You are on page 1of 2

34 KUN OSLOBO\ENJE ^etvrtak, 1.3.2007.

Graditeljska ba{tina Sarajevske

Autori rijetko ili gotovo


nikako spominjani
Ipak, naj~e{}e nisu mogla biti izbjegnuta dvojica korifeja i autor najve}eg broja arhitektonskih
objekata u Sarajevu, Josip Vanca{ i Karl Par`ik

S
a stanovi{ta istorijskog kon- studenta Josipa Vanca{a.
tinuiteta, Sarajevo je imalo Drugi je profesor Teofilo
tu sre}u da je kroz svoju du- von Hansen (Kopenhagen, 13.
gu istoriju sa~uvalo status ljud- VII 1813 - Be~ 17. II 1891), za na{u
skog stani{ta u pravom smislu te temu zna~ajan je i po tome {to je
rije~i. Sre}a je i u tome {to se ni- njegov student bio Karl Para`ik.
kad nije desilo da se usljed neke Hansen je poslije osmogodi{njeg
kataklizme, epidemije, ratova, boravka (1838 - 1846) u Atini du-
prisustvo ljudske naseobine na go bio sklon vizantijskoj orijen-
ovom mjestu u potpunosti zatre. talnoj arhitekturi. Me|utim {ez-
Pi{e: mr. Borislav desetih godina devetnaestog sto-
lje}a odustaje od neovizantizma i
SPASOJEVI] opredjeljuje se za neorenesansnu
Iako se iz niza istorijskih raz- u ~emu je bio uspje{an do te mje-
doblja i perioda nije sa~uvalo re da je taj stil gradnje iz perioda
mnogo spomenika kulture, pose- 1860 - 1880. godine postao sino-
bno iz arhitekture, grad Sarajevo nim za tzv. be~ki stil: Taj upliv je
je mozaik raznih umjetni~kih i kod na{eg Karla Par`ika bio zas-
istorijskih poruka koje su zna~aj- tupljen u Sarajevu do kraja njego-
ne i koje svojim prisustvom pot- va stvarala{tva i gradnje.
vr|uju istorijski kontinuitet i sa Arhitekt Karl Parik (Par`ik)
tog stanovi{ta prisustvo Austro- rodio se 5.7.1857. u Weli{u (Veli{)
Ugarske i njenog dr`avnog ustroj- kod Ji~ina u ^e{koj. Roditelji su
stva je vrlo evidentno. mu bili Josef Parik i Anna,
Dugi niz godina poslije pres- ro|ena Slavik. Imao je ro|ake u
tanka austrougarske uprave taj Ji~inu i Napajedlu gdje je posto-
dio umjetni~ke i arhitektonske is- jala firma Bra}a Parik koja se
torije Sarajeva nije uop{te bio bavila proizvodnjom poljoprivre-
vrednovan, ili je bio vrlo malo dnih ma{ina, instalacijama plino-
valorizovan. Vije}nica je jedan od najreprezentativnijih objekata iz vremena austrougarske u BiH. Prvi projekat za ovu zgra- voda, parnih ma{ina itd. Gra|e-
Pojedini objekti iz tog peri- du napravio je Karl Par`ik i on je vrlo sli~an izvedenom ali se nije svidio ministru Kalaju i anga`ovan je Alexan- vinsku srednju {kolu (Baugewer-
oda isticani su zbog nesumnjive dar Wittek koji je napravio novi projekat po kojem je 1892. godine zapo~ela gradnja, a kojem su uzori bili d`a- beschule) zavr{io je u Be~u, gdje
ljepote stila (Vije}nica), prihvata- mija i medresa Hasana II, i grobna d`amija sultana Kait Beja iz XV vijeku u Kairu. se 1878. upisao na Akademiju li-
ni su zbog prakti~ne vrijednosti Zbog bolesti Witteka objekat je zavr{io ]iril M. Ivekovi} oko 1897. godine kada je dovr{ena regulacija miljacke kovnih umjetnosti, a zavr{io je i
(bolnica, gimnazija, po{ta, vojni i ustanovljena za grad vrlo vrijedna saobra}ajnica obalom od Vije}nice do Marindvora. specijalnu {kolu za arhitekturu
logor i dr.) monumentalnosti i (1878 - 1882.) koju je vodio The-
autoriteta uprave (zgrada Predsje- umjetni~kog opusa neophodno - 1860), strogi istoricizam (1850 - su dalje uticali na budu}e genera- ophil von Hansen. Na kraju stu-
dni{tva, Skup{tine kantona, op- je pratiti po~etke i put njihovog 1880) i kasni istoricizam uz poja- cije arhitekata pa i na one koji su dija je pohvaljen kao dobar i
{tine Centar), Sud, a rje|e zbog {kolovanja i obrazovanja. vu secesije (1880 - 1914). djelovali u Bosni i Hercegovini. marljiv student.
arhitektonske i umjetni~ke vrije- Zbog sli~nosti podataka i po- Sve ovo je bio u duhu aktuel- Za na{u temu interesantni su Do dolaska u Sarajevo radio
dnosti (Zemaljski muzej). Autori sebno po~etnih saznanja o razvi- nog traganja u umjetnosti Evro- dvojica profesora Be~ke akademi- je kao arhitekt i rukovodilac iz-
tih objekata jo{ rje|e su ili goto- janju arhitektonske teorije u Aus- pe. Karakteristika tog traganja sa- je, Friedrich won Schmidt (1825- gradnje u Be~u. U Sarajevo je sti-
vo nikako spominjani. Ipak, naj- tro-Uugarskoj i posebno u Be~u. dr`ana je u naslovu njema~kog 1891), tada{nji vode}i projektant gao u prolje}e 1884. u vrijeme
~e{}e nisu mogla biti izbjegnuta Razvoj be~ke arhitekture po peri- arhitekte Heinricha Hubscha In sakralnih objekata u Evropi - je- gradnje Vanca{eve prve zgrade
dvojica korifeja i autora najve}eg odima traje od kraja XVIII vijeka welchem style sollen wie bauen? (Ko- dan je od graditelja kelnske kate- (Predsjedni{tvo) i zaposlio se u
broja arh. objekata u Sarajevu, (bidermajer, klasicizam), oko jim stilom graditi?). U Be~u je bila drale. Neposredno je uticao i na Gra|evinskom odjeljenju Zemalj-
Josip Vanca{ i Karl Par`ik. Da 1830 - 1890. je kasni bidermajer, praksa da se najistaknutiji arhite- arhitekturu Hrvatske i kao profe- ske vlade u Sarajevu. Nastavio je
bismo shvatili koli~inu njihove tzv. in`enjerska arhitektura, za- kti anga`uju za predava~e (profe- sor na Akademiji, na arhitekturu saradnju sa Vanca{em. Jedini pro-
kreativnosti i po~etke njihovog tim romanti~ni istoricizam (1830 sore) na stru~nim {kolama, oni Bosne i Hercegovine preko svog jekat sa njihovim potpisima je na
Vakufskoj palati (1886) na zemlji-
{tu Minetovi}a (sada apoteka
Bosna i Islamska zajednica).
Zvani~no, Karl Parik je radio pre-
ma carskoj odluci od 24. III 1886.
godine do svog penzionisanja 8.
IV 1916. godine kao slu`benik
Gra|evinskog odjeljenja Zemalj-
ske vlade u Sarajevu. Tu je napre-
dovao do {efa Odsjeka za visoko-
gradnju. Posao mu je bio veoma
obiman i odgovoran jer su se svi
projekti ra|eni u dr`avnim tehni-
~kim slu`bama u Bosni i Herce-
Velika realka Franje Josipa I. Jedan od prvih njegovih objekata (1887) govini morali dostavljati nakon
Druga mu{ka realna gimnazija izgra|ena (1907) kao peta u Bosni i Her- [erijatska suda~ka {kola u tzv. maurskom slogu prenesenom iz sjeverne revizije u Gra|evinskom odjelje-
cegovini. Afrike (Egipat) i [panije i drugih zemalja . Vjerovatno nije imao proble- nju Zemaljske vlade u Sarajevu,
Desno je objekat {tamparije. U Gimnaziji je enterijer radio Ru- ma sa projektovanjem u tom stilu jer mu je prof. Hansen bio dobar po- na odobrenje zajedni~kom minis-
dolf Tonnies. Prvi put su projektovani kabineti za pojedine pre- znavalac orijentalne arhitekture. Uostalom, imao je uvid i u Kur{umli tarstvu finansija u Be~u.
dmete. medresu u Sarajevu. Prvi samostalani Par`ikov
projekat u Sarajevu bila je stam-
OSLOBO\ENJE ^etvrtak, 1.3.2007. KUN 35

Kulturno naslje|e bez granica


ku}e Karla Par`ika
Bolje razumijevanje
budu}ih generacija
Gdje bi drugdje u svijetu bilo podobnije
pri~ati o razli~itosti kultura nego u zemlji
koja time obiluje Bosni i Hercegovini

V
eliko mi je zadovoljstvo sa povezuju kulturu i razvoj kako bi
vama proslaviti dodjelu ove unaprijedili obostrano razumije-
va`ne nagrade koja jasno po- vanje i dijalog me|u ljudima.
kazuje zalaganja i trud Kulturnog Gdje bi drugdje u svijetu bilo
naslje|a bez granica, kao {to i tek- podobnije pri~ati o razli~itosti
st nagrade to potvr|uje: Za veliki kultura nego u zemlji koja time
doprinos u rekonstrukciji naslje|a obiluje Bosni i Hercegovini.
u sektoru koji je pretrpio ogromne Evropska unija podr`ava
ratne {tete i stalni doprinos inter- mnoge programme za{tite kultur-
kulturalnom dijalogu, socijalnoj nog naslje|a, unapre|enja kultu-
koheziji i pomirenju razli~itih ralnog dijaloga i saradnju u Evro-
etni~kih grupa na Balkanu. pi.
Simboli~no je to da dodjelu ove Novi, KULTURA program ta-
nagrade slavimo ovdje u Bosni i ko|e ohrabruje u~esnike svih zemalja
Hercegovini, u Zemaljskom muze- zapadnog Balkana. Evropska unija
ju. Prvenstveno zbog toga {to znam ima veliki broj instrumenata finansi-
da je Kulturno naslje|e bez grani- ranja zemalja u regiji kao potencijal-
ca uspostavljeno kao reakcija na nim ~lanicama Evropske unije.
Pravoslavna bogoslovija (1897) i Saborna crkva (1872) u Sarajevu. Interesantan je podatak da su Par`ikov pro- uni{tavanje spomenika kulture u Iskreno se nadam da }e Bosna
fesor Teofilo Von Hansen i autor crkve Andreja Damjanov vr{njaci (1813) i da su izu~avali anti~ku, vizantij- Bosni i Hercegovini, drugo, zbog i Hercegovina u potpunosti isko-
sku i orijentalnu arhitekturu skoro osam godina. Tu je bila i prva gradska `eljezni~ka stanica. toga {to je Zemaljski muzej jedan ristiti ove mogu}nosti. Za{tita
od najva`nijih spomenika kulture na{eg zajedni~kog naslje|a je izu-
beno poslovna zgrada ~inovni-
koji je o{te}en u ratu i, tre}e, da zetno zna~ajna za bolje razumije-
~kog penzionog fonda na parceli
ka`em da je dio Zemaljskog muzeja vanje budu}ih generacija.
zapadno od Katedrale. To je re-
obnovljen kroz aktivnosti Kultur- Na kraju, `elim zahvaliti
prezentativna palata ~ija je isto-
nog naslje|a bez granica, a jedan EUROPA NOSTRI kao pane-
~na duga fasada ra{~lanjena ista-
knutim i vertikalno nagla{enim
rizalitima. Cjelokupno oblikova-
nje je neorenesansno.
Drugi je [erijatska suda~ka
{kola (1887) oblikovana u maur-
skom stilu (izgled) i u dispoziciji
dijelom u osmanskom stilu pre-
ma Kur{umli medresi.
Tada{nja organizacija proje-
Vanca{, Par`ik (1886)
ktovanja i izgradnje dozvoljavala
Vakufska palata prvi zajedni~ki projekat dvojice arhitekata: puno kara-
je honorarni anga`man arhiteka-
kteristi~nih detalja prvobitnog projekta nedostaje. Izme|u I i II Svjetskog
ta {to je omogu}avalo arhitekti-
rata bila je moda skidati anti~ke i renesansne detalje.
ma koji su radili u dr`avnoj slu-
`bi na organizaciji gra|evinske ktovanja ve}ih objekata {to je kata u Sarajevu i Bosni i Herce-
slu`be (kao npr. Par`ik) da u~es- kod Par`ika rezultiralo realizaci- govini.
tvuju u nizu konkursa i proje- jom velikog broja zna~ajnih obje- Osim glavnih objekata pre-
do~enih na fotosima, arhitekta
Karl Par`ik projektovao je i gra-
dio objekte na Ilid`i, u Banjoj
Lluci, Travniku, Skadru, Jajcu,
Fo~i, Gacku. Posebni su mu pro-
jekti paviljona (I, II, III i IV) psi-
hijatrijskog odjeljenja Zemaljske
bolnice u Sarajevu. Osim porodi-
~ne ku}e u Ulici Hasana Kiki}a
(koje vi{e nema - sru{ena!) jo{ je
projektovao razne objekte u Bile-
}i, Brodu, Mostaru, Trebinju,
Kotoru (Pr~anj, Dobrota).
Poslije penzionisanja 1916.
godine, posebno poslije zavr{et- Zgrade penzionog fonda (1886-1888)
ka Prvog svjetskog rata nastavlja U zgradi bio od 1888. do 1913. godine Zemaljski muzej, po{ta, osnovna
svoj stru~ni opus ve}inom na {kola, karaula, slikarski atelje i Bh. narodna dioni~ka banka.
crkvenim objektima rimokatoli- 1938. godine vlasnik objekta je vakuf Gazi Husref-bega do 1945. godine
~ke provenijencije u Kre{evu, kad postaje dru{tvena svojina.
Olovu, @abljaku, Uzdolu, Docu
kod Travnika, Vare{u, Br~kom, dio uz podr{ku Evropske unije. vropskoj fondaciji koja promo-
Gornjem Vakufu, Lukavcu, Viso- Stojimo pred pravim primje- vi{e na{e zajedni~ko i istovreme-
kom, Plehanu, Bugojnu, Ostro- rom onoga {to na{e obje organi- no i razli~ito kulturno naslje|e.
{cu...Posljednji objekat (1936) bila zacije mogu ostvariti. Radujem se na{em budu}em ra-
mu je Crkva sv. Josipa na Ma- Evropska unija shvata vrije- du koji }e biti koristan Evropi i svim
rindvoru zavr{ena 1939. godine. dnost kulturnog naslje|a i o~uva- njenim gra|anima. Kao {to je glasio
Umro je 1942. godine i sahra- nja kulturne razli~itosti. Krajem pro{logodi{nji moto zemalja pro{ire-
njen na groblju Sv. Mihovila u pro{le godine Evropska zajednica nja Evropske unije, mi smo
Sarajevu. Od nekoliko potomaka je ratifikovala Uneskovu Konven- Udru`eni u razli~itosti. (Rije~
sin Marijan bio je tako|e proje- ciju o kulturnoj razli~itosti. Gla- ambasadora EU u BiH Nj. E. Dimi-
ktant. Jedan od njegovih projeka- vni cilj ove konvencije je promo- trisa Kourkoulasa prigodom sve~-
ta je (1936) Vakufska zgrada, Ga- visanje me|unarodne saradnje u anosti u povodu dodjeljivanja na-
jev trg 2-4. Sa ocem je radio i polju kulture sa posebnim naglas- grade EU za kulturno naslije|e Eu-
projekat rkt. crkve u Olovu kod kom na zemlje u razvoju i njome ropa Nostra Awards {vedskoj Fondaciji
Vila Mandi} (1903) Bila zgrada muzeja XIV ZOI, sada devastirana Sarajeva. se ponovno potvr|uju veze koje Kulturno naslije|e bez granica).