrku birakog tijela
dravnom centralizmu i nacionalnom militarizmu, to jest produenju vlada
vine velikosrpske buroazije. Stranke unutar Opozicionog bloka Demo
kratska stranka, Slovenska ljudska stranka, Jugoslovenska muslimanska or
ganizacija i HRSS, na koju je vlada ve bila protegla odredbe Obznane
vidjele su u izborima ansu da uklone reim velikosrpske hegemonije, afir
miraju parlamentarizam i oduzmu dvoru mogunosti da se mijea u slo
bodno narodno odluivanje.327 Iako je SPJ uzela uee u izborima, bosanski
socijalisti su odluili da ne postavljaju kandidatske liste s obrazloenjem da
uspjena izborna borba ne moe da se vodi bez partijskih organizacija.32*
Bilo je to, u stvari, priznanje da je SPJ u Bosni i Hercegovini postala stranka
bez lanstva i partijskih organizacija, ograniena na sastav Oblasnog sekre
tarijata i uski krug agitatora, koji bi se aktivirali od prilike do prilike, u
m jestima gdje je stranka imala izvjesna uporita. Bez mogunosti neposred
nog angaovanja za svoje kandidate, oni su ipak vodili svojevrsnu izbornu
kampanju, u kojoj su nastojali da osiguraju izvjesnu podrku radnika svojim
politikim stavovima. Na udaru njihove kritike nisu bile u prvom planu
stranke reima, ve K PJ i HRSS, koje su optuivali ikao nosioce razjedinjavanja Jugoslovena.329 Zavisni vie od uslova koje im je pruao njihov
oportunizam prem a organima vlasti nego od podrke koju su mogli da
dobiju u radnikim krugovima, socijalisti su dospjeli u politiki mrtvi ugao,
iz koga je teko bilo nai izlaz. Zbog toga ne iznenauje konfuznost njihovih
gledita kada, na primjer, tvrde da je Jugoslavija u o g r o m n o j v ein i nacio
nalna drava, dok istovremeno piu da je Jugoslavija kao nacionalna drava
bemislica usljed dranja Hrvata, koji ine treinu drave.330 Nesposob
327 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 444.
328 GLAS SLOBODE br. 1 1. januara 1925 Radnicima u Bosni i
Hercegovini Uoi izbora za Narodnu skuptinu Proglas Oblasnog odbora
SPJ za Bosnu i Hercegovinu.
Dr Tomo Milenkovi Socijalistika Partija Jugoslavije 19211929
- str. 240241.
329 GLAS SLOBODE br. 210. januara 1925 Lice i nalije.
330 GLAS SLOBODE br. 3 15. januara 1925 Drugo izdanje.
140

ni da vide promaaj svojih sopstvenih idejnih i politikih koncepcija i


opredjeljenja, prvaci SPJ u Bosni i Hercegovini okrivljavali su radnike to
u izborima ostaju bez radnike kutije.1
Za razliku od socijalista, koji su u Bosni i Hercegovini apstinirali, ko
munisti su uli u izbore pod firmom Radniko-republikanskog bloka. Me
utim, neke povoljnije izglede na izborni uspjeh komunistima su umanjiva
li kako njihovo ranije stanovite o nacionalnom i dravnom jedinstvu, tako
i hipoteka spora izmeu ljevice i desnice o znaajnim pitanjima u revolucio
narnoj borbi KPJ, meu kojima ponovo i o nacionalnom pitanju. 2 Spor
je zavrio pobjedom ljevice, koja je u skladu sa svojim gleditima odredila
taktiku i neposredne zadatke Partije. Sada su u njihovom izbornom progra
mu pored konkretnih ekonomskih i socijalnih zahtjeva znaajno mjesto do
bila nova shvatanja i opredjeljenja o nacionalnom pitanju. U predizbomom
proglasu komunisti se zalau za korjenitu izmjenu U9tava i puno pravo
samoodreenja naroda. Ne samo ekonomsku, nego i kulturnu i politiku
slobodu narodnim manjinama . . . Stvaranje federacije balkanskih socijalis
tikih republika. Raznim mjerama pritiska, zabranom izbornih skupova,
hapenjem komunistikih agitatora, organi vlasti ograniavali su i onemogu
avali i onako sputane mogunosti politikog djelovanja komunista.3
Meutim, kao i u ranijim proglasima radnikoj klasi i svome lanstvu,
ni ovaj put NRPJ nije konkretnije formulisala svoju ideju federacije socija
listikih republika Balkana, pa je, razumije se, izostalo i svako posebno
postavljanje pitanja o poloaju Bosne i Hercegovine. Opredjeljujui se za
naelo samoodreenja naroda Jugoslavije, za stanovite da Jugoslavija pred
stavlja vienacionalnu dravu, u kojoj velikosrpska buroazija sprovodi na
cionalno ugnjetavanje, komunisti su rjeenje nacionalnog pitanja traili u
formuli balkanske socijalistike federacije, koju treba da obrazuju nacio
nalne federativne jedinice, a ne i nacionalno mjeovite istorijske pokrajine.
Dok su sve graanske partije, kao i Socijalistika partija, u svojim nacio
nalnim politikim programima imale odreeno rjeenje za Bosnu i Hercego
vinu, u nacionalnoj politici K PJ pitanje Bosne i Hercegovine bilo je otvo
reno. U stvari, nije se ni postavljalo. K PJ nije se izjanjavala za autonomiju
Bosne i Hercegovine, niti se deklarisala za njenu integraciju u sastav Srbije
i Hrvatske, kao ni za njenu podjelu izmeu Srbije i Hrvatske. Ideja bal
kanske socijalistike federacije mogla je u svijesti komunista Bosne i Herce
govine da se odrava kao maglovita koncepcija koja pripada dalekoj i ne
izvjesnoj budunosti. Utoliko manje moglo se oekivati da e radnika klasa
u Jugoslaviji u cjelini, odnosno u Bosni i Hercegovini posebno, u februarskim
skuptinskim izborima dati podrku jednoj ideji koja joj nije bila jasna i
GLAS SLOBODE br. 4 22. januara 1925 Bez radnike kutije.
(Proli put su mnogi radnici ili na biralite sa izgovorom da glasaju za
socijaliste, a glasali su: Srbi za radikale, Hrvati za Radia, muslimani za Spahu. . .
U Bosni i Hercegovini e se, dakle izbori provesti bez radnike kutije. Zato
mnogi krive Oblasni Odbor Socijalistike Partije, ali u stvari za ovo su krivi
sam o radnici*).
2 Istorijski arhiv KPJ tom II Vidjeti. Dokumenti NRPJ i materijali
o sporu u Partiji str. 310 343.
30 Nusret Sehi Prilog prouavanju februarskih izbora u Bosni 1925.
Glasnik Arhiva i Drutva arhivskih radnika u Bosni i Hercegovini god.
VII knjiga VII Sarajevo 1967 str. 232 234.
141

bliska. Pa i poboljanje svoga socijalno-ekonomskog poloaja ona je, sasvim


razumljivo, vie povezivala za izborni uspjeh nacionalno jakih i uticajnih.
stranaka nego to je bila spremna da ga oekuje od zalaganja i mogunosti
svojih sopstvenih, suparnitvom oslabljenih i onesposobljenih partija. Ideja
nacionalne ravnopravnosti, za ije ostvarenje su poveli borbu komunisti,
poslije III zemaljske konferencije, sporo je prodirala u svijest irokih slo
jeva radnike klase. Nacionalno izdijeljena i konfrontirana, ona je lake
shvatala i slijedila parole buroaskih nacionalistikih stranaka, nego to je
imala sposobnosti za razumijevanje internacionalistikih opredjeljenja KPJ
i njenih zahtjeva za rjeavanje nacionalnog pitanja. Ova rjeenja bila su nje
noj svijesti utoliko dalja, jer su bila vezana za daleki, imaginarni balkanski
a ne za blii, realni jugoslovenski oblik.
Socijalisti svakako nisu bili u pravu kada su inili odgovornim radnike
to svojim glasovima podravaju ovinistike buroaske partije pri emu
kao da su se drali narodne izreke: kako radite, tako ete i proi jer je
padanje radnika u politike mree nacionalistikih stranaka imalo svoje
mnogo dublje i sloenije uzroke nego to ga je ispoljeno razoarenje i neza
dovoljstvo socijalista moglo da objasni. Podrka radnika socijalistikom pok
retu, pa i njegovom nacionalnom programu, morala je biti rezultat njihovog
vlastitog iskustva i saznanja da politiko svrstavanje iza nacionalistiki
zavaenih buroaskih partija neizbjeno znai podupiranje nacionalnog obespravljivanja i ugnjetavanja, koje je neodvojivo od socijalno-ekonomske eks
ploatacije radnike klase, kao i da ukidanje drutvenog sistema eksploata
cije radnike klase nije moguno bez ukidanja politikog poretka nacionalnog
ugnjetavanja.
Iako su odrani u uslovima otvorenog pritiska policijskih organa i te
rora proreimskih organizacija SRNAO i etnika nad antireimskim parti
jam a i njihovim kandidatima, naroito nad komunistima, izbori su pokazali
da su anticentralistike snage dobile jaku podrku irokih narodnih slojeva,
da je ideja nacionalnog i dravnog jedinstva kao izraz i instrument veliko
srpske politike nacionalnog ugnjetavanja pretrpjela poraz ne samo u redo
vima potlaenih naroda, ve ni u srpskom narodu. Pai Pribieviev re
im nacionalnog obespravljivanja nesrpskih naroda nije dobio oekivanu
podrku. Za vladine kandidatske liste, koje su dobile 163 mandata glasalo
je svega 33,4% biraa,334 a ostale kandidatske liste dobile su 152 poslanika,
iako su imale 361000 glasova vie od vladinih stranaka Narodne radikalne
i Samostalne demokratske stranke.335 Radnike partije, meutim, nisu postig
le ni jedan mandat, iako je u to vrijeme u Jugoslaviji bilo oko 1 000 000 na
jamnih radnika.336 Na ovim izborima SPJ uspjela je da prikupi 23 469, a
Radniko-republikanski blok, odnosno NRPJ svega 17 383 glasa.337 Oigledno,
ovakvi izborni rezultati radnikih partija pokazuju veliki pad u poreenju
334 Ferdo Culinovi Jugoslavija izmeu dva rata (I str. 454).
335 Dr Nedim arac Uspostavljanje estojanuarskog reima str. 94,
130 (Napomena: 175.).
336 Dr Toma Milenkovi Socijalistika Partija Jugoslavije (19211929)
str. 263. do 264.
337 Dr Nedim arac op. cit. str. 94, 130 (Napomena: 178).
Nusret Sehi Prilog prouavanju februarskih izbora 1925. u Bosni i Herce
govini str. 233.
142

sa izborima 1923. godine, a pogotovo a izborima za Ustavotvornu skuptinu


u novembru 1920. godine, kada je KPJ dobila 198 376 glasova i 58 poslanika.
Od posebnog znaaja svakako je injenica da su snage centralizma,
koje je predstavljala i predvodila velikosrpska buroazija, doivjele poraz
na februarskim izborima 1925. godine u Bosni i Hercegovini. Jer, ideologija
Velike Srbije potvrivala je svoju snagu naroito uticajem u Bosni i Herce
govini, o koju se borila sa velikohrvatskom buroazijom, elementima, koji
ma je dokazivala da Bosna po svojoj nacionalno-istorijskoj pripadnosti i
ni dio istorijsko-politike graevine Velike Srbije. Uprkos pritisku, koji je
u izbornoj kampanji morala da izdri, opozicija je u Bosni i Hercegovini
dobila preko 50 000 glasova vie od stranaka reimske koalicije.338 Bio je'to jasan
glas da narod u Bosni i Hercegovini ne prihvata za Bosnu i Hercegovinu
poloaj koji mu je namijenio centralizam inaugurisan Vidovdanskim usta
vom. Istovremeno, bilo je tragino to taj glas nisu izvorno shvatile opozicio
ne anticentralislike snage, to su u otporu anticentralizmu vidjele prije
svega podrku svojim partijsko politikim projektima, u kojima je Bosna i
HLMcegovina figurirala kao zemlja vjeitog sporenja i rivalstva, bez autentit
nog istorijskog lika.
Iako su u odnosu prema centralizmu bile suprotno opredijeljene
SPJ ga je podravala, a NRPJ mu se suprotstavljala i odbacivala ga kao sis
tem nasilja i ugnjetavanja obje radnike partije morale su priznati da
svojim ueem u izborima nisu uticale ni na njihov ishod, kao ni na poli
tike tokove poslije izbora.
Vodstvo NRPJ tumailo je izborni neuspjeh raznim objektivnim mome
ntima, prije svega ilegalnim poloajem Partije, organizacionim slabostima
uslovljenim tim poloajem, izolovanjem Partije od radnikih i seljakih ma
sa, viegodinjim pogrenim stanovitem Partije prema nacionalnom pita
nju itd.339 Prema pisanju BORBE neposredno poslije izbora, KPJ nije ni
smatrala da e izborni rezultati omoguiti rjeavanje goruih socijalnih,
ekonomskih i drugih dravnih problema, kao to je npr. nacionalno pitanje.
Ona je u izborima vidjela samo mogunost da razvije propagandu svojih
politikih stavova o drutveno-ekonomskim i politikim prilikama u zemlji.
Koliko je mogla da se u izbornoj kampanji aktivira, ona je borbu protiv
klasne eksploatacije povezivala sa borbom protiv nacionalnog ugnjetavanja,
traila ukidanje monarhije da bi se izvojevalo osloboenje ugnjetenih na
cija. Njeno uvjerenje je bilo da se ono moe ostvariti samo uspostavljanjem
radniko-seljakih republika, pri emu je K PJ prvenstveno imala u vidu
republike Makedoniju, Hrvatsku i Sloveniju.380
Ako je jugoslovenski komunistiki pokret po formuli Komunistike in
ternationale, uporno projektovao socijalistiki uokvirenu budunost federa
cije balkanskih republika, po kojoj nije bio sasvim definisan poloaj njenih
nacionalnih i istorijskih sustavnih jedinica, SPJ bila je neumorna u prizi
338 Nusret Sehi Isto str. 240.
339 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 450.
380 RADNIKA BORBA br. 9 27. II 1925 Hoe li se povratiti 1918.
godinalc.
143

vanju parlamentarnog demokratskog sistema, u kome bi ona zauzela prielj


kivano m jesto buroaziji lojalne opozicije i tako pruila proleterske dokaze
da ni na jugoslovenskom prostoru nema alternative demokratiji, da je buroaska dem okrat ija, institucionalizovana pobjedom velike francuske revolucije
na kraju X V III vijeka, conditio sine qua non i istorijsko predvorje socijalne
demokrati je.

144

Ill

PRODUBLJIVANJE RASCJEPA RADNIKOG POKRETA U BOSNI I


HERCEGOVINI (1925 1928)
Podrka koju im je pruio narod na izborima uticala je na HRSS i
stranke opozicije da se akciono vre poveu na zajednikoj politikoj plat
formi, pa su krajem 1925. godine formirale Blok narodnog sporazuma i
seljake demokracije.341 inilo se da e pod pritiskom snaga okupljenih u
Bloku proces slabljenja pozicija centralistiko-unitaristikog reima krenuti
bre i intenzivnije. Meutim, razlike unutar Bloka prouzrokovale su njegovu
politiku neefikasnost ve na samom poetku. Radikali su znali da ih isko
riste utoliko uspjenije, poto im nije ostalo skriveno da je po Radievom
miljenju sporazum izmeu Srba i Hrvata, odnosno izmeu srpske i hrvatske
buroazije moguan i ostvarljiv prije svega u neposrednim kontaktima i pre
govorima izmeu glavnih politikih stranaka u Srbiji i Hrvatskoj. Narodne
radikalne stranke i HRSS. U tom pogledu presudan znaaj imala je izjava
Pavla Radia, koju je u ime HRSS i njenog predsjednika Stjepana Radia
dao u Narodnoj skuptini, 27. III 1925. godine. HRSS je tada priznala ustavni
dravni poredak, monarhijski oblik drave i dinastiju Karaorevia, odba
cila nacionalni unitarizam, ali se izjasnila za dravno jedinstvo i podvukla
etniko jedinstvo naroda kraljevine SHS.342
Iako poraeni na izborima, radikali su ovim zaokretom HRSS postali
stvarni politiki pobjednici. Istovremeno, uprkos injenici to se nala pod
udarom Obznane, HRSS je dokazala da se u Hrvatskoj samo s njom moe
pregovarati ako se eli sporazum sa hrvatskim narodom. Sada vie nije
nita stajalo na putu da se povue reim Obznane nad HRSS i da se njeni
prvaci iz zatvora presele u Pai-Pribievievu vladu Narodnog Sporazu
ma.343 Bio je to pokuaj da se nagodbom vodeih stranaka Srbije i Hrvat
ske stvore pretpostavke za nominalno funkcionisanje sistema parlamentarne
demokratije. Problemi poloaja Bosne i Hercegovine ostali su izvan okvira
ovog sporazuma, to znai da su i dalje ostali otvoreni.
341 Ferdo Culinovi op. cit. str. 459.
Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 453.
342 Ferdo Culinovi op. cit. str. 474.
343 Ferdo Culinovi op. cit. str. 478.
Dr Nedim arac op. cit. str. 96.
Nusret Sehi op. cit. str. 241.
145

Radnike partije postavile su se razliito prema novoj situaciji i novoj


vladi.
Komunisti su jo 1923. godine predviali da e vodstvo HRSS kapitu
lirati pred velikosrpskom buroazijom.344 Zato su poslije sporazuma Radi-Pai mogli da podignu optubu protiv voa HRSS da prodaju radikalima
hrvatske savjesti, da je HRSS postala igraka u rukama bankara, gene
rala i dvorske kamarile,345 da osude dvorskog pjesnika Stjepana Radia,
koji blati uspomenu Matije Gupca i vri sramnu prodaju hrvatskih se
ljaka reimu srpske gospode i dvorske kamarile.346 Za razliku od komunista,
koji su u kapitulaciji HRSS-a vidjeli pobjedu reima velikosrpske hege
monije, jaanje snaga centralizma, sistem a socijalne eksploatacije i nacional
nog ugnjetavanja, socijalisti su sm atrali da sporazum izmeu Radieve HRSS
i radikalske vlade predstavlja veliki politiki napredak u svim granama jav
nog ivota, da se sporazumom stvara politika situacija u Jugoslaviji pogodna
za likvidiranje plemenskih i vjerskih b o rb i. . . za obnovu radnikog pokre
ta, za razvijanje klasnih borbi umesto plemenskih.347348 Bosanski socijalisti31*
bili su uvjereni da obrazovanjem Pai-Radieve vlade nastaje normalnija
parlamentarna i politika situacija, koju karakterie normalnije partijsko
grupisanje i sreivanje optih prilika u znaku stiavanja nacionalnih
strasti. Sa takvim ocjenama novih politikih odnosa i razvojnih tendencija
u politikom ivotu zemlje oni su oekivali da e od predvienog sreivanja
radnici imati velike koristi.349 Iako nisu ispoljavali bezrezervno povjerenje
prema Radi-Paievom sporazumu, bosanski socijalisti su isticali da je na
temelju toga sporazuma dolo do obrazovanja jedne uistinu srpsko-hrvatske
vlade, koja znai poetak nove epohe i ima istorijski znaaj.350
Sporazum sa Narodnom radikalnom strankom HRSS je platila visokom
cijenom odricanjem od svoga najvanijeg opredjeljenja federalizma.
Tako je, ugroen izbornim rezultatom, centralizam, zahvaljujui, pored osta
log, politikoj vjetini Nikole Paia, uspio da se odri i stabilizuje upravo
podrkom svoga najveeg i najuticajnijeg protivnika hrvatskog nacionalnog
pokreta. Socijalisti u Bosni i Hercegovini, kao i u Jugoslaviji, nalazili su da
Radi Paiev sporazum u sutini potvruje njihovo stanovite o drav
nom i narodnom jedinstvu. Komunisti su, meutim, optuivali Radia i vod344 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 462.
August Cesarec: Stjepan Radi likvidator Stjepana Radia Knjievna
republika 1924 1925 I I / str. 305.
345 RADNIKA BORBA br. 13 Zagreb 9. aprila 1925 Kako je
dolo do kapitulacije HRSS-a?.
346 RADNIKA BORBA br. 30 26. avgusta 1925 Seljaka buna i
Stjepan Radi.
347 GLAS SLOBODE br. 15 9. aprila 1925 Jedna politika la
m a n je .

348 Dr Toma Milenkovi smatra da su bosanski socijalisti ve dui period


bili samo formalno vezani za SPJ i da su u stvari vodili nezavisnu politiku
(op. cit. str. 327).
349 GLAS SLOBODE br. 28 16. jula 1925 Poetak sreivanja. U
lanku Poetak svretka, napisanom povodom izjave Pavla Radia da HSS
priznaje dravno i nacionalno jedinstvo, monarhiju i dananju dinastiju, organ
SPJ RADNIKE NOVINE u broju 18 od 1. aprila 1929. godine tvrdile su: Skida
njem sa dnevnog reda plemenskog spora otvaraju se irom vrata klasnoj borbi
proletarijata protiv cjelokupne buroazije.
350 GLAS SLOBODE br. 29 23. jula 1925 Nova situacija.
146

stvo HRSS da su napustili borbu protiv nacionalnog ugnjetavanja i izdali


interese hrvatskog naroda za raun hrvatske buroazije. Duboke razlike iz
meu socijalista i komunista u njihovom gleditu o nacionalnom pitanju
djelovale su nesumnjivo veoma snano protiv jedinstva radnikog pokreta.
Sasvim je razumljivo da se jedinstvo nije moglo graditi na razliitim ideo
lokim platformama, na strategiji i taktici koje su bile suprotne. Zahtjevi
u ime jedinstva radnikog pokreta formulisani su, prije svega, u duhu i skla
du sa osnovnom strategijom jedne ili druge partije, pa se stoga, neminovno,
nije vodilo dovoljno rauna o realnim mogunostima ostvarivanja samog je
dinstva. Kako, usljed toga, do jedinstva nije dolazilo, krivac je uvijek bila
druga partija. Razlike meu socijalistima i komunistima bile su svakako
uslovljene njihovim poloajem u jugoslovenskom drutvu, kao i njihovim
odnosom prema drutvu i dravi. One su veoma jasno izraene u izboru puta
kojim treba ii do postizanja glavnog cilja socijalistikog drutva. Socija
listi su se opredijelili za reformistiki put, koji podrazumijeva razvoj i izrastanje radnike klase u najrazvijeniju strukturu jugoslovenskog drutva
i demokratsko parlamentarno osvajanje vlasti.351 KPJ odluila se na osvaja
nje vlasti revolucionarnim obaranjem buroazije i uspostavljanjem dikta
ture proletarijata. Opredjeljenje za reformistiki put omoguavalo je Socija
listikoj partiji da se prema vladajuoj buroaziji postavi u poloaj demokrat
ske, lojalne opozicije, dok je KPJ, koja se orijentirala na proletersku revolu
ciju, morala da prihvati ilegalni poloaj. Osim toga, rijeenost KPJ da istrajno vodi borbu protiv nacionalnog ugnjetavanja, za nacionalnu ravnoprav
nost, za pravo naroda na samoodreenje do otcjepljenja, i na toj osnovi za
formiranje federativnih nacionalnih republika u okviru Jugoslavije i Balkana,
pootravala je ionako veliki pritisak reima protiv KPJ. Meutim, lojalno
ponaanje SPJ nije doprinijelo proirenju njenog uticaja u radnikoj klasi,
u kojoj je ona uspjela tek da vegetira sa nerazvijenim i malobrojnim orga
nizacijama,352, kao to, s druge strane, KPJ, svojim opredjeljenjem za revo-.
lucionarno ruenje buroaskog drutvenog i dravnog poretka, socijalne
eksploatacije i nacionalnog ugnjetavanja, nije mogla da privue iroke mase
radnike klase. U stvari, radnika klasa nije bila spremna da slijedi liniju
SPJ zbog njenog izrazitog klasnog i politikog oportunizma, a liniju KPJ nije
mogla da podrava, jer su njeni zahtjevi ili mnogo ispred njenih politikih
saznanja i mogunosti. Ako je politiki realizam SPJ-e sputavao radniku
klasu da se aktivira na njenoj platformi, strategija i program KPJ inili su
se radnikoj klasi suvie nerealnim da bi se iza njih postrojila.
U to vrijeme KPJ Bosni i Hercegovini nalazila se u psiholoko-politiki kriznoj situaciji. Njena rasuivanja o objektivnim drutveno-ekonomskim
uzrocima te krize i nainu izlaza iz nje bila su u raskoraku sa objektivnim
poloajem radnike klase i njenim subjektivnim raspoloenjem. Bosansko351 Dr Toma Milenkovi pie da U Bosni i Hercegovini u toku 1925. godi
ne nije registrovan nikakav organizoyan rad SPJ (op. cit. str. 275) i da je
u avgustu SPJ imala 4.000 lanova, odnosno od 1923. do 1925. izgubila je oko
6.000 lanova (isto str. 289). Glavna briga bosanskih socijalista bila je
da ouvaju GLAS SLOBODE (Isto; str. 299).
352 Dr Ibrahim. Karabegovi O osnovnim pretpostavkama razvitka rad
nikog pokreta u Bosni i Hercegovini izmeu dva svjetska rata s posebnim osvr
tom na reformistiki pravac PRILOZI br. 11 12 Sarajevo 1975/76.
str. 131.
147

-hercegovaki komunisti govorili su o deSperaterstvu radnika i izraavali mi


ljenje da je radnika klasa u Bosni i Hercegovini postala rtva i plijen
buroaske patriotsko-nacionalistike odbrane, izgubila samopouzdanje i na.
la se u poloaju objekta za eksploatisanje i m rcvarenje. Po njihovoj ocjeni
socijalna dem okratija je ne samo vinovnik pocijepanosti radnikog pokre
ta, ve i nepopravljivi protivnik svake inicijative u smislu graenja politi
kog jedinstva radnike klase u njenoj borbi protiv eksploatacije. Smatrali su
da je njihov veliki zadatak u naporima da se sumorna raspoloenja radnike
klase ne prenesu u redove Partije. Zahvaljujui svome revolucionarnom opti
mizmu, nalazili su snage za uvjerenje da e radnika klasa ponovo nai
sebe i borbom vratiti poljuljano samopouzdanje.35*
Razlike u poloaju SPJ i K PJ ispoljavale su se na poseban nain u
Bosni i Hercegovini. Naime, problemi Bosne i Hercegovine nisu bili jednako
prisutni u njihovim preokupacijam a i aktivnosti. Ako se prije Tree zemaljske
konferencije NRPJ problematika Bosne i Hercegovine osjeala veoma slabo
u praksi K PJ, to se donekle moe objanjavati njenim izjanjavanjem za
nacionalno i dravno jedinstvo, neposredno poslije III zemaljske konferen
cije u tom pogledu stanje se nije izmijenilo. Ilegalni poloaj K PJ bio je sva
kako objektivna zapreka da se ona priblii radnikoj klasi i narodnim masa
ma Bosne i Hercegovine i uoi njoj specifine politike odnose i probleme.
Ali, i strogo centralistiko rukovoenje umanjivalo je u tom pogledu mogu
nosti komunista u Bosni i Hercegovini. Za razliku od komunista, socijalisti
u Bosni i Hercegovini uspjeli su da u svojoj sredini djeluju gotovo kao samo
stalna partija. U njihovim redovima esto su se javljala miljenja koja su
se razlikovala od gledita u vodstvu SPJ ili su im bila konfrontirana. S vre
mena na vrijeme dolazilo je i do polemika izmeu socijalistikih prvaka u
Bosni i Hercegovini i rukovodilaca SPJ. Usljed toga u politikoj aktivnosti
bosanskih socijalista vie su dolazili do izraaja problemi Bosne i Hercego
vine.
U referatu koji je podnio uesnicima protestnog radnikog zbora odra
nog u Sarajevu u organizaciji GRS protiv sve veeg irenja nezaposlenosti
poetkom decembra 1925. godine, Jovo Jaki je tvrdio da privredna kriza
najtee pogaa Bosnu i Hercegovinu i iskoritavanjem vjerske podjele nje
nog stanovnitva da bi u njoj osiguravala svoje politike pozicije. Zbor je
usvojio Rezoluciju, u kojoj Jakieve ocjene ine osnovu njenih stavova.
Sto je privredna kriza naroito jaka u jugozapadnom delu drave u ijem
se sreditu nalazi Sarajevo, veliki deo krivice lei na vladi, koja je u po
gledu razvijanja saobraaja i dravnih privrednih preduzea ove krajeve pot
puno zanemarila.35354 Kao to se vidi, izlaganje Jove Jakia i Rezolucija
protestnog radnikog zbora upuuju na zakljuak da je ekonomsko zaosta
janje Bosne i Hercegovine bilo posljedica vladine politike podravanja i
produbljivanja vjerskog antagonizma (u stvari nacionalnog), koji su novoj
353 RADNIKA BORBA br. 15 16. aprila 1925 Iz bosanskog paaluka
Bijedna slika radnikog pokreta u Sarajevu (dopis iz Sarajeva) ( * . .. dolo
je dotle da je u irim masama vlastiti pokret stran, a klasna borba kao da ih se
i ne ti e . . . I u ovom tekom momentu mi smo vrsto uvjereni da e radnika
klasa nai u sebi snage i da e je raspad i kriza kapitalistike privredne i politi
ke anarhije na to podstreknuti da savlada sve prepreke koje stoje na putu...).
354 ABH VSO Pov. br. 2792/25.
,
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 4. XII 1925
Velikom upanu Sarajevske oblasti.
148

dravi ostavili u nasljee prethodni, vjerski signirani veliki dravni organizmi, u ijem se sklopu decenijama i stoljeima nalazila Bosna i Hercegovina.
Oigledno, bosanski socijalisti su zapaali vezu izmeu vladine politike iskori
tavanja vjerske podjele, u stvari nacionalnog antagoniziranja bosanskohercegovakog stanovnitva i njene politike zanemarivanja ekonomskog razvoja
Bosne i Hercegovine. Tako su se oni pribliili stanovitu da se politika na
cionalne neravnopravnosti u dravi ispoljava na ekonomskom planu u produbljavanju neravnomjernosti i nejednakosti u njenom ekonomskom razvo
ju, da napredak jednih njenih dijelova nuno prati izrazito zaostajanje
drugih. Meutim, usvajanju ovog stanovita stajala je na putu doktrina so
cijalista o nacionalnom jedinstvu Jugoslovena, kojoj su oni ostajali privreni
uprkos injenici to je stvarnost obilno pruala suprotne dokaze.
U ovom periodu unutar KPJ vodila se borba izmeu desne i lijeve frak
cije. Na dnevnom redu nala su se najvanija pitanja strategije i taktike
Partije, meu kojima je nacionalno pitanje imalo istaknuto mjesto. Kada se
inilo da se spor izmeu desnice i ljevice zavrio definitivnom pobjedom
posljednje,55 diskusija o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji i stavovima KPJ
prenijela se izvan KPJ, u organe Komunistike intemacionale. Kao meu
narodni forum svjetskog komunistikog pokreta, Izvrni komitet Komunis
tike intemacionale (IKKI) se smatrao obaveznim da svojim stavovima
utie na uklanjanje sporova u sekcijama Komunistike intemacionale. Jo
je V kongres Komunistike intemacionale u julu 1924. godine donio posebnu
Rezoluciju o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji.55* U Rezoluciji se kae da Ju
goslavija predstavlja vienacionalnu dravu, da su Srbi, Hrvati i Slovenci tri
posebna naroda i da teorija o jedinstvenom troimenom narodu slui samo
ostvarivanju hegemonistikih tenji srpske buroazije. Otuda je zadatak KPJ
da vodi borbu protiv nacionalnog ugnjetavanja koje sprovodi hegemonistika
velikosrpska buroazija, da borbu za nacionalno samoopredjeljenje do otcjepljenja povezuje sa borbom za radniko-seljaku vlast, jer samo ona moe
da konano rijei nacionalno pitanje. U zakljunom stavu Rezolucije podvlai
se da se naelo samoopredjeljenja mora izraziti u formi izdvajanja Hrvat
ske, Slovenije i Makedonije iz sastava Jugoslavije i stvaranja od njih ne
zavisnih republika.55657 U poreenju sa Rezolucijom III zemaljske konferencije
NRPJ o nacionalnom pitanju, ova rezolucija nije, po naem miljenju, pred
stavljala pomo Komunistikoj partiji Jugoslavije u njenoj nacionalnoj poli
tici. Prije bi se moglo tvrditi da je doprinosila pometnji u radu KPJ. Naime,
iako obje rezolucije polaze od ocjene da Jugoslavija ne predstavlja nacio
nalno jedinstvenu, ve vienacionalnu dravu, u kojoj velikosrpska buroazija
sprovodi hegemoniju i nacionalno ugnjetavanje, pa se odluno izjanjavaju
za naelo nacionalnog opredjeljenja s pravom na otcjepljenje, ove rezolucije
555 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezultat o sporu u NRPJ str. 343.
556 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija V kongresa Komunistike
intemacionale o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji str. 420.
557 Isto., str. 421.
Zanimljivo je da je, suprotno Komunistikoj intemacionali. Sovjetska vlada
tada izjavljivala da se zalae za teritorijalni integritet Jugoslavije. Vidjeti: Vuk
Vinaver Jugoslovensko-Sovjetski odnosi 1919 1929 Istorija X X veka
Zbornik radova VII Beograd 1965 str. 133. (Prema: Rubintejn Vnenaja politika sli. 486).

149

razlikuju se u stavovima prem a pravu naroda n ao tcjep ljen je i formiranje


samostalnih nacionalnih drava. Dok se u Rezoluciji III zemaljske konferen
cije kae da priznanje prava na otcjepljenje ne znai da je ono uvijek i
svrsishodno, Rezolucija V kongresa Komunistike internacionale izriito na
lae Komunistikoj partiji Jugoslavije da vodi borbu za rasturanje jugoslovenske drave, da naelo samoopredjeljenja mora sprovesti realizovanjem
prava na otcjepljenje.
Tako se postojeim razlikama u stanovitu prema nacionalnom pitanju,
koje su unutar K PJ izazvale otre sporove i konfrontacije, pridruilo i gle
dite Komunistike internacionale, koje je samo uvealo neslaganja i dopri
nosilo konfuznosti situacije. Sada su u K PJ bila prisutna tri meusobno du
boko oprena shvatanja o rjeenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, III
zemaljske konferencije NRPJ, Sime Markovia i Komunistike internacionale.
U takvim okolnostima javio se Staljin svojim govorom u jugoslovenskoj ko
misiji IK K I, u kome se suprotstavio stanovitu Sime Markovia da se na
cionalno pitanje u Jugoslaviji postavlja kao pitanje ustava i kao takvo rjea
va ustavnom revizijom. U kritici teza Sime Markovia Staljin polazi od svoga
gledita da je nacionalno pitanje u sutini seljako pitanje, jer seljatvo
predstavlja glavnu vojsku nacionalnog pokreta, da polazna taka nacional
nog program a K PJ mora biti postavka o sovjetskoj revoluciji u Jugoslaviji,
jer bez obaranja buroazije i pobede revolucije nacionalno pitanje ne moe
biti reeno na iole zadovoljavajui nain. Staljin, dalje, insistira na pravu
nacija na samoopredjeljenje s pravom na otcjepljenje, pri emu naglaava
da pravo na otcjepljenje ne treba shvatiti i kao dunost otcjepljenja.358 U od
govoru na Staljinovu kritiku Sima Markovi je izrazio svoju saglasnost sa
Staljinovim stavovima izjavljujui da itava polemika druga Staljina sa
njegovim shvatanjem nacionalnog pitanja poiva na nesporazumima koji su
nastali na osnovu njegovog govora u jugoslovenskoj komisiji, koji je Sta
ljinu preveden nepotpuno. Markovi kae da je, istupajui u v ije k za pravo
samoopredjeljenja do otcjepljenja u konkretnoj jugoslovenskoj situaciji pro
tiv parole otcjepljenja pod svaku cijenu. Njegov ustavni prilaz nacional
nom pitanju, istie, nema nita zajednikog sa reformistikim shvatanjem
ustavnog rjeenja nacionalnog pitanja. On je miljenja da ustavna borba
potresa temelje jugoslovenske drave, da upravo nacionalno pitanje onemo
guava rjeenje ustavnog pitanja i da je nacionalno pitanje na taj nain, u
konkretnoj situaciji Jugoslavije, povezano sa ustavnim pitanjem. Markovi
izjavljuje da prihvata Staljinovu boljeviku teoriju nacije kao najjasniju
i najbolju, kao i Staljinovo gledite da nacionalno pitanje predstavlja u
osnovi seljako pitanje. S tim u vezi on tvrdi da nacionalni pokreti u Jugo
slaviji nemaju agrarni karakter. U zakljuku svoga odgovora Markovi
izraava zadovoljstvo to je drug Staljin u pozitiv n om dijelu svoga govora
kao glavne take naeg programa u nacionalnom pitanju formulisao upravo
one zahtjeve, koje je on (.M.) ve ranije postavio. Kao to formulisanje,
tako i motiviranje druga Staljina odgovara potpuno mome shvatanju, koje,
358 Istorijski arhiv KPJ tom II O nacionalnom pitanju u Jugoslaviji
govor druga Staljina u jugoslovenskoj komisiji IKKI 30. marta 1925. godine
str. 424.
Dr Duan Luka op. cit. (Jugoslovenska komisija pri Komunistikoj
Intemacionali o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji) str. 221 227.
150

....ji&M

razumije se samo po sebi, u legaln oj jugoslovenskoj tampi nije moglo biti


razvijeno do kraja, to jc dalo povoda za izvjesna nepravilna tumaenja**9
Markovi je vjerovatno mislio da je svojim odgovorom zadovoljio Staljina i
da je ova polemika time zakljuena. Poto je proitao ovaj lanak Sime
Markovia, Staljin je, meutim, uzeo ponovo rije. Pri tome svoju novu
polemiku sa Markoviem on je ponovo zasnivao na njegovom istupanju u
jugoslovenskoj komisiji IKKI od 30. marta 1925. godine, a ne na odgovoru,
koji je objavio povodom Staljinovog govora na istoj sjednici. Oigledno,
Staljin je smatrao da je Markovi sa njegovom kritikom samo formalno saglasan, a da i dalje ostaje kod svojih stavova. Zato u ponovljenoj polemici
sa Markoviem jo jae akcentira svoje kritike prigovore izloene u prvom
istupanju. Po njegovom uvjerenju Markovieve teorijsko-politike pogreke
ogledaju se u tome to nacionalno pitanje odvaja od opteg pitanja prole
terske revolucije, to socijalni smisao nacionalnog pokreta vidi u konku
rentskoj borbi nacionalnih buroazija, a ne smatra da je nacionalno pitanje
u sutini seljako pitanje, na kraju, to pravo na samoopredjeljenje naroda
Jugoslavije tretira kao akademsko, a ne kao aktuelno pitanje i tako potvru
je da nacionalno pitanje odvaja od opte meunarodne situacije.359360 Odbacu
jui shvatanja Sime Markovia, Staljin se u ovoj ponovnoj intervenciji u
vie mahova pozivao na stavove i ocjene iznesene u materijalima V kongresa
Komunistike intemacionale, koji se odnose na nacionalno pitanje u Jugo
slaviji, kao i na Markovieva gledita.361 Pri tome on nije smatrao za potrebno
da izrazi svoje neslaganje sa stavom Rezolucije ovog kongresa prema kome
je zadatak KPJ bio da vodi borbu za rasturanje jugoslovenske drave i
obrazovanje posebnih nezavisnih republika, iako je sam zastupao drukije
stanovite, to jest u pravu na otcjepljenje nije gledao i obaveznost otcjepljenja.
Pojava Staljina na jugoslovenskoj komunistikoj sceni bila je u znaku
njegove tenje da u svjetskom komunistikom pokretu, dokle je dopirao
uticaj Komunistike intemacionale, ostvaruje pozicije i ulogu arbitra. U vri
jeme kada je voena, njegova polemika protiv Markovievih shvatanja mog
la je da ima odreenog znaaja za formuli san je partijske linije u oblasti
nacionalnog pitanja, to je bila zadaa rukovodstva Partije, a u bazi K PJ i
dijela radnikog pokreta koji se nalazio pod njenim uticajem ova Staljinova intervencija imala je veoma ogranien odjek. U prvom redu zbog toga
to je i sama partijska baza u to vrijeme bila veoma uska i to je morala
da podnosi vrstu blokadu, koju joj je bio namebnuo reakcionarni, antikomu
nistiki reim.
Ubrzo poslije Staljinove kritike Markovievih pogleda o nacionalnom
pitanju u Jugoslaviji u jugoslovenskoj komisiji IKKI, odran je proireni
plenum IKKI posveen razmatranju jugoslovenskog pitanja. U Rezoluciji
ovoga plenuma kae se da situacija u Jugoslaviji zahtijeva od komunista da
359 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Sima Markovi Zur nationalen Frage
in Jugoslawien (Anlsslich der Rede des Genossen Stalin, abgedruckt in Bol
schewik nr. 7).
360 Istorijski arhiv KPJ tom II Jo jedanput o nacionalnom pitanju
Povodom emievog lanka (1925. g.) str. 424429.
361 Isto. Vidjeti Staljinove navode kritike Markovievih pogleda koju
daje Manuilski u referatu na V kongresu Kl, kao i Zinovjev na sjednici jugoslo
venske komisije IKKI str. 426, 428, 429.
151

putem taktike radniko-seljakog bloka ubrzaju rad u pravcu proleterske


revolucije. U tom pogledu neophodno je da komunisti prevaziu potcjenjivanje znaaja nacionalnih pokreta i razviju revolucionarnu energiju pokreta
ugnjetenih nacija. Osnovna parola K PJ u borbi za rjeavanje nacionalnog pi
tanja treba da bude zahtjev za federacijom radniko-seljakih republika na
Balkanu, jer nacionalni pokreti u Jugoslaviji, prvenstveno hrvatski i make
donski, kao i slovenaki i crnogorski, ispoljavaju tenju da se raskine namet
nuti okvir jugoslovenske drave. U tom zahtjevu najpotpunije se potvruje
naelo nacionalnog samoopredjeljenja do otcjepljenja, kao i stanovite da
uzrok i jezgro nacionalnog pitanja ne predstavlja kapitalistika konkuren
cija, ve seljako pitanje, jer seljaki pokreti ine glavnu osnovu nacional
nih pokreta u Jugoslaviji. Zadatak je K PJ da povede samostalnu nacionalnu
politiku, koja odbacuje stanovite o nacionalnom pitanju kao ustavnom
pitanju i odluno se opredjeljuje za revolucionarnu orijentaciju u njegovom
rjeavanju. U toj borbi komunisti Jugoslavije treba da se zalau i za reviziju
jugoslovenskog Ustava, ali ne sa ciljem da se Ustav popravlja i poboljava,
ve da se potlaene nacije oslobode naturenog ustava i obrazuju svoje samo
stalne, nacionalno nezavisne drave.342
Tako je Rezolucija Plenuma IK K I sainjena na temelju Staljinovih
stavova i ocjena iznesen ih u polemici sa Simom Markoviem, ali je u kon
tekstu Rezolucije zadravano i stanovite V kongresa Komunistike intemacionale (koga nema kod Staljina) o potrebi raskidanja okvira jugoslovenske
drave, jer to predstavlja unutranju tenju hrvatskih, makedonskih, slovenakih i crnogorskih seljaka. Jugoslovensko pitanje okupiralo je panju
svih organa K l. Ipak, stavovi i opredjeljenja K l, u ijem su formiranju i
formulisanju uestvovali i jugoslovenski partijski rukovodioci, a CKKPJ ih
uzimao kao osnovu svoje linije u nacionalnom pitanju, sporo su dolazili
do izraaja u afirm aciji K PJ u oslobodilakim tenjama nacionalnih pokre
ta. Prisustvo i neosporni uticaj buroazije ugnjetenih nacija u njihovim
nacionalnim pokretima odbijali su radniku klasu da uzme aktivnije i i
re uee u njima. Protivrjenost klasne strukture nacionalnih pokreta pred
stavljala je objektivnu branu radnikoj klasi da uspjenije uspostavlja sa
vez sa seljakim pokretima. Drugim rijeima, ukoliko je odnos radnika
prema buroaziji ugnjetene nacije bio tako rei prirodno negativan, njihov
odnos prema seljakim pokretima teko je postajao pozitivan.
K PJ je stajala pred veoma sloenim zadatkom da antagoniziranje nacio
nalnih odnosa, u kome su, pod vodstvom nacionalnih buroazija, nejedna
kom snagom i u razliitom omjeru uestvovale sve strukture jugoslovenskog
drutva, ne iskljuujui i samu radniku klasu, prevazilazi pokretanjem i
aktiviranjem radnike klase u borbu protiv nacionalnog ugnjetavanja, za
nacionalnu ravnopravnost u duhu naela nacionalnog samoopredjeljenja. Slo
enost ovoga zadatka potvrivala se njegovim procesualnim karakterom, jer
to nije bio zadatak koji se rjeava u odreenoj akciji, ve u drutveno-politikom kretanju, koje ima svoje razvojne stupnjeve, svoje faze, u kojima se
napredovanje u politikoj svijesti radnike klase iskazuje masovnou njenog
angaovanja u borbi za nacionalnu ravnopravnost, za pretvaranje ideje na

Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija V Proirenog plenuma


Izvrnog komiteta Komunistike internacionale o Jugoslovenskom pitanju (april
1925) str. 430 436.
152

cionalnog samoopredjeljenja u samu materijalnu snagu komunistikog po


kreta. Formuliui svoj nacionalni program, KPJ je ila ispred svijesti rad
nike klase, ali je pri tome sama bila svjesna da od spremnosti radnike
klase zavisi njegovo ostvarivanje. Ako je KPJ vrsto stajala iza naela na
cionalne ravnopravnosti i samoodreenja, radnika klasa nacionalno pod
vojena, politiki viestruko pocijepana svojim znaajnim dijelom svrsta
vala se iza nacionalnih programa razliitih politikih stranaka i organiza
cija. Stoga je KPJ morala ulagati velike napore i dosljednost u zastupanju i
sprovoenju stavova svoje nacionalne politike, ako je htjela da njen osnovni
princip pravo svakog naroda na samoopredjeljenje prodire u svijest
irokih redova radnike klase. Od prvorazrednog znaaja bilo je takoe
saznanje u KPJ da borba za nacionalno samoopredjeljenje ima ne samo svoj
optejugoslovenski okvir nego i svoje konkretne istorijske aspekte i speci
finosti.
Nalaziti zajedniko u posebnostima, a posebnosti razvijati i uvaavati
u okviru zajednikog, jedinstvenog, optejugoslovenskog stanovita to je
bio nivo politike dijalektike koji je KPJ u cjelini, kao i u svojim pokrajin
skim dijelovima morala da dosegne u naporu i tenji da njena koncepcija
rjeavanja nacionalnog pitanja u Jugoslaviji postane nacionalno-politiki pro
gram jugoslovenske radnike klase i naroda Jugoslavije. Poslije III zemaljske
konferencije u KPJ e sve jae ispoljavala ambicija da ona stane na elo i
preuzme vodstvo u borbi ugnjetenih nacija za nacionalnu ravnopravnost i
slobodu, koja je politikim strankama nacionalnih buroazija znaila prije
svega nain i sredstvo da osigura to povoljniju participaciju u odreivanju
i voenju optedravne politike u svim njenim domenima. Meutim, ako je
ova ambicija KPJ nastala iz spoznaje njene drutveno-istorijske uloge i soci
jalistike perspektive, njeno potvrivanje u konkretnim akcijama masa za
htijevalo je da se savladavaju veoma sloeni odnosi i okolnosti u stvarnosti.
U tom pogledu situacija u zemlji razlikovala se od pokrajine do pokrajine.
Stanje u Bosni i Hercegovini bilo je u znaku problema specifine teine.
Samo su Bosnu i Hercegovinu optereivale trostruke vjerske i nacionalne raz
like, koje su, metamorfozirane u jednom ili drugom obliku, esto izraavane
jedinstveno, prijetile da se pretvore u trajne antagonistike vjerske i nacio
nalne, odnosno vjersko-nacionalne sukobe njenih naroda. Ambicije KPJ bile
su u velikom raskoraku sa realnim mogunostima kako s obzirom na njene
subjektivne snage, tako i na objektivne opte politike i drutvene odnose.
Niti je KPJ u Bosni i Hercegovini imala u radnikoj klasi dovoljno organizovanih uporita, niti su narodi Bosne i Hercegovine iskazivali potrebu da se
politiki svrstaju izvan nacionalnih politikih formi, koje su konstituisale
i gradile njihove graanske klase.

Poetkom 1926. godine inicijativom progresivne, lijeve inteligencije po


krenut je u Sarajevu list SMOTRA, koji su organi vlasti odmah proglasili
tribinom komunistike propagande.30 Tek to je objavio 10 brojeva, list je
* ABH V2SO Pov. br. 722/1926.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 27. III 1926.
153

doao pod udar Zakona o tampi zbog komunistikih lanaka o prosvjetnim


ustanovama u Sovjetskoj Rusiji.*364 Uz podrku sarajevske organizacije KPJ
u m artu 1926. godine pokrenut je polulegalni list GLASNIK ISTINE, koji
je uspio da objavi samo pet brojeva i ve u mjesecu maju da prekine sa
izlaenjem.365 Pojava ovih listova predstavlja dva neosporna svjedoanstva
da se komunistiki pokret u Bosni i Hercegovini nije dao unititi, ali, takoe, ni najuspjenije snai u sloenim drutvenim, nacionalnim i politikim
odnosima. Dok se SMOTRA preteno bavila drutvenim aspektima i problemi
ma kulturnog ivota svoje sredine, GLASNIK ISTIN E donosio je na svojim
stranicam a mahom priloge o poloaju radnike klase i politikog stanja u
zemlji. Urednitva ovih listova zanemarivala su ili gubila iz vida pitanja koja
su se ticala poloaja ugnjetenih nacija, pa je otuda u njima izostajala kritika
vladine politike nacionalnog obespravljivanja kao i propagiranje linije i sta
vova K PJ o nacionalnom pitanju u zemlji, nainu i obliku njegovog rjea
vanja. Od posebnog znaaja jeste injenica da pomenuti listovi nisu uopte
razm atrali poloaj Bosne i Hercegovine u Jugoslaviji, kao i problematiku
zaotrenih nacionalnih odnosa u samoj Bosni i Hercegovini.
Nije to, razumije se, izraz nekog principijelnog stanovita i uvjerenja
bosanskohercegovakih komunista da je sa poloajem Bosne i Hercegovine
sve u redu i da nacionalni sukobi i konfrontacije u njoj nemaju znaaja za
borbu koju vode organizacije K PJ u Bosni i Hercegovini, da kompleksna
problematika nacionalnih odnosa nije okupirala njihovu panju. Objanjenje
ove pojave treba, po naem miljenju, traiti u injenici da stavovi Rezolu
cije III zemaljske konferencije o nacionalnom pitanju u zemlji nisu u bazi
K PJ mogli radikalno, odjednom da prerastu u praksu njenog opredjeljenja
u svakodnevnoj politikoj aktivnosti. Stoga zaostajanje organizacija K PJ u
Bosni i Hercegovini (i ne samo u Bosni i Hercegovini) u praktinom sprovoenju u ivot linije III zemaljske konferencije o nacionalnom pitanju poka
zuje da se radi o jednom dugotrajnom procesu usvajanja novog stanovita.
Istorija ideja ui da se stare nikako ne odbacuju lako, kao i da se nove
List SMOTRA irenje komunistike propagande Velikom upanu sara
jevske oblasti Sarajevo.
( ... u listu SMOTRA sarauju: 1. Dr Stjepan Tomi, profesor, 2. Franjo
Tomi, svreni filozof, 3. Lujo Dvomikovi, profesor, 4. Hamid Efendi, profesor,
5. Anton Babi, profesor, 6. Pero Peut, inovnik gradske tedionice, 7. Dr Ljubo
ivkovi, asistent-lekar u dravnoj bolnici, 8. Dr Marcel najder, profesor, 9.
Andrija Adaji, uitelj u Vukoviima i 10. Fejzo Paanovi. cipelar.)
List SMOTRA se tampa u 2.000 primjeraka, a finansira ga Glavni i odgo
vorni urednik Stjepan Tomi.
364 ABH VSO Pov. br. 722/1926.
Dravni odvjetnik Sarajevo 29. avgsta 1926 Velikom upanu sara
jevske oblasti.
( ... list SMOTRA prestao je izlaziti polovinom marta o.c.)
List je izlazio nedjeljno. Prvi broj tampan je 16. I 1926, a posljednji, 10
broj izaao je 27. marta 1926.
U broju 2. od 23. januara u redakcijskom prilogu pod naslovom Najprije
proitajte ovo kae se da je zadatak lista: znanstveno i u popularnoj formi
prikazivati sav ivot, kulturno stanje savremenog drutva. . . prosvjetno, kulturno i
privredno-politiko stanje svih drava i kritiki osvijetliti pravo stanje naeg
doba.
365 GRAA o djelatnosti Komunistike partije Jugoslavije u Bosni i Hercego
vini 19211941 Veselin Mitraevi: Biljeka o GLASNIKU ISTINE str. 19.
154

ne prihvataju brzo. Jer, usvajanje novih gledita pretpostavlja proces nji


hovog sazrijevanja i dokazivanja praksom, to znai da je to nespojivo sa
metodom komande i odluka, koje moraju da se izvravaju neposredno poto
su donesene. I ukoliko je staro shvatanje bilo ukorijenjeno dublje, utoliko
se novo probijalo i uvrivalo sporije. Da bi u nacionalno i vjerski podije
ljenoj i esto u sukobljene frontove postrojenoj radnikoj klasi Bosne i Her
cegovine pobijedila svijest nacionalne ravnopravnosti trebalo je raunati ne
sa kratkim rokovima, ve sa dugotrajnim razdobljem. U stvari, u toj promje
ni sadri se i izraava prava smjena epoha koja je uvijek i smjena ideja
ispunjena dramatinim dijalektikim negacijama sukoba stare i nove
svijesti, vjersko-nacionalne netolerancije i nacionalne ravnopravnosti. Ova
drama se zbiva u svakom pripadniku radnike klase, kao i u svakom pripad
niku nacionalne zajednice. Put do svijesti o nacionalnoj ravnopravnosti vodio
je preko priznanja i uvaavanja dostojanstva i slobode nacije, prema kojoj
se ispoljavao odnos mrnje i netrpeljivosti. Radnikoj klasi Bosne i Hercego
vine taj put nije bio ni ravan ali ni neprelazan. Na njemu je ona posrtala,
pa se uspravljala.
Samo tako radnika klasa mogla je da shvati i prihvati ideju nacional
ne ravnopravnosti kao jedan od bitnih, sutinskih ciljeva svoga socijalistikog
programa. To je bio proces njene emancipacije od uticaja politike i ideo
logije buroaskih partija, veoma sloen proces koji se iskazivao i mjerio
njenim sporim, postepenim, ali utoliko vrim i odlunijim angaovanjem
za nacionalnu ravnopravnost i slobodu u pokretu, ije je neposredne zadatke
i perspektivu odreivala njena komunistika avangarda. U stvari, pred rad
nikom klasom bilo je i previe otvorenih pitanja njenog klasnog drutvenog
poloaja, da bi smogla snage da se hvata ukotac sa reimom i zbog toga
to odbija da dijeli vlast sa suparnikim, konkurentskim partijama nacional
nih buroazija. U njenoj svijesti sve te nacionalne buroaske partije one
na vlasti, kao i one u opoziciji bile su iste i jednako protivradnike.
Podravati one iz svoje nacije znailo je samo produavati u neizvjesnost sta
nje sopstvene eksploatacije. Stoga radnikoj klasi nije bilo nimalo lako da
se oslobodi shvatanja za koje je nalazila dokaze u svakodnevnom ivotu i na
svakom koraku. Politiki realizam i pragmatizam usporavali su proces for
miranja svijesti da se vidi dalje od sutranjeg dana, da se bori za budu
nost bez klasne eksploatacije i nacionalnog ugnjetavanja.
Iz toga realistiko-pragmatistikog okvira nisu lako izlazile ni same
radnike partije. Socijalistika, jer je pragmatizam postao politika filozo
fija njene prakse, Komunistika, jer je teka realnost socijalnog poloaja
radnike klase suvie pritiskivala njenu misao, da bi mogla koliko je to
htjela da se okrene i usmjeri ka budunosti. U tom pogledu nedostatak sopstvenih stvaralakih mogunosti i snaga ona je nadoknaivala propagira
njem predstava budunosti koje je gradio i razvijao svjetski centar komu
nistikog pokreta.
Dvadesetgodinjica generalnog trajka radnike klase Bosne i Herce
govine u uslovima austrougarske okupacije bila je prilika da se uini osvrt
na preeni put njene klasne borbe, sagledaju klasni problemi i definiu ne
posredni i dalji zadaci. Na razoarenje radnike klase i na zadovoljstvo buro
azije, socijalisti i komunisti govorili su o tome razliitim jezikom. Podsje
ajui na istorijski znaaj i uspjeh generalnog trajka u maju 1906. godine,
155

Sreten Jaki je u ime Socijalistike partije pozivao na jedinstvo radnikog


pokreta pod vodstvom socijalista, pri emu je ponovo optuivao komuniste
kao vinovnike rascjepa i dozvolio da pristalice K PJ budu uklonjene sa prvo
majskog radnikog zbora na kome je govorio.6 Obiljeavajui dvadesetogo
dinji jubilej generalnog trajka, socijalisti su tokom m aja i juna 1926. go
dine u GLASU SLOBODE naroito podvlaili da je radniki pokret svojim
doprinosom borbi za nacionalno osloboenje uklonio smetnje koje su sta
jale na putu borbi za konano osloboenje radnike klase. U toj borbi
radnika klasa e izgraditi snaan radniki pokret, iji je veliki cilj ostvare
nje socijalizma. Nacionalnim osloboenjem i ujedinjenjem, isticali su socija
listi, stvoreni su uslovi za napredak i razvitak naroda, dok e radniku kla
su osloboditi sam o socijalizam, jer on znai unitenje svih klasnih razlika i
eksploatacije svake vrste.
U koncepciji komunista bitan uslov za uspostavljanje jedinstva rad
nikog pokreta predstavjalo je uklanjanje svih smetnji koje mu stoje na
putu, u prvom redu odstranjivanje iz radnikog pokreta slugu buroazije,
koje su iz svoga koterijskog rauna pomogle buroaziji da razbije revolucio
narni pokret radnike klase.36367 Nije bilo nikakve sumnje da se slugama bur
oazije proglaavaju i nazivaju socijalisti. U znaku takvog rasuivanja ko
munisti su pozivali radnike da se pripremaju za proslavu jubileja, najveeg
i najsvjetlijeg djela radnike klase Bosne i Hercegovine,368 da se u bliskoj
budunosti uspostavi jedinstveni front nepomirljive klasne borbe proleta
rijata Bosne i Hercegovine itave radnike klase Jugoslavije.369
Zasluuje panju podatak da je GLASNIK ISTIN E u nekoliko nastava
ka objavio lanak o crnogorskom pitanju, u kome njegov autor zastupa
miljenje da ono predstavlja deo balkanskog pitanja i kao takvo svoje rje
enje nalazi u slobodnom (federativnom) savezu svih nacija na Balkanu,
pa i Crne Gore kao istorijski zasebno postale jedinice u politikom, ekonom
skom i kulturnom smislu.370 Ovaj podatak otkriva da je urednitvo lista,
366 ABH VSO Pov. br. 1194/1926.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 2. maja 1926
Prvomajska proslava Izvjetaj Velikom upanu sarajevske oblasti.
367 GRAA o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941. GLASNIK
ISTINE Glasilo radniko-seljakog javnog miljenja br. 5, Sarajevo 1.
maja 1926 Nikola Pupavac. Crveni praznik rada, str. 82.
368 GRAA o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941 GLASNIK
ISTINE br. 2 Sarajevo 15. marta 1926 Dvadesetgodinjica naeg bue
nja str. 3839.
369 BORBA Radniko-seljake novine br. 1522. maja 1926 Dva
desetgodinjica generalnog trajka u Bosni i Hercegovini.
370 Kao pod 368 / GLASNIK ISTINE br. 4 Sarajevo 15. aprila
1926. Gojko Samardi: O Crnogorskom pitanju str. 69. (GLASNIK ISTINE
poeo je u broju 2 (5. mart) da objavljuje Samardiev lanak O Crnogorskom
pitanju nastavio u broju 3. (1. april) i zavrio u broju 4). U ovom lanku Gojko
Samardi daje pregled dogaaja u kojima je Crna Gora izgubila svoju dravnu
nezavisnost odlukom Podgorike Narodne skuptine (1918), koja je predala Crnu
Goru pod vlast srbijanskog imperijalizma. Samardi se kritiki osvre na stano
vite crnogorskih federalista, koji svoju aktivnost ne povezuju sa borbom ostalih
potinjenih nacija u Jugoslaviji, ostaju izolovani, pa time objektivno pomau
ugnjetavanje Crne Gore. Trajno rjeenje crnogorskog pitanja, smatra Samardi,
osigurava se nacionalnom politikom KPJ u sklopu ujedinjenog i nezavisnog Bal
kana.
156

bliskog sarajevskoj partijskoj organizaciji, smatralo da je problematika na


cionalnog pitanja u zemlji politiki veoma znaajna, ali u redovima komu
nista nije nalazilo autora koji bi mogao da znalaki i aktuelno-politiki, u du
hu Rezolucije III zemaljske konferencije, razmotri i osvijetli kompleks na
cionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini. Time se moe objasniti injenica da
ovaj list komunistike orijentacije, koji je izlazio u Bosni i Hercegovini i
zbog radnike klase d radnikog pokreta Bosne i Hercegovine, nije objavio
nijedan prilog o poloaju Bosne i Hercegovine i nacionalno-sloenoj i kon
fliktnoj situaciji u njoj. Osim toga, jedan od razloga ovoj pojavi treba tra
iti i u samoj Rezoluciji III zemaljske konferencije o nacionalnom pitanju,
kao i u potonjim partijskim dokumentima posveenim borbi KPJ za marksis
tiko postavljanje i rjeavanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. Naime, svi ovi
dokumenti prelaze sasvim preko pitanja politikog poloaja Bosne i Herce
govine u jugoslovenskoj dravi, kao i preko problema nacionalnih odnosa u
Bosni i Hercegovini, u ijem antagoniziranju se kretala i njime motivirala
cjelokupna bosanskohercegovaka graanska politika. Oigledno, ova pitanja
jo nisu bila ula ni u diskusiju, da bi mogla ozbiljno da se razmatraju i
analiziraju. U ideji Saveza balkanskih republika, tradicionalnoj formuli so
cijalistikog Balkana, nije bilo mjesta za Bosnu i Hercegovinu, kao ni u
koncepciji jugoslovenske federacije.
III kongres KPJ, odran u Beu juna 1926. godine, donio je takoe
posebnu Rezoluciju o nacionalnom pitanju, koja je u osnovi prihvatila i
potvrdila stavove Rezolucije III zemaljske konferencije. U kongresnoj rezo
luciji insistira se na dosljednoj borbi za neogranieno pravo samoopredje
ljenja, kao otcjepljenja od dananje drave, ali, za razliku od Rezolucije V
kongresa Komunistike internacionale o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji
(juli 1924), ne postavlja se zahtjev obaveznog izdvajanja iz Jugoslavije i
obrazovanje nezavisnih republika Hrvatske, Slovenije i Makedonije. Rezolu
cija III kongresa KPJ istie federaciju radniko-seljakih republika na Bal
kanu kao stvarnom rjeenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. 1 Meutim, u
njoj se ne imenuju posebne republike, ali se moe zakljuiti da se misli na
jugoslovenske pokrajine Hrvatsku, Sloveniju, Makedoniju, Vojvodinu i Crnu
Goru u kojima je nacionalno ugnjetavanje dobilo najotrije oblike. Poloaj
Bosne i Hercegovine ostao je i u ovoj rezoluciji izvan panje KPJ, u kojoj,
neosporno, jo nije sagledana njegova specifinost. Iako se u Rezoluciji ta
koe ne govori posebno ni o Srbiji, realno je pretpostaviti da ona u Savezu
radnikih i seljakih republika Balkana ima status ravnopravne federativne
jedinice.
Ipak, jedan kongresni dokument obratio je panju radu KPJ u Bosni i
Hercegovini. To je Rezolucija po izvjetaju CK. Njena VII taka sadri
zadatke KPJ u Bosni i Hercegovini. Tu se kae: Ta pokrajina bila je do
sada od partijskog vodstva najvie zanemarena i u njoj se na pokret umrt
vio, to je kodilo i celoj Partiji, a naroito borbi za sindikalno jedinstvo.
Nai su zadaci:
1. sistematski rad za obnovu naeg pokreta,
2. konkretizacija partijskog stava u nacionalnom i agrarnom pitanju u
371 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija III kongresa KPJ o nacio
nalnom pitanju str. 112.
157

Bosni i poklanjanje naroite panje radu meu pauperizovanim muslimanskim


m asama;
3. konkretizacija naeg stava prem a URSS-u u Bosni, koji usled nae
slabe aktivnosti za sindikalno jedinstvo razvija veliku akciju; jaanje levice
u IJRSS-u;
4. rad na selu takoe preko levice u postojeim seljakim partijam a.1
Dva stava ove rezolucije zasluuju posebnu panju.
Prvo, u Rezoluciji kongres konstatuje da je rukovodstvo Partije izrazito
zanemarivalo radniki pokret u Bosni i Hercegovini, usljed ega je proces
njegovog slabljenja doveo do kritike take, kada radnikoj klasi prijeti
neposredna opasnost idejno-politike dezorijentacije. Ne raspolaemo direkt
nim izvornim podacima kojima bi se moglo objasniti ovakvo ponaanje par
tijskog rukovodstva prema radnikim organizacijama u Bosni i Hercegovini.
Stoga smo upueni da u tumaenju ove pojave traimo oslonac u odree
nim optim prilikama jugoslovenskog radnikog pokreta i poloaju KPJ.
Poslije antikomunistikih zakona KPJ se stvarno nala u poloaju povlae
nja. To se naroito ispoljilo u Bosni i Hercegovini, gdje je radniki pokret
zahvaljujui objektivnim drutveno-ekonomskim odnosima bio relativno ne
razvijen i gdje su reformisti inili sve da antikomunistiki udar reima to
vie iskoriste i u cilju potiskivanja komunista iz vodeih organa i institucija
radnikog pokreta. Tako su se organizacije radnikog pokreta u Bosni i Herce
govini znatnim dijelom
nale pod kontrolom socijalista. Meutim,
politiki uticaj socijalista u njima bio je izrazito slab, je r su se oni pred
radnicima prilino kompromitovali svojom saradnjom sa organima vlasti.
Nacionalne buroaske partije iskoristile su ovu situaciju i uspjele da naj
vei dio radnitva svoje nacionalne pripadnosti veu za svoje politike pro
grame. Desetkovana poslije Obznane i Zakona o zatiti drave, KPJ se vre
drala veih industrijskih i politikih centara, a rukovodstvo, rastrzano unu
tranjim borbam a, nije imalo snage da svojom neposrednom aktivnou do
prinese oivljavanju komunistikog pokreta u Bosni i Hercegovini.
Drugo, uoavanje potrebe da generalna linija K PJ u nacionalnom pita
nju zahtijeva u Bosni i Hercegovini odgovarajuu k o n k re tiz a c ija , koja, nu
no, pretpostavlja razumijevanje nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini,
kao i specifinog poloaja Bosne i Hercegovine u Jugoslaviji, znai pozitivan
nagovjetaj u razvoju partijske linije u oblasti nacionalnog pitanja. S tim u
vezi pred K PJ u Bosni i Hercegovini postavljao se naroito aktuelan i vaan
zadatak da razvije svoju aktivnost meu pauperizovanim m u slim a n sk im
(kurziv E.R.) m asama. Istiui ovu potrebu, KPJ se pribliavala shvatanju da
se nacionalno pitanje u Bosni i Hercegovini ispoljava na drukiji (njoj jo
nerazjanjen) nain, nego na prim jer u Sloveniji, Hrvatskoj, Makedoniji i
Crnoj Gori, tj. u zemljama za koje je ona traila poloaj radniko-seljakih
republika. Na III kongresu K PJ je osjetila potrebu konkretizacije partijskog
stanovita o nacionalnom pitanju na podruju Bosne i Hercegovine, ali tada
nije imala odgovora kako treba da se sama konkretizacija postavi. Praksa
njene borbe za marksistiko rjeavanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji
uopte bila je jo suvie nedovoljna da bi u njoj mogla da otkrije oblik u
kome bi se ono konkretno primijenilo u Bosni i Hercegovini. Tvorcima kon372 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija po izvjetaju CK str. 99.
158

grene Rezolucije bilo je sasvim jasno da bi konkretizacija linije KPJ u


nacionalnom pitanju na podruju Bosne i Hercegovine otvarala put oivljava
nju opte partijske aktivnosti u radnikom pokretu Bosne i Hercegovine,
gdje je ona skoro umrtvljena. U najdubljoj vezi sa ovim saznanjem stoji
ocjena KPJ da ona mora obratiti posebnu panju radu meu eksploatisanim
muslimanskim masama. U stvari, to je znailo da konkretizacija nacionalne
politike KPJ u Bosni i Hercegovini podrazumijeva i zahtijeva njenu aktivnost
meu svim eksploatisanim masama Bosne i Hercegovine bez obzira na njiho
vu nacionalnu i vjersku pripadnost. Bez takve aktivnosti, koja jednako
obuhvata mase Bosne i Hercegovine svih nacionalnih opredjeljenja nema
konkretizacije, kao to je istovremeno konkretizacija predstavljala uslov
uspjenog pokretanja i okupljanja radnike klase i narodnih masa u Bosni
i Hercegovini na pitanjima i zadacima koje je postavljala i lormulisala KPJ
u borbi za socijalno i nacionalno osloboenje.
III kongres KPJ je dobro uoio uzroke slabog poloaja KPJ u Bosni
i Hercegovini, ali KPJ ni poslije kongresa nije imala snage da ozbiljnije
ojaa svoje pozicije u radnikom pokretu Bosne i Hercegovine. U njenoj
aktivnosti izostali su eljeni napori u smislu konkretizacije partijske linije
u nacionalnom pitanju u Bosni i Hercegovini. Prvenstveno stoga to su volja
i mogunosti da se ona ostvari bili u izrazitom raskoraku. Radilo se, ne
sumnjivo, o sloenom procesu, iji ritam bitno odreuju objektivni drutve
ni uslovi, da bi u njima intenzivno pokretaki mogao da djeluje subjektivni
inilac politika svijest.
Bosanskohercegovaki socijalisti drali su se svoje doktrine da su
Bosna i Hercegovina naseljene narodom jedne krvi i jezika i iz toga ugla
ocjenjivali politike pojave i kretanja u svojoj sredini. Po njima, itav poli
tiki ivot u zemlji u cjelini, kao i u Bosni i Hercegovini, nosi plemenski
karakter, glavne politike partije u dravi takoe su isto plemenske parti
je, izuzimajui JMO, ije jugoslovensko opredjeljenje protivrjei njenom
vjerskom muslimanskom politikom karakteru. U jugoslovenstvu JMO soci
jalisti vide vii oblik nacionalne svijesti, sa ime je duboko povezano nji
hovo uvjerenje da e ova partija u bliskoj budunosti potonuti kao vjerska
muslimanska politika organizacija. To je, tvrde socijalisti, motiv priblia
vanja JMO Demokratskoj stranci.373 Plemenski organizovane, glavne politike
partije radikali, HSS, demokrati naroito se sukobljavaju u Bosni,
jer je ona za jedne isto srpska zemlja, a za druge staro hrvatsko kra
ljevstvo. U toj borbi njihova je glavna briga da jaku, anacionalnu, musli
mansku sredinu, koja nije ni srpska, ni hrvatska, pridobiju za sebe i tako
dokau odreenu plemensku opredijeljenost Bosne.374 Socijalistiki jugoslovenski nacionalni unitarizam osuivao je agresivnost plemenske politike
na Bosnu i Hercegovinu, suprotstavljao se njenoj podjeli, da hi je u njenom
punom teritorijalnom integritetu sauvao za ideju dravnog i narodnog
jedinstva, u ime koje su militantno nastupali reimi velikosrpske hegemo
nije. Nisu vidjeli kako se ideja dravnog i -narodnog jedinstva lako preo
braava u plemensku politiku i kako se ova kao u svoju maticu ulijeva u
politiku dravnog i narodnog jedinstva. U stvari, ove politike metamor
foze zamraivalo je socijalistima njihovo dogmatsko shvatanje o nacionalnom
373 GLAS SLOBODE br. 26 8. jula 1926. Bosanska veina.
374 GLAS SLOBODE isti broj ija je Bosna?.
159

jedinstvu troimenog naroda. Umjesto nacija, politika optika socijalista


raspoznavala je plemena, pa su oni tako, opirui se (poput komunista do
III zemaljske konferencije), plemenskoj razdrobljenosti objektivno usta
jali protiv velikog naela demokratije naela samoopredjeljenja naroda.
Ipak, iako je polazila sa platforme nacionalnog jugoslovenstva, socijalistika
kritika plemenske igre oko Bosne i Hercegovine, da bi se osvojila za svoje
pleme i dokazalo na taj nain da se njen plemenski karakter odreuje
karakterom jednog plemena, objektivno se okretala protiv glavnog cilja te
igre, ali, takoe, i protiv negiranja istorijski formiranog teritorijalno-politikog integriteta Bosne i Hercegovine, koje je uporno i sa strau propagirala
upravo organizacija Socijalistike partije u Bosni i Hercegovini. Odbaciva
njem teza plemenskih stranaka da je Bosna i Hercegovina isto srpska
zemlja, odnosno staro hrvatsko kraljevstvo, organizacija Socijalistike
partije Bosne i Hercegovine, suprotno svojim integralno-jugoslovenskim mo
tivima, objektivno je djelovala u smislu afirm acije istorijski formiranog po
sebnog politikog poloaja Bosne i Hercegovine. Na odnosu prema Bosni i
Hercegovini potvrivao se karakter i smisao politike jugoslovenskih strana
ka, provjeravao njihov odnos prema naelu nacionalnog samoopredjeljenja.
Zanimljivo je da su se i komunisti i socijalisti gotovo istovremeno,
jedni od drugih nezavisno, razliitim pristupom i iz razliitih pobuda, okrenu
li kompleksnom politikom problemu Bosne i Hercegovine, pri emu su
se neizbjeno sreli sa njenim muslimanskim fenomenom. Komunistima je u
prvom redu bilo stalo da obnove svoju aktivnost u Bosni i Hercegovini,
koju su tokom niza godina zanemarivali,375 naroito u ilegalnom razdoblju
svoje djelatnosti i da u obnavljanju svoga partijsko-politikog rada po
sebnu panju obrate siromanim muslimanskim masama, dok su socijalisti
u skladu sa svojom jugoslovenskom nacionalnom platformom razvili kritiku
plemenskih sukoba oko Bosne, koje raspiruju glavne plemenske partije,
pri emu im je naroito stalo do podrke i plemenskog opredjeljivanja
jake anacionalne muslimanske sredine. Dok su komunisti isticali potrebu
intenziviranja partijskog rada u Bosni i Hercegovini uopte, a posebno
meu muslimanskim radnim masama, pri emu nisu imali razraeno stano
vite o Bosni i Hercegovini u duhu principa nacionalnog samoodreenja, so
cijalisti su vjerovali da e samo vrijeme razrijeiti bosanski plemensko-vjerski politiki kompleks u njihovom jugoslovenskom nacionalnom kru
gu-

Sporazum radikala i Radieve HSS nije djelovao kao inilac stabili


zacije politikih odnosa u zemlji. Naime, ni jedna ni druga strana nisu bile
spremne da se odreknu svojih politikih ciljeva radikali da dre zado
bijeni primat u upravljanju dravom, Radi da Hrvatskoj osigura stabilan
autonomni poloaj. Tako su se ove dvije politike meusohno iskljuivale,
vijek Sporazuma mogao je da traje do trenutka, koji e jedna od njego
375 Arhiv Predsjednitva CK SKJ Fond Kl 1926/96.
(Poto se ni poslije III Kongresa KPJ, koji je pre CKKPJ postavio zadatak
da pristupi obnavljanju partijskih organizacija u Bosni i Hercegovini, stanje nije
mijenjalo, Oblasni komitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu obratio se za pomo
Politbirou CKKPJ dopisom 11. septembra 1926. godine. U ovom dopisu Oblasni
komitet trai od Politbiroa da uputi na rad u Bosnu i Hercegovinu jednog partij
skog radnika, koji bi pomagao Oblasnom Komitetu da pripremi i odri Oblasnu
partijsku konferenciju.)
160

vih potpisnica odabrati da ga raskine. Pokazalo se da je Sporazum pojaao


uticaj dvora na pravac razvoja politikih odnosa u dravi, a oslabio pozi
cije njegovih tvoraca, Paievih radikala i Radieve HSS. Uporedo, u najve
im politikim strankama odvijao se proces unutar partijskog i meupartijskog pregrupisavanja, podstaknut vie potrebama i procjenama njihovih
vrhova nego partijskih baza. Vodstva Demokratske stranke i JMO, svako iz
svojih motiva, vode kurs meupartijskog pribliavanja i povezivanja, to se
najprije manifestovalo ujedinjenjem poslanikih krugova JMO i Demokratske
stranke u Narodnoj skuptini, da bi zatim dolo do stvaranja Demokratske
zajednice, koja je predstavljala parlamentarni blok Demokratske stranke i
JMO.376 Bosanski socijalisti su u ovoj pojavi vidjeli dokaz da je vjerski
i autonomistiki karakter JMO iz korijena iupan i istovremeno ocijenili
da partijsko udruivanje Demokratske stranke i JMO znai putokaz za osta
le glavne stranke da se postepeno rasterete skuenog plemenskog obi
ljeja.377378 Sa ojaanim pozicijama dvorski krug je nastojao da u vrhovima
NRS i DS stvori svoja politika krila, kao da i u HSS formira grupaciju
koja bi imala karakter Radieve unutarpartijske opozicije.37 Kralj je preduzimao sve da Pai Radiev reim uini to nestabilnijim i da estim
izazivanjem i rjeavanjem vladinih kriza kompromituje i sam parlamentar
ni sistem, kao i Ustav na kome je zasnovan. Izraz toga stratekog cilja dvora
bilo je rasputanje skuptine 11. juna 1927. godine, koja se nalazila tek u
sredini svoga mandata i raspisivanje izbora za novi sastav Narodne skuptine
za 11. septembar 1927. godine. Na iznenaenje politike javnosti, mandat za
sprovoenje izbora dobila je vlada Velje Vukievia, koju su sainjavali
predstavnici dvorskih krila NRS i DS sa voom JMO drom M. Spahoin.
Prisustvo Spahino u ovoj vladi nije moglo da ospori i oslabi njen veliko
srpski karakter. Naprotiv, upravo mu je ono davalo podrku relativno i
roke politike baze, na koju se u Bosni i Hercegovini oslanjala JMO.
Za razliku od izbora, koji su odrani 1925. godine, sada su obje rad
nike partije, i SPJ i KPJ, odluile da uestvuju u izbornoj kampanji i postave
svoje kandidatske liste u cijeloj zemlji. SPJ je to uinila bez smetnji kao
legalna politika partija, a KPJ, prisiljena da djeluje u ilegalnosti, morala
je da trai legalnu formu da bi mogla da organizuje i razvije svoju izbornu
aktivnost.
Na politiki ivot i opredjeljivanje radnike klase u Bosni i Hercego
vini, nisu, meutim, uticale samo ove dvije radnike partije. Moglo bi se,
tavie, rei da je samo manji procenat radnika podravao njihove akcione
zahtjeve i neposredne ciljeve. To ih je, zapravo, i najvie gonilo da se bore
376 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 468469.
(pri stvaranju Demokratske zajednice njeni stranaki osnivai, konstatuje
B. G., rukovodili su se svojim posebnim partijskim interesima. Demokratska stran
ka da proiri svoj uticaj u Bosni i Hercegovini, JMO da se u saradnji sa Demo
kratskom strankom to prije vrati u vladu. Ni jedna, meutim, nije bila spremna
da se odrekne svojih samostalnih partijskih organizacija, iako je Demokratska
stranka u tom smislu deklarativno izraavala svoju spremnost.).
377 GLAS SLOBODE br. 36 16. septembra 1926 Poslednja taka.
378 Dr Todor Stojkov Opozicija u vreme estojanuarske diktature 1929
1935 Prosveta Beograd 1969 str. 15.
Dr Branislav Gligorijevi, op. cit. str. 474.
Dr Nedim arac op. cit. str. 98.
161

za emancipaciju radnika od ulicaja plemenskih i nacionalnih buroaskih


stranaka, koje su vjeto koristile optu relativnu zaostalost radnikih masa.
S druge strane, plemenske i nacionalne buroaske partije upravo su u toj
zaostalosti nalazile pogodan teren da politiki djeluju meu svojim rad
nitvom. U tom smislu veoma dobra forma bio je Savez hrvatskih radnika,
koji je okupljao hrvatsko radnitvo na nacionalnom programu hrvatske gra
anske politike i na taj nain poveavao ionako veliku idejno-politiku razdrobljenost i pocijepanost radnike klase u Bosni i Hercegovini. Predstavnici
HSS-e nastojali su da meu hrvatskim radnicima u Bosni i Hercegovini
razviju svijest da su tenje Saveza identine sa tenjama itavog hrvatskog
naroda, da je borba protiv izrabljivanja hrvatskog radnitva prva dunost Sa
veza hrvatskih radnika.3793801 Bio je to veoma efikasan metod zatvaranja radni
ka u nacionalni okvir, politikog ujedinjavanja nacionalnog rada sa nacio
nalnim kapitalom, pokrivanja klasnih protivurjenosti integritetom i jedin
stvom nacije.
Ukoliko je nacionalnim radnikim savezima bilo lake da svoje rad
nitvo okupljaju na politikom programu jedinstva nacije, utoliko se tee
izgraivalo jedinstvo radnike klase u Bosni i Hercegovini, kao i u Jugosla
viji u njenoj revolucionarnoj borbi za socijalizam. Na tom putu moralo je
da se uklanjaju neke samo plemenske i nacionalne prepreke3*0 ve i nasipi
koje su meu radnikom klasom jedna prem a drugoj podizale radnike
partije, iji je cilj bio isti socijalizam, a metodi borbe razliiti, evolu
cija, odnosno revolucija. Svi ovi momenti nuno su dolazili do izraaja u
periodu izborne aktivnosti radnikih partija tokom ljeta 1927. godine.
Na izbornim konferencijama, koje su bile izrazito slabo posjeene,
socijalistima je, kako su isticali njihovi govornici, bilo prvenstveno stalo
da razvijanjem propagande proire i ojaaju socijalistiki pokret, naroito
prem a komunistikom pokretu. Oni su posebno nastojali da se priblie si
romanim muslimanskim masama i odvoje ih od JMO, kritikujui njene
prvake da zavode muslimanski svijet parolom vjera je u opasnosti.3*1 Ko
liko su imali mogunosti, socijalistiki agitatori iz Sarajeva stizali su i u
m anja m jesta u kojima je bilo neto industrije d radnitva. Obraajui se
uesnicima izbornih skupova, oni su teite u svojim istupanjima postavljali
na kritiku glavnih plemenskih partija, prvenstveno na kritiku njihove poli
tike plemenskog okupljanja i podvajanja radnika, apelujui na radnike
da svoje povjerenje izraze ljudima koji su spremni i koji e znati da brane
njihove ekonomske interese. Karakteristino je, meutim, da se radnicima
379 ABH VSO Pov. br. 811a/1927.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu 1. maja 1927Javni zbor
Saveza hrvatskih radnika u Sarajevu Izvjetaj Velikom upanu Sarajevske ob
lasti.
Dr Ahmed Hadirovi Sindikalni pokret u Bosni i Hercegovini 19181941
Institut za istoriju Sarajevo, izdavaka organizacija Rad Beograd
1978 str. 153155, 418.
380 ABH VSO Pov. br. 811/1927.
Ispostava sreza visokog u Vareu 1. maja 1927 Izvjetaj o proslavi
1. maja u Vareu Velikom upanu sarajevske oblasti Sarajevo.
381 ABH VSO Pov. broj 1794/1927.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu 10. septembra 1927 Izbor
na konferencija SPJ u Sarajevu Velikom upanu sarajevske oblasti.

preteno obraaju kao sirotinji, istiui da je upravo poloaj sirotinje osnovni


inilac koji povezuje radnike bez obzira bili oni muslimani, pravoslavni ili
katolici.382 To sigurno nije bio nain razvijanja klasne svijesti kod radnika,
da bi se uspjenije borili protiv sistema kapitalistikog izrabljivanja, ve
politika kampanja sraunata na dobijanje sirotinjskih, radnikih gla
sova, koja ne razotkriva strukturu kapitalistikog drutva i metode eksploa
tacije. Ipak, bosanskohercegovaki socijalisti oekivali su da e njihova iz
borna taktika uroditi plodom. Nasuna potreba jugoslovenske radnike
klase jeste da ona doe do parlamentarnog zastupstva.583 Tome cilju socija
listi odavno tee, od usvajanja prvog partijskog programa, kome su definisali pozitivan odnos partije prema parlamentu. Preko parlamentarnih tribina
mobilisati radniku klasu i osiguravati sve iru njenu podrku i napokon sa
parlamentarnom veinom pripremiti prelaz u novo drutvo socijalizam.
Skuptinski izbori sada su ansa da se Socijalistika partija kao radnika
partija parlamentarne demokratije ponovo nae u parlamentu, u kome je
ve imala svoje predstavnike kada se donosio Ustav 1921. godine. Ova ansa
je utoliko realnija to se kod radnih masa, po ocjeni socijalista, ispoljava
sve oiglednija tendencija gubljenja interesa zai plemenska i dravnopravna
pitanja, u emu su oni vidjeli veliki politiki napredak.384385Tako su socija
listi Bosne i Hercegovine mislili i radili tokom izborne kampanje. Svaki
odrani govor socijalistikih agitatora i poslanikih kandidata, svaki napis u
socijalistikom listu protiv plemenskih partija i plemenske politike, sva
ki i najbeznaajniji neplemenski taktiki manevar i potez bilo koje graan
ske stranke posvjedoavaii su da se ubrzano pribliava kraj plemenskom
gledanju i plemenskim motivima u organizovanju politikog ivota i rje
avanju velikih dravnih pitanja.
Izbori za Oblasne skuptine krajem januara, obiljeavanje meunarod
nog praznika rada 1. maja i zatim izbori za Narodnu skuptinu u septembru
1927. godine bili su prilika da i KPJ u Bosni i Hercegovini pokae svoje
prisustvo u politikim kretanjima svoje sredine. Raspoloivi izvori upuuju
na zakljuak da se bosanskohercegovaki komunisti i dalje postavljaju pre
ma svim graanskim strankama frontalno i negativno kao prema kapitalisti
kim strankama i da meu njima ne prave razlike da Li su kao takve nosioci
nacionalnog ugnjetavanja ili nosioci otpora nacionalnom ugnjetavan ju.383
BORBA je pisala da se u Bosni i Hercegovini ispoljavaju znaci podizanja
radnikog pokreta, ali da uticaj KPJ u izvjesnim industrijski razvijenim
centrima, kao to je, na primjer, Banja Luka, ne odgovara snazi radnike
klase. List takoe uoava da u Bosni i Hercegovini seljatvo masovnije od
lazi od velikih nacionalnih buroaskih stranaka, kao to je NRS, i prilazi
svojim klasnim strankama, ime se za KPJ otvaraju ire mogunosti da
382 ABH VSO Pov. br. 1659/1927.
Poglavar sreza viegradskog 31. VIII 1927. Velikom upanu sarajevske
oblasti Izvjetaj o zboru SPJ.
383 GLAS SLOBODE br. 26-30. juna 1927 Izborna borba.
384 GLAS SLOBODE br. 2921. jula 1927 Bosanske stranke.
385 GRAA o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941 Dokumenti,
br. 12. (Radnom narodu grada i sela), br. 13 (Veliki zbor sarajevskog proletarijata),
14 (Radnici i radnice, drugovi i drugarice, Proleteri grada Sarajeva) str.
403407.
163

oyaj proces jo vie ubrza i usmjeri u pravcu politikog povezivanja se


ljatva sa radnikom klasom, pod vodstvom radnike klase i njene revolucio
narne partije.386
U izborima za Narodnu skuptinu K PJ je odluila da postavi kandidatsku listu ne iz uvjerenja da bi mogla dobiti koji mandat, ve da izbornu
kampanju iskoristi kao mogunost razvijanja kritike reimskih i opozicionih
buroaskih partija, koje svojom politikom uvruju sistem kapitalistike
eksploatacije radnike klase i seljatva i omoguavaju velikosrpskoj buro
aziji da svakojakim reakcionarnim metodima sprovodi i pootrava nacional
no ugnjetavanje. U duhu opredjeljenja i zakljuaka III kongresa, koji je
pred K PJ postavio zadatak stvaranja saveza radnika, seljaka i ugnjetenih
naroda u borbi protiv kapitalista i hegemonije velikosrpske buroazije,'87
vodstvo K PJ je ocijenilo da Republikanski radniko-seljaki blok predstav
lja najpogodniji i odlukama III kongresa najadekvatniji oblik pod kojim ona
moe da ue u izbornu kampanju i u njoj popularie svoje stavove o osnov
nim pitanjima poloaja radnike klase, eksploatisanog seljatva i potlaenih
naroda. Organima vlasti nije bilo teko prepoznati da iza Republikanskog
radniko-seljakog saveza (bloka) stoji ilegalna K PJ i stoga su, po posebnim
nalozima vlade, preduzimali sve m jere da bi onemoguili postavljanje njenih
kandidatskih lista i sprijeili komunistike kandidate i agitatore da propagi
raju gledita i konkretne zahtjeve Partije u borbi protiv izrabljivanja rad
nih masa i nacionalnog tlaenja.388 Ipak Republikanski radniko-seljaki blok
uspio je da u Bosni i Hercegovini istakne i dobije odobrenje za dvije liste,
u Tuzli i Mostaru.389 Birai u Bosni i Hercegovini pokazali su na septem
barskim izborima 1927. godine smanjeni interes u poreenju sa izborima
na Narodnu skuptinu odranim u februaru 1925. godine. Podrka radnike
klase nije se osvajala u povremenim, efemernim kampanjama, koje su pred
stavljale suvie tijesan prostor da bi se razradila partijska gledita o aktuelnim pitanjima socijalistike borbe. Za ostvarenje takvog cilja bila je neophod
na politika aktivnost u kontinuitetu, stalan kontakt Partije sa radnikom
klasom. Kao to su realno predviali, socijalisti i komunisti (Republikanski
radniko-seljaki blok) nisu dobili mandate. Meutim, izborne rezultate tuma
ili su izrazito oprenim razlozima.
Kao da su zaboravili ta su govorili i kako su ocjenjivali pojave poli
tikog pregrupisavanja unutar i izmeu pojedinih graanskih stranaka, so
cijalisti su za svoj izborni neuspjeh nalazili objanjenje u konstantnom,
standardnom razlogu, da je, kao i ranije, plemenski i vjerski momenat
386 BORBA Radniko seljake novine br. 45 24 septembra 1927.
Politike i ekonomske prilike u Bosanskoj Krajini.
387 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija III kongresa o agrarnom
i seljakom pitanju. str. 124 125.
Proglas CKKPJ svim lanovima Partije str. 143144.
388 ABH VSO Pov. br. 2029./1927.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Velikom upanu sarajevske
oblasti Sarajevo.
Ferdo Culinovi op. cit.(I) str. 499.
Dr Nedim arac op. cit. str. 106.
389 Nosilac kandidatske liste Republikanskog radniko-seljakog bloka u mo
starskom okrugu bio je Gojko Vukovi, za koga je glasalo 58 biraa (N. arac
Gojko Vukovi Mostar 1959 str. 8.)
164

i na ovim izborima bio najvaniji faktor u opredjeljivanju biraa prema


stranakim kandidatima.390 Ako su u pretenom broju radnici svoje povjere
nje i dalje poklanjali plemenskim graanskim partijama, onda oni
naglaavaju socijalisti sami snose odgovornost za poloaj u kome se na
laze. Socijalisti su ih ve odavno na to upozorili, ponavljali su predstavnici
SPJ u Bosni i Hercegovini.
Po ocjeni komunista septembarski izbori pokazali su da kriza parla
mentarizma ide svojoj kulminacionoj taki, da vlada Velje Vukievia, sa
stavljena od dvorskih grupacija unutar Narodne radikalne i Demokratske
stranke, sistematskim kompromitovanjem parlamentarnog sistema kri put
zavoenju reima diktature.391 Konstantni pritisak organa vlasti i neprekidni
progoni kojima je tokom izborne kampanje bila podvrgnuta utvrivali su
KPJ u uvjerenju da Republikanski radniko-seljaki savez nije bio samo for
ma njenog legalnog uea u izborima, ve stvaranje jedinstvenog fronta
svih radnikih i seljakih organizacija i djelovanje u njemu predstavlja tra
jan zadatak komunista u borbi protiv reima kapitalistike eksploatacije i
nacionalnog porobljavanja.392 U nastojanju da ispravi pogrean odnos KPJ
prema Bosni i Hercegovini, BORBA je ee pisala o drutvenim, ekonom
skim i politikim prilikama u Bosni i Hercegovini, o politikim kretanjima
i procesima u graanskim i seljakim partijama i ukazivala komunistima u
Bosni i Hercegovini da se pred njima otvaraju povoljne mogunosti u po
gledu stvaranja jedinstvenog fronta radnika i seljaka. Ukoliko u toj akciji
komunisti budu prisutniji, utoliko e se lake savladavati otpor pojedinih
rukovodstava Socijaldemokratske i seljakih partija, kao to je Savez zemljoranika, da se radnike i seljake mase okupe u jedinstvenom radniko-seljakom savezu. Neumoljivi bijeli teror doveo je K PJ do saznanja da njen
opstanak i uspon stoje u punoj zavisnosti od njene sposobnosti da probije
blokadu svoga ilegalnog poloaja i povee se neposredno, djelotvorno i vrsto
da masama radnike klase i seljatva, sa svima socijalno-eksploatisanim i
nacionalno ugnjetenim. I dok je pseudoparlamentami reim utirao put dvorsko-generalskoj diktaturi, koja joj je pripremala zavrni udarac, K PJ je u
jedinstvenom radniko-seljakom savezu pronala put svoga izlaska na otvo
renu drutveno-politiku scenu borbe za revolucionarnu demokratiju. Meu
tim, put od spoznaje do prakse nije bio ni kratak, ni ravan. Pogotovo u
Bosni i Hercegovini, koja ni tvrdom drutvenom i politikom stvarnou, ni
vijekovima zaraenim tradicijama nije bila sklona komunistikom pokretu.
Ali, svoju socijalnu i politiku vitalnost radnika klasa mogla je dokazati
prije svega vitalnom sposobnou KP da se u njoj, i sa njom u .narodu,
postepeno iri i sve dublje korjenuje. Jedina radnika partija, koja je u
borbi za interese radnike klase bila spremna na sve rtve, bila je KPJ.
390 GLAS SLOBODE br. 37 15. septembra 1927 Socijalistikim rad
nicima u Bosni i Hercegovini.
Socijalisti u Bosni i Hercegovini dobili su 2.365 glasova na izborima u
septembru 1927 (Dr Toma Milenkovi op. cit. str. 376).
391 BORBA Radniko-seljake novine br. 49 22. oktobra 1927.
Na putu k diktaturi
392 BORBA Radniko-seljake novine br. 2 5. januara 1928 Otvo
reno pismo Republikanskog saveza radnika i seljaka.
BORBA br. 3 12. januara 1928 U akciju protiv osiromaenja i
gladi! U Hercegovini hara glad.
165

To radnika klasa nije uvijek imala pred oima, usljed. ega se istina KPJ
sporo pretvarala u istinu radnike klase, ponekad zahvaljujui i promaa
jim a K PJ. Ipak u svijesti radnike klase rastao je ugled K PJ, koji se morao
sticati i zasluivati uvijek iznova neprekidnim akcijam a i borbama, uspjesi
ma kao i porazima.

Sistematsko podrivanje i ruenje parlamentarnog sistema najvie je


pogaalo radniku klasu, ali ne zbog toga to je ona u njemu nalazila pouz
dan tit da je brani od agresivne eksploatacije nezajaljiive skorojevievske
klase, ve zbog sasvim tanog uvjerenja cjelokupne jugoslovenske buroa'zije, i svake nacionalne posebno, da je to jedina klasa iji su drutveni i
istorijski interesi nepomirljivi sa kapitalistikim drutvenim poretkom, u
kome buroazija nalazi mogunosti svoje vrste klasne vladavine. Stoga je
ruenje parlamentarnog sistema u Jugoslaviji bilo najdublje povezano sa
smiljenim ograniavanjem mogunosti radnike klase i njenog pokreta da
se sredstvima ekonomske i politike borbe suprotstavljaju obespravljivanju kome ih izlae vlast buroazije. Kao i u prvim godinama nove drave,
kada je pomou parlamentarnog sistema jugoslovenska buroazija uvrivala
svoje pozicije u drutvu i dravi, da bi u meusobnom sukobu hegemonija
pripala velikosrpskoj buroaziji to je najveom cijenom platila upravo
radnika klasa, jer je hegemonija najprije dola do izraaja stavljanjem van
zakona revolucionarnog, komunistikog pokreta i u procesu likvidacije i
odbacivanja parlamentarnog oblika vladavine, u kome je vodeu ulogu imala
opet velikosrpska buroazija da bi ouvala i uvrstila hegemoniju rad
nike partije razliito su se ponaale, pa se njihovo dranje, sasvim prirodno,
odrazilo u razliitim motivima i argumentaciji njihove kritike antiparlamentarne prakse politikih vrhova u dravi.
Za SPJ je karakteristino da ne analizira unutranje komponente poli
tikih procesa i kretanja, ve ih posm atra sa varljive povrine dogaaja,
s njihove pojavne strane, usljed ega su njene ocjene nestabilne, promjen
ljive, povremene i privremene, kao to su i same pojave. Otuda je i njena
politika aktivnost u kontinuitetu sva izlomljena, kratkog daha i malog
koraka, parcijalna i fragmentarna, od danas do sutra, u oekivanju dogaaja,
a ne u njihovom pripremanju. Poto su odgovornost za neuspjeh u izborima
od 11. septembra pripisali samim radnicima, jer su podrku pruili plemen
skim, graanskim, a ne svojoj radnikoj, Socijalistikoj partiji, bosanski
socijalisti su na prve vijesti o mogunostima optinskih izbora u Bosni i
Hercegovini odmah skrenuli panju radnikoj klasi da pone sa izbornim
pripremama, kako bi bar u optine poslala svoje zatitnike. Po njihovoj
ocjeni odravanje optinskih izbora u Bosni i Hercegovini predstavlja uspjeh
Spahinih Muslimana i kraj samovlade radikala i njihovih optinskih ko
mesarijata. U Bosni i Hercegovini sm atraju socijalisti otvara se novi
kurs u znaku podjele vlasti izmeu JMO i NRS, autonomistike musliman
ske (socijalisti su i protiv pokrajinskog i protiv vjerskog atributa ove stran
ke) i centralistike velikosrpske partije (socijalisti se protive njenom ple
menskom obiljeju, a dravni centalizam je i njihovo opredjeljenje). Socija
listi su miljenja da ovaj momenat meupartijske podjele vlasti, kojom se

166

ukida politiki monopol jedne, a spreava monopol druge, nema znaaja, za


radnike i da su oni prvenstveno zainteresovani za same optinske izborie, ko
ji, po njima, moraju da se odre krajem januara ili poetkom februara 1928.
godine.593 Brza smjenjivanja dogaaja u politikom ivotu djelovala su kao
iznenaenja i pravi okovi u redovima socijalista, a u njihovim komentarima
politikih pojava ispoljavala se vie zbunjenost i panika nego sposobnost
objektivnog i odmjerenog razmatranja i ocjenjivanja prilika. Kao da je do
samih dogaaja dolo iznenada, odjednom, izvan prethodnih zbivanja, toko
va i kontinuiteta, u nekoj drugoj sredini, kojoj oni sami i ne pripadaju. Ta
ko su predloi Pribievia i Radia, koje su javno iznijeli povodom krize i
ostavke Vukievievog kabineta u februaru 1928. godine,594 da se sastav vla
de povjeri jednom generalu, za socijaliste imali znaaj ne samo krize vlade,
ve krize samog parlamentarizma, koju oni vide tek 1928. godine, a ne od sa
mog poetka drave, od kada su kraljevim dekretima odrani izbori za etiri
sastava Narodne skuptine, a tri puta parlament bio rasputen. Radiev i
Pribieviev prijedlog bio je, po miljenju socijalista, potvrda bankrotstva
jugoslovenske buroaske demokratije i krah svih buroaskih stranaka.393495
Ako je jo prije nekoliko mjeseci u pribliavanju JMO i DS i obrazovanju
Demokratske zajednice nalazila argumentaciju da se JMO oslobaa vjerskog
obiljeja i postaje moderna stranka, spremna ak da izae i7 svoga pokra
jinskog okvira, sada, poto se izborila za odravanje optinskih izbora u
Bosni i Hercegovini, JMO je ponovo iskljuivo v ersk a organizacija, koja je,
blagodarei kulturnoj zaostalosti svojih pristalica. . . uspela da bude jedini
politiki predstavnik i vo muslimanskih masa.396 Predsjednik vlade, koja
je postala neodriva i morala da padne, pojavio se kao mandator za sastav
novog kabineta. Velja Vukievi je dobro vodio igru koja mu je sa dravnog
vrha bila povjerena. U novu Vukievievu vladu uli su predstavnici radikala
i demokrata, SLS i JMO,397 koja je 1921. godine pomogla snagama centraliz
ma da se izglasa Vidovdanski ustav, a sada im, zajedno sa slovenakim klerikalcima dola u pomo da se spasi parlamentarizam, koji od Rai-Pribievieve Samostalno-demokratske koalicije (SDK)398 i generala brani monarh
vrhovni uvar Ustava. Logikom igre, izvan vlade, u opoziciji, nala se
SDK, iji su efovi predlagali obrazovanje vlade pod predsjednitvom ge
nerala kao izlaz iz hronine politike krize. Takvoj neparlamentarnoj vladi
usprotivio se dvor sa kraljem na elu, koji je, u stvari, reirao otvaranje
i rjeavanje vladinih kriza.399 Kraljevu igru nisu otkrili voe SDK, koje su
393 GLAS SLOBODE br. 42 20. oktobra 1927 Novi kurs u Bosni.
GLAS SLOBODE br. 49 8. decembra 1927 Optinski izbori?.
394 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 505.
Dr Nedim arac op. cit. str. 108.
395 GLAS SLOBODE br. 8 23. februara 1928 Generali u politici.
396 GLAS SLOBODE isti broj Pod rvnjem napretka.
397 Dr Nedim arac op; cit. str. 109.
Seljako-Demokratska Koalicija obrazovana je pod HSS i Samostalne Demo
kratske stranke 10 novembra 1927. godine u Zagrebu.
398 Ferdo Culinovi op. cit. (I) str. 511.
Dr Todor Stojkov op. cit. str. 11.
399 Dr Branislav Gligorijevi op. cit. str. 505514.
Dr Nedim arac op. cit. istr. 108110.
167

stajale u sreditu politikih dogaaja i kretanja i koje su rasplet krize na


lazile u tome to e kralj biti primoran da se njima obrati da obrazuju
vladu, niti su je, sasvim shvatljivo, prepoznali i razumjeli socijalisti, koji
su se nalazili na samoj periferiji politikih zbivanja, iako su vrsto vjerovali
da iz svoje socijalistike politike optike dravnog jedinstva i nacionalnog
istorijskog jugoslovenstva sa nepogreivom tanou vide integralnu drav
nu i politiku situaciju. U toj optici nova Vukievieva vlada bila je pritenjena sa svih strana podvodnim i povrinskim strujam a, pred kojiima je
ona morala da popusti i koncesijama da spasava to se da spasiti. Sve to
je jugoslovenska socijalna i nacionalna revolucija (1. X II 1918) donijela,
sve je stavljeno u pitanje, i agrarna reforma, i nacionalno jedinstvo i socijalni
napredak. U pitanje nije stavljeno samo d rav n o jedinstvo. . . k o je . . . je
nacionalna revolucija donijela . . . Rat i njegov ishod u nas zatekli su prilike
koje za nacionalno i dravno jedinstvo jo nisu bile dovoljno pripremljene
(kao i dr Sima M arkovi!). . . nacionalna revolucija postepeno je pretvorena
u uasan unutranji rat oko prestia pojedinih plemena, konfesija, pokra
jina i grad ova. . . Kroz na cjelokupan socijalni i politiki ivot. . . prolazi
jaka struja kontrarevolucije. . . Meutim, ove ocjene, izreene pod impresi
jom teke stvarnosti, deklarativno potiskuje doktrinarno stanovite da e iz
proleterskog jedinstva (o kome se verbalno mata, a za koje se premalo radi),
kao iz volebnog arobnog izvora maginom silinom potei one ideje i one
snage koje su potrebne ne samo proletarijatu kao drutvenoj klasi, nego i
svakom narodu koji hoe da bude civilizovam i da ide napred.400
U ovo vrijeme socijalisti su koristili i izvjesne popularne nepolitike
oblike da bi se ire povezali sa radnikom klasom i afirmirali svoje jugoslovensko opredjeljenje. Tome cilju trebalo je da poslui organizovanje Rad
nikog sleta krajem m aja 1928. godine u Sarajevu, koji su njegovi organi
zatori pretvorili u politiku manifestaciju socijalistikog radnikog pokreta.
Program isleta imao je ne samo sportski ve i kulturno-umjetniki sa
draj,401 a istupanje velikog broja govornika na akademiji iz mnogih jugoslovenskih centara iz krajeva (Slovenije, Srbije, Hrvatske, Vojvodine, Dalmacije),
kao i iz veih industrijskih centara Bosne i Hercegovine imalo je smisao u
tome da se bosanskohercegovaki socijalistiki radniki pokret predstavi
radnikoj klasi i javnosti kao mona poluga i iva snaga optejugoslovenskog socijalistikog pokreta.402 Meutim, snaga socijalistikog pokreta mje
rila se i potvrivala prije svega njegovim stabilnim vezama sa masama rad
nike klase u njenoj borbi protiv izrabljivanja i svakojakog ugnjetavanja, a
ne u akademijama, zabavnim programima i sportskim igrama, odvojenim
od stvarnih interesa i zaht jeva radnike klase.
Daleko od autentinih izvora zvanine, kao i politike glavne opozicio
ne snage, SDK, bosanski socijalisti u jeku unutranje politike krize reagi
rali su svojim kritikim komentarima na svakojaku kombinatoriku preure
400 GLAS SLOBODE br. 16 28. aprila 1928 Restauracija 401 ABH
VSO Pov. broj 960/1928.
401 Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 28. maja 1928
Izvjetaj o otvorenju stadiona.
ABH VSO Pov. br. 959 /1928.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 27. maja 1928
Izvjetaj o sveanoj akademiji Radnikog sleta u Narodnom pozoritu.
168

enja drave koja je kruila u javnosti. U takvim komentarima otkrivala se,


u stvari, nepostojanost njihovog u osnovi malograanskog politikog naina
miljenja. Tobonji Nacrt novog ustava SDK, prema kome je trebalo da
se u Jugoslaviji stvore tri, odnosno etiri oblasti sa autonomnom izvrnom i
zakonodavnom vlasti (Slovenija, Srbija sa Banatom; Hrvatska, Slavonija,
Srem, Dalmacija, Bosna, Hercegovina i Crna Gora; etvrtu oblast, eventual
no, sainjavala bi juna Srbija), bosanskohercegovaki socijalisti tretirali su
i odbacivali kao oivljavanje ideje trijalizma i isticali apsurdnost stanovita
da e pravoslavni i muslimanski jugozapad drave pristati da se vee za
zapadnjaki i katoliki Zagreb.403 Tako su socijalisti u vjerskoj podvojenosti
i netoleranciji (protiv koje su se stalno izjanjavali kao izraza konzervativ
ne drutvene i politike svijesti) nalazili osnovni inilac od koga se mora
poi u ustavnoj reformi drave, pri emu doputaju da se jugoslovenski
dravni prostor dijeli na katolike i pravoslavno-muslimanske oblasti. Da
bi mogla da se obrazuje neka autonomna oblast ako to ve mora da bude
socijalistiki uslov je bio da ne bude katoliko-pravoslavna, katoliko-muslimanska i napokon katoliko-pravoslavno-muslimanska. Mjeovitog vjerskog
sastava moe egzistirati samo ona oblast ako na njoj ive pravoslavni i mu
slimani. Tako se sada razjanjava socijalistiko gledite da Bosna i Hercego
vina, u kojoj, pored muslimana i pravoslavnih, ive i katolici, nema uslova
da postane posebna autonomna oblast. Ovo tumaenje dovodi direktno u
pitanje i samu socijalistiku koncepciju jugoslovenskog dravnog jedinstva,
jer, ako se pravoslavni i muslimanski jugozapad opire politikoj zajednici
sa katolikim zapadom na uoj politikoj teritoriji, onda je pogotovu nemoguna njihova politika uzajamnost na cjelovitoj jugoslovenskoj dravnoj
teritoriji. Kako oni, ipak, moraju da ive u vjerski mjeovitoj jugosloven
skoj dravi, izlaz treba da se trai u skladu sa temeljnim opredjeljenjem
SPJ za demokratiju u realizaciji naela demokratije, u politikom siste
mu u kome upravlja demokratska veina, odnosno pravoslavno-muslimanski jugozapad. To su teorijske i logine konsekvence socijalistike kritike
navodnog Nacrta ustava SDK, koja u sutini obara ne samo socijalistiku
tezu o nunosti jugoslovenskog dravnog centralizma ve istovremeno i sa
mu socijalistiku koncepciju nacionalnog jedinstva u obliku jugoslovenstva.
Eklekticizam u politikoj teoriji i ideologiji otkrivao se kao antiteorija i ideo
loka konfuzija, a u politikoj praksi kao loa, rava politika, koja od nas
ne vidi sutra, pa gubi tlo pod nogama jo danas.
Atentat u Narodnoj skuptini 20. juna na vou i poslanike HSS bio je
flagrantan dokaz da je velikosrpska buroazija, u tenji da ouva hegemo
niju, rijeila da odbaci i ukine parlamentarni sistem. Osuujui djelo
Punie Raia, socijalisti su u politikom zloinu radikalskog poslanika
nalazili potvrdu za svoje gledite da je estoka borba oko ustava izgubila
plemenski karakter i pretvorila se u borbu izmeu pokrajina. Podlogu
tome gleditu davala je okolnost to se veina preanskih Srba nala na
403
GLAS SLOBODE br. 24 14. juna 1928 Snaga bez oiju Pisac
monografije Socijalistika Partija Jugoslavije 1921 1929 dr Toma Milenkovi
ocjenjuje da je u Bosni i Hercegovini najvei broj lanova SPJ poticao iz redo
va Srba (str. 558), da je veina lanstva dolazila iz redova zanatskih radnika, dok
su manji dio inili industrijski radnici, inovnici i intelektualci (str. 559), da je
krajem 1928. u Bosni i Hercegovini bilo svega oko 150 lanova SPJ (str. 456).
169

zajednikoj liniji sa radievcima,404 ime $e Jugoslavija politiki pocijepala


na Srbiju i preanske krajeve.
Dogaaji su stalno primoravali socijaliste da svaki put trae druge
objektivne razloge, pomou kojih su ih objanjavali. Ako dravna kriza ne
moe da se objasni plemenskim sukobima, onda se tumai religijsko-civilizacijskim razlikama, a kada i ova tum aenja m oraju da se odbace, uzroci krize
trae se u pokrajinskim borbama. Socijalistika partija, koja je uporno
insistirala na priznanju da je ona autentini predstavnik radnike klase u
Jugoslaviji, u svojim analizama i interpretacijam a politikih kretanja i doga
aja u zemlji zanemarivala je klasne protivrjenosti i klasnu borbu i njihove
konkretne oblike ispoljavanja. Dok se hvatala pojava i o njim a izjanjava
la, sutina drutvenih i politikih zbivanja joj je izmicala i ostajala s one
strane njenih razm atranja i spoznaje.
Tek to su odbacili ustavni nacrt SDK o podjeli drave na tri auto
nomne oblasti, bosanski socijalisti nali su se pred potrebom da ocjenjuju
koncepciju ustavne reforme drave koja je najvjerovatnije poticala
opet od SDK na etiri velike oblasti sa posebnim vladama i saborima.
Po toj koncepciji srpsku oblast inile bi Srbija, juna Srbija i Vojvodina,
hrvatsku oblast Hrvatska, Slavonija i Dalmacija, slovensku oblast Slovenija;
etvrtu, mjeovitu oblast obrazovale bi Bosna, Hercegovina i Crna Gora. Pod
pritiskom anticentralistikih snaga, imajui u vidu primjere Njemake, Aus
trije i eke, u kojima decentralizacija dravne uprave nije dovela u opasnost
dravnu cjelinu, socijalisti su bili skloni da prihvate reviziju Ustava, ali pod
uslovom da se za nju bezuslovno izjasne veine svih dananjih!!) plemena
i pokrajina.405 Povlaei se tako pred snagama koje su traile reviziju Ustava
u smislu ukidanja dravnog centralizma, socijalisti su isticali da pobolj
anje politikih prilika u Jugoslaviji moe donijeti samo obnovljena i
ojaana, radnika, Socijalistika partija.406 Kao da su htjeli uvjeriti sami
sebe da, uprkos usvajanju razloga za kompromisnom revizijom Ustava,
oni i dalje imaju d zadravaju svoje socijalistiko stanovite o ureenju dr
ave, koje e, uvjereni su, u datom trenutku prihvatiti i podrati jugoslovenski proletarijat. Branei godinama dravni centralizam, SPJ se konano i
sama pridruila snagama koje su zahtijevale reviziju Ustava i dravnu de
centralizaciju i najavila da e partijski kongres formulisati stanovite o ure
enju drave, u kome e doi do izraaja principijelni zahtjev proletarijata
za iskonskom demokratijom i ravnopravnou cijelog!!) naroda.407 Ipak,
socijalisti su imali potrebe i razloga da izraze nezadovoljstvo zbog nerazvije
ne klasne svijesti proletarijata. Tome doprinose i rezultati oktobarskih optinskih izbora u Bosni i Hercegovini. Pod elementarnom snagom i utica404 GLAS SLOBODE br. 25 21. juna 1928 Socijalistiko stanovite
poslije atentata u Narodnoj Skuptini.
405 GLAS SLOBODE br. 26 27. juna 1928 Sta sad?.
O zahtjevima SDK za reviziju Ustava vidjeti: Ferdo Culinovi opr cit.
(I) str. 535 dr Todor Stojkov op. cit. str. 1213. dr Ljubo Boban
Sporazum Cvetkovi-Maek Beograd str. 11 dr Nedim arac op. cit.
str. 149.
406 GLAS SLOBODE isto.
407 GLAS SLOBODE br. 42 18. oktobra 1928 Na mrtvoj taci.
170

jem plemenskih borbi stajali su i radnici i u ovim izborima. Oni su u svojoj


velikoj veini glasali za buroaske plemenske i vjerske partije.40 Stoga, s
obzirom na tako nepovoljnu situaciju, 13 vijenika, koliko su na ovim izbo
rima dobili, predstavlja, smatraju socijalisti, uspjeh skroman, ali istovreme
no i znaajan. ... Dok komunistima i nacionalistima pripada prolost,
nama pripada budunost. . . Mi danas s ponosom moemo da reknemo da
smo jed in i klasn i rad n iki p o k re t u B o sn i i H ercegovini i d a vie kom u n is
tik o g k on ku ren ta nem am o.408409 Poto im vie komunisti nee stajati na putu,
socijalisti e moi da sve svoje snage posvete politikoj mobilizaciji i izgrad
nji socijalistikog jedinstva radnike klase, koje takoe podrazumijeva i
socijalistiku emancipaciju radnike klase od elementarne snage i u tica ja . . .
buroaskih plemenskih i vjerskih partija. Nema sumnje da je Socijalistika
partija iskreno eljela da u radnikoj klasi potisne i savlada komunistike
i buroaske politike uticaje, naroito uticaje njihovih plemenskih shvata
nja. Ali, u politici elje i mogunosti da se ostvare izraz su svojevrsne p rotu
rjenosti, pa se nekad jedne u drugima rastvaraju, a nekad uzajamno prevazilaze. Idui za dogaajima i noeni njima, socijalisti su as smatrali real
nom mogunost rjeenja dravne krize obrazovanjem generalske vlade, u
kojoj je i Radi pred kraj ivota nalazio izlaz, as su prihvatali kao realnu
ansu da se kriza prevazie promjenom Ustava i stvaranjem nekoliko iro
kih samoupravnih, odnosno autonomnih jedinica.410 Ukoliko se, meutim,
kriza produbljavala, utoliko su socijalisti ispoljavali sve izrazitije oscilira
nje izmeu pomenutih mogunosti i, stojei tako na raskru, bez snage da
se opredijele, i sami su sve dublje padali u krizu. Neposredno prije nego to
je kralj izvrio dravni udar, koji su vladine stranke i SDK svojim dranjem
i stavovima i same pripremale, i proglasio diktaturu, socijalisti su smatrali
da kazuju i istoriji zavjetavaju svoj sud o protekloj deceniji ivota jugoslovenske drave time to e u tom trenutku kao omiljeni refren ponoviti
programsku misao svoje politike filozofije. Socijalistiki proletarijat trai
takav izlaz iz vjeitih kriza, koji e onemoguiti plemenske, vjerske i dravno-pravne borbe, a omoguiti klasne borbe i na politikom i na ekonomskom
podruju narodnog i dravnog ivota.411 Ovoga dogmatskog stanovita, koje
nepremostivim zidom razdvaja klasne i nacionalne borbe, socijalisti nisu
znali da se oslobode, jer nisu razumjeli da plemenske, vjerske i dravno-pravne borbe imaju svoje unutranje socijalne, klasne sadraje, suprotnosti
i protivrjenosti, kao i da se klasne borbe ne mogu izdvojiti iz odreenih
408 GLAS SLOBODE br. 44 31. oktobra 1928 Opredjeljenje biraa.
409 GLAS SLOBODE isti broj Sahrana jedne iluzije.
(Na optinskim izborima u Bosni i Hercegovini u oktobru 1928. godine so
cijalisti su, kako je pisao GLAS SLOBODE, dobili 2000 glasova i trinaest vijenika,
a komunisti 500 glasova i jednog vijenika. Meutim, dr Toma Milenkovi je utvr
dio da su na ovim izborima u Bosni i Hercegovini socijalisti dobili 1513 glasova)
dr Toma Milenkovi op. cit. str. 416.
4,0 GLAS SLOBODE br. 51 20. decembra 1928 Rasklimatana vlada.
GLAS SLOBODE br. 52 27. decembra 1928 Strana intervencija.
411 GLAS SLOBODE br. 1 3. januara 1929 Kriza . ..
(Od ovog broja, pa do br. 12, od 4. aprila 1929, socijalistiki list nije objavio ni jedan lanak u vezi sa novim stanjem, uspostavljenim proglaenjem estojanuarske vojno-monarhistike diktature. U lanku Program vlade, objavljenom
u broju od 4. aprila 1929. list pokazuje razumijevanje za vladine napore da se
olaka rjeavanje glavnih pitanja).
171

nacionalnih uslova, okvira i odnosa. Kada se iz politikih doktrina i teore


ma poSmatra stvarnost u nastojanju d a se potvrdi njihova valjanost i ispravnost
time to se hoe da stvarnost dovede u sklad sa teoremama, onda se neizbjeno
politika zatvara u teoreme i odvaja od stvarnosti. U tenji da se politiki
ivot potini politikoj teoriji nalazi se razlaz politike teorije i politike
prakse, od ega neminovno stradaju i propadaju i teorija i praksa. Socijalisti
to nikako nisu eljeli. Naprotiv, svim biem htjeli su da se potvrde kao
,mona i jedina prava partija radnike klase, kojoj su mrska i tua sva
vjerska i plemenska ogranienja, ak su sami sebe uvjeravali da su to
ve postali. Stvarnost je, meutim, pokazivala i govorila drukije. Kao izra
zito mala partija, ograniena na dvije-tri organizacije u Bosni i Hercegovini,
u kojima je u predveerje diktature okupljala oko 150 lanova, veinom
srpske nacionalne pripadnosti, SPJ je imala potrebu da svoju nejaku speci
finu drutveno-politiku teinu nadoknauje imaginarnom velikom ideoloko-politikom snagom. Zato je, slaba u sadanjosti, radije govorila o svo
joj presudnoj ulozi i osvajanju budunosti.
Prilike u Jugoslaviji u cjelini, kao i u Bosni i u Hercegovini, jo nisu
bile zrele za pojavu masovne radnike partije. Reimi partijskih koalicija
koji su se smjenjivali poslije usvajanja Vidovdanskog ustava, kao i uticajne opozicione graanske stranke, znali su da politiki pocijepaju radniku
klasu i razbiju radniki pokret, u kome su se dvije partije svojom strate
gijom meusobno konfrontirale i borile za presti i vodstvo. Pogotovu ma
sovnim radnikim partijam a nije bilo sklono vrijeme ubrzanog raspada parla
mentarnog sistema, kada su pred burom diktature i reprezentativne buroaske nacionalne partije traile sklonita u politikom miru i zatiju. Ali,
ako je reim velikosrpske hegemonije uspio da se uvrsti na raun parla
mentarne demokratije, komunistiki pokret je takoe pokazao da nije mo
gao biti uniten uprkos pritiscima i progonima u ilegalnom poloaju i da
je, naprotiv, u razdoblju sum raka pseudoparlamentarizma, kada je monarh,
prvi uvar Ustava, izigravao tzv. velike partije, as ih uvodei u vladu i
tjerajui ih ubrzo zatim u opoziciju, ispoljavao neosporne znake i tendencije
jaan ja i obnove. Komunistiki pokret uspjeno je zavravao fazu biti ili
ne biti. To su priznavali i specijalni politiki organi vlasti, iji je primarni
zadatak bio gonjenje i guenje komunistikog pokreta. K rajem septembra
1927. godine upravni organi u Bosni i Hercegovini ocjenjivali su da se u
Sarajevu ivo radi na obnavljanju aktivnosti KPJ, da su nosioci toga rada
dr Vlado Jokanovi, dr Ljubomir ivkovi i profesor Ognjen Pria, koga su
sm atrali naroito opasnim i zahtijevali njegovo otputanje iz dravne slu
be.412 Intelektualni sastav ove grupe (advokat, ljekar, profesor) ukazivao je
prije svega na ideoloko-propagandni sadraj i karakter njene aktivnosti,
to je ve samo po sebi svjedoilo da je komunistiki pokret imao ne samo
potrebe, ve d snage da probije obru nametnute ilegalnosti i da javno po
tvruje svoje prisustvo u politikim tokovima i zbivanjima u zemlji. To je
bio izraz sposobnosti i vitalnosti radnike osnove komunistikog pokreta,
koja tada nigdje u Jugoslaviji, pa ni u Bosni i Hercegovini, nije bila iroka,
ali zato dovoljno vrsta da odolijeva udarcima kapitalista i reima, kao i da
4 ABH VSO Pov. broj 1857/1927.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu 29. septembra 1927 Veli
kom upanu sarajevske oblasti Sarajevo.
172

se ouva i dri daleko od neprincipijelnih sporova, koji su godinama domi


nirali u vodstvu KPJ, u njegovom desnom, lijevom, kao i mjeovitom
sastavu. Na tu bazu oslanjao se i pozivao uro akovi, kada je na samom
poetku 1929. godine iznosio svoje miljenje Komunistikoj intemacionali
o prevazilaenju nezdravog i neodrivog stanja u rukovodeem krugu KPJ.4ii
Na nju se takoe oslanjao Josip Broz, kada je u februaru 1928. godine u
Mjesnom komitetu KPJ Zagreb ustao protiv frakcionakog ponaanja u
CKKPJ i kada se MK KPJ Zagreb izravno obratio Izvrnom komitetu Kl-e
za pomo u borbi protiv frakcionatva u KPJ.413414*Na osnovu ovih obavjetenja,
potaknut prijedlogom lana CKKPJ ure akovia i zahtjevom MK KPJ
Zagreb, IKKI uputio je poetkom maja 1928. godine Otvoreno pismo lano
vima KPJ4JS izraavajui u njemu svoju spremnost da pomogne statutarno
sazivanje kongresa KPJ, koji bi izabrao novi Centralni komitet sa povjere
njem cijele KPJ, kao i svoje zadovoljstvo zbog otpora irokog partijskog
sastava (iroke partijske periferije jugoslovenske Partije) frakcionakom
cijepanju Partije. Otvorenom pismu IKKI-e prvo je pruio podrku CK
SKOJ-a Rezolucijom koju je usvojio 8. maja 1928. godine.416417 Isto tako ovu
intervenciju IKKI-e podrao je odmah i Oblasni sekretarijat KPJ Zagreb/17

Ocjene date u akovievoj analizi frakcionatva u partijskom vrhu,


u Brozovom referatu na sjednici zagrebakog MKKPJ, kao i u Otvorenom
pismu IKKI-e, djelovale su u pravcu oivljavanja rada KPJ u cijeloj zemlji
pa su imale ivog odjeka i u malobrojnim organizacijama KPJ u Bosni i
Hercegovini. Na zajednikoj sjednici pokrajinskog i mjesnog partijskog ruko
vodstva u Sarajevu donesena je Rezolucija Pokrajinskog sekretarijata u
kojoj se podrava i pozdravlja linija unutranjeg k u rsa. . . borbe protiv
frakcionatva i poziva partijska centrala da odluno ustraje na njenom
413 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Fond Kl 1928/105.
(pismo ure akovia nosi datum: 10. I 1928 Moskva).
Pod naslovom: Obrazloenje spora u KP Jugoslavije, uro akovi sai
nio je 10. I 1928. godine u Moskvi analizu frakcionakih odnosa u rukovodstvu
KPJ, u njoj prikazao razvoj i stavove lijeve i desne frakcije, istakao potrebu vra
anja rukovodstva u zemlju, koje bi trebalo da bude sastavljeno od novih ljudi
izvan frakcija i preduzelo odlune korake u pravcu ozdravljenja KPJ. Svoje ocjene
stanja u vodstvu KPJ i prijedloge u smislu likvidacije frakcionatva, izloene na
sedam rukopisnih stfanica, uro akovi je uputio Izvrnom Komitetu Komu
nistike intemacionale.
Dr Duan Luka op. cit. str. 240.
414 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Fond Kl 1928/20.
Dr Duan Luka op. cit. str. 241.
4,5
Istorijski arhiv KPJ tom II Otvoreno pismo Izvrnog komiteta
Komunistike intemacionale lanovima Komunistike partije Jugoslavije maj
1928 str. 447453.
416 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija biroa CK SKOJ-a pa
Otvorenom pismu Kominteme lanovima KP i pismu IKKI (primljena 8. V 1928.
sa etiri glasa protiv 2) str. 454455.
417 Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija Oblasnog sekretarijata za
Zagreb po Otvorenom pismu IKKI primljena jednoglasno na sjednici Oblasnog
sekretarijata 12. V 1928) str. 455456.
173

sprovoenju.418 Suprotstavljanje frakcionatvu u vrhu Partije nije bilo samo


sebi cilj i jednosm jerna aktivnost, ve istovremeno i metod djelovanja i
povezivanja sa eksploatisanim i ugnjetenim masama. Po ocjeni Partije, u to
vrijeme nadnica u krupnim industrijskim preduzeima u Bosni i Herce
govini iznosila je oko 50% predratne realne najamnine, a agrarnom refor
mom seljak u Bosni i Hercegovini ne samo da nije dobio dovoljno zemlje
za ivot nego je u nekim dijelovima Bosne i gotovo u cijeloj Hercegovini
seosko stanovnitvo bilo izloeno hronionoj gladi. Odgovornost za ovakvo
stanje radnike klase i seljatva, u Bosni i Hercegovini, snose, istie se na
pokrajinskoj konferenciji K PJ, u analizi ekonomskih i politikih prilika u
Bosni i Hercegovini, one buroaske partije koje su se izmjenjivale u vlada
ma i koje su, u interesu svojih buroazija, spekulisale sa nacionalnim osje
anjima i vjerskim ubjeenjima narodnih masa radikali sa srpskim, radievci sa hrvatskim nacionalizmom, a spahinovci sa vjerskom parolom islam
je u opasnosti.419
Nova strujanja i potreba aktivnijeg prisustva organizacija K PJ u drut
venom i politikom ivotu Bosne i Hercegovine zahtijevale su ire i cjelo
vitije razm atranje i analize konkretnih uslova i definisanje neposrednih ak
cionih partijskih opredjeljenja. Motivirana ovim razlozima, Pokrajinska kon
ferencija KPJ za Bosnu i Hercegovinu konstatovala je da su frakcijske bor
be u centralnom vodstvu Partije nanijele veliku tetu partijskim organizaci
jam a u Bosni i Hercegovini i da se u frakcijskim odnosima unutar CKKPJ
nalazi glavni razlog zanemarivanja Bosne i Hercegovine u optoj aktivnosti
KPJ. Centralno vodstvo Partije je, pored sve vanosti Bosne i Hercegovine,
ovu pokrajinu potpuno zanemarilo.420 Sam po sebi nametao se zakljuak da
je borba protiv frakcionatva istovremeno efikasan doprinos prevazilaenju dotadanjeg negativnog odnosa partijskog rukovodstva prema organi
zacijama K PJ u Bosni i Hercegovini. Poto je ovu ocjenu dala u Rezoluciji
o izvjetaju Pokrajinskog komiteta K PJ za Bosnu i Hercegovinu, Pokrajinska
konferencija formulisala je u taki 5. Rezolucije o agitaciji i propagandi
sljedei zadatak. Istai vanost i s p e c ifi a n (kurziv E.R.) poloaj Bosne i
Hercegovine i nastojati kod CK da se izda organ za Bosnu i Hercegovinu,
a u taki 13 s obzirom na velik broj radnica, naroitu panju posvetiti radu
meu enama, radnicama, a osobito meu muslimanskim enama, koje su
jo u gorem poloaju i ija je borba tea usljed njihove zaostalosti, vjer
ske i konzervativne sredine.421
Inspirisana stavovima Otvorenog pisma IKK I, kao i potrebom da dje
luje na tokove politikog ivota u svojoj sredini, Pokrajinska konferencija
zaloila se za uklanjanje frakcionatva u vodstvu K PJ, kritikovala CKKPJ
to pored sve vanosti i specifinog poloaja Bosne i Hercegovine za
nemaruje ovu pokrajinu i na liniji kritikog prevazilaenja ove prakse ispoljila tenja za samostalnim radom, pa je u tom smislu traila od CK KPJ
odobrenje za izdavanjem posebnog partijskog organa za Bosnu i Hercegovinu.
4,8 Arhiv PredsjednitvaCK SKJ fond Kl 1928/15.
419 Arhiv PredsjednitvaCK SKJ Fond Kl 1928/76 1.
(Pokrajinska konferencija KPJ za Bosnu i Hercegovinu odrana je 10. IX
1928. godine).
Dr Duan Luka op. cit. str. 214.
420 Arhiv PredsjednitvaCK SKJ Fond Kl 1928/762.
421 Arhiv PredsjednitvaCK SKJ Fond Kl 1928/763.
174

Ranije postavljeni zadatak da komunisti u Bosni i Hercegovini ojaaju aktiv


nost meu siromanim muslimanskim masama, Pokrajinska konferencija do
punila je zahtjevom da lanovi KPJ u politikom radu meu enama
radnicama posebnu panju poklone politikom aktiviranju muslimanskih e
na. Iako nedovoljno razvijena i nerazraena, ova opredjeljenja Pokrajinske
konferencije doputaju zakljuak da su njeni uesnici imali sposobnosti da
uoe neke od bitnih politikih problema Bosne i Hercegovine i zadataka orga
nizacije KPJ u Bosni i Hercegovini, da su razumjeli da se osamostaljivanjem
pokrajinskog rukovodstva ne saimo prua efikasan otpor frakcionatvu ve,
istovremeno, kree putem otkrivanja, spoznavanja i definisanja sve va
nosti Bosne i Hercegovine i njenog specifinog poloaja kao bitnog preduslova uspjenog razvoja i djelovanja KPJ u Bosni i Hercegovini. Ali, trasi
ranje ovakvog pravca i njegovo stabilizovanje u veoma sloenim, izrazito
specifinim mnogim proturjenostim a noenim politikim kretanjima u Bos
ni i Hercegovini mogla je da izvede samo organizaciono razvijena na teme
ljima naunog socijalizma obrazovana i politiki uticajna organizacija KPJ
u radnikoj klasi i narodnim masama Bosne i Hercegovine. U ovom tre
nutku ona to nikako nije bila. Bila je, meutim, rijeena da to postane.
Prostor izmeu htjenja i njihovih oivotvorenja bosansko hercegovaki
komunisti ispunjavali su datim mogunostima kako su znali i umjeli. Sau
vani podaci o njihovoj politikoj angaovanosti u ovom vremenu potvruju
da su bili licem okrenuti prema najaktuelnijim politikim pitanjima zemlje.
Nije nimalo sluajno to u zavrnoj etapi krize parlamentarnog sistema, kada
su zahtjevi za ustavnom revizijom davali osnovni ton politikim odnosima, a
mnotvom ustavnih projekata posvjedoavala neodrivost vldovdanskog us
tavnog poretka, komunisti u Sarajevu organizuju predavanje O biu ustava,
u kome se sa marksistikog stanovita objanjavaju klasno-politiki
motivi i karakter dravnih ustava, da bi se analizom konkretnog politikog
stanja pokazalo kako postojei ustavni poredak u zemlji vie ne odgovara
socijalnim potrebama i klasnim odnosima jugoslovenskog drutva.422
Atentat radikalskog poslanika Punie Raia na poslanike HSS u Narod
noj skuptini, izvren 20. juna 1928. godine, bio je izraz injenice da je po
litika nacionalnog ugnjetavanja u znaku hegemonije velikosrpske buroazije
postala nespojiva sa pseudoparlamentamim sistemom, da je iscrpila sve
njegove mogunosti i da se neposredno postavljalo pitanje ili ukidanja siste
ma nacionalnog obespravljivanja i vladavine velikosrpske buroazije jer
su antihegemonistike snage nacionalno-demokratskih pokreta bile direktno
ugrozile vlast hegemonistike velikosrpske buroazije ili opstanka sistema
klasnog parlamentarizma, koji je kompromitovao demokratiju i pretvorio
se u smetnju politici hegemonije. U stvari, poto je pseudoparlamentarizam
bio u funkciji sistema nacionalnog tlaenja, pitanje se jo nije otvaralo u
smislu ukidanja sistema nacionalnog obespravljivanja i ugnjetavanja, ve
u obliku njegovog neparlamentarnog odravanja i produenja. Oigledno,
to je mogao biti samo neposredni, isti oblik diktature onih snaga u ijem
interesu se sprovodilo nacionalno ugnjetavanje u periodu parlamentarnog
422 ABH VSO Pov. broj 1089/1928.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 13. juna 1928.
predavanje dr Vladimira Jokanovia u Savezu grafikih radnika u Sarajevu
Velikom upanu sarajevske oblasti Sarajevo.
175

p o k riv a la hegemonije. Kako su, meutim, snage hegemonije velikosrpske


buroazije bile jo neosporno mone, a politiki veoma iskusne i vjete,
izlaz iz krize pronaen je u vojno-monarhistikoj diktaturi, obliku koji je
garantovao hegemoniju, inio je, tavie, politiki opravdanom i nunom,
je r ga je zagovarala i predlagala autoritativna partija najbrojnije ugnjetene
nacije.
Za razliku od SPJ, koja se, slijepa da uoi sutinu politikih odnosa i
kretanja u zemlji, uljuljkivala u mogunosti spaavanja iz krize koja je
stvarno ve bila dokonana atentatom u parlamentu putem demokratskih
i slobodnih izbora,423 K PJ je pozvala radniku klasu, seljatvo i ugnjetene
narode u borbu za uspostavljanje radniko-seljake vlade i radniko-seljake
republike, traila da se u Zagrebu okupe hrvatski, slovenaki i srpski posla
nici preanskih krajeva i donesu odluku o narodnoj budunosti, a od
vladinih poslanika zahtijevala da odmah poloe svoje mandate i prue
bratsku ruku radnicima i seljacima nesrpskih naroda. Ispred Radniko-seljakog republikanskog saveza Bosne ovaj proglas potpisao je lan CK
K PJ Gojko Vukovi.424
Koliko je u ovome Proglasu bilo odlunosti za borbu protiv veliko
srpske buroaiske diktature na pomolu, toliko su njegovi stavovi nosili peat
utopije i revolucionarnog idealizma, kojima se klasni neprijatelj nije mogao
pobijediti, ali bez kojih se nije moglo ni poi u okraje klasne borbe. U
'KPJ je bilo nesravnjeno vie spremnosti za juri nego u radnikoj klasi
razumijevanja i prihvatanja njegove mogunosti i realnosti. Jo su bile pre
tanke niti izmeu revolucionarne rijeenosti KPJ i razbuenih, ali jedinstve
nim politikim programom neoblikovanih tenji proleterske klase i masa
ugnjetenih naroda.
Da bi hegemoniji osigurali demokratski oslonac u Bosni i Hercegovini
Srkievi bosanski radikali obnovili su saradnju sa JMO. Znali su da je
agrar njihov zajedniki jezik, jer je Spaho politiku podrku velikosrpskoj
buroaziji uvijek uslovljavao dodatnom cijenom za oduzete begovske po
sjede, a radikali pokazivali spremnost da se o cijeni pogaaju. U novoj igri
i dogovoru radikala i JMO oko ureenja agrarnih odnosa u Bosni i Herce
govini K PJ je vidjela sporazumijevanje muslimanskih veleposjednika i srp
skih bogataa na raun seljaka. Njen ilegalni poloaj nije bio prepreka da
seljatvo upozori na opasnost koja mu prijeti od veleposjedniko-kapitalistikog fronta, da srpski, muslimanski i hrvatski seljaci Bosne i Hercegovine
samo u jedinstvenom frontu svih seljaka i u savezu sa radnicima mogu da
se odupru veleposjedniko-kapitalistikom savezu i ostvare svoj istorijski
socijalni program da sva zemlja pripadne radnom seljatvu bez ikakve
odtete.425
3 GLAS SLOBODE br. 25 21. juna 1928 Socijalistiko stanovite
(Poslije atentata u Narodnoj skuptini).
RADNIKE NOVINE Centralni organ Socijalistike Partije Jugoslavije
i Glavnog radnikog saveza Jugoslavije broj 27 4. juli 1928 Povodom
dogaaja u Narodnoj skuptini.
BORBA broj 35 30. juna 1928. Socijalpatrioti opet u slubi reima.
424 b o r b a broj 34 21. juna 1928 (vanredno izdanje) Radnicima,
seljacima i siromanim graanima svih naroda Jugoslavije! Proglas Radnikoseljakog Republikanskog Saveza.

. .
J BORBA br. 48 15. avgusta 1928 Agrarno pitanje u Bosm i
Hercegovini.
176

Upuena na skromne mogunosti ilegalne partijske tampe, KPJ je saop ta vala svoje poglede o optem politikom poloaju u zemlji i, za razliku od
viegodinje prakse, u sklopu svoje revolucionarne strategije aktuelizirala
znaajne drutvene i politike probleme Bosne i Hercegovine. Jedan od
bitnih elemenata u strategiji KPJ, borba za naelo samoopredjeljenja na
roda sutinski je odreivala njen kritiki pristup u sagledavanju osnovih
pravaca drutveno-politikih kretanja u Bosni i Hercegovini. Pored agrarnog
pitanja, u fokusu njenih analiza nalazi se pitanje opteg poloaja Bosne i
Hercegovine u jugoslovenskoj dravi. Pri tome, u njenim razmatranjima ima
i pretjerivanja, kao to su, na primjer, tvrdnje o takozvanom osloboenju
Bosne i Hercegovine, o tome da Bosna i Hercegovina predstavlja koloniju
zadnje vrste, ali i realnih ocjena i konstatacija da je Bosna i Hercegovina
optereena velikim porezima, da porez po glavi stanovnika u Bosni i Herce
govini iznosi 694 dinara, a u Srbiji 559 dinara, da je velikosrpski reim pod
platem narodnog jedinstva zaveo prevlast srbijanske buroazije i u Bosni
i Hercegovini, da u ime dravotvornog velikosrpstva sprovodi nasilje i
izrabljivanje radnika, seljaka i ugnjetenih naroda i si. Iznosei ovu kritiku
politike velikosrpske buroazije prema Bosni i Hercegovini u trenutku du
boke optedravne krize, KPJ je postavila zahtjev da se upita i radni narod
grada i sela u Bosni i Hercegovini ta misli o najvanijim pitanjima nae
unutranje politike.426
Reim je osjetio pojaanu aktivnost KPJ, to je preteno objanjavao
antijugoslovenskom zavjerom Kl, jer nije mogao da se pomiri sa injenicom
i prihvati kao realnost aktivno politiko prisustvo KPJ, koja je bila ukinuta
i zabranjena Obznanom i Zakonom o zatiti drave 1921. godine. Svoje gle
dite da komunistiki pokret protivurjei nacionalnom biu Jugoslovena,
da stoga ne moe da se razvija iz jugoslovenskog tla, ve dolazi spolja, iz
centra K l, i ubacuje se u zemlju ilegalno, posredstvom agenata Kl, tvorci
i protagonisti vladajueg politikog poretka uinili su ugaonim kamenom
svoje antikomunistike politike. Predstavnici i nosioci reima vie su voljeli
da vjeruju u mo svoje antikomunistike fikcije nego u realnost komu
nistikog pokreta u jugoslovenskom drutvu. Uplaena aktiviranjem KPJ,
pod pritiskom sopstvene odgovornosti zbog zatrovanih nacionalnih odnosa
u dravi, vlada obavjetava podreene organe u oblastima da je III inter
nacionala na poslednjim svojim zasedanjima u Moskvi resila da pod svaku
cenu obori sadanji ustavni poredak u naoj zemlji, a u cilju formiranja
Sovjetskih republika na Balkanu, koristei se zaotrenim odnosima izmeu
Srba i Hrvata. Navodei dalje u ovom obavjetenju kako u tom cilju Kl
alje u Jugoslaviju sve jugoslovenske emigrante iz Moskve, koji e bez
svake sumnje pojaati ilegalne komunistike partije, vlada je, u stvari,
priznavala da KPJ predstavlja tvrdog protivnika njenih priprema da se uvoe
njem diktature nastavi politika nacionalnog ugnjetavanja i neravnoprav
nosti. Predsjednik vlade dr Anton Koroec potvrdio je to svojim naredenjem velikim upanima da u roku od 14 dana zabrane svaki rad komu426 BORBA br. 55 8. septembra 1928 Desetgodinji bilans veliko
srpskog reima u Bosni i Hercegovini.
177

nistikini organizacijam a. . . ma pod kojim imenom one funkciondsale.4*7


U to vrijem e K PJ je preko Radniko-seljakog republikanskog saveza razvi
jala ivu aktivnost u smislu afirm acije naela samoopredjeljenja naroda u
redovima radnike klase, seljatva, pokreta ugnjetenih nacija i svih naroda
Jugoslavije.
U prem etainam a radnikih domova, zatvaranju pojedinih organiza
cija, napadima na tampu i hapenjima radnikih funkcionera u velikim
politikim i industrijskim centrim a K PJ je vidjela prve korake u zavrnoj
etapi priprem anja otvorene militaristiko-faistike diktature. Pozivajui
radnike i seljake da ubrzaju organizaciju radnike i seljake odbrane, ona
je isticala da je stvaranje odbora radnike i seljake odrabne najaktuelniji
i najvaniji zadatak, jer vodstvo SDK pokazuje da nije nita nauilo iz
posljednjih dogaaja.*428 U ovom pravcu neposredno je djelovao Radniko-seljaki republikanski savez, a glavno teite njegove aktivnosti bilo je u
Hrvatskoj i drugim preanskim krajevima. Dva momenta u tom pogledu bila
su od presudnog znaaja. 1) Hrvatska i drugi preanski krajevi bili su naj
vie izloeni nacionalnom ugnjetavanju; 2) voe SDK, koja je ovdje bila
najuticajnija politika snaga, ispoljavale su spremnost da se opet spora
zume sa srpskom buroazijom. Ove ocjene dole su do punog izraaja u
proglasu CK SKOJ-a Radnikoj i seljakoj omladini sviju nacija Jugosla
vije. U njemu se podvlai pravo svakog naroda na samoopredjeljenje do
otcjepljenja, pri emu se posebno poziva radnika i seljaka omladina Hrvat
ske da se ukljui u borbu za Hrvatsku Republiku, omladina Makedonije da
se bori za slobodnu radniko^seljaku Makedonsku Republiku, a mladi rad
nici i seljaci Srbije da stanu na stranu radnike i seljake omladine ugnje
tenih nacija u njihovoj borbi protiv hegemonije velikosrpske buroazije,
za pravo na samoopredjeljenje do otcjepljenja.429*
U ovo vrijeme aktivnost Radniko-seljakog republikanskog saveza u
Bosni i Hercegovini odvijala se preteno u kampanji za optinske izbore, u
kojoj je veoma znaajno m jesto dobila kritika hegemonije srbijanske buro
azije nad ostalim nacijam a i nacionalnim manjinama. Posebna meta ove
kritike bio je ef JMO dr Mehmed Spaho koga su predstavnici Radniko-seljakog republikanskog saveza optuivali da svojom saradnjom sa radikalima pomae krvavi reim protiv Hrvata i ostalih potlaenih naroda.450
Osnovno opredjeljenje K PJ u Bosni i Hercegovini u ovoj izbornoj kampanji
422 ABH VSO Pov. broj 1644/1928.
Ministarstvo unutranjih dela Odelenje za Dravnu zatitu pov. D. Z
br. 12069/28. od 24. avgusta 1928 u Beogradu.
Velikom upanu u Sarajevu Predsjednik Ministarskog saveza Ministar
unutranjih dela dr A. Koroec.
428 BORBA br. 55 8. septembra 1928 Prvi udar reakcije je uslijedio.
429 ABH VSO Pov. broj 1760/1928.
Radnikoj i seljakoj omladini svih nacija Jugoslavije septembar 1928
CK SKOJ-a.
o ABH VSO Pov. broj 1906/1928.
Proletarijatu grada Sarajeva! (Letak Republikanskog radniko-seljakog
bloka).
Dr Nedim arac Uee Komunistike Partije Jugoslavije u optinskim
izborima u Bosni i Hercegovini 1928 (Glasnik Arhiva list Drutva arhi
vista Bosne i Hercegovine knj. I Sarajevo 1961 str. 259).
GRAA o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941 str 408411.
178

izraeno je u stanovitu da radnici treba da istupaju zajedniki a ne da


se vjerski opredjeljuju. Srpski kapitalisti gue srpskog radnika, hrvatski
gue hrvatskog itd. To su okolnosti da radnici treba da se svrstaju u re
dove Nezavisnih radnika i istupe sa listom pod imenom Radniko-seljaki
blok.431 Na agitaciono-izbornoj konferenciji Radniko-seljakog bloka odr
anoj u malti Dolac u Sarajevu Ognjen Pria zastupao je miljenje da
se, zahvaljujui uticaju buroaskog vodstva, HSS pretvorila u istu buroasku stranku i sloila sa radikalima, da su Spalio i Koroec pomogli srpskoj
buroaziji da ouva i nastavi svoju hegemoniju i da su hegemonisti za ove
Spahine usluge dozvolili optinske izbore u Bosni i Hercegovini. Na istoj
konferenciji dr Vlado Jokanovi kritikovao je predstavnike sarajevske orga
nizacije HSS zbog njihovih izjava da Hrvati ne treba da glasaju za Ognjena
Priu jer je Srbin, kao i srpske agitatore, koji su pozivali birae da u ime
Kosova i krvi naih otaca i djedova ne dozvole da bude razrueno ono to
su Srbi tolikim rtvama stvorili. Srpska kao i hrvatska buroazija jednake
su . . . radnika klasa ima da se bori kako protiv jedne, tako i protiv dru
ge.432
Zahvaljujui viegodinjoj saradnji JMO i NRS, Bosna i Hercegovina
nije postala jako arite masovnog otpora politici nacionalnog ugnjetavanja
hegemonistike velikosrpske buroazije, kao to su to postale druge pokraji
ne, npr. Hrvatska i Makedonija. Pod uticajem vjerske i nacionalne konfron
tacije veine politikih stranaka, Bosna i Hercegovina je bila pravo poprite
nacionalnih i vjerskih sukoba i istovremeno znaajno uporite velikosrpske
buroazije u sprovoenju njene hegemonije i nacionalne neravnopravnosti u
dravi. Tako, saradnja radikala i JMO, naroito u kriznim situacijama re
ima, i politika raspirivanja nacionalnih i vjerskih suprotnosti objektivno
su u Bosni i Hercegovini tupili otpor vladajuem sistemu nacionalnog ugnjetavanja. Otuda nije sluajno to predstavnici Republikanskog radniko-se
ljakog saveza tu poziciju Bosne i Hercegovine objanjavaju prvenstveno
podrkom koju JMO prua radikalskim vladama. Istovremeno, oni su smatra
li da je HSS takoe krenula linijom ustupaka i sporazumijevanja sa predstav
nicima velikosrpske hegemonistike buroazije. Duge godine ilegalnosti bile
su teka zapreka Komunistikoj partiji da uspostavi akcione politike veze
i kontakte sa nezadovoljnim narodnim masama. U trenutku kada je razu
mjela da borba protiv reima velikosrpske buroazije osim klasnog karaktera
ima jo i obiljeje borbe protiv nacionalnog ugnjetavanja, ona se i dalje
frontalno postavljala ne samo prema Radikalnoj stranci, ve i prema JMO
i HSS i tako, umjesto da se povezuje sa eksploatisanim i potlaenim masa
ma, ona se od njih odvajala i izolovala. Njene optube protiv buroaskog
vodstva u pokretima potlaenih naroda, u prvom redu hrvatskog, da izdaje
interese ugnjetenih nacija, nisu shvatale ni usvajale iroke mase u tim pokre
tima. Na taj nain, objektivnim tekoama koje su stajale na putu njenoj
inicijativi stvaranja Radniko-seljakog republikanskog saveza, sa odluuju
431 ABH VSO Pov. broj 1762/1928.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 25. IX 1928.
Velikom upanu sarajevske oblasti Sarajevo.
432 ABH VSO Pov. broj 1935/1928.
Policijska direkcija za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo 17. X 1928
Velikom upanu sarajevske oblasti.
179

im znaajem u borbi za obaranje i ukidanje sistema nacionalnog ugnjeta


vanja, K PJ je svojom praktinom konfrontacijom nacionalnim, po svojoj
strukturi demokratskim strankam a dodavala nove, negativne okolnosti. Dok
je vladajua buroazija znala ta hoe, protivniki, antihegemonistiki ta
bor bio je razbijen i nalazio se u rasulu. K PJ je u ovom taboru znala ta
hoe; mnogo bolje ta nee, ali je domaaj njenog uticaja bio izrazito
kratak. Pogotovo u Bosni i Hercegovini, gdje su njene organizacije bile jako
prorijeene, liene vrstog i sposobnog rukovodstva, koje bi ih povezivalo i
usmjeravalo.

U oktobru 1928. godine bio je sazvan IV kongres K PJ u Drezdenu. Pri


prem e za njegovo odravanje tekle su u znaku borbe protiv frakcionatva,
koju su zahtijevali uro akovi, radei kao lan CK KPJ u Moskvi i MK
K PJ Zagreb pod rukovodstvom Josipa Broza, a IKKI prihvatio njihove sta
vove i ugradio ih u Otvoreno pismo lanovima KPJ u maju 1928. godine.
Opredjeljujui se za dosljednu borbu protiv frakcija, Kongres je izrabrao
novi CK KPJ, po sastavu 90% radnikih, sa sekretarom urom akoviem.433
Odran u momentu kada je, zahvaljujui razornom djelovanju hegemonije,
unutranja kriza stigla do kulminacije, kongres je u usvojenim dokumentima
odredio strategiju K PJ u borbi za obaranje hegemonistikog sistema veliko
srpske buroazije. Polazei od ocjene da pokreti ugnjetenih nacija po svojoj
objektivnoj sadrini predstavljaju buroasko-demokratsku revoluciju,
Kongres je usvojio stanovite da se danas revolucija u Jugoslaviji razvija
kao buroasko-demokratska revolucija u pravcu uspostavljanja demokratske
diktature radnitva i seljatva. Meutim, pobjeda buroasko-demokratske
revolucije u Jugoslaviji moguna je samo pod hegemonijom proletarijata i
vodeom ulogom K PJ u pokretima ugnjetenih nacija. S tim u vezi zadatak
je K PJ u Srbiji, gdje je baza hegemonistikog reima, da u redovima srp
skog proletarijata osigurava pom o i podrku ugnjetenim nacijama i zalae
se za njihovo pravo na otcjepljenje i oruani ustanak protiv nacionalnog
ugnjetavanja. Istovremeno, u m asama ugnjetenih nacija KPJ treba da se
bori za ostvarenje naela samoopredjeljenja do otcjepljenja u obliku nezavis
nih drava; Hrvatske, Crne Gore, Makedonije, Slovenije. Kongres u tome
vidi realnu mogunost da hegemonija nacionalnih buroazija pree na rad
niku klasu pod vodstvom K PJ.434 U proglasu lanovima KPJ, IV kongres
zahtijeva od Partije da u cilju obaranja gospodstva hegemonistike veliko
srpske buroazije organizuje i vodi borbu za ruenje imperijalistike tvore
vine jugoslovenske drave,435 je r nema ruenja hegemonije velikosrpske
433 Istorijski arhiv KPJ tom II str. 145.
434 Arhiv Predsjednitva CK SKJ Kl 1928/826.
Rezolucija IV kongresa KPJ o politikom i ekonomskom poloaju i o zada
ama KPJ str. 22, 23, 32, 33, 34, 35, 36.
Istorijski arhiv KPJ tom II Rezolucija IV kongresa KPJ o privred
nom i .politikom poloaju Jugoslavije i o zadacima KPJ str. 157, 158, 162,
163, 164.
Dr Duan Luka op. cit. str. 245247.
435 Istorijski arhiv KPJ tom II lanovima Komunistike partije CK
KPJ str. 215.
180

buroazije bez ruenja jugoslovenske drave, odnosno samo ruenje jugoslovenske drave oznaava kraj hegemonije velikosrpske buroazije. Isto
vremeno, ovaj zadatak predstavlja sastavni dio strategije Kl u odbrani
SSSR-a od imperijalistike agresije i meunarodne kontrarevolucije s obzi
rom da Jugoslavija, kao jedna od najmilitaristikijih drava na svijetu
u pripremama engleske i francuske imperijalistike buroazije za rat pro
tiv SSSR-a ima posebnu ulogu u izgradnji snanog antisovjetskog fronta
na Balkanu.436
Kako usljed tekoa tehnike prirode CKKPJ nije mogao da poslije
odranog kongresa odmah preuzme dunost i organizacijama uputi kongres
ne rezolucije i druge dokumente, Privremeni Centralni Sekretarijat KPJ pos
lao je saetu informaciju o radu i zakljucima Kongresa Svim Pokrajin
skim, Oblasnim i Okrunim komitetima KPJ. U vezi sa kongresnim stanovi
tem o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji u ovoj informaciji istie se da KPJ
treba najodlunije da potpomae svaki pokret ugnjetenih naroda (hrvatski,
makedonski, crnogorski, slovenski, albanski) da se bori za pravo na odcepljenje: za samostalne nacionalne drave tih n aroda. . . da seljatvo koje je
osnovni nosilac nacionalno-oslobodilakog pokreta moe da pobedi samo u
savezu sa radnitvom, samo u borbi za radniko-seljaku vlast, za demo
kratsku diktaturu radnika i seljaka na bazi Sovjeta. Tu borbu za radnikoseljaku vlast i punu dravnu samostalnost danas ugnjetenih naroda, Partija
ne srne da uslovljava prihvaanjem ma kakvih drugih parola, kao to je
napr. balkanska federacija radniko-seljakih republika, jer se velike selja
ke mase tek u toku borbe, tek u praksi mogu ubediti, da mogu pobediti i
tu pobedu odrati samo u na'jtenjem savezu sa radnitvom i seljatvom
ostalih balkanskih zemalja.437
Navedeni stavovi upuuju na zakljuak da u revolucionarnoj strate
giji KPJ, koju odreuju osnovne kongresne rezolucije, prvi put dolazi jasnije
do izraaja povezivanje klasnog i nacionalnog momenta. Naime, borba pro
tiv velikosrpske buroazije ima ne samo klasnu nego i nacionalnu sadrinu
i karakter, jer velikosrpska buroazija predstavlja glavnog neprijatelja cjelo
kupne radnike klase Jugoslavije i istovremeno nosioca politike hegemonije
i nacionalnog ugnjetavanja. Stoga u Jugoslaviji nije moguno voditi borbu
protiv kapitalistike eksploatacije proletarijata i radnikih masa, a ne vo
diti jednovremeno borbu i protiv nacionalnog ugnjetavanja. To su dvije
strane jedinstvene revolucionarne borbe za socijalno i nacionalno osloboe
nje. Jedinstvenom je ini, s jedne strane, glavni neprijatelj velikosrpska
buroazija, koja je istovremeno nosilac eksploatacije radnike klase i nosi
lac politike nacionalnog ugnjetavanja, a s druge proletarijat kao glavna
snaga u borbi protiv eksploatacije i sistema nacionalnog ugnjetavanja. Usljed
toga, proletarijatu kao osnovnoj drutvenoj snazi u borbi protiv kapitalisti
ke eksploatacije od strane velikosrpske buroazije pripada rukovodea uloga,
uloga hegemona i u borbi protiv nacionalnog ugnjetavanja koju sprovodi ista
436 Arhiv Predsjednitva CKSKJ Fond Kl 1928/829.
O ratnoj opasnosti i naim zadacima u borbi protiv rata str. 56.
Istorijski arhiv KPJ tom II O ratnoj opasnosti i naim zadacima u
borbi protiv rata str. 184.
437 Arhiv Predsjednitva CK SKJ Fond Kl 1928/95.
Svim Pokrajinskim Oblasnim i Okrunim komitetima KPJ Privremeni
Centralni Sekretarijat KPJ str. 67.
131

snaga velikosrpska buroazija. Hegemoniji velikosrpske buroazije su


protstavlja se hegemonija proletarijata u svim oblicima revolucionarne bor
be koju on vodi. Hegemonija jedne eksploatatorske i ugnjetake klase
rui se i ukida hegemonijom njenog klasnog protivnika. Ali, hegemoniju veli
kosrpske buroazije nije moguno unititi samo ukidanjem njenog hegemonistikog sistema, ve ukidanjem totaliteta uslova u kojima se ona spro
vodi, to jest ukidanjem cjelokupnog politikog okvira u kome je hegemoni
ja nastala i u kome se ostvaruje, to jest ruenjem imperijalistike tvorevine
Jugoslovenske drave. To su unutranje, nacionalne pretpostavke i motivi
revolucionarne klasne i nacionalne strategije K PJ utvrene na IV kon
gresu u Drezdenu. Ona, meutim, kao i svaka revolucionarna strategija pro
letarijata, ima i svoje meunarodne determinante i koordinate. One su veza
ne za odbranu SSSR-a, jedine socijalistike drave, od restauracionih agre
sivnih planova imperijalistikih sila.
Postavlja se pitanje da li su ovi motivi ravnomjerno sudjelovali u definisanju strategije IV kongresa K PJ na podruju rjeavanja nacionalnog pi
tanja u Jugoslaviji. U svakom sluaju, i jedni i drugi bili su neosporno uticajni i znaajni. Unutranji, nacionalni motivi opredjeljenja K PJ za razbijanje jugoslovenske drave i obrazovanje nekoliko nezavisnih nacionalnih
drava u obliku radniko-seljakih republika upuuju na zakljuak da nega
tivno stanovite K PJ prema jugoslovenskoj dravi, formulisano na IV kon
gresu, oznaava odreenu fazu u procesu form iranja politike K PJ u oblasti
rjeavanja nacionalnog pitanja u Jugoslaviji.438 Dok na I i II kongresu (1919.
i 1920. godine) K PJ zastupa gledite o nacionalnom jedinstvu Jugoslovena,
na III zemaljskoj konferenoiji (1923) i III kongresu (1926) odbacuje to
gledite i tretira Jugoslaviju kao vienacionalnu dravu, princip samoopre
djeljenja do otcjepljenja postavlja u samu osnovu svoje politike na pod
ruju nacionalnog pitanja, i to pravo priznaje svima narodima Jugoslavije,
na IV kongresu K PJ ini zaokret, pa pravo na otcjepljenje ne fungira vie
kao mogunost, ve se preobraa u obavezu, u dunost K PJ da se bori za
rjeenje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji obrazovanjem samostalnih i neza
visnih nacionalnih drava na ruevinama velikosrpske hegemonistike i cen
tralistike jugoslovenske drave. Dva momenta su, po naem miljenju, pre
sudno uticala na negativno opredjeljenje K PJ prema jugoslovenskoj dravi.
Prvi je u njenom uvjerenju da velikosrpska buroazija nije spremna da se
odrekne svoje hegemonije, a drugi, da je SDK postala sklona sporazumije
vanju i nagodbi sa velikosrpskom buroazijom, ime se nikako ne dovodi
u pitanje njena hegemonija, ve samo poboljava poloaj buroazija ugnjetenih nacija u Jugoslaviji. To je ocjena njenog ubjeenja, da pravo na samo
opredjeljenje ugnjeteni narodi mogu da ostvare samo otcjepljenjem od Jugo
slavije i konstituisanjem sopstvenih nacionalnih drava. To je ne samo nain
da se definitivno slomi hegemonija, ve, takoe, i put da se sprijei poga
anje vodstva SDK sa nosiocima hegemonije. Negativno opredjeljenje KPJ
prema jugoslovenskoj dravi formulisano u dokumentima IV kongresa bilo
je izraz njenog uvjerenja da unutranja dravna kriza neminovno vodi raspa438
Vidjeti: Edvard Kardelj Posle dvadeset pet godina etrdeset
godina knjiga II: 19291935 Zbornik sjeanja aktivista jugoslovenskog revolu
cionarnog radnikog pokreta Kultura Beograd 1960 str. 535.
Takoe: Janko Pleterski Komunistika partija Jugoslavije i nacionalno
pitanje 19191941 Komunist Beograd 1971 str. 2427.
182

du jugoslovenske drave, ali i izraz njene nepovezanosti sa pokretima ugnjetienih nacija, injenice da na ove pokrete ona nije imala nikakvog uticaja,
svojevrsni izraz njene nemoi da bude efikasno politiki prisutna u tokovi
ma antihegemonistikih nacionalnih pokreta.
U tom smislu djelovale su i internacionalne determinante i motivi u
odreivanju njene revolucionarne strategije. Kao lanici Kl, koja je svoju
strategiju opredjeljivala i usklaivala sa interesima i potrebama SSSR-a,
Komunistikoj partiji Jugoslavije bio je sasvim prirodan zadatak da se bori
za ruenje jugoslovenske drave, koju je, po njenoj ocjeni, vladajua veliko
srpska buroazija nastojala da uini znaajnim poligonom antisovjetskog
fronta na Balkanu. U evoluciji linije KPJ u oblasti nacionalnog pitanja
potrebno je ukazati na izvjesne momente u vezi sa tretiranjem Bosne i
Hercegovine. Dok se u dokumentima IV kongresa, kao i u posebnoj Rezolu
ciji o nacionalnom pitanju koju je donio III kongres uopte ne dotie pitanje
Bosne i Hercegovine, referat o Politikoj situaciji i neposrednim zadacima
podnesen na III zemaljskoj konfrenciji NRPJ postavlja ga u isti red sa pita
njima drugih pokrajina. Tu se, naime, kae da parolu o radniko-seljakoj
vladi treba isticati kao propagandnu i agitacionu parolu u Hrvatskoj, Slove
niji, Dalmaciji, B osn i i Makedoniji i povezivati je pre svega sa reavanjem
agrarnog i nacionalnog pitanja.4 Parola o radniko-seljakim vladama, kao
i o radniko-seljakim republikama i Balkanskoj federaciji radniko-seljakih republika zadrala se poslije Tree zemaljske konferenci
je i dalje u odlukama i rezolucijama partijskih kongresa kao izraz
opredjeljenja KPJ u borbi za rjeavanje nacionalnog pitanja, ali se u njima
vie ne spominje Bosna i Hercegovina. U ovim dokumentima postavlja se
zahtjev za obrazovanjem radniko-seljakih vlada u svim pokrajinama, u
kojima su razvijeni nacionalni pokreti protiv hegemonije velikosrpske buro
azije. U tom pogledu situacija u Bosni i Hercegovini razlikovala se u poreenju sa drugim pokrajinama, koje su osjeale teak pritisak sistema nacio
nalnog ugnjetavanja. Izuzev HSS, koja je i u bosansko-hercegovakim hrvat
skim masama bila neosporno uticajna. ali u pokrajinskim razmjerama nije
dolazila u red monih politikih partija, u Bosni i Hercegovini nije bilo
razvijenih antihegemonistikih nacionalnih pokreta, od kojih je polazila KPJ
kada je postavljala svoje zahtjeve za obrazovanjem radniko-seljakih vlada,
odnosno radniko-seljakih republika. Time se, po naem miljenju, obja
njava injenica to se u zahtjevima IV kongresa za obrazovanjem samo
stalnih nezavisnih drava kao radniko-seljakih republika u sklopu Balkan
ske federacije radniko-seljakih republika ne spominje Bosna i Hercegovi
na. Moguno je samo pretpostavljati, u nedostatku relevantnih izvora, da
neisticanje zahtjeva za posebnim poloajem Bosne i Hercegovine podra
zumijeva njenu teritorijalnu integraciju u okviru Srbije, odnosno podjelu
izmeu Srbije i Hrvatske.
Na osnovu raspoloivih izvora moe se tvrditi da pokrajinska organi
zacija KPJ u Bosni i Hercegovini nije imala uticaja na formiranje stavova
partijskih kongresa i partijskog rukovodstva o rjeavanju nacionalnog pita
nja. Naprotiv, izvjesno je da je partijska organizacija u Bosni i Hercegovini
sa zakanjenjem dobijala informacije i dokumente, koji su sadravali ove439
439
Istorijski arhiv KPJ tom II III Zemaljska konferencija KPJ
Politika situacija i neposredni zadaci str. 65.
183

stavove. Stanovite Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu, kao


i Mjesnog komiteta K PJ Sarajevo prema proslavi 10-godinjice stvaranja
jugoslovenske drave potvruje da pokrajinsko rukovodstvo do tada jo nije
bilo primilo informaciju o radu i zakljucima IV kongresa, koju je Privre
meni centralni sekretarijat K PJ uputio svim pokrajinskim, oblasnim i okru
nim komitetima neposredno po odranom kongresu u oktobru 1928. godine.
U Proglasu Pokrajinskog komiteta KPJ i Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za
Bosnu i Hercegovinu od 1. decembra 1928. godine kae se da su nacionalne
m an jin e izloene ugnjetavanju, a za nesrpske nacije da su uniene; ne
postavlja se kongresni zahtjev za razbijanjem jugoslovenske drave i obra
zovanjem nezavisnih nacionalnih drava u obliku radniko-seljakih repub
lika, a umjesto kongresnog opredjeljenja za Balkansku federaciju radniko-seljakih republika Proglas PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu istie parolu
Saveza balkanskih sovjetskih republika.4*0 tam pan takoe povodom 10-godinjice osnivanja drave pod naslovom alosni krah desetgodinjice oslo
boenja i ujedinjenja, prvenstveno kao izraz protesta protiv te proslave,
letak MKKPJ Sarajevo takoe ne stoji u znaku strategije IV kongresa. U
njemu nema ni jednog od kongresnih zahtjeva koji ine novu liniju K PJ u
vezi sa rjeavanjem nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. U letku se kae da
reim organizuje proslavu kako bi uskrsnuo zamrli patriotizam naroda
radi nagodbe sa hegemonistima, dok se spahinovci optuuju da direktno
podravaju krvavi reim i obmanjuju muslimansku sirotinju. Na kraju let
ka MKKPJ i MK SKOJ-a pozivaju radnike da se okupe oko K PJ kako bi se
sruio ovaj truli reim i sistem i postavio temelj boljeg i ovjeanskog
ivota. Samo je KPJ, podvlai se, u stanju da povede radnike u borbu za
pravo osloboenje.44041 Ni jednim starvom, formulisanim u ovom letku povodom
10-godinjice stvaranja jugoslovenske drave, sarajevski MKKPJ i MK SK
OJ-a, kao i PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu ne pokazuju da su im tada bili
poznati zakljuci IV kongresa, iako je to bila prilika da se razrade i populariu njegovi stavovi o rjeavanju nacionalnih pitanja.
Nema izvora koji bi pokazali koliko je antijugoslovenski kurs IV
kongresa K PJ bio prisutan u zavrnim pripremama za uvoenje vojno-monarhistike diktature. U svakom sluaju, IV kongres sa svojim jasnim opredje
ljenjem za razbijanje jedinstvene jugoslovenske drave na samostalne nacio
nalne radniko seljake drave objektivno je pootrio unutranju dravnu
krizu, doveo je do najvie take, je r je u nju unio elemenat negacije po
stojeeg dravnog oblika, koji nije bio nikako prisutan u zahtjevima glavne
antihegemonistike i anticentralistike parlamentarne, demokratske snage
SDK. Tako se u strukturi antihegemonistikog fronta KPJ izdvojila svojim
440
GRAA o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941 Proleteri
svih zemalja ujedinite se Proglas Pokrajinskog komiteta KPJ i SKOJ-a za
Bosnu i Hercegovinu povodom 10-godinjice stvaranja jugoslovenske drave
Sarajevo 1. decembra 1928. godine str. 415417.
(Original proglasa uva se u Dravnom arhivu Dubrovnik Veliki upan
Dubrovake Oblasti Pov. br. 3348/1929).
Posebno je zanimljivo stanovite u Proglasu da je KPJ jedina u stanju
osloboditi radni narod od pljake i nasilja, nacionalne manjine od ugnjetavanja,
sve gladne nahraniti, seljacima dati besplatno zemlju... str. 416.
441 Arhiv Predsjednitva CK SKJ Fond Kl 1928/91.
Proleteri svih zemalja ujedinite se alosni krah desetgodinjice oslobo
enja i ujedinjenja Letak MKKPJ i MK SKOJ-a u Sarajevu.

184

kritikim, negativnim odnosom ne samo prema nosiocima hemegonije i na


cionalnog ugnjetavanja, ve i prema graansko-emokratskom opozicionom
bloku zbog njegove spremnosti da u kontaktima sa hegemonistima na svoju
tetu pomjera granicu poputanja i sporazuma. Kao da su politiki tokovi
potvrivali ispravnost stanovita KPJ.
Dok su iza lea javnosti dvor i vojni vrh bili tako rei pripremili cjelo
kupnu organizaciju i programsku platformu diktature, vrsto rijeeni da
pristupe njenom proglaenju, u javnosti se vodila igra u kojoj se demokrat
ski pripremao izlaz iz dravne krize obrazovanjem neutralne, nadstranake
vlade sa generalom na elu, u emu su predloi voa SDK imali najveu
specifinu teinu. Tako diktatura nije formalno bila nametnuta, ve se po
javila na zahtjev parlamentarnih demokratskih stranaka, prije svega opozici
one, preanske, po nacionalnom sastavu mahom hrvatske SDK, pri emu se
nije krtarilo u izjavama najveeg povjerenja u kralja i narodnu dinastiju.442
Proglaenje diktature 6. I 1929. godine, koje je objavio kralj svojim ve pri
premljenim manifestom, bilo je oekivano, demokratski pripremljeno fi
nale zavrnog ina spaavanja drave od rasula, u emu su bili saglasni svi
ustavni legitimni politiki faktori kralj, vojska, vladine i opozicione par
lamentarne stranke: slovenake, hrvatske, srpske i muslimanske. U ovoj
fazi krize parlamentarne stranke, a ne dvor i vojska, optuivale su i tere
tile parlamentarizam da ugroava opstanak drave i traile njegovo ukidanje.
Ironija istorije rijetko zna da bude ovako putpuna, kao to se ispoljila u
svome jugoslovenskom parlamentarnom medijumu. Kada je ovako duboka,
ironija istorije javlja se kao izvanredan tuma istorijskih zbivanja. Optejugoslovenskom podrkom diktaturi dokazivalo se da je napredovanje ide
je nacionalnog jedinstva, jugoslovenske nacionalne svijesti prevazilo ple
mensku svijest i podvojenost Jugoslovena, usljed ega je posebnim za
konom od 3. oktobra 1929. drava SHS nazvana kraljevinom Jugoslavijom.
Teoriju o jedinstvenoj dravi troimenog i troplemenog naroda odbacili su
sami njeni tvorci i protagonisti i usvojili teoriju o jedinstvenoj dravi je
dinstvenog naroda u kome nema plemena. Demokratski rasplet dravne
krize vojnomonarhistikom diktaturom obiljeio je novu eru drave bez
stranakih parlamentarnih kriza, eru jedinstva naroda i drave, koje su
zajedno uspostavili narod i kralj pod svim znamenjima imena Jugoslavija.
Za KPJ to je imalo znaaj nove Obznane i novog Zakona o zatiti drave.
Ona je bila prva na udaru apsolutistikog reima, koji je odmah pristupio
planu potpunog unitenja njenih organizacija i kadrova. Vlada jugoslovenske
drave po drugi put je objavila rat do istrebljenja jedinoj jugoslovenskoj
partiji. Vojno-monarhistiki reim inio je to iz sasvim tanog uvjerenja da
se u KPJ nalazi nepomirljivi i postojani protivnik, koji se odrao ve gotovo
decenju uprkos antikomunistikom bijelom teroru.
Iako je neposredno uoi proglaenja diktature u K PJ bilo pretpostavki
o mogunosti obrazovanja neutralne vlade i uvoenja pripitomljenog ob
lika autonomije u reiji mranih sila,443 proklamovanje diktature ona je
odmah oznaila kao uvoenje apsolutizma, a Maekovu izjavu o raskop
anom lajbeku, o velikoj mudrosti Njegovog Velianstva kralja, o real
442 Dr Nedim arac op. cit. str. 158.
443 BORBA br. 3 5. sijenja 1929 Mrane sile rjeavaju krizu.
185

nosti ideala hrvatskog naroda da bude g o s p o d a r... u svojoj slobodnoj


Hrvatskoj partijski organ propratio je upozorenjem: Ovo treba dobro da
zapamte naroito radnici i seljaci.444 Po ocjeni K PJ proklamovanje i uvoe
nje apsolutne diktature udruene krupne srbijanske, hrvatske i slovenake
buroazije i veleposjednika pod vodstvom velikosrpskog kralja Aleksandra
i bjelorukake vojne organizacije. . . oznaava nemilosrdnu i grubu eksploa
taciju radnike klase i seljatva i jo pootrenije nacionalno ugnjetavanje
potlaenih naroda. Istovremeno, K PJ podvlai da je uspostavljanju re
ima diktature otvorilo put kontrarevolucionarno vodstvo SDK i HSS, ko
je je izdalo revolucionarnu borbu hrvatskih seljaka i koilo je irenjem
iluzija i nada u kralja i narod. K PJ zakljuuje da novi reim po svome
karakteru predstavlja vojno-faistiku diktaturu, pa na temelju integralne
ocjene izvrenih prom jena u dravnom ureenju i upravljanja u dravi formulie svoju revolucionarnu strategiju koja treba da se ostvaruje pridobijanjem najborbenijih elemenata za revolucionarni jedinstveni front, sistemat
skom mobilizacijom irokih masa seljatva i ugnjetenih nacija, poveziva
njem njihove borbe sa borbom radnike klase i pripremanjem oruanog
ustanka radnika, seljaka i ugnjetenih nacija protiv vojno-faistike dikta
ture.445 U K PJ vlada uvjerenje da vojno-faistika diktatura otvara per
spektivu oruanog ustanka u Jugoslaviji, pa u toku njegovog pripremanja
treba isticati parole. Za samoopredjeljenje do otejepljenja, Za Balkansku
federaciju radniko-seljakih republika, Za vlast radnika i seljaka.446
U drugoj radnikoj partiji, SPJ, uspostavljanje estojanuarske diktature
dobilo je drukija, komunistikim sasvim suprotna tumaenja i ocjene. Kao
da se dvorsko-generalskom udaru postavljala socijalistika paralela jugoslovenske nacionalne perspektive, u redovima SPJ smatralo se i tvrdilo, Proces
nacionalne revolucije Jugoslovena jo nije sasvim zavren. On je danas u
periodu meusobne borbe jugoslovenskih plemena oko ureenja zajednike
nacionalne drave.447 U ovom shvatanju budue ureenje drave presudno
je zavisilo od ishoda i meusobne borbe jugoslovenskih plemena Pitanje
se, po SPJ, postavljalo u obliku ko e koga, tj. koje pleme e biti pobjed
nik i odreivati dravno ureenje. Jugoslovenska nacionalna revolucija
ni u socijalistikom konceptu nije mogla da se ostvari ako ne bi rijeila pi
tanje plemenskog prestia.
Ipak, uz sve nesumnjive razlike i izrazite suprotnosti u ocjeni nove
politike situacije u dravi u znaku vojnomonarhistike diktature, kao i u
njihovim stratekim zadacima, uslovljenim stvarnim stanjem, moguno je
govoriti o izvjesnim zajednikim elementima u postavljanju K PJ i SPJ
prema politikoj realnosti koju obiljeava uvoenje estojanuarske diktatu
re. Oni se nalaze prije svega u nerealnosti njihove strategije. Niti je stanje
uvedeno diktaturom, uprkos zaotravanju i produbljivanju drutvenih, po
litikih i nacionalnih protivrjeja i suprotnosti. prualo realne uslove za
oruani ustanak radnika, seljaka i ugnjetenih naroda, niti jc diktatura stvo
444 BORBA br. 5 9. sijenja 1929 Diktatura.
445 PROLETER br. 1 1929 Vojno-faistika diktatura i nai zadaci.
446 KLASNA BORBA marksistiki asopis organ KPJ (sekcije Kl)
broj 13/14 Vojno-faistika diktatura.
447 RADNIKE NOVINE br. 2 11. januara 1929 Povampireni socijalpatriotizam.
186

rila mogunosti za dovravanje procesa nacionalne revolucije Jugoslovena.


Neosporno, sadanjost nije bila sklona ni komunistikoj, ni socijalistikoj
strategiji; ni oruanom ustanku protiv sistema kapitalistike eksploatacije i
nacionalnog ugnjetavanja, ni jugoslovenskoj nacionalnoj revoluciji koja e
definitivno likvidirati plemenske sukobe. Meutim, u nerealnosti ovih per
spektiva u postojeim uslovima, nalazile su se i sadravale njihove razliite
realne mogunosti. Jedne e tek doi sa is to rij skim razvitkom, dok su se druge
okretale prolosti i u njoj traile pravo na budunost.

l8 7

RAZDOBLJE VOJNO-MONARHISTIKE DIKTATURE (1929 1931)


Graanska (a dijelom i radnika) politika u Bosni i Hercegovini
predstavljala je jedan od pouzdanijih oslomaca reimima velikosrpske hege
monije, koji su se smjenjivali u zemlji od kraja 1918. godine do uspostavlja
nja estoj amuarske diktature 1929. Iz toga bi se mogla izvui pretpostavka
da su koalicione vlade vodile rauna o toj podrci i svojom ekonomskom
politikom pomagale Bosni i Hercegovini da savlada privrednu zaostalost i
osposobi se za moderan razvoj svojih proizvodnih snaga i mogunosti. Ova
pretpostavka, meutim, ostala je u svome logikom okviru. Oni, koji su u
tom smislu razmiljali, nisu imali vlast, a oni koji su imali stvarnu vlast,
nisu o tome ozbiljno ni mislili. U prirodi hegemonije, kao to je poznato,
nije da pomae slabijem, ve da ih izrabljuje. Ako bi postupila drukije,
ne bi ni bila hegemonija. Politiko podravanje velikosrpske hegemonije iz
Bosne i Hercegovine sluilo je prvenstveno dokazivanju tvrdnje da su Bosnn
i Hercegovina srpske zemlje, pri emu su bosanskohercegovaki predstav
nici ove politike, slijepi i neosjetljivi prema njenim realnim posljedicama,
preputali ekonomske arterije Bosne i Hercegovine procesu suenja i sua
vanja. Rezultati negativnog odnosa reima velikosrpske buroazije prema
zahtjevima i potrebama ekonomskog razvitka Bosne i Hercegovine vie
struko se potvruju statistikim podacima o stanju u vitalnim oblastima priv
rede Bosne i Hercegovine. Jedna decenija svakako nije bila dovoljna da
se relativno zaostala i nerazvijena privreda Bosne i Hercegovine preobrazi
u razvijenu i naprednu privredu, ali je predstavljala sasvim dovoljno raz
doblje da potvrdi prisutnost postojanih tendencija depresivnog ekonomskog
kretanja.
Od osnivanja jugoslavenske drave do kraja 1928. godine u Bosni i
Hercegovini podignuta su 84 nova preduzea preraivake industrije sa po
gonskom snagom od 6 098 Jcs, u kojima je dobilo zaposlenje 6 600 radnika.
Meutim, zastupljenost pojedinih industrijskih grana nije se promijenila,445
to znai da je i dalje preovlaivala drvna industrija preteno polufinalnog
oblika proizvodnje. Bila su to preduzea koja su zapoljavala prosjeno 48
448
Dr Kemal Hrelja Industrija i saobraaj u Bosni i Hercegovini od
19291941. godine PRILOZI Institut za istoriju radnikog pokreta br.
2.Sarajevo1966 str. 128.
188

80 radnika, dok su preduzea podignuta do 1919. godine imala prosjeno


138,4 radnih mjesta.449 U poreenju sa drugim jugoslavenskim pokrajinama
industrijski razvitak u Bosni i Hercegovini bio je znatno slabiji. To je
bila posljedica smanjivanja kapitalnih investicija u Bosni i Hercegovini
poslije 1918.450 Poznato je da razvoj industrije ide uporedo sa razvojem sao
braaja. Oni se meusobno uslovljavaju. U Bosni i Hercegovini u tom pogle
du slika je podjednako siva. U njoj se eljezniki saobraaj odvijao i dalje
iskljuivo uskotranim prugama, a kolski saobraaj davno izgraenim i
dijelom na savremen nain rekonstruisanim drumovima.451 Iako su potrebe
zahtijevale da se prevoz na eljeznicama povea za 32%, stanje eljeznica u
Bosni i Hercegovini ostalo je nepromijenjeno u periodu 1918 1928.452
Po socijalnoj strukturi svoga stanovnitva izrazito seljaka zem lja/53
Bosna i Hercegovina imala je tipino zaostalu i nerazvijenu poljoprivredu.
Bila je to u prvom redu posljedica vladine agrarne i poreske politike pre
ma Bosni i Hercegovini. Drava je sasvim zanemarila podizanje poljopri
vredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini i prepustila je da tavori pri
mjenjujui primitivna orua za obradu zemlje. Istovremeno, tako zane
marenu poljoprivredu izloila je jakom pritisku poreske politike, koji ona
nije mogla da izdri bez jo teih posljedica po svoj razvitak. Dok je seljak
u Savskoj banovini po jednom hektaru poljoprivredne povrine plaao 15,2
dinara poreza prema istom katastarskom prihodu, seljak u Dunavskoj bano.
vini 13 dinara, seljak u Moravskoj banovini 26,7 dinara, bosanskohercegovaki seljak plaao je po jednom hektaru 38,7 dinara poreza. Ovakva
poreska politika, koja se kroz 10 godina sprovodila na seoskom posjedu,
imala je za posljedicu da je posjed Bosne i Hercegovine bio daleko vie
optereen nego u drugim krajevima, da je ta politika ila neposredno na
tetu bosanskih poljoprivrednika, a u prilog poljoprivrede drugih k rajeva. . .
i da je .. . ostavila nepovoljno dejstvo na razvoj . . . cjelokupne bosanske
privrede.45445 Takvom stanju poljoprivrede u Bosni i Hercegovini doprinijela
je i dravna kreditna politika prema Bosni i Hercegovini, koja je bila liena
povoljnih poljoprivrednih kredita u uslovima kada su zemljoradnike kre
ditne ustanove, usljed teke poljoprivredne i finansijske krize, gotovo na ci
jelom podruju Bosne i Hercegovine, bile primorane da obustave rad.4-'5
Kao veoma osjetljiva grana privrede, bankarstvo u Bosni i Hercegovini
pokazivalo je iste tendencije koje su se ispoljavale u poljoprivredi i indus
triji. Broj novanih zavoda u Bosni i Hercegovini 1927. godine opao je za
449 Milivoj Eri, Kemal Hrelja, Olga KozomoraStrukturalna kretanja i
promjene u bosanskohercegovakom drutvu u posljednjih 50 godina ANUBilI
Posebna izdanja KNJ 13str. 54.
Dr Kemal Hrelja op. cit. str. 131.
450 Dr Kemal Hrelja op. cit. (Na jedno preduzee prije 1919. uloeno je
prosjeno 6.107,6 hiljada dinara, a na ona poslije 1919. godine 1.851,5 hiljada di
nara str. 131).
451 Abo Koen Privreda Bosne i Hercegovine u istorijskom presjeku
(lanak u knjizi: Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 428).
452 Dr Kemal Hrelja op. cit. str. 150.
453 Kao pod 449) str. 48 (Godine 1931 u Bosni i Hercegovini je bilo 81,190/o
stanovnitva vezanog za poljoprivredu, 6,7% za industriju...).
454 oro Krsti Agrarna politika Bosne i Hercegovine (lanak u
knjizi: Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 131).
455 Isto str. 158159.
189

iS, dok su se kapitali sa 268,944 smanjili na 235,306, a ulozi sa 519,574 na


415,026 dinara.-156 Novarstvo Bosne i Hercegovine danas je u tekom sta
nju i u neizvjesnijem poloaju nego to je bilo u samom poetku pre 45
g o d in a ... Sama injenica da ve 10 godina na teritoriji Bosne i Hercegovine
nije osnovan ni jedan novani zavod akcionarskog tipa dovoljno ilustruje
to nepovjerenje.456457 Pratee pojave takvog kretanja u privredi Bosne i Herce
govine ogledaju se, pored ostalog, u izrazito sporom razvoju gradova i veoma
jakoj emigraciji radnog stanovnitva. Rezultat slabe ekonomske aktivnosti,
spori porast gradskog stanovnitva uslovljavao je visok procenat neproduk
tivnog stanovnitva u gradovima Bosne i Hercegovine, dok je emigracija iz
Bosne i Hercegovine bila naroito intenzivna u krajevima koji su imali naj
vei prirast stanovnitva u zemlji.458 Ovom skuenom prikazu drutveno-ekonomskog stanja u Bosni i Hercegovini pripada podatak da je ova pokra
jina krajem tridesetih godina imala 73% nepismenog stanovnitva.459 Glas
za prevazilaenje ovako tekih ekonomskih prilika u Bosni i Hercegovini,
koji je dolazio iz drutvene baze, irokih slojeva seljatva i radnike klase,
iz glavnih privrednih grana industrije, saobraaja i poljoprivrede, iz
seljakih i radnikih partija, iz redova strunjaka sa podruja svih grana
proizvodnje i prometa ekonomista, finansijera, agronoma, umara, metaturga, rudara, kom ercijalista i drugih strunjaka, specijalista, nije nalazio
odjeka u centrim a politike i ekonomske moi u dravi. Poslije uspostavlja
nja estojanuarske diktature hegemonisti su pootrenim sredstvima i mje
ram a uvali poredak dravnog i nacionalnog jedinstva, a kapitalisti su se
ubrzo nali u situaciji da se brane od razornih posljedica velike ekonomske
krize koja je kucala na vrata Jugoslavije i u koju e ona provaliti snagom
nezadrljive stihije.
Zahvaljujui hegemonistikim tenjama velikosrpske buroazije da se
metodima i sredstvima politike vlasti ekonomski podigne i uvrsti na raun
razvijenije preanske, prvenstveno hrvatske i slovenake buroazije, jugo
slavenska privreda bila je dovoljno ranjiva i nesposobna da se uspjenije
odupre talasima svjetske privredne krize, koja je najavljena krahovima na
njujorkoj berzi u oktobru 1929. godine. Udarima krize nisu mogle odoljeti
ni pobjednike, a jo manje pobijeene zemlje. Njene posljedice imale su
viestruke izraze i oblike. Najprije je dolo do pada hartija od vrijednosti,
pri emu su najvee gubitke pretrpjeli milioni sitnih tedia u svijetu. Po
elo je veliko i naglo smanjivanje i obustavljanje proizvodnje u mnogim
granama privrede, prije svega u industriji i poljoprivredi, praeno padom
radnikih nadnica, galopirajuim porastom nezaposlenosti, padom cijena
industrijskih i poljoprivrednih proizvoda itd. Ugroena unutranjom krizom
politikih i nacionalnih odnosa, drava nije bila u stanju da svojim mjerama
ublai negativne uticaje, kojima je bila izloena jugoslovenska privreda,
niti sprem na da radniku klasu zatiti od tekih posljedica kojima je eko
nomska kriza pogaala njene ivotne uslove. Dubina i razmjere krize u
svijetu izraavaju se u podacima Sekretarijata Drutva naroda, prema koji
456 Marko Markovi Bankarstvo Bosne i Hercegovine (lanak u knjizi:
Bosna i Hercegovina kao privredno podruje str. 383).
457 Isto str. 393.
458 Abo Koen op. cit. str, 429.
489 Milivoj Eri, Kemal Hrelja, Olga Kozomora op, cit. str. 48.
190

ma je n& poetku 1933. godine nezaposlenost dostigla maksimalnu cifrU od


trideset miliona lica.440 U razdoblju krize broj nezaposlenih u Jugoslaviji
kretao se izmeu 500 i 600 hiljada.461*463 Istovremeno, u Bosni i Hercegovini
tek svaki 41 hranilac porodice uspio je da osigura zaposlenje.442 Prema po
dacima sarajevske Radnike komore u periodu 1930 1933, uporedo su ili
porast nezaposlenosti i padanje radnike nadnice. U poreenju sa 1930.
godinom broj nezaposlenih poveava se 1933. godine gotovo za tri puta, a
nominalna nadnica kvalifikovanih i nekvalifikovanih radnika u isto vrijeme
opala je za 40/o.443
Posljedice krize najtee su pogaale radnitvo, sitno i srednje seljatvo,
male i srednje trgovce i zanatlije, one drutvene klase i slojeve kojima je
inae pripadao najmanji dio drutvenog bogatstva, iako su ga oni stva
rali svojim radom. Ali, ni kapitalistiki stratum bosanskohercegovake
privrede nije mogao da izae iz krize neoteen; utoliko prije to u Bosni
i Hercegovini nisu ni postojali krupniji privredni kapaciteti. Udarima krize
u Bosni i Hercegovini najvie su bile izloene drvna i preraivaka indu
strija, naroito drvna, jer je najvie bila vezana za inostrano trite.464465* Sto
se kriza vie produbljivala, to se u preraivakoj industriji smanjivao broj
preduzea, a u njima zapoljavao sve manji broj radnika. U periodu
1929 1933. preraivaka industrija zaposlila je u 29 novih preduzea svega
1525 radnika.445 Pokrenuti borbom za golu egzistenciju, na gradsku privredu
vre snaan pritisak nekvalifikovani radnici, koji svojom jeftinom radnom
snagom dovode do sniavanja najamnine i do poveanja nezaposlenosti kvali
fikovanih radnika. Strugare su krajem 1931. godine otputale 3,36 puta vie
nego to su primale radnika. Sredinom 1932. godine broj zaposlenih radnika
(u bosanskoj drvnoj industriji,) pao je na 6.456 prema 39.180 prosjeno
zaposlenih 1929. godine.446 Jedan od bitnih elemenata procesa fluktuacije
nekvalifikovane radne snage i otputanja kvalifikovanih radnika ogleda se
u snanoj tendenciji produavanja radnog vremena i opadanja radnikih nad
nica. U 1930. godini radno vrijeme u raznim granama industrije kretalo
se od 10 do 18 sati dnevno, dok se uporedo s tim poveava broj radnika sa
nadnicom do 20 dinara, a smanjuje broj radnika sa nadnicom do 30 dina
ra.467 Izazvano krizom, opadanje kupovne moi radnitva i seljatva teko
je pogaalo gradske privredne djelatnosti, i obratno, obustavljanje rada
440 Todor Kruevac Razvojni put trgovine grada Sarajeva u periodu iz
meu ratova (19181941) (Glasnik arhiva i Drutva arhivskih radnika Bosne
i Hercegovine godina XIIXIII; knj. XIIXIII Sarajevo 19721973 str. 180).
441 dr Ahmed Hadirovi Sindikalni pokret u Bosni i Hercegovini 1918
-1941 str. 97.
442 dr Nikola Vuo Agrarna kriza u Jugoslaviji 19301934 Beograd
1968 str. 222 (Za vreme prosperiteta jedan radnik dolazio je na 22,5 doma
instva, a za vreme krize jedan radnik na 824 domainstva).
463 dr A. Hadirovi Isto.
464 dr Kemal Hrelja op. cit. str. 127.
465 Isto str. 130.
446 dr Nikola Vuo op. cit. str. 222.
467
dr A. Hadirovi Prilog prouavanju poloaja radnika u Bosni i
Hercegovini izmeu dva rata PRILOZI br. 10/2 Sarajevo 1974 str.
243; 254.
191

industrijskih preduzea i steajevi trgovakih firmi neposredno su uticali


na redukciju zaposlenih radnika i padanje najamnina.468 Ekonomska kriza
zahvatila je sve grane industrije i prom eta tako snano i povezano da se
svaki pokuaj prodora iz kruga pretvarao u njegovo sve vre zatvaranje.
Pri tome su klasne suprotnosti dobijale izrazito otre oblike.
Otpor koji je K PJ pruala diktaturi nije mogla da sprijei i slomi ni
sva njena uporna i viestruko pojaana aktivnost protiv komunista. Partijske
organizacije, u Mostaru i drugim mjestima, rasturale su letke ak meu voj
nike u kasarnama. U nezadovoljstvu seljaka one su vidjele njihovu tenju
da se to prije aktiviraju na zadacima Partije, lako je vodei aktiv bio
uhapen, organizacije K PJ, izvjetavao je Politbiro CK KPJ, koji se nalazio
u zemlji, Izvrni komitet Komunistike internacionale sredinom 1929. godi
ne, u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni, uprkos velikim rtvama, jo uvijek su
sposobne za borbu.468-
Izloena sistematskom proganjanju koje je preduzeo reim diktature
sa ciljom da je u naletu razbije i kao politiku organizaciju potpuno i defi
nitivno uniti,468 b K PJ je, i pored velikih gubitaka kadrova i likvidiranja
organizacija u mnogim industrijskim centrima, ostala na politikoj sceni
i nastavila da se bori u uslovima koje su joj nametnuli vlast izrazitog poli
tikog terora i olujna ekonomska kriza. Sve okolnosti bile su neumoljivo
protiv nje okrenute. Ekonomska kriza svojim tekim teretom pritiskivala je
njenu ivotnu bazu radniku klasu i seljatvo, a diktatura je uspijevala
da joj desetkuje i onesposobljava najznaajnije organizacije. Opstati se
moglo samo islrajnim otporom i borbom, uvrenjem uvjerenja da e se
porazi izdrati i da se ve stiu okolnosti za opti napad na kapitalistiki
drutveni sistem i dravni politiki poredak. Diktatura i kriza zajedno stva
raju arm iju nezadovoljnih socijalno eksploatisanih i nacionalno ugnjetenih
masa i tako objektivno radi za K PJ. Njen najvaniji neposredni zadatak je
da ih mobilie, organizuje i povede u boj za socijalno i nacionalno oslobo
enje. Kriza je dokaz da se kapitalizam nezadrivo raspada i rui, a diktatura
potvrda da je buroazija iscrpila sve oblike svoje politike vladavine. Revo
lucija stie ante portas. Jugoslavija je najzrelija za komunistiku ofanzivu.
Stvoreno u Komunistikoj internacionali ovo uvjerenje brzo se preni
jelo u vrh K PJ, u kojoj se uvrivalo srazmjerno pojaanim progonima nje
nih kadrova i organizacija. U rijeenosti diktature da razbije i uniti KPJ,
komunisti su vidjeli dokaz da su to panini koraci buroazije, koje ona
preduzima iz straha od proleterske revolucije, inilo im se da se moralno-psiholoka prijetnja baukom preobratila u realnu politiku snagu pred
468 dr N. Vuo op. cit. str. 219.
Todor Kruevac op. cit. str. 172.
468~a Institut za istoriju Sarajevo Kl 11MF 46/256 (287291).
An das EKKI (1929) von P.B. des Z.K. der KPJ im Lande (Im Laufe
der letzlich zwei Monaten hat die mjlitarfaschischtische Diktatur alle ihre Krfte
im Kampfe gegen unsere Partei mobilisiert. . . Nach der Ermordung des Genossen
.. lund N.H. sowie nach dem 1. Mai hat die gesamte Partei ihre Ttigkeit
verdreifacht. . . In Slowenien, Kroatien und Bosnien sind die Organisationen trotz
ungeherurer Opfer noch immer kampf fhig obzwar sie ihrer fhrenden Aktivs
beraubt sind).
. .
468~b dr Todor Stojkov op. cit. (Proglaenje diktature znailo je isto
vremeno otpoinjanje pfanzive na revolucionarni radniki pokret. . Od 152 procesa
83 su otpadala na komuniste) str. 125 126.
192

kojom e posljednja eksploatatorska klasa morati da poloi oruje. Nije to


bilo prvi put da su komunisti vjerovali u neminovnost revolucije i njeno
izbijanje vezali za sasvim odreene uslove. Istorija komunistikog pokreta
puna je primjera oekivanja revolucije, kada su ocjene o njenoj neizbje
nosti poivale na silini stvarnih elja, a ne na stvarnim pretpostavkama
objektivne realnosti.469 Od Komunistikog manifesta decenijama se ne gasi
nada i tenja komunista da proletarijat revolucijom protiv buroazije ostvari
svoje trajno socijalno osloboenje. Uz rijetke pobjede, esti porazi nisu mo
gli da zaustave komniste da rade za revoluciju i da o njoj mataju kada su
bili primorani da se povlae, tavie, i matanje o revoluciji, kada je do
nje razdaljina jo velika, u sutini je opredjeljenje za revoluciju, metod i
doprinos njenom pripremanju. U slovima diktature i ekonomskih potresa
jugoslavenski komunisti su opredjeljenjem za revoluciju sabirali snagu da
izdre pritiske i teror klasnog protivnika i dokau svoju postojanost i spo
sobnost za borbu.
Na uvoenje diktature CK KPJ reagirao je svojim proglasom Radnom
narodu grada i sela.470 U njemu se kae da je estojanuarskim dravnim
u d a ro m ... objavljen rat radnom narodu i potlaenim nacijama Jugoslavije,
da je nova vlada ve pokazala svoje hegemonistiko. . . proturadniko i
protuseljako lice, da je uspostavljanju vojno-monarhistike diktature di
rektno doprinijelo vodstvo SDK svojim apeliranjem na kraljevu interven
ciju, pa se zatim zakljuuje da radnika klasa i potlaeni narodi mogu da
se oslobode iz panda kapitalizma, veleposjednika i velikosrpskih hegemonista jedino putem oruanog ustanka. Uvjeren da njegovu ocjenu politikog
poloaja u zemlji dijeli sav radni narod, CK KPJ mu upuuje poziv na oru
anu revolucionarnu borbu i obaranje dosadanjeg apsolutistikog. . . rei
ma . . . za vlast radnika i seljak a. . . za slobodne i samostalne radniko-seljake republike Hrvatsku, Sloveniju, Srbiju, Makedoniju, Crnu Goru, Bosnu
i Hercegovinu i Vojvodinu!.
Zanimljivo je da se u ovom Proglasu CK KPJ ponavlja zahtjev formulisan 1. septembra 1928. za obrazovanjem slobodne i samostalne rad
niko seljake republike Bosne i Hercegovine, kao i to da se formiranje
sedam republika iz sastava jugoslavenske drave ne dovodi u vezu sa Fede
racijom radniko seljakih republika na Balkanu, koja izraava glavni
cilj strategije KPJ u oblasti nacionalnog pitanja utvrene na IV kongresu
KPJ 1928. godine. Raspoloivi izvori ne omoguavaju donoenje pouzdanog
tumaenja zapaenih odstupanja od Rezolucije drezdenskog partijskog
kongresa. Ne bi se, ak, ni moglo tvrditi da su posrijedi odstupanja. Prije
bi se moglo pretpostaviti, tavie sa visokim stepenom realnosti, da su to
propusti literarne prirode. Utoliko prije to se i u prethodnim, kao i
469 Noeni uvjerenjem da su revolucije motorna snaga istorije Marks i
Engels su vie puta padali u iluziju da u pojedinim evropskim zemljama zahva
ljujui krizi u njihovim unutranjim i meunarodnim odnosima, predstoji nepo
sredno revolucija, iako temeljne analize konkretnih drutvenih odnosa nisu mogle
da potvrde takva njihova predvianja. U doba Istone krize njihove prognoze da
e izbiti revolucija a la 1789. u Rusiji, zatim u Turskoj i sa istoka se prenijeti
na evropski zapad nisu se ostvarile iz prostog razloga jer zato nisu bili stvoreni
objektivni uslovi u drutvima tih zemalja.
470 Arhiv CK SK BiH RP II 538 28142.
Proglas CK KPJ Radnom narodu grada i sela.
193

u potonjim partijskim dokumentima u vezi sa nacionalnim pitanjem naj


ee zaobilazi pitanje poloaja Bosne i Hercegovine, dok je Federacija
balkanskih radnilcoseljakih republika predstavljala trajnu strateku orijen
taciju KPJ od njenog osnivanja do osvjedoenja CK K PJ da je ona trebalo
da postane instrument dominacije staljinistikog hegemonizma u Jugosla
viji, nain ukidanja nezavisnosti Jugoslavije.
Poslije proglaenja diktature PR OLETER je ve u prvom broju obja
vio analizu politikog stanja u zemlji i zadatke K PJ u novoj situaciji. Tu
se ocjenjuje da je diktaturu pripremila i sprovela udruena krupna srbi
janska, hrvatska i slovenaka buroazija u savezu sa veleposjednicima pod
vodstvom velikosrpskog kralja Aleksandra, da uvoenje diktature oznaa
va nemilosrdnu i grubu eksploataciju radnike klase i seljatva i jo pootrenije nacionalno ugnjetavanje potlaenih naroda i da e se na taj nain,
pojaanom eksploatacijom nesrpskih nacija obezbijediti prevlast srbijanskih
kapitalista. Put diktaturi, tvrdi se u PROLETERU, otvorilo je kontrarevolucionarno vodstvo SDK i HSS, koje je izdalo revolucionarnu borbu
hrvatskih s eljak a. . . irei u narodu iluziju i nade na kralja i narod. U
takvim uslovima K PJ postavlja neposrednu zadau da od najodanijih i najborbenijih elemenata stvara revolucionarni jedinstveni front, u kome treba
da se mobiliu iroke mase seljatva i ugnjetenih nacija, da komunisti poveu
njihovu borbu sa borbom radnike klase i pripremom oruanog ustanka
protiv diktature, a za vlast radnika i seljaka. KPJ sm atra da diktatura nosi
vojnofaistiki karakter i da kao takva otvara pred radnim narodom je
dinstvenu perspektivu i to oruani ustanak radnika, seljaka i ugnjetenih
nacija ije e djelo bili uspostavljanje diktature radnika i seljaka i
stvaranje Saveza slobodnih radniko-seljakih republika na Balkanu.471
Kao to se vidi, na uspostavljanje diktature krupne jugoslovenske
buroazije na elu sa velikosrpskom hegemonistikom buroazijom, vodstvo
K PJ odgovorilo je jasnim opredjeljenjem na oruani ustanak, koji je tre
balo da ponesu radnika klasa, seljatvo i potlaene nacije pod vodstvom KPJ,
a pobjedom ustanka konstituiu diktaturu radnika i seljaka i obrazuju Savez
slobodnih radniko-seljakih republika na Balkanu.
Malobrojne organizacije KPJ u Bosni i Hercegovini disciplinovano su
slijedile direktivu CK KPJ. Meutim, dosljednost partijskoj liniji oruanog
ustanka izraavala se gotovo iskljuivo u propagandnom obliku. Razloga za
to bilo je vie, od kojih su, po naem miljenju, najvanija dva. Prvi je u
tome to za oruani ustanak tada nisu u drutvu postojali objektivni uslovi,
a drugi u injenici da je teror reima nad organizacijama KPJ bio tako
velik da su u nekoliko politikih akcija bili pohapeni mnogi lanovi par
tije i partijskih rukovodstava. U tom pogledu policijskim organima polo
je za rukom da zadaju naroito teak udarac organizaciji u Sarajevu, gdje se
nalazilo pokrajinsko rukovodstvo za Bosnu i Hercegovinu. Zahvaljujui pro
valama, u Sarajevu je sredinom 1929. godine bilo uhapeno 600700 rad
nika. Tada je ubijen i sekretar MK KPJ, bravarski radnik Marijan Barun.472
471 PROLETER br. 1. mart 1929 Vojno faistika diktatura i nai
zadaci.
KLASNA BORBA marksistiki asopis organ KPJ (sekcije Kl) br.
13/14; mart april; 1929 Vojno-faistika diktatura str. 11 13.
472 IIS MG A1(Abdihodi Asim: O radu Partije u Sarajevu od
19201932; Sjeanja).
194

Odmah zatim policija je uhapsila cijeli Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu


i Hercegovinu.473 Bio je to sastavni dio iroke antikomunistike akcije dikta
ture, koja je rijeila da potpuno slomi KPJ i da unitenjem njenih organi
zacija i vodeih kadrova obezbijedi provoenje svoga programa reda i mi
ra u dravi. Ubistvom sekretara CK KPJ ure akovia i sekretara Crvene
pomoi Nikole Heimovia krajem aprila 1929. godine reim diktature otvo
reno je demonstrirao metode obrauna sa KPJ. Tako je antikomunistiki
bijeli teror diktature uvrivao kod komunista uvjerenje da je oruani
ustanak jedini put koji otvara perspektivu osloboenja radnikoj klasi, se
ljatvu i potlaenim narodima. To uvjerenje dolo je do izraaja u letku
koji je objavio Pokrajinski sekretarijat KPJ za Bosnu i Hercegovinu povo
dom ubistva ure akovia i Nikole Heimovia u maju 1929. godine. Prole
teri Bosne i Hercegovine kunu se da e se oduiti svojim velikim borcima
i muenicima i da e u oruanom ustanku vratiti dug reimu tiranije i nje
govih plaenika . . . Pod zastavom oruanog ustanka do pobjede . . . Dolje na
cionalno ugnjetavanje! Za slobodu i nezavisnost svih naroda Jugoslavije!
ivjela KP vod i organizator oruanog ustanka.474
Pokrajinsko rukovodstvo KPJ za Bosnu i Hercegovinu bilo je svjesno
da su ubistva . akovia i N. Heimovia signal da je reim diktature
otpoeo pravi istrebljivaki rat protiv Komunistike partije. To je potvrda
da je reim poao putem jo bjenjeg nacionalnog i socijalnog ugnjetava
nja. Sudbina . akovia i N. Heimovia, upozorava u novom letku Pokra
jinski sekretarijat, prijeti mnogim pohapenim istaknutim komunistima, kao
to su Salomon Levi, Stevo Galogaa, Ivan Krndelj, Pajo Marganovi, Pero
Peut, Redep Goruanovi. Od radnika se trai da organizuju proteste pro
tiv novih ubistava, a tvornice i radionice da pretvore u tvrave oruanog
ustanka i revolucije i tako odluno suprotstave teroru diktature nad rad
nikim borcima i sistemu nacionalnog ugnjetavanja. Kao izraz borbe protiv
nacionalnog ugnjetavanja Pokrajinski sekretarijat istie zahtjev za rad
niko seljakim republikama Herceg-Bosne i ostalih pokrajina.475 Pokrajin
sko rukovodstvo KPJ obratilo se sredinom 1929. godine posebnim proglasom
seljacima pozivajui ih da se u savezu sa radnikom klasom bore za pravo
na zemlju, ponitenje dugova i nacionalno osloboenje. Zajedniki neprija
telji i radnika i seljaka, bez obzira na vjeru i narodnost jesu monarhija,
bankari, begovi i kapitalisti. U borbi protiv toga zajednikog neprijatelja
seljaci treba da se zajedno sa radnicima pripremaju za oruani ustanak,
jer je to jedini nain da i seljaci postignu svoja prava, zatite svoje inte
rese i postignu nacionalno osloboenje. Samo u borbi za revolucionarni
473 IIS MG G41 (Kata GovoruiGodina 1929)Sa 1929. godinom
poela su hapenja i proganjanja, kao da smo bili pod Hitlerovom okupacijom. ..
Dovedena sam na policiju gdje sam nala cijeli Pokiajinski komitet KPJ Bos
ne ...).
474 Graa o djelatnosti KPJ u Bosni i Hercegovini 19211941 dokument
20 Sarajevo, druga polovina maja 1929 Radnicima i seljacima Bosne i
Hercegovine! Pokrajinski sekretarijat KPJ str. 419 421.
lanak Jove Jakia o uri akoviu GLAS SLOBODE br. 1516.
maja 1929.
475 Graa... dokument 21 Sarajevo poslije 7. juna 1929 Radni
cima i seljacima Bosne i Hercegovine Pokrajinski sekretarijat KPJ Pokra
jinski sekretarijat SKOJ-a str. 421424.

195

Savez radnika i seljaka izvojevae seljaci pravo na zemlju bez otkupa i od


tete, a u oruanom ustanku uspostavie se revolucionarna diktatura
radnika i seljaka i ostvariti pravo naroda na ocepljenje.476 Povodom navr
enih 6 mjeseci od uspostavljanja generalsko-faistike diktature Pokra
jinski sekretarijat istie u proglasu Radnicima, inovnicima, zanatlijama i
malim trgovcima da je od poetka estojanuarske diktature od svih poli
tikih partija jedina Komunistika partija ostala na braniku interesa rad
nika, seljaka i svih siromanih graana i u prvim redovima borbe potlae
nih naroda za nacionalnim osloboenjem, da su protekli dogaaji pokazali
da radni narod varoi i sela moe zatititi svoje ivote, spasiti se umiranja od
gladi samo zajednikom borbom putem oruanog ustanka i revolucije, kao
i da potlaeni narodi Jugoslavije mogu postii svoju nacionalnu nezavisnost
samo putem oruanog ustanka i revolucije pod vodstvom proletarijata i
njegove avangarde, Komunistike partije. Dosljedna tome saznanju, Komu
nistika partija e nastaviti da vodi borbu potlaenih naroda za nacional
nom samostalnou, da pripremi oruani ustanak protiv monarhije, buro
azije, generalsko-faistike diktature za revolucionarnu diktaturu radnika i
seljaka.477
U navedenim proglasima pokrajinsko rukovodstvo K PJ za Bosnu i
Hercegovinu obraa se svim socijalno eksploatisanim slojevima u Bosni i
Hercegovini kao i svim potlaenim narodima. Pri tome je jasno da u socijal
no eksploatisane zajedno sa radnikom klasom svrstava seljatvo, zanatlije,
inovnike i sitne trgovce, dok potlaene narode u Bosni i Hercegovini ne ime
nuje. Iz proglasa se razabire da se borba potlaenih naroda za nacionalno
osloboenje, nezavisnost i samostalnost vee za revolucionarni savez radnika
i seljaka, da su radnika klasa i seljatvo osnovne drutvene snage u borbi
za osloboenje potlaenih naroda i da vodeu snagu u toj borbi predstavlja
proletarijat sa K PJ na elu. Istovremeno, kada se istie uloga seljatva u
borbi za nacionalno osloboenje, o seljatvu se govori openito, kao o socijalnoklasnoj grupaciji bez ukazivanja na injenicu da je ono u nacionalnom
pogledu u Bosni i Hercegovini i razliito grupisano. Osim toga, ne razabire
se koje narode pokrajinsko rukovodstvo K PJ sm atra potlaenim, jer u na
vedenim proglasima s tim u vezi ono ne daje nikakve iskaze. Usljed toga i
zahtjev za radnikoseljakom republikom Herceg-Bosnom koji se ovdje
pridruuje zahtjevima za nacionalnim radniko-seljakim republikama u Ju
goslaviji, djeluje nejasno, dolazi neoekivano, bez neophodnih elemenata
koji ga obrazlau, politiki osvjetljavaju i aktueliziraju. Ipak, ono to u ovim
proglasima ima trajniji znaaj jeste svakako injenica da uspjeno ostva
renje linije oruanog ustanka i revolucije, pod rukovodstvom KPJ, za obaranje generalsko-faistike diktature, vlasti buroazije i sistema nacionalnog
ugnjetavanja, vidi u proirenju socijalne baze revolucije, koja se ne ograni
ava samo na radniku klasu, ve podrazumijeva cjelokupno seljatvo i sve
eksploatisane drutvene slojeve gradskog stanovnitva. U novoj strategiji
476 Graa... dokument 22 Sarajevo, prije 16. jula 1929 Seljacima
Bosne i Hercegovine Pokrajinski sekretarijat KPJ, str. 424426.
477 Graa... dokument 23 Sarajevo, kraj jula 1929 Radnici i
radnice, inovnici, zanatlije i mali trgovci Pokrajinski sekretarijat KPJ
427 428.
196

KPJ, izraenoj u orijentaciji na oruani ustanak i revoluciju, iji je smisao


socijalno i nacionalno osloboenje, poseban znaaj pripada ugnjetenim naci
jama u Jugoslaviji.
Postavlja se pitanje motiva koji su opredijelili rukovodstvo KPJ da se
orijentira na pripremanje oruanog ustanka radnih masa i potlaenih naroda
sa ciljem da se uspostavi revolucionarna diktatura radnika i seljaka i stvori
savez radniko-seljakih republika. Da li su ovi motivi bili uslovljeni i tano
izraavali objektivni poloaj i odnos politikih snaga u zemlji ili su bili plod
drugih okolnosti. Na pitanje da li je politika kriza i situacija u dravi
bila tako duboka da se izlaz nametao neminovnou i neodgodivou orua
nog ustanka i revolucije, odgovor je negativan. estojanuarski dravni udar
izveden je uz punu podrku organizovanih politikih snaga velikosrpske hege
monije u savezu sa centralistiko-unitaristikim elementima iz reda svih
nacionalnih buroazija i potpunu pasivnost i neutralizaciju glavne opozicione
snage Samostalno demokratske koalicije, koja je pod svojim politikim
uticajem i kontrolom drala iroke mase hrvatskog naroda, politiki najorganizovanije ugnjetene nacije. Manifestacije razoarenja hrvatskih selja
kih masa u oportunistiko dranje vodstva HSS i SDK nisu nikako imale
tako dubok korijen, niti politiki toliko iroke razmjere da bi se one otvore
no suprotstavile vodstvu i pokazale odlunost da s njim raskinu i u borbi
protiv nacionalnog ugnjetavanja pou putem radikalnog obrauna sa reimom
diktature.473 Istovremeno, cjelokupan izvrni aprat vlasti, vojska i policija,
bili su potpuno u rukama organizatora i izvrioca dravnog udara. Znakova
spremnosti za otvoreno konfrontiranje diktaturi pogotovo nije bilo u slovenakim i muslimanskim masama, iji su politiki predstavnici svojim ue
em u vladama obrazovanim poslije atentata na hrvatske poslanike u Narod
noj skuptini, nesumnjivo doprinosili ouvanju reima velikosrpske hegemo
nije i praktino pomagali njenoj transformaciji u reim diktature. Isto tako,
iroke mase srpskog naroda, koje su od stvaranja drave SHS podravale
centralistiko-hegemonistike partije, NRS i DS, nisu ispoljavale spremnost
za politike akcije protiv diktature, iako nisu krile svoje nezadovoljstvo to
patriotske proklamacije ovih stranaka ne prati ispunjavanje njihovih so
cijalnih zahtjeva. Oigledno, izlaz iz unutranje politike i nacionalne krize
putem dravnog udara i uspostavljanja vojno-monarhistike diktature, iako
potvrda da se pseudoparlamentarizam mora definitivno odbaciti, jer vie ne
moe da pokriva i prikriva tenje velikosrpske buroazije za hegemonijom i
dominacijom u dravi, nije bio i dokaz da kriza uzima obiljeje i razmjere
revolucionarne situacije, koja svojim tokom neodoljivo tei oruanom ustan
ku eksploatisanih radnih masa i nacionalno potlaenih naroda.
Opredijeljenost KPJ za oruani ustanak bila je, s jedne strane, rezultat
pogrene procjene o zrelosti revolucionarne situacije, koja je u zemlji to
boe stvorena estojanuarskim dravnim udarom, a, s druge strane, obja
njava se dominantnim uticajem Komunistike internacionale u utvrivanju
strategije KPJ kao njene sekcije. Direktiva za pripremanje oruanog ustanka
neposredno je povezana sa stanovitem VI kongresa Komunistike inter-478
478
dr Nedim arac op. cit. (Na redovnim grupnim i pojedinanim
sastancima u Zagrebu, od stranakih aktivista iz unutranjosti se uglavnom tra
ilo da okupljaju i moralno bodre pristalice, ali i da spreavaju nemire i akcije
koje se poduzimaju bez znanja i privole vodstva) str. 249.
197

nacionale odranog u Moskvi u ljeto 1928. godine da opta kriza kapitalizma


narasta i stvara predrevolucionamu situaciju479 Za CK KPJ uvoenje estojanuarske diktature u Jugoslaviji bilo je potvrda ove ocjene kongresa Kl,
a njegova direktiva da jugoslovenski komunisti otponu sa pripremanjem
oruanog ustanka znaila je u stvari da KPJ, kao disciplinovani revolucionar
ni odred svjetske komunistike organizacije, pristupa praktinom provo
enju u ivot ocjene koju je dao VI kongres K l da veliki revolucionarni
pokreti i otre klasne borbe zahtijevaju kurs na ruenje kapitalizma.480
Poznato je da zablude mogu da imaju veu mo od pravih spoznaja.
Stvarne zablude imale su za rukovodstvo K PJ znaaj istinskog uvjerenja.
Ko ih nije dijelio, otpadao je iz stroja i bio obiljeen kao nosilac defetizma.
Direktiva o oruanom ustanku nastala je kao proizvod imaginarne predstave
o nastupanju revolucije. Nepostojanje nunih pretpostavki za revoluciju u
postojeim politikim i drutvenim odnosima nadoknaivano je njihovim
zidanjem i graenjem u svijesti jugoslavenskih komunista. Upaljena misao
o potrebi revolucije traila je da se prihvati, kao njena identifikovana real
nost. Poziv na pripremanje oruanog ustanka, proiziao iz iracionalnog od
nosa prem a objektivnoj drutvenoj i politikoj stvarnosti u zemlji, znaio
je potpuni prom aaj, praen neminovno tekim posljedicama. Cijena zabluda
bila je visoka i m orala da ima oblik i m jeru realne praktino-politike vrijed
nosti.
Ako su se u rukovodstvima K PJ gajile iluzije u oruani ustanak, dikta
tura je odluila da na ovaj izazov odgovori represalijama protiv K PJ sa
vrstom namjerom da je uniti. Nije mogla poeljeti bolju priliku i povod
za svoju antikomunistiku akciju. Tamo gdje je K PJ vidjela svoju snagu i
ansu revolucije i noena svojom uobraziljom doaravala i uvjeravala vie
sebe nego mase o njihovoj spremnosti da stupe u oruani ustanak protiv
klase eksploatatora i ugnjetaa, diktatura je sasvim tano utvrdila njenu
stvarnu slabost. Naime, ako su seljaci odbijali da dravi plaaju porez, oni
to nisu inili zato to su na taj nain eljeli da svjesno idu u socijalne i poli
tike okraje, ve stoga to su odranje golog ivota pretpostavljali svojim
poreskim obavezama. trajkovim a koje su vodili, radnici su pokuavali da od
brane i zatite minimalne materijalne uslove svoga ivota, a ne da vode
politiki rat za obaranje diktature. Objektivno politiki znaaj, koji su ne
sumnjivo imale spontane radniko-seljake akcije, nikako nije bio dokaz o
svjesnom opredjeljenju masa radnike klase i seljatva za revoluciju. Na
protiv, borba za odranje golog ivota radnika i siromanih seljaka, koje je
teko pritiskivala kapitalistika eksploatacija, nije bila politiki motivirana.
Oni su m ora ti da trajkuju i da ne plaaju porez, ali u oruani ustanak
nisu h tjeli, jer ga nisu razu m jeli. Zato pozivi K PJ na oruani ustanak i
revoluciju ostaju pred vratim a fabrika i ogradama seljakih njivica. Pukom
matom nisu se mogla otvoriti vrata fabrikih zavoda, ni prei seljaki
plotovi. Fabrike nisu bile pretvorene u tvrave oruanog ustanka i revo
lucije. Seljaci se nisu postrojili u revolucionarne kolone pod komandom
479 Pregled istorije SKJ Otpor Komunistike partije Jugoslavije dikta
turi str. 152 153.
480 Vlajko Begovi Orijentacija na oruani ustanak i partijske organi
zacije u Bosni i Hercegovini u periodu 19301932 PREGLED br. lO(oktobar)
Sarajevo 1969 str. 297.
198

KPJ. Jedino mogui rezultat bio je izolacija KPJ od klasne baze. Tako
je i KPJ svojom pogrenom ocjenom politikog stanja u zemlji i promae
nom, nerealnom i neostvarljivom direktivom sama pomogla diktaturi da
razori njene redove. Diktaturi je to utoliko bio laki posao to od Obznane
do estojanuarskog dravnog udara, u strogoj ilegalnosti, KPJ nije uspjela
da stvori vrste i brojnije organizacije u fabrikama, dok je selo ostalo pod
dominantnim politikim uticajem raznih graanskih stranaka. Pogotovo,
usljed nomadskih uslova emigracije, rukovodstvo nije uspjelo da ih povezu
je. Samo u prvoj godini diktature bilo je ubijeno 56 drugova, meu njima
su i najsposobniji kadrovi Partije. U 34 procesa osueno je 98 drugova na
435 godina zatvora, a dvojica na smrt (Proleter br. 7, decembar 1929)....
Partijska organizacija u Bosni i Hercegovini bila je razbijena u leto 1929.
godine.4*" Organi vlasti ne samo to su poznavali stvarne mogunosti orga
nizacija KPJ u vezi sa orijentacijom na ustanak nego su metodom pritisaka,
putem sudskih procesa i drugih mjera bili dobro i tan obavijeteni o
njihovim zakljucima u pogledu preduzimanja i izvoenja raznih konkretnih
akcija. Imali su evidenciju lica sumnjivih zbog komunistike aktivnosti,
evidenciju kanjenih, uhapenih, suenih. Aurno su razmjenjivali informa
cije izmeu svih politikih instanci, od Ministarstva unutranjih poslova do
upanija, odnosno banovina, srezova, optina. Izvjetaji su sastavljani ne
djeljno, mjeseno, povremeno. Obavjetenja o komunistima alju se koman
dama armijskih oblasti. Nadzor nad komunistima je totalan. Svjesno da
KPJ predstavlja jedinstvenu organizaciju sa jedinstvenim programom akcije,
Ministarstvo unutranjih poslova upoznaje velikog upana u Sarajevu sa
zakljucima pokrajinske konferencije KPJ za Srbiju zahtijevajui da se
budno prati svaki komunistiki pokret. Ono skree panju na zakljuke
pokrajinske konferencije u Srbiji da se hitno pristupi pripremama oruanog
ustanka, pa navodi da su komunisti, s tim u vezi rijeili da razviju naj
ivlju akciju u vojsci u cilju pridobijanja vojnika za oslobodilaku borbu
proletarijata, seljatva i potlaenih nacija u Jugoslaviji. Informiui iscrpno
velikog upana, Ministarstvo unutranjih poslova trai da se protiv komu
nista preduzimaju energine mere i primenjuju odredbe Zakona o zatiti
javne bezbednosti i poretka u dravi.481482 Na iracionalnu, nestvarnu prijetnju
revolucijom, diktatura je odgovorila praktinim antikomunistikim mjerama,
progonima do istrebljenja.
U antikomunistiku kampanju bili su ukljueni i vojni organi sa pre
cizno utvrenim zadacima. Vojni okrui traili su od sreskih organa vlasti
da prave spiskove regruta koji su obiljeeni kao komunisti i da te spiskove
povjerljivo dostavljaju komandantima vojnih okruga prilikom dolaska voj
nih obveznika na odsluenje vojnog roka.483 Paralelno organi vlasti sprovode
antikomunistiku akciju u svim oblicima otputanjem sumnjivih zbog ko
munistike aktivnosti s posla iz fabrika, kola i dravnih ustanova, hape
njem, otvaranjem sudskih procesa, fizikim maltretiranjem, ubistvima. Na
481 Vlajko Begovi op. cit. str. 303 ; 306.
482 ABH V2SO Pov. br. 39/1929.
(Ministarstvo unutranjih poslova obavjetava velikog upana u Sarajevu
o zakljuku KPJ da se stvaraju odbori radniko-seljake odbrane i naoruavaju
radniko-seljake organizacije).
483 ABH V2SO Pov. - br. 791/1929.
199

osnovu isljednog m aterijala dobivenog poslije masovnog hapenja komunista


u Sarajevu sredinom 1929. godine u Banskoj upravi stvoreno je uvjerenje da
su komunisti namjeravali da silom uzmu vlast i u tom pogledu nastojali da
uzdrmaju disciplinu u vojsci i u njoj izgrade svoje pozicije.484 Uspjeh u sara
jevskoj julskoj antikomunistikoj akciji, poslije koje je uslijedilo predavanje
83 komunista Dravnom sudu za zatitu drave, uprava policije u Sarajevu
ocjenjivala je kao definitivan obraun sa komunistima, vjerujui da su oni
tada bili potpuno uniteni.485 Ne moe se osporiti da je policija imala osno
va da voju julsku antikomunistiku akciju sm atra veoma uspjenom, utoli
ko prije to je onemoguila slobodno djelovanje takvim komunistikim ideo
lozima i organizatorima kao to su Akif erem et486 Marijan Barun, Branko
Buji-Sedmak, Ognjen Pria,487 Mitar Trifunovi, koga su nosioci vlasti u
Tuzli sm atrali duhovnim voom komunistikog pokreta, koji je drao
tesne veze sa Zagrebom i Sarajevom488 Meutim, tvrdnja da su komunisti
bili uniteni nije bila tana. To su priznavali i sami uvari drutvenog i poli
tikog poretka u zemlji. Oni nisu prekidali nadzor nad komunistima i po
slije izdranih kazni i presuda na viegodinju tamnicu. Naprotiv, poto su
doli na slobodu, nad njihovim kretanjem jo vie je pootrena kontrola.489
N aroito su se plaili povratka komunista iz emigracije u zemlju i njihovog
razornog rada na irenju komunistike propagande.490 Pri tome, u njihovim
ocjenam a politikog stanja u zemlji nije bila prisutna bojazan da bi komu
nisti imali sposobnosti da organizuju oruani ustanak i revoluciju.
484 ABH BUDB Pov. D3br 2852/1930.
(Izvjetaj Uprave policije u Sarajevu o aktivnosti komunista u Sarajevu
u 1929. godini).
485 ABH BUDB Pov. D3 br 1005/1930
(Uprava policije u Sarajevu 7. aprila 1930 Aktivnost komunista u
Sarajevu 1929. godine).
486 Sreski Arhiv Banja Luka Zbirka Radniki pokret Kutija: II i III
(155 415).
Veliki upan Vrbaske Oblasti Pov. 847/1929
Veliki upan (Rjeenjem Ministra prosvjete SN Br 15318 od 29. 4. 1929
prof. Akif Seremet otputen iz dravne slube).
487 ABH BUDB Pov. D3 2853/1930.
488 ABH BUDB Pov. D3 br. 1005/1930.
(Sresko naelstvo u Tuzli 27. marta 1930 Komunistika akcija u go
dini 1929 u srezu tuzlanskom Kraljevskoj banskoj Upravi II Drinske Bano
vine Sarajevo).
489 ABH BUDB Pov. D3 br. 2594/1931.
(Ispostava sreza branskog Bosanski Samac izvjetava 24. 9. 1931. da je
Mitar Trifunovi-Uo puten iz kaznenog zavoda poslije izdrane robije od 2 go
dine i da je nad njim odreen strogi nadzor).
490 ABH BUDB Pov. D3 br. 2857/1931.
(Ministarstvo unutranjih poslova Odelenje za dravnu zatitu upuuje 27.
oktobra 1931. godine obavjetenje Kraljevskoj Banskoj Upravi u Sarajevu da jc
poetkom ovog meseca u Beu uhapen bivi profesor gimnazije u Gospiu
Akif eremet, za koga se utvrdilo da je lan CK nae KP i rukovoditelj ove
pojaane komunistike akcije u naoj dravi. . . Nije iskljueno da A. Seremet
po proterivanju iz Austrije doe u domovinu i nastavi na terenu razorni rad na
irenju komunistike propagande. . . Ministarstvo unutranjih poslova skree paj
nju na budnost kako bi ga odmah po dolasku na nau teritoriju uhapsili i podvrgli
pod najstroiju zakonsku odgovornost).
200

Pod uticajem realnih politikih kretanja i u rukovodstvima K PJ sve


manje se mislilo o realnosti i neposrednoj mogunosti oruanog ustanka, a
umjesto o njegovoj neposrednosti vie se govorilo o njegovoj perspektivi.
Nije se moglo i dalje produavati sa orijentacijom na oruani ustanak i
miriti sa tekim posljedicama ove orijentacije izraenim u desetkovanju vode
ih komunista. Od komunista se nije moglo traiti da prkosei smrti idu
u revoluciju, dok na bojnom polju ostaju sami. Praksa je zahtijevala isprav
ljanje pogrenog opredjeljenja. Bez podrke u drutvenoj bazi radnikoj
klasi, siromanom seljatvu i ugnjetenim narodima orijentacija na oru
ani ustanak djelovala je u pravcu pretvaranja KPJ u zavjereniku organi
zaciju. Meutim, socijalne i nacionalne revolucije organizuju i vode politike
partije iroko i duboko povezane sa eksploatisanim i potlaenim masama, a
ne od njih izolirane >i u njima neshvaene. Priznanje CK KPJ o pogrenosti
linije bilo je koliko stidljivo, toliko i nepotpuno. Linija je, kae se, bila
pogrena u smislu akcije, ali je ispravna u smislu agitacije.
Sve do kraja ljeta 1930. godine rukovodstvo KPJ nije osjealo potrebu
da preispita liniju oruanog ustanka. Naprotiv, u cijelom proteklom raz
doblju od uspostavljanja diktature, u svim oblicima obraanja Partiji,
radnikoj klasi, seljatvu i ugnjetenim nacijama, ono se trudi da u ponaanju
i postupcima reima diktature, u manifestacijama politike d ekonomske
krize dokae opravdanost opredjeljenja za ustanak i revoluciju. ak je sma
tralo i tvrdilo da je oruani ustanak jed in i izlaz iz opte krize drutvenog
i politikog sistema Jugoslavije. Kriza kapitalistikog poretka i dravnog
sistema u Jugoslaviji je totalna. Sa stanovita meunarodnog poloaja jugo
slavenske drave, koju stee obru revanistikih susjeda i revolucionarnog
proleterskog pokreta, kao i sa stanovita unutranjih protivrjenosti drutveno-ekonomskih i nacionalno politikih odnosa, koji se ubrzano sabire u
silu njenog razaranja i rasula. U Jugoslaviji se sve koncentrisalo i povezalo u
vor, koji moe da razvee samo revolucija radnika, seljaka i ugnjetenih na
cija. KPJ je potegla ma da rasijee mrtvi uzao, koji je velikosrpska buro
azija stegla oko vrata eksploatisanih i potlaenih. Da se spasu i oslobode
mase radnih naroda i ugnjetenih nacija.
VI plenum CK KPJ, prvi poslije uspostavljanja diktature, odran u ok
tobru 1929. godine, potvrdio je liniju za oruano obaranje nasilnike vlasti,
jasno i odreeno postavio osnovne zadae (koje stoje p re d .. . partijom), zada
e intenzivnog rada na mobilizaciji i organizaciji irokih radnikih, seljakih i
nacionalno ugnjetenih masa za izvoenje oruanog ustanka.41
Prolazili su mjeseci diktature, progona komunista, pootravanja sistema
nacionalnog tlaenja, a ustanak nije izbijao. Meutim, u rukovodstvu K PJ
nije se naputalo akciono opredjeljenje za ustanak, uvjerenje da e on
uskoro poeti. Njegova realnost smatralo se u vodeim organima K PJ
poivala je na samoj politici diktature. Zakonom od 3. oktobra 1929. godine,
kojim je drava administrativno podijeljena na 9 banovina, proglaena je *
m PROLETER br. 6 Beograd 1. decembra 1929 Reenja VI
Plenuma CK KPJ u mase.
201

u stvari Velika Srbija i ob javljen. . . rat svim potlaenim narodima Jugo


slavije Hrvatima, Albancima, Makedoncima, Crnogorcima, Slovencima,
Nemoima; M aarim a. . . Zakon od 3. oktobra 1929. godine jo vie ubrzava
raspadanje Jugoslavije. . . Celokupni razvitak krize u Jugoslaviji vodi masov
nom ustanku . . . Radniko-seljaka revolucija pod vodstvom revolucionarnog
proletarijata jeste jedini izlaz iz dananje situ acije. . . Mora se jo vie poja
ati . . . rad . . . na organizovanju. . . radnikih i seljakih akcionih odbora,
obrambenih eta i drugih borbenih od b o ra . . .492
U prilog orijentaciji na ustanak po uvjerenju rukovodstva K PJ
govore sve izrazitije pojave ekonomske krize, koja brzim tokom obuhvata
cjelokupnu jugoslovensku privredu. Pod udarom krize najprije se u Jugo
slaviji nala poljoprivreda. Naglo padanje cijena penici i kukuruzu iskorita
vaju banke i veleposjednici. Agrarna kriza prenosi se u zanate, rudarstvo,
industriju. Kriza u raznim grana proizvodnje 'i prometa upotpunjava se finansijskom krizom. Posljedice ekonomske krize buroazija prebacuje na
radne mase u poljoprivredi i industriji. Uporedo sa zaotravanjem privredne
krize produbljuje se kriza generalsko-faistike diktature, koja se sve jas
nije ispoljava kao instrument velikosrpske buroazije. Vri se nasilna veliko
srpska kolonizacija Kosova i Makedonije pomou Vrangelovaca i dobrovolja
ca ... Zaotravanje nacionalnog ugnjetavanja potvruje da se suava so
cijalna baza diktature. Umnoavaju se pokreti radnike klase, seljatva i
masa potlaenih nacija protiv diktature. Stvara se revolucionarna situacija,
koja zahtijeva od K PJ da sve te pokrete i akcije usmjeri u jedinstvenu
struju organizovane politike borbe radi ruenja generalsko-faistike dikta
ture i uspostave radniko-seljake vlade.493
Tvrdo stanovite da je organizovanje oruanog ustanka protiv diktatu
re velikosrpske buroazije neposredna, osnovna zadaa komunista, koje ie
rukovodstvo K PJ uporno zastupalo i razraivalo vie od jedne i po godine,
nije nalazilo oslonca u realnim politikim kretanjima. Niti su mase radni
ke klase i siromanog seljatva ispoljavale spremnost da pou u socijalnu
revoluciju da bi sruile drutveni poredak kapitalistike eksploatacije, niti
su iroki slojevi nacionalno potlaenih naroda pokazivali rijeenost da sc
dignu u nacionalnooslobodilaku revoluoiju da bi sistem nacionalnog ugnje
tavanja zamijenili sistemom nacionalne ravnopravnosti i slobode. Svi su
mrzili diktaturu, teko je podnosili, pruali joj odreene otpore i istovreme
no cjelokupnim svojim politikim ponaanjem pokazivali da mrnja nije
m jera motiva da se ide u oruani ustanak. Sama praksa nametala je potrebu
da se tvrdo stanovite revidira i strategija borbe prilagodi realnim tendenci
jam a i mogunostima za revolucionarnu akciju. Meutim, od pogrenog stano
vita se odstupalo, ali ne njegovim odbacivanjem, ve omekavanjem. Is
pravka linije izvrie se prenoenjem neposredne akcije za oruani ustanak
u sferu njegove politike propagande, prebacivanjem konkretne zadae da
se priprema oruani ustanak u nedefinisanu perspektivu revolucije.
Kada se nerealno ocjenjuju, odnosno precjenjuju mogunosti za revo492 PROLETER br. 7 15. decembra 1929 Godinjica generalsko
-faistike diktature.
493 PROLETER br. 12 Beograd 1. maja 1930 Rezolucija proire
ne sednice Politbiroa CK KPJ Ekonomski i politiki poloaj u zemlji i zadaci
KPJ.
202

lucionarnu akoiju, pa ustanak plamti u mati dok snage koje bi inile nje
govu vojsku i ne pomiljaju na taj korak, 'tada se pogreke u razraivanju
strategije revolucije umnoavaju i niu jedna za drugom vodei inspiratore
ustanka u praksi neminovnoj izolaciji od radnike klase i nacionalno potla
enih naroda. U tom pogledu rukovodstvo KPJ uinilo je dvije osobito krup
ne greke. Jedna je dola do izraaja u nejasnom formulisanju politikog
poloaja i opredjeljenja srpskog naroda u dravi, a druga u njenoj kritici
socijalne demokratije.
Povodom proglaenja zakona o podjeli drave na 9 banovina, koja
je imala da slui politici velikosrpske vojno-faistike diktature nacionalnog
ugnjetavanja i eksploatacije radnog naroda, PROLETER je pisao da vladajuoj velikosrpskoj naciji koja ima samo 39 od 100 celokupnog stanovnit
va . . . vetakim putem osigurava veina u est banovina. Tako se srpski
narod tretira kao vladajua v elik o srp sk a nacija, a isticanje da u 6 banovi
na predstavlja veinu njihovog stanovnitva sadravalo je stanovite da vojno-monarhistika diktatura u svojoj politici nacionalnog ugnjetavanja ima oslo
nac u cijelom srpskom narodu. Navedeno shvatanje sasvim je suprotno mark
sistikom pristupu nacionalnom pitanju u Jugoslaviji, utvrenom na III
Zemaljskoj konferenciji i potvrenom na III kongresu KPJ. U Rezoluciji o
nacionalnom pitanju koju je usvojila III zemaljska konferencija Nezavisne
radnike partije Jugoslavije govori se o hegemoniji srpske buroazije, isti
e da vladajua klasa jedne (srpske) nacije ugnjetava ostale nacije u dra
vi,494 pa podvlai da je zadaa NRPJ da sprovede potpuno jedinstvo radnog
naroda ugnjetavajue i ugnjetavanih nacija, pri emu je naroita zadaa
NRPJ m eu srp sk im n arodom da istie kako ne moe biti slobodan narod
koji gui slobodu drugih naroda i da bezobzirno demaskira parolu centra
lizma u ustima h eg em o n istik e buroazije.*95 Isto tako, Rezolucija III kon
gresa KPJ o nacionalnom pitanju dosljedno govori o imperijalistikom re
imu v ladaju e s r p sk e buroazije koji je zasnovan na politici nacionalnog
ugnjetavanja nesrpskih nacija i istie da je imperijalistika politika vlada
ju e sr p sk e b u r o az ije izazvala . . . silno nezadovoljstvo kod svih nesrpskih
nacija.496 U usvojenim dokumentima III kongresa nigdje se ne stavlja znak
jednakosti izmeu vladajue srpske buroazije i srpskog naroda. Naprotiv,
u Rezoluciji o agrarnom i seljakom pitanju kae se da, zahvaljujui vladajuoj srpskoj hegemonistikoj buroaziji, privredne makaze seku slobod
nog srpskog seljaka isto kao i seljake ostalih pokrajina, usljed ega srpski
494 Istorijski arhiv KPJ Tom IIIII Trea zemaljska konferencija KPJ
(Beograd decembra 1923) Rezolucija o nacionalnom pitanju stav II str. 70.
495 Isto stav 10 str. 73.
Po mome miljenju termin ugnjetavajua nacija moe se prihvatiti samo
sa velikom rezervom i brojnim ogradama. Jer, naciju ine drutvene klase iji
poloaj u drutvenoj proizvodnji odreuje i njihovu ulogu u drutvu. Kao vlada
jua klasa, buroazija je istovremeno i klasa koja je nosilac eksproprijacije,
eksploatacije i ugnjetavanja. Eksploatisane klase mogu da pruaju podrku svo
jim nacionalnim eksploatatorskim klasama, ali uslijed toga ne moe da se izme
u njih stavlja znak jednakosti, pa da se termin ugnjetaki protee i na eksploa
tisane klase i tako cijela nacija tretira kao ugnjetavajua nacija.
496 Istorijski arhiv KPJ Tom II III Kongres KPJ (Be juni 1926)
Rezolucija III Kongresa KPJ o nacionalnom pitanju str. 111.
203

srednji i sitni seljak poinje skidati sa oiju nacionalistiku varku kojom


ga je srpska buroazija bila zastrla.497
Iako znai omaku, a ne principijelno odstupanje od linije III zemaljske
konferencije i III kongresa, formulacija v lad aju a v e lik o s r p s k a nacija
neosporno predstavlja izraz i podatak o idejnoj pometnji koja je vladala u
vrhovima K PJ u prvim godinama estojanuarske diktature. U svakom slu
aju ona je koliko daleko od linije III zemaljske konferencije i III kongresa,
toliko blizu i direktan proizvod stanovita IV kongresa o rjeavanju nacio
nalnog pitanja u Jugoslaviji razaranjem i razbijanjem jugoslavenske drave.
Isto tako, politiki termin vladajua velikosrpska nacija nije mogao sluiti
odvajanju irokih masa srpskog naroda od politikih partija vladajue veliko
srpske buroazije, suzbijanju njihovog uticaja u srpskom narodu i njegovom
povezivanju sa masama potlaenih nacija u jedinstvenoj borbi protiv buroaskog sistema socijalnog izrabljivanja i nacionalnog ugnjetavanja, ali je
zato objektivno mogao da djeluje u pravcu slabljenja i uticaja i pozicija
K PJ u radnim masama srpskog naroda. Time je rukovodstvo K PJ samo i
nilo smetnje Partiji da provede potpuno jedinstvo radnog naroda ugnjetavajue i ugnjetavanih nacija,498 to je od njih zahtijevala III zemaljska konfe
rencija u Rezoluciji o nacionalnom pitanju.
Jaz u odnosima izmeu Komunistike i Socijalistike partije, iskopan
na Vukovarskom kongresu, postajao je sve dublji u ilegalnom periodu KPJ,
da bi uspostavljanjem estojanuarske diktature njihovi odnosi poprimili ka
rakter nepomirljive politike konfrontacije. Inicijative i pokuaje za stvara
njem jedinstva radnikog pokreta zamijenile su uzajamne optube za iz
dajstvo interesa radnike klase. Zakonsku zabranu svoga djelovanja SPJ je
primila kao realnost i lojalnim dranjem prema reimu diktature nastojala da
ouva svoje pozicije u institucijam a radnikog pokreta. Nepomirljiva prema
buroaziji i kapitalistikom drutvenom poretku, K PJ je na proglaenje dikta
ture odgovorila pozivom na oruani ustanak. Plamenom klasne mrnje eljela
je da spali i u pepeo pretvori cjelokupnu vladajuu buroasku drutvenu i
politiku strukturu, kao i one elemente koji su u oportunistikom ponaanju
vidjeli nain da preive diktaturu, u ije due trajanje nisu eljeli da vjeruju.
Mislila je da je njena neizmjerna mrnja protiv klasnog neprijatelja izvorna,
inspirativna i pokretaka snaga revolucionarnog opredjeljenja svih socijalno
eksploatisanih i nacionalno ugnjetenih, njihove spremnosti na oruani usta
nak. Klasni i politiki neprijatelji su svi koji se nalaze na suprotnoj strani
proglaenog ratnog fronta. Njene ubojite strijele bile su narooitio namije
njene socijalistima. Oni omoguavaju diktaturi da velikosrpska buroazija
dri u jarm u itav radni narod u zemlji. Oni pomau nacionalnim buroazija
ma da nezadovoljne mase ugnjetenih naroda dre pod svojom politikom kon
trolom da ne preu opasni Rubikon. U odlunom asu za radniku klasu i
potlaene nacije socijalisti su na strani najreakcionarnijih sila olienih u
vojno-faistikoj diktaturi. Noeni matinom strujom politikog ivota, oni
stalno evoluiraju prema reakciji. Jugoslavenski socijalisti mogu . . . poslu
iti kao naroit primjer, kako se socijaldemokratija bre prilagoava novim
497 Isto Rezolucija po agrarnom i seljakom pitanju stav II str. 122.
498 Kao pod 495.
204

prilikama, kako se od saveza sa Demokratskom partijom (1919 1921) prelazi


k savezu sa generalom ivkoviem i ostalim predstavnicima finansijskog
kapitala, kako se ona pretvara u socijalfaizam.. ..4W
Produbljavanjem jaza sa SPJ-e nije mogla da se proiruje radnika
baza i osigurava podrka radnike klase novoj liniji KPJ. Naprotiv, to je
nuno vodilo suavanju socijalne baze Komunistikoj partiji Jugoslavije u
njenoj orijentaciji na revoluciju. Ali i suavanju radnike baze Socijalistike
partije Jugoslavije u njenoj politikoj aktivnosti. Radnika klasa nije eljela
da prui podrku Socijalistikoj partiji zbog njene lojalnosti i saradnje sa
nosiocima reima, a nije bila ni spremna da slijedi liniju oruanog ustanka, u
koji je KP pozivala radnike, seljake i radne mase potlaenih nacija protiv
buroazije i njene diktature. Tako su, iako razliitim i suprotnim opredjelje
njima prema diktaturi, dvije radnike partije ponjele isti rezultat opasnu
izolaciju od radnih masa, u ime kojih su istupale i u ijim su klasnim
interesima svaka na svoj nain i saglasno svojoj strategiji nalazile
motive i sadrinu svoje politike akcije.
Ipak, izmeu SPJ i KPJ postojale su bitne razlike bez obzira to ih
je obje pratila, kao sjenka, izolacija od njihove drutvene baze. Dok se SPJ
mirila zabranom politike aktivnosti, KPJ je, uprkos pootrenim pritiscima
i desetkovanju svojih redova, zatvaranjem i presudama na kazne tamnicom
koje su se penjale na vie stotina godina, ubistvima najsposobnijih komu
nistikih boraca, nastavljala da prikuplja lanove i sreuje svoje organizacije.
Prvenstveno u veim centrima, da bi u njima pokrenula i povela ustanak.
Iako je velika provala u Sarajevu razorila mjesnu organizaciju, krajem
1929. godine i tokom 1930. godine ine se pokuaji njenog obnavljanja.
Grupa sarajevskih komunista, koje nije zahvatila provala, nastoji da pokrene
rad partijske organizacije.49500 Uporedo s tim dolazi do organizovanja grupe
studenata i mladih intelektualaca, koji ispoljavaju inicijativu da se akciono
poveu sa omladinom HSS-e.501 Ideja, meutim, propada, jer teren za njeno
oivotvorenje nije bio pripremljen ni s jedne ni s druge strane. Poslije viemjesene pasivnosti izazvane antikomunistikim potezima diktature, i u Banja
Luci ispoljavaju se znaci oivljavanja aktivnosti komunista. Glavni inicijator
obnavljanja partijske organizacije je Veselin Maslea.502 Porast skupoe, ne
zaposlenosti i druge pojave ekonomske krize izazivaju potrebu sindikalne
organizovanosli i aktivnosti radnika. Preduzimaju se tarifni pokreti i vode
trajkovi, vre se pripreme za uspostavljanje sindikalnog jedinstva radnika
u Bosni i Hercegovini.503 Neosporno, veoma su skuene mogunosti za organizovano djelovanje socijalistikog radnikog pokreta. Pogotovo za ire revo
lucionarne akoije. Ne postoje objektivni uslovi, koji bi liniju oruanog us
tanka inili realnom.
499 PROLETER br. 10 januara 1930
faisti.
500 IIS MG A1 (Abdihodi Asim
1920 1932 Sjeanja).
501 IISMGB26 (Vlajko Begovi
Bosni i Hercegovini u periodu 19301932).
302 IIS MG F3 (Safet Filipovi
Luci).
* IIS MG R9 (Franjo Rauer).

Generalska diktatura i socijal O radu Partije u Sarajevu od


O radu Partijske organizacije u
Tri ilegalne konferencije u Banja

205

U pravu je bio Politbiro CK KPJ kada je na majskoj sjednici 1930.


godine tvrdio da se pod uticajem ekonomske krize, protivradnikih mjera i
pootravanja nacionalnog ugnjetavanja suava socijalna baza diktature,504
koja je mogla da se pouzdano oslanja samo na silu dravnog aparata, vojsku
i velikosrpsku buroaziju. Sve izvan ove strukture stajalo je prema dikta
turi u odnosu opozicije. Ali ove snage nisu bile aktivirane protiv diktature,
niti su se u tom smislu ispoljavali odreeni znakovi.
Meutim, rukovodstvo K PJ sm atralo je da radnika klasa i radne ma
se potlaenih nacija nee pristati da ih dalje stee obru diktature i ocije
nilo da je nastupio trenutak za oruani ustanak i revoluciju. U trpljenju i
nezadovoljstvu masa ono je vidjelo njihovu spremnost da se late oruja.
Pogrena ocjena nuno je vodila porazima. Suavanje baze diktature mje
istovremeno znailo irenje baze revolucije. U stvari, i socijalna baza dikta
ture i socijalna baza oruanog ustanka bile su uske. Prvu injenicu vodstvo
K PJ uoilo je tano, drugu nije ni vidjelo, ni predvidjelo. Oslonjena na silu
buroaskog dravnog aparata i vojsku, diktatura je i bez iroke socijalne baze
mogla da nastavi sa guenjem svakog demokratskog otpora i revolucionar
nog pokreta. Liena oslonca u irokoj socijalnoj bazi, K PJ nije mogla da organizuje ustanak i putem ustanka stvori oruanu silu, neophodnu za obaranje
diktature kao koncentrisanog izraza hegemonije velikosrpske buroazije.505
Marksistiki pristup u postavljanju i rjeavanju nacionalnog pitanja pret
postavlja temeljnu analizu konkretnih drutvenih i politikih uslova u zemlji,
bremenitoj krizom koju stvara politika nacionalne neravnopravnosti. Ona m o
ra da egzaktno pokae da se u zemlji nacionalno ugnjetavanje zaotrilo do
stepena kada se izlaz iz krize namee jedino u revoluciji. Jer, nacionalno pi
tanje rjeava se sam o borbom m a s a ugnjetenih nacija, koje se organizuju i
svrstavaju u naoionalnooslobodilaki pokret da bi oborile sistem nacionalnog
tlaenja i ostvarile pretpostavke slobodnog nacionalnog razvitka. Naciotnalnooslobodilaki pokret prerasta u nacionalnooslobodilaki ustanak kada m ase
potlaenih nacija nisu vie spremne da podnose nacionalno obespravljivanje
i tlaenje. Diktatura jo nije bila stvorila takvo stanje da bi poziv KPJ radnikoj
klasi i potlaenim narodima u Jugoslaviji na oruani ustanak bio pravi izraz
njihovih realnih zahtjeva i spremnosti da bez odlaganja pou u ustanak.
Otuda je poziv KPJ na oruani ustanak bio potvrda njene idejne nezrelosti
i nesposobnosti da realno ocijeni postojee drutvene i politike odnose u
zemlji, odnose klasno i nacionalno konfrontiranih snaga buroazije i prole
504 PROLETER br. 12 Beograd 1. maja 1930 (Rezolucija proirene
sednice Politbiroa CK KPJ Ekonomski i politiki poloaj u zemlji i zadaci
KPJ).
505 U lanku Pouke iz 19291931 godine Blagoje ParoviSmit pisao je
sljedee: . . . Poslije proglaenja vojno-faistike diktature, vodstvo se bacilo u
krajnost nepravilno ocjenivi odnos snaga, optu situaciju i glavne zadae Par
tije. To je proisteklo iz . . . 1) (precjenjivanja znaaja i snage spontanih pokreta
masa protiv diktature; 2) nepravilne ocjene sitne buroazije okupljene oko SDK
u vezi sa nerazumijevanjem i potcjenjivanjem uloge radnike klase... 4) precjenji
vanje snaga i sposobnosti nae Partije za mobilizaciju masa, te, iz svega toga,
vjera u lako obaranje diktature. . . Mjesto pripreme i organizovanja svakodnev
nih borbi masa za njihove neposredne zahtjeve. . . CK je htio da preskoi sve te
etape borbe i orijentisao Partiju n a ... opte pozive na oruani ustanak. Ova
nepravilna linija jo je vie odvajala partijske organizacije od masa radnike
klase (Blagoje Parovi Izabrani spisi Glas Beograd 1976 str. 183.)
206

tarijata, velikosrpske hegemonistike buroazije i potlaenih nacija. Izraz


te nezrelosti ispoljio se u precjenjivanju revolucionarnog odnosno opozicionog
raspoloenja radnike klase i ugnjetenih nacija, kao i u precjenjivanju sopstvenih mogunosti pozicija i uticaja u irokim masama radnike klase i ugnje
tenih naroda.
Na nerealnu ocjenu politikog raspoloenja u zemlji, radnika klasa i
ugnjeteni narodi odgovorili su realnim neprihvatanjem poziva KPJ da pou
u ustanak protiv diktature i buroaskog drutvenog poretka. Meutim, par
tijsko vodstvo uporno je insistiralo na liniji oruanog ustanka, smatrajui
ga jedinim nainom da se slomi dikatura. Ono je vrsto, u stvari dogmatski,
vjerovalo u doktrinu da buroasko-demokratska revolucija obavezno pretho
di socijalistikoj proleterskoj revoluciji i da prva, na odreenom stepenu
svoga razvoja, prerasta u drugu, da unutranja kriza u Jugoslaviji ispoljava
sve neophodne elemente ovakvog revolucionarnog procesa. Ako se, naime, LV
kongres KPJ u politici rjeavanja nacionalnog pitanja opredijelio za razbi
janje buroasko-monarhistike jugoslavenske drave i formiranje samostal
nih nacionalnih radniko-seljakih republika, opredjeljenje za oruani
ustanak i revoluciju predstavljalo je samo direktno produenje i razvijanje
nacionalne linije IV kongresa. Izmeu kongresnog stanovita o razaranju
jugoslovenske drave i diktaturom motiviranog opredjeljenja za oruani usta
nak postoji duboka unutranja povezanost. Uspostavljanje estojanuarske
diktature bilo je, po ocjeni vodstva KPJ, neoboriv dokaz pravilnosti kongres
ne revolucionarne linije i izvanredno dobro doao povod da se sa teorije revo
lucije pree na praksu revolucije, sa spoznaje o potrebi razbijanja jugo
slavenske drave na oruani ustanak, da bi se postojea drava unitila i na
njenim ruevinama podigle nacionalno slobodne i samostalne radniko-st
ljake republike. Ako su komunisti u drugim jugoslovenskim pokrajinama,
sa razvijenim nacionalnim pokretima, mogli jo da imaju kakvu-takvu pred
stavu o pretvaranju njihovih pokrajina u radniko-seljake republike, pozivi
rukovodstva KPJ na oruani ustanak ostavljali su bosanskohecregovake
komuniste u tom pogledu bez odgovora i u nedoumici. Naime, poput brojnih
rezolucija i drugih dokumenata partijskih kongresa, konferencija i plenarnih
zasjedanja CK KPJ, -i pozivi na oruani ustanak i revoluciju nisu posebno
razmatrali poloaj Bosne i Hercegovine u dravi, uprkos posebnosti toga po
loaja, niti su razjanjavali nacionalne odnose u ovoj pokrajini, uprkos njiho
voj delikatnoj sloenosti. Partijski proglasi, pisani u Bosni i Hercegovini, koji
su ponavljali parolu oruanog ustanka, takoe su zaobilazili pitanje Bosne
i Hercegovine, kao to su ga zaobilazili i proglasi CK KPJ. Komunisti su
eljeli oruani ustanak u Jugoslaviji po modelu doktrine koja je vaila u
Komunistikoj internacionali, a u praksi su premalo mogli da na njemu
rade. Ono to su mogli, to su inili predano i disciplinovano. Pismeno i
usmeno objanjavali su potrebu i neodlonost ustanka i u toj aktivnosti,
otkrivanjem svojih snaga, olakavali diktaturi da ih progonima, zatvaranjem
i presudama politiki razara i onesposobljava.
Tako je linija oruanog ustanka, umjesto razbijanju velikosrpske buroaske drave, u praksi, u konkretnim drutvenim i politikim uslovima, vo
dila neeljenom, suprotnom cilju razbijanju organizacija KPJ. Stvarni po
loaj u kome se KPJ nala poslije proglaenja diktature, naroito tokom
1930. godine, zahtijevao je od partijskog rukovodstva da liniju ustanka i
revolucije razmotri u svjetlu realnog politikog poloaja u zemlji. Jer, opre-

207

cijeljenje za ustanak mora da se temelji na procjeni da e, ako ne puni


uspjeh eksploatisamim i ugnjetenLm, koji ga nose i vode, ustanak nanijeti
teak i trajan udarac eksploatatorima i ugnjetaima, protiv kojih je uperen.
U tom smislu naroito su djelovala dva momenta. Na jednoj strani
izostajao je odziv na ustanak radnika, seljaka i masa potlaenih naroda, a
na drugoj policijske vlasti nisu prestajale sa progonima komunista. Na svaki
komunistiki letak i pojavu parola o ustanku protiv diktature d buroaskog
drutvenog poretka, njeni organi odgovarali su novim hapenjima lica osu
mnjienih zbog komunistikog opredjeljenja ili simpatija prema komunisti
ma. Na dnevnom redu bili su sistematski pretresi njihovih stanova.506 Ruko
vodstvo K PJ nije vie smjelo da se miri sa ovim tekim posljedicama, koji
ma je K PJ bila izloena kako zbog orijentacije na oruani ustanak, tako i
zbog rijeenosti diktature da ugui komunistiki pokret u dravi. Bilo je
vie nego dovoljno razloga da se u K PJ kritiki progovori o toj orijentaciji.
Moglo se oekivati razm atranje linije u svjetlu konkretnih uslova u kojima
je imala da se sprovodi, u konfrontaciji i provjeravanju stvarnim rezultati
ma. Kako su, meutim, ocijenjeni borba i zadaci koje je postavilo rukovodst
vo pred Partiju poslije uspostavljanja diktature? Parola oruanog ustanka,
pisao je PR OLETER u septembru 1930. godine, isticana je kao agitaciono
propagandistika parola, no CK je katkada doputao greke nejasnim formulisanjem te parole, zbog ega se je moglo tu parolu tumaiti kao da je ona
ve danas akciona parola.507 Oigledno, rukovodstvo KPJ nije bilo spremno
da se kritiki postavi prema liniji ustanka, koju je ono odredilo. Iz ranije
navedenih proglasa vidi se da u njima nije bilo nikakve dileme u pogledu
linije: trailo se jasno da se odmah pristupi organizaciji i izvoenju orua
nog ustanka.508 Sada se kae da je parola oruanog ustanka od poetka imala
smisao agitaciono-propagandistike parole, da su greke CK u tome to je
doputao nejasno formulisanje te parole, usljed ega se dogaalo da se po
tiskuje njen agitaoiono-propagandistiki karakter i tumai kao akciona
parola. Da ubudue u tome pogledu ne bude zabluda, podvlai se da parola
oruanog ustanka ostaje u snazi kao parola iroke masovne agitacije, ali ne
kao parola akcije .. .w509 Bilo je to stidljivo priznanje da je linija oruanog
ustanka pogrena i pokuaj da se polovino revidira, to nikako nije moglo
doprinijeti jasnoi nove, ispravljene linije KPJ: parola oruanog ustanka
zadrava se, ali kao parola iroke masovne agitacije, ali ne kao parola
akcije. Neuspjesi i porazi, prema tome, doli su kao plod pogrenog tu
maenja linije oruanog ustanka, a ne kao rezultat pogrene ocjene politi
kih prilika u zemlji, na temelju koje je rukovodstvo KPJ odredilo liniju.
506 ABH BUDB Sarajevo Pov. D3 br. 655/1930.
(Sresko naelstvo u Sarajevu izvjetava KBU Upravno odjeljenje da
je u toku noi 15. februara izvren sveopti pretres komunista na podruju sara
jevskog sreza Naelstvo sreza u Visokom i Sreska ispostava u Vareu alju
takoe izvjetaj o pretresu izvrenom 15. 2. 1930.)
507 PROLETER br. 14 septembar 1930 O borbi i zadacima KPJ.
Vlajko Begovi op. cit. str. 305.
508 Vidjeti napomene: 491; 492; 493, 505.
Pregled istorije SKJ str. 153.
Vlajko Begovi op. cit. str. 298.
w Kao pod 507.

I prvobitna i nova linija potvruje ispravnost ocjene IKKI da je re


volucija u svijetu pred vratima, da e KPJ i ubudue disciplinovano djelo
vati u skladu sa optom strategijom generalnog taba svjetske revolucije.5'0
Ipak, korektura linije oruanog ustanka, mada polovino, bila je izvre
na. Jer, sasvim drugi znaaj ima propaganda ustanka od zahtjeva za njego
vim neposrednim pripremanjem i izvoenjem. Meutim, u sprovoenju kori
girane linije rukovodstvo KPJ nije moglo da probije obru ematizma poli
tikog rasporeda snaga u borbi protiv diktature, da indoktriniranu strate
giju Kl zamijeni vlastitom, samostalnom, konkretnim uslovima prilagoe
nom strategijom KPJ. Iz bezuspjene orijentacije na oruani ustanak ona
nije izvukla sve neophodne pouke. Samo je pokazala spremnost da orijenta
ciju na oruani ustanak odloi za bolja vremena, kada e se pokazati da je
situacija zrela za njegovo pokretanje. Njeno zalaganje za savez radnika,
seljaka i ugnjetenih naroda ostalo je na obliku propagande. Ovu, sasvim
ispravnu orijentaciju, KPJ nije znala da ostvaruje u neposrednoj politikoj
aktivnosti. Naprotiv, sama sebi je presijecala put do irokih masa, koje je
eljela da ima okupljene u ovome savezu. Umjesto da proiruje politiku
osnovu linije saveza, ona je praktino djelovala u pravcu njenog suavanja.
Savez radnika, seljaka i ugnjetenih naroda nije mogao da se izgrauje i
uvruje udaranjem faistikog iga na lice socijalne demokratije, optuba
ma Radieve partije i SDK zbog izdajstva seljakih i nacionalnih interesa,
kao ni parolom o Sovjetskom Balkanu.*511 Mase radnika, seljaka i potlaenih
naoija nisu mogle ni da shvate niti su htjele da prihvate ove politike in
kriminacije upuene na raun partija, koje su, takoer, pod udarom dikta
ture, bile primorane da obustave svoje politiko djelovanje.
Na taj nain KPJ se nuno nala pred neposredno realnom opasnou
izolacije od svoje ivotne, socijalne osnove. Bilo je oigledno da nije imala
snage za radikalno prevazilaenje kritine situacije u kojoj se nala. Suvie
je bila pritisnuta doktrinarnim uenjem o voenju klasne borbe i revolucije,
koje je dominiralo u K l, odnosno u politikom vrhu SSSR-a.512 Uzrok njenih
neuspjeha u prvim godinama diktature objanjava se injenicom to je ocjene
politikog poloaja u Jugoslavija i Jugoslavije u svijetu, preuzete od IKKI,
proglaavala i povezivala sa neposrednim interesima radnike klase, seljat
va i ugnjetenih naroda Jugoslavije, ispoljavajui tako nesposobnost da samo
stalno analizira i otkriva njihove realne interese i mogunosti da se bore za
njihovo ostvarivanje. Ona se zadovoljavala konstatovanjem da se, zahvalju
jui produbljavanju ekonomske krize, pogorava ne samo poloaj radnike
klase ve i radnog seljatva i gradske sirotinje, na osnovu ega je zakljuivala
da je najvanija zadaa KPJ da radi na osvajanju osnovnih proleterskih
masa, na mobilizaciji radnog seljatva i irokih masa ugnjetenih nacija oko
proletarijata, pod njegovom hegemonijom, koja se osigurava rukovodstvom
sio Isto _
Vlajko Begovi op. cit. str. 301; 304:
511 PROLETER br. 15 oktobar 1930 O naoruanom ustanku.
512 Pregled istorije SKJ. str. 164 165.
Vlajko Begovi op. cit. str. 304.
Vuk Vinaver Prilog istoriji jugoslovensko-sovjetskih odnosa 19291934
godine Istorijski glasnik organ Drutva istoriara SR Srbije Beograd
br. 1 1965 str. 5; 13.

209

K PJ.513 A konkretni cilj ovako usmjerene aktivnosti K PJ izraavao se u


parolam a za obrazovanje radniko-seljakih vlada i radniko-seljakih so
vjetskih republika na Balkanu. Sve to nije pnihvatalo ovaj politiki prog
ram sm atrano je da se nalazi na suprotnoj strani barikada. Bilo je iluzorno
oekivati da e mase radnike klase, seljatva i ugnjetenih nacija pod ovim
parolam a krenuti protiv fronta reakcije i kontrarevolucije koji se u predstavi
K P J irio od nosilaca diktature velikosrpske buroazije do vodstva i stra
nakih pristalica SDK i socijalista.
Rukovodstvo je ovako usmjeravalo partiju zbog najdubljeg uvjerenja
da postupa i djeluje sasvim ispravno, revolucionarno. Nije moglo biti sum
nje da je politiko osvajanje m asa radnike klase, seljatva i ugnjetenih
naroda bitan preduslov obaranja diktature, kao to je za rukovodstvo KPJ
istovremeno bilo neosporno da diktaturu velikosrpske buroazije mogu i
m ora da smijene samo radniko-seljake vlade, a sruenu buroasku jugo
slavensku dravu naoionalno samostalne i slobodne radniko-seljake re
publike. To je bio politiki credo KPJ, koji je proimao cjelokupnu njenu
praksu. Sva njena revolucionarna opredijeljenost morala je da se potvruje
dosljednou u borbi za ostvarenje ovog istorijskog zadatka. Samo tako
ispunjavaju se obaveze prem a glavnom tabu svjetske revolucije. Ako iro
ke mase radnika, seljaka d potlaenih nacija toga jo nisu svjesne, one e
tto neizbjeno postati, jer e se uvjeriti da nema drugog puta koji vodi
njihovom socijalnom i nacionalnom osloboenju. Nema revolucionarne prak
se bez revolucionarne teorije rasuivalo se u rukovodstvu KPJ.
Postojei odnosi praksa mogu se progresivno mijenjati samo
dosljednom primjenom revolucionarne teorije, tj. utvrene strategije. Teo
rija je putokaz prakse. K PJ je svim srcem proleterskog borca eljela da prak
sa potvrdi njenu revolucionarnu strategiju. U tom njenom opredjeljenju
pokidano je jedinstvo teorije i prakse, u kome teorija svoju mo crpi iz
prakse, a praksa se podstie i osmiljava teorijom. Istinski revolucionarno,
komunistiki moglo se djelovati samo obnavljanjem poruenog jedinstva.
U parolama Partije morali su se izraavati ivotni zahtjevi i interesi, za
koje eksploatisane i ugnjetene mase mogu i h o e da se bore.

Put do spoznaje vodi preko odbacivanja iluzija. Do toga koraka ne


dolazi se odjednom, ve postepeno, procesom, u kome stvarno potiskuje ne
stvarno, iracionalno. Sam ovaj proces odvijao se utoliko sporije ukoliko je
rukovodstvo K PJ gubilo veze sa realnim uslovima borbe u zemlji. Nestvarne
ocjene politikog stanja u zemlji imale su svoj korijen u stvarnoj odvoje
nosti CK K PJ od zemlje. One su poivale koliko na dosljednosti i vrstoj
povezanosti sa IKK I i njegovom strategijom, toliko i na slabim vezama sa
soptvenom bazom organizacijama u zemlji. Prelaz sa akcione na propa
gandistiku parolu ustanka bio je ne samo potvrda neuspjeha kursa na
ustanak ve i svojevrsno priznanje da je u objektivnom poloaju nastupio
5 IIS Kl MF 256 (312321) Ekonomska i politika situacija u
Jugoslaviji i zadaci KPJ.
210

tragian momenat, kada je, desetkovana i razbijena, KPJ prestala da egzisti


ra i djeluje kao jedinstvena organizacija. N-iti je u rukovodstvu bilo snage
da prebrodi sloenu krizu u svom sastavu, niti u bazi KPJ sposobnosti da
prorijeene redove prikupi i ojaa. Sredinom 1930. godine Centralni ko
mitet je ostao bez jedne stalne i sigurne veze sa zemljom.514 Tada je ak
prestao da djeluje i Centralni komitet kao rukovodei organ KPJ, a mjesto
njega IKKI formirao je Centralnu rukovodeu instancu KPJ (CRI KPJ).515
Ona preduzima pokuaje da uspostavi veze sa organizacijom u zemlji, ali po
kuaji se zavravaju neuspjeno. Iz Makedonije, Bosne i Hercegovine, Dal
macije nemamo nikakvih izvjetaja niti do sada uspostavljene veze sa tim
provincijam a. . . Prije 10 dana poslan je drug u zem lju. . . Drug se nije
jo povratio, ali iz njegovih kraih saoptenja sa puta vidi se da su rezultati
prilino nezadovoljavajui. . .5I6
Sa obnavljanjem organizacija KPJ ilo je veoma teko. Mnogi lanovi
KPJ, koji nisu bili zahvaeni provalama i hapenjima sa nepovjerenjem su
se odnosili prema delegatima CRI, koji su dolazili iz inostranstva sa zadat
kom da pokrenu rad KPJ.517 Bilo je teko savlaivati negativne posljedice
mnogih provala, pogrene orijentacije na oruani ustanak i nepovjerenja u
rukovodstvo KPJ, koje se, podijeljeno u frakcionake grupe, zadravalo u
emigraciji. Ipak, baza KPJ ispoljavala je znake i potrebu da se aktivira. Do
prvih koraka i inicijativa da se obnovi rad organizacija KPJ i SKOJ-a u
Bosini i Hercegovini dolo je u drugoj polovini 1930. godine u /Sarajevu,
Tuzli, Bijeljini, Banja Luci i Mostaru.518 Meutim, kao elementi koenja u
procesu obnavljanja organizacija KPJ i dalje su djelovali frakcionaki od
nosi u rukovodstvu partije i konfuzna linija koja je formulisana na relaciji
IKKI i CRI KPJ. Promjene u sastavu partijskog rukovodstva, koje su vrene
odlukama IKKI, nisu ukidale i uklanjale arita i nosioce frakcionatva.
Idejno nejedinstvo u vrhu KPJ predstavljalo je realnost, koja se intervenci
jama IKKI povremeno mogla da prikrije, ali ne i da prevaaie. Sa ovakvim
stanjem u rukovodstvu u najdubljoj vezi bilo je odreivanje strategije i
taktike KPJ. Stie se utisak kao da se ita predavanje iz doktrine o teorijskim
pretpostavkama i oblicima revolucije, a ne analiza konkretnih uslova klasne
borbe i definisanje zadataka koje KPJ ima da ispunjava i ostvaruje kao
organizator i rukovodea snaga revolucionarnog pokreta.
Iako je, pod pritiskom realnih odnosa, moralo da izvri ispravku linije,
rukovodstvo KPJ raje moglo da se oslobodi shvatanja da se u zemlji revo
lucionarna situacija sve vie zaotrava i da razvitak krize neizbjeno vodi
ustanku u masama i zbacivanju vojno-faistike diktature. Polazei od
ove ocjene kurs Komunistike stranke treba da bude u pripremanju oru
anog ustanka pritisnutih masa. Ali, to ne znai, da ve sada treba dizati
ustanak. Njega treba priprem ati.. ,519 Navedeni stavovi potvruju o kakvim
514 Pregled istorije SKJ str. 163.
515 Isto str. 164.
516 IIS Kl MF 46/256 (357358) Izvetaj CRI KPJ od 22/IX30. X
517 Arhiv CK SKJ MG/2047Vlajko Begovi Partijska organizacija u
Bosni i Hercegovini od konca 1930 do konca 1932.
5,8 dr Miroljub Vasi Revolucionarni omladinski pokret u Jugoslaviji
1929 1941 Beograd 1977 str. 64/65.
519 Arhiv CK SK BiH RP 11/76 918028. 1. 1931 Komunistika
stranka u uslovima vojno-faistike diktature.

211

e promjenama radilo u liniji Partije i kakva je zbrka u pogledima i ocjena*,


m a situacije u zemlji vladala u rukovodeem vrhu Partije. Ustanak je bio
i ostao centralna misao kojom je okupirano rukovodstvo Partije; on je
neizbjean; sve snage Partije treba angaovati za njegovo pripremanje;
meutim, to ne znai da ga ve sada treba dizati. Jedva da se Partiji mogla
odrediti konfuznija zadaa i dati mutnija perspektiva. Sve snage mobilisati
za pripremanje ustanka, ali sa svijeu da se ne pristupa njegovom pokre
tanju. Zatim se tvrdi da Jugoslavija pripada onom tipu revolucije koji
karakterie proces vie ili manje brzog prelaza buroasko-demokratske revo
lucije u socijalistiku revoluciju.520 Oigledno, sve to spada u oblast politi
ke literature i doktrine. Potvrda, koliko ideoloko-politika indoktrinacija
eli da se nametne jednoj konkretnoj stvarnosti izvan koje je nastala, ali
to ne uspijeva, jer nije izraz ni njenih unutranjih potreba, ni njenih sopstvenih mogunosti samoprevazilaenja i negiranja.
Shvatanje o brzom prelazu buroasko-demokratske u socijalistiku revoluoiju dobilo je svoju teorijsku i politiko-propagandnu konkretizaciju
u Tezama za 6. januar, pripremljenim i objavljenim povodom druge godi
njice vojnomonarhistike diktature. U njima se postavljaju tvrdnje da ugnjetene nacije nisu nikada tako duboko mrzile versajsku Jugoslaviju kao u
vrijeme vojno-faistike diktature, da dravno jedinstvo nije nikada bilo
tako snano potreseno kao u ovome momentu kada irom zemlje bjesni
faistika diktatura ujedinjene krupne buroazije Jugoslavije pod veliko
srpskom hegemonijom, kada je Jugoslavija pretvorena u veliku tamnicu
ugnjetenih nacija, u kojoj je Socijaldemokratska partija postala socijalfaistika partija i kao takva javno djeluje u izgradnji faistikog reima.
Na osnovu ovih tvrdnji izvlaio se zakljuak da se nacionalno ugnjetavanje
moe ukloniti samo ostvarenjem naela samoopredjeljenja naroda do otcjepljenja u obliku radniko-seljakih republika Hrvatske, Srbije, Slovenije,
Makedonije i Crne Gore. Njihovo obrazovanje otvara put ka balkanskoj fe
deraciji radniko-seljakih republika. Put do Sovjetskog Balkana vodi preko
politikog poraza izdajnikih voa Radieve partije i SD Koalioije i socijal-faista, u koje se preobratila jugoslovenska socijalna demokratija. U
pojavi Sovjetskog Balkana izrazie se pobjeda bratskog saveza radnika i
seljaka i ugnjetenih nacija. Cjelokupan ovaj revolucionarni preobraaj u
Jugoslaviji i na Balkanu ostvarie se pod jedinstvenim vodstvom general
taba svetske revolucije Komunistike Internationale.521
Svoju nacionalnu slobodu ugnjetene nacije Jugoslavije mogu postig
nuti samo u savezu sa radnikom klasom i seljatvom. Njihovom naoionalnom osloboenju u obliku radniko-seljakih sovjetskih republika nema
alternative. Buroasko-demokratska revolucija revolucija ugnjetenih na
cija u savezu sa radnikom klasom i seljatvom prerasta u proletersku,
socijalistiku revoluciju; velikosrpska buroasko-monarhistika Jugoslavija
postaje federacija radniko-seljakih sovjetskih republika. Teze za 6. januar
predstavljaju, neosporno, veoma uspjeno primijenjen oblik u Komunisti
koj internacionali i SSSR-u vaee teorije o prerastanju buroasko-demokratske revolucije u socijalistiku proletersku revoluciju u uslovima imperija
lizma i postojanja sovjetske socijalistike drave. Ono, meutim, to ih je
5 isto.
521 PROLETER br. 17 decembar 1930 Teze za 6. januara.

212

inilo politiki neuspjenim, jeste njihova neprimjenljivost u konkretnim po


litikim odnosima u Jugoslaviji. Tvorci teza nisu propustili ni jednu od pa
rola koje su u Kl pravljene i formulisane za jugoslavenske prilike i za
akcione potrebe KPJ kao njene sekcije, ali je zato u njima izostala analiza
stvarnih politikih i socijalnih prilika u Jugoslaviji, a pogotovo stvarna ana
liza nacionalnog pitanja i odreivanje strategije u borbi za njegovo rjeava
nje, koja odgovara mogunostima snaga nacionalnih pokreta i radnikog
socijalistikog pokreta u zemlji. Put do nacionalno potlaenih i socijalnoeksploatisanih masa, do njihovog saveza u borbi za ruenje vojno-monarhistike diktature, za nacionalno i socijalno osloboenje, nije se otvarao
parolama pravljenim u IKKI centrali svjetske revolucije. Naprotiv,
praksa je upuivala na zakljuak da su ga ove parole upravo zatvarale.
Jer, socijalno i nacionalno osloboenje naroda Jugoslavije bio je njihov
ivotni interes, koji nije mogla da izrazi nikakva vanjugoslavenska strategija,
pa ni strategija IKKI. To, u stvari, znai da su socijalni i nacionalni zahtjevi
KPJ morali da proistiu iz stvarnog, ivotnog interesa potlaenih nacija i
eksploatisanih radnih masa Jugoslavije i da ga jugoslovenski komunisti
autentino formuliu, a ne da strateke formule IKKI propagiraju kao izraz
njihovih tenji za socijalnim i nacionalnim osloboenjem. Nalazei se u
okrilju IKKI, rukovodstvo KPJ je bilo dovoljno udaljeno od svoje partijske
baze i njenog realnog poloaja da bi moglo da tano sagleda i odredi zadatke
u borbi za rjeavanje nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. ematina struktu
ra radniko-seljakih sovjetskih republika u Jugoslaviji zatvarala je ruko
vodstvu KPJ pogled u sloenost nacionalnih odnosa u Jugoslaviji, pa usljed
toga nije sluajno to u njegovoj vizuri nisu bili obuhvaeni nacionalni od
nosi u Bosni i Hercegovini i njen nacionalni poloaj, koji je predstavljao
jedno od najsloenijih i najznaajnijih vorita cjelokupnog nacionalnog pi
tanja u Jugoslaviji.
Ako je tano da se u rukovodstvu KPJ, naroito pod uticajem IKKI,
pretjerivalo u ocjeni da je u politikom ivotu zemlje nastupila kritina
taka, kada se iz unutranjih protivrjeja izlaz nalazi jedino u njihovom revo
lucionarnom raspletu, stoji injenica da je, zahvaljujui brzom irenju eko
nomske krize, jugoslovenski dravni i drutveni poredak iao u susret ne
izvjesnoj budunosti, dubokim politikim nacionalnim i socijalnim potre
sima. Privredno nerazvijena, Jugoslavija je utoliko bre osjetila udarce svjet
ske ekonomske krize, potvrujui nesposobnost da se odupre njenim razor
nim posljedicama. Izrazito agrarna zemlja, sa ekstenzivnom proizvodnjom i
niskom produktivnou, ona je morala da doivi veoma duboku krizu naj
prije u poljoprivredi, da bi je potom, ne manje snano, osjetila u industriji,
trgovini, zanatstvu i drugim ekonomskim granama. Od nerazvijene poljo
privrede u Jugoslaviji 1931. godine ivjelo je 76,3%, a od industrije i obrta
svega 10,7% od cjelokupnog stanovnitva. U Bosni i Hercegovini te godino
od poljoprivrednih zanimanja ivjelo je ak 84,1%, a od zanimanja u indus
triji i obrtu svega 6,7% stanovnitva.522 Stoga je razumljivo da je Jugoslaviju
najprije zahvatila strahovita agrarna kriza, koja se izrazila u katastrofalnom
padu cijena poljoprivrednih proizvoda. U poreenju sa 1926. godinom cijene
poljoprivrednih proizvoda pale su 1932. godine gotovo na polovinu. U ovom
522 Mijo Mirkovi Ekonomska historija Jugoslavije str. 335; 338.

213

razdoblju seljaki dugovi porasli su od 3 na 7 milijardi dinara.523524 U Jugo


slaviji je 1932. godine bilo zadueno 35,3%, a u Bosni i Hercegovini 52,5%
seljakih gazdinstava.324 Ubrzanim tempom odvijao se proces pauperizacije se
ljaka, koji su jeftinom radnom snagom konkurisali kvalifikovanim rad
nicima, izazivali otar pad najamnina i rairenu pojavu njihovog otputanja.'25
U Bosni je seoski proletarijat prelazio sasvim iz zemljoradnje i stoarstva
u umsku i rudarsku industriju.526 Gotovo 700 hiljada katastarskih posjednika
u Jugoslaviji imali su ispod 2 hektara zemlje, dok se u Evropi ocjenjuje da
seljaka gospodarstva ispod 5 hektara nisu sposobna za ivot.527 U Bosni i
Hercegovini m oralo je preko 60/0 seljaka da kupuje ito tokom 8 mjeseci,
da bi mogli da se prehrane. Ekonomska kriza djelovala je u svim pravcima
i naroito teko pogaala radniku klasu i zemljom oskudno seljatvo. Broj
nezaposlenih rapidno se poveavao i kretao izmeu 500 000 i 600000. Dok
se broj nezaposlenih poveao oko 3 puta, nadnica je istovremeno opala za
40% .528 Ni najstroe m jere diktature nisu mogle sprijeiti radnike da u
trajkovim a trae zatitu minimalnih uslova egzistencije da se suprotstavlja
ju kapitalistima da na radniku klasu prebacuju terete sve dublje ekonom
ske krize. Od ljeta 1930. godine niu se trajkovi stolarskih radnika (Sarajevo),
pilanskih radnika (Drvar), drvodjeljskih radnika (Sarajevo), rudara (Zenica.
Kakanj) itd. Radniki trajkovi bili su jedino sredstvo da bi se natjerali
poslodavci na potovanje kolektivnih ugovora i zakoila rasprostranjena
praksa zatvaranja industrijskih pogona i otputanja radnika.529
Svojim tekim socijalnim i politikim posljedicama ekonomska kriza
inila je jugoslovenski dravni poredak veoma nesigurnim. Reim diktature
nije mogao da u privrednim potencijalima zemlje pronae izvore i instru
mente koji bi efikasno djelovali u smislu utvrenja politikog sistema. Od
buroazije, koja ga je podravala, nije bio spreman da trai odricanje, a od
radnike klase i seljatva nije vie imalo ta da se dobije. Tetiva je ovdje
bila maksimalno zategnuta, pa je i najmanje njeno savijanje prijetilo potre
som nesagledivih posljedica. Da bi se osigurao i ouvao postojei poredak,
Francuska je dala Jugoslaviji 8. m aja 1931. godine stabilizacioni zajam u iz
nosu 1 025 miliona franaka. To je ona uinila prije svega zato da bi sprije
ila ekonomsko povezivanje svoga ratnog saveznika sa Njemakom, u kojoj
523 Pregled istorije SKJ str. 167.
Politika je 26. septembra 1930. godine pisala o sovjetskoj trgovakoj ofanzivi i o dampingu. . . Jugoslavija strahuje od izvoza sovjetskog ita. . . U Jugo
slaviji je zabranjen uvoz nekih sovjetskih proizvoda 9. 3. 1931.
(Vuk VinaverPrilog istoriji jugoslovensko-sovjetskih odnosa 19291934.
godine str. 23).
524 Todor Stojkov Opozicija u vreme estojanuarske diktature 19291935
str. 29 (Prema Sergiju Dimitrijeviu: Privredni razvitak Jugoslavije 19181941
Beograd 1962 str. 137.
525 dr Nikola Vuo Agrarna kriza u Jugoslaviji 19301934 str. 222.
526 i sto str. 232 (Prema Glasniku Sredinje uprave za posredovanje rada
br. 23; 23.3.1934 god. V, br. 10).
527 Mijo Mirkovi op. cit. str. 352.
528 dr A. Hadirovi Sindikalni pokret u Bosni i Hercegovini 19181931
str. 97.
529 Isto str. 291 293.
214

su jugoslovenski izvoznici gledali mogueg i dobrog kupca jugoslovenske


robe.530
" ' i{
Stabilizacioni zajam nije mogao ukloniti ekonomske tekoe zemlje,
koje je poveavala svjetska ekonomska kriza i ijim razantnim posljedi
cama, sasvim prirodno, nije mogla da se odupre zemlja nerazvijene privrede,
primorana da svoj razvoj osigurava i plaa sve veim stepenom zavisnosti od
svojih razvijenih saveznika. Ako su narodne mase jo na poetku reima dikta
ture mogle da gaje iluzije u njegov pozitivan odnos u pogledu rjeavanja
njihovih socijalno-ekonomskih problema,531 poslije dvije godine mogle su
da se na uslovima svoga vlastitog materijalnog poloaja osvjedoe u praksu
i rezultate suprotne njihovim oekivanjima. Razoarenje je bilo jedino mo
gua, nuna posljedica politike estojanuarskog reima dvora i vojnih vrhova,
kome su punu podrku pruili veoma istaknuti pojedinci iz svih znaajnijih
nacionalnih buroaskih partija, ukljuujui i HSS, a zajedno sa njima i krup
ni industrijalci, bankari i trgovci iz svih dijelova zemlje, bez obzira na okol
nost to su jedni pripadali preanskim, nacionalno ugnjetenim oblastima i
pokrajinama, a drugi podrujima iz kojih se provodila politika nacionalnog
ugnjetavanja.532 Oigledno, nacionalna podjela nije predstavljala nepremosti
vu smetnju velikim kapitalistima da zaborave na svoje nacionalne, istorijske zadatke i da uspjeno posluju i privreuju pod okriljem zvanine
ideologije integralnog jugoslovenskog nacionalnog unitarizma.
Beskompromisan otpor diktaturi pruala je samo KPJ, spremna da ue
u rizik i avanturu ustanka, za koji nije bilo osnovnih pretpostavki ni u
redovima radnike klase, kao ni u redovima njenih saveznika, eksploatisanim
seljakim masama i potlaenim narodima. Ipak, zahvaljujui nepomirljivom
stavu i vrstom opredjeljenju protiv diktature, iako desetkovana, KPJ jc
uporno dizala u radnikoj klasi duh otpora reimu diktature i bila neumorni
pokreta radnikih akcija i trajkova u kojima se potvrivala prisutnost
revolucionarnog socijalistikog radnikog pokreta na politikoj, ekonomskoj
i drutvenoj pozornici.533
Rairena pojava odbijanja da ispunjavaju poreske i druge obaveze pre
ma dravi, nagovjetavala je da je i u redovima seljatva postojala volja za
borbom protiv diktature. Meutim, opoziciono dranje i ponaanje seljatva
prema raznim oblicima izrabljivanja i pritisaka vojno-monarhistike dikta
ture nije preraslo u povezanu akciju protiv politikog sistema diktature
prvenstveno zbog politikog kursa koji je vodila graanska opozicija,534 pod
ijim su se snanim politikim uticajem nalazile seljake mase u svim dijelo
vima zemlje.
Buroaska demokratska opozicija u veini je eljela pad diktature i
djelovala je u tom pravcu, ali nikako nije htjela da obaranje diktature proizae iz demokratskog politikog pokreta narodnih masa, u kome je istana
nim ulima klase, ije je interese zastupala, sasvim lano osjeala i naslui
530 Vuk Vinaver Prilog istoriji jugoslovensko-sovjetskih odnosa 1929
1934 godine str. 22.
531 dr Todor Stojkov n.dj. str. 323.
532 Ferdo ulinovi Jugoslavija izmeu dva rata II str. 9.
533 IIS MF 256 (312321) Ekonomska i politika situacija u Jugo
slaviji i zadaci KPJ
Edvard Kardelj KPJ u uslovima estojanuarske diktature Zbornik:
etrdeset godina II (19291935) Beograd 1960str. 16.
534 Istorijski arhiv KPJ Tom IIpouke iz 1929 1931 str. 252.
215

vala opasne i revolucionarne mogunosti i tendencije. Stoga je u svojim


akcijam a protiv diktature strogo kontrolisala i obuzdavala politike i ocijalne tenje irokih slojeva naroda, jer joj je vie odgovaralo da se diktatura
rui i iscrpi pod sopstvenim teretom, pa makar i due potrajala, nego da sc
u procesu borbe protiv diktature formira i politiki konstituie revolucio
narni demokratski pokret narodnih masa. Na taj nain buroaska opozicija
opredijelila se za taktiku uklanjanja diktature pritiskom odozgo udruenih
vrhova politikih partija, odluna da sprijei obaranje diktature pokretom
m asa odozdo.535 Ovu taktiku ona je dosljedno sprovodila. Vrijeme i energiju
vie je troila u kontaktima i pregovorima sa dvorom nego u djelovanju
meu m asama i njihovom politikom organizovanju i aktiviranju. Vodstva
svih opozicionih stranaka bez izuzetka, nezavisno od njihove demokratske
politike snage i uticaja u narodnim masama, smatrala su da je kralj njihov
pravi partner, s kojim treba traiti modus likvidiranja diktature i vraanja
na sistem stranakog ivota i parlamentarizma.535-* Ovom taktikom graanska
opozicija, prvenstveno srpska, objektivno je doprinosila jaanju kraljevog
poloaja kao vrhovnog arbitra u politikom ivotu zemlje, a time, sasvim
prirodno, i produavanju ivota diktature, ije je uklanjanje eljela.
Svojim dranjem prema diktaturi stranke graanske opozicije omogu
ile su kralju da uvrsti vojno-monarhistiki reim uspostavljen estojanuarskim udarom, ali su protekle dvije godine takoe pokazale da ga opozicione
politike stranke, koje su imale dubljeg korijena i jaeg uticaja u narodu,
nisu prihvatile. Kralj je uporno odbijao predloge opozicionih stranakih
efova da zemlji vrati ustav i parlament, svjestan da bi to vodilo ograni
avanju njegove uloge arbitra u politikom ivotu zemlje, ali je smatrao
da je njegovom reimu neophodna politika stranka, koja bi zastupala ideo
logiju jugoslavenskog nacionalnog unitarizma i stvarala mu u narodu poli
tiki oslonac. Ovo gledite podrazumijevalo je davanje zemlji ustava i parla
menta, koji bi kralj mogao da potpuno kontrolie.536 To je znailo reformom
diktature osigurati njene osnovne ciljeve: vrhovnu vlast kralja, koji posred
stvom ustava i parlamenta, pod platem nacionalnog i dravnog jedinstva,
obezbjeuje sistem nacionalnog ugnjetavanja, vrstim antikomunistikim kur
som osigurava i titi buroaski drutveni poredak, a formiranjem reimske
politike stranke na tom programu tupi otricu kritike graanskih politikih
stranaka u opoziciji i stvara pretpostavku za prelaz njihovih disidenata u
reimsku stranku.
3. septembra 1931. godine kralj je proglasio Oktroisan-i ustav, koji je u
bitnosti znaio afirm aciju i ozakonjenje osnovnih motiva i principa estojanuarskog dravnog udara. Promjenom politike forme uvrivala se nje
na sutina. Pseudoparlamentom, sa jednom jedinom vladinom politi
kom strankom, inaugurisan je povratak sistema parlamentarne monarhije.
Novi oblik imao je toliko opravdanja koliko je bio u funkciji postojee
sadrine. Diktatura je dobila novu, kvaziparlamentarnu formu, da bi osigu
ravala glavne ciljeve radi kojih je bila uspostavljena. Oktroisani ustav tra
io je da se generalska apka zamijeni gospodskim cilindrom.
535 dr. Todor Stojkov n.dj. str. 332.
535-3 Istostr. 335.
536 Ferdo Culinovi n.dj. II str. 27/28.
216

Septembarski ustav potvrdio je i garantovao administrativnu podjelu


drave na banovine, iji je osnovni smisao bio da definitivno skine sa dnev
nog reda hrvatsko pitanje, kao i zahtjve drugih ugnjetenih naroda a iiacionalnom jednakou i ravnopravnou, kojima odgovara forma sloene, savez
ne drave, a ne dravni centralizam.537 Uvrenje jugoslavenskog nacional
nog unitarizma kao dravne nacionalne ideologije sada se obezbjeivalo i
dopunjavalo obrazovanjem reimske politike stranke. Najavljeni izbori za
Narodnu skuptinu trebalo je da donesu demokratsku podrku prikrive
nom apsolutizmu, koji je, u nedostatku politike stranke, doputao samo jed
nu izbornu listu vladinu, iji je nosilac bio predsjednik vlade, general
Petar ivkovi.
Dok je vladajua grupacija ispoljavala jedinstvo u pogledima i prakti
noj politikoj aktivnosti, glavne stranke graanske opozicije nisu se sloile
u sadrim deklaracije, kojom je trebalo narodu objasniti apstinenciju u
raspisanim novembarskim izborima. Neslaganje je dolo do izraaja i obje
lodanjeno posebnom izjavom o apstinenciji Radikalne, Demokratske, Zemljo
radnike, Slovenske ljudske stranke i Jugoslavenske muslimanske organi
zacije, koju su potpisali njihovi efovi A. Stanojevi, Lj. Davidovi, J. Jovanovi, A. Koroec i M. Spaho.538*
KPJ je takoer odluila da bojkotuje izbore. U izbornom proglasu od
1. 10. 1931. godine ona ocjenjuje da opozicioni blok Maeka, Pribievia,
Koroca, Spahe i voa srbijanskih opozicionih stranaka tei da se pogaa
njem i cjenkanjem sa monarhijom i generalima domogne podjele vlasti, pri
emu je daleko od svake pomisli da se bori za osloboenje naroda i irokih
radnih masa od nacionalnog tlaenja i kapitalistikog izrabljivanja.
Ali, ni KPJ ne nalazi pravi put do masa, za ije je osloboenje spremna
da podnese svaku rtvu. Poto je izvrila kritiku politikog ponaanja bloka
opozicije, KPJ prelazi na formulisanje svoga stanovita. Po njenom uvjere
nju formiranje radniko-seljake vlade predstavlja jedini nain da se slomi
svaki pokuaj kontrarevolucije i uini kraj kako feudalnom, tako i kapi
talistikom ropstvu radnih masa. U proglasu se zatim naglaava da e radniko-seljaka revolucija u Jugoslaviji, s obzirom da u njoj radnici i seljaci
ine ogromnu veinu stanovnitva, imati obiljeje optenarodne revolucije.
Pri tome u njenim zadacima ne obuhvata se borba protiv nacionalnog ugnje
tavanja, koje su morali da podnose mnogi narodi i nacionalne manjine u
Jugoslaviji i ispoljavali spremnost da se svrstaju u revolucionarni pokret za
nacionalnu ravnopravnost i slobodu. Ocjenjujui da u zemlji postoji revo
lucionarna situacija, KPJ se konkretno zalae za aktivan bojkot izbora,
za obrazovanje revolucionarnih seljakih odbora i revolucionarnih eta
sa zadatkom da se suprotstavljaju nasiljima vlasti, brane narodna prava i
slobode, jer u revolucionarnoj situaciji, predvia se u proglasu, pr veih
537 dr Ljubo Boban Sporazum Cvetkovi Maek Beograd 1965
str. 14.
538 Dok je beogradski dio opozicije obavijestio pristalice da ne moe uestvo
vati u izborima, jer nisu usvojene njihove sugestije koje su dali kralju uoi dono
enja Septembarskog ustava, vodstvo SDK sa Maekom i Pribieviem na elu
istupilo je sa proglasom u kome se izlae kritika pseudoparlamentamog i pseudoustavnog sistema i poziva narod da bojkotuje izbore za Narodnu skuptinu (dr
T. Stojkov navedeno djelo str. 121124.
217

radnikih pokreta mogu nastupiti spontane pobune seljakih masa. U tom


sluaju, podvlai rukovodstvo, K PJ je duna da ove pokrete povee na liniji
opte revolucionarne borbe za ruenje faizma.9
Daleko od realnih politikih odnosa i kretanja u zemlji, CK K PJ na
stavlja iz emigracije stari politiki kurs, izraen u doktrinarnim parolama
0 revoluciji koja kuca na vrata, u frontalnom napadu na graansku opozici
ju, ime je K PJ sebi samo zatvarala i presijecala put do nacionalno potla
enih i ekonomski eksploatisanih radnih masa.
Ipak, ima osnova za pretpostavku da je rukovodstvo K PJ tada osjealo
da njegovo nepoznavanje stvarnih politikih prilika u zemlji oteava aktivnost
1 borbu K PJ i da negativno djeluje na njenu politiku afirmaciju u radnim
masama. U tom smislu govori dnevni red sjednice Politbiroa CK KPJ,
odrane 1. oktobra 1931. godine. Naime, na ovoj sjednici lan Politbiroa
Flajer (Ivan Greti) podnio je izvjetaj o situaciji u Dalmaciji i Bosni, a
zatim je, poslije diskusije, zakljueno da se Flajer uputi na odgovorni
partijski rad u Dalmaciju i Bosnu. U zapisniku sjednice govori se i o
specijalnim zadacima, kojima Flajer treba da obrati panju. U Bosni je
potrebno, kae se, naroito posvetiti brigu organizovanju i muslimanskih
radnika i muslimanske sirotinje, a s obzirom na agrarnu strukturu Dalma
cije i Bosne, treba pristupiti stvaranju organizacije poljoprivrednih rad
nika i seljake sirotinje u legalnoj formi i sa parolama borbenog saveza
radnika i seljaka.540 Oigledno, teilo se proirenju puta i povezivanju sa
radnim masama na njihovim ivotnim potrebam a, ali se sporo izlazilo iz
stijenjenih i ukruenih klasnih oblika.
Napori rukovodstva K PJ u smislu oivljavanja i obnavljanja aktiv
nosti organizacija davali su rezultate, koji su potvrivali da diktatura nije
mogla da slomi i ugui komunistiki pokret. Ako je Oktroisani ustav donekle
proirio prostor za djelovanje stranaka graanske opozicije, K PJ je i dalje
bila izloena pritiscim a i progonima. U Bosni i Hercegovini je cjelokupna po
litika struktura bila izrazito antikomunistika. U tom pogledu nije bilo
razlike u dranju prema komunistikom pokretu izmeu snaga reima i opo
zicionih stranaka. Trebalo je probijati blokadu buroaske politike, nerijet
ko i socijaldemokratske, i istovremeno izlaziti iz viegodinje izolacije, u ko
joj se K PJ odravala u uslovima duboke ilegalnosti. Ipak, najtee od svega
tekao je proces oslobaanja od shvatanja da svjetska kriza kapitalizma
ubrzano vodi u socijalistiku revoluciju i da, u skladu sa tim shvatanjem.
K PJ treba da svoju cjelokupnu praktinu aktivnost usmjeri u pravcu pripre
m anja i pobjede revolucije.
K arakteristino je za rad K PJ u Bosni i Hercegovini u tom vremenu
(i ne samo u Bosni i Hercegovini) da u obraanju radnim masama jae
podvlai i istie perspektivu revolucije i socijalizma nego to prikazuje nji
hov realni ekonomski, drutveni i politiki poloaj i s tim u skladu formulie zadatke.541 Moglo bi se rei da se u tome istovremeno izraavaju i snaga
5 IIS Kl MF 46/256/234634; 1930 1932.
MF/256 (341343)Politika situacija i nai zadaci 1. 10. 1931.
s* IIS Kl 11 MF 46/256/324634; 19301932 (Sednica Politbiroa od 1.
10. 1931.
541 A CK SK BiH RP 11/54228147.
Radnom narodu grada i sela! Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i
Hercegovinu Savez komunistike omladine Jugoslavije.
218

i slabost KPJ snaga u vrstom uvjerenju da proleterska revolucija nemi


novno i uskoro mora slaviti pobjedu; slabost u injenici to ne vidi kako je
nespremna i nejaka vojska koja treba da krene u revoluciju, da se revolucija
ne priprema deklarativnom doktrinarnom propagandom, ve strpljivim kon
kretnim djelovanjem u konkretnim drutvenim i politikim uslovima kada
se neposredno na dnevni red postavlja zadatak njihovog revolucionarnog
mijenjanja. Izmeu propagande revolucije i uslova za njeno neposredno izvo
enje postojala je velika razdaljina, koja nije mogla da se pree tako brzo
kako se u KPJ eljelo i mislilo. Bilo je svakako lake propagirati revoluciju
nego utvrivati prave sadraje i metode za njeno konkretno pripremanje.
Zato KPJ ne snosi odgovornost. Ona je za revoluciju radila kako je najbolje
znala i umjela. Svoje opredjeljenje za revoluciju i socijalizam neprekidno je
potvrivala i dokazivala akcijama i spremnou na rtve, u kojima se ogle
dala njena postojanost da je neravnopravnost u borbi i porazi ne mogu
primorati da poloi oruje i kapitulira pred nadmonom buroazijom. Mogla
je da grijei u odreivanju zadataka i izboru oblika i metoda borbe, ali nije
htjela da napravi nepopravljivu greku da obustavi borbu protiv klasnog
protivnika za osloboenje eksploatisanih i potlaenih masa.
Dok je rukovodstvo KPJ predvialo da u novembarskim parlamentarnim
izborima nezadovoljstvo seljakih masa moe da prokljua i eksplodira u
spontanim pobunama, pa izdavalo direktivu za formiranje revolucionarnih
jedinica radi zatite i odbrane narodnih prava, a graanska opozicija svih
nacionalnih opredjeljenja, politiki nejedinstvena, onemoguena izbornim za
konom da postavi svoju zemaljsku listu, odluila da bojkotuje izbore, vlada
je sprovela politiku organizaciju izbora od vrha do dna i pozvala narod da
svojim glasanjem i izborom njenih kandidata u Narodnu skuptinu i senat
potvrdi politiku uvanja dravne celine i narodnog jedinstva, koja osigu
rava uslove i mogunosti zdravom nacionalnom i socijalnom poretku i
normalnom razvoju politikog ivota. Sprovedeni pod pritiskom organa vlas
ti, sa velikom apstinencijom od 1 235 883 biraa (od upisanih 3 560 278),542
pri emu nisu izostali falsifikati, teror i krvoprolie, izbori su dali eljeni
sastav Narodne skuptine, koja se sastala 7. X II 1931. godine. Po nacional
nom opredjeljenju poslanika izrazito jugoslovenski unitaristika, Narodna
skuptina imala je dominantno buroasku klasnu strukturu. Od 305 posla
nika 33,6% bili su inovnici, mahom vii, 19,6% advokati, 10,5% trgovci,
7,5% sveenici, 6,5% naelnici gradskih i seoskih optina, 5,8% posjednici,
4,5% industrijalci i bankari itd.543 U Skuptinu nije bio izabran ni jedan
radnik.
Iako se hvalila svojom privrenou estojanuanskoj jugoslavenskoj na
cionalnoj ideologiji, a kralja Aleksandra proglaavala genijem istorije koji
je ouvao teritorijalno, kulturno i duhovno jedinstvo nae domovine, Na
rodna skuptina nije mogla ne priznati da je i dalje otvoreno hrvatsko pi
tanje,544 ime se obarala i ruila monarhistika, velikosrpska hegemonistika tvrdnja da je etnika istina jugoslavenske misli prolomila sve prepreke
542 Ferdo ulinovi n.dj. II str. 42.
543 Isto str. 46.
544 Stenografske beleke Narodne skuptine Kraljevine Jugoslavije, vanredni
saziv, Knj. IIIGovor poslanika Grge Anelinovia Zapisnik sjednice od 6.
marta 1932 Beograd 1932 str. 24.

219

vetaki stvarane, da je Jugoslavija raskinula sa vidnim tragovima pro


lo s ti. . . traginim delenjem i razdvajanjem, i poslije 6. I 1929. godine nala
se n pravorti putu za trajno izgraivanje kao decentralizovana unitarna
drava, u kojoj ivi jedan slo b o d a n ... nacionalno nedeljiv n a r o d ... svestan svoje velike dunosti u ljudskoj zajednici.545 Neosporno, bilo je neupo
redivo udobnije ivjeti u imaginarnom carstvu harmoninih odnosa drave
i nedjeljivog jugoslavenskog naroda nego traiti i priznati stvarne uzroke
izborne apstinencije velikog dijela birakog tijela.
Sastavljenom po modelu i za potrebe vladajue jugoslavenske unita
ristike ideologije, parlamentu je bila namijenjena uloga ustavne i demo
kratske sutine estojanuarske politike. Sada je iza kralja stajala ne samo
njegova vlada ve i njegov parlament. Ostalo je da se jo obrazuje poli
tika stranka, koja e kralju, vladi i poslanicima osigurati demokratski
politiki oslonac u nedjeljivom jugoslavenskom narodu. Svega nedjelju
dana poslije prvog sastanka Narodne skuptine, izabrane na osnovu septem
barskog Oktroisanog ustava, na sjednici Poslanikog kluba formirana je
reimska politika stranka 15. decembra 1931. godine.546 Uzela je naziv Jugo
slavenska radikalno-seljaka demokratija, ime se htjelo da pokae da kao
radikalna, seljaka, demokratska i jugoslavenska predstavlja jedin
stvenu jugoslavensku nasljednicu glavnih stranaka prije uspostavljanja esto
januarske diktature, odnosno da u svome djelovanju rauna na privrenost
i podrku pripadnika Radikalne, Seljake (hrvatske i slovenake), Demokrat
ske i drugih stranaka koje su u svome nazivu nosile jugoslavensko obiljeje
(na prim jer JMO). Pokrivajui ideoloko-politiki program diktature, preten
cioznog i zvunog imena, nova politika stranka nije mogla da postane pri
vlana za pristalice starih stranaka. Kao instrument reima, ona je mogla da
obezbijei podrku izvjesnih elemenata u gradu i selu, koji su spremni da
slijede politiku svakog reima, a ne odreeni politiki program, ali nije bila
u stanju da osigura postojano partijsko lanstvo. U takvom lanstvu JRSD
mogla je da ima postojan oslonac, dok je postojala kao stranka reima.*54

545
Stenografske beleke Narodnog predstavnitva Kraljevine Jugoslavije
Vanredan saziv Predston bes'eda kralja Aleksandra Beograd 1932
str. 23.
544 Dr Todor Stojkov n.dj. str. 135.
220

V:

KRIZA VOJNO MONARHISTIKE DIKTATURE I AKTIVIRANJE


RADNIKOG POKRETA POD VODSTVOM KPJ (1932 1935)
Proklamovanje Ustava, uspostavljanje parlamentarnog sistema, izbo
ri za skuptinu i senat i napokon osnivanje politike stranke obiljeili s>u
poetak nove faze politikog ivota u zemlji. Istina, nove samo po formi,
koja je imala da uva i uvruje svoju estojanuarsku osnovu i pravac.
Ali, i to je potvrivalo da se metod otvorene, grube, vojno-policijske, monar
histike diktature morao napustiti i zamijeniti pseudoparlamentarizmom i
kvazidemokratijom. U stvari, diktatura je bila i dalje veoma mona. Vrata
politikog ivota otvorila su se srazmjerno snazi organizovanog otpora. Od
nos izmeu diktature i demokratije ispoljavao je izrazitu nejednakost u
prilog diktature. Suprotna miljenja, ma koliko da su bila rasprostranjena u
narodu, nisu mogla da se izlau javno, u tampi i drugim oblicima iroke
komunikaoije.
U to vrijeme u krugovima beogradskog i zagrebakog opozicionog cent
ra nastajali su razni planovi i nacrti o obnavljanju sistema parlamentarne
demokratije sa politikim strankama iz perioda koji je prethodio estojanuarskom reimu. Osnovno njihovo obiljeje je odsustvo jedinstvenog stanovita
u pogledu unutranjeg ureenja zemlje. Saglasni u kritici septembarskog
ustava i na njemu postavljenog politikog sistema, predstavnici graanske
opozicije nisu mogli da nau zajedniki jezik kada je trebalo pristupiti stva
ranju zajednike platforme za ostvarenje unutranje dravne reforme. S tim
u vezi razlike izmeu pojedinih stranaka graanske opozicije, naroito iz
meu njenog beogradskog i zagrebakog kruga, bile su toliko velike da su
upravo pogodovale organizovanju i funkcionisanju novog ustavnog poretka.
Nije ga ugroavala ni koncepcija podjele drave na est jedinica (Slovenija,
Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Vojvodina, Srbija i Crna Gora) izraena u
Koroevom nacrtu (19. X II 1931) memoranduma kralju,547 koji je razmatran
u zagrebakom i beogradskom vodstvu opozicije kao osnova za sporazum o
obrazovanju vlade, jer meu njima nije bila postignuta saglasnost ni o teri
torijalnom obimu i razgranienju politikih jedinica, ni o sredstvima kojima
se garantuje dravna reforma. Ipak, u jednoj taki bili su istog miljenja:
Isto str. 190.
221

dijelili su zabrinutost zbog injenice to znatan dio narodnih masa odlazi


krajnjoj ljevici i to im spreavanje slobodnog politikog djelovanja one
moguava da u kritinim momentima ouvaju narodne mase od svake
nepromiljenosti.548 Oigledno, granicu demokratije buroaske opozicije
transformisanom reimu vojmo-monarhistike diktature jasno je obiljeavalo
njeno nepromjenljivo antikomunistiko opredjeljenje. Ona je mogla i bila
spremna da prihvati i tolerie svaki reim, kao i svaki oblik dravnog ure
enja, koji su iskljuivali i odbacivali bilo kakvu saradnju ili kompromis
sa komunistikim pokretom.
Putovi politikih partija susretali su se i ukrtali pod raznim uglo
vima, otvorenijim i zatvorenijim. Odnos snaga u politikom ivotu nuno je
iskazivao promjene. Uprkos neokrnjenoj poziciji reima i njegovih organa,
politika blokada narodnih masa nije mogla da se beskrajno odrava.
Dok su se na dvoru, u vladi i opozicionim krugovima pravile razne
politike kombinacije i planovi da bi se uvrstile zauzete pozicije, odnosno
osvojile nove, najorganizovanije i sa najveim odjekom u javnosti oglasili
su se studenti beogradskog, a zatim zagrebakog i ljubljanskog univerziteta,
dem onstracijam a povodom proglaenja novog ustava i raspisivanja izbora za
Narodnu skuptinu. Sa kraim prekidima demonstracije beogradskih stude
nata trajale su od kraja oktobra 1931. do aprila 1932. godine. U njima su
studenti izrazili svoj revolt protiv pokuaja prikrivanja reima diktature
pseudodemokratskim ustavom i kvaziparlamentarnim sistemom. Okupljaju
i studente iz redova raznih politikih stranaka, od graanskih opozicionih
do komunistike, u studentskim demonstracijama sve jae je dolazio do izra
aja uticaj komunista, to se ogledalo u njihovoj veoma aktivnoj ulozi orga
nizatora, kao i u formulisanju politikih zahtjeva u memorandumima, koje
su upuivali vladi i njenim organima.549 Zajedniki Proglas studenata ljub
ljanskog, zagrebakog i beogradskog univerziteta od 19. II 1932. godine potvr
uje da je studentski pokret u raznim jugoslavenskim univerzitetskim centri
ma postigao visok stepen povezanosti i jedinstva i da idejnu osnovu njegovog
jedinstva ine zahtjevi za ije ostvarenje se oni bore bez obzira na partijsko-politiku pripadnost. U ovom proglasu dva su zathjeva od bitnog znaaja. U
jednom se trai ukidanje reima diktature, vraanje narodu njegovih prava
i sloboda, a u drugom ponitenje novembarskih izbora i raspisivanje izbora
za Ustavotvornu skuptinu, koja treba da sprovede federativno ureenje
drave.550
Na studentske demonstracije vlada je odgovorila isprobanim metodom
represalija hapenjem, premlaivanjem, progonima. Represalije su bile
tako iroke i otre da su ak reimski poslanici u Narodnoj skuptini osudili
inkvizitorsko ponaanje organa vlasti, ustali u zatitu uhapenih studenata
s Isto str. 191.
549 40 godina Zbornik seanja aktivista jugoslavenskog revolucionarnog
pokreta knjiga II: 19291935 Jovan Marinovi Sjeanje na akcije beo
gradskih studenata u vrijeme diktature (219222).
Brana Jevremovi Studenti na politikoj pozornici (223229).
Svetozar Vukmanovi-Tempo Uspomene iz studentskih dana (233238).
Vladimir Krivic Studentska aktivnost u Ljubljani (51253).
Dr Vladimir Bakari Aktivnost u SKOJ-u (256258).
550 V. Rajevi Studentski pokret na Zagrebakom sveuilitu 19181941
Zagreb 1959 str. 132.
222

i traili da se protiv odgovornih policijskih funkcionera povede krivina istra*


ga.551 Dobro organizovanim, politiki izvanredno uspjelim politikim demon
stracijama protiv reima diktature, socijalnog izrabljivanja i nacionalnog
tlaenja demokratski studenti nagovijestili su da se raa i na jugoslavensku
politiku pozornicu stupa napredni, snani i iroki revolucionarno demo
kratski omladinski studentski pokret, koji izraava autentine interese progre
sivnih drutvenih snaga i koji je ivotnim nitima povezan sa izvornim te
njama narodnih masa za socijalnim i nacionalnim osloboenjem.
Poslije studentskih demonstracija u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani pro
testi i nemiri zahvatili su ire oblasti u Hrvatskoj, Srbiji, Crnoj Gori i Bosni
i Hercegovini. Kao i u Crnoj Gori, i u Bosni i Hercegovini osnovni motiv
nemira bile su teke socijalno ekonomske prilike stanovnitva, naroito
seoskog. Kada su njihovi zahtjevi za osiguranjem ishrane ostali bez odgo
vora, preko hiljadu seljaka iz Potkozarja izvrili su poetkom maja 1932.
godine napad na magacine u Prijedoru i odnijeli hranu.552 Po nareenju Srkieve vlade preko 120 seljaka bilo je izvedeno pred sud u Banja Luci. Glad
nije imala oiju, ali vlast je imala zakone. Oni slue vladi da ih primijeni
protiv svakog ko izraava nezadovoljstvo sa ustavnim poretkom. Glad nije
bila protivzakonita, ali je kanjivo nezadovoljstvo gladnih seljaka. Dok su
vlasti djelovale energino, predstavnici politikih stranaka graanske opo
zicije ponaali su se pasivno, traei naina da na rijeima pokau da stoje
uz seljake, a na djelu da ne dou u sukob sa zakonom i reimom.
U poreenju sa drugim pokrajinama, odnosi izmeu vlade i graanskih
opozicionih stranaka imali su izvjesna posebna obiljeja u Bosni i Hercegovi
ni. Najvea politika stranka u Bosni i Hercegovini, JMO, predstavljala je
najnesigurniji elemenat u opoziciji, u kojoj se nala meu posljednjim.
Zato je diktaturi, posebno u periodu Srkievih vlada, bilo naroito stalo da
je raznim pritiscima to vie oslabi. U tom pogledu samo vodstvo JMO svo
jim dranjem olakavalo je posao reimu, kome je bilo poznato da ova stran
ka nije spremna na dui status opozicije i da vrue eli da se to prije
nae u vladajuoj stranakoj grupaciji. Srkieva glavna namjera bila je
da unese rascjep u JMO, emu je trebalo da poslui imenovanje na poloaj
reis-ul-uleme tuzlanskog muftije Maglajlia, koji se ubrzo po stvaranju
jugoslovenske drave partijski pridruio radikali-ma i nacionalno deklarisao
kao Srbin.553 Ipak, jake Spahine veze sa muslimanskom arijom, vjerskim
slubenicima i imunijim seljacima onemoguile su Srkiu da proiri uticaj
svojih politikih prijatelja meu muslimanskim masama. One su se radije
drale JMO-e i Spahe, koji je, u opoziciji, oivljavao i podravao njihovu
nadu u autonomiju Bosne i Hercegovine, spreman da je preda zaboravu uvi
551 U tom smislu govorio je u Narodnoj skuptini 2. marta 1932. g. poslanik
dr Ivo Elegovi i iznosio podatke o muenju uhapenih studenata u zagrebakoj
policiji. Policijska nasilja nad zatvorenim studentima on je nazvao sramotom
u jednoj pravnoj dravi i zahtijevao da se odmah suspenduje i stavi pod krivinu
istragu glavni krivac, upravnik zagrebake policije Janko Bedekovi (Stenografske beleke Narodne skuptine kraljevine Jugoslavije, vanredan saziv, knj
III, 1932, str. 9/10.
552 etrdeset godina knj. II 19291935 Simo Komleni Demon
stracije seljaka u Prijedoru str. 175176.
Dr Todor Stojkov n. dj. str. 172.
553 Dr Ivan Ribar Politiki zapisi II Beograd 1949 str. 131.
223

jek kad god mu se otvori prihvatljiva prilika da dobije portfelj u vladi. Stoga
kao najveoj politikoj partiji u Bosni i Hercegovini, JM pripada i naj
vei dio odgovornosti to su reimi diktature mogli ovdje da sprovode svoj
politiki kurs uz znatno slabije otpore nego u drugim oblastima zemlje. Ne
to vea aktivnost HSS, Zemljoradnike i Samostalno-demokratske stranke
nije predstavljala ozbiljniju prepreku novim parlamentarnim vladama u
ostvarivanju njihovih politikih programa. injenica, meutim, da su se
vlade poslije Septembarskog ustava mijenjale bre,554 potvruje da su se
politika kretanja u dubini jugoslavenskog drutva u odreenoj mjeri i
oblicima reflektovala i na njegovoj povrini. Prva taka u programu svake
vlade, politika narodnog jedinstva i dravne celine izazivala je i produb
ljivala unutranju krizu drave, koja se komplikovala socijalno-ekonomskim
i nacionalnim sadrajima i protivrjenostima.
Politiki ivot u Bosni i Hercegovini bio je sputan ne samo vrstom
kontrolom i tijesnim okvirima koje mu je nametao reakcionarni reim,
ve je trpio i usljed opteg nedostatka demokratske tradicije i nesposob
nosti graanske opozicije da razvije moderne metode i oblike politike aktiv
nosti. Veliko nezadovoljstvo narodnih masa zbog tekog ekonomskog polo
aja, politikog obespravljivanja i nacionalnog potinjavanja prualo je izvan
redne mogunosti za organizovanje jednog snanog demokratskog pokre
ta, ali politike stranke nisu bile sposobne da preu svoje nacionalno
konfesionalne granice i da sitne raune jedne provincijalne politike od danas
do sutra pretpostave irim perspektivama i trajnijim potrebama i zadacima.
Utoliko jae su ova ogranienja i optereenja pritiskivala komunistiki pokret,
koji je tokom dugogodinje ilegalnosti suavao svoju osnovu u klasi, izloen
stalnim progonima i udarcima. Ipak uprkos eim promjenama i ispravlja
njima politike linije, uspio je da sauva svoje jezgro, koje nije izgubilo
uvjerenje u revolucionarne mogunosti i spremnost klase da se bori za socija
lizam.
Od kraja 1931. pa tokom 1932. godine osjea se ivlja aktivnost K PJ
u veim centrim a Bosne i Hercegovine. U decembru 1931. godine u MK KPJ
T^uzla vodi se diskusija o pitanju da li je ispravna direktiva CK K PJ o
pokretanju revolucije u zemlji.555 Ista organizacija trai 14. februara 1932.
godine od CK KPJ da u PROLETERU osudi rad oportunistikih elemenata u
Brkom i Tuzli.556 U aprilu 1932. godine odrava se u Sarajevu iri sastanak
komunista iz Bosne i Hercegovine i donosi rezolucija o aktiviranju organi
zacija K PJ u industrijskim centrim a.557 Komunisti Sarajeva objavljuju prvo
majski letak pod naslovom Seljaci! Radni narode! u kome pozivaju se
ljake da u selima obrazuju ete za odbranu i zatitu od ikaniranja organa
vlasti, pou putem radnika i seljaka Rusije i stvore svoju radniku i se
ljaku dravu sa radnikom i seljakom vladom.558 MK KPJ Tuzla upuuje 1.
554 Ferdo ulinovi Navedeno djelo II str. 5259.
555 ACK SKJKl1932/15Sastanak MK KPJ u Tuzli.
556 Isto.
557 ACK SKJKl1932/16Rezolucija konferencije organizacije KPJ iz
Bosne i Hercegovine, odrane sredinom aprila 1932.
558 A BHKr. BU Dr. Ban. SarajevoPov.DZ No 849/1932Naelstvo sreza
rogatikog dostavlja Kraljevskoj Banskoj Upravi 4. 5. 1932. komunistike letke MK
KPJ u Sarajevu pod naslovom: SeljaciRadni narode!
224

avgusta 1932. godine letak Radnom narodu grada i sela, u kome se ustaje
protiv faistike diktature u Jugoslaviji, osuuju ratne pripreme meu
narodne imperijalistike buroazije protiv SSSR-a, poziva u borbu protiv
nacionalnog ugnjetavanja i istie parola oruanog ustanka, radnika, seljaka
i ugnjetenih naroda.559 Prema sjeanju partijskih aktivista iz toga perioda u
Sarajevu je, poslije izvrenih priprema i povezivanja partijskih organizacija
u veim mjestima, odrana Pokrajinska konferencija KPJ za Bosnu i Herce
govinu 2. oktobra 1932. godine. U Pokrajinski komitet izabrani su Risto
Mikii (sekretar), Sran Pria i drugi. Ostali smo, pie V. Begovi, sektaka
organizacija . . . Osnovne parole koje smo dobili (od CK KPJ) u to vrijeme
bile su: oruani ustanak; ruenje vojno-faistike diktature; uspostavljanje
radnikoseljake vlasti; za samostalne i nezavisne radniko-seljake republike
Srbiju, Hrvatsku, Sloveniju, Makedoniju i Crnu Goru (o Bosni i Hercegovini
nismo znali ta da kaemo); za sovjetski Balkan; za balkansku federaciju
radniko-seljakih republika.. ,560 Meu vanije rezultate aktiviranja KPJ
u Bosni i Hercegovini spada pokretanje lista KOMUNIST. Izala su dva bro
ja, u junu i oktobru 1932. godine. Oba broja redigovao je Sran Pria, a
Drago Krndija ih umnoio svaki u 20 primjeraka.5*1562*
Vlasti nisu bile u stanju da sprijee oivljavanje aktivnosti KPJ u
Bosni i Hercegovini. Ministarstvo unutranjih poslova Lnformisalo je Kraljev
sku bansku upravu u Sarajevu da je sa vrlo pouzdane strane obaveteno
da je pored svih progona i hapenja komunista u Sarajevu stvorena
komunistika elija, koja ima za zadatak, da u svim mestima Bosne i Herce
govine stvori komunistike organizacije na novoj osnovi i povee ih izmeu
sebe.. .M2 Povodom 15-godinjice oktobarske socijalistike revolucije u Ru
siji PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu i Savez komunistike omladine Jugo
slavije za Bosnu i Hercegovinu objavili su letak: Radnom narodu grada
i sela! Radnici i seljaci! Sirotinjo grada i sela! U njemu se kae da imperija
listike drave pripremaju napad na SSSR kako bi sprijeile slom kapita
lizma, a radnici i seljaci Jugoslavije upozoravaju da svoje osloboenje mogu
postii samo vlastitim snagama, u revoluciji sruiti kapitalistiki poredak i
pod zastavom KPJ stvorili svoju radniko-seljaku dravu.565
559 A BHBUDB Pov. DZ No 2062/1932Rasturanje komunistikih letaka
u Tuzli.
560 ACKSKJKI/142U Bosni i Hercegovini ima zajedno sa omladinom
preko 100 lanova (oko 70 starih i 30 omladinaca), taj je broj u porastu. . . U
Mostaru ima 13 lanova... veinom nezaposleni radnici, omladinci, aci i mladi
radnici. Vodeu ulogu imaju kompromitovani drugovi. . . Trae od CK da ih
opskrbi s konzervama, cvibakom i pukama da mogu u umu i otuda vodili akcije,
naroito ako ih otkrije policija. . . Mjesni komitet KPJ u Sarajevu radi na osni
vanju grupe za odbranu drugova od policije, da u sluaju muenja i ubijanja
drugova odgovore s ubijanjem najkrvolonijih agenata policije. Trai sredstva
za nabavku oruja (4 revolvera i etiri noa)....
ACK SKJMG/2047Vlajko BegoviPartiska organizacija u Bosni i
Hercegovini od konca 1930 do konca 1932.
ACK SKJMG/2050Ramiz Sladi Neki podaci o radu KPJ u gradu
Sarajevu odnosno u Bosni i Hercegovini.
561 ACK SKJMG/2048/3Drago Krndija: U Sarajevu izmeu 1929 i 1932.
godine.
562 A BHBUDBPov. DZ N= 2284/1932.
565 A BHBUDB Pov. DZ N* 3196/1932.
225

Poto je obavijeten o odranju Pokrajinske konferencije, CK KPJ upu


tio je Pismo Oblasnom komitetu K PJ za Bosnu i Hercegovinu, u kome
izraava zadovoljstvo zbog uspjeha to je konferencija pripremljena i oba
vila svoj program bez provale. Istovremeno, CK KPJ u ovome pismu kritikuje partijsku organizaciju u Bosni i Hercegovini to se ograniava na izda
vanje letaka i unutranji vaspitni rad, umjesto da organizuje radnike i selja
ke u borbi za njihove neposredne, svakodnevne interese i zahtjeve i najveu
panju posveti prodiranju u industrijska preduzea i stvaranju partijskih
elija od industrijskih radnika.564

Oivljavanje aktivnosti K PJ u zemlji uopte, kao i u Bosni i Hercego


vini, bilo je, neosporno, plod otpora koji su reimu diktature pruale sve
opozicione snage u skladu sa svojim mogunostima, pogledima i ocjenama.
Meu njima se svojom beskompromisnom borbom naroito isticala KPJ.
Poslije izbora i otvaranja Narodne skuptine u vodeim krugovima opozicio
nih graanskih stranaka pojavile su se inicijative da se Ustavom i parlamen
tarnom potvrivanju i produenju estojanuarskog kursa suprotstave prijed
lozi demokratskih oblika ureenja drave u duhu principa zapadnoevropske
demokratije i po njenom modelu. Polazna taka ovih inicijativa bilo je ubjeenje njihovih nosilaca da unutranja dravna kriza nije rijeena Septem
barskim ustavom, da se ona ne moe prevazii parlamentom koji je otvoren
samo ljudima kraljevog i vladinog povjerenja i politikog opredjeljenja i da
se ona, u uslovima novog ustavnog poretka, odrava i dalje i jo vie produb
ljuje.
Prvi opozicioni prijedlozi za demokratsko preureenje drave nastali
su u krilu Zemljoradnike stranke. Predstavnik njene desnice Milan Gavrilovi, sa grupom stranakih prijatelja i istomiljenika, izradio je krajem marta
1932. godine jedan elaborat koji sadri kritiku estojanuarskog kursa i ple
dira, u interesu monarhije i dinastije, za promjenu postojeeg reima, rasputanje Narodne skuptine, slobodne izbore i slobodni parlament.565 Dok
je elaborat Milana Gavrilovia bio namijenjen dravnim vrhovima i ostao
nepoznat irokoj javnosti, u krugu ljevice Zemljoradnike stranke istupalo
se javno sa otrom kritikom vlade, osuivala hegemonija srpskih gazda i
generala i traio sporazum i sloga Srba i Hrvata. Pisac broure ta nas
kota svaa sa Hrvatima, prvak zemljoradnike ljevice univerzitetski profe
sor dr Dragoljub Jovanovi izradio je jedan politiki koncept pod naslovom
esnaest taaka dr Dragoljuba Jovanovia. Tu se na prvom mjestu zahti
jeva garantovanje graanskih prava i samouprave, zatim trai sporazum sa
HSS i SLS o ureenju drave, kojim bi bili zadovoljni i Srbi, i Hrvati, i Slo
venci i napokon izlae stanovite o drutvenom ureenju u znaku socijalno-ekonomskog program a zemljoradnikog pokreta, u kome znaajna uloga pri
pada oblicima zadrugarstva. U aprilu 1932. godine dr Dragoljub Jovanovi
objavio je novi elaborat pod naslovom Zadaci nove vlasti, u kome je izloio
564 A CK SKJKl1932/14926. novembar 1932: Pismo Oblasnom komitetu
KPJ za Bosnu i Hercegovinu.
565 Dr Todor Stojkovn.dj. str. 147149.
226

svoje gledite o federativnom ureenju drave. Prema Jovanovievom projek


tu jugoslovensku federaciju. inile bi tri glavne zemlje: Srbija, Hrvatska
i Slovenija, u ijem sastavu bi se nale druge pokrajine na osnovu slobodnog
opredjeljenja svoga stanovnitva.566
Mnogo znaajnije od stanovita desne i lijeve struje Zemljoradnike
stranke o preureenju drave bilo je stanovite SDK. Tokom 1932. godine
beogradski centar opozicije inio je vie pokuaja i pravio nacrte za poli
tiki sporazum sa SDK o pitanju preureenja drave. U tim kontaktima
pribliavala su se gledita pojedinih opozicionih partnera, ali nije moglo da
se postigne jedinstvo itave opozicije, prvenstveno u njenom srbijanskom
dijelu, na emu je naroito insistirao predsjednik HSS i SDK dr Vlatko
Maek. Poto se Pribievieva SDS sredinom 1932. godine izjasnila za fede
rativni princip ureenja drave, na zahtjev vodstva SDS sazvan je sastanak
Izvrnog odbora SDK za 5. XI 1932. godine. Na tome sastanku usvojena je
Rezolucija poznata pod nazivom Punktacije SDK, odnosno Zagrebake
punktacije. Rezolucija je sadravala sljedee stavove:
I
Princip narodnog suvereniteta je osnova dravnog ureenja, a na
rod jedini izvor vlasti.
II
Poto predstavlja veinu stanovnitva, seljatvo ini temelj organi
zacije cjelokupnog ivota u drutvu i dravi.
III
Kao instrument srbijanske hegemonije, koja traje od stvaranja
nove drave, apsolutistiki estojamuarski reim ukinuo je graanske i poli
tike slobode u dravi.
IV
godine.

Da bi se ukinula ta hegemonija, treba se vratiti na stanje iz 1918.

V Polazei od ove ishodinje take, postavlja se organizacija dravne


zajednice kojom se iskljuuje prevlast jednog ili vie lanova nad ostalim i
osiguravaju napredak, posebni i zajedniki interesi srpskog, hrvatskog i slovenakog naroda.567568
Poslije Zagrebakih punktacija SDK uslijedile su punktacije nekih
drugih stranaka graanske opozicije. Krajem decembra 1932. godine pojavile
su se Poruke prijateljima vodstva Republikanske stranke. Rezolucija opo
zicionih grupa Vojvodine i Deklaracija Slovenske ljudske stranke sa potpi
som predsjednika A. Koroca, zbog ega je dobila naziv Koroeve punk
tacije. Zajedniko obiljeje ovih rezolucija sadrano je u kritici dravnog
centralizma i jugoslovenskog nacionalnog unitarizma i opredjeljenju za pre
ureenje, drave na osnovi ravnopravnosti njenih politikih jedinica. Poet
kom januara 1933. godine i vodstvo JMO objavilo je svoju rezoluciju (Spahine punktacije), koja se, pored ostalog, zalae za ureenje drave na prin
cipu ravnopravnosti istorijsko-politikih jedinica i u tom smislu istie pose
ban zahtjev za Bosnu i Hercegovinu.56*
566 Istostr. 149153.
567 Ferdo Culinovin.dj.IIstr. 56/57.
Dr Ljubo BobanZagrebake punktacijeIstorija XX veka Zbornik
radovaIV-^Bedgra^l 962-^tr. 329330.
Dr Todr Stbjkoy - r ii.dj. str. 211 /212.
568 Dr Todor Stojkov-^n.dj!str. 218224.
227

iMa sve ove rezolucije, iji je talas pokrenula Rezolucija SDK, reim
je odgovorio konfiniranjem opozicionih stranakih voa, a protiv predsjed
nika HSS i SDK Vladimira Maeka. Sud za zatitu drave otvorio je u aprilu
proces i osudio ga na tri godine strogog zatvora.569
Istovremeno, i u beogradskom dijelu opozicije otpoelo je izjanjavanje
0 obliku dravnog preureenja. Sef Demokratske stranke Ljuba Davidovi
predlagao je u Pismu prijateljim a da se preureenje drave izvri grupisanjem samoupravnih oblasti oko velikih nacionalno-kulturnih centara Beogra
da, Zagreba i Ljubljane, s tim da se i u prelaznoj srpskohrvatskoj zoni obra
zuje posebna, etvrta jedinica koju bi inile Bosna i Hercegovina i juna Dal
m acija. Jednu od ukupno etiri samoupravne jedinice sainjavale bi zajedno
Srbija, Vojvodina, Crna Gora i Makedonija. Davidovievo stanovite, koje
je ilo u prilog federalistikog dravnog ureenja, odbili su radikali sa A.
Stanojeviem i M. Trifunoviem na elu, ime su onemoguili zajedniko is
tupanje Beogradskog opozicionog centra u trenutku kada je pitanje saglasnosti u pogledu dravnog ureenja imalo bitan znaaj za cjelokupan politi
ki razvoj u zemlji i za njen meunarodni poloaj.5Ovim su radikali potvrdili
da je hegemonija njihovo trajno politiko opredjeljenje jednako u opoziciji
kao i u vladi.
Znaajno je da je i u reimskoj politikoj grupaciji dolo do rascjepa
na pitanju dravnog preureenja. Narodni klub, koji je okupljao poslanike
1 senatore sa vladine liste u Hrvatskoj objavio je u februaru 1933. godine
Deklaraciju, u kojoj se izjasnio za sloenu dravnu zajednicu od vie istorijskopolitikih jedinica.571 Tako je front otpora sistemu dravnog centraliz
ma i hegemonije obuhvatio cjelokupnu politiku strukturu Hrvatske, naj
znaajnije politike snage u Sloveniji, najuticajniju muslimansku stranku u
Bosni i Hercegovini i vei dio opozicije u Srbiji. Reim je ostao na podrci
dekretirane dvorske stranke, onemoguen da dalje prikriva ulogu nosioca i
zatitnika velikosrpske hegemonije.
Registrovanje i rezimiranje osnovnih politikih preokupacija i opredjel
je n ja reima Septembarskog ustava i politikih partija graanske opozicije
namee zakljuak da je pitanje dravnog preureenja postalo mona poluga
razvoja politikih odnosa u zemlji. U principima dravnog centralizma i
fedrativnog ureenja drave kristaliziraju se i nuno konfrontiraju dva stano
vita, u kojima su kondenzovani tokovi poznate prolosti i postavljeni pravci
neizvjesne budunosti jugoslavenske drave. Ideje jedinstva, ravnopravnosti
i slobode buroaska politika postavljala je i razmjetala na elo, u sredite
ili na zaelje svojih pragmatinih tenji, kratkovida u ocjeni da pretpostavljanje jedne dvjema drugima onemoguava praktino-politiko oivotvorenje
svake posebno i svih zajedno. Jedinstvo drave nije moglo da se suprotstav
lja ravnopravnosti naroda, kao to ravnopravnost naroda nije iskljuivala,
ve pretpostavljala jedinstvo drave, a sloboda graana bila uslov i dravnog
jedinstva i nacionalne ravnopravnosti. Meutim, vrhovi buroaskih nacionalnih
569 Ferdo Culinovin.dj. str. 59.
S7 Ljubo BobanDranje srbijanskih opozicionih stranaka povodom Zagre
bakih punktacijaHistorijski zbornik, 15, Zagreb 1962str. 1922; 2830.
571 Stenografske beleke Narodne skuptine 1932/33 Kaj. IIstr. 132/3.
Ljubo BobanZagrebake punktacijestr. 351353.

i demokratskih partija nisu bili sposobni da shvate uzajamnost ovih ideja,


ve su nastavili da ih razdvajaju i razmjetaju u skladu sa metodima i cilje
vima svoje problematine jugoslovenstvujue, odnosno jugoslovenstvu pro
tivne nacionalne politike. Prihvatajui federalizam i autonomizam u raz
nim varijantama kao principe dravnog ureenja, opozicione graanske na
cionalne i demokratske stranke u svojim Punktacijama i Pismima prija
teljima i dalje su ostavljale pojedine jugoslavenske narode u neravnoprav
nom i potinjenom poloaju. Zavisno od nosilaca, prostor hegemonije jednima
se suavao a drugima proirivao. Tenju buroazije da osvoji nove pozicije
vlasti, odnosno da sauva postignute, uvijek prati motiv za prevlasti.
Iako u ilegalnom i nejednakom poloaju, Komunistika partija Jugosla
vije nije dopustila da bude protjerana iz tokova politikog ivota. Toga su
bili svjesni i oni koji su je progonili, i oni koji su odbijali njenu saradnju.
To je ona i sada potvrdila svojim nastojanjem da probleme unutranje drav
ne krize sagleda u njihovom pravom korijenu i izvornom sadraju i da im
potrai trajno rjeenje u sklopu svojih optih drutvenih i politikih strate
kih ciljeva. Uporedo sa Punktacijama i Pismima opozicionih stranaka,
koja su dobila legalni publicitet,572 CK KPJ je izradio i ilegalno publikovao
Teze o radu meu ugnjetenim narodima i pomoi nacionalno-revolucionarnom
pokretu. U njima se na prvom mjestu naglaava da je KPJ i dosada imala
pravilan stav prema nacionalnom pitanju, ali on nije ovladao politikom
praksom Partije, ve je ostao deklarativan, na papiru, usljed ega je KPJ
malo konkretno pomagala nacionalno-oslobodilaku borbu ugnjetenih naro
da. Odluan da se takvo stanje prevazie, CK KPJ je u Tezama postavio
pred sve lanove KPJ sljedee zadatke:
1
Najaktivnije uestvovati u svim pokretima masa protiv vojno-faistike diktature, protiv nacionalnog i socijalnog potlaivanja. To je put da se
ugnjetene mase u praksi ubi jede da zajednika borba svih ugnjetenih masa
pod rukovodstvom radnike klase na elu sa K PJ vodi ostvarenju zahtjeva i
ciljeva borbe socijalno i nacionalno potlaenih masa.
2
U procesu borbe stvarati revolucionarni savez radnika, seljaka i
ugnjetenih naroda pod rukovodstvom radnike klase sa KPJ na elu.
3
Organizaciono i politiki pomagati izgraivanje grupa hrvatskih na
cionalnih revolucionara unutar i van postojeih hrvatskih stranaka.
4
Stvarati i pomagati nacionalno revolucionarne grupe u pokretima
drugih ugnjetenih naroda, naroito VMRO (ujedinjena), slovenaki nacionalno-revolucionarni pokret i pokret crnogorskih federalista.
5 U svim nacionalno-revolucionamim pokretima boriti se za izola
ciju nacionalno-sporazumakih voa, koje koe razvoj nacionalno-revolucio
name borbe.
6 U Srbiji pomagati borbe srpskih seljaka protiv vojno-faistike dik
tature; raditi na uspostavljanju saveza radnike klase i ugnjetenih naroda,
kao i saveza ugnjetenih naroda i osnovnih slojeva srbijanskih seljaka: boriti
se protiv planova opozicionih srbijanskih partija da sauvaju srbijansko
ugnjetavanje nad ostalim narodima.
572 Poto su Zagrebake punktacije bile publikovane u inostranstvu, u
reimskim krugovima zakljueno je da je najcjelishodnije da se Rezolucija SDK
objavi u jugoslavenskim listovima i da se neki stavovi u Rezoluciji iskoriste u
kampanji protiv vodstva SDK i drugih opozicionih partija koje mu pruaju
podrku (dr T. Stojkovn.j.str. 214.)
229

7
Oslobaati se sektakog shvatanja da se zajednika borba moe
da vodi samo sa pristalicam a komunizma i, s 'druge tranfe; odbacivati svaku
politiku saradnje sa opozicionim voama.571*
Kao to pokazuju navedeni stavovi, Teze se ne bave traenjem i utvri
vanjem oblika dravnog ureenja, ve tenju nacionalno ugnjetenih naroda
za nacionalnom ravnopravnou identifikuju kao sastavni dio revolucionarne
strategije K PJ, koja zahtijeva form iranje i jaanje revolucionarnog saveza
radnika, seljaka i nacionalno potlaenih naroda. U Tezama se naroito pod
vlai da se nacionalno revolucionarni pokreti ne mogu preputati opozicio
nim graanskim nacionalnim partijam a, ve aktivnim ueem radnika i
komunista treba u njima osigurati uticaj i vodstvo KPJ. To je nain da se
od deklaracija o pravu nacija na samoodreenje pree na konkretan aktivan
rad i borbu za nacionalnu ravnopravnost i slobodu potinjenih nacija, da
se zadaci nacionalno-revolucionamih pokreta postave trajno u samo teite
klasne borbe proletarijata za socijalizam pod rukovodstvom K PJ.
Na putu od Teza do njihovog pretvaranja u konkretnu politiku praksu
K PJ trebalo je savladati mnoge prepreke, naroito one unutranje prirode,
koje su podignute u toku dugogodinjeg perioda ilegalnosti, u kome se
K PJ i dalje nalazila. Ipak, njihovo usvajanje predstavljalo je veliki napre
dak u spoznaji sutinskog znaaja borbe ugnjetenih naroda za slobodan
nacionalni razvoj u strategiji K PJ i vodee uloge K PJ u nacionalno-revolucionam im pokretima, o povezivanju borbe radnike klase za socijalno-ekonomsko i politiko osloboenje sa borbom potlaenih naroda za nacionalno
osloboenje. U Tezama se ispoljavaju bitni elementi saznanja da su to dva
nuna sadraja, koji proimaju jedinstvenu borbu za socijalizam u Jugo
slaviji. K PJ se probijala na iroki front borbe za demokratiju, slobode i
prava socijalno eksploatisanih i nacionalno potlaenih masa. U tome se na
lazi objanjenje to su opozicione graanske partije vie bile sklone da
pitanje dravnog ureenja razm atraju i o njegovom rjeavanju se pogaaju
sa reimom nego da sa K PJ ulaze u zajedniku borbu za rjeavanje nacio
nalnog pitanja na naelu nacionalnog samoopredjeljenja. Blokada KPJ imala
je mnogo obrua da bi mogla da se brzo probije.
U nastojanju da ih savlada, K PJ je ponekad pojavama antireimskog
karaktera pridavala predimenzionirani politiki znaaj, pa je u njima ak
vidjela masovne nacionalno-revolucionarne pokrete, to one nikako nisu bile.
Pri tome je, neizbjeno, njena ideoloko-politika orijentacija pokazivala
elemente podlonosti i nesigurnosti, potvrujui da joj predstoji razdoblje
sazrijevanja do pouzdanog ocjenjivanja rutveno-politikih tokova. Napad
jedne grupe ubaenih i domaih ustaa na andarmerijsku stanicu u likom
selu Bruani (kod Gospia) poetkom septembra 1932. godine, pri emu je
zgrada andarmerijske stanice znatno oteena i jedan ustaa poginuo,573- a
izazvao je u vodstvu K PJ neskriveno oduevljenje. PROLETER je pozdrav
ljao ustaki pokret likih i dalmatinskih seljaka, istiui da se K PJ stav
lja potpuno na njihovu stranu i da je dunost svih komunistikih organi
se A CK SKJKl111932/146Teze. CK KPJ o radu meu ugnjetenim
narodima i pomoi nacionalno-revolucionamom pokretu.
se Dr Todor Stoj kovO tzv. Likom ustanku 1932asopis za suvremenu
povijestIIZagreb1970str. 157; 174.
230

zacija i svakog komuniste da taj pokret potpomognu, organizuju i predvo


de. Ukazujui na nedostatke .i pogreke ustakog pokreta, koji su rezultat
uticaja hrvatskih faistikih elemenata (PaveliPerec), PROLETER na
glaava da je zadatak komunista da uzimaju najaktivnijeg uea u ustakom
pokretu i predvode taj pokret, vezujui borbu ustaa za nacionalno oslobo
enje sa borbom irokih masa radnog naroda za rad, hljeb, zemlju i slobo
du.573 b Filip Filipovi je takoe pisao da su nemiri u proljee 1932. godine
u mnogim mestima dobili karakter mesnih ustanaka i partizanske bor
be .m ~c Ove ocjene u stvari su svjedoile da je tada u KPJ vladalo pravo
nestrpljenje to se spontane pobune seljaka ne pretvaraju u oruane ustan
ke, u kojima bi ona odjednom zbacila sve obrue buroaske politike bloka
de i postala njihov najborbeniji odred i predvodnik. Stvarnost se, meutim,
nije mogla odjednom izmijeniti.

Slijedei parolu Kl klasa protiv klase KPJ je nastupala frontalno


protiv buroaskih stranaka i smatrala da njihov klasni karakter ukida sva
ku mogunost usklaivanja politike akcije demokratskih snaga protiv rei
ma diktature. Od takvog opredjeljenja vie je trpjela sama KPJ nego buro
aske stranke, koje su politiki kontrolisale iroke narodne mase i nasto
jale da ouvaju njihovo povjerenje. Kruto, frontalno dranje protiv graan
skih nacionalnih stranaka dopunjavalo se teorijskim shematizmom, da je u
epohi imperijalizma i proleterskih revolucija buroazija izgubila rukovodeu
ulogu koju je imala u buroasko-demokratskim revolucijama i da sada ta
uloga pripada radnikoj klasi i njenoj komunistikoj avangardi. U Jugo
slaviji, gdje buroasko-demokratske revolucije jo nisu zavrene, buroazije
ugnjetenih naroda nale su se u zlatnom zagrljaju sa buroazijom ugnje
takog, vladajueg naroda.*574 Produavanju politike izolacije iao je u pri
log nedostatak napora za samostalnom analizom, razmatranjem i ocjenom
konkretnog stanja nacionalnih i politikih odnosa u zemlji, to je svakako
bilo mnogo tee od ponavljanja jedne teorije o revolucijama, koja je pretendovala na univerzalni znaaj i apsolutno uvaavanje u svjetskom komunis
tikom pokretu.
Platforma KPJ u njenoj borbi protiv nacionalnog ugnjetavanja, idejno-politika osnova za povezivanje borbe radnike klase sa borbom nacionalno
potlaenih masa u jedinstveni revolucionarni pokret za njihovo socijalno i
nacionalno osloboenje, Teze su obiljeile poetak sistematske borbe KPJ
protiv nacionalno-politikog programa opozicionih stranaka izloenog u nji
hovim punktacijama. Po ocjeni KPJ, osnovni cilj koji tee da postignu
sporazumake voe pomou svojih punktacija jeste da se sprijei pristu
panje irokih masa hrvatskog naroda u revolucionarni savez radnika i selja
ka pod vodstvom KPJ. Njena kritika punktacija poiva na uvjerenju da
573b PROLETERbr. 28Ustaki pokret u Hrvatskim krajevima decembar
1932str. 3 (163).
5736 Filip FilipoviIzabrani spisiII knj. O dogaajima u Jugoslaviji
Beograd1962str. 502.
574
Klasna borbamarksistiki asopisorgan KPJ (sekcije Kl)Za revo
lucionarni izlaz iz krizebr. 18novembar 1932str. 11/12.
231

za hrvatski narod, a naroito za radnike i seljake u hrvatskim zemljama


centralno pitanje predstavlja ostvarenje prava na samoodreenje do otcjepljenja. Stoga je K PJ postavila parolu osnivanja samostalne hrvatske drave
kao jednu od glavnih parola u borbi protiv velikosrpske diktature. U KPJ se
smatralo da su ovi zahtjevi sticali popularnost ne samo u redovima hrvatskog
i drugih potlaenih naroda, nego i meu srpskim radnicima i seljacima.
Svjesna da je nacionalna politika graanskih stranaka bitno odreena njiho
vim klasnim motivima, KPJ odbacuje tvrdnju Zagrebakih punktacija da
se srbijanska hegemonija ve od poetka nametnula Hrvatskoj i svim naim
zemljama s ove strane Drine, Save i Dunava, pa naglaava da se ta hege
monija nije samo sama nametnula, nego su je pomogli nametnuti hrvatskom
narodu i Samostalni Demokrati koji su danas sastavni dio SDK i jer je pred
njom kapitulirala i HRSS, koja se ba u vezi sa tom kapitulacijom pretvorila
u HSS, odbacivi svoje republikanstvo .. ..575
Iako su na optem planu bile tane, navedene ocjene KPJ nisu liene
izvjesnog pretjerivanja, bilo da je rije o glavnom cilju kome tee tvorci
punktacija ili o popularnosti i podrci stavovima KPJ o rjeavanju nacio
nalnog pitanja u redovima radnika i seljaka uopte i potlaenih naroda po
sebno. Nije, na primjer, prihvatljivo gledite da je glavni cilj SDK, kao i
drugih opozicionih stranaka koje su u ovo vrijeme istupile sa svojim punktacijama, bio u tome da se sprijei ukljuivanje masa potlaenih naroda u
revolucionarni savez radnika i seljaka, jer proces stvaranja ovog saveza nije
bio na stepenu, koji ozbiljno ugroava pozicije opozicionih graanskih stra
naka u redovima tih masa, ve u nagodbi nacionalnih buroazija o meusob
noj podjeli vlasti u zemlji i uspostavljanju takvog oblika dravnog ureenja
koje bi osiguravalo dogovorenu podjelu. Isto tako, uticaj KPJ na pokret
potlaenih naroda bio je tada jo preslab, da bi se moglo govoriti o iroj
podrci masa njenim nacionalnim parolama. Stavie, neki zahtjevi K PJ, kao,
na primjer, zahtjev o stvaranju samostalne hrvatske drave, koje znai ispu
njavanje demokratskog principa samoodreenja hrvatskog naroda u hrvat
skim zemljama, doputaju zakljuak da predstavljaju prije posljedicu utiaja nacionalnog pokreta hrvatskog naroda pod vodstvom HSS nego plod
samostalnog razvitka i opredjeljenja. Iako u svakom pojedinom stavu nije
mogla da se potvrdi u konkretnoj stvarnosti politikog ivota, kritika punk
tacija potvrivala je da je u KPJ preovladalo saznanje i uvjerenje o velikim
revolucionarnim mogunostima nacionalnih pokreta potlaenih naroda i o
neophodnosti njenog sistematskog djelovanja u tim pokretima. Nastalo pod
uticajem negativne prakse izolovania od pokreta potlaenih nacija, ovo saz
nanje dopunjavalo se njenim pozitivnim prevazilaenjem, neposrednim angaovanjem unutar samih nacionalno-revolucionarnih pokreta. Istovremeno,
njegovo pretvaranje u svakodnevnu politiku praksu ostvarivalo se u proce
su, iji je ritam bio uslovljen i odreen objektivnim poloajem K PJ u drut
vu, i njenim subjektivnim mogunostima. Prve su bile izrazito teke i slo
ene, druge izraene vie revolucionarnom voljom K PJ nego njenom teorij
skom snagom. Potreba za samostalnim teorijskim sagledanjem konkretnosti
nacionalnog pitanja i konkretnih oblika njegovog rjeavanja u Jugoslaviji imala je u ovom razdoblju sutinski znaaj u cjelokupnoj strategiji KPJ.
575
Punktacije i borba za pravo samoodreenja hrvatskog narodaPROLE
TERbr. 1januar 1933.
232

Uspjena prilika punktacija morala je prvenstveno da poiva na temeljitoj


kritici sopstvene prakse u oblasti nacionalnog pitanja. Meutim, ovo razdo
blje nije bilo sklono tako specifinim potrebama KPJ kao to su bile ove.
Izrazito slaba taka u KPJ, teorija je zasluivala da se nae u prvom planu
njene aktivnosti, dok joj se, istovremeno, cjelokupna objektivna situacija
suprotstavljala i neumoljivo je potiskivala.
Nedostatak sopstvene teorije nacionalnog pitanja nije, meutim, sma
njivao partijsku kritiku velikosrpske hegemonije koju je sprovodio reim
diktature, kao ni kritiku rjeenja dravne krize, koje su sadravale i nudile
punktacije opozicionih graanskih stranaka. Postavljena u okvir Staljinove
teorije o revolucijama i nacionalnooslobodilakim pokretima kao rezervama
proletarijata u njegovoj borbi za socijalizam, ova kritika bila je motivirana
ruenjem velikosrpske hegemonije i istovremeno usmjerena protiv hegemo
nije nacionalnih buroazija nad nacionalno-revolucionarnim pokretima pot
laenih naroda i tenjama KPJ da u njima ojaa svoj uticaj i ulogu, Ali, dok
je kritika velikosrpske hegemonije, u pogledu sadraja i cilja, bila jednostav
nija i laka, jer je njen objekt bio reim diktature kao nosilac sistema nacio
nalnog ugnjetavanja, kome su se suprotstavljali pokreti svih potlaenih na
cija i koje je ova kritika podravala svom snagom, kritika punktacija
bila je mnogo sloenija, jer su nacionalno-revolucionarni pokreti u socijalnom
pogledu bili veoma slojeviti, a politiki razliito motivirani i orijentirani.
Punktacije su nosile nacional-reformistiki karakter jer im je cilj
bio da odstrane srbijansku hegemoniju s ove strane Drine, Save i Dunava
i da pripreme jednu srpsko-hrvatsku-slovenaku nagodbu, koja bi Makedo
niju i Crnu Goru prepustila srpskoj buroaziji. U KPJ se smatralo da se
Spahine punktacije razlikuju od zagrebakih samo po pitanju Bosne.
Naime, Spaho ne trai pravo na samoopredjeljenje do otcjepljenja za
Hrvate, sa istim pravom srpskom podruju okruenom hrvatskim prstenom
(kraj oko KrajineKorduna), ve samo autonomiju Bosne i Hercegovine
u okviru versajske Jugoslavije. Takvo njegovo stanovite motivirano je ou
vanjem specijalnih pozicija muslimanskih kapitalista i feudalaca u Bosni i
radi ouvanja njihovog poloaja laviranja izmeu Zagreba i Beograda i trgo
vanja i sa jednim i sa drugim, na raun muslimanskih i uopte hrvatskih
radnih masa.576 Pada u oi stav kojim se afirmira pravo na samoopredje
ljenje do otcjepljenja za Hrvate, sa istim pravom srpskome podruju okru
enom hrvatskim prstenom. Nije, meutim, jasno da li u njemu pravo na
samoopredjeljenje Srba u hrvatskom prstenu podrazumijeva i pravo na
samoopredjeljenje Hrvata u Krajini; kao to, takoe, nije jasna kritika
pozicija prema politikoj sadrini Spahinog stava, koji za Bosnu i Hercego
vinu trai samo autonomiju u okviru versajske Jugoslavije. Priznavanje
prava na samoopredjeljenje do otcjepljenja Srbima u hrvatskom prstenu
pretpostavlja, takoe, priznavanje istog prava i Hrvatima u Bosni i Hercego
vini. Apsolutno uvaavanje naela nacionalnog samoopredjeljenja s pravom
na otcjepljenje, u kome se zanemaruju istorijski formirane posebnosti, neiz
bjeno vodi negativnom stanovitu prema autonomiji Bosne i Hercegovine,
kojim se u stvari dosljedno potvruje negativan odnos prema versajskoj
Jugoslaviji. Oigledno da K PJ nije iskristalizirala svoje gledite o polo
576
Nacionalreformistike punktacije i borba za hegemoniju nad revolucio
narnim pokretima masa u JugoslavijiKLASNA BORBAbr. 1920; maj juni
233

aju Bosne i Hercegovine unutar jugoslavenske drave, ve nekritiki slijedi


Stavove srpske i hrvatske graanske nacionalne politike prema Bosni i
Hercegovini. Dok se na jednoj strani pozitivno odnosi prema zahtjevu hrvat
ske nacionalne buroazije da se uspostavi samostalna hrvatska drava, u
kojoj i pomou koje ona eli da ostvaruje svoje klasne interese, to joj
spreava sistem hegemonije velikosrpske buroazije uz podrku monih
dijelova nacionalnih buroazija potlaenih naroda, KPJ ne odobrava auto
nomiju Bosne i Hercegovine, jer sm atra da e ona sluiti kao instrument
muslimanskih kapitalista i feudalaca radi osiguranja njihovih interesa i
naroito kao sredstvo ouvanja njihovog poloaja laviranja izmeu Zagreba
i Beograda. Muslimansko laviranje izmeu Srbije i Hrvatske spreava se
ukidanjem mogunosti autonomije Bosne i Hercegovine, u kojoj ono do
biva svoje sigurno uporite i pouzdan oslonac. Samo aposolutnim sprovo
enjem naela samoopredjeljenja svih Hrvata, kao i Srba u hrvatskom
prstenu iskljuuje se mogunost autonomije Bosne i Hercegovine, koja je
sa stanovita K PJ izlina ve i zbog toga to prua ansu hegemoniji musli
manskih kapitalista i feudalaca nad njenim srpskim i hrvatskim stanov
nitvom. Ne prihvatajui stanovite srpskih i hrvatskih politikih stranaka
koje su Bosnu i Hercegovinu proglaavale integralnom srpskom, odnosno
hrvatskom politikom teritorijom , K PJ je doputala njenu podjelu koja bi
se strogo temeljila na naelu nacionalnog samoopredjeljenja. Ona nije dopu
tala autonomiju Bosne i Hercegovine ni zbog toga, to je u njenom obnav
ljanju vidjela afirm aciju i produenje politike strukture versajske Jugosla
vije, koja se od samog poetka nalazila na udaru njene kritike. Karakte
ristino je gledite K PJ da se otporom autonomiji Bosne i Hercegovine
spreava laviranje izmeu Zagreba i Beograda, koje ide na raun musli
manskih i uopte hrvatskih radnih masa. Iz ovakvog gledita proizlazi za
kljuak da muslimanska politika ucjenjivanja i pogaanja sa Beogradom
i Zagrebom nije ila jedino na raun srpskih radnih masa, da je jedino nji
ma odgovarala. Oigledno je da je suprotstavljanje srpske i hrvatske nacio
nalne politike muslimanskoj koncepciji autonomije Bosne i Hercegovine ima
lo argumentaciju vee teine nego to je ima antiautonomistiko opredje
ljenje KPJ. injenica da je meu nacionalnim pokretima ugnjetenih na
roda pokret hrvatskog naroda bio najorgamizovaniji i najrazvijeniji uticala
je na K PJ da se svom snagom zalagala za obrazovanje samostalne hrvatske
drave, dok je u autonomiji Bosne i Hercegovine vidjela samo obnavljanje
jednog anahronizma, koji produava ivot versajskoj Jugoslaviji i jedino
odgovara interesima muslimanskih kapitalista i feudalaca. Nacionalno-konfesinalna razdrobijenost i antagonizam politikog ivota u Bosni i Hercegovini
zahtijevali su vee napore da se objasne njegovi tokovi da bi se zatrpavala
njihova korita i uporedo s tim krio i otvarao novi put. Bilo je lake pri
miti politiku realnost nacionalno-konfesionalnih vododjelnica nego ovu te
ku i sloenu stvarnost mijenjati. U ovo vrijeme za K PJ je bilo lake kazati
ta u Bosni i Hercegovini n e e nego ta h o e. Perspektiva se, meutim, mog
la i morala graditi samo u procesu revolucionarne borbe, jer model radniko-seljakih republika, preuzet iz teorijskog arsenala staljinizma, nije bio
prihvatljiv u politikoj praksi i borbi protiv sistema nacionalnog ugnjeta
vanja u Jugoslaviji.
Uticaj K PJ u revolucionarnim pokretima potlaenih naroda mogao se
poveati i ojaati samo aktiviranjem same K PJ u tim pokretima. Stoga je
234

rukovodstvo KPJ zahtijevalo od lanova da se neposredno ukljuuju u borbu


ugnjefemih naroda, ;Meutimv pri tome. je ono ilo daleko ispred'stvarnih
odnosa, raspoloenja i spremnosti radnike klase. Ono je pozivalo radni
narod grada i sela da pristupi obrazovanju odbrambenih eta sa perspekti
vom osnivanja sovjetskih radniko-seljakih republika i uspostavljanja vlade
radnika i seljaka,577 ne shvatajui da u praksi, ovakvim pozivima, upravo
onemoguava podizanje uticaja KPJ u revolucionarnim pokretima potlaenih
nacija i da se, ionako slaba i nedovoljno povezana, izlae novim udarcima i
progonima.
Dok se u KPJ, po inerciji, mislilo da sprovoenje novog kursa aktiv
no uee u revolucionarnim nacionalnim pokretima utire put oruanom
ustanku, za koji se treba pripremati prikupljanjem oruja, stvaranjem oru
anih revolucionarnih jedinica i njihovim obuavanjem u rukovanju oru
jem,57 policijski organi izvjetavali su da vode sistematski nadzor lica osum
njienih zbog komunizma, da nema antidravnih i separatistikih pokreta i
da su politike prilike normalne. Aktivnost komunista osjeala se jedino u
povremenom rasturanju letaka razliite sadrine i zahtjeva.579* Poslije ovih
akcija, koje nije oekivala, policija je preduzimala hapenja, esto velikih
razmjera, potvrujui na taj nain da je predimenzionirala stvarnu snagu
i irinu komunistikog pokreta. U stvarnosti, ova hapenja negativno i veo
ma teko su se odraavala u praktinom djelovanju KPJ, jer je bilo ne malo
primjera da se cjelokupno lanstvo partijskih organizacija nalo u zatvo
rima i zatim bilo osuivano na razne vremenske kazne.50
U revolucionarnim nacionalnim pokretima KPJ je vie vidjela ono to
je eljela nego to je pruala stvarnost. U njenoj predstavi i ocjeni, pokreti
potlaenih naroda nalazili su se u fazi kada neposredno predstoji njihovo
prerastanje u oruani oblik. Ako klasna borba proletarijata nije bila dozrela
za oruani ustanak i revoluciju, nacionalni pokreti ugnjetenih nacija ispoIjavali su sposobnost i spremnost za revolucionarni obraun s sistemom
velikosrpske hegemonije i njenim reimom diktature. KPJ je to osjetila i
razumjela da je njeno mjesto u revolucionarnim pokretima nacionalno obes
pravljenih narodnih masa. Pogotovo jer je bila uvjerena da opozicione gra
anske stranke revolucionarnom metodu pretpostavljaju metod nagodbe,
pa umjesto da nacionalne pokrete revolucionarno usmjeravaju protiv vlada
vine velikosrpske buroazije vrsto povezane sa dijelovima nacionalnih buro
azija, ove stranke upravo u kralju i vladi trae partnera za pregovore i
pregovarako rjeavanje dravne krize. U tome je KPJ vidjela dokaz da se
opozicione nacionalne partije povlae sa fronta borbe i ocijenila da sudbina
i uspjeh revolucionarnih nacionalnih pokreta neposredno zavisi od vodee
uloge proletarijata u njima sa KPJ ha elu. Samo pod uslovom hegemonije
radnike klase pod vodstvom KPJ, mislilo se u KPJ, borba ugnjetenih naro
577 ACK SKJKl1933/24Letak PK KPJ za Bosnu i Hercegovinu i SKOJ-a
Radnom narodu grada i sela16. januar 1933.
578 Put k oruanom ustankuPROLETER br. 3februarmart 1933.
579 A BHBUDBPov. br. 1100/932.
A BHBUDBPov. br. 1843/1933.
58 aCK SKJKl1933/20-Fr Gregor Mitrovitsch11. II 1933( ... TO.
U Bosni je izgleda provala najvea. Znamo pozitivno za Tuzlu i Bijeljinu da su
svi nai ljudi propali. U Sarajevu ima 100 uhapenih, ali da li su meu njima
i svi nai jo neznamo...).
235

da moe biti krunisana pobjedom. Put do hegemonije vodi preko odbrambenih eta revolucionarnih jedinica radnika i seljaka kroz oruani
ustanak protiv sistema nacionalnog ugnjetavanja, sa ijim predstavnicima
ele da pregovaraju vodstva opozicionih buroaskih stranaka o nacionalnoj
slobodi svojih naroda. Pokazalo se da je ocjena K PJ o nagodbenjakoj
orijentaciji vodstva SDK i opozicionih graanskih partija iz Srbije bila tana, ali se takoe potvrdilo da nacionalni pokreti ugnjetenih naroda nisu
bili spremni da prihvate liniju oruanog ustanka, niti je radnika klasa
svojim ueem u ovim pokretima stekla uslove za hegemoniju u njima.
Parola oruanog ustanka bila je obavezno praena parolom sovjetskih
radniko-seljakih republika u okviru balkanske federacije.5*" Isticane u tre
nutku oivljavanja politike kampanje graanskih opozicionih stranaka, one
su predstavljale veliku prepreku Komunistikoj partiji u njenoj tenji da
radnika klasa ostvari hegemoniju u revolucionarnim nacionalnim pokretima.
Kao sekcija K l, K PJ je disciplinovano slijedila njenu liniju protiv versajskog sistema iji proizvod je bila i jugoslavenska drava i protiv
ratnih priprema imperijalistikih drava za napad na SSSR.*582 Direktiva Kl
bila je ruenje versajskih dravnih tvorevina i pretvaranje imperijalistikog
rata u graanski rat i revoluciju. Ove, kao i druge direktive K l, trebalo je
prvenstveno da slue potrebama odbrane SSSR-a kao prve socijalistike dr
ave i njegovog jaanja kao glavne poluge i snage meunarodnog socijalis
tikog pokreta i socijalistike revolucije. Otuda su se one esto mijenjale u
zavisnosti od interesa meunarodnog poloaja SSSR-a. Tako je na osnovu od
luka VI kongresa KI i X II plenuma IKKI odran u proljee 1933. godine
zajedniki sastanak predstavnika K PJ i KP Italije. Tom prilikom njegovi
uesnici su u ime svojih partija ocijenili da ugnjetavanje i izrabljivanje ita
vih naroda u Jugoslaviji, kolonija Italije i nacionalnih manjina u Italiji i
Jugoslaviji i nastojanja oba imperijalizma da ovo ugnjetavanje i izrabljivan
nje produe, predstavljaju najvaniji izvor imperijalistikog sukoba izmeu
Italije i Jugoslavije. Polazei od ove ocjene dvije partije izjavljuju da c
dosljedno pomagati i razvijati borbu svih ugnjetenih naroda i manjina u
Jugoslaviji i Italiji za puno pravo samoodreenja do odvajanja od drave.
Konkretizujui ovo stanovite predstavnici K PJ i KP Italije naglaavaju da
e se boriti za ostvarenje samoodreenja, osloboenje i jedinstvo hrvatskog,
makedonskog, albanskog i drugih naroda u Jugoslaviji i u Italiji. Isto
vremeno, K PJ i KP Italije, kae se u Izjavi, borie se za protjerivanje italijanskih okupatora iz Istre i Albanije, kao i srpskih okupatora iz Hrvatske.
Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Kosova. Na kraju Izjave kritikuju so
italijanska i jugoslavenska socijaldemokrati ja to jo danas brane imperija
listike mirovne ugovore, a posebno se osuuju jugoslovenski socijaldemo
krati to se postavljaju otvoreno na stanovite obrane domovine i nijeu
faistiki, imperijalistiki i osvajaki karakter i sadraj politike vladajue
velikosrpske buroazije.583
381 PROLETERbr. 67; juni, 1933Ocjene i PrikaziUdarnik.
582 Opirno o tome: Vuk VinaverKPJ i problem odbrane Jugoslavije i
Balkana od faistike ekspanzije i agresijeIstorijski asopis Istorijskog
instituta u Beograduknj. X X IIIBeograd1976str. 186202.
583 Izjava Centralnih komiteta KPJ Jugoslavije i KP ItalijePROLETER
br. 4april, 1933.
Kommunistieskii IntemacionalN* 1314; 10. V. 1933.
236

Okosnicu zajednike izjave KPJ i KP Italije odreuju direktive Kl o


borbi protiv versajskog sistema drava u Evropi, spreavanju napada impe
rijalistikih sila na SSSR i pretvaranju imperijalistikog rata u graanski
rat i revoluciju. Odbrana domovine znai pruanje podrke vladajuoj buro
aziji, to je kontrarevolucionarno opredjeljenje i stoga, u sluaju napada druge
drave, treba organizovano pripremati poraz svoje. U eri ratova i revolucija
koja je otpoela, KPJ treba da se suprotstavlja ideji jedinstva Jugoslavije,5*4
a u sluaju rata i napada na Jugoslaviju zadatak je komunista da svojim
djelovanjem ubrzaju njen poraz.5*5 To je put za stvaranje uslova, koji pogo
duju strategiji Kl i KPJ, koji omoguavaju pretvaranje imperijalistikog
rata u graanski rat i proletersku revoluciju.
Zajednika Izjava KPJ i KP Italije, usklaena sa kursom VI kongresa
Kl i direktivama X II plenuma IKKI, sadri stavove koji posredno dodiru
ju pitanje poloaja Bosne i Hercegovine u nacionalnoj politici KPJ. U jed
nom stavu kae se da se KPJ bori za ostvarenje samoodreenja, osloboe
nje i jedinstvo hrvatskog n arod a... , a u drugom, da e se KPJ boriti za
protjerivanje srpskih okupatora (!) iz Hrvatske, Slovenije, Makedonije,
Crne Gore i Kosova (kao to e i italijanski komunisti voditi borbu za
protjerivanje italijanskih okupatora iz Istre i Albanije). Ostvarenje prvog
stava, koji govori o osloboenju i jedinstvu hrvatskog naroda pretpostavlja,
najvjerovatnije, izdvajanje .prikljuenje i integrisanje Hrvata Bosne i Herce
govine u slobodnu i samostalnu hrvatsku dravu, tj. podjelu Bosne i Herce
govine, to je u punoj saglasnosti sa negativnim stanovitem KPJ prema
autonomnom poloaju Bosne i Hercegovine. U drugom stavu, gdje je rije o
protjerivanju srpskih okupatora, iz odreenih pokrajina (kao i italijanskih
okupatora iz Istre i Albanije), ne spominje se Bosna i Hercegovina. Njeno
izostavljanje iz reda okupiranih pokrajina moguava tumaenje da je u
KPJ tada postojalo miljenje da Bosna i Hercegovina predstavlja srpsku
zemlju (zbog relativne veine u njoj srpskog stanovnitva i bosanskohercegovakih muslimana srpske nacionalne orijentacije), pa kao takva nije ni
mogla da bude izloena udaru srpskih okupatora, ni svrstana u red okupi
ranih pokrajina. U svakom sluaju teza o srpskim okupatorima bila je
duboko povezana sa protivljenjem odbrani domovine, koje predstavlja jedan
od naina pretvaranja imperijalistikog rata u graanski rat i revoluciju, iz
koje treba da se na jugoslovenskom tlu rode radniko-seljake republike
i poveu u balkansku federaciju sovjetskih radniko-seljakih republika.
U vrijeme kada je u Njemakoj doao na vlast Hitler i najavio obraun
sa komunizmom i sistemom versajskog mirovnog ugovora, KPJ je, slijedei
direktivu Kl, bila spremna da u ime odbrane SSSR-a prinese na rtvu na
cionalnu nezavisnost zemlje, uvjerena da time na najbolji nain radi za
proletersku revoluciju i njenu pobjedu. Filip Filipovi, jedan od viegodinjih
sekretara CK KPJ, propagirao je tada ideju razbijanja Jugoslavije i obrazo
vanje zasebnih samostalnih drava Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Srbije,
Crne Gore, koje bi sa Bugarskom i Albanijom konstituisale balkansku fede
raciju.5*65846
584 ACK SKJKl1933/157.
585 ACK SKJKl1933/212.
586 A -C K SKJKl13,14/193333, 35, 40.
237

Go.dinama na..:periferiji panje i interespvanja u vrhu KPJ, Bosna i


Hercegovina nije se ni spominjala meu sovjetskim radniko-seljakim re
publikama, koje su u koncepciji KPJ imale da zamijene jugoslavensku dra
vu u balkanskoj federaciji. Realno je pretpostaviti da se mislilo o njenoj
podjeli izmeu odreenih republika ili o njenoj integraciji u jednu od njih.
S
obzirom na sistem i odnose u Kl nacionalna politika KPJ u ovo
vrijeme predstavljala je u sutini konkretizaeiju odluka koje su donosili
organi Kl i koje su u najveem stepenu bile inspirisane i motivirane spoljnopolitikim interesima SSSR-a. Svi meudravni sukobi pojedinih evropskih
zemalja pogodovali su uvrenju unutranjeg i meunarodnog poloaja
SSSR-a, jer su objektivno oteavali pokretanje imperijalistikog rata protiv
Sovjetskog Saveza. Zajedniki sastanak i Izjava predstavnika KPJ i KP
Italije bili su potvrda zaotravanja jugoslovensko-italijanskih suprotnosti, ko
je su godile ratnom sukobu izmeu Jugoslavije i Italije. Ocjenu X III plenu
ma IK K I da postoje svi uslovi da revolucija moe ubrzo da izbije, CK KPJ
je podrao stavom da se svijet nalazi u predveerju revolucije.587 Uvjeren
da rat izmeu Italije i Jugoslavije predstavlja sasvim realnu mogunost, CK
K PJ je, slijedei stavove i zakljuke X III plenuma IKKI, smatrao da je
la da treba braniti Jugoslaviju i da je zadatak komunista da jugoslavenko-italijanski rat pretvore u revoluciju.588 Do rata izmeu Italije i Jugosla
vije nije tada dolo, ali ne zbog straha od izbijanja revolucije, ve prvenstve
no zbog meunarodnog poloaja Italije, koji je inio da je rat protiv Jugo
slavije skopan s velikim rizikom. Stoga je agresivnoj jadranskoj politici
Italije vie odgovaralo da ne ide u neizvjesnost i avanturu i da Jugoslaviju
i dalje dri u ahu sa stalnim pritiscim a i smiljenim prijetnjama.

Preslaba da sopstvenim snagama usmjeri tok politikih odnosa u


zemlji u pravcu njihovog revolucionarnog preobraaja po staljinistikoj
shemi i modelu koje je usvojila,589 Komunistikoj partiji Jugoslavije inila
se sasvim realnom perspektiva revolucije koju bi izazvao ratni zaplet meu
narodnih odnosa. Kako je, meutim, ovaj zaplet izostajao, odgaanje revolu
cije ona je doivljavala kao teku frustraciju, pri emu je svakako bilo
pozitivno to je bila primorana da se od velikih zadataka skoranje revo
lucije okree problemima sopstvenog poloaja u zemlji i opredjeljenju za
realne, domane ciljeve. To je neminovno bio proces u kome su se sukoblja
vali velika htijenja i mali koraci. Sasvim je shvatljivo to su opredjeljenja
K PJ i dalje bila deklarativno zvuna i retorski efektna, a u praksi skrom
nih sadraja i rezultata.
Daleko od drutvene i politike stvarnosti zemlje za iju se revolucio
narnu socijalistiku promjenu K PJ predano borila, bez ivotvorne veze sa
587 Kommunistieskii Internacional br. 31933ta i kako da se radi.
588 PROLETERbr. 3februar, mart 1933Put k oruanom ustankustr.
195197.
Vuk VinaverKPJ i problem odbrane Jugoslavije...( . . . ak nije bolja
pobeda Jugoslavije od trijumfa Italije... ) str. 194, 195.
589 U oktobru 1933. godine KPJ je imala 1493 lana, a krajem 1933 neto
preko 1400 lanova (Vuk Vinavern.dj. str. 195).
238

radnikom klasom i nacionalno potlaenim masama, optereeno i . razjedinjen


no frakcionatvom, skromnog znanja i poznavanja istorijskog razvoja socija
listikog pokreta i marksistike teorije, rukovodstvo KPJ kretalo se u svojoj
cjelokupnoj politikoj praksi, kao i u sferi sloene problematike nacionalnog
pitanja strujama koje je usmjeravao autoritativni tab svjetske proleterske
revolucije IKKI. Ideoloki nerazvijena, bez neophodne idejne vrstine i
jedinstva, desetkovana i razbijana u progonima kojima su se na nju obruavali reimi hegemonije i diktature, KPJ je traila razbijanje i ruenje jugo
slavenske drave u interesu odbrane svjetskog uporita socijalizma i pobjede
proleterske revolucije. Svedena na male organizacije, pritisnuta sektatvom,
objektivno upuena i subjektivno sklona nekritikom prihvatanju i vjero
vanju u genijalnost voe svjetskog proletarijata, KPJ nije bila sposobna za
originalne metode i oblike aktivnosti i akcije, koji donose skromne a trajne
rezultate. U stvari, tenja za samostalnim procjenjivanjem konkretnog polo
aja i uslova borbe eksploatisanih i nacionalno potlaenih masa, da bi se
u procesu ostvarivanja konkretno odreenih ciljeva revolucionarno mijenjali
objektivni uslovi, sama po sebi je oponentna praksi da se slijedi i realizuje
strategija koju inaugurie um svjetske revolucije. Jer, samim raanjem ove
tenje nestaje potreba za potinjavanjem zahtjevima genijalnog voe. To je
u KPJ bio izrazito sloen, protivrjean i relativno dug proces. Nedosljednost
u stavovima KPJ bila je njegovo znaajno obiljeje.
U pravcima aktivnosti KPJ preovlaivali su i dalje strateki ciljevi Kl.
Deavalo se, meutim, da su se oni podudarali sa izvornim potrebama i te
njama KPJ, socijalistikog radnikog i revolucionarnih nacionalnih pokreta
u zemlji. U tom pogledu godina 1934. imala je veliki znaaj. Naroito u
osposobljavanju KPJ na liniji borbe protiv sistema nacionalnog ugnjetava
nja, za njenu aktivniju ulogu u rjeavanju nacionalnog pitanja u duhu princi
pa nacionalnog samoopredjeljenja, pri emu se postepeno potiskuje prihva
eni sovjetski model i trae novi putovi i oblici. Meutim, nacionalni odno
si u Bosni i Hercegovini, iako su bili veoma sloeni, razantni i teko pri
tiskivali opte politike i nacionalne odnose u Jugoslaviji, kao i pitanje po
litikog poloaja Bosne i Hercegovine, jo nisu u horizontu i politikoj aktiv
nosti KPJ. To je mogla postaviti na dnevni red sama organizacija KPJ
Bosni i Hercegovini, a ona se nalazila u fazi obnavljanja, okrenuta prvenst
veno pitanjima materijalnih i politikih uslova ivota radnike klase, i to
njenog najrazvijenijeg, industrijskog dijela, i njenom organizovanju za bor
bu radi poboljanja sopstvenog ekonomskog i drutvenog poloaja.
Parola sovjetskih radniko-seljakih republika na prostoru jugoslaven
ske drave ponavlja se i dalje kao udarni zahtjev KPJ u borbi za ruenje
sistema nacionalnog ugnjetavanja, ije se oivotvorenje vidi u pretvaranju
imperijalistikog rata (izmeu versajske velikosrpske Jugoslavije i faisti
ke Italije) u graanski rat i revoluciju, a odbrana domovine odbacuje, jer je
u interesu vladajue buroazije i njenog sistema hegemonije i nacionalnog
ugnjetavanja. U meuvremenu, Hitlerov dolazak na vlast u Njemakoj izaz
vao je zbliavanje SSSR-a i Francuske, iako je SSSR bio estoki kritiar
versajskog mirovnog ugovora, a Francuska njegov tvorac i glavni zatitnik i
stub. U krugovima sovjetske vlade sada se zastupa stanovite da bi revizija
versajskog ugovora znaila novi rat, kao to se isticalo i u vladajuim krugo
239

vima Jugoslavije i drugih zemalja lanica Male antante.590 Istovremeno,


koristei Hitlerovu antiversajsku kampanju, faistika Italija sve glasnije
ispoljava tenju za prikljuenjem novih teritorija Jugoslavije i u tom pravcu,
kao i maarski revizionizam i revanizam, nalazi oslonac u ustakom pokre
tu i ustakoj emigraciji. Iako ne naputa tezu o razbijanju Jugoslavije, mjesto
koje treba obrazovati radniko-seljake nacionalne republike sovjetskog tipa,
K PJ se odluno suprotstavlja ustakim separatistima, koji ele da razbija
nje jugoslavenske drave i uspostavljanje samostalne drave Hrvatske ostva
re uz pomo faistike Italije.591
Poetkom 1934. godine na jugoslavenskom spoljnopolitikom planu ispoljavaju se tendencije za priznavanjem SSSR-a. Ocjenjujui znaaj Sovjet
skog Saveza u evropskim politikim odnosima, savjet Male antante, koji je
zasjedao u Zagrebu januara 1934. godine preporuio je da lanice Male
antante uspostave diplomatske odnose sa SSSR-om.592 U februaru 1934. go
dine sklopljen je Balkanski sporazum da bi se njegove lanice suprotstavile
ekspanzionistikoj balkanskoj politici Italije. Na udaru je naroito bila
Jugoslavija, ijem su slabljenju i ruenju teile Italija i Maarska. Strah od
Italije jugoslavenska vlada potiskivala je pokuajima zbliavanja sa Njema
kom.593 Od samog svog stvaranja okrenuta prema Francuskoj, svome mo
nom savezniku, nesposobna da osigura samostalnost i nezavisnost u meuna
rodnim odnosima, spoljna politika Jugoslavije gubila je pravac i ispoljavala
sve jasnije znake nesigurnosti.
U zapletu meunarodnog poloaja zemlje, KPJ u ovo vrijeme obraa
posebnu panju na konfliktnu situaciju u graninom prostoru Jugoslavije,
Italije i Austrije. Tu se u veoma otroj formi izraavao slovenaki nacionalni
problem. Razdvojeni izmeu tri drave, u svakoj su Slovenci bili izloeni
nacionalnom obespravljivanju i ugnjetavanju u raznim oblicima i intenzite
tu. U aprilu 1934. godine odrava se zajedniki sastanak predstavnika KPJ,
KP Italije i KP Austrije. Ocjenjujui da nastupa novo kolo ratova i revolu
cija, uesnici ovog sastanka zauzeli su stanovite da se obrazuje Ujedinje
na Slovenija na ruevinama Italije, Jugoslavije i Austrije, u ijem su
se sklopu nalazili pojedini dijelovi Slovenije.594 Prema ocjenama koje je formulisao i stavovima koje je usvojio, ovaj tripartitni sastanak predstavnika
komunistikih partija nosio je peat X III plenuma IKKI i bio na liniji ostva590 Revizija znai rat, pisao je list IZVESTIJA. Ovo je bila i teza Jugoslavije
i Male antante (Vuk Vinaver: Prilog istoriji jugoslavensko-sovjetskih odnosa
19291934. godine Istorijski glasnik Organ drutva istoriara SR Srbije
br. 1Beograd1965str. 42.
591 Vuk Vinaver Komunistika partija Jugoslavije i Mala antanta (1920
1938) Istoriski asopis Istorijskog instituta u Beogradu knj. XVIII
1971 str. 542...
592 Politika je 6. 1. 1934. objavila tekst dr Milana Stojadinovia, u kome
trai da Jugoslavija odmah prizna SSSR; Politika od 23. 1 1934. objavljuje infor
maciju o ovoj preporuci Savjeta Male antante (Vuk Vinaver Prilog istoriji jugo
slavensko-sovjetskih odnosa 19291934. godine str. 48.
593 Ministar Jevti je februara 1934. izjavio engleskom poslaniku Nevilu
Hendersonu: Nemaka ne rui Jugoslaviju, dok Musolini eli da nas raskomada.
Vuk Vinaver isto djelo str. 50.
594 Vuk VinaverKPJ i problem odbrane Jugoslavije i Balkana od faistike
ekspanzije i agresije str. 198.
240

fenja njegovih zakljuaka. Nacionalno ugnjetavanje koje se sprovodi u ovim


zemljama i otpori revolucionarnih nacionalnih pokreta nali su se u sreditu
panje komunistikog pokreta i postaju jedan od osnovnih elemenata nje
gove strategije.
Organi IKKI u ovo vrijeme ispoljavaju veliki interes za probleme i
zadatke komunistikih partija na Balkanu u sferi nacionalnog pitanja, na
roito u Jugoslaviji, u kojoj je nacionalno ugnjetavanje dobilo otre oblike
i izazvalo snane pokrete potlaenih nacija. U tom pogledu relevantnu potvr
du nalazimo u prilogu aprilskog broja KOMUNISTIESKOG INTERNACIO
NALNA, u kome se daje podrobna analiza nacionalno konfliktne jugoslavenske
situacije i istie nunost organizacionog prilagoavanja i osposobljavanja
KPJ u borbi za ukidanje sistema nacionalnog obespravljivanja. U lanku se
kae da je KPJ 1933. godine u organizacionom pogledu postigla veliki na
predak u poreenju sa stanjem 1929 1930, kada, usljed represalija i unu
tranjih borbi od KPJ nije bilo gotovo nita ostalo. Za razliku od Beograda,
gdje je stanje izrazito slabo, KPJ ima relativno jake organizacije u Ljubljani
i Zagrebu. Isto tako organizacije KPJ uveavaju se i u drugim mjestima
Slovenije i Hrvatske, dok se na selu aktivnost KPJ najuspjenije razvija u
Crnoj Gori, Vojvodini i Dalmaciji. Meutim, u nacionalno kompaktnim po
krajinama kao to su Hrvatska, Slovenija i Makedonija, u kojima se formi
rao snaan nacionalni pokret, KPJ nije na visini svoga zadatka. Glavni razlog
nezadovoljavajueg stanja pisac lanka vidi u tome to vodei organi, kao
i organizacije KPJ ne znaju da iskoriste nezadovoljstvo naroda u ovim zem
ljama stvoreno politikom nacionalnog ugnjetavanja u cilju organizovanja
masa potlaenih nacionalnosti. Stavie, izvjesno negativno stanovite u KPJ
prema nacionalno oslobodilakom pokretu prikriva se pokatkada lanim in
ternacionalnim frazama. U K PJ se ne vodi dovoljno rauna o nacionalnom
momentu, to pokazuje i praksa da se u Hrvatskoj i Sloveniji, gdje postoje
partijske organizacije i partijska tampa, pred masama istupa ne kao KP
Slovenije i Hrvatske, ve kao KPJ. S tim u vezi ukazuje se na pozitivna is
kustva Svesavezne komunistike stranke (boljevika) i Komunistike stranke
Poljske, u ijem su okviru razvile plodnu aktivnost Komunistika stranka
Bjelorusije i Komunistika stranka zapadne Ukrajine i ocjenjuje da samo
stalne komunistike partije potlaenih nacija imaju ogroman znaaj u raz
voju borbe radnike klase za socijalizam. Stoga bi bilo potrebno, zakljuuje
se u lanku, da CK KPJ pokrene i rijei pitanje stvaranja KP Slovenije, KP
Hrvatske, KP Makedonije itd. u okviru KPJ sa pravima oblasnih organiza
cija.595
595
A BH BUDBPov. br. DZ N= 185913. 7. 1934. (Ministarstvo unutra
njih poslova obavjetava Banske uprave da Kommunistieskii Intemacional, organ
IK Kl, koji izlazi u Moskvi, u broju 1112, za april 1934. donosi lanak G. Alika
nova o organizacionom stanju komunistikih partija na Balkanu, u kome se iscrp
no razmatraju stanje i problemi KPJ. Dopis Ministarstva unutranjih poslova
sadri u prevodu na srpsko-hrvatski jezik dio lanka posveen Komunistikoj
partiji Jugoslavije sa zahtjevom da se sa sadrinom lanka upoznaju svi policijski
organi koji rade na suzbijanju komunistike propagande i akcije radi znanja i
upravljanja.
G. Alikanov Ob organizacionnom sostojaniji Kompartii na Balkanah
Kommunistieskii Intemacional N* 1112Moskva 1934 str. 6676.
241

U krugovima Kl, kao i u vrhovima njene jugoslavenske sekcije, po


javilo se jedno novo gledite o nainu i obliku povezivanja KPJ sa revo
lucionarnim nacionalnim pokretima u zemlji. Nije vie bila dovoljna parola
revolucionarnog saveza radnika, seljaka u ugnjetenih nacija da se KPJ na
e u matici borbe nacionalno potlaenih masa, da joj opredjeljuje socijalnu
sadrinu i odreuje smjer. Uspjean razvoj borbe za ciljeve komunistikog
program a zahtijevao je uvaavanje sutinskih, ivotnih uslova i interesa
potlaene nacije da zbaci obrue obespravljenosti i postane slobodna i u
vienacionalnoj dravi ravnopravna. Komunistiki program nije smio biti
zapreka borbi potlaene nacije da postigne slobodu i samostalnost, kao to
prirodne, iskonske tenje nacije da ostvari pretpostavke slobodnog i samo
stalnog razvitka nisu mogle da protivrjee istorijskom opredjeljenju radni
ke klase da se bori za ostvarenje socijalistikog drutva. Borba potlaene na
cije za slobodu i borba eksploatisane radnike klase za socijalizam nisu ni
istorijske ni drutvene suprotnosti. Osloboenje nacije i osloboenje radni
ke klase ne stoje jedno protiv drugog, nego se objektivno meusobno uslovljavaju, podstiu i podravaju. Nema osloboenja radnike klase u potlae
noj naciji, niti je nacija slobodna ako je njena radnika klasa podjarmljena.
Ovo saznanje predstavlja intelektualno sabiranje i saimanje istorijskog is
kustva nacionalnooslobodilakih pokreta i klasne borbe proletarijata za socija
lizam. Ono je nalo svoj izraz u ideji i stavu da se u nacionalnopotlaenim
pokrajinama Jugoslavije u okviru KPJ obrazuju samostalne komunistike
partije tih pokrajina Slovenije, Hrvatske, Makedonije. Ukazivanje na is
kustvo Svesavezne komunistike partije (boljevika) i KP Poljske trebalo je
da osigura autoritet Kl ovoj ideji, koja je mogla da se pojavi prvenstveno
kao plod razm atranja iskustva KPJ u njenoj borbi protiv sistema hegemo
nije i nacionalnog tlaenja u Jugoslaviji. U analizi ovoga iskustva i formi
ranja novog stava odreeni doprinos dali su svakako i predstavnici KPJ u
K l, u ijem organu se pojavila ideja o osnivanju nacionalnih komunistikih
partija u okviru jedinstvene KPJ. Proces ostvarivanja ovog stava imao je
vie svojih faza. Prva je trajala najkrae, od aprila do decembra 1934. godine,
tj. od prvog formulisanja do usvajanja na IV zemaljskoj konferenciji KPJ.
U toj fazi politika aktivnost K PJ u oblasti nacionalnog pitanja i dalje je
sadravala zahtjeve za ruenjem versajske Jugoslavije i osnivanjem radniko-seljakih sovjetskih republika i formiranjem radniko-seljakih vlada.
Nastalo pod okriljem K l, tokom dugih godina ilegalnosti ovo stanovite in
tenzivno se odravalo u nacionalno-politikoj praksi K PJ i dalje, potvrujui
na taj nain da je sazrijevanje novog shvatanja, iz korijena sopstvenog tla,
relativno dugotrajan proces, ispunjen nedosljednostima, krajnostima, zam
kama i porazima, kao i usponima, pobjedama i napredovanjem.
lanak u aprilskom broju KOMUNISTIESKOG INTERNACIONALNA
bio je dokaz da je razm atranje znaaja oslobodilake borbe ugnjetenih nacija
u Jugoslaviji u politikoj praksi KPJ vodilo zakljuku da su u njenoj orga
nizaciji neophodne promjene, koje e joj omoguiti da se licem okrene pre
ma nacionalnim pokretima i da svojim neposrednim ueem u ostvarenju
njihovih bitnih zadataka i ciljeva postigne u njima rukovodeu ulogu. Pred
loene promjene nisu nikako bile taktike i po prirodi formalne i stoga su
zahtijevale da se odgovorno razmotre u KPJ, tj. u njenim rukovodeim or
ganima, i to razm atranje okona odlukom koja e odrediti pravo mjesto
K PJ u borbi potlaenih nacija, kao i pravo mjesto nacionalnog pitanja u
242

Jugoslaviji u borbi KPJ za socijalizam. Kako za iroke debate nije bilo


uslova, diskusija o naznaenim promjenama bila je i po obliku i po sadrini
sasvim praktina izraavala se u konkretnoj borbi protiv sistema nacional
nog ugnjetavanja i obespravljdvanja.
Bilo bi nerealno oekivati da je ve sama ideja o promjenama orga
nizacije KPJ izazvala neposredno mijenjanje njenih metoda i oblika u radu
na jaanju revolucionarnih nacionalnih pokreta i njenog uea u
njima. Pogotovo se sporo i teko mijenjao odnos KPJ prema problemima
nacionalnih odnosa i suprotnosti u Bosni i Hercegovini, gdje su bili izraeni
u veoma otrim oblicima. Ako bi se pogled rukovodstva KPJ zaustavio na
Bosni i Hercegovini, u njoj je ono prije svega i gotovo jedino zapaalo Jugo
slavensku muslimansku organizaciju (JMO). U ovoj stranci ono je vidjelo
bosansku paralelu HSS-e i SLS-e, jer ima prilino jaku podrku narodnih
masa, a njeno vodstvo, po ugledu na vodstva HSS i SLS, smatra svojim
najvanijim zadatkom da sprijei revolucionisanje muslimanskih radnika i
seljaka da bi ih mogla lake iskoristiti za svoje kapitalistike i sporazumake
ciljeve.596 Iako je ova ocjena bila u osnovi tana, ona je istovremeno bila
nepotpuna, jer je u njoj ostalo neobjanjeno kako vodstvo JMO moe da se
uspjeno suprotstavlja objektivnom procesu revolucionisanju musliman
skih radnih masa i uporedo da osigurava njihovu podrku, dok istovremeno
napore KPJ u smislu objektivnog procesa revolucionisanja muslimanskih
radnika i seljaka ne prati oekivani politiki uspjeh. Ne osjeajui potrebu za dubljom analizom protivrjenosti ovoga objektivnog procesa, KPJ
je politika kretanja u Bosni i Hercegovini gledala s povrine i pri tome jedno
strano usljed ega je vidjela samo jedan njihov tok struju JMO dok
su drugi, ne manje znaajni tokovi, ostajali izvan njene panje. Meutim,
politiki ivot i problematika nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini bili
su mnogo sloeniji da bi mogli da se objasne samo djelovanjem i ponaa
njem JMO, iako je ona u Bosni i Hercegovini imala u muslimanskim masama
najjae uporite i najvei uticaj, a muslimansko stanovnitvo inilo vie od
treine ukupnog stanovnitva Bosne i Hercegovine. Poreenje sa HSS i SLS
bilo je takoe samo formalno i zasnivalo se prvenstveno na elementu masov
nosti, zajednikom za sve tri stranke. KPJ je isticala injenicu da se usljed
nagodbe vodstva JMO sa vladama u Beogradu, u kojima je uestvovalo i da
bi uestvovalo, i u Bosni i Hercegovini jo uvijek odravaju polufeudalni od
nosi u obliku begluarstva,597 da je vodstvo sklapalo ove nagodbe u inte
resu muslimanskih feudalnih veleposjednika, koji se nikako nisu podudarali
sa interesima muslimanskih radnih masa, ali je jedino u vjerskom fanatiz
mu ovih masa nalazilo objanjenje za podrku koju daju kapitalistikom
i veleposjednikom vodstvu JMO. Komunistika kritika politike JMO, bazi
rana na njenim pojavnim elementima, nije mogla predstavljati i pruiti
podrku objektivnom procesu revolucionisanja muslimanskih radnika i se
ljaka. Ma koliko to izgledalo problematino i kontroverzno, muslimanske
pnase u Bosni i Hercegovini vie su osjeale potrebu makar i za slabom
zatitom kompaktnosti svoje drutveno-istorijske zajednice, iji se identitet
596 Za osvjenje rukovodee uloge radnike klase u borbi za svrgavanje
vojno-faistike diktature KLASNA BORBA br. 1januar 1934str. 78.
597 Problem dvaju puteva razvitka u Jugoslaviji KLASNA BORBA br.
3 majjuni1934str. 50.
243

preteno iskazivao u njihovoj religioznoj svijesti i njome branio nego to su


imale razumijevanja za njenim socijalnoklasnim i politikim podvajanjem i
konfrotiranjem, m akar i u ime njihovog drutvenog progresa. Strah irokih
muslimanskih masa od podvajanja muslimanske zajednice, koje su doivlja
vale kao elemenat ugroavanja, vodstvo JMO je veoma uspjeno ugraivalo
u svoju politiku liniju, koja je doputala promjenu partnera u stranakim
koalicijama, ali je nepromjenljivo, konstantno zastupala interese gornjeg
muslimanskog socijalekonomskog stratum a. Stoga je svaka kritika politike
JMO, pa i ona koja je dolazila od K PJ i bila motivirana interesima musli
manskih radnih masa, imala upravo obratan efekat od onoga kome je teila
izazivala je njihovo jo tjenje zbijanje oko vodstva JMO.5** Jedino je ono,
apelujui na njihova vjerska muslimanska osjeanja, nepovjerljiva prema
tuim vjerama, iskljuiva prem a bezbonitvu, .pozivalo na jedinstvo i uvje
ravalo da se njihov spas nalazi u njihovoj okupljenosti, u tome da se vrsto
dre svoje muslimanske zajednice. Nivo drutvene svijesti muslimanskih rad
nika i seljaka jo nije omoguavao njihovu iru i znaajniju emancipaciju
od optemuslimanske politike, na kojoj se i pomou koje se drala JMO.
Zato nije bila dovoljna sama objektivnost njihove kapitalistike eksploata
cije, ve je emancipacija nuno pretpostavljala i zahtijevala sopstvenu spoz
naju klasnog izrabljivanja u kome zajedno sa drugima uestvuju i njihovi
vlastiti, muslimanski kapitalisti. Obru religiozne svijesti bio je probijen na
uskom pojasu, ali se veoma teko i sporo razmicao. Uticaj JMO bio je u
muslimanskim m asama i dalje dominantan, je r je ona znala da veoma vjeto
koristi greke drugih politikih stranaka prema njima.
Dok je nacionalno-konfesionalna podvojenost radnike klase u Bosni
i Hercegovini predstavljala posebnu tekou u djelovanju KPJ, graanske
politike stranke ostvarivale su meu radnicima Bosne i Hercegovine svoj
uticaj prije svega zahvaljujui takvoj podijeljenosti. Smisao njihove radni
ke politike bio je u tome da radniku klasu razdvajaju nacionalnim zidovima
i tako razdvojenu, odnosno nacionalno okupljenu dre pod svojom politi
kom kontrolom. Vodea deviza sadravala je misao da su radnici jedan od
stubova nacije i njenog jedinstva i da samo od snage i jedinstva nacije zavisi
njihov istinski napredak. Nacionalno konfesionalna sadrina njihove dru
tvene svijesti olakavala je graanskim strankama da okupljaju radnike u
nacionalnim taborima i kvazijedinstvom nacionalnih interesa potiskuju i
spreavaju njihovu borbu za klasno jedinstvo i zajednike klasne interese.
Ukidanju ove podvojenosti trebalo je da poslui platforma integralnog
jugoslovenstva, na kojoj je reim diktature zasnivao svoju radniku poli
tiku, nastojei da u redovima jugoslavenske radnike klase stvori svoje rad
nike organizacije i uporita. Jugoslovenski nacionalni radniki sindikati
imali su zadatak da radnike Jugoslavije otrgnu od uticaja opasnog inter
nacionalizma KPJ, kao i da ih izvuku iz nacionalno-konfesionalnih obrua, u
kojima ih dri odbaena politika plemenskog nacionalizma. Odluka da se
odri zemaljski kongres Jugoslavenskih Nacionalnih radnikih sindikata od
1. do 3. jula 1934. godine u Sarajevu potvruje da je reim gajio veliku
nadu u uspjeh svoje radnike politike u Bosni i Hercegovini. Takva pretpo
stavka nije bila liena realne podloge, izraene u sljedeim okolnostima. Prije *
5M Veselin Maslea Dela II Muslimansko pitanje Sarajevo
1954str. 158160; 162164.
244

svega, dugogodinji ilegalni poloaj KPJ izazvao je slabljenje njenog uticaja


u radnikoj klasi, koji je u prvim godinama nove drave bio relativno jak.
Socijalisti nisu uspjeli da postanu masovna radnika partija i svoj uticaj
osiguravali su prvenstveno zahvaljujui dranju kljunih poloaja u radni
kim ustanovama, naroito u Radnikoj komori. Opozicione graanske stranke
nisu posveivale veu panju radnikim pitanjima, niti su se trudile da iz
grade i formuliu poseban radniki program u okviru svoje politike. Tako
je reim, koji je ve bio osnovao svoju politiku stranku JNS59960 s razlo
gom smatrao da moe raunati sa uspjehom u ostvarivanju svoje radnike
politike, iju su glavnu polugu predstavljali Jugoslavenski nacionalni rad
niki sindikati. U Rezoluciji, koju je usvojio na kraju svog rada, Zemaljski
kongres JNRS inaugurie antikomunistiki i jugoslavenski nacionalistiki
kurs. Tu se kae: Geslo meunarodne solidarnosti radnike klase bacilo je
u teku zabludu jugoslovenske radnike . . . I poslednji pokuaji da se na
radni narod odvoji od svoje narodne zastave potpuno su slomljeni. . . Ideal
nae borbe je nacionalni preporod i socijalna pravda. . . Kao simbol borbe
JRN Sindikata e biti: . . . borba za postignue jedinstvenog fronta svih is
krenih i osvedoenih nacionalista.. . ^
Svi koji su politiki mislili i organizovano djelovali u Bosni i Hercego
vini obraali su se radnikoj klasi sa svojim nacionalnim programom. Bilo
ih je nesravnjeno vie nego nacija, konfesija i drutvenih klasa zajedno. Jed
ni su pozivali u borbu protiv diktature, hegemonije i nacionalnog ugnjetava
nja u ime internacionalizma i nacionalne slobode u sovjetskim socijalisti
kim radniko-seljakim republikama, drugi u ime demokratije za socijalizam
i jugoslavensko nacionalno jedinstvo; trei, etvrti i peti u ime i pod zastavu
svoje nacionalne, srpsko-pravoslavne, jugo-muslimanske i hrvatsko-katolike
stranke, esti u ime jugoslavenskog nacionalnog preporoda i drutvene prav
de pod jugoslavenskom narodnom zastavom i tako redom, itd. Izloena
tolikom pritisku politikih stranaka i njihovih nacionalnih programa, od
kojih je u tumaenju svoje stranke svaki bio onaj pravi, kome su se iroko
i trajno otvarala vrata budunosti, radnika klasa nije bila spremna ni
da ih u cjelini odbaci, niti da ih s povjeren jem prihvati i slijedi.
Poloaj KPJ bio je najtei. Njen nacionalni program bio je najmanje
nacionalan, a drutvena svijest radnike klase u Bosni i Hercegovini bila je
mnogo pristupanija i otvorenija nacionalnim nego internacionalnim ideja
ma i perspektivama. Jo od Obznane i Zakona o zatiti drave izvan zakona,
uporno i sistematski progonjena, KPJ je prvenstveno bila okupirana borbom
protiv kapitalistikog sistema, opredjeljenjem da se rui kapitalistiki drut
veni poredak, koji treba da zamijeni socijalistiko drutvo. U takvom opredje
ljenju u revolucionarnoj praksi KPJ ostajalo je malo mjesta za konkretne
analize nacionalnog pitanja, utoliko prije jer je smatrala da je na III zemalj
skoj konferenciji 1923. godine usvojila ispravno stanovite u duhu naela na
cionalnog samoopredjeljenja, napustila gledite o jugoslavenskoj naciji i
prihvatila realnost postojanja posebnih jugoslavenskih nacija Od tada, me
599 Reimska stranka JRSD, osnovana 15. XI 1931. godine, na prvom kongresu
u Beogradu 20. jula 1933. godine uzela je novi naziv: Jugoslavenska nacionalna
stranka (JNS) Ferdo Culinovi Jugoslavija izmeu dva rata II str.
39).
'
600 A BHBUDBPov. DZ br. 3316/1934 (Rezolucija Zemaljskog kongresa
Jugoslavenskog Nacionalnog Radnikog Saveza).
245

utim, u vezi sa rjeavanjem nacionalnog pitanja K PJ se zadovoljavala pstavljanjem zahtjeva o obrazovanju radniko-seljakih sovjetskih republika
u okviru Balkanske sovjetske federacije. U praksi, revolucionarni nacionalni
pokreti razvijali su se bez njenog uea, to je prouzrokovalo i podsticalo
slabljenje veza KPJ sa irokim masama potlaenih nacija. Poto je uoila
nunost pozitivnog odnosa prema revolucionarnim nacionalnim pokretima i
borbi ugnjetenih naroda, ona je, uporedo sa svojim neposrednim aktivira
njem, istakla parolu hegemonije radnike klase sa K PJ na elu u njima
Radniko-seljake republike ostale su i dalje model za rjeavanje nacional
nog pitanja u Jugoslaviji u sklopu ire, Balkanske federacije. Ostvarenje ovak
vog rjeenja uslovljeno je i omogueno neizbjenim talasima ratova i re
volucija, pretvaranjem imperijalistikog rata u proletersku socijalistiku re
voluciju, realizovanjem jedne strategije, koja je bila rezultat teorije o nemi
novnom prerastanju buroasko-demokratskih revolucija u epohi imperijaliz
ma u socijalistike revolucije. Opredjeljujui se za ovakav kurs to je
mogla vie propagandom nego praksom K PJ je potvrivala da disciplinovano
slijedi strategiju K l i da disciplinu prema Kl pretpostavlja naporu da samo
stalno, na temelju izvorne, sopstvene ocjene odreuje metode i pravac u
borbi za ruenje sistema nacionalnog ugnjetavanja u Jugoslaviji. Ipak, u
ovom ponaanju K PJ nije se radilo o njenom oportunizmu da se dri ve
gotove linije, ve prije svega o injenici da proces unutranjeg teorijskog
sazrijevanja jo nije omoguavao da se indoktrinirana opredjeljenja zamije
ne vlastitom, samostalno odreenom i odabranom linijom. Stoga su revolucio
narni nacionalni pokreti ostali gluhi prema parolama K PJ o radniko-seljakoj revoluciji i sovjetskim radniko-seljakim republikama.
Pogotovo stanje K PJ u Bosni i Hercegovini, koja je usljed estih hape
nja bila desetkovana, sa malim brojem organizacija, slabo povezanih i usmje
r e n i h , n i j e pogodovalo angaovanju na pitanjima teorije, ponajmanje na
problematici sloenih nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini. Svoju sna
gu ona je ovdje uporno i neumorno dokazivala samim svojim postojanjem
i obnavljanjem, uprkos potezima kojima se sama otkrivala svojim progoni
teljima. Udaljena od rukovodstva rasturenog u emigraciji, ona je bila primo
rana da ponovljeno osjeti da joj CK K PJ ne poklanja neophodnu panju i
pomo i da zanemarivanje Bosne i Hercegovine u radu CK KPJ predstavlja
njegovu ozbiljnu slabost. Preputene same sebi, postojee organizacije u
Bosni i Hercegovini nastavljale su da razvijaju aktivnost kako su najbolje
znale i umjele, da rasturanjem letaka, u kojima se mahom pozivaju radnici,
seljaci i ugnjeteni narodi u borbu za obaranje diktature velikosrpske buro
azije, za vlast radnika i seljaka u radniko-seljakim republikama, prireuju
razoarenja organima vlasti,602 koji su poslije svakog hapenja komunista
saoptavali da je komunistiki pokret definitivno uniten.
Razvoj meunarodnih odnosa koji je doveo do velikih promjena u
spoljnoj politici SSSR-a uslovio je odluku K l, kojom obustavlja direktivu o
AISFond KIMF 46/257 Organizaciono stanje KPJ16.2.1935.
ACK SKJMG 1449Savo MedanSjeanja o radu izmeu dva rata,
n a BHBUDBDZN= 2255/1934.
A BHBUDBPov. DZbr. 2381/1934.
A BHBUDBPov. DZbr. 3948/1934.
246

neposrednom pripremanju revolucije.*40405 Borba protiv opasnosti od faizma,


koji je Hitlerovim dolaskom na vlast zaprijetio unitenjem demokratiji, na
cionalnoj nezavisnosti i internacionalnom radnikom pokretu, nametala se
kao glavno opredjeljenje meunarodnog komunistikog pokreta. Ova pro
mjena odrazila se nuno i u aktivnosti KPJ, ali se ona pri tome relativno
sporo oslobaala parola'starog kursa. Naroito su bile u zakanjenju njene
organizacije u Bosni i Hercegovini. To se objanjava injenicom da u Bosni
i Hercegovini ne postoji rukovodei centar koji bi povezivao organizacije
KPJ i drao ih u kursu sa dogaajima i kretanjima u zemlji i aktuelnim
zadacima, koje je odreivao CK KPJ. Mjesni komiteti krupnijih organizacija
samoinicijativno trae i uspostavljaju veze sa viim rukovodstvom, cesto
preko njegovih pojedinih lanova koji sa im bili poznati. Banjaluka partij
ska organizacija povezana je sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Hrvatsku
i uz njegovu pomo odrava svoju mjesnu konferenciju u avgustu 1934. go
dine.404 Mjesna organizacija KPJ u Tuzli povezuje se preko studenata
komunista u Beogradu sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Srbiju.405 Partij
ske organizacije u Bosni i Hercegovini mahom su okrenute zadacima organi
zacionog sreivanja, prodiranja preko sindikata u ire redove radnika. One
nastoje da privuku i obuhvate borbene i napredne intelektualce, da ostvare
to dublji uticaj u radnikoj, studentskoj406 i akoj omladini, da stvore i
uvrste uporita u selima.
Bilo je to vrijeme kada je ekonomska kriza ila svome kraju i logikom
ekonomskog kretanja pitanje nezaposlenosti gubilo svoju socijalnu i poli
603 Tek 14. juna 1934. Kl je saoptila da obustavlja direktivu o kursu ka
neposrednoj revoluciji. .. Litvinov je u junu 1934. godine saoptio Beneu da je
SSSR saglasan sa politikom Male antante, da odbija restauraciju Habsburga,
anlus, reviziju, da pozdravlja nezavisnost malih drava, nastalih nacionalnom
revolucijom 1918. godine Vuk Vinaver Komunistika Partija Jugoslavije i
Mala antanta (19201938) Istorijski asopis Istorijskog instituta u Beogradu
knj. XVIII 1971 str. 544.
404 ACK SKJFond Kl166/1934 Izvjetaj PK KPJ u Zagrebu od 7.
VIII 1934.
Milan Vukmanovi Partijska konferencija u Banjoj Luci 1934. godine i
njen drutveno-politiki znaaj u istoriji radnikog pokreta Banja Luka u
novijoj istoriji 18751945 Zbornik radova Sarajevo 1978str. 374.
Dr Ivan Jeli O vezama komunista Banje Luke i Zagreba 19341941
Banja Luka u novijoj istoriji. .. str. 428.
405 Cvijetin Mijatovi 0 revolucionarnom radnikom pokretu u Tuzli
Qd 1929. do 1937. godine Zbornik Tuzla u radnikom pokretu u revoluciji
knj. prva Tuzla 1979. str. 481.
406 U Bihau je 25. 2. 1934. godine odrana osnivaka skuptina Kluba aka
demiara, koja je izabrala upravni odbor sastavljen veinom od lanova SKOJ-a
i naprednih studenata (Vrbaske novine Banja Luka br. 3462. marta
1934. godine. Na inicijativu mjesne organizacije KPJ u Banja Luci je 16. VIII
1934. godine osnovan Klub akademiara Banja Luka (KAB) Milan Vukmanovi
Partijska i SKOJ-evska organizacija Banja Luke na udaru reima 19351936.
godine Zbornik Banja Luka u novijoj istoriji... str. 446.
U Sarajevu je 16. IX 1934. godine odrana godinja skuptina Udruenja
sarajevskih studenata, na kojoj su upravu Udruenja od klerikalaca preuzeli skojevci i napredni studenti-simpatizeri partije JUGOSLAVENSKI LIST br.
220-1934.
247

tiku otrinu.7 U poreenju sa prethodnim godinam a znatno, se sihapjio


broj ekonomskih akcija radnika. * Izvjetaji organa vlasti govore o prosje
no dobroj zaposlenosti i razvoju politike situacije u jugoslavenskom du
hu. 9 este promjene u sastavu vlade i aktiviranje opozicionih graanskih
9tranaka koje su formulisale svoja stanovita i zahtjeve o preureenju
drave potvrivale su da je reim diktature sve vie slabio, i, zahvaen proce
som disolucije, ispoljavao nesposobnost da uvrsti stari kurs i nespremnost
da odgovori demokratskim tenjama antihegemonistikih nacionalnih po
kreta.

Dvije radnike partije, SPJ i K PJ, nastojale su da svojim politikim


stavovima o pitanju dravnog ureenja (prema gleditu SPJ), odnosno rjee
nju nacionalnog pitanja (prema shvatanju KPJ) osiguraju to iru podrku u
redovima radnike klase i irokih masa jugoslavenskog stanovnitva. U tom
pogledu meu njima su postojale bitne razlike, kako u stvarnom poloaju
koji su imale u politikom ivotu zemlje, tako i u njihovom programskom
opredjeljenju.
Za razliku od KPJ, koja je Oktroisani septembarski ustav shvatila kao
produenje vojno-monarhistike diktature u pseudodemokratskom obliku,
(pa nastavila sa linijom za njeno ruenje primjenom svih metoda borbe,
meu kojima je oruani ustanak prvobitno imao prvorazredni znaaj, ljudi
u vrhovima SPJ gajili su nade da Oktroisanim ustavom otpoinje faza demo
kratizacije politikog ivota u zemlji, pa su u tom smislu i odreivali svoje
partijsko ponaanje. U njihovom gleditu o nacionalnom pitanju diktatura
nije izazvala nikakve promjene, ni podstakla evoluciju koja bi traila poseb
ne iskaze i nove formulacije. Zato sva istupanja prvaka SPJ u razdoblju
diktature stoje u znaku njihovih poznatih stavova o jugoslavenskom nacio
nalnom jedinstvu, tavie, dosljednou njima, koju istiu kao svoju idejnu
i politiku postojanost i nepokolebljivost, suprotstavljaju se nacionalnoj li
niji KPJ, koju optuuju zbog plemenskog separatizma. Dr ivko Topalovi, prvi ovjek SPJ, u prvoj godini diktature potvruje privrenost socija
lista integralno jugoslavenskom opredjeljenju.607*610 Ideologija nacionalnog ju
goslavenstva motivirala je prelaz izvjesnog broja socijalista u ideoloko-politiki tabor diktature. Na izbornoj listi predsjednika vlade Petra ivkovia u
novembru 1931. godine nalo se dvadeset imena bivih pripadnika SPJ.611
607 U poreenju sa stanjem u maju 1933. godine, u Banja Luci je 1934. godine
zaposlenost imala porast od 20.02%, a u Tuzli u istom periodu zaposlenost je
pokazala porast od 28.87%, Hronologija radnikog pokreta Bosne i Hercegovine
do 1941. godine Sarajevo 1971 str. 504 (prema. Ujedinjeni sindikati
Beograd br. 78/1934str. 143).
Dr Ahmed Hadirovi n. dj. str. 299300.
600 A BHBUDBDZNo 2378/1934.
610 Dr ivko Topalovi Nacionalna politika jugoslavenskih radnika
POLITIKA 6. XII 1929 RADNIKE NOVINE 6. XII 1929.
Dr Ibrahim Karabegovi Reformisitiki pravac u radnikom pokretu
Bosne i Hercegovine 19191941 Sarajevo 1979 str. 250.
611 Dr Todor Stoj kov Graanska opozicija i skuptinski izbori od 8. no
vembra 1931. godine ISTORIJA XX VEKA Zbornik radova IV Beograd
1962 str. 289.
248

Iako izborima' nisu mogli uestvovati kao stranka; socijalisti u u njima


nalazili izvjesnu ansu svoga politikog aktiviranja, uvjereni da e nepo
srednoj budunosti biti stvoreni uslovi za slobodno organizovanje i djelo
vanje SPJ.
Inicijative u smislu obnavljanja SPJ vodei socijalistiki krug povezivao
je sa zahtjevima za obnavljanjem demokratije, koja se, po njima, potvruje
prije svega viestranakim sistemom, partijsko-politikim pluralizmom, u
kome socijalisti predstavljaju demokratsku ljevicu. Dosljedni stanovitu pre
ma kome jugoslavenski narodi ine jedinstvenu jugoslavensku naciju, socija
listi su uporno odbacivali svaku teoriju i politiku koja je prihvatala realnost
nacionalnog pitanja u Jugoslaviji i traila njegovo rjeavanje saglasno svome
optem programskom opredjeljenju.612 Stoga su oni cjelokupan istorijski i
politiki kompleks nacionalnog pitanja reducirali na problem dravnog pre
ureenja, pri emu je njihov osnovni zahtjev bio usmjeren na ukidanje
centralizma i inaugurisanje principa decentralizacije u dravnoj organizaciji.
U koncepciji socijalista decentralizacija ima administrativno-temorijalno obi
ljeje, koje se izraava u irim i uim lokalnim samoupravama i istovremeno
ne ugroava, ve pretpostavlja dravno jedinstvo. itav problem rjeava se
Ustavom, usljed ega se pitanje dravnog preureenja tretira i postavlja
kao ustavno pitanje, koje u teoriji i praksi SPJ ima prevashodno pravno-Jpolitiki aspekt i znaaj. Ono je strogo smjeteno u okvir parlamenta i
njegovu nadlenost, pa se ovim pristupom otuuje i odvaja od izvornih de
mokratskih tenji i zahtjeva irokih narodnih masa.
Zabranjena u januaru 1929. godine, SPJ imala je i u uslovima diktature
mogunosti da preko svojih listova Radnikih novina u Beogradu Rad
nikih novina u Zagrebu, asopisa Snaga u Sarajevu i drugih izlae
svoje poglede o odreenim pitanjima radnike klase, prije svega ekonom
skim i socijalnim. Sada, poto je Oktroisanim ustavom stvorena neto ira
mogunost opozicionim strankama da javno saoptavaju svoja razmatra
nja i stavove o otvorenim i aktuelnim problemima unutranjeg politikog
ivota i odnosa u dravi, socijalisti su mogli da se orijentiraju na obnavlja
nje partijske aktivnosti. U januaru 1934. godine objavljen je Proglas Akcionog
odbora, kojim se najavljuje odravanje kongresa Socijaldemokratske partije
Jugoslavije u Beogradu 3. i 4. februara 1934. godine.
Iako prilino obiman, Proglas se uopte ne osvre na politiko stanje
u zemlji, da bi iz njega bacio neto svjetla na kongres i obratno, nagovijestio
ambicije SDPJ da svojim kongresom unese odreene promjene u politike
prilike i odnose, ve se zadovoljava da u optim formulacijama govori o
demokratiji, svjetskoj zajednici, razoruanju i meunarodnom miru, koje
u srednjoj Evropi ugroava faistika kontrarevolucija. Jedino se iz najav
ljenog dnevnog reda, u taki 3. vidi da e kongresu biti podnesen referat
Politiki poloaj i pitanje dravne organizacije u Jugoslaviji i da je za
referenta odreen Jovo Jaki.613
612 Bosiljka Janjatovi Stav grupe socijalista oko ivka Topalovia prema
nacionalnom pitanju (19291941) Jugoslavenski istorijski asopis (JI)
br. 41969 str. 162.
6,3 SNAGA socijalistiki asopis br. 1 Sarajevo januar 1934.
Kongres Socijaldemokratske partije Jugoslavije Proglas Akcionog odbora
str. 33.
249

Slino kao Proglas Akcionog. odbora, intoniran je i pretkongresni lanak Jove Jakia Za. samostalnu politiku radnike klase, u kome on daje
politiki portret nove socijalistike stranke. Tu se naglaava da radnika
stranka moe da egzistira samo kao demokratska, u kojoj mogu da naporedo
ive i razne socijalistike frakcije. Meu etiri krupna pitanja politikog
ivota zemlje Jovo Jaki ubraja i pitanje unutranjeg ureenja drave,M4
ali u lanku o tome nita ne kazuje. Kao da se i Proglasom i lankom eljela
istaknuti specifina teina i sugerirati posebna vrijednost i znaaj socija
listikog stanovita o aktuelnom pitanju dravnog preureenja.
Kongres SDPJ odran je u Beogradu 3. i 4. februara 1934. godine. Jovo
Jaki je podnio referat o pitanju dravne organizacije u Jugoslaviji, u
kome se zalagao za put sporazumijevanja i traenja kompromisa na liniji
naputanja centralizma i stvaranja ozbiljnih i irokih samouprava sa stvar
nom vlau.615 U njegovom stanovitu nije bilo mjesta za oblik federacije
ili autonomije na nacionalnom principu, na emu su insistirale izvjesne stran
ke graanske opozicije. U socijalistikoj koncepciji decentralizacije dravnog
sistema Bosna i Hercegovina dobila je mjesto etvrte teritorijalno-politike
prelazne jedinice, slino stanovitu koje je zastupala Demokratska stranka
Ljube Davidovia.616 Preureenjem drave u tom smislu ukida se centrali
zam i osigurava dravno jedinstvo, to, po uvjerenju socijalista, na najbolji
nain odgovara zahtjevima demokratije. Sve ove promjene treba da budu
sankcionisane Ustavom, koji bi donijela demokratski izabrana Narodna skup
tina. Socijalisti su oekivali da bi u njoj dobili svoje predstavnike, koji biT
nezavisno od svoje brojnosti, u ime radnike klase kontrolisali buroasku
vladu i podnosili parlamentu prijedloge u smislu zatite i ozakonjenja rad
nikih prava i zahtjeva. Kongres SDPJ potvrdio je staro gledite socijalista o
narodnom jedinstvu, koje iskljuuje postojanje nacionalnog pitanja u Jugo
slaviji i prevazilaenje unutranje dravne krize vidi u preureenju drave,
koje trai ukidanje Oktroisanog ustava iz 1931. godine i donoenje novog,
demokratskog i anticentralistikog ustava. Kriza unutranjih odnosa u dravi
nema znaaj krize nacionalnih odnosa, ve aktuelizira pitanje dravnog pre
ureenja, pa se tako postavlja i rjeava kao ustavno pitanje. To je krajnji
domet socijalistike kritike monarho-diktature, kritike koja se ograniavala
kompromisom: uklanjanje dravnog centralizma ne protivrjei zadravanju
jugoslavenskog nacionalnog jedinstva. U ime demokratije Kongres SDPJ od
bacuje diktaturu i centralizam, ime se okree protiv reima diktature, ali
ostaje vjeran (socijalistikoj) ideji jugoslavenskog nacionalnog unitarizma,
koju je estojanuarska diktatura proglasila zvaninom dravnom ideologi
jom. Kao i prije, tako su i na Kongresu i u njegovim dokumentima socija
listi ostali u koordinatama doktrinarne demokratije, koja postaje sama sebi
cilj i funkcija, pa u njoj, kao u kvadraturi kruga, ne nalaze put do jugosla
venske nacionalne stvarnosti uopte, ni do istorijski sloenog i veoma aktuelnog nacionalnog i politikog problema Bosne i Hercegovine. U njihovoj
6,4 Jovo Jaki Za samostalnu politiku radnike klase SNAGA, br.
1 januar 1934 str. 2.
6>s Jovo Jaki Politiki poloaj i pitanje dravne organizacije u Jugosla
viji referat na drugom kongresu SDPJ RADNIKE NOVINE Beograd
br. 59. II 1934.
6,6 Dr Ibrahim Karabegovi n. dj. str. 252/253.
250

nacionalnoj teoriji i politici Bosna i Hercegovina je zavrila svoju istorijsku


egzistenciju, pa stoga ne moe ni da bude zadatak socijalista da je, istorijski
preivjelu, vraaju u ivot. Ako se, meutim, ona i dalje namee savremenoj
politici svojim suprotnostima i otvorenim pitanjima, radniki socijalistiki
pokret prepoznaje u tome samo recidive prolosti, koje on ne moe da uzima
kao elemente svoje nacionalne teorije i pogotovo svoje nacionalno-politike
prakse. Ne odriui se ni dravnog jedinstva (u navedenoj varijanti decentra
lizacije), ni ideje nacionalnog jedinstva, socijalistika kritika diktature liila
se izvorne snage demokratije, koja je iskljuivala svaki oblik nacionalnog
ugnjetavanja. Velikosrpska hegemonija tolerisala je socijalistiku kritiku, jer
je ova u sutini nije ugroavala, a SDPJ je mogla da podnosi oslabljenu dik
taturu, jer joj njeni uslovi nisu ukidali ni prisustvo u javnosti, ni legitimitet
klasne radnike partije. Bila su to dva protivnika, koja su istovremeno
mogla da ispoljavaju uzajamnu netrpeljivost i da trepeljivo koegzistiraju.
Dok se u SDPJ, i na Kongresu i poslije njega, preteno mislilo na
skuptinske izbore, sa vruom eljom da se dobije koji mandat i poslaniko
mjesto u parlamentu, kakav ve bude, a ona se zalae za demokratski, ruko
vodstvo KPJ je iz emigracije pojaavalo napore da obnovi, uvrsti i povee
partijske organizacije u zemlji i radi toga slalo svoje lanove na krai ili
dui rad u pojedine centre i pokrajine. U ovoj aktivnosti borba protiv veliko
srpske hegemonije i nacionalnog ugnjetavanja predstavljala je nezaobilazan
i uporan zahtjev partijskim komitetima, organizacijama i komunistima da
shvate i praktinim djelovanjem potvruju njen znaaj u revolucionarnoj
strategiji KPJ osloboenje radnike klase od kapitalistike eksploatacije
istinsko je i potpuno samo ako istovremeno znai ukidanje svakog oblika
nacionalnog ugnjetavanja i donosi nacionalnu slobodu i ravnopravnost. U
revolucionarnoj strategiji KPJ izraava se jedinstvo klasne borbe proletari
jata za socijalizam i revolucionarnih i nacionalnih pokreta za unitenje siste
ma nacionalnog tlaenja i slobadan nacionalni razvitak.
Poetkom 1934. godine lan Politbiroa CK KPJ Blagoje Parovi mit
doao je po zadatku iz emigracije da neposredno pomogne partijskoj orga
nizaciji u Srbiji u njenom obnavljanju, jaanju i akcionom osposobljava
nju. Pri tome naroitu panju posveivao je angaovanju i afirmaciji srpskih
komunista kao pripadnika ugnjetake nacije u borbi protiv veliko
srpske buroazije. Parovi je znao da aktivno opredjeljenje srpskog proleta
rijata protiv velikosrpske buroazije ima prvorazredan, bitan znaaj u borbi
za ukidanje sistema nacionalnog obespravljivanja i ugnjetavanja. Meutim, u
razmatranju uloge radnike klase i KPJ u borbi za rjeavanje nacionalnog
pitanja u Jugoslaviji on nije mogao da se oslobodi stava KI i IV kongresa
KPJ. Obraajui se komunistima Srbije poetkom marta 1934. godine on
je zastupao stanovite da se nacionalno pitanje u Jugoslaviji moe reiti
samo putem revolucionarne borbe saveza radnika, seljaka i potlaenih na
roda. Putem razb ija n ja v e r sa js k e Jugoslavije (kurziv E.R.), uspostavljanjem
dobrovoljnog i ravnopravnog saveza radniko-seljakih republika Srbije,
Hrvatske, Slovenije, Makedonije i Crne Gore i ostalih zemalja na Balkanu.
Meu zadacima koje je postavljao srpskim komunistima u borbi protiv na
cionalnog ugnjetavanja Parovi je istakao i zahtjev na pravo samoopredje
251

ljenja do otepljenja i stvaranja Z asebne d r ia v e za sv e n e s r p sk e n a ro d e*.617


(kurziv E.R.).
Boravak i djelovanje predstavnika CK K PJ Blagoja Parovia Smita
u Srbiji tokom vie mjeseci 1934. godine imali su veliki znaaj u optern
pokretanju organizacija K PJ u Beogradu i drugim krupnijim industrijskim
centrima, a naroito u borbi srpskih komunista protiv sistema nacionalnog
ugnjetavanja iji je nosilac bila velikosrpska buroazija.618 Na tom planu
Parovi se uporno zalagao i radio na slamanju idejno-politikog uticaja Sime
Markovia meu srpskim komunistima, u kome je Politbiro CK KPJ vidio
najjaeg predstavnika desne frakcije u KPJ. Pojaanim djelovanjem pro
tiv velikosrpske buroazije i njene hegemonije srpski komunisti mogli su
da raunaju na podrku i oslonac u radnikoj klasi Srbije, ali zahtjev da
se razbije versajska Jugoslavija, koji nije bio praen perspektivom druga
ije, demokratski konstituisane Jugoslavije, nije mogao oekivati podrku
radnike klase i naroda Srbije, niti demokratskih i progresivnih snaga dru
gih jugoslavenskih zemalja. Osim toga, u Parovievoj predstavi radniko-seljake republike obrazovane su iskljuivo na nacionalnom principu, pa su
se u njima nale istorijsko-politike pokrajine, kao to su Bosna i Hercego
vina i Vojvodina, bez objanjenja u kakvom obliku, da li kao teritorijalno
integralne cjeline sa posebnim, autonomnim poloajem, ili podijeljene izme
u nacionalnih radniko-seljakih republika po nacionalnom principu i kriterijumu. Nejasnou ovdje predstavlja i Paroviev zahtjev da svi nesrpski
narodi obrazuju svoju zasebnu dravu, to je svakako nespojivo sa opre
djeljenjem za uspostavljanje posebnih nacionalnih radniko-seljakih re
publika, uz koje ne stoji atribut sovjetske.
Proces kristalizacije, samostalnog pripremanja i formulisanja nacional
nog program a K PJ nuno je sadravao pogreke, ije je prevazilaenje
bilo veoma sloeno i ilo ukorak sa procesom opteg idejno-politikog i teo
rijskog sazrijevanja, emancipacije i osamostaljivanja K PJ.
Na toj liniji odreen znaaj ima svakako odluka CK KPJ donesena
16. juna 1934. godine da se odri nacionalna Zemaljska konferencija KPJ, kra
jem 1934. godine.618- Na sjednici odranoj 12. jula 1934. godine, CK KPJ
razm atrao je zadatke u vezi sa pripremanjem konferencije i u pismu pokra
jinskim, odnosno oblasnim komitetima K PJ za Srbiju, Hrvatsku, Sloveniju,
Dalmaciju i Crnu Goru dao uputstva o sprovoenju programa. U Zakljuci
ma ove sjednice i njenim materijalim a nema podataka koji bi se odnosili
na partijske organizacije u Bosni i Hercegovini i njihove zadatke u vezi sa
pripremanjem Zemaljske konferencije. U njima, tavie, nema niega to
bi govorilo da se predvia odravanje pokrajinske partijske konferencije
za Bosnu i Hercegovinu. Organizacije K PJ u Bosni i Hercegovini mogle su
samo posredno saznati da se priprema IV zemaljska konferencija. Tako je,
617 Blagoje Parovi Izabrani spisi knj. II Priredili ore Piljevi
i Nadeda Jovanovi Protiv nacionalnog ugnjetavanja Beograd 1978
str. 207.
618 ore Piljevi Uloga Blagoja Parovia u obnavljanju i konsolidaciji
partijskih organizacija i revolucionarnog radnikog pokreta u Srbiji predgovor
knjizi Blagoje Parovi Izabrani spisi knj. II str. VIILXVI.)
618-. A CK SKJKl1251934.
Pregled istorije SKJ str. 191.
252

u sklopu pripremanja pokrajinske konferencije KPJ za Hrvatsku 7. avgusta


1934. godine odrana mjesna partijska konferencija u Banja Luci, kojoj je
prisustvovao delegat PK KPJ za Hrvatsku Danilo Rauevi Sojka. Prema
izvjetaju PK KPJ za Hrvatsku to je bila prva mjesna konferencija koju je
u pripremanju pokrajinske i zemaljske konferencije organizovao PK KPJ
za Hrvatsku.6,8b U okolnostima to u to vrijeme nije postojao PK KPJ za
Bosnu i Hercegovinu, obnovljena i aktivirana banjaluka partijska organi
zacija povezala se sa pokrajinskim rukovodstvom KPJ za Hrvatsku. Na
svojoj mjesnoj konferenciji ona je razmatrala optu politiku situaciju u
zemlji i konkretne zadatke komunista i organizacija SKOJ-a, meu kojima
je posebnu panju posvetila radu na selu i u vojsci. Problemi politikih od
nosa u Bosni i Hercegovini i njenog poloaja u zemlji ostali su tada izvan
njenog vidokruga. Referat o politikoj situaciji u zemlji i zadacima partij
skih organizacija podnio je delegat PK KPJ za Hrvatsku Danilo Rauevi
Sojka.619
Radi pomoi u organizovanju i odravanju pokrajinskih partijskih kon
ferencija CK KPJ poslao je u zemlju svoje lanove Blagoja Parovia
Smita, Karla Hudomala Oskara i Josipa Broza Tita. Tokom septembra
odrane su pokrajinske konferencije KPJ za Hrvatsku (8. septembra),620
Sloveniju (17. septembra)621 Srbiju (u dva dijela, 16. i 30. septembra),622623
a do novembra pokrajinske konferencije KPJ za Crnu Goru i Dalmaciju.
U ime Politbiroa CK KPJ pokrajinskoj konferenciji za Hrvatsku prisustvovao
je Karlo Hudomal, konferenciji za Sloveniju Josip Broz Tito, a pokrajin
skoj konferenciji za Srbiju Blagoje Parovi Smit i Meho Kurto Java.
Oni su neposredno rukovodili pripremama i radom ovih konferencija i ue
stvovali u odreivanju sastava i izboru pokrajinskih komiteta.
U meuvremenu, teroristika ustaka emigracija i Vnutrena Makedon
ska Revolucionarna Organizacija (VMRO), uz podrku italijanskog faizma i
maarskog revanizma organizovala je i izvrila je atentat na kralja Alek
sandra, nosioca diktature i hegemonije, 9. oktobra 1934. godine u Marseju,
prilikom njegove zvanine posjete Francuskoj, koja je bila motivirana prven
stveno spoljnopolitikim razlozima.621 Ovaj dogaaj izazvao je izvjesne nove
tendencije u spoljnopolitikom kursu zemlje, kao i u unutranjim politi
kim odnosima, ali do radikalnog preokreta i obaranja reima nije dolo,
kako su to oekivali organizatori atentata. Povodom atentata CK K PJ obja
vio je letak Radnicima, seljacima i ugnjetenim narodima, u kome se kae:
Aleksandar Karaorevi ubijen je od hrvatskih nacionalista. . . Ali nikakvi
aten tati. . . ne mogu osloboditi ugnjetene . . . Jedino. . . revolucionarni savez
radnika, seljaka i ugnjetenih naroda moe osigurati hljeb, rad i slobodu rad
nicima, seljacima i ugnjetenim narodim a. . . U tu borbu za hljeb, rad i slo
* a CK SKJKl198/1934 Izvjetaj PK KPJ za Hrvatsku od 22.
IX 1934.
629 ACK SKJKl166/1934 Izvjetaj PK KPJ za Hrvatsku 7. 8. 1934.
Milan Vukmanovi n. dj. lanak u Zborniku: Banja Luka u novijoj istoriji str. 370.
620 Josip Broz Tito Sabrana djela 2 Karlo Hudomal: Stanje partijske
organizacije u Hrvatskoj str. 216217. Napomena: 342 str. 285.
621 Josip Broz Tito n. dj. Hronologija str. 311.
622 Blagoje Parovi Izabrani spisi knj. II str. XL; XLII.
623 Ferdo ulinovi n. dj. II str. 61.
253

bodu, za vau sovjetsku radniko-seljaku vladu zove vas i vodi K P J .. ,6U


Najuporniji, beskompromisni borac protiv estojanuarske diktature, KPJ
ocijenila je da atentati nisu metod revolucionarne, oslobodilake borbe, da
hrvatskom i svim ugnjetenim narodima spas i osloboenje n e e ... donijeti
nikakve individualne akcije, nikakvi pojedinci, nikakvi gospodski buroaski
politiari, bilo sporazumai, bilo nacional-faisti ili 'klerofaisti. S p a s... i nacio
nalno osloboenje moete izvojevati jedino vi sami svojom borbom u savezu
s radnim narodom Srbije, u savezu s radnikom klasom i pod njezinim
rukovodstvom . . . Zadaa je komunista, da organizuju i rukovode borbom
nacionalnougnjetenih masa protiv svih oblika nacionalnog ugnjetavanja, za
njihovo nacionalno osloboenje.625
Atentat je jo vie produbio unutranju politiku krizu u dravi. Nastav
ljen je estojanuarski kurs progona komunistikog pokreta i antidravnih
federalista i separatista.626 Kraljeva politika jugoslavenskog nacionalnog uni
tarizma i dravnog centralizma u znaku Oktroisanog ustava nastavljena je
bez kralja, pod vladavinom Kraljevskog namjesnitva, na elu sa prvim nam
jesnikom knezom Pavlom Karaoreviem. Hrvatsko pitanje ostalo je
i dalje otvoreno, kao i sloeno nacionalno pitanje u Jugoslaviji uopte.
Smjenjivale su se samo vlade, iji je zadatak bio da svim sredstvima uvaju
jedinstvo jugoslavenske nacije i dravne celine.627
Uklanjanje nosioca estojanuarske diktature nije moglo da izazove pro
mjene u kursu koji je odabrala KPJ, kao ni u taktici njegovog sprovoenja.
Odravajui mjesne, okrune i pokrajinske konferencije ona je ila u susret
IV zemaljskoj konferenciji. Poslije kongresa u Drezdenu to je bio prvi ve
liki, optejugoslavenski skup, na kome je trebalo ocijeniti iskustva KPJ
sticana u uslovima estogodinjeg perioda diktature, definisati njenu strate
giju i oblike revolucionarne borbe u predstojeem razdoblju. Borba protiv
vojno-faistike diktature daje osnovni peat svim pripremnim sastancima,
kao i proglasima i pozivima koje partijska rukovodstva upuuju radnicima,
seljacima i ugnjetenim narodima.628 Poetkom decembra 1934. godine CK
K PJ upuuje okrunicu svim oblasnim komitetima sa direktivnom instrukci
jom da u irokim masama razvijaju energinu agitaciju . . . za savez radnika,
seljaka i ugnjetenih naroda . . . za revolucionarnu borbu protiv velikosrpske
vojno-faistike diktature. U direktivi oblasnim komitetima posebno se na
glaava zadatak da u nacionalno-ugnjetenim pokrajinama pred radnike i
komuniste postavljaju konkretne predloge u duhu opte borbe protiv razli
itih oblika nacionalnog ugnjetavanja.629
IV zemaljska konferencija K PJ odrana je u Ljubljani 24. i 25. de
cem bra 1934. godine uz uee 11 delegata iz Srbije, Hrvatske, Slovenije,
626 A BHBUDB Pov. DZNs 3777/1934.
625 PROLETER br. 89; septembaroktobar 1934 Smrt Aleksandra
Karaorevia str. 1.
626 Ferdo ulinovi n. dj. II str. 7476.
627 Stenografske beleke Narodne skuptine Kraljevine Jugoslavije vanredan saziv za 1935; zapisnik sa sednice od 3. januara 1935.
628 A BHBUDB Pov. DZNi 3948/1934 (Letak CK KPJ rasturan u Sara
jevu 29/30. novembra 1934. godine Radnicima, seljacima i ugnjetenim narodi
ma kojim se pozivaju mase u borbu protiv vojno-faistike diktature).
629 IISKl12MF 46/257 (419426) Svim Oblasnim komitetima KPJ
Drugi 12. 1934. godine.
254

Cme Gore i Dalmacije i predstavnika CK KPJ.630* Karakteristino je da se U


dnevnom redu Zemaljske, kao i prethodno odranih mjesnih, okrunih i
pokrajinskih konferencija nalazila gotovo identino formulisana taka: Rad,
na selu i meu nacionalno ugnjetenim masama.611 Konferenciji nisu pri
sustvovali delegati partijskih organizacija Bosne i Hercegovine, Makedoni
je i Vojvodine. U ime CK KPJ u njenom radu uestvovali su Kamilo Horvatin Mirkovi, Blagoje Parovi Smit i Karlo Hudomal Osvald. Radom
konferencije rukovodio je Kamilo Horvatin. U izvjetaju koji je podnesen
uesnicima konferencije kae se da je KPJ ve krajem 1933. godine uglavnom
izvrila obnovu svojih organizacija.632 Meu najglavnije nedostatke itavog
partijskog rada konferencija je na prvo mjesto postavila sporost obnove
partijskih organizacija u tako vanim zemljama kao to su Bosna i Vojvo
dina.633 Po ocjeni konferencije, borba za sovjetsku radniko-seljaku vlast
predstavlja jedini izlaz za radniku klasu, seljatvo i potlaene narode. Stoga
glavni cilj eksploatisanih i ugnjetenih masa mora biti ruenje vojno-faistike diktature putem oruanog ustanka.634 U tom pogledu bitan znaaj
ima borba za seljake mase i njihovo odvajanje od buroazije. Sudbina
predstojee revolucije, kae se u posebnom dokumentu konferencije, zavisi
od toga da li e komunisti znati da osiguraju proleterijatu osnovne mase
seljatva i ugnjetenih naroda, kao saveznike, i rukovodeu ulogu u tom
savezu.635
U borbi protiv sistema nacionalnog ugnjetavanja Konferencija zahtije
va od svih organizacija KPJ da najveu aktivnost posvete stvaranju i for
miranju hrvatskog i slovenakog nacionalno-revolucionarnog pokreta i
VMRO,636 jer ovi pokreti imaju nezamjenjivu ulogu u stvaranju i obaranju
vojno-faistike diktature. Istovremeno, uvaavajui znaaj nacionalnih
pokreta u revolucionarnoj strategiji KPJ, Konferencija donosi odluku da se
radi jaanja borbe protiv nacionalistikog uticaja i radi olakanja i ubrza
nja razvitka vlastitog kadra iz redova radnika koji pripadaju ugnjetenim na
rodima . . . u okviru KPJ osnuje KP Hrvatske i KP Slovenije i u najblioj
budunosti KP Makedonije.637
630 ACK SKJFond Kl276/1934.
i Ibidem.
Istorijski arhiv KPJ Tom IIIV Zemaljska konferencija KPJstr. 219.
632 IA KPJ Tom IIVIStanje Partije i ocjena radastr. 227.
633 Istostr. 228.
634 IstoV Borba za sovjetsku vlast kao jedini izlaz za proletarijat, seljatvo
i potlaene narodestr. 226.
635 Isto 0 zadaama rada meu seljacima i nacionalno ugnjetenim masa
mastr. 252(tretiranje seljaka i revolucionarnih nacionalnih pokreta potlaenih
nacija kao saveznika proletarijata u njegovoj borbi za socijalizam pokazuje ko
liko su stavovi u dokumentima IV zemaljske konferencije KPJ graeni na klju
nim postavkama Staljinove teorije o proleterskoj partiji i socijalistikoj revolu
ciji).
636 Isto str. 254.
637 IstoOdluka o izvjetaju CK i zadaama PartijeVII Zadae Partije
- str. 230231.
Obrazloenje odluke da se u okviru KPJ osnuju KP Hrvatske i KP Slove
nije radi olakanja i ubrzanja razvitka vlastitog kadra iz redova radnika koji
pripadaju ugnjetenim narodima nije imalo potvrdu u postojeoj nacionalnoj
strukturi KPJ. Naime, ova struktura u vrijeme odravanja IV zemaljske konfe
rencije pokazivala je da je u KPJ u cjelini, a u CK KPJ posebno, naivie lanova
255

Na kraju rada Konferencija je usvojila poseban Akcioni program Ko


munistike partije za selo, u kome se, pored konkretnih zadataka, ponav
lja teza o versajskoj Jugoslaviji, koja se identifikuje sa srpskom okupacijom
Hrvatske, Dalmacije, Slovenije, Crne Gore, Kosova, Bosne i Vojvodine, ime
su za raun velikosrpske buroazije i domae buroazije, radne mase se
ljatva u nacionalno potlaenim pokrajinama dovedene u veoma teak po
loaj.638* Njihovo nacionalno i socijalno osloboenje vezano je za pobjedo
nosnu radniku i seljaku revoluciju, koju radno seljatvo ne smije da
eka skrtenih ruku, ako eli da se izbavi iz okova socijalnog izrabljivanja
i nacionalnog tlaenja. U tom smislu Akcioni program postavlja pred Ko
munistiku partiju zadatak da borbu seljaka usmjerava naroito na ostva
renje prava samoodreenja do otcjepljenja svih potlaenih naroda Hrva
ta, Slovenaca, Makedonaca, Crnogoraca itd., na progon srpskih okupatora ..
iz Hrvatske, Slovenije, Dalmacije, Vojvodine, Bosne, Crne Gore, Makedonije
i sa Kosova. Uporedo s tim, Konferencija u ovom dokumentu traii od
radnog naroda Srbije da pomogne borbu potlaenih nacija protiv velikosrp
skih kapitalista, militarista i monarhije, jer su oni i njegovi tlaitelji.035
Akcioni program zavrava se isticanjem perspektive radnikih i seljakih
sovjetskih vlada u Srbiji, Hrvatskoj, Sloveniji, Makedoniji, Kosovu, Crnoj
Gori, Bosni i Vojvodini.*40
Za razliku od Akcionog programa, Proglas konferencije Radnicima, se
ljacima i ugnjetenim narodima pokazuje izvjesna odstupanja u vezi sa radniko-seljakim vladama u pokrajinama. Ona se ogledaju u tome to se rad
nike i seljake vlade ne nazivaju sovjetskim, a, osim toga, meu njima se
ne spominju radniko-seljake vlade Makedonije i Kosova, a pojavljuje se
parola jedinstvene-radniko-seljake vlade u Hrvatskoj i Dalmaciji.641
Iako je u referatima i rezolucijama Konferencija posvetila veliku pa
nju nacionalnom pitanju u Jugoslaviji, odnosno oslobodilakim, revolucionar
nim pokretima potlaenih naroda i njihovom mjestu i znaaju u strategiji
K PJ, po emu je u istoriji jugoslavenskog komunistikog pokreta ostala
poznata, ona se uopte nije zadravala na politikom i drutvenom aspektu
sloenih nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini, kao to se, takoe, nije
osvrnula ni na pitanje politikog poloaja Bosne i Hercegovine u Jugoslaviji,
ija aktuelnost nije bila uklonjena estojanuarskom dravnom organizaci
jom . Ova problematika neosporno je zasluivala odgovarajuu panju Konfe
rencije, utoliko prije to se specifinost politikih odnosa u Bosni i Herce
govini i njenog politikog poloaja ne moe sagledati u optoj analizi i ocjeni
socijalnih, nacionalnih, ekonomskih i politikih prilika u zemlji, koje su
bilo iz redova Hrvata i Slovenaca, tj. nacionalno ugnjetenih naroda. Stavie, u
nacionalnom sastavu CK KPJ koji je izabran na IV konferenciji, od ukupno 12
lanova bilo je 10 Hrvata i Slovenaca, 1 Srbin i 1 bosanski Jevrej, (naturalizovani
Poljak). Takoe, meu 9 zamjenika (tj. kandidata za lanove CK KPJ) bila su
3 Srbina, (od kojih jedan iz Bosne i Hercegovine) i 6 Hrvata i Slovenaca. 3 zamjenika mjesta rezervisana su za drugove iz Makedonije, Bosne i Vojvodine za
kasniju kooptaciju. (A CK SKJKl1934/276, I J. B. Tito-Sabrana djela
2 str. 220).
638 Isto. Akcioni program Komunistike Partije za selostr. 261.
* Istostr. 264265.
640 Istostr. 265.
641 IstoRadnicima, seljacima i ugnjetenim narodima!str. 268. Izvje
taj o. organizacionom pitanju,
256

sadrane u raznim dokumentima Konferencije. Ovaj krupni nedostatak kon


ferencije objanjava se, prije svega, stvarnim stanjem KPJ u Bosni i Herce
govini, ije organizacije u to vrijeme nisu imale pokrajinsko rukovodstvo
koje bi ih povezalo i akciono usmjeravalo na generalnoj liniji partije. Usljed
toga organizacije KPJ u Bosni i Hercegovini nisu ni imale svoje delegate na
Konferenciji, pa je CK KPJ u izvjetaju morao da istakne i meu bitne sla
bosti opteg rada Partije, tj. svoga rada izdvoji i podvue sporost u ob
navljanju partijskih organizacija u tako vanim zemljama, kao to su
Bosna i Hercegovina (i Vojvodina). Naglaavanje ovog nedostatka u izvje
taju CK KPJ samo po sebi podrazumijeva preuzimanje obaveze od strane
CK KPJ da se aktivira u njegovom uklanjanju, tj. u brem obnavljanju i
povezivanju partijskih organizacija u Bosni i Hercegovini. U tom smislu
svojom Rezolucijom o tampi Konferencija obavezuje Pokrajinski komitet
u Bosni da pokrene svoj list i u njemu razrauje i prati konkretnu pri
mjenu i provoenje partijske linije u praksi komiteta i organizacija.
Iako u njenom radu nije uestvovao sekretar CK KPJ i vei broj la
nova Politbiroa, to je, poslije dugog niza godina, bila prva nacionalna kon
ferencija KPJ, koja je odrana u zemlji i u ijem toku je postignuto puno
jedinstvo. Meutim, zakljuena aklamacionim prihvatanjem izvjetaja i pred
loenih rezolucija,642 IV zemaljska konferencija nije imala mogunosti da
kritiki prie ni analizama ni ocjenama izloenim u referatima, ni zadacima
formulisanim u rezolucijama. Valjanost njenih dokumenata i stavova sadra
nih u njima tek e se provjeravati na praksi, u predstojeem razdoblju, u
kome je KPJ imala da radi na ostvarivanju usvojenih zakljuaka.
Na prvoj sjednici izabranog CK KPJ, odranoj 29. decembra 1934. go
dine, doneseni su odreeni zakljuci u smislu reorganizacije Partije. U sklo
pu priprema konstituirajuih kongresa KP Hrvatske i KP Slovenije trebalo
je organizovati mjesne i okrune partijske konferencije u Hrvatskoj, Dalma
ciji, dijelom Bosne i Sloveniji. Istovremeno, odlueno je da se pripreme i
odre mjesne i pokrajinske konferencije u Vojvodini, Bosni i Makedoniji i da
se radi pomoi partijskim organizacijama u ovim pokrajinama poalje po
jedan lan Centralnog komiteta. To su bile mjere koje su imale da poslue
uklanjanju slabosti u radu KPJ u ovim pokrajinama, da se u partijskom
djelovanju prevazie zanemarivanje ovih zemalja od strane CK KPJ, to je
bilo konstatovano na IV zemaljskoj konferenciji. Prema ovim zakljucima
CK KPJ neke organizacije KPJ u dijelu Bosne trebalo je obuhvatiti i
ukljuiti u pripreme osnivakog kongresa KP Hrvatske vjerovatno partij
ske organizacije u Bosanskoj krajini sa sreditem u Banja Luci a u osta
lim odrati mjesne konferencije i potom pokrajinsku konferenciju KPJ za
Bosnu. U vezi sa ovim zakljucima nije jasno gdje bi bile obuhvaene par
tijske organizacije Hercegovine, da li u bosanskoj pokrajinskoj organiza642
Josip Broz TitoSabrana djelaVIIzvjetaj o organizacionom pitanju
na V konferenciji KPJ 1940. godinestr. 11. Suprotno Titu, koji nije prisustvovao
IV zemaljskoj konferenciji, delegacija CK KPJ na IV Zemaljskoj konferenciji u
sastavu: Kamilo Horvatin (Hagen), Blagoje Parovi (Smit) i Karlo Hudomal
(Oskar) u izvjetaju Centralnom komitetu pie da je diskusija o referatima bila
dosta iv a... mnogi su uzimali rije po dva puta(Blagoje ParoviIzabrani
spisiIIIIzvjetaj delegacije CK sa IV konferencije KPJ str. 79) (ACK
SKJKI193V41).
257

iji ili se predvialo njihovo ukljuivanje u pokrajinske organizacije Crne


Gore i Dalmacije.
Na istoj sjednici CK K PJ bila je donesena i odluka o formiranju unu
tranjeg B iroa CK od tri lana, meu kojima se nalazio i jedan Bosanac
(Sran Pria Bistri), koji je na IV zemaljskoj konferenciji ve bio iza
bran za zamjenika (kandidata) lana CK KPJ.643
Nuda koja je poticala iz njenog ilegalnog poloaja, kao i iz realnog,
tekog stanja K PJ u Bosni i Hercegovini, tjerala je CK KPJ na rjeenja
koja nose neosporno peat organizacionog pragmatizma, od ega je neizbje
no trpio razvoj komunistikog pokreta u Bosni i Hercegovini. Povezana
sa tri, odnosno sa etiri pokrajinska centra, organizacija KPJ u Bosni i Herce
govini nije mogla da predstavlja homogenu pokrajinsku organizaciju, usljed
ega se i uticaj CK KPJ u njenom radu nije ostvarivao neposredno, ve
posredstvom vie pokrajinskih rukovodstava. I obratno, politika i druga pi
tanja, koja su se otvarala pred partijskom organizacijom u Bosni i Hercego
vini nisu iz njih u CK KPJ stizala direktno u svom izvornom znaaju, ve su
se ili gubila u nadlenim pokrajinskim komitetima, u kojima se esto nije
shvatala njihova prava politika i drutvena sadrina i teina, ili su u CK
K PJ dolazila u protumaenom obliku. Uostalom, nema u tome nieg ne
shvatljivog, ako se neki specifini, aktuelni problemi organizacija KPJ u za
padnoj, jugozapadnoj ili istonoj Bosni, istonoj ili zapadnoj Hercegovini
nisu nalazili u sreditu panje i akcionog programa pokrajinskih komiteta
Hrvatske, Dalmacije, Srbije, Crne Gore, ve se u njihovoj orijentaciji i praksi
utapali u zadatke opteg znaaja. Ipak, realnost nepostojanja homogene po
krajinske organizacije K PJ u Bosni i Hercegovini neminovno se odraavala u
injenici da se specifini nacionalni i politiki problemi Bosne i Hercego
vine tokom niza godina nisu dobro i tano vidjeli u CK K PJ. Podjela Bosne
i Hercegovine na neplemenske estojanuarske banovine imala je smisao,
pored ostalog, i u ukidanju njene istorijsko-politike specifinosti, izraene
u politikoteritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine. Povezanost organi
zacija K PJ u Bosni i Hercegovini sa nekoliko pokrajinskih centara sprea
vala je da se istorijsko-politika posebnost Bosne i Hercegovine osjeti, shvati
i uvaava u politikoj aktivnosti CK K PJ uopte, a na planu nacionalnog pi
tanja posebno. Istorijskim uslovima sloenog fenomena Bosne i Hercegovi
ne nuda K PJ dodavala je i sopstveni objektivni elemenat. Najcentralizovanija od svih politikih partija u Jugoslaviji, K PJ nije mogla da djeluje centralizovano na istorijsko-politikoj pokrajini, gdje je pitanje idejno-politikog
jedinstva na liniji K PJ bilo aktuelnije i sloenije nego u ma kojoj drugoj
meu jugoslavenskim zemljama.
U prvim brojevima za 1935. godinu PROLETER je donio referate i rezo
lucije IV zemaljske konferencije, pa su komiteti i organizacije K PJ mogli
da u njima nau neophodnu jedinstvenu platformu i orijentaciju u svojoj
praktinoj aktivnosti. Istovremeno, poboljani su kontakti CK KPJ sa par
tijskim rukovodstvima i organizacijama u zemlji. U radu KPJ od posebnog
znaaja bili su stavovi Konferencije o nacionalnom pitanju, odnosno o za643 Josip Broz TitoSabrana djela2str. 222223.
ACK SKJ1934/278Zapisnik sjednice CK KPJ od 29. decembra 1934.
godine.
258

acima u aktivnosti meu nacionalno ugnjetanim masama. Dok su vlade,


stranke graanske opozicije i socijalisti traili izlaz iz dravne krize u prav
nim formulama za preureenje drave, koje su obnarodovali u brojnim
deklaracijama, punktacijama i Pismima, KPJ je nastojala da se povee
sa revolucionarnim nacionalnim pokretima, u njima neposredno aktivira,
odvoji ih od sporazumakih vodstava nacionalnih, demokratskih i seljakih
partija i tako postane rukovodei faktor u njima. Pri tome, CK KPJ polagao
je sve veu panju stvaranju borbenih sporazuma sa predstavnicima nacio
nalnih i seljakih pokreta. Uz nacionalni revolucionarni pokret Hrvatske,
u ijem su se okviru mahom ispoljavali i odvijali praktini napori CK KPJ
na liniji borbe protiv sistema nacionalnog ugnjetavanja, posli je IV zemaljske
konferencije osjea se ivlje nastojanje da se u tom pravcu osigura podrka
i razvije aktivnost lijevih demokratskih snaga u Srbiji. Razlika u politi
kom poloaju ovih najveih zemalja u dravi, od kojih je jedna predstavljala
potlaenu, a druga vladajuu naciju, uslovljavala je i razliite direktive CK
KPJ u primjeni linije. Od komunista u Hrvatskoj CK KPJ je traio da uporno is
punjavaju osnovni stav borba za pravo samoodreenja hrvatskog naroda
sve do otcjepljenja i istiu zahtjev za protjerivanjem velikosrpskih oku
patora iz hrvatskih zemalja.644 S druge strane, u Srbiji CK KPJ naglaavao
je komunistima da je glavni smisao sporazuma koji treba da postignu sa li
jevim zemljoradnicima u tome da se ti sporazumi isk o riste za p o k re ta n je
m asa u borbu, koju treba podizati do nivoa opteg juria masa na vojno-faistiku diktaturu i monarhiju. CK KPJ je savjetovao da u pregovorima sa
predstavnicima lijevih zemljoradnika ne treba insistirati na formulacijama
o revoluciji i oruanom ustanku, jer to moe da ih odbije od sporazuma. U
sprovoenju ovog zadatka neophodna je velika elastinost komunista Srbi
je. Stoga im CK KPJ alje platformu za sporazum u dvije varijante, u koji
ma se postavlja pitanje borbe ugnjetenih naroda za samoopredjeljenje. Ako
oni na to ne idu, treba to preformulisati kao pomaganje borbi ugnjetenih
naroda. Ako pak ni na to ne idu onda uzeti sa m o konkretne zahtjeve za
Srbiju i rei da e se u nacionalno-meovitim krajevima takvi sporazumi
sklapati i sa Hrvatima i sa drugim narodima. Ako doe do sporazuma, onda
treba sastaviti zajedniki proglas i upute mi naim, a oni njihovim orga
nizacijama za zajedniko pokretanje i voenje akcija.645
Viegodinje iskustvo KPJ, kao i revolucionarnih nacionalnih pokre
ta u borbi protiv sistema nacionalnog ugnjetavanja u Jugoslaviji upozoravalo
je da ukidanje nacionalne neravnopravnosti i hegemonije kao njenog politi
kog oblika mora dolaziti iz dva glavna pravca iz nacionalnih antihegemonistikih pokreta potlaenih nacija i istovremeno iz demokratskog, antihegemonistikog pokreta unutar vladajue nacije. injenica da je KPJ
644 ACK SKJKl1935/1Pokrajinskom komitetu KP za Hrvatsku i Slavo
nijubr. 9, 31, 1935CK KPJ.
645 A -C K KPJKl1935/37Drugovima Gojku i Petroviu 26. 1. 1935(Veselinu Maslei i Pavlu Pavloviu).
Blagoje Parovin.dj. IIIPismo CK KPJ od 21. januara 1935drugovi
ma Gojku i Petroviustr. 123126.
Projekt deklaracije o borbenom sporazumu izmeu KPJ i levih zamljoradnikastra. 12&-130.
Predlog borbenog sporazuma izmeu KPJ i (1)str. 131132.
259

osjeala potrebu za veom elastinou povezivanju sa lijevim, demokrat


skim elementima u Srbiji u borbi protiv diktature i hegemonije velikosrpske
buroazije pokazuje da se tvrdim kursom i frontalnim istupanjem protiv
vladajue nacije nije mogla osigurati iroka, demokratska osnova antihegemonistikog pokreta u Srbiji. Elastino primjenjivanje nacionalne lini
je K PJ u Srbiji znailo je odbacivanje tvrdog kursa, ali je ova pozitivna
prom jena nosila u sebi objektivnu negativnu tendenciju svoenja nacionalnog
pitanja u Jugoslaviji na hrvatsko pitanje, a njegovo rjeavanje na sreiva
nje srpsko-hrvatskih odnosa, tj. odnosa izmeu dvije najvee i najvanije
nacije u dravi. Prem a ovoj opasnosti nije bila imuna ni K PJ. Ona nije pre
stala ni uklanjanjem Sime Markovia i njegovim emigriranjem u Sovjetski
Savez, ni donoenjem odluka IV zemaljske konferencije o reorganizaciji KPJ
i obrazovanju nacionalnih partija u njenom okviru.
Napori CK KPJ da borbu revolucionarnih nacionalnih pokreta potla
enih nacija, prije svega hrvatskog naroda, ojaa i dopuni borbom radnike
klase Srbije protiv sopstvene buroazije kao socijalnog eksploatatora i nosio
ca politike nacionalnog obespravljivanja i ugnjetavanja u drugim jugoslovenskim zemljama nuno isu zahtijevali koncentraciju na glavne take poli
gona u ruenju sistema nacionalnog potinjavanja. Takvo usmjeravanje bilo
je uslovljeno odreenim objektivnim elementima, meu kojima su svakako
od posebnog znaaja bili stepen razvijenosti revolucionarnog nacionalnog
pokreta, nivo demokratske politike svijesti i uticaj revolucionarne tradicije
i idejno-politika snaga i sposobnost organizacija u jugoslavenskim pokraji
nama. U tom pogledu politiki ivot u Bosni i Hercegovini nosio je obiljeje
izrazitog zaostajanja, koje nije moglo da se lako i naglo ukloni. Time se
objanjava periferini poloaj Bosne i Hercegovine u borbi K PJ za rjeavanje
nacionalnog pitanja u ovom periodu.646

M
6

U S K l 12-r-MF 46/257 Organizaciono stanje KPJ (162. 1935)


K raj eta 1934. godine u KPJ bilo je ukupno 2.828 lanova, od ega u Bosni i
Hercegovini 80.

VI

SLABLJENJE SISTEMA HEGEMONIJE O PRED JELJEN JE KPJ ZA


AUTONOMNI POLOAJ BOSNE I HERCEGOVINE U JUGOSLAVENSKOJ
FEDERACIJI (1935 1939)
Meu zakljucima IV Zemaljske konferencije CK KPJ posveivao je
posebnu brigu pripremama za osnivanje KP Hrvatske i KP Slovenije. U
tom pogledu za razumijevanje ovih odluka veoma su znaajne direktive ko
je je CK KPJ upuivao pokrajinskim komitetima KPJ za Hrvatsku i Dalma
ciju, kao i direktivni lanci koje je o osnivanju nacionalnih Komunistikih
partija objavljivao PROLETER. Obrazloenja koja su sadrana u ovim do
kumentima zasluuju da se zadrimo na njima sa potrebnom panjom.
U obimnom dopisu pokrajinskim komitetima za Hrvatsku i Dalmaciju
od 5. februara 1935. godine CK KPJ naglaava da osnivanje KP Hrvatske i
KP Slovenije predstavlja vanu kariku u itavom lancu nae politike u
nacionalnom pitanju. Istovremeno, sprovoenjem ovih odluka suzbijaju se
klevete da Komunistika partija nije hrvatska, nije slovenska, ve jugoslovenska, tj. toboe velikosrpska; osim toga, ovom reorganizacijom olakava
se pridobijanje ne samo novih lanova, ve i izgradnja mjesnog domaeg kad
ra u samoj partiji. KPJ ostaje i dalje jedinstvena, u ijem se krilu, na prin
cipu demokratskog centralizma, stvaraju KP Hrvatske i KP Slovenije. Umje
sto pokrajinskih konferencija ubudue odravae se kongresi KP Hrvatske
i KP Slovenije. Pitanje razgranienja teritorija rjeava se tako to KP
Slovenije obuhvata sve organizacije na teritoriju nastanjenom Slovencima,
dok e u KP Hrvatske ui sve organizacije u Hrvatskoj i Slavoniji, ukljuiv
i Vukovar i Vinkovce, zatim sve organizacije u Dalmaciji, ukljuivi Dubrov
nik, i napokon Banja Luka, Livno, Duvno, desna obala Hercegovine (Neretve)
iskljuujui Mostar, tj. zapadne oblasti Bosne i Hercegovine naseljenim
hrvatskim stanovnitvom koje granie sa Dalmacijom. Ukoliko se u pogra
ninim oblastima pojave sporna pitanja, CK KPJ e donijeti specijalno rje
enje o tim sluajevima. Organizaciju KP Hrvatske i KP Slovenije ine svi
komunisti sa njihovih teritorija bez obzira na nacionalnu pripadnost. Naziv
KPJ ne oznaava priznanje nepostojee jugoslovenske nacije, ve teritoriju
na kojoj se prostiru partijske organizacije. Da bi mogli da se odre osni
vaki kongresi, potrebno je da KP Hrvatske ima najmanje 2 000 lanova a KP
Slovenije najmanje 1 000 lanova. Te su zadae apsolutno realne i u roku
261

od nekoliko mjeseci mogu se sprovesti u ivot. U cilju priprema osnivakih


kongresa treba, postavlja CK KPJ, odrati za najkrae vrijeme sjednice
plenuma PK sa dnevnim redom: osnivanje KP Hrvatske i KP Slovenije i
u vezi s time donijeti konkretne odluke u pogledu politiko-organizacdone
pripreme kongresa.647
Ovo obrazloenje motiva, naela, osnova i naina form iranja KP Hrvat
ske i KP Slovenije dobilo je svoju dopunu u lanku: O stvaranju KP Hrvat
ske i KP Slovenije, objavljenom u dvobroju PROLETERA za juli-avgust
1935. godine. U prvom dijelu lanka pod naslovom Zato stvaramo KP
Hrvatske i KP Slovenije kae se: Stvaramo ih prije svega zato to radne
mase Hrvatske i Slovenije trae da njihova partija nosi naziv njihove narod
nosti. Stvaram o ih d a . . . unutarnjom izgradnjom K PJ podvuemo nau
borbu za slobodu hrvatskog i slovenskog naroda, da i time kaemo ugnjetenim narodima, da njihov nacionalni osjeaj, tj. njihova privrenost rodnoj
g ru d i. . . nije tua proletarijatu i njegovoj p a r tiji... . U drugom poglavlju
Zato ne stvaram o KP Srbije daje se odgovor da se to ne ini jer radne
mase Srbije ne trae stvaranje KP Srbije. To je i razumljivo. Srpski narod
nije nacionalno ugnjeten. Srbi su vladajua nacija . . . Klasna borba (u Srbiji)
ne zauzima oblike borbe za nacionalno osloboenje . . . Stvaranjem KP Hrvat
ske i KP Slovenije ne idemo na stvaranje federativne partijske organizacije,
niti to znai nae partijsko cijepanje Jugoslavije. Mi smo za slobodu i
pravo samoodreenja ugnjetenih naroda. Ali, mi ne traimo cijepanje Jugo
slavije pod svaku cijenu . . . Nama je potrebno da srpski radnici i srpski
seljaci vode borbe za zahtjeve i slobodu hrvatskih i slovenskih. A zato je
neophodna jedinstvena Partija, jedan CK koji e predvoditi borbu svih orga
nizacija, a ne tri ili pet CK, koji bi radili svaki na svoju ru k u . . ,.648
U navedenim direktivnim uputstvima i tumaenjima odluke IV zemaljske konferencije o stvaranju komunistikih partija Hrvatske i Slovenije ima
nekoliko kontraverznih, protivrjenih stavova koje pokriva sjena principijel
ne nedosljednosti i politikog pragmatizma. Naime, osnivanje KP Hrvatske i
KP Slovenije motivira se zahtjevima radnih masa ovih zemalja, injenicom
da te mase pripadaju potlaenim nacijam a, dok se, s druge strane, neosnivanje KP Srbije obrazlae nepostavljanjem takvog zahtjeva i okolnou da
srpski narod predstavlja ugnjetaku, vladajuu naciju. Ovo tumaenje raz
liitih pristupa osnivanju, odnosno neosnivanju komunistikih partija u po
jedinim jugoslavenskim zemljama proistie i stoji u najdubljoj vezi sa sta
novitem K PJ da ona priznaje pravo samoodreenja ugnjetenih naroda u
Jugoslaviji, istiui uporedo da njegovom ostvarenju stoji na putu vladajui
ugnjetaki srpski narod. Izraz takvog stanovita je i teza KPJ, u kojoj
se kae da ona nije protiv toga da Hrvati i Slovenci ostanu u dravnoj
ACK SKJKl1935/54Pokrajinskim komitetima za Hrvatsku i Dal
maciju5.2.1935CK KPJ.
Mile KojeviO nekim izvorima za prouavanje radnikog pokreta u Ba
nja Luci 1934 i 1935. godineZbornik krajikih muzejabr. 61974str. 149.
Dr Ivan Jeli O vezama komunista Banja Luke i Zagreba 19341941
Zbornik Banja Luka u novijoj istoriji 18781945 str.430.
648 PROLETERbr. 78; juliavgust 1935O stvaranju KP Hrvatske i KP
Slovenije 56.
262

zajednici (savezu, federaciji, autonomiji) sa srpskim narodom, kao to.


takoe, nije ni protiv otcjepljenja Hrvata i Slovenaca od Srba, ako je to
jedini put osloboenja tih naroda. Meutim, pravo samoodreenja ima
univerzalni karakter i ono je pravo svih naroda, pa se, stoga, ne moe priz
navati jednima, a ne uvaavati drugima. Ako KP tako postupa, ona oigled
no ne postupa dosljedno principijelno, pa usljed naglaavanja primarndsti,
ona se, neminovno, izlae uticaju nacionalizma, koji je uvijek prisutan u
nacionalno-revolucionarnim pokretima potlaenih naroda, a na drugoj strani
oteava sebi idejno-politiki i organizacioni prodor i uvrenje u radnim
masama ugnjetake nacije, koja prua podrku hegemoniji svoje, ugnje
take buroazije. Tvrdnja da su radne mase hrvatskog i slovenakog naro
da zahtijevale osnivanje KP Hrvatske, odnosno KP Slovenije, tj. svoje nacio
nalne komunistike partije, nije praena takvom tvrdnjom za radne mase
makedonskog naroda, u ijem je krilu postojao i vodio borbu protiv veliko
srpskog sistema nacionalnog ugnjetavanja relativno snaan i razvijen revolu
cionarni nacionalnooslobodilaki pokret. Odluka da se u najblioj budu
nosti u okviru KPJ formira i KP Makedonije morala je, takoe, biti moti
virana identinim zahtjevom makedonskih radnih masa. Takav zahtjev, me
utim, nije postavljan iz prostog razloga to je u to vrijeme KPJ u Makedo
niji predstavljala izrazito slabu i nerazvijenu organizaciju. Ipak, i bez toga
zahtjeva, IV zemaljska konferencija donijela je odluku o osnivanju KP
Makedonije. Uinila je to svakako stoga jer je u Makedoniji djelovala snana
VMRO,649 u kojoj je KPJ teila da ostvari svoju hegemoniju, a to se, dakako,
lake moglo preko nacionalne makedonske Komunistike partije, nego preko
KPJ, iji je naziv asocirao na unitaristiku jugoslavensku, posrbljujuu naciona
lnu ideologiju. U pristupu reorganizaciji KPJ na nacionalnoteritorijalnoj osnovi
osjea se aktivnija uloga nacionalnog nego klasnog motiva, njihovo podvajanje i pretpostavljanje prvog drugome, to dolazi do izraaja u objanje
nju da e stvaranje nacionalnih komunistikih partija ojaati ivo interesovanje masa u njihovim narodima. Snanije podvlaenje nacionalnog momen
ta ispoljava se i u uputstvu o organizacionom sprovoenju odluke IV zemalj
ske konferencije o osnivanju KP Hrvatske upuenom pokrajinskim komi
tetima KPJ za Hrvatsku i Dalmaciju. Prema tome uputstvu, organizaciju KP
Hrvatske treba da ine svi komunisti, bez obzira na nacionalnu pripadnost,
koji djeluju na predvienoj teritoriji KP Hrvatske. Ova teritorija, meu
tim, ne podudara se sa istorijskim podrujem dravne i nacionalne terito
rije Hrvatske (Slavonije i Dalmacije), nego se, uputstvom CK K PJ od 5.
februara 1935. godine, proiruje oblastima Bosne i Hercegovine, koje gra
nie sa Dalmacijom, tj. zapadnim oblastima Bosne i Hercegovine, nase
ljenim hrvatskim stanovnitvom. Istaknute take u tim oblastima su Banja
Luka, Livno, Duvno. Ali, zapadne oblasti Bosne i Hercegovine o kojima se
govori u uputstvu nisu nacionalno homogene, ve je njihovo stanovnitvo
nacionalno mjeovito, u kome hrvatski elemenat u cjelini ne ini ni njegovu
relativnu veinu. Ovo partijsko cijepanje teritorije Bosne i Hercegovine
nije nikako poivalo na naelu prava na samoodreenje naroda, niti mu je
ilo u prilog, ve je, naprotiv, bilo izraz njegovog zanemarivanja. Iako ne
principijelna, i upravo kao pragmatistiko odstupanje od principijelnog
6 Istorija na makedonskiot narod knj, treta Skopje 1969str. 70:
229-235.
263

stanovita K PJ u pogledu nacionalnog samoopredjeljenja, ova direktiva imala


je objektivan razlog i oslonac u injenici da je u to vrijeme KPJ u''Bosni
i Hercegovini predstavljala jednu od slabijih pokrajinskih organizacija bez
Pokrajinskog komiteta, koji bi ih povezivao, aktivirao i usmjeravao. U CK
KPJ tada se, vjerovatno, mislilo da povezivanje partijskih organizacija u
zapadnim oblastima Bosne i Hercegovine sa centralnim partijskim rukovodst
vom u Hrvatskoj predstavlja najefikasniji nain njihovog podizanja, razvija
nja i osposobljavanja za ulogu rukovodee snage revolucionarnog demokrat
sitog pokreta na ovome podruju. Politika praksa da cilj opravdava sredstvo
esto potiskuje cilj u daljinu i oteava primjenu upotrijebljenih sredstava.
Nacionalno i politiki kompleksni problem Bosne i Hercegovine predstavljao
je i dalje znaajno pitanje i zadatak pred kojim se nalazila KPJ.
Uz svu budnost kojom je praena aktivnost KPJ organi vlasti sa veli
kim zakanjenjem saznali su da je IV zemaljska konferencija odrana u
zemlji i donijela odluke od posebnog znaaja za njen rad i borbu protiv
reima diktature, koji je posredstvom svoje stranke traio podrku i oslonac
u narodnim masama. Obavjetenje o IV zemaljskoj konferenciji Ministarstvo unutranjih djela nalo je u martovskom broju francuskog komunisti
kog lista LA CORRESPODENCE INTERNATIONALE i odmah se obratilo
banskim upravama sa zahtjevom da se hitno utvrdi mjesto odranja konfe
rencije i otkriju delegati koji su joj prisustvovali.650 Ogoreni neuspjesima
u naporima da unite K PJ, Ministarstvo i banske uprave nareivali su sreskim naelnicima da ovoj opasnosti jednom za svagda bez ikakvih obzira
i skrupula uine kraj. Pri tome su priznavali da komunisti vrlo ivo rade
u svim veim mestima, pa i u Sarajevu za podruje bive pokrajine Bosne i
Hercegovine.651
Obrazovana krajem 1934. godine, vlada Bogoljuba Jevtia predstavljala
se javnosti zemlje kao vlada izmirenja, stiavanja politikih strasti, kao
vlada koja e zemlji dati slobotine i garantovati zatitu graanskih pra
va 652653
Sedmog februara 1935. godine objavljen je ukaz kojim se prijevremeno
rasputa Narodna skuptina izabrana u novembru 1931. godine i raspisuju
izbori za novi sastav Narodne skuptine 5. maja 1935. godine. Oslanjajui se
na organe vlasti i ocjenjujui da SDK i stranke srbijanske opozicije nee
uspostaviti jedinstvo u pogledu izborne platforme i taktike, vlada Bogo
ljuba Jevtia oekivala je da e na petomajskim izborima odnijeti ubjedljivu pobjedu.655 Raspisivanje skuptinskih izbora izazvalo je intenzivnija stru
janja u politikom ivotu zemlje u cjelini, kao i u Bosni i Hercegovini. Iako
u neravnopravnom poloaju, vlada i opozicija prili su organizovanim pripre
mama, da u izborima osiguraju podrku naroda svojim politikim programirna. U prednosti je bila vlada ne samo zato to je ona sprovodila izbore,
ve i stoga to je, nasuprot razjedinjenom bloku opozicije, mogla da ispoljava
jedinstvo. U Bosni i Hercegovini vladi je posebno odgovarala razdrobljenost
njenih politikih snaga i organizacija, njihova nacionalna i vjerska podvoje
nost i konfrontacija. Predstavnici reima procjenjivali su da e Hrvati u
650 A BHBUDBPov. DZbr. 1417/35.
5
651 A BHBUDBPov. DZbr. 2349/35 (1. 6. 1935).
652 Ferdo Culinovin.dj. IIstr. 7475; 8083.
653 Dr Todor Stojkovn.dj.str. 289301.
264

Bosni i Hercegovini preteno glasati za dra Vlatka Maeka, Muslimani za


dra Sphu, dok se ii izvjetajima lokalnih organa ne govori o izbornom
opredjeljenju biraa srpske narodnosti. U izbornim informacijama sreskih
naelnika koje alju banskoj upravi esto se tvrdi da je ogromna veina
naroda odana kralju i narodnom i dravnom jedinstvu i naglaava da
najugledniji graani u srezu rade za Zemaljsku listu predsjednika vlade
B. Jevtia; karakteristino je, takoe, da podnosioci izvjetaja uvjeravaju
pretpostavljene starjeine da na njihovom podruju gro muslimana stoji
uz vladinu listu, a da e katoliki elemenat dijelom glasati za opoziciju
i si.4
Pored vlade i graanskih opozicionih stranaka u izbornoj kampanji
uzele su uea i radnike partije, SPJ i KPJ, pri emu su se meu njima
potvrdile i jo vie produbile razlike kako u ciljevima, tako i u poloaju i
realnim mogunostima.
Odmah po raspisivanju izbora ef Socijalistike partije dr ivko Topalovi najavio je uee socijalista u izborima, naglaavajui da je to je
dini put na kome se moe postii promena naih unutranjih politikih
odnosa .s Meutim, o sadrini i pravcu tih promjena nije nita odreeno
rekao, smatrajui, vjerovatno, oportunijim da se tokom izborne agitacije u
odabranom momentu izloi socijalistika koncepcija o veoma sloenom pi
tanju reformiranja unutranjeg dravnog politikog sistema, ali se sa pouzda
nou moe zakljuiti da je vraanje demokratskih politikih prava i slobo
da, koje prua sistem graanskog parlamentarizma, a koje je ukinuo re
im estojanuarske diktature, osnovni akcioni zahtjev socijalista u izbornoj
kampanji. Povoljnu okolnost za SDPJ predstavljala je njihova opredijelje
nost za politiku nacionalnog jedinstva, u emu su se u sutini slagali sa
vladinim jugoslavenskim nacionalnim kursom, pa su, stoga, mogli oekivati
da im vlada nee initi smetnje u izbornoj aktivnosti. Ipak, da bi u pita
nju nacionalnog jedinstva povukli prema vladi distancionu crtu, naglaavali
su da je u politici nacionalnog jedinstva njihov put i sredstvo . . . samo
demokratija. Socijalisti Bosne i Hercegovine nisu skrivali svoje zadovoljstvo
to pripadaju idejnim i politikim grupacijama koje prihvataju naelo na
rodnog jedinstva i to e i njima, po tom vladinom kriterijumu, biti omogu
eno aktivno i pasivno uestvovanje u izborim a. . . im su pale prve izjave
o tendenciji vladine politike, naa je odluka bila odmah jasna i gotova:
uestvovaemo u izborima.6
U poetku izborne kampanje, u koju su ule konfrontirane politike
snage okpljene oko vlade Bogoljuba Jevtia i opozicione liste sa drom
Maekom na elu izmeu socijalista i komunista voeni su pregovori u po
kuaju da se uspostavi akciono radniko jedinstvo.7 Predizborna situacija
654
Vidjeti: dr Ahmed HadiroviPetomajski izbori 1935. godine u bosan
skom dijelu Drinske banovine Glasnik arhiva i Drutva arhivskih radnika
Bosne i Hercegovinegodina VIIknj. VIISarajevo 1967str. 243273.
5 Dr ivko TopaloviZa uee u izborimaSNAGA socijalistiki
asopis br. 2 Sarajevo1935str. 33.
656 SNAGAbr. 21935Politiki pregled str. 49.
7 IA KPJTom II Rezolucija CK Komunistike Partije Jugoslavije (mart
1935) str. 349350.
Milovan BosiAktivnost KPJ na stvaranju Jedinstvene radnike Partije
1935 Istorija radnikog pokreta Zbornik radova 3Beograd1966str.
132.
265

nametnula je pregovorima ideju jedinstvene radnike liste oko koje je tre


balo okupiti radniku klasu Jugoslavije. Razlike u pogledima i opredjelje
njima koje se nisu dale potisnuti, onemoguile su izborni sporazum socija
lista i komunista. Krug oko ivka Topalovia zalagao se za obrazovanje socija
listike izborne liste iji bi nosilac bio Topalovi, ali vlasti nisu odobrile
ovu izbornu listu. Za razliku od ovoga kruga, bosanskohercegovaki socija
listi bili su protiv isticanja socijalistike liste.658 Kada njena lista nije do
bila potvrdu vlasti, SDPJ pozvala je radnike da bojkotuju izbore.659 Meutim,
uticaj socijalista meu radnicima bio je preslab, da bi se mogao oekivati
uspjeh bojkota. Naprotiv, radnici su i na ovim izborima svoje glasove u
veini dali za poslanike kandidate vlade i graanskih stranaka vezane za
zemaljsku listu predsjednika vlade Bogoljuba Jevtia i zemaljsku listu opo
zicionog bloka iji je nosilac bio predsjednik HSS dr Vlatko Maek.660
Za razliku od socijalista, ije su izborne ambicije bile usmjerene pre
ma Narodnoj skuptini, u kojoj bi se zadovoljili i sa jednim poslanikim
mjestom,661 K PJ je shvatila izbore kao ansu da razvije to iru agitaciju
meu radnicima, upozna ih sa svojim politikim, socijalnim i ekonomskim
zahtjevima i okupi ih u borbi za njihovo ostvarivanje. Tenja da sa socijalis
tima uspostavi akciono jedinstvo u izbornoj kampanji nije dovela do elje
nog rezultata ne samo zbog zahtjeva socijalista da nosilac jedinstvene rad
nike liste bude dr ivko Topalovi, ve i zbog protivrjenih direktiva CK
K PJ u izbornoj taktici.662 Time se objanjava to komunisti nisu imali jedin
stveno dranje u izborima, koje je ilo od podravanja kandidata Udruene
opozicije do bojkota izbora, u emu se izraavalo nezadovoljstvo komunista
zbog kolebljivih izbornih stavova CKKPJ.663*65Iako je poslije petomajskih izbo
ra data opravdana i obrazloena kritika konfuznog dranja CK KPJ u vezi
sa izborima, svojom politikom aktivnou u izbornoj kampanji rasturanjem letaka i istupanjem komunista na politikim zborovima organizacije
K PJ izvrile su jai prodor i dale znaajniji doprinos afirmaciji KPJ u
politikom ivotu zemlje. Tokom izborne kampanje one su razvijale uspjenu
propagandu stavova K PJ o jedinstvenom frontu radnika, seljaka i potlaenih
naroda, o borbi protiv rata i faizma, protiv sistema kapitalistike eksploa
tacije, za rjeavanje tekih privrednih problema u interesu poboljanja drutveno-ekonomskog poloaja radnike klase i siromanog seljatva. Bilo je
prim jera, kao u B anja Luci, da su zalaganjem komunista organizovani ma
sovni zborovi opozicije uz uee vie hiljada graana, seljaka, radnika,
studenata i aka, na kojima su isticani zahtjevi K PJ u borbi protiv rata,
658 Dr Ibrahim Karabegovin.dj.str. 226.
659 A BHBUDBPov. DZbr. 1855/1935.
Dr Ahmed Hadirovi kao pod 654 str. 249.
o RADNIKE NOVINE br. 1910. maja Beograd 1935Narodna
skuptina bez radnikih predstavnika.
Dr Ahmed HadiroviIstostr. 269(Meu izabranim poslanicima niti
jedan nije bio radnik).
661 Dr Ibrahim KarabegoviNavedeno djelostr. 225.
662 lagoje ParoviIzabrani spisiIII Izvjetaj CKu KPJ od 7. aprila
1935. godinestr. 150158.
IA-KPJTom IIPouke iz izbora i dalje zadae KPJstr. 353358.
665 Pregled istorije SKJ str. 196.
Josip Broz TitoSabrana dela6str. 11.
266

socijalnog i nacionalnog ugnjetavanja.464 Tokom izborne kampanje komu


nisti'su sa predstavnicima opozicionih stranaka organizovali u mnogim mjes
tima Bosne i Hercegovine konferencije protiv rata i faizma, koje su u cjelo
kupnoj izbornoj politikoj aktivnosti izlazile iz okvira stranakih rivaliteta
i obrauna i svojim radom i sadrinom predstavljale uspjean oblik stvara
nja antifaistikog demokratskog pokreta u zemlji.645
Neposredno poslije petomajskih izbora, u Splitu je 9 10. juna 1935.
godine odran Plenum CK KPJ, kome su prisustvovali lanovi Centralnog
komiteta i njihovi zamjenici iz Srbije, Hrvatske, Slovenije, Crne Gore, Dal
macije i Makedonije kao i neki lanovi Politbiroa CK KPJ6645666 Znaajnu ulogu
u pripremanju i radu Plenuma imao je lan Politbiroa CK KPJ Blagoje Parovic mit. Plenum je razmatrao iskustva iz skuptinskih izbora, situaciju
u zemlji i zadae partije, ulogu i zadatke Partije u stvaranju antifaistikog
fronta narodne slobode, organizaciju i teme diskusije u vezi sa odravanjem
VII kongresa Kl i zadatke u vezi sa organizaciono-politikim pripremama re
organizacije KPJ i obrazovanjem KP Hrvatske i KP Slovenije. U sklopu
svakog od ovih pitanja bila su razmatrana iskustva i zadaci Partije u borbi
protiv sistema nacionalnog ugnjetavanja. U tom pogledu Plenum je traio
od Partije da se to jae povee i najaktivnije ukljui u revolucionarnu borbu
nih sporazuma sa lokalnim seljakim i graanskim opozicionim nacionalnim
nacionalno potlaenih masa i da svoje uee u toj borbi i sklapanje borbeorganizacijama nikako ne uslovljava zahtjevom za uspostavljanjem nezavisnih
drava Hrvatske, Slovenije, sovjetske vlasti itd.66768 Instistirajui nepokoleblji
vo na principu prava na samoodreenje do otcjepljenja, Plenum je ukazao
da je taj princip moguno sprovesti u sklopu jugoslavenske dravne zajed
nice, tj. da je zaotreno nacionalno pitanje moguno rijeiti u okviru Jugo
slavije, priznavanjem i osiguranjem nacionalne ravnopravnosti svim njenim
narodima. Ipak, glavnu panju Plenum je posvetio pitanjima u vezi sa stva
ranjem i jaanjem antifaistikog narodnog fronta, ocjenjujui da je to
danas glavni put kojim radnika klasa, seljatvo i potlaeni narodi mogu
doi do pobjede.66 Na zavretku svoga rada Plenum je izabrao delegaciju
KPJ za VII kongres K l, koji je odran u Moskvi tokom jula i avgusta 1935.
(25. VII 20. VIII), u ijem su sastavu bili Milan Gorki, Blagoje Parovi,
Josip Broz, Vladimir opi, Preihov Voranc, Filip Filipovi i dr.
Na Plenumu nije bilo lana, odnosno zamjenika lana CK KPJ, koga je
trebalo izabrati iz Bosne i Hercegovine po zakljuku IV zemaljske konferen
cije, niti se na njemu razmatrala aktuelna problematika drutveno-ekonomskih i nacionalnopolitikih odnosa u Bosni i Hercegovini. U dokumentima
ovoga Plenuma pitanja partijskog djelovanja u Bosni i Hercegovini dodi
664 Duanka Kovaevi Iz rada organizacija KPJ 19351941 Zbornik
Banja Luka u novijoj istoriji 18751945 str. 402.
Pregled istorije SKJ str. 197.
665 Hronologija radnikog pokreta Bosne i Hercegovine Sarajevo
1971str. 513.
666 IAKPJTom II Plenum CK KPJ(juni 1935)str. 351.
w7 Istostr. 360.
668 PROLETERbr. 7 8; juli avgust 1935Plenum Centralnog komiteta
KPJ str. 4.
267

rivana su uzgred, u obliku optih konstatacija, kao npr. da u Bosni ima


uspjenihtrajkova i si.669 Sasvim je izostao, po ve ustaljenoj praksi, dublji
osvrt na politike prilike u Bosni i Hercegovini, politiku reima diktature
i stranaka graanske opozicije u Bosni i Hercegovini i prem a Bosni i Herce.
govini.
K PJ se nalazila neposredno pred velikim dogaajem meunarodnog
komunistikog pokreta, V II kongresom K l. Pripreme za uee delegacije
K PJ na svjetskom komunistikom kongresu poele su u januaru 1935. godi
ne. U tom smislu CK K PJ usvojio je poseban dokument: Odluka CK o
unutarpartijskoj diskusiji povodom VII Kongresa Kominterne.670 Pored dru
gih znaajnih pitanja centralno pitanje kongresa bilo je: borba protiv
faizma i imperijalistikog rata i stvaranje antifaistikog narodnog fronta
Odlukom se posebno zahtijevalo da se u pokrajinskim, okrunim i mjes
nim komitetima i partijskim jedinicama organizuje temeljita rasprava o raz
nim aspektima nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. U tom pogledu CK je
oekivao ivo uee komunista u razm atranju nedostataka dosadanje borbe
K PJ protiv faistikog (Pavelievog) i klerikalnog pokreta meu ugnjetenim
narodima u Hrvatskoj i Sloveniji; opredjeljenja KPJ za ruenje versajske
Jugoslavije, mogunosti ostvarenja nacionalne nezavisnosti potlaenih na
roda u Jugoslaviji i ruenja monarhije putem revolucije; stanovita KPJ o
nemogunosti pobjede u borbi seljatva i potlaenih naroda bez osiguranja
vodee uloge proletarijata u tim borbama i nemogunosti pobjede revo
lucije bez osvajanja veine radnike klase na strani komunizma.
U izvorima K PJ nema podataka kako je sprovedena ova odluka, kakva
je bila i ta je pokazala diskusija u komitetima i organizacijama o nazna
enim pitanjima, koja su neosporno imala veliki znaaj u praktinoj djelat
nosti i borbi K PJ na liniji revolucionarnog ukidanja sistema nacionalnog
ugnjetavanja i uspostavljanja nacionalne nezavisnosti potlaenih naroda Ju
goslavije. Najvjerovatnija je pretpostavka da se ova diskusija ograniila na
pokrajinske komitete i okrune i mjesne komitete u sreditima razvijenijih
organizacija K PJ. Nema ni sekundarne, memoarske grae koja bi sadravala
podatke i tragove o razm atranju postavljenih pitanja u partijskim komite
tim a i organizacijama na podruju Bosne i Hercegovine.
To je bilo vrijeme u kome je neposredno poslije petomajskih izbora
za Narodnu skuptinu, unutranja kriza ispoljavala pojaane tendencije pro
dubljivanja i traila izlaz u okviru legitimnih politikih struktura. Iako je
dobila ogromnu veinu poslanikih m jesta u Narodnoj skuptini (303 od
ukupno 370; glasova: 1 746 982 (6064%), a za listu dr Vlatka Maeka 1 076 345
(37*36%), vlada Bogoljuba Jevtia, pod pritiskom kneza Pavla, nekih gene
rala i ministara, bila je primorana da podnese ostavku 20. juna 1935. godine.
Novu vladu obrazovao je ministar finansija u Jevtievoj vladi dr Milan Stojadinovi 25. juna, u koaliciji sa Koroevom SLS i Spahinom JMO i uz podr
ku ueg vodstva Glavnog odbora Narodne radikalne stranke.671 Pojava vlade
IAKPJdrugi tomstr. 354.
670 ACK SKJKl1935/46Odluka CK o unutarpartiskoj diskusiji povo
dom VII kongresa Kominterne 25.1.1935.
671 Ferdo ulinovin.dj.IIstr. 89; 94.
Dr Todor Stoj kovn.dj.str. 311.
268

tojadinovi Koroec paho, koja e ubrzo dobiti svoju politiku


organizaciju u tripartitnoj stranakoj grupaciji Jugoslavenskoj radikalnoj
zajednici (JRZ), objektivno je znaila dalje slabljenje diktature, ali nije obi
ljeila otvaranje prema pokretima potlaenih nacija, niti je nagovijestila
spremnost da ukloni sistem hegemonije i nacionalnog ugnjetavanja i otvori
put konstituisanju dravnog ureenja na osnovama nacionalne ravnopravnosti
i slobodnog nacionalnog razvitka. Nova vlada ostavila je Oktroisani ustav i
podjelu drave na banovine, pri emu je mogla da se oslanja na mehanizam
nove meustranake politike organizacije, ali su otpor i nezadovoljstvo u
masama radnike klase i potlaenih naroda ostali i dalje i nesmanjenom
snagom dolazili do izraaja. Radniki pokret nije mogao ni sada da premosti
idejno-politiki rascjep i uspostavi jedinstvo. Potvrdilo se da dvije radnike
partije razliito ocjenjuju politike promjene i dogaaje izraene u padu
Jevtieve i obrazovanju trostranake Stojadinovieve vlade.
Promjenu vlade bosanskohercegovaki socijalisti doekali su sa neskrivenom nadom da e novi reim provoditi kurs demokratizacije politikih
odnosa. Obrazovanjem vlade g. dr Stojadinovia na se je politiki ivot
okrenuo za 180 stepeni.672 Iako svojim praktinim odlukama nova vlada
nije potvrdila da joj smeta nasljee estojanuarske diktature, prvenstveno u
oblasti politikog zakonodavstva i dravne organizacije, protiv ega su se
iroke narodne mase izjasnile u petomajskim izborima snanom podrkom
kandidatima sa Maekove liste i velikom apstinencijom, socijalisti su u
vladinim izjavama nalazili dokaze da ona ve radi na likvidaciji prvanjeg
reima, da se, zahvaljujui proirenju partijsko-politike baze reima u
zemlji, ve politiki die i da iroka politika javnost novu vladu smatra
irantom jedne sasvim nove etape: nedaleke politike slobode. Izrazi takvog
uvjerenja bosanskohercegovakih socijalista kao i jugoslavenskih socijalista
u cjelini, bili su u punoj saglasnosti sa njihovim ustaljenim oportunistikim
dranjem, lienim svake spremnosti da povedu borbu za osvajanje politikih
sloboda. Ako je ve teko neto brzo uiniti na privrednom podizanju
barem sa politikim slobodama ne treba krtariti, tako oni izraavaju svo
je razumijevanje to nova vlada ne preduzima nita da brzo i efikasno po
pravi poloaj seljaka koga je teko pogodila sua i da smanji besposlicu zbog
koje se po varoima buni radnitvo. Ako je, iz objektivnih razloga, teko
bilo ukloniti naslijeene privredne nedae, nova vlada ne bi trebalo da sebi
dozvoli krtarenje sa politikim slobodam a. . . Neka se jednom rijei na
unutranji dravni problem, neka nestane ve jednom anahronizam nacio
nalnih frontova.673 Sa malo lojalne, oprezne kritike upuene vladi, srau
nate da u radnikoj klasi stvore utisak da se zalau za njene materijalne i
politike interese, socijalisti su sa izrazima lojalnosti prema vladi eljeli
da osiguraju sebi prostor za politikopartijsku aktivnost sa ciljem da poslije
toliko godina konano vide svoga predstavnika u Narodnoj skuptini. Iako
su u vezi sa promjenom na dravno-politikom vrhu rjeavanje unutranjeg
dravnog problema, koje su svodili na hrvatsko pitanje, uslovljavali ostva
renjem politikih sloboda, ime su s pravom podvlaili nunost demokratskog
metoda u prevazilaenju unutranje krize, socijalisti su unutranji dravni
672
Dr Mojsije ZonTraimo politike slobodeSNAGASarajevobr. 8
avgust 1935str. 210.
m Svi navedeni stavovi sadrani su u gornjem lanku dr Mojsija Zona.
26 9

problem politiki posmatrali i vidjeli jednostrano, a u praksi njegovo rje


avanje prepustili dobroj volji vlade Stojadinovi Koroec Spaho, koju
oni nisu imali.
Ocjena karaktera nove vlade, koju je dalo rukovodstvo KPJ, bila je po
pristupu i sadrini sasvim drukija, socijalistikoj dijametralno suprotna.
CK K PJ je sm atrao da obrazovanje Stojadinovieve vlade predstavlja samo
jedan korak u pravcu odstupanja od faistikog metoda vladanja. . . uvede
nom 6. januara 1929. godine. . . nije izmenjen ni klasni ni velikosrpski karak
ter ugnjetakog reim a... Hegemonija je i nadalje ostala u rukama krupne
srpske buroazije sa neto veim udelom u vlasti krupne preanske buro
azije i veleposednika i uz podrku predstavnika slovenskih klerikalaca i
bosanskih begova. Odstupanje od estojanuarskog kursa ispoljava se, po
ocjeni CK KPJ, u politici poputanja prema strankama nacionalno-sporazumake opozicione buroazije, prvenstveno prema HSS. Ova politika izmire
nja zavaenih tabora buroazije . . . rezultat je kraha estojanuarske politike
velikosrpskog jugosloveniziranja ne samo meu ugnjetenim ve i u srps
kim masama.674 Dok se tako ponaa prema buroaskoj opoziciji, nova vlada
ne ispoljava nikakve znake poputanja prem a radnikoj klasi. O tome, pored
drugih momenata, svjedoi prisustvo u vladi generala Petra ivkovia, prvog
predsjednika vlade estojanuarske diktature, koji je u Stojadinovievoj vladi
dobio m inistarstvo vojske i voe slovenakih klerikalaca dra Koroca, otvo
renog radnikog protivnika, koji je dobio ministarstvo unutranjih poslova.
Uvjerena da nova vlada ne znai nikakvu demokratsku vladavinu, KPJ se
obraa radnikoj klasi sa pozivom da iskoristi pukotine u reimu diktatu
re, da se lijevim krilom HSS u frontu narodne slobode uporno istupa protiv
ekanja sporazuma i milosti od vlade Stojadinovia. U tom pogledu najva
niji zahtjevi koje treba da istie front narodne slobode jesu: ukidanje zako
na o zatiti drave; slobodni, tajni i proporcionalni izbori za ustavotvornu
skuptinu; izbori za Hrvatski sabor; uspostavljanje diplomatskih odnosa
sa SSSR-om. Na ovim zahtjevima K PJ treba da okuplja i u frontu narodne
slobode povezuje lokalne organizacije HSS, zemljoradnike, demokrate, socijal
demokrate, kao i pripadnike drugih opozicionih stranaka i grupa, a naroito
njihovu omladinu. To je pravac borbe KPJ i svih snaga u frontu narodne
slobode za potpunu likvidaciju estojanuarskog reima i svih njegovih osta
taka. Zadaa je KPJ i Fronta narodne slobode da u prvoj etapi borbe postig
nu obaran je vlade Stojadinovia, unitenje velikosrpskog ugnjetakog siste
ma, da bi u sljedeoj etapi krenuli u borbu za obaranje monarhije i ostva
renje narodne radnike seljake vlasti u svim zemljama Jugoslavije.675
Kao to se vidi, K PJ nema iluzija o nedemokratskom i protivradnikom
karakteru vlade Stojadinovi Koroec Spaho. Ipak ona sm atra da je
njenim form iranjem otvoren izvjestan proces demokratizacije, koji se izraava
u poputanju prem a nacionalno-sporazumakim opozicionim graanskim
strankama, da se pojavila nova pukotina u sistemu hegemonije i diktature,
to predstavlja mogunost za iri prodor demokratskih snaga u politiki i
vot zemlje. Prvi zadatak KPJ je da se upornom borbom Fronta narodne slo
bode obore snage diktature i hegemonije, raspiu izbori za Ustavotvornu
skuptinu i takoe za Hrvatski sabor. Prema ovom shvatanju KPJ demo
674 ACK SKJKl1935